III. Tiridatis (Ermenistan kralı)

**III. Tiridatis** ( -  **Büyük Tiridates** veya **IV. Tiridatis** olarak da bilinen,  ila  arasında Ermenistan'ın Arşak Hanedanı'na mensup kralıydı. 4. yüzyılın başlarında (geleneksel tarih 301'dir), Tiridatis, Hristiyanlığı Ermenistan'ın resmî dini ilan etti ve böylece Ermeni Krallığı, Hristiyanlığı resmî olarak kabul eden ilk devlet oldu.

## İsim
Tiridatis adı, "Tir tarafından yaratılan" anlamına gelen Partça  adının Grekçe versiyonudur. Tir, Avesta'da yer almasa da Zerdüşt dininde önde gelen bir dır (melek tanrısı). Bu ad aynı zamanda , ,  ve  gibi diğer Yunanca varyantlarda da görülmektedir. Süryanice'de , Latince'de ise  olarak geçmektedir.

## Erken dönem
III. Tiridatis, Ermenistan Kralı II. Hüsrev'in oğluydu; ikincisi 252 yılında I. Erdeşîr'in emriyle Anak adlı bir Part ajanı tarafından öldürüldü. Tiridatis'in en az bir kardeşi vardı, Khosrovidukht adında bir kız kardeşi vardı ve baba tarafından büyükbabası Ermenistan Kralı II. Tiridatis'in adaşıydı. Anak yakalanıp ailesinin çoğuyla birlikte idam edilirken, oğlu Lusavoriç Krikor Kapadokya'daki Caesaria'da barındı. Tahtın hayatta kalan tek varisi olan Tiridatis henüz bebekken, babasının öldürülmesinden kısa süre sonra hızla Roma'ya götürüldü. Roma'da eğitim gördü ve diller ve askeri taktikler konusunda yetenekliydi; ayrıca Roma hukukunu kesin olarak anladı ve takdir etti. Ermeni tarihçi Horenli Musa onu, düşmanlarına karşı savaşa katılan ve birçok savaşta ordusunu bizzat zafere ulaştıran güçlü ve cesur bir savaşçı olarak tanımlıyor.

## Krallık

270 yılında Roma imparatoru Aurelianus doğu cephesinde Sasanilerle çatışmaya girdi ve onları geri püskürtmeyi başardı. Artık Pers işgali altındaki Ermeni tahtının gerçek varisi olan Tiridatis, Ermenistan'a geldi ve hızla bir ordu toplayıp 298'de düşmanı kovdu.

Bir süreliğine şans Tiridatis'in lehine göründü. Sadece düşmanlarını kovmakla kalmadı, silahlarını da Asur'a taşıdı. O dönemde Pers İmparatorluğu'nun dikkati dağılmıştı. Taht, birbiriyle yarışan iki kardeş olan Hürmüz ve Narses'in hırsları nedeniyle tartışıldı. Ancak kısa sürede iç savaş sona erdi ve Narses evrensel olarak Pers Kralı olarak kabul edildi. Narses daha sonra tüm gücünü yabancı düşmana yöneltti. Yarışma daha sonra çok eşitsiz hale geldi. Tiridatis bir kez daha Romalılara sığındı. Roma-Ermeni ittifakı, özellikle Diocletianus'un imparatorluğu yönettiği dönemde güçlendi. Bu, Tiridatis'in yetiştirilme tarzına, sürekli Pers saldırılarına ve babasının Anak tarafından öldürülmesine bağlanabilir. Tiridatis, Diocletianus'un yardımıyla Persleri Ermenistan'ın dışına itti. 299 yılında Diocletianus, muhtemelen bir Pers saldırısı durumunda tampon olarak kullanmak üzere Ermeni devletini yarı bağımsız ve koruyucu bir statüde bıraktı.

297 yılında Tiridatis, Ashkhen adında bir Alan prensesiyle evlendi ve ondan üç çocuğu oldu: III. Hüsrev adında bir oğlu, Salome adında bir kızı ve Ermeni Apostolik Kilisesi'nin eski Katolikoi'lerinden biri olan Aziz I. Husik ile evlenen başka bir kızı.

## Din değiştirmesi

Kralın ve ulusun din değiştirmesine ilişkin geleneksel hikâye, öncelikle Agathangelos'a atfedilen beşinci yüzyıl Ermeni tarihine dayanmaktadır. Hristiyan olarak yetiştirilen ve kendi babasının günahından dolayı suçluluk duyan Anak'ın oğlu Lusavoriç Krikor'un Ermeni ordusuna katılarak kralın sekreteri olarak çalıştığını anlatır. Ermenistan'da Hristiyanlık 3. yüzyılın sonlarında güçlü bir temele sahipti, ancak ulus genel olarak hala Zerdüştlüğü takip ediyordu. Tiridatis de bir istisna değildi çünkü kendisi de çeşitli antik tanrılara tapıyordu. Zerdüşt dini töreni sırasında Tiridati, Krikor'a Eriza'daki tanrıça Anahit heykelinin ayağına bir çiçek çelengi koymasını emretti. Krikor, Hristiyan inancını ilan ederek bunu reddetti. Bu hareket kralı çileden çıkardı. Birkaç kişi Krikor'un aslında Tiridatis'in babasını öldüren hain Anak'ın oğlu olduğunu açıkladığında öfkesi daha da arttı. Krikor işkence gördü ve sonunda derin bir yer altı zindanı olan Hor Virap'e atıldı.

Krikor'un hapsedildiği yıllarda, Gayane liderliğindeki bir grup bakire rahibe, Hristiyan inançlarına yönelik Roma zulmünden kaçarken Ermenistan'a geldi. Tiridatis, gruptan ve üyelerinden biri olan Hripsime'nin efsanevi güzelliğinden haberdar oldu. Onları saraya getirmiş ve güzel bakireden evlenme talebinde bulunmuş; reddetti. Kral tüm gruba işkence yaptırdı ve öldürdü. Bu olaydan sonra hastalandı ve efsaneye göre ormanda amaçsızca dolaşan bir yaban domuzu davranışı benimsedi. Khosrovidukht, Krikor'un hâlâ zindanda hayatta olduğunu ve kralı iyileştirebilecek tek kişinin o olduğunu gösteren bir rüya gördü. Bu noktada hapsedilmesinin üzerinden 13 yıl geçmişti ve hayatta kalma ihtimali zayıftı. Onu geri aldılar ve inanılmaz derecede yetersiz beslenmesine rağmen hâlâ hayattaydı. Onun için her gün Khor Virap'e bir somun ekmek atan iyi kalpli bir kadın onu hayatta tuttu.

Tiridatis, Krikor'un yanına getirildi ve hastalığı mucizevi bir şekilde iyileşti. Tedavinin gücüne ikna olan kral, hemen Hristiyanlığı resmi devlet dini ilan etti. Böylece Ermenistan, sözde Hristiyan bir krallık ve Hristiyanlığı resmen kabul eden ilk devlet oldu. Tiridatis, Krikor'u Ermeni Apostolik Kilisesi Katolikosu olarak atadı.

Hristiyanlığa geçişin Ermeni tarihinde çok önemli bir olay olduğu ortaya çıktı. Zerdüştlük bilgini Mary Boyce'a göre, Ermenistan'ın Arşaklılar tarafından Hristiyanlaştırılmasının kısmen Sasaniler'e meydan okuduğu görülüyor.

## Hükümdarlığının geri kalanı
Geleneksel Zerdüştlükten Hristiyanlığa geçiş kolay olmadı. Tiridatis, bu yeni inancı halka empoze etmek için sık sık güç kullandı ve Zerdüştlüğün Ermeni halkına derin kök salması nedeniyle birçok silahlı çatışma ortaya çıktı. Kralın güçleri ile Zerdüşt kampı arasında çok tanrılı askerî gücün zayıflamasıyla sonuçlanan gerçek bir savaş gerçekleşti. Böylece Tiridatis, hayatının geri kalanını tüm eski inançları ortadan kaldırmaya çalışarak geçirdi ve bunu yaparken sayısız heykeli, tapınağı ve yazılı belgeyi yok etti. Sonuç olarak yerel kaynaklardan eski Ermeni tarihi ve kültürü hakkında çok az şey biliniyor. Kral, inancı yaymak için hararetli bir şekilde çalıştı ve 330 yılında öldü. Horenli Musa, nakharar ailelerinden birkaç kişinin Tiridatis'e karşı komplo kurduğunu ve sonunda onu zehirlediğini belirtiyor.

III. Tiridatis, Ashkhen ve Khosrovidukht, Ermeni Apostolik Kilisesi'nin ve buna bağlı olarak tüm Doğu Ortodoks Kiliselerinin azizleridir ve onların bayram günü, Hamsin Yortusu'dan sonraki beşinci Pazar gününden sonraki Cumartesi günüdür. Bu bayram gününde "Krallara" ilahisi söylenir. Bayram günleri genellikle 30 Haziran civarındadır.

## Galeri

Dosya:Grigor_Illuminator_baptizes_Tiridates_III_of_Armenia.jpg|alt=Gregory the Illuminator baptizes Tiridates III| Aziz Krikor, III. Tiridatis'i vaftiz ediyor
Dosya:King_Tiridates_with_his_wife_Ashkhen_and_sister_Khosrovidukht_by_Naghash_Hovnatan.jpg|alt=Tiridates III with his wife Ashkhen and sister Khosrovidukht by Naghash Hovnatan.|III. Tiridatis, eşi Ashkhen ve kız kardeşi Khosrovidukht, Naghash Hovnatan
Dosya:King_Tiridates_III_and_Gregory_Illuminator.jpg|alt=Tiridates III and Gregory the Illuminator, Echmiadzin.|III. Tiridatis ve Lusavoriç Krikor, Eçmiyazin.
Dosya:Tiridates_III_of_Armenia-Baptism.jpg|alt=Gregory the Illuminator baptizes Tiridates III|Aziz Krikor, III. Tiridatis'i vaftiz ediyor


## Kaynakça
;Özel

;Genel
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*