Kiros (satrap)

**Kiros** (Eski Farsça: 𐎤𐎢𐎽𐎢𐏁 *Kūruš*; Grekçe: Κῦρος *Kiros*; ö. MÖ 401) Ahameniş prensi ve generaliydi. MÖ 408-401 yılları arasında Lydia ve İyonya satrapı olarak hüküm sürdü. II. Darius ve eşi Parysatis'in oğlu olan Kiros, MÖ 401'de, ağabeyi II. Artakserkses'i tahttan indirmek amacıyla çıkardığı başarısız bir ayaklanma sırasında, Cunaxa Muharebesi'nde öldü.

Genç Kiros'un tarihi ve Yunan paralı askerlerinin geri çekilişi, Ksenophon'un *[[Anabasis]]* adlı eserinde anlatılmıştır. Bir diğer anlatı ise muhtemelen Stymphaloslu Sophaenetus'a ait olup Eforus tarafından kullanılmıştır. Konuyla ilgili daha fazla bilgi, II. Artaxerxes'in hekimi Ktesias'ın Photius tarafından yapılan alıntılarında, Plutarkhos'un *II. Artakserkses ve Lysandros’un Hayatları* adlı eserlerinde ve Thukydides'in *Peloponnessos Savaşları* eserinde bulunmaktadır. Bunlar, Genç Kiros'a dair mevcut olan tek erken dönem kaynaklarıdır.

## Hayatı

Ksenophon'a göre, Genç Kiros babasının MÖ 424'teki tahta çıkışından sonra doğdu. Arsicas (tahta çıktığında adı II. Artakserkses olarak değişti) adında bir ağabeyi ve Ostanes ve Oxathres adında iki küçük erkek kardeşi vardı. Kiros'un çocukluğu hakkında Plutarkhos şöyle yazar: "Kiros, en erken gençliğinden itibaren, inatçı ve şiddetli bir karaktere sahip olduğunu gösteriyordu; Artakserkses ise her şeyde daha nazikti ve doğası gereği daha uysal ve yumuşaktı." Ksenophon, Kiros'un çocukkenki mükemmelliğinden daha yüksek bir şekilde bahseder:Saray eğitimi sırasında Kiros çifte bir ün kazanır; ilk olarak, akranları arasında bir tevazu örneği olarak kabul edildi, büyüklerine, kendi astlarının çoğundan daha fazla itaat gösterdi; ve ikincisi, binicilik becerisi ve hayvan sevgisi konusunda en üstün başarıyı elde etti. Savaş konularında, ok ve cirit kullanımında da genel olarak insanlar tarafından hem en yetenekli öğrenen hem de en hevesli uygulayıcı olarak kabul edildi. Yaşı izin verir vermez, aynı üstünlük vahşi hayvanların kendileriyle yüzleşirken tehlikeli maceraya karşı belli bir iştah duyarak avlanma sevgisinde kendini gösterdi. Bir keresinde bir ayı ona öfkeli bir şekilde saldırdı ve tereddüt etmeden onunla boğuştu, atından çekildi ve hayatı boyunca görülebilen yara izleri aldı; ama sonunda yaratığı öldürdü ve ilk yardımına koşanı unutmadı, onu birçok kişinin gözünde imrenilecek biri yaptı.

### Küçük Asya Satrapı (MÖ 408-401) ve Sparta desteği

MÖ 408'de, Alkibiades'in Atina'nın yeniden canlanmasına yol açan zaferlerinden sonra, II. Darius Atina'ya karşı savaşa devam etmeye ve Spartalılara güçlü destek vermeye karar verdi. Genç Kiros'u, Kapadokya ile birlikte Lidya ve Büyük Frigya satrapı ve "Castolos sahasında toplanan" yani Küçük Asya bölgesinin ordusunun Pers birliklerinin komutanı olarak Küçük Asya'ya gönderdi. Orada Kiros, Spartalı general Lysander ile tanıştı. Kiros, Lysander'de, tıpkı Lysander'in Pers prensinin yardımıyla Yunanistan'ın mutlak hükümdarı olmayı umduğu gibi, kral olmasına yardım etmeye istekli bir adam buldu. Böylece Kiros, Peloponez Savaşı'nda tüm imkanlarını Lysander'in emrine verdi. Kiros babası II. Darius tarafından Susa'ya geri çağrıldığında, Lysander'e Küçük Asya'daki tüm şehirlerinin gelirlerini verdi.

O sıralarda Darius hastalandı ve oğlunu ölüm döşeğine çağırdı; Kiros, Lysander'e para verdi ve Susa'ya gitti. Plutarkhos, Kiros'un annesi Parysatis'in onu desteklediğini ve tahtta onu görmek istediğini yazdı, "Ve bu nedenle, babası Darius şimdi hasta yatarken, denizden saraya çağrıldığında, onun aracılığıyla krallığın vârisi ilan edileceği yönünde tam bir umutla yola çıktı. Çünkü Parysatis'in onun adına, Demaratus'un tavsiyesi üzerine Xerxes'in eskiden kullandığı, Arsicas'ı bir tebaa iken, Kiros'u ise kral iken doğurduğu yönünde cazip bir savunması vardı. Buna rağmen, Darius'u ikna edemedi ve en büyük oğlu Arsicas kral ilan edildi, adı Artakserkses olarak değiştirildi; ve Kiros, Lidya satrapı ve denizcilik eyaletlerinin komutanı olarak kaldı."

Darius'un ölümünden kısa bir süre sonra, MÖ 404'te II. Artakserkses'in tahta çıkışı sırasında, Tissafernis (Ciθrafarna), Kiros'un kardeşini öldürme planını ihbar etti ve Kiros yakalandı, ancak Parysatis'in araya girmesiyle Kiros affedildi ve satraplığına geri gönderildi. Plutarkhos'a göre, "[tutuklanmasına] duyduğu kızgınlık, onu krallığı eskisinden daha hevesli bir şekilde arzulamasına neden oldu."

MÖ 405'te Lysander, Aegospotami savaşını kazandı ve Sparta Yunan dünyasında daha etkili hale geldi.

### II. Artakserkses'e Karşı Sefer (MÖ 401)

Kiros, Karya satrapı Tissafernis ile İyon şehirleri hakkında bir anlaşmazlık başlatarak büyük bir ordu toplamayı başardı; ayrıca, İmparatorluğa asla itaat etmeyen Toros Dağları'ndaki dağlık bir kabile olan Pisidialılara karşı bir sefer hazırlıyormuş gibi davrandı.

MÖ 401 baharında, Kiros, Ksenophon'un "On Binleri"ni de içeren tüm güçlerini barındıran bir ordu topladı ve seferinin amacını açıklamadan Sardis'ten yola çıktı. Usta yönetim ve büyük vaatlerle, Yunan birliklerinin savaşın uzunluğu ve tehlikesi konusundaki endişelerini giderdi; Spartalı General Cheirisophus komutasındaki 700 kişilik Spartalı bir müfrezeyi ona ulaştırmak üzere Kilikya'ya gönderilen Spartalı Pythagoras komutasındaki 35 triremelik Spartalı bir filo, Amanus geçitlerini Suriye'ye açtı. Genç Kiros, Spartalılardan "Atina'ya karşı savaşları sırasında onlara olduğu kadar kendisine de iyi birer dost olduklarını göstermelerini" isteyerek, birkaç yıl önce Atina'ya karşı Peloponez Savaşı'nda Spartalılara verdiği desteğe atıfta bulunarak Spartalıların desteğini almıştı.

Kral, Tissafernis tarafından son anda uyarıldı ve aceleyle bir ordu topladı; Kiros, bir düşmanla karşılaşmadan önce Babil'e doğru ilerledi. MÖ 401 Ekim'inde Kunaxa Savaşı gerçekleşti. Kiros'un ordusu, 10.400 Yunan hopliti (vatandaş asker), 2.500 peltast (hafif piyade) ve Ariaeus komutasında yaklaşık 10.000 Asyalı askerden oluşuyordu.

Ksenophon'a göre, Kiros sonucun kralın kaderine bağlı olduğunu gördü; bu nedenle Yunanların komutanı Clearchus'un Artakserkses'e karşı merkezi almasını istedi. Clearchus, ordunun kuşatılmasından korkarak itaatsizlik etti ve kanatta kaldı. Sonuç olarak, Tissafernis komutasındaki Perslerin sol kanadı Kiros'un kuvvetlerinin geri kalanıyla savaşmakta serbest kaldı; merkezdeki Kiros, Artakserkses'e saldırdı ancak öldürüldü. Tissafernis, isyancıyı kendisinin öldürdüğünü iddia etti ve Parysatis daha sonra en sevdiği oğlunun katilinden intikam aldı.

Plutarkhos'un aktardığı *Artakserkses'in Yaşamı*'na göre, Mithridates adında genç bir Pers askeri, Kunaxa Savaşı (Yunanca: Κούναξα) sırasında bilmeden Genç Kiros'a vurarak onu sersemlemiş bir halde atından düşürdü. Bazı hadımlar Kiros'u buldu ve onu güvenli bir yere götürmeye çalıştılar, ancak kralın kampındaki bir Kaunialı, dizinin arkasındaki bir damara bir okla vurarak onu düşürdü ve başını bir taşa çarpmasına neden oldu, bunun üzerine öldü. Mithridates, sarayda Kiros'u öldürdüğüyle akılsızca övündü ve Parysatis onu skafizmle idam ettirdi. Benzer şekilde, Kiros'un elini ve başını kesen kralın hadımı Masabates'i, oğlu Artakserkses'ten bir zar oyununda onu kazandı ve dersini diri diri yüzdürerek intikam aldı.

Pers birlikleri, Yunanlara doğrudan bir saldırı yoluyla saldırmak yerine, onları Dicle'nin ötesinde iç bölgelere doğru yönlendirdiler ve ardından hileyle saldırdılar. Komutanları esir alındıktan sonra, Yunanlar Karadeniz'e doğru yollarını zorla açmayı başardılar.

## Ksenophon'un Kiros'un hayatına dair anlatımından alıntılar

Ksenophon, Kiros'u yakından tanıyan herkesin, Büyük Kiros'tan beri doğanların en layığı olduğunu düşündüklerini yazar ve onu büyük övgüyle tarif eder:Babası tarafından Lidya ve Büyük Frigya ile Kapadokya satraplığına gönderildikten ve Castolus ovasında toplanması gereken kuvvetlerin generali olarak atandıktan sonra, davranışlarında başkalarıyla yapılan her türlü anlaşma, sözleşme veya taahhüdün sadık bir şekilde yerine getirilmesine verdiği önemden daha dikkat çekici bir şey yoktu. Kimseye yalan söylemezdi. Şüphesiz bu sayede hem bireylerin hem de bakımına emanet edilen toplulukların güvenini kazandı; veya düşmanlık durumunda, Kiros ile yapılan bir anlaşma, savaşan tarafın şartlarına aykırı hiçbir şeyden zarar görmeyeceğinin yeterli garantisiydi. Bu nedenle, Tissafernis ile yapılan savaşta, Miletliler hariç tüm devletler kendi istekleriyle v yerine Kiros'u seçtiler ve bunlar sadece ondan korktukları için yabancılaştılar, çünkü sürgündeki vatandaşlarını terk etmeyi reddetti; ve eylemleri ve sözleri ilkesine güçlü bir şekilde tanıklık etti: sayıca veya servet olarak zayıflasalar bile, bir zamanlar arkadaşı olanları asla terk etmezdi. Davranışta karşılıklılık konusunda hem arkadaşlarını hem de düşmanlarını geride bırakma çabasını gizlemedi. Ona atfedilen dua şuydu: "Tanrı bana arkadaşlarımı ödüllendirmek ve düşmanlarımdan güçlü bir kolla intikam almak için yeterince uzun yaşamayı nasip etsin."Ksenophon'a göre, doğruluğu ödüllendirme çabaları Kiros'a birçok takipçisinin sadakatini ve sevgisini kazandırdı:

Kiros'a çeşitli nedenlerle pek çok hediye verildi; belki de hiçbir insan bu kadar çok hediye almamıştır; kesinlikle hiç kimse, her zaman her birinin zevkine dikkat ederek, bireysel ihtiyacı olduğunu gördüğünü tatmin etmek için bunları başkalarına vermeye bu kadar hazır olmamıştır. Bu hediyelerin çoğu, vücudun kişisel süsleri veya savaş için hizmet etmek üzere ona gönderildi; ve bunlara dokunarak şöyle derdi: "Bütün bunlarla kendimi nasıl süsleyebilirim? Bence bir insanın asıl süsü, soylu bir şekilde süslenmiş arkadaşların süslenmesidir." Gerçekten de, arkadaşlarını iyilik yapma gibi büyük konularda alt etmesi şaşırtıcı değil, çünkü onlardan çok daha güçlüydü, ancak onlardan küçük ilgi ve zevk verme konusunda hevesli bir arzuyla ileri gitmesi, itiraf etmeliyim ki, bana daha hayranlık verici geliyor. Sık sık özellikle mükemmel bir şarap tattığında, kalan yarım şişeyi bir arkadaşına gönderir ve şöyle bir mesaj iletirdi: "Kiros diyor ki, bu uzun zamandır tattığı en iyi şarap, bu sana göndermesinin bahanesi. Umarım bugün seçkin bir arkadaş grubuyla içersin." Ya da belki de bir kaz yemeğinin, yarım somun ekmeğin ve benzerlerinin kalıntılarını gönderirdi, taşıyıcıya şöyle denmesi talimatı verilirdi: "Bu Kiros'un en sevdiği yemek, umarım sen de tadarsın." Ya da belki de büyük bir yiyecek kıtlığı vardı, hizmetkarlarının sayısı ve kendi dikkatli öngörüsü sayesinde kendisi için erzak alabilirdi; bu gibi zamanlarda, farklı yerlerdeki arkadaşlarına gönderir ve atlarını kendi samanlarıyla beslemelerini isterdi, çünkü arkadaşlarını taşıyan atların aç kalması uygun olmazdı. Sonra, kalabalığın büyük olacağı herhangi bir uzun yürüyüş veya seferde, arkadaşlarını yanına çağırır ve onlara ciddi konuşmalarla eğlendirirdi, sanki "Bunları onurlandırmaktan zevk alıyorum" der gibi.

## Kaynakça

*  Information on Cyrus the Younger starts on page 708 of this article.