Promachon-Topolnica

**Promachon–Topolnica** ( Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών–Topolnica), Bulgaristan ile Yunanistan arasındaki sınır bölgesinde, Struma Nehri’nin sağ kıyısına yakın, Rupel Geçidi'nin başlangıcında yer alan tarihöncesi bir yerleşmedir. Yerleşme, Bulgaristan'daki Topolnica köyü ile Yunanistan'daki Promachon (Προμαχώνας) arasında bulunmaktadır.

İdari bakımdan yerleşme iki sektöre ayrılmıştır: Bulgar sektörü — Topolnitsa ve Yunan sektörü — Promachon. 1992 yılına kadar, Yunan tarafındaki Promachon kesiminde arkeolojik kazılar başlatılmadan önce, yerleşme yalnızca Bulgarca adıyla, yani Topolnica olarak bilinmekteydi. Bu yerleşmenin araştırmaları, Struma vadisinde yayılım gösteren büyük bir Geç Neolitik kültür olan Topolnica–Akropotamos kültürünün tanımlanmasına temel oluşturmuştur.

Bulgar sektörü Topolnitsa'dan elde edilen buluntular Ulusal Arkeoloji Enstitüsü ve Müzesi (NAIM-BAN, Sófia), Ulusal Tarih Müzesi (NIM-Sofya), Bölgesel Tarih Müzesi Blagoevgrad – RIM-Blagoevgrad) ve Petriç Tarih Müzesi (IM-Petriç)'te muhafaza edilmektedir. Yunan sektörü Promahon'dan çıkan materyaller ise Arkeoloji Müzesi'nde Serres kentinde ve Sidirokastro yakınlarındaki sanatoryum tesisinde korunmaktadır.

## Konum


{ "type": "FeatureCollection", "features": [
{ "type": "Feature", "properties": { "marker-symbol": "cross", "marker-size": "small", "marker-color": "#B80000"}, "geometry": { "type": "Point", "coordinates": [ 23.328884, 41.386820 ] } } ] }


Promachon–Topolnica tarihöncesi yerleşmesi, Bulgaristan'ın güneybatı köşesinde, Bulgaristan–Yunanistan sınırında, 63 numaralı sınır piramidinin yakınında yer almaktadır. Günümüzdeki devlet sınırı alanı ikiye ayırmakta olup, Bulgaristan sınırları içinde kalan bölüm Topolnitsa sektörü, Yunan tarafında kalan bölüm ise Promahon sektörü olarak adlandırılmaktadır.

Tarihöncesi yerleşme, Struma Nehri'nin sağ kıyısının 1&nbsp;km batısında, Bulgaristan'daki Topolnica (Blagoevgrad ili) köyünün 2&nbsp;km güneyinde (Bulgaristan), Promachon (Yunanistan) köyünün ise 3,5&nbsp;km kuzeybatısında yer almaktadır. Yerleşme, Belasitsa Dağı'nın doğu yamaçlarının eteklerinde, Struma Nehri'ne ait uzamış taşkın dışı teraslardan birinin kenarında konumlanmıştır. Burası, doğuda Sengelska Dağı ile sınırlanan, Struma Nehri havzasındaki geniş vadilerden birinin batı kesimidir. Geçmişte Struma Nehri'nin sularının, tarihöncesi yerleşmeye günümüze kıyasla daha yakın bir güzergâhtan akmış olması kuvvetle muhtemeldir.

Bulgaristan'da yerleşmenin bulunduğu alan Kremenitsa olarak adlandırılmaktadır. Bölgenin jeolojisi, yerleşmenin büyük bir erozyon konisi üzerine kurulduğunu göstermektedir.

Tarihöncesi yerleşme yaklaşık 40 dekar (yaklaşık 4 hektar) bir alanı kaplamaktadır. Baskın coğrafi konumu, yerleşmenin sakinlerinin Rupel Geçidi'nden geçişi ve dolayısıyla Struma Nehri boyunca uzanan ticaret yolunu kontrol etmiş olabileceklerine işaret etmektedir.

Promachon–Topolnica, Kuzey Yunanistan'ın Neolitik kültürleri ile Güneybatı Bulgaristan ve Sırbistan'daki kültürler arasında önemli bir bağlantı noktasıdır. MÖ 6. binyılın sonu ile 5. binyılın başında, yerleşme Balkan Yarımadası'nın bu kesiminin tarihöncesi gelişimi ve bölgedeki kült uygulamaları açısından kilit bir rol oynamıştır. Yerleşimdeki yaşam yaklaşık 400 yıl sürmüş olup, MÖ 5100–4700 yılları arasına tarihlenmektedir.

## Araştırma Tarihçesi

Promachon–Topolnitsa tarihöncesi yerleşmesi, 1979 yılında, o dönemde Petrich kentindeki müzenin müdürü olan Dimitrina Bıçvarova tarafından keşfedilmiştir. Bu dönemde, “Genç Tarihçi” kulübüne üye öğrencilerin katılımıyla bir dizi yüzey araştırması gerçekleştirilmiştir. Alan, 1980 yılında Strumeşnitsa ve Orta Struma nehirleri havzalarındaki yerleşim ağını inceleyen Bulgar-Polonya “Struma” ekspedisyonu tarafından da tescil edilmiştir. Yüzey araştırmaları Meçislav Domaradski başkanlığında yürütülmüş; çalışmalara ayrıca Lilyana Perniçeva-Perets, Malgojata Gremska-Kulov ve İliya Kulov katılmıştır.

Yerleşmedeki arkeolojik kazılar 1980 yılında başlamış ve 20 yılı aşkın bir süre devam etmiştir. Topolnitsa sektöründeki kazılar, 1980–1991 yılları arasında kesintisiz olarak yürütülmüş ve Henrieta Todorova, Todor Dimov, Yavor Boyadzhiev ve Ivan Vajsov tarafından yönetilmiştir. Bu dönemde alan, sıkı şekilde korunan “kapalı” bir sınır bölgesi statüsünde olduğundan, araştırmalar sınırlı zaman dilimlerinde gerçekleştirilebilmiştir.

Yunan sektöründeki Promachon araştırmaları ise 1992 yılında başlamış ve 2002 yılına kadar sürmüştür Bu çalışmalar Haido Kukuli-Hrisantaki ve Yoannis Aslanis tarafından yönetilmiştir. Yunan-Bulgar ortak projesi kapsamında, Henrieta Todorova başkanlığındaki Bulgar ekibi de kazılara katılmış; ekipte Yavor Boyadzhiev, Ivan Vajsov, Veselin Draganov, Kalin Dimitrov ve diğer araştırmacılar yer almıştır.


Menjo_Todorova_Ivo.tif | Menjos Menidis, Henrieta Todorova ve Ivan Vajsov, Promahon sektöründeki çalışmalar sırasında (2000)
Pro_2003_Haido_01.tif | Haido Kukuli-Hrisantaki, Promahon sektöründeki çalışmalar sırasında (2002)
BG_Soldat_1993.tif | 1993 yılı kazıları sırasında Yunan arkeolog Yoannis Aslanis ve restoratör 


## Araştırma metodolojisi

Geleneksel arkeolojik araştırma yöntemlerinin yanı sıra, Promachon–Topolnica Neolitik yerleşmesi jeofizik yöntemlerle de incelenmiştir. Jeoelektrik yöntemler (dikey elektrik sondajı) kullanılarak yerleşmenin tüm alanı araştırılmış, jeomanyetik yöntemlerle ise Bulgaristan'daki Topolnica sektörü ve Yunanistan'daki Promachon sektörünün küçük bir bölümü incelenmiştir. Bu araştırmaların sonuçları, erken dönem yerleşmenin daha küçük bir alana sahip olduğunu ve dıştan eğimli, içten ise dik bir duvara sahip geniş bir savunma setiyle çevrili bulunduğunu göstermektedir.


Pro_1995_07.jpg | Dimitar Stoev, Kiril Velkovski ve Mihail Georgiev. 1995 yılında Promachon sektöründe yürütülen jeofizik araştırmalara ait verilerin arazi çalışması sırasında işlenmesi.
P4150425.tif | Miroslav Ançev, Stoyan Ivanov, Ivan Vajsov ve Petar Zidarov. 2010 yılında gerçekleştirilen jeofizik araştırmalar.
Promahon-Topolnica-2011.jpg | Ivan Suvandjiev, Dimitar Stoev ve Kiril Velkovski. Promachon–Topolnica yerleşmesi, Topolnica sektörü, 2011 yılında dikey elektrik direncinin ölçümüne yönelik çalışmalar.
Promahon-Topolnica_3D_20111.jpg | Promachon–Topolnica, I. fazda jeofizik yöntemlerle tespit edilen savunma setinin 3B modeli. Bu yapının varlığı Promachon sektöründeki arkeolojik kazılar sırasında da doğrulanmıştır.


## Arkeolojik araştırmaların sonuçları

Promachon–Topolnica tarihöncesi yerleşmesi üç ana gelişim evresine sahiptir. Bu evreler, en iyi şekilde Promachon sektöründe ortaya çıkarılan, zemine oyulmuş tapınağın stratigrafisinde izlenebilmektedir

### Faz I (MÖ 5250—5100)

Yerleşmenin yaşamının ilk evresinde burada, steril tabakaya yaklaşık 3 m oyulmuş, büyük bir bodrumlu tapınak inşa edilmiştir. Yapı iki katlıdır. Alt, oyulmuş bölüm kurban törenleri için kullanılmıştır. Burada çok sayıda bukranyum — boğa kafataslarının alın (frontal) kısımları — ele geçirilmiştir. Tapınağın dik duvarları, üzerlerine söz konusu boğa kafataslarının asıldığı, dikey yerleştirilmiş ahşap kazıklarla güçlendirilmiştir. Bu kafatasları önceden işlenmiş, oksipital kısımları çıkarılmış ve yüzeyleri kırmızı aşı boyasıyla boyanmıştır

Duvarların bazı bölümlerinde çok renkli geometrik bezemelerle boyanmış ahşap kaplamalar bulunmaktaydı. Bodrum kata, tapınağın tabanında yer alan bir açıklıktan merdivenle iniliyordu. Zemine oyulmuş tapınağın üst örtüsünün, masif bir ahşap konstrüksiyondan oluşan, düz ve oval planlı bir çatıya sahip olması muhtemeldir. Bodrumda depolanan seramik kaplar, vurmalı müzik aletlerinin yapımında kullanılan yüksek, içi boş silindirik tabureler, askoslar, çok sayıda boğa kafatası, antropomorf figürinler (bazıları pişirilmemiş ve kaba biçimlendirilmiş), kil kandiller ve diğer özgün buluntular ile çok sayıdaki birikim tabakası, tapınakta gerçekleştirilen kült ritüellerinin döngüsel karakterini açıkça ortaya koymaktadır.

Bu dönemde yerleşme, fiilen tapınak etrafında gelişmiş ve geniş bir toprak setle çevrili bir kompleks görünümündedir. Yapıların büyük olasılıkla kült uygulamalarıyla doğrudan ilişkili olması, yerleşmeyi bölgesel bir kült merkezi hâline getirmiştir. Büyük kazık çukurlarının varlığı, binaların masif ahşap desteklere sahip olduğunu ve birden fazla yapının ortak, düz bir çatı altında kümeler (klasterler) hâlinde birleştirildiğini düşündürmektedir; bu çatı günlük yaşamda da kullanılmıştır. Bunun kanıtı, çatıdan düşmüş, ısıtma tesislerine ait pişmiş toprak elemanlar ve kil ocak tabanlarıdır. Olasılığı düşük olmakla birlikte, bazı yapıların iki katlı olması da tamamen dışlanamaz. Faz I'e ait yapıların bodrumları steril tabakaya yaklaşık 50&nbsp;cm oyulmuştur.

İlk yerleşme, yapıları örten kalın bir kül tabakasının varlığıyla kanıtlanan büyük bir yangın sonucu yok olmuştur. Yerleşmenin yakılmasının dış bir müdahalenin sonucu olması mümkündür, ancak bu durum henüz kanıtlanmamıştır.

Bu evrenin seramiği için ayırt edici özellik, siyah bitkisel katran (iğne yapraklı ve geniş yapraklı ağaçların kök ve kabuklarından elde edilen özsuyun) ince toz partikülleriyle karıştırılmasıyla elde edilen yoğun bir maddeyle süslenmiş, çok sayıda özel kap grubunun bulunmasıdır (yanlış biçimde bitüm olarak adlandırılmaktadır). Bu yoğun madde, huş ağacının beyaz kabuğundan yapılmış geometrik süs panolarını yapıştırmak için kullanılmıştır; bu kabuğun izleri bazı kapların yüzeylerinde tespit edilmiştir. Bu tür kapların tapınağın bodrumunda bulunması, söz konusu seramiklerin açıkça kült karakterli olduğunu göstermektedir.

Bu dönemin seramiğinde ayrıca Promachon üslubunda süsleme (kırmızı boyalı geniş alanlardan oluşan bezeme kompozisyonları  ile “black-topped” (siyah ağızlı) olarak adlandırılan özel bir seramik grubunun ortaya çıkışı dikkat çekicidir. Askoslar da ilk kez bu evrede görülür; bunların bazıları kazıma bezemeli ve belirgin antropo-zoomorf özellikler taşır.

Seramik kompleksinin genel karakteri, yerleşmenin kuzeybatı Vinča B2 kültürünün periferik yerleşmelerinden biri olduğunu ve bu kültürün belirli kült uygulamalarını bölgeye başarıyla taşıdığını açıkça göstermektedir. Aynı evreye, güney kökenli bir nüfusun — Topolnica–Akropotamos kültürünün — ortaya çıkışına dair ilk veriler de aittir.


Hausmodel_01.jpg | Promachon sektöründen, kırmızı boyalı boğa başlarının kabartma olarak betimlendiği kil tapınak (?) modeli cephesinden bir parça dayanarak yapılmış Promachon–Topolnica tarihöncesi tapınak rekonstrüksiyonu]]
Promachon-Topolnica-idol.jpg | Topolnica sektöründe, yapı 2'den antropomorf figürin. Faz I, Vinča B2 kültürü ithali
Promahon_2002_Anrtopo_Fig.jpg | Promachon sektöründe tapınağın bodrumunda bulunan, kucağında çocuk tutan oturur durumda antropomorf figürin – Faz I
Askos 2002 03b.tif| Gömülü tapınaktan askoslar, I. evre; Serres Tarih Müzesi'nde muhafaza edilmektedir, Faz I
Bitum_Ceramic.tif | Bitkisel katranla süslenmiş seramik kap. Topolnica sektörü, yapı 2, Faz I
Vajsov-2007_black-topped.tif | İki renkli, black-topped yüzeye ve siyah üst bölümde yivlere sahip seramik kap (Topolnica sektörü). Günümüzde NAIM-BAN sürekli sergisinde


### Faz II (MÖ 5100—4900)

İkinci evrede yerleşme önemli ölçüde büyümüştür. Bu dönem, Topolnica–Akropotamos kültürüne aittir. Birinci evredeki savunma seti artık kullanılmamaktadır. Yerleşme yatay stratigrafiye sahiptir ve iki alt **evreye (A ve B)** ayrılır. Bu evreler arasında izlenebilir bir gelişim sürekliliği vardır. Bölgede tipik olan boyalı bezemeye sahip seramikler yaygınlaşır: Struma üslubu (geniş, koyu kahverengi çizgilerle boyalı), Akropotamos üslubu (ince, koyu kahverengi çizgilerle boyalı) ve Dimitra üslubu (ince koyu kahverengi çizgilerle konturlanmış, kırmızı boyalı geniş alanlar). Struma üslubunda boyalı seramiğin stratigrafik konumu, Akropotamos üslubundan önce ortaya çıktığını göstermektedir; bu durum iki alt evrenin ayrımında belirleyicidir. Bununla birlikte yerleşmede, bu iki üslubun eşzamanlı olarak görüldüğü alanlar da mevcuttur. Bazı yerlerde Struma üslubuna ait geniş koyu kahverengi bezeme, en erken geniş grafit bezeme ile birlikte ortaya çıkar. Kronolojik olarak Promachon–Topolnica'daki bu grafit bezemenin Balkanlar'daki en erken grafit bezeme olduğu kabul edilmektedir.

İkinci yerleşmeye ait yapılar artık yer üstündedir; kareye yakın planlı ve ahşap kazık konstrüksiyonludur. Bu dönemde yerleşmede kült yapıları da bulunmaktaydı; bunlardan biri 1982 yılında ortaya çıkarılan Yapı 1'dir (Topolnica sektörü) Yapı kareye yakın planlıdır (5,00 × 5,20 m) ve kuzeydoğu–güneybatı doğrultusunda yönlendirilmiştir. Biri kuzeydoğuda, diğeri güneybatıda olmak üzere karşılıklı iki girişi vardır. Yapı içinde, önceden ocakta ısıtılan taşların yerleştirildiği iki yan cebe sahip büyük bir fırın tespit edilmiştir. Isı enerjisinin bu şekilde ek akümülasyonu yalnızca Bulgaristan için değil, genel olarak da benzersizdir.

Söz konusu fırının yakınında, üzerinde üç masif antropomorf figürden oluşan statik bir kompozisyonun yer aldığı büyük bir kil podyum bulunmuştur. Ortadaki figür, dikey bir ahşap kolon etrafında inşa edilmiştir. Yapının dışında, kuzeydoğu girişinin yanında, Akropotamos üslubunda zengin boyalı bezemeye sahip antropomorf bir kap bulunmuş; bu kabın üst kısmı, yakındaki sınır sürüm hattının sürülmüş bölümünde ele geçirilmiştir. Yapı içinde ayrıca Akropotamos üslubunda boyalı kaplar ve Larisa tipi siyah yüzeyli ithal bir kap bulunmuştur. Burada büyük bir kil kandil de ele geçirilmiştir. Bu benzersiz kült kompleksi Bulgaristan'da türünün tek örneğidir ve sabit, antropo-zoomorf yönelimli kült uygulamalarının varlığını kanıtlamaktadır.


Haus_No_1.tif | Yapı 1, Faz II'ye ait tapınak (Topolnica sektörü, 1981 tarihli fotoğraf)
Haus-1-Topolnica-1981.jpg | Yapı 1'deki fırın (Topolnica sektörü, 1981)
Topolnica sector clay composition from Building 1.jpg | Yapı 1'den üç antropomorf figürlü sabit, masif kil kompozisyon (Topolnica sektörü). Günümüzde iki yan figür NIM–Sofya'nın sürekli sergisindedir
Antrpo-Vessel_Topolnica-1991b+.jpg | Yapı 1'in kuzeydoğu duvarı yakınında bulunan antropomorf kabın üst kısmı (Topolnica sektörü)


### Faz III

Daha sonraki bir dönemde burada Erken Kalkolitik bir nüfusa ait mobil bir grup yerleşmiştir (Dikili Taş–Slatino kültürü). Bu gruplar bakır cevherinin çıkarılması ve işlenmesiyle uğraşmıştır. Ancak şimdiye kadar araştırılan alanlarda bu döneme ait konut yapıları tespit edilmemiştir. Yalnızca birkaç sığ çukur ile bakır cevherinin işlenmesine bağlı düzenekler ortaya çıkarılmıştır. Bunlar arasında, içinde korunmuş metalürjik pota bulunan zemine oyulmuş bir metalürji fırını ile yüzeylerinde malakit izleri saptanan, dörder–beşer adet sığ çukurdan oluşan iki ergitme (topilki) kompleksi yer almaktadır. Bu bulgular, alanın kısa süreli olarak, bakır cevherinin işlenmesi amacıyla kullanıldığını doğrulamaktadır.

Bu döneme özgü, Gradеşnitsa tipi kazıma bezemeli seramiğin yanı sıra, dıştan ve içten ince grafit bezeme ile süslenmiş büyük kase parçaları da bulunmuştur. Söz konusu grafit bezeme, Slatino (Bulgaristan) ve Dikili Taş (Yunanistan) yerleşmelerinden iyi bilinen bir süsleme geleneğiyle örtüşmektedir.


Pro_Metalurgi_03.tif | Bakır metalürjisine ait ergitme çukurları (Promachon sektörü, 1994)
Pro Metalurgi.jpg | Promachon sektöründe zemine oyulmuş metalürji fırınında ele geçirilen seramik metalürjik pota


## Promachon–Topolnica Neolitik yerleşmesi üzerine bilimsel yayınlar

### Monografiler
* 2018. Kazantzis, G. 2018. The Zooarchaeology of the Late Neolithic Strymon River Valley: the case of the Greek sector of Promachon-Topolniča in Macedonia, Greece. British Archaeological Reports International Series 2908, BAR Publishing, Oxford.

### Bilimsel bildiriler
* 1982.	X. Тодорова. Проучвания на къснонеолитното и ранноенеолитното селище при с. Тополница (Topolnitsa köyü yakınındaki Geç Neolitik ve Erken Eneolitik yerleşimin araştırmaları). – Археологически открития и разкопки през 1981, 13.
* 1995a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica. Ενα πρόγραμμα ελληνo-βoυλγαρικής συνεργασίας. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ)6, 1992 (1995), 561–575. (ISSN:1106-5311)
* 1995b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στον προϊστορικό οικισμό Προμαχώνας-Topolnica κατά το 1995. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία καιΘράκη (ΑEMΘ) 9, 1998, 435–440. (ISSN:1106-5311)
* 1996a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, Πρoμαχώνaς-Topolnica: Ελληνo-βoυλγαρικές έρευνες στoν προϊστoρικό oικισμό. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 7, 1993 (1996), 505–512. (ISSN:1106-5311)
* 1996b. Παπαθανασόπουλος, Γ.Α. (εκδ.), Nεολιθικός Πολιτισμός στην Eλλάδα, Ίδρυμα N.Π. Γουλανδρή-Mουσείο Kυκλαδικής Tέχνης, Aθήνα 1996, αρ. κατ. 84.
* 1997a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova,I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ,I. Vajsov, M. Βάλλα, V. Draganov. Nεoλιθικόςοικισμός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. Πρόγραμμαελληνoβoυλγαρικής συνεργασίας.). – Δέκα Xρόυια Aρχαιολογικό έργο στη Mακεδoυία και Θράκη (ΔXΑEMΘ) (Thessaloniki 1997), 123–127.
* 1997b. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, Χ., Todorova, H., Ασλάνης, Ι., Bojadziev, J., Vajsov, I., Βάλλα, Μ. Προμαχώνας-Topolnica. Νειλιθικός οικιςμός ελληνοβουλγαρικών συνόρων. Το Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑΕΜΘ), 10B (Aristotle University of Thessaloniki, Greece), 1997, 746-767. (ISSN:1106-5311)
* 1997c. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 1997: Ανασκαφή ενός προϊστορικού οικισμού σταελληνοβουλγαρικά σύνορα. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 11, 1997, 549–555. (ISSN:1106-5311)
* 1998.	Х.Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή νεολιθικούοικισμού Προμαχώνα-Topolnica 1998. – Tο Αρχαιολογ ικό έργο στη Μακεδονία και Θράκη (ΑEMΘ) 12,2000, 67–76. (ISSN:1106-5311)
* 1999.	X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, Φ. Kωνσταντoπoύλoυ, M. Βάλλα, Ανασκαφή στονπροϊστορικό οικισμό Προμαχώνα-Topolnica κατά το 1999. – Tο Αρχαιολογικό έργο στη Μακεδονία иΘράκη (ΑEMΘ) 13 (Thessaloniki 1999), 111–116. (ISSN:1106-5311)
* 2000a. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα,Προμαχώνας-Topolnica 2000. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 14, 2000, 87–98. (ISSN:1106-5311)
* 2000b. X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, Προϊστορικός οικισ-μός Πρoμαχώνoς-Τopolnica. — Aρχαιολογικον δελτίον 50, 1995, 627–629.
* 2001.	X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, I. Ασλάνης, M. Βάλλα, Προμαχώνας-Topolnica 2001. – Tο Αρχαιολογικό έργοστη Μακεδονία и Θράκη (ΑEMΘ) 15, 2001, 75–82. (ISSN:1106-5311)
* 2002.	Ch. Koukouli-Chryssanthaki, I. Bassiakos, Nonslagging copper production of 5th millennium: The evidence from the neolithic settlement of Promachon-Topolnica (Estern Macedonia, Greece). – In: 8th EAA Annual Meeting 24–29 September 2002, Tessaloniki, Hellas. Abstracts book. Tessaloniki, 2002, 193–194.
* 2005. 	Χ. Κουκούλη-Χρυσανθακη, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Προμαχώνας-Topolnica 2002-2003. – Το Αρχαιολογικο εργο στη Μακεδονια και Θρακη (ΑΕΜΘ) 17 (Τηεσσαλινικι 2005), 91–110. (ISSN:1106-5311)
* 2011. 	И. Вайсов, П. Зидаров. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания). — Археологически открития и разкопки през 2010, 2011, 47—50.
* 2012. 	И. Вайсов. Промахон-Тополница, сектор Тополница (резултати от геофизичните проучвания - вертикално електро сондиране). — Археологически открития и разкопки през 2011, 2012, 63—65.

### Çalışmalar ve makaleler

* 1998.	X. Koυκoύλη-Xρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, J. Bojadziev, Πρoμαχώνας-Topolnica:Πρόγραμμα ελληνοβoυλγαρικής συνεργασίας. — In: Δ. Σερρω, Οι Σέρρες και η Περιοχή τους από την Αρχαίαστη Μεταβυζαντινή Κοινωνία, Πρακτικα συνεδρίου, A΄ Tόμος (Thessaloniki 1998), 7–24.
* 2007a. Ch. Koukouli-Chrysanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Promachon-Topololnica: A Greek-Bulgarian Archaeological Project. – In: H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.) The Struma/Strimon River Valley in Prehistory, Sofia, 2007, 43–78. In the Steps of James Harvey Gaul, 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 43-78. (ISBN 978-954-8191-11-1)
* 2007b. I. Vajsov. Promachon-Topolnica. A Typology of Painted Decorations and Its Use as a Chronological Marker. H. Todorova, M. Stefanivic and G. Ivanov (eds.). The Struma/Strymon River Valley in Prehistory. — In The Steps of James Harvey Gaul, Vol. 2 (Gerda Henkel Stiftung), 2007, 79-120. (ISBN 978-954-8191-11-1)
* 2014a. Ch. Koukouli-Chryssanthaki, H. Todorova, I. Aslanis, I. Vajsov, M. Valla. Γεωφυσική έρευνα και αρχαιολογική πραγματικότηταστον νεολιθικό οικισμό Προμαχών-Topolniča. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 251-260. (ISBN 978-960-9621-14-4)
* 2014b. Χ. Κουκούλη-Χρυσανθάκη, H. Todorova, I. Ασλάνης, Ι. Vajsov, M. Βάλλα. Ο νεολιθικός οικισμός «Προμαχών - Topolnica». ΔΗΜΟΣ ΣΙΝΤΙΚΗΣ Ο Χώρος και η Ιστορία του, 1, 1, ΣΙΔΗΡΟΚΑΣΤΡΟ, 2014, 185-203.
* 2014c. G. Kazantzis. 2014. The Vertebrate Fauna from a Late Neolithic Settlement in Greek Central Macedonia: the case of Promachon Sector - preliminary results. — In: E. Stefani, N. Merousis, A. Dimoula (eds.). A Century of Researchin Prehistoric Macedonia 1912-2012 (Archaeological Museum of Thessaloniki), 2014, 437-451. (ISBN 978-960-9621-14-4)
* 2014d. G. Kazantzis. 2014. Preliminary Results from a Faunal Assemblage in Greek Central Macedonia: the Case of the Late Neolithic Promachon Sector. — Assemblage, Proceedings of the Postgraduate Zooarchaeology Forum, Sheffield November 2012, 19—31.
* 2017. G. Kazantzis. 2017. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon-Topolnica. — In: Apostolos Sarris, Evita Kalogiropoulou, Tuna Kalayci, Lia Karimali (Ed’s.). Communities, Landscapes, and Interaction in Neolithic Greece, Vol. 20 (Proceedings of the International Conference Rethymno 29-30 May, 2015), 2017, 296—316. (Paperback: ISBN 978-1-879621-47-3; Hard Cover: ISBN 978-1-879621-48-0)

### İnternet yayınları
* 2013.Νέες ανασκαφικές έρευνες στη Νεολιθική Μακεδονία (Μέρος Γ΄) Προμαχών-Topolnica

### Posterler

* 2012. Зооархеологиjа на доцнонеолитската долина на Струма: случајот на грчкиот сектор на населбата Промахон – Тополница (прелиминарни резултати) POSTER.
* 2014. 	PROMACHON-TOPOLNICA. Contacts and communication breakdowns in the distant past at the modern Bulgarian-Greek border.

### Konferans sunumları

* 2012. Geophysical investigation and archaeological reality in the neolithic site Promachon-Topolnica (Conference report and presentation, Thessaloniki 2012)
* 2015. G. Kazantzis. 2015. Animal husbandry and the use of space in the Greek sector of the Late Neolithic settlement of Promachon – Topolnica
* 2023.Promachon-Topolnica. Cult structures from Middle Struma (Presentation Pernik - 2023)

## Kaynakça