Duşanbe Muharebeleri

**Duşanbe Muharebeleri (1921–1922)**, Korbaşı hareketi ile Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti arasında Tacikistan’ın başşehri Duşanbe civarında cereyan eden ve birbirini takip eden bir dizi çarpışmayı ihtiva etmektedir. Bu muharebeler, 1921 yılı sonlarında Enver Paşa’nın şehri kuşatmasıyla başlamış ve 4 Ağustos 1922 tarihinde Enver Paşa’nın muharebe meydanında hayatını kaybetmesiyle nihayete ermiştir.

## Korbaşıların Duşanbe’yi Ele Geçirişi

Eski Osmanlı Harbiye Nazırı Enver Paşa, 1920 yılı Ağustos ayında Moskova’ya iltica etmiş ve burada Bolşevik idaresine hizmet teklifinde bulunmuştur. Kasım 1921’de, Korbaşı Ayaklanması’nı bastırmak üzere Sovyetler tarafından Orta Asya’ya gönderilmiştir. Ancak bölgeye vardığında, kısa sürede Bolşeviklere karşı savaşan Korbaşıların safına geçmiştir.

Enver Paşa’nın temel gayesi, Orta Asya’daki dağınık Türk unsurları birleştirerek, Bolşevikler pahasına büyük bir Turanî (Pan-Türkist) İmparatorluk tesis etmekti. Bir dizi muvaffakiyetle neticelenen askerî harekâtın ardından, isyancı kuvvetlerin başkumandanı olmayı başarmış ve dağınık haldeki Korbaşı birliklerini disipline edilmiş, teşkilatlı bir orduya dönüştürmüştür.
### Duşanbe Kuşatması ve Korbaşıların Zaferi

Aralık 1921’in sonlarında Enver Paşa, Ali Rıza ve Daniyar-Bek ile birlikte Duşanbe’yi kuşatmıştır. Şehirdeki Sovyet garnizonu iki ay boyunca direniş göstermiş; fakat 1922 Şubat ayında teslim olmak zorunda kalmıştır. Üç ay süren bu kuşatma neticesinde, ağır kayıplara rağmen şehir Korbaşıların eline geçmiştir.

Sovyetler, Duşanbe’nin kaybı karşısında derin bir sarsıntı geçirmiştir. Bolşevik liderliği, bu gelişmenin ardından binlerce Sovyet askerinin Buhara bölgesine sevki için 1,5 milyon rubleden fazla kaynak ayırmıştır. Zira Türkistan genelinde yaygınlaşan direniş hareketi, başlangıçta yalnızca sert ve baskıcı tedbirlerle tesis edilebilen Sovyet iktidarı için gerçek bir tehdit hâline gelmişti. Bu gelişmelerin ardından Sovyetler, Orta Asya’daki İslam üzerinde uyguladıkları baskılara son vermiştir.
### Komuta Krizi ve İbrahim Bek ile İhtilaf
Şehir Sovyet hâkimiyetinden çıktığında, Duşanbe’yi geri almak için General Nikolay Kakurin kumandanlığa getirilmiştir. Enver Paşa’nın kuvvetleri hem sayıca azınlıkta kalmış hem de karşılarında iyi teçhiz edilmiş bir Sovyet ordusu bulmuştur. Paşa’nın, gerilla biçimindeki Korbaşı birliklerini merkezi bir nizami orduya dönüştürme çabaları, başta İbrahim Bek olmak üzere bazı önde gelen Korbaşıları rahatsız etmiştir. İbrahim Bek, disipline dayalı bir komutanlığa tabi olmak istememekteydi ve güvenilmez bir müttefik olarak görülmekteydi. Bu anlaşmazlık, kısa süre içinde Korbaşı Hareketi içinde bir ayrışmaya sebep olmuştur.

## Şehir Etrafındaki Muharebeler ve Enver Paşa’nın Şehadeti
1922 Mayıs ayında, General Vasiliy Şorin komutasındaki Türkistan Cephesi birlikleri; Amuderya nehir filosu ve OGPU desteğiyle Enver Paşa kuvvetlerine karşı geniş çaplı bir taarruz başlatmıştır. Bu yoğun saldırılar karşısında Enver Paşa, Mayıs ayı içerisinde Duşanbe’yi terk etmek zorunda kalmıştır. İlk yenilgilerin ardından, Korbaşı kuvvetlerinin önemli bir kısmı Enver Paşa’dan ayrılmıştır. Haziran 1922’de İbrahim Bek, Lokay Vadisi’nde Enver Paşa’nın birliklerine iki koldan taarruz etmiş ve ağır zayiat verdirmiştir.

Bu ağır yenilgi karşısında Enver Paşa, çareyi Afganistan’a geçmekte aramıştır.

Ancak 4 Ağustos 1922 tarihinde, Paşa’nın artçı kuvvetleri Belcuvan’ın 25 kilometre güneydoğusunda, Çeğen Tepesi civarında Kızıl Ordu tarafından tespit edilmiştir. Yakov Melkumov komutasındaki 8. Süvari Tugayı bölgeye sevk edilerek saldırıya geçmiştir. Vuku bulan muharebede Korbaşı müfrezesi tamamen imha edilmiş; Enver Paşa ise son bir süvari hücumu sırasında düşman hatlarına saldırırken şehit düşmüştür. Bu gelişmenin ardından ayaklanma büyük ölçüde bastırılmış; fakat Tacikistan’da bazı Korbaşı gruplarının faaliyeti 1931 yılına kadar devam etmiştir.

## Kaynakça