Büyük Koku

**Büyük Koku** (İngilizce: *The Great Stink* veya *The Big Stink*), 1858 yılının Temmuz ve Ağustos aylarında Londra'nın merkezini etkisi altına alan, Thames Nehri'nden yayılan yoğun ve dayanılmaz koku olayıdır. Sıcak hava dalgasının etkisiyle, yüzyıllardır nehre dökülen işlenmemiş insan atıklarının ve endüstriyel atıkların fermente olması sonucu ortaya çıkan bu durum, Birleşik Krallık Parlamentosu'nun çalışmalarını durdurma noktasına getirmiş ve modern kanalizasyon sisteminin inşası için siyasi iradenin oluşmasını sağlamıştır.

Dönemin hakim tıbbi görüşü olan Miasma teorisine göre, kolera ve tifo gibi hastalıkların bu "kötü hava" (miasma) yoluyla bulaştığına inanılıyordu. Bilim insanı Michael Faraday, olaydan üç yıl önce 1855'te *[[The Times]]* gazetesine yazdığı mektupta nehrin durumunu "şeffaflığını tamamen yitirmiş, soluk kahverengi, dışkı kokan bir sıvı" olarak tanımlayarak yaklaşan felaketi haber vermişti. Koku krizinin yarattığı halk sağlığı korkusu, merkezi hükûmeti harekete geçirmiş ve inşaat mühendisi Joseph Bazalgette'in tasarladığı devasa yeraltı tünel ağının ve pompalama istasyonlarının inşasına onay verilmiştir. Bu proje, Londra'daki kolera salgınlarını (amaçlanandan farklı bir mekanizmayla da olsa) sona erdirmiştir.

## Arka Plan
19. yüzyılın ilk yarısında Londra'nın nüfusu, Sanayi Devrimi'nin etkisiyle patlama yaşamış; 1800'de 1 milyonun altındayken, 1850'lerde 2.5 milyonu aşmıştı. Ancak şehrin altyapısı bu büyümeye hazırlıksızdı. Thames Nehri, sadece bir ulaşım yolu değil, aynı zamanda şehrin ana su kaynağı ve ana lağımı olarak işlev görüyordu.

### Sifonlu Tuvaletlerin Etkisi ve Gece Toprakçıları
İronik bir şekilde, hijyeni artırmak için yaygınlaşan suyla çalışan tuvaletler (water closet), durumu daha da kötüleştirmiştir. Eski sistemde atıklar evlerin altındaki fosseptik çukurlarında birikir ve "gece toprakçıları" (night soil men) tarafından gübre olarak toplanırdı. Ancak bu iş kolunun maliyetinin artması ve Güney Amerika'dan gelen ucuz Guano (kuş gübresi) ithalatı, yerel gübre pazarını çökertti. Sifonlu tuvaletlerin yaygınlaşmasıyla birlikte, bu çukurlar taşmaya başlamış ve atık sular, 1848'de çıkarılan bir yasa ile teşvik edilen yağmur suyu kanalları aracılığıyla doğrudan Thames Nehri'ne akıtılmıştır. Tarihçi Julie Horan'a göre, tuvalet teknolojisindeki bu değişim, biyolojik atık yönetiminde öngörülemeyen bir ekolojik felakete yol açmıştır.

### Kolera Salgınları ve Tıbbi Görüş
1831, 1848 ve 1853 yıllarında yaşanan üç büyük Kolera salgını, on binlerce Londralının ölümüne neden olmuştu. Doktor John Snow, 1854'teki salgında hastalığın kirli sudan bulaştığını kanıtlamaya çalışsa da, Parlamento ve bilim dünyası hastalığın "kötü koku" (miasma) ile yayıldığına inanmaya devam ediyordu. Snow'un epidemiyoloji alanındaki çalışmaları o dönemde göz ardı edilse de, Büyük Koku sırasındaki tartışmalarda su kalitesinin önemi dolaylı olarak kabul görmeye başlamıştı. Dönemin önde gelen tıp dergisi *[[The Lancet]]*, nehrin durumunu "devasa bir veba yatağı" olarak nitelendirmiş ve kokunun doğrudan ölüme yol açabileceğini savunmuştu. 1858'deki koku, bu yüzden sadece bir rahatsızlık değil, biyolojik bir saldırı olarak algılandı.

## 1858 Yazı ve Kriz

1858 yılı Haziran ayında Londra'da sıcaklıklar gölgede 34-36°C'ye (93-97°F) ulaştı. Thames Nehri'nin su seviyesi düşerken, nehir yatağında biriken metrelerce kalınlığındaki dışkı tabakası güneş altında pişmeye ve fermente olmaya başladı. Kraliçe Victoria ve Prens Albert, nehirde bir geziye çıkmak istedilerse de kokuya sadece birkaç dakika dayanabildiler. Yazar Charles Dickens da bir arkadaşına yazdığı mektupta, "koku yüzünden midesinin bulandığını ve nehrin kıyısında durmanın bile imkansız olduğunu" belirtmiştir.

### Parlamentonun Tepkisi ve Kimyasal Müdahale
Nehrin hemen kıyısında bulunan ve yeni inşa edilmiş olan Westminster Sarayı (Parlamento Binası), kokudan en çok etkilenen yerlerden biriydi. Krizi hafifletmek için nehre binlerce ton sönmemiş kireç, Klorür kireci ve karbolik asit döküldü; bu işlemin maliyeti haftalık 1.500 sterlini buluyordu ancak etkisi sınırlıydı.

* Kireç Perdeleri: Avam Kamarası'nın pencerelerine, kokuyu bastırması umuduyla klorür kirecine batırılmış perdeler asıldı.
* Tahliye Planları: Başbakan Benjamin Disraeli, parlamentoyu Thames kıyısından Hampton Court'a veya Oxford'a taşımayı teklif etti.
* Hukuk Mahkemeleri: Adliye binalarındaki duruşmalar, kokunun yoğunluğu nedeniyle sık sık iptal edildi veya ertelendi.

## Mevzuat ve Çözüm: Bazalgette'in Planı
Koku, milletvekillerini doğrudan etkileyince bürokrasi hızla işledi. Parlamento, sadece 18 gün içinde, Metropolitan İnşaat Kurulu'na (MBW) 3 milyon sterlinlik borçlanma yetkisi veren ve Thames'in ıslahını zorunlu kılan yasayı geçirdi. Bu süreçte Maliye Bakanı Disraeli, "nehirdeki bu Stygian havuzun" temizlenmesi için gerekli kaynağı sağlamakta tereddüt etmedi. Parlamento arşivlerine göre, yasanın bu kadar hızlı geçmesindeki ana etken, nehrin durumunun yarattığı "dayanılmaz atmosferik baskı" idi.

Görev, MBW'nin baş mühendisi Joseph Bazalgette'e verildi. Bazalgette'in planı şunları içeriyordu:
# Kesişme Tünelleri (Interceptor Sewers): Nehre dökülen küçük kanalları, nehir kıyısına paralel giden devasa ana tünellerle kesmek.
# Doğuya Taşıma: Atık suları şehrin merkezinden toplayıp, yerçekimi ve pompa istasyonları yardımıyla şehrin doğusundaki (akıntı yönündeki) Beckton ve Crossness bölgelerine taşımak.
# Thames Seddeleri (Embankments): Nehir kıyısını doldurarak hem yeni kanalizasyon borularını gizlemek hem de Victoria, Chelsea ve Albert rıhtımlarını oluşturmak.

## İnşaat ve Mühendislik Başarısı
Proje, 19. yüzyılın en büyük mühendislik harikalarından biri kabul edilir. 1859-1875 yılları arasında süren inşaatta:
* 318 milyon adet tuğla ve 670.000 metreküp beton kullanıldı.
* 1.800 kilometre uzunluğunda sokak kanalı ve 132 kilometre uzunluğunda ana tünel inşa edildi.
* İnşaat sırasında o dönem için yeni ve devrimsel bir malzeme olan Portland çimentosu kullanılarak tünellerin suya ve basınca dayanıklılığı artırıldı.
* Abbey Mills ve Crossness gibi, mimari açıdan "Kanalizasyon Katedralleri" olarak bilinen süslü pompa istasyonları kuruldu.

Bazalgette, tünellerin çapını o günün ihtiyaçlarından çok daha geniş hesaplayarak (nüfus artışını öngörerek), sistemin 21. yüzyılda bile çalışabilir kalmasını sağladı. Mühendislik tarihçisi Paul Dobeszczyk'e göre bu yeraltı ağı, Viktorya dönemi modernizminin en büyük görünmez anıtıdır.

## Miras ve Etkileri
Büyük Koku ve ardından gelen kanalizasyon sistemi, Londra'da su kaynaklı salgınları sona erdirdi. 1866'da Doğu Londra'da küçük bir kolera salgını yaşandı, ancak bu bölge henüz Bazalgette'in sistemine bağlanmamıştı; bu olay, sistemin gerekliliğini bir kez daha kanıtladı. Sistem tamamlandıktan sonra Londra'da bir daha asla kolera salgını görülmedi.

Joseph Bazalgette'in eseri, tarihçiler tarafından "Viktorya döneminin en hayat kurtarıcı yatırımı" olarak nitelendirilir. Ayrıca nehir seddelerinin inşası, Londra'nın çehresini değiştirmiş, bataklık kıyıları modern yürüyüş yollarına ve parklara dönüştürmüştür. Thames Nehri'nin ekosistemi yavaşça toparlanmaya başlamış ve nehir, "ölü nehir" statüsünden kurtulmuştur.

## Ayrıca bakınız

* Miasma teorisi
* John Snow
* Joseph Bazalgette
* Broad Street kolera salgını
* Halk sağlığı
* Londra Kanalizasyon Sistemi
* Thames Nehri
* Victoria devri
* Kentsel planlama
* Epidemiyoloji
* Sanayi Devrimi
* Abbey Mills Pompa İstasyonu

## Kaynakça