Dilbilim tarihi

**Dilbilim tarihi**; dilin yapısı ve işleyişine yönelik çalışmaların tarihsel gelişimini, farklı dönemlerde ortaya çıkan dilbilim teorilerini ve bu alana katkıda bulunan önemli düşünürleri kapsayan bir araştırma alanıdır.

Dil üzerine yapılan sistematik çalışmalar ilk kez Mezopotamya'da belgelenmiştir. MÖ 3 ve 2. binyıllara tarihlenen kelime listeleri, Sümerce çivi yazısının kullanımını ve anlamını açıklayan sözlüklerin yanı sıra, yabancı dillerin fonetik kelime dağarcığını da içermektedir. Daha sonra Pāṇini (MÖ 6-4. yüzyıl), Sanskritçeyi sistematik olarak analiz etmiş ve dilin kurallarını tanımlamıştır. MÖ 4. yüzyıldan itibaren Çin'de de bağımsız gramer gelenekleri gelişmiştir.

Batı dünyasında Aristoteles, dilbilimi retorik çalışmaları çerçevesinde ele almış ve *[[Poetika]]* adlı eserinde (MÖ 335 civarı) bu alanın temellerini atmıştır. Orta Çağ'da Arapça ve İbranice gramer gelenekleri, Sanskritçenin dini bağlamdaki dilbilgisi çalışmalarına benzer şekilde gelişmiştir.

Modern dilbilim yaklaşımları 18. yüzyılda şekillenmeye başlamış ve 19. yüzyılda psikoloji ve biyoloji gibi disiplinlerle ilişkilendirilmiştir. Bu bakış açısı, özellikle Anglo-Amerikan dilbiliminin temelini oluşturmuştur. Ancak İngiltere'de, Henry Sweet gibi dilbilimciler daha çok filolojik yaklaşımları benimsemiştir.

20. yüzyılın başlarında Ferdinand de Saussure dilbilimi bağımsız bir sosyal bilim olarak tanımlamış ve yapısalcı yaklaşımıyla alana yeni bir perspektif kazandırmıştır. Saussure'ün kavramsallaştırmasına göre, genel dilbilim, dili göstergebilimsel bir sistem olarak ele alır ve şu alt dallara ayırır: Fonoloji, morfoloji, sözdizimi, anlambilim.
Bu alanlar, dilin eşzamanlı (senkronik) veya artzamanlı (diyakronik) olarak incelenmesiyle ele alınabilir.

Günümüzde dilbilim; uygulamalı dilbilim, psikolinguistik, sosyolinguistik ve hesaplamalı dilbilim gibi çeşitli alt dallara ayrılarak çok disiplinli bir yapıya kavuşmuştur.

## Antik Çağ

Farklı kültürlerde, dilbilimin erken tarihi genellikle söylemin anlamını netleştirme ihtiyacıyla ilişkilidir; özellikle de ritüel metinler veya tartışmalar söz konusu olduğunda. Bu durum çoğunlukla ses ve anlam arasındaki ilişkilerin keşfedilmesine ve bu sembollerin geleneksel mi yoksa doğal mı olduğu tartışmasına yol açmıştır. Son olarak, bu süreç, küçük birimlerden daha büyük yapılar oluşturma yollarına kadar uzanmıştır.

### Babil

En eski dilbilimsel metinler – kile tabletlere çivi yazısıyla yazılmış belgeler – günümüzden yaklaşık dört bin yıl öncesine tarihlenmektedir. MÖ ikinci binyılın ilk yüzyıllarında, Güney Mezopotamya'da 2.500 yıldan uzun süre devam eden bir dilbilimsel gelenek ortaya çıkmıştır. Bu geleneğin en eski dönemlerinden günümüze ulaşan dilbilimsel metinler, Sümerce (bilinen hiçbir dil ailesine ait olmayan, yani dil adası niteliğinde bir dil) isim listelerinden oluşuyordu. Sümerce, o dönemde dini ve hukuki metinlerin diliydi.

Ancak günlük konuşmada, tamamen farklı (ve ilişkili olmayan) bir dil olan Akadcanın yerini almaya başlamıştı. Buna rağmen Sümerce, prestijli bir dil olarak varlığını sürdürmüş ve dini ve hukuki bağlamlarda kullanılmaya devam etmiştir. Bu nedenle Sümerce, bir yabancı dil olarak öğretilmek zorundaydı ve bu süreci kolaylaştırmak amacıyla Akadca konuşan katipler tarafından Sümerce hakkında yazılı bilgiler kaydedilmiştir.

Yüzyıllar içinde bu listeler standart hale gelmiş ve Sümerce kelimelerin Akadca çevirileri eklenmiştir. Sonunda, yalnızca tek tek kelimelerin karşılıklarını değil, kelimelerin farklı biçimlerine ilişkin tüm çekim paradigmalarını veren metinler ortaya çıkmıştır. Örneğin, bir metin, *ĝar* ("yerleştirmek") fiilinin 227 farklı biçimini içermektedir.

### Hindistan
Antik Hindistan'da dilbilim, Veda metinlerini doğru şekilde okumak ve yorumlamak ihtiyacından doğmuştur. En eski Hint metni olan *[[Rigveda]]*da,  ("konuşma") tanrılaştırılmıştır. MÖ 1200 yılına gelindiğinde, bu metinlerin sözlü aktarımı standart hale gelmiş ve ritüel okuma üzerine yazılan metinler, Sanskrit bileşik kelimelerinin sözcüklere, köklere ve fonetik birimlere ayrılmasını önermiştir. Bu durum, morfoloji ve fonetik alanlarına olan ilgiyi artırmıştır.

Dilbilimin tanımlanması konusundaki en eski çalışmalardan bazıları, Hint dilbilimci Pāṇini'ye (MÖ 6. yüzyıl) atfedilmektedir. Pāṇini, *[[Aṣṭādhyāyī]]* adlı eserinde Sanskritçenin kurallara dayalı bir tanımını yapmıştır.

Sonraki yüzyıllarda ses birimlerinin düzenlenmesi konusuna daha fazla açıklık getirilmiş ve durdurucu ünsüzler () (MÖ 800 dolaylarında, Pratisakhyas) 5x5 kare içinde düzenlenerek sistematik bir alfabe oluşturulmuştur. Bu süreç, MÖ 3. yüzyıla gelindiğinde Brāhmī alfabesinin ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Anlambilim alanında, erken dönem Sanskrit dilbilimcisi Śākaṭāyana (MÖ 500'den önce), fiillerin ontolojik olarak öncelikli kategoriler olduğunu ve tüm isimlerin eylemlerden türediğini öne sürmüştür. Etimolog Yāska (MÖ 5. yüzyıl civarı), anlamın cümlede bulunduğunu ve kelime anlamlarının cümle içindeki kullanıma göre belirlendiğini belirtmiştir. Ayrıca, kelimeleri dört kategoriye ayırmıştır: isimler, fiiller, ön ekler ve değişmez parçacıklar. Soyut ve somut isimleri ayırt etmek için "şu" zamiri ile gösterilebilen kelimelerin isim olduğunu öne sürmüştür.

Pāṇini, Yāska'nın "cümlelerin öncelikli olduğu" görüşüne karşı çıkarak, morfem köklerinden anlambilim oluşturmak için bir dilbilgisi geliştirmiştir. Ritüel metinlerin ötesine geçerek yaşayan dili ele alan Pāṇini, yaklaşık 4000 özlü kuraldan (*[[sutra]]*) oluşan kapsamlı bir sistem oluşturmuştur:

# Fiil argüman yapılarının tematik rollere () eşlenmesi.
# Fiil ve isim biçimlerini oluşturan morfosentaktik kuralların belirlenmesi. Yedi hâli içeren *karaka* sisteminin tanımlanması (bu sistem hâl eklerine benzer).
# Morfolojik yapıların işlenmesi ve son fonolojik biçimi belirleyen sesbilimsel süreçlerin açıklanması.

Pāṇini'nin sisteminin kısa ve öz olması, yüzyıllar boyunca çeşitli yorumlar ve genişletmeler yapılmasına yol açmıştır. Fonolojik yapısı, modern fonem kavramına benzer şekilde ses evrensellerini tanımlar. Ayrıca, ünsüzleri ağız içindeki daralmaya ve ünlüleri yükseklik ve süreye göre sistematik olarak sınıflandırmıştır.

Pāṇini'den sonraki dilbilimciler arasında Kātyāyana (MÖ 3. yüzyıl civarı) ve Patañjali (MÖ 2. yüzyıl) yer almaktadır. Kātyāyana, Pāṇini'nin kurallarını açıklayan *Varttika* adlı eserini yazmıştır. Patañjali ise hem Kātyāyana'nın hem de Pāṇini'nin kurallarını yorumlayan *Mahabhasya* adlı çalışmayı kaleme almıştır. Bazı kaynaklara göre, Patañjali aynı zamanda *Yoga Sutraları*nın da yazarıdır. Diğer önemli bir isim olan Pingala, vezin üzerine matematiksel bir yaklaşım getirmiştir.

Yüzyıllar boyunca, kelime-anlam ilişkilerinin geleneksel (*[[Vaişnavizm|Vaiśeṣika]]-[[Nyāya]]*) mi yoksa ebedi (*Kātyāyana-Patañjali-[[Mīmāṃsā]]*) mi olduğu konusunda tartışmalar sürmüştür. *[[Nyāya Sutraları]]* üç tür anlam tanımlamıştır: bireysel (*bu inek*), tür evrenseli (*inek kavramı*) ve imgesel (*bir inek çiz*).

Sesin de bir sınıf oluşturduğu fikri Bhartṛhari (MS 500 civarı) tarafından geliştirilmiştir. Bhartṛhari, dil evrensellerinin düşünce birimleri olduğunu savunarak nominalizme ve hatta dilsel belirlenimcilik kavramına yaklaşmıştır. Ayrıca, kelime anlamlarının cümle içindeki kullanımlarına göre öğrenildiğini ve cümlenin ontolojik olarak öncelikli olduğunu ileri sürmüştür.

MÖ 1. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar Brahman eğitiminin temelini oluşturan altı klasik metinden dördü dil ile ilgilidir:
* *[[Shiksha]]* (**'): [[fonetik]] ve [[fonoloji]] ([[sandhi]]), Gārgeya ve yorumcuları
* ''[[Chandas]]'' (**'): ölçü, Pingala ve yorumcuları
* *[[Vyakarana]]* (**'): [[dilbilgisi]], Pāṇini ve yorumcuları
* ''[[Nirukta]]'' (**'): etimoloji, Yāska ve yorumcuları

Bhartṛhari, MS 500 civarında *[[sphoṭa]]* doktrini ile anlam felsefesine katkıda bulunmuştur.

Pāṇini'nin dilbilgisi yöntemi, Batı dilbiliminde uzun süre bilinmezken, Franz Bopp 1807'de Sanskrit dilbilgisi çalışmasında Pāṇini'yi kaynak olarak kullanmış ancak yöntemini benimsememiştir.

## Kaynakça