Rusya Federasyonu halklarının dilleri hakkında kanun

**Birleşik Yazı Sistemi Yasası** 11 Aralık 2002 tarihli ve 165-ФЗ sayılı "Rusya Federasyonu Halklarının Dilleri Hakkındaki Rusya Federasyonu Yasası'nın 3. Maddesinde Değişiklik Yapılmasına Dair Federal Yasa" olup, Kiril alfabesini Rusya Federasyonu'nun tüm halkları için tek mümkün alfabe olarak belirlemiştir. Kanun, resmi olarak, "federal kanunlar" ile kurulabilecek diğer yazı sistemlerine izin vermesine karşın Tataristan Cumhuriyeti hükûmetinin Tatar dilini Kiril alfabesinden Latin alfabesine çevirmesini önlemek amacıyla ortaya çıkarılmıştır.

Yasanın ortaya çıkışı, 1990'lı yılların başında Tatar milli hareketinin yeniden canlanmasıyla gerçekleşti..

Yasa, Tatar halkının ulusal ve kültürel canlanma girişimlerini bastırmayı ve daha fazla Ruslaştırmayı amaçlıyordu. Bu, Tatar halkına yönelik ulusal baskıyı artırmayı amaçlayan Rus hükûmetinin şovenist politikasının bir başka eylemi haline geldi. 

Tatar milliyetçi örgütlerinin uygulamalarında giderek daha fazla başvurulan, Tatar dilinde metinler yazılırken Latin alfabesinin kullanılması eğilimi kaygı vericidir. Bilindiği üzere bu, Türk etnik gruplarını Rus sosyo-kültürel paradigmasından uzaklaştırmayı hedefleyen Türkçü projelerden biridir. - Ulusal güvenlik — No. 2(31), 2014 Yasa tasarısı, Tatar dilinin Latinceye çevrilmesi fikrini sert bir dille eleştiren Duma Milliyetler Komitesi Başkan Yardımcısı Kaadır-ul Biçeldey tarafından sunuldu. […] Biçeldey'e göre, Tataristan'da Latin alfabesine geçilmesi Rusya'nın genel güvenliğini ve bütünlüğünü tehdit edecektir ve bu ülkenin diğer bölgelerinde de benzer eğilimlerin ortaya çıkmasına zemin hazırlayabilir. - lenta.ruElbette Tataristan Cumhurbaşkanı Mintimer Şeymiyev önemli bir siyasi bağımsızlık gösteriyor [...] Reformun nihai hedefi şüphesiz siyasidir. Tatarları, Orta Asya'daki bağımsız ülkelerdeki kardeşleriyle ve Ortadoğu Müslümanlarıyla yakınlaştırıyor. Ve en önemlisi, Rusya Federasyonu'nun birlik ve beraberliğini sağlayan ender unsurlardan biri olan, Rus diline kolay ulaşımı sağlayan aynı alfabenin kullanılması olgusunu ortadan kaldırıyor. Kendi başına rahatsız edici olan bu yasa, Federasyon'daki diğer halklara örnek olabilir. - Hélène Carrère d'Encausse

## Türk yazısının genel görünümü

* Tarihsel olarak Türk dilleri çeşitli yazı sistemleriyle yazılmıştır. Orijinal Türk yazı sistemi Göktürk alfabesine dayanmaktadır.
* Arap alfabesi yüzyıllar boyunca kullanılmıştır..
* Eski Uygur alfabesi yerel olarak kullanılmıştır.
* Kırımçaklar ve Karaylar İbrani alfabesini kullanmıştır.
* Urumlar Yunan alfabesini kullanmıştır.
* Kırımlı Ermeniler Ermeni alfabesini kullanmıştır. Ayrıca Ermeni harfleriyle yazılan ilk Türkçe matbaa da Lviv'de yapılmıştır.
* Yakutlar ve Kreşinler belli bir Kiril geleneğini kullanmıştır.
* 20. yüzyılın başından beri Latin alfabesi kullanımı yaygınlaşmaktadır. Ancak 14. yüzyılın başlarında yazılmış olan ünlü Codex Cumanicus, Batı Avrupalı misyonerler tarafından Latince yazılmıştır.
* Bugünlerde farklı yazı sistemlerinin bir arada kullanılması yaygındır. Örneğin Kazaklar Çin'de Arap harfleriyle, Kazakistan'da Latin ve Kiril harfleriyle yazmaktadır. Azerbaycanlılar İran'da Arap harfleriyle, Azerbaycan'da Latin harfleriyle yazmaktadır. Kiril, Latin, Arap ve Göktürk alfabeleriyle yazılmış bir yazıt için bkz.: https://tt.wikipedia.org/wiki/%D0%A4%D0%B0%D0%B9%D0%BB:Tatar40.pdf.
* Türk Kiril alfabesinin Rusya tarafından sınırlandırıldığı söylenebilir. Örneğin Finlandiya Tatarları, Romanya'daki ve Ukrayna'nın işgal edilmemiş bölgelerindeki Tatarlar Latin alfabesini kullanmaya devam etmektedir.

## Rusya Federasyonu topraklarında Türk Latin alfabesinin mevcut durumu
Yasağa rağmen Tataristan'da "transliterasyon" adıyla Arap ve Latin alfabeleri resmi olarak kullanılabilmektedir. Ayrıca okullarda isteğe bağlı olarak Latin alfabesiyle ders alınabilmektedir. İşgal altındaki Kırım'da, Rusya Federasyonu'nda Latin alfabesiyle basılan tek yayın olan üç aylık kadın dergisi "Nenkecan" hâlâ yayınlanmaya devam etmektedir.

## Dilbilimsel açıklamalar
Kiril alfabesinin getirilmesi, Stalin'in dilbilimcilere yönelik terör ve baskıları ve "yerlileştirme" politikasının kısıtlanması sonrasında gerçekleştirildi. Bu reformun tek amacı Ruslaştırmaktı. Buna bağlı olarak örneğin Tatar Kiril alfabesi, Rusça gibi yazılıp telaffuz edilen, ancak "Tatar" kabul edilen Rusça sözcüklerin yazımını tam olarak yansıtmasına karşın bu Kiril alfabesi, aglütinasyon ve ses uyumları gibi Türkçe özellikleri aktarmamakta ve Tatarca sözcüklerin yazımında zorluklara yol açmaktadır, çünkü bu amaçla tasarlanmamıştır.

Rus diline özgü olan "я", "ю", "е", "ё" gibi iki sesin birleşiminden oluşan ünlüler, Tatar diline özgü değildir; ancak Tatar Kiril alfabesinde Tatarca sözcüklerin yazımında kullanılır. Aynı zamanda, bu tür her bir "ikili ünlü", bir senharmonik çifti ifade eder ve telaffuzunun tahmin edilmesi gerekir. Örneğin, "ю" harfi; "юлер" kelimesinde [yü], "юлбарыс" kelimesinde [yu] olarak telaffuz edilmelidir. "сәгать" sözcüğündeki "а", "г" harfinin [ğ] olarak okunduğu anlamına gelir ve yumuşatma işareti "а" harfinin [ä] olarak okunduğu ifade eder.

"May" (tereyağı) ve "mayım" (tereyağım) kelimelerinin Kiril alfabesiyle "маем" şeklinde yazılır, yani burada "e" harfi [ye] değil [yı] şeklinde okunur.

Sonuç olarak, Aleksandr Garkavets'in Kırımtatarca ile ilgili olarak belirttiği üzere, Türkçe kelimeler de Rus fonetiğine göre telaffuz edilmeye başlanacaktır (ki bu da ikidillilikle pekiştirilmektedir).

## Kronoloji
1999 sonbaharında Tataristan Devlet Konseyi, Tatar dilinin Latin alfabesine geçişine ilişkin bir yasa kabul etti. Bazı okullarda deneysel öğretime geçildi, gazeteler yayımlanmaya başlandı, Latin alfabesiyle kitaplar yayımlanmaya başlandı.

27 Kasım 2002'de Rusya Devlet Duması, "Rusya Federasyonu Halklarının Dilleri Hakkında" yasada değişiklikler kabul ederek "Latin Harfleri Göz Önünde Bulundurularak Tatar Alfabesinin Yeniden Kullanılmasına Dair Yasa"yı yürürlükten kaldırdı. Yeni yasama normuna göre, Rusya topraklarında Rusya Federasyonu'nun resmi dilinin alfabesi ile federal cumhuriyetlerin resmi dillerinin alfabesi Kiril alfabesinin temeli üzerine inşa edilmektedir.

Milletvekilleri Safiulin ve  yeni yasayı "hiç yoktan sorun yaratma girişimi" olarak nitelendirerek Anayasa Mahkemesi'ne başvurdu.

Mahkeme 2004 yılında itirazı reddetti.

Ferid Muhametşin, konunun henüz kapanmadığını, bir süre sonra Tataristan'ın Tatar grafiklerinin Latinceye çevrilmesi imkânına ilişkin federal düzeyde bir yasanın kabulü için çaba göstereceğini açıkça belirtti.

## Ayrıca bakınız

* Ems Ukaz
* Litvanyaca basın yasağı 
* Lehçenin Kirilleştirilmesi
* Yenisöylem
* Marksizm ve Dilbilimin Sorunları

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Tatarstan: Russia rejects republics bid to switch alphabet, The Unrepresented Nations and Peoples Organization (UNPO), Nov 23, 2004 
* NATION, LANGUAGE, ISLAM Tatarstan's Sovereignty Movement, Helen M. Faller, Central European University Press, Chapter 3. Creating Soviet People: The Meanings of Alphabets 
* Experience of the Turkic countries in switching to the Latin alphabet | Опыт тюркских стран по переходу на латиницу 
* As is well known, the capture of Crimea in 1783 by Russia led to a major decline in cultural life on the peninsula: many ancient manuscripts were barbarously burned, and many architectural monuments were destroyed. | Как известно, захват Крыма в 1783 году Россией привел к большому упадку культурной жизни на полуострове: варварски были сожжены многие древние рукописи, разрушено немало архитектурных памятников. 
* Burning of the high culture of the Crimean Tatars | Сожжение высокой культуры крымских татар
* Questions of graphology and intralinguistic conflict of Crimean Tatar phonetics and orthoepy | Вопросы графологии и внутрилингвистический конфликт крымскотатарской фонетики и орфоэпии. Рустемов О. Д. УДК 81»1:81"246.3
* Crimean Tatar alphabet. The way to Latin