Gıda egemenliği

**Gıda egemenliği**, halkların ekolojik açıdan sürdürülebilir yöntemlerle üretilmiş, sağlıklı ve kültürel olarak uygun gıdaya erişim hakkını ve kendi gıda ile tarım sistemlerini belirleme hakkını ifade eden bir kavramdır. Bu kavram, piyasaların ve şirketlerin taleplerini değil, gıdayı üreten, dağıtan ve tüketen insanların istek ve ihtiyaçlarını gıda sistemlerinin ve politikalarının merkezine koyar. Gıda egemenliği, mevcut kurumsal tarımsal işletmecilik rejimine karşı yerel gıda ekonomilerini, sürdürülebilir gıda üretimini ve topluluk denetimini savunur.

Kavram, gıda güvencesinden farklı olarak yalnızca yeterli gıdaya erişimle değil, gıdanın *nasıl* üretildiği ve gıda sistemi üzerinde *kimin* söz sahibi olduğuyla ilgilenir.

## Tarihçe

### Kavramın doğuşu
Gıda egemenliği kavramı, 1996 yılında Roma'da düzenlenen Dünya Gıda Zirvesi sırasında uluslararası köylü hareketi La Vía Campesina tarafından ortaya atılmıştır. 1993 yılında Belçika'nın Mons kentinde kurulan La Vía Campesina, 81 ülkeden 182 üye örgütü ve yaklaşık 200 milyon küçük çiftçiyi temsil etmektedir.

La Vía Campesina, 1980'lerin ve 1990'ların neoliberal küreselleşme politikalarının kırsal toplulukları tahrip etmesine ve tarımın endüstrileşmesine karşı bir yanıt olarak gıda egemenliği kavramını geliştirmiştir. Hareket, küçük ölçekli gıda üreticilerinin merkezi rolünü, nesiller boyu biriken bilgi birikimini ve kırsal ile kentsel toplulukların özerkliğini savunmaktadır.

### Nyéléni Bildirisi (2007)
Şubat 2007'de Mali'nin Sélingué kasabasındaki Nyéléni köyünde düzenlenen Uluslararası Gıda Egemenliği Forumu, kavramın en kapsamlı tanımının yapıldığı toplantı olmuştur. 80'den fazla ülkeden 500'ü aşkın delegenin katıldığı forum, gıda egemenliğinin ekonomik, toplumsal, ekolojik ve siyasi boyutlarını netleştirmiş ve gıda egemenliği hakkının uluslararası düzeyde tanınması için bir süreç başlatmıştır.

## İlkeleri
Nyéléni Forumu'nda gıda egemenliğinin altı temel ilkesi belirlenmiştir:

# **İnsanlar için gıda**: Yeterli, sağlıklı ve kültürel olarak uygun gıdaya erişim temel bir haktır; gıda salt bir ticari meta değildir.
# **Gıda üreticilerine değer vermek**: Gıdayı yetiştiren, hasat eden ve işleyen herkesin — köylüler, küçük çiftçiler, göçebeler, balıkçılar, orman halkları, göçmen işçiler ve yerli halklar — katkıları ve hakları desteklenmelidir.
# **Gıda sistemlerini yerelleştirmek**: Gıda öncelikle toplulukların besini olarak görülmeli, ikincil olarak ticarete konu edilmelidir.
# **Denetimi yerelde tutmak**: Toprak, otlak, su, tohum, hayvan ve balık kaynakları üzerindeki denetim yerel gıda üreticilerine ait olmalıdır.
# **Bilgi ve beceri geliştirmek**: Gıda üreticilerinin bilgi üretme ve aktarma kapasitesini zayıflatan teknolojiler reddedilmeli; uygun araştırma sistemleri geliştirilmelidir.
# **Doğayla uyumlu çalışmak**: Üretim ve dağıtım sistemleri doğal kaynakları korumalı ve sera gazı emisyonlarını azaltmalıdır.

## Gıda egemenliği ile gıda güvencesi arasındaki fark
Gıda güvencesi, herkesin her zaman yeterli, güvenli ve besleyici gıdaya fiziksel, toplumsal ve ekonomik erişimini ifade eder. Ancak bu tanım gıdanın nereden geldiği veya nasıl üretildiği hakkında herhangi bir şey söylemez.

Gıda egemenliği, gıda güvencesi kavramının ötesine geçerek gıdanın üretim koşullarını, dağıtım biçimlerini ve gıda sistemi üzerindeki iktidar ilişkilerini de sorgular. Gıda güvencesi yaklaşımı, verimlilik ve üretkenlik adına büyük ölçekli endüstriyel tarımı, arazi yoğunlaşmasını ve ticaret serbestleşmesini desteklerken; gıda egemenliği küçük ölçekli üreticileri, agroekolojiyi ve yerel gıda sistemlerini savunur.

## Yasal tanınma
Birçok ülke gıda egemenliğini anayasa veya yasalarına dahil etmiştir. Bunlar arasında Mali, Bolivya, Nepal, Senegal, Ekvador ve Venezuela bulunmaktadır.

## Türkiye'de gıda egemenliği

### Tarımsal dönüşüm
Türkiye'de neoliberal tarım politikaları 24 Ocak 1980 kararları ile başlamış, 2000'li yıllarda hız kazanmıştır. 2001 yılındaki Tütün Kanunu ve Şeker Kanunu, 2006 yılındaki 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu gibi düzenlemeler çiftçileri sözleşmeli tarıma ve monokültür üretime yöneltmiştir. 2001 yılındaki Tarım Reformu Uygulama Projesi (ARIP) ile devlet tarım kurumlarının özelleştirilmesi ve tasfiyesi hızlanmış, milyonlarca küçük çiftçi tarımı bırakarak kentlere göç etmiştir.

### Gıda egemenliği hareketi
Türkiye'de gıda egemenliği hareketi özellikle 2000'li yıllardan itibaren görünürlük kazanmıştır. Bu süreçte önemli rol oynayan kuruluşlar arasında Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği (2002), Çiftçi Sendikaları Konfederasyonu (Çiftçi-Sen, 2004) ve çok sayıda alternatif gıda inisiyatifi yer almaktadır.

Çiftçi-Sen, Avrupa La Vía Campesina koordinasyonu ECVC'nin üyesidir ve gıda egemenliği kavramını Türkiye'deki çiftçi mücadelesinin merkezine koymuştur.

2013 yılındaki Gezi Parkı protestolarının ardından İstanbul başta olmak üzere büyük şehirlerde alternatif tüketim kooperatifleri hızla çoğalmış; küçük üreticilerle doğrudan ilişkiler kuran, aracısız dağıtım yapan ve demokratik yönetişim ilkelerini benimseyen gıda toplulukları yaygınlaşmıştır.

### Tohum egemenliği
Tohum egemenliği, gıda egemenliğinin önemli bir bileşenidir ve çeşitli, açık kaynaklı tohumları yetiştirme ve değiş tokuş etme hakkını ifade eder. Türkiye'de 2006 yılındaki 5553 sayılı Tohumculuk Kanunu, tohum yönetiminde ticarileştirme ve özelleştirmeyi dayatmış; çiftçilerin yasal olarak tohum saklayabilmelerine rağmen geleneksel tohum değiş tokuşu ve ıslah uygulamaları zorlaştırılmıştır. Bu süreçte yerel ve atalık tohum çeşitlerinin korunması gıda egemenliği hareketinin önemli gündem maddelerinden biri olmuştur.

## Yeşil Devrim eleştirisi
Gıda egemenliği savunucuları, 1960'lar ve 1980'ler arasında tahıl verimlerini artıran Yeşil Devrim'in dünya açlığını azaltmakta başarılı olmasına rağmen gıdaya erişim sorununu çözmediğini ileri sürer. Bu eleştirilere göre Yeşil Devrim, ekonomik gücün ve özellikle toprağa erişimin yoğunlaşmış dağılımını değiştirmemiş; herbisit kullanımının artması çevresel tahribata ve biyoçeşitlilik kaybına yol açmıştır.

## Ayrıca bakınız
* Gıda güvencesi
* Gıda hakkı
* La Vía Campesina
* Agroekoloji
* Sürdürülebilir tarım
* Alternatif gıda ağı
* BÜKOOP
* Tarlataban

## Kaynakça