Trans-Hazar Gaz Boru Hattı

**Trans-Hazar Gaz Boru Hattı** (, ),Türkmenistan'ın Türkmenbaşy ve Bakü, Azerbaycan arasında yapılması planlanan bir denizaltı boru hattı'dır. 'da. Bazı önerilere göre bu aynı zamanda Kazakistan'daki Tengiz Sahası, Bakü'deki Sangaçal Terminali ve Türkmenbaşı arasındaki bağlantıyı da içerecektir. Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı projesi, Türkmenistan ve Kazakistan'dan Avrupa Birliği üye ülkelerine doğalgaz taşıyacak ve Rusya ve İran'ı bypass edecektir. Bunu Güney Doğalgaz Koridoru'na besleme yaparak gerçekleştirecektir. Bu proje, Türkmenistan'ın geniş doğalgaz kaynaklarını büyük tüketiciler olan Türkiye ve Avrupa'ya bağlayacağı için büyük ilgi çekmektedir.

## Tarihçe

### 1990'ların Sonu
1996 yılında Amerika Birleşik Devletleri tarafından Türkmenistan'dan denizaltı boru hattı yoluyla doğal gaz ithal etme projesi önerildi. Şubat 1999'da Türkmenistan hükûmeti, önerilen boru hattı için fizibilite çalışması yapmak üzere General Electric ve Bechtel Grubu ile bir anlaşma imzaladı. 1999 yılında, İstanbul'da düzenlenen Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü toplantısına katılırken, Türkiye, Gürcistan, Azerbaycan ve Türkmenistan, boru hatlarının inşasıyla ilgili bir dizi anlaşma imzaladı. Ancak, Rusya ve İran'ın projeye karşı çıkması, Hazar Denizi bölgesel sınırları üzerindeki çözülememiş hukuki anlaşmazlık ve Azerbaycan'ın Şah Deniz gaz sahasında gaz keşfi nedeniyle denizaltı boru hattı projesi 2000 yazında rafa kaldırıldı ve sadece Güney Kafkasya Boru Hattı projesi devam etti.

### 2006–2007
Ocak 2006'da, Rusya-Ukrayna gaz anlaşmazlığı sonucunda, Trans-Hazar Gaz Boru Hattı projesine olan ilgi yeniden canlandı. 11 Ocak 2006'da Azerbaycan Başbakanı Artur Rasizade, Kazakistanlı mevkidaşı Daniyal Akhmetov'a Kazakistan gazının Güney Kafkasya Boru Hattı üzerinden Türkiye'ye ve oradan da Avrupa pazarına ihraç edilmesini önerdi. Mart 2006'da Türkmenistan Cumhurbaşkanı Saparmurat Niyazov, boru hattı konusunda olası müzakerelere yeniden katılma niyetini belirtti. Mayıs 2006'da Kazakistan ziyaretinde Avrupa Birliği Enerji Komiseri Andris Piebalgs, Trans-Hazar boru hattının inşasına Avrupa Birliği'nin desteğini açıkladı. Azerbaycan Sanayi ve Enerji Bakanı Natig Aliyev, Bakü'de düzenlenen uluslararası bir enerji konferansında yaptığı konuşmada, Trans-Hazar gaz boru hattının arzı çeşitlendirme ve fiyatları kontrol altında tutma avantajlarını özetledi. Öte yandan, Rusya Sanayi ve Enerji Bakanı Viktor Khristenko, Trans-Hazar projesiyle ilgili mevcut teknik, yasal, çevresel ve diğer risklerin büyüklüğü nedeniyle, proje için siyasi destek olmadığı sürece yatırımcı bulmanın imkansız olacağını belirtti. 12 Mayıs 2007'de Rusya, Kazakistan ve Türkmenistan arasında, Orta Asya gazının yeniden inşa edilen ve genişletilen Orta Asya-Merkez gaz boru hattı sisteminin batı kolu üzerinden Avrupa'ya ihraç edilmesini öngören bir anlaşma imzalandı. Bu, Türkmenistan Cumhurbaşkanı Gurbanguly Berdimuhamedow'un Trans-Hazar boru hattı projesinin iptal edilmediğini söylemesine rağmen, Trans-Hazar Boru Hattı'nın gerçekleştirilmesi için bir geri adım olarak görüldü.

### 2008
4 Eylül 2008'de İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Mehti Safari, Tahran'ın çevresel kaygılar nedeniyle Hazar Denizi'nde herhangi bir denizaltı boru hattının inşasına karşı olduğunu doğruladı. Bölgesel uzman Paul Goble'a göre bu, Trans-Hazar Gaz boru hattı projesini tehlikeye atıyor. Ancak, 22 Aralık 2008'de Avusturya'nın OMV ve Almanya'nın RWE şirketleri, Nabucco Gas Pipeline International GmbH'nin ortakları olarak, Hazar Denizi üzerinden Nabucco boru hattına bağlanacak bir gaz boru hattı için keşif çalışmaları yürütmek üzere Hazar Enerji Şirketi adında bir ortak girişim kurduklarını duyurdular. Şirket, keşif sonuçlarına dayanarak Hazar Denizi üzerinden bir gaz taşıma sistemi inşa etmeyi ve işletmeyi planlıyor.

### 2011–2012
12 Eylül 2011'de AB Dışişleri Konseyi, Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı konusunda Azerbaycan ve Türkmenistan ile müzakereler için Avrupa Komisyonu'na müzakere yetkisi vermeyi kabul etti. 3 Eylül 2012'de, Avrupa Enerji Komiseri Günther Oettinger, Türkiye Enerji Bakanı Taner Yıldız ve Azerbaycan ve Türkmenistan yetkilileri arasında Aşkabat'ta yapılan görüşmenin ardından Yıldız, Türkiye'nin Trans-Hazar Doğalgaz Boru Hattı aracılığıyla Türkmenistan'dan doğalgaz satın alacağını belirtti.

### 2013–2014
Genel olarak Güney Doğalgaz Koridoru projesi olarak adlandırılan bir AB önerisi, Trans+Hazar projesine olan ilgiyi artırdı.Gasprom tekelinin Avrupa Birliği pazarlarına alternatif bir tedarik yolu olarak boru hattı. Türkmenistan gazı, Şah Deniz Gaz Sahası'ndan gelen Azeri gazıyla birlikte bu boru hattı üzerinden taşınacaktı.

### 2015–2016
Güney Gaz Koridoru'nun bir kısmı, 2016 yılında Arnavutluk üzerinden Yunanistan ve İtalya arasında (TAP Boru Hattı) döşendi. Bu boru hattı nihayetinde, yapımına 2015 yılında başlanan ve Gürcistan sınırında Türkiye ile Güney Kafkasya Boru Hattı'na bağlanacak şekilde tasarlanan TANAP Boru Hattı'na bağlandı. Ayrıca, Türkmenistan'da ülkenin doğusundaki gaz yataklarını Hazar kıyılarına bağlayan Doğu-Batı gaz boru hattı Aralık 2015'te tamamlandı.

### 2020

Aralık 2020'de Güney Gaz Koridoru faaliyete geçti ve olası bir Trans-Hazar gaz boru hattından gaz alımı için bir fırsat yarattı.

### 2021

Haziran 2021'de Türkmenistan hükûmetinin resmi medya organı "Altın Çağ" şunları belirtti:Hazar Denizi'nin Türkmenistan ve Azerbaycan kıyıları arasında toplam 300&nbsp;km uzunluğundaki Trans-Hazar gaz boru hattının inşası için dış koşullar son yıllarda daha elverişli hale geldi. 12 Ağustos 2018'de beş Hazar devleti tarafından Hazar Denizi'nin Hukuki Statüsüne İlişkin Sözleşme'nin imzalanması çok önemliydi. Bu yıl 21 Ocak'ta Türkmenistan ve Azerbaycan hükûmetleri arasında Dostluk açık deniz sahasının hidrokarbon kaynaklarının ortak araştırılması ve geliştirilmesine ilişkin Mutabakat Zaptı imzalanarak bir başka engel daha aşıldı. Belge Türkmenistan Parlamentosu tarafından da onaylandı.

## Açıklama

Boru hattının tahmini kapasitesi yılda  doğal gaz olup, tahmini maliyeti 5 milyar ABD dolarıdır. Bakü'de, Güney Kafkasya Boru Hattı (Bakü-Tiflis-Erzurum boru hattı) ile ve bunun üzerinden planlanan Trans Anadolu doğalgaz boru hattı ile bağlantı kuracaktır. ABD Ticaret ve Kalkınma Ajansı tarafından finanse edilen proje için fizibilite çalışması, KBR'nin bir yan kuruluşu olan Granherne tarafından yürütülmektedir.

## Eleştiriler
Proje, daha önce Türkmen gazı için önemli transit ülkeler olan ve şu anda rakip olan Rusya ve İran tarafından şiddetle eleştiriliyor. Hazar meseleleri özel temsilcisi Alexander Golovin, büyük bir doğalgaz boru hattının tüm bölgenin refahı için ciddi ve tehlikeli bir risk oluşturacağını belirtti. Rusya Doğal Kaynaklar Bakanlığı'na göre, Hazar Denizi tabanından geçecek herhangi bir doğalgaz veya petrol boru hattı çevresel açıdan kabul edilemez olacaktır. Rusya ayrıca, deniz tabanında hangi güzergahı izlerse izlesin, potansiyel bir boru hattı projesinin ilerleyebilmesi için Hazar Denizi kıyısındaki beş devletin tamamının onayının gerekli olacağı yönünde yasal bir pozisyon almıştır. İran, İran ve Sovyetler Birliği arasında 1921 ve 1940 yıllarında imzalanan anlaşmaların hala yürürlükte olduğunu ve tüm kıyı devletlerinin onayı olmadan yapılacak herhangi bir eylemin yasa dışı olacağını belirtmiştir. AB'nin 12 Eylül 2011'de aldığı karara ilişkin olarak Rusya, "Hazar havzasındaki uluslararası kabul görmüş yasal ve jeopolitik durum dikkate alınmadan alınmış gibi göründüğü" ve Hazar Denizi kıyı devleti olarak Rusya'nın boru hattının inşasına izin veren herhangi bir uluslararası anlaşmayı veto edebileceği gerekçesiyle "hayal kırıklığını" dile getirdi.

1999'daki Trans-Hazar doğalgaz boru hattı planlarına tepki olarak Rusya ve İran, 2001 ve 2002 yıllarında Orta Asya doğalgaz karteli kurulması çağrısında bulundu. Batı'da ayrıca Gürcistan ve Azerbaycan arasındaki daha yakın işbirliğinin Ermenistan'ı izole edeceği ve Rusya ve İran ile bağlarını güçlendirmeye teşvik edeceği yönünde bir endişe de vardı.

2022 yılında, açık deniz tesisleri arasında rakip bir boru hattının savunucuları, AB'nin enerji geçişi yaptığı için on yıllarca sürecek bir sözleşmeyi kabul etmeyeceği gerekçesiyle Trans-Hazar'ın mali açıdan uygulanabilir olmadığını söylediler.

## Ayrıca bakınız

*Güney Kafkasya Boru Hattı
*SOCAR

## Kaynakça