Hantavirüs hastalığı

**Hantavirüs enfeksiyonu,** böbrek sendromlu hemorajik ateş (HFRS) ve hantavirüs pulmoner sendromu (HPS) dahil olmak üzere bir dizi hastalık türüne neden olabilen bir virüstür. HFRS'nin belirtileri genellikle baş ağrısı, karın ağrısı, ateş, bulantı, kanama ve böbrek yetmezliği olarak ortaya çıkar. HPS'nin belirtileri arasında yorgunluk, ateş, kas ağrısı, öksürük ve nefes darlığı bulunur. İlk belirtilerin ortaya çıkışı genellikle maruziyetten 1 ila 8 hafta sonra olmaktadır.

HFPS, Eski Dünya hantavirüslerinden kaynaklanırken HPS, Yeni Dünya hantavirüslerinden kaynaklanmaktadır. İnsanlarda hastalığa neden olan 28'den fazla spesifik hantavirüs vardır. Hastalık genellikle insanların kemirgen dışkılarıyla kirlenmiş havayı solumasıyla yayılır. Hastalığın her iki formunun altında yatan mekanizma, düşük trombositler ve sızıntılı kan damarlarıdır. Genellikle seroloji olmak üzere kan testleri ile teşhis edilmektedir.

Hastalık esas olarak destekleyici bakım ile tedavi edilmektedir. Bu destekleyici bakımlar, oksijen tedavisi, mekanik ventilasyon, diyaliz veya trombosit transfüzyonlarıdır. Ribavirin, HFRS'de erken dönemde verilirse faydalı olabilir. HFRS'de ölüm riski yaklaşık %12, HPS'de ise yaklaşık %40'tır.

Yılda yaklaşık 100.000 HFRS vakası görülürken, 1993'te ilk tespit edildiğinden bu yana yaklaşık 1.000 HPS vakası tespit edilmiştir. Hantavirüs enfeksiyonları olduğuna inanılan şeyin tanımları yaklaşık 1000 yılına kadar uzanırken, hastalığa neden olan virüs ise ancak 1976 yılında Güney Kore'nin Hantan Nehri bölgesinde keşfedilmiştir.

## Belirtiler ve semptomlar

### Böbrek sendromlu hemorajik ateş

Böbrek sendromlu hemorajik ateş (HFRS), Asya ve Avrupa'da başlıca hantavirüsler tarafından gelişmektedir. Klinik tablo, virüse bağlı olarak hafif seyreden vakalardan ölümcül vakalara kadar değişebilmektedir. 2-4 haftalık kuluçka döneminden sonra, tipik hastalık yüksek ateş, titreme, baş ağrısı, sırt ağrısı, karın ağrısı, mide bulantısı ve kusma gibi spesifik olmayan semptomlarla başladıktan sonra, genellikle düşük tansiyonla birlikte deri altında kanama başlar ve bunu vücudun çeşitli yerlerinde iç kanamalar takip eder. Böbrek fonksiyon bozukluğu daha sonra başlayarak ölüme yol açabilecek başka sağlık sorunlarına neden olur. Avrupa'da görülen HFRS'nin daha hafif bir formuna "nefropati epidemika" (NE) denilmektedir. Birinci Dünya Savaşı sırasında görülen siper nefritinin, günümüzde böbrek sendromlu hemorajik ateş olduğu düşünülmektedir.

### Hantavirüs akciğer sendromu

Hantavirüs pulmoner sendromu (HPS), diğer adıyla hantavirüs kardiyopulmoner sendromu (HCPS), Amerika kıtasında genellikle hantavirüslerden kaynaklanır. Kuluçka süresi 16 ila 24 gün arasında değişen hastalık, başlangıçta HFRS'ye benzer belirtiler gösterir. Birkaç gün süren belirsiz semptomların ardından, akciğerlerde sıvı birikmesi nedeniyle aniden ilerleyici veya balgamlı öksürük, nefes darlığı ve kalp atış hızında artış meydana gelir. Bu belirtilere lenfoid organların işlev bozukluğu da eşlik eder ve şiddetli semptomların ortaya çıkmasından sonra kardiyovasküler şoktan ölüm hızla meydana gelebilir. HCPS genellikle Yeni Dünya hantavirüsleriyle ilişkilendirilirken, Avrupa'daki *Puumala ortohantavirüsü* de nadir durumlarda bu sendroma neden olmuştur.

## Neden

Hastalığın sebebi, *Bunyavirales* takımının *Hantaviridae* familyasında yer alan tek sarmallı, zarflı, negatif yönlü RNA virüsleri cinsi olan *[[Hantavirüs|Orthohantavirus'tur]]*. Normalde kemirgenlerde enfeksiyona neden olurlar, fakat kemirgenlerde herhangi bir hastalığa neden olmazlar. İnsanlar kemirgenlerin idrarı, tükürüğü veya dışkısıyla temas yoluyla hantavirüs bulaşabilir. Birçok hantavirüs bu iki hastalıktan birine neden olurken, *[[Prospect Hill ortohantavirüsü]]* gibi bazılarının hastalığa neden olduğu bilinmemektedir.

### Bulaşma
Hantavirüsler, kemirgenlerin vücut sıvılarıyla temas yoluyla, özellikle ısırıklardan kaynaklanan tükürük yoluyla ve özellikle idrar ve dışkıdaki virüs parçacıklarının aerosol halinde solunması yoluyla bulaşır. Hantavirüslerin neden olduğu her iki hastalıkta da bulaşma şekli aynıdır. HCPS'ye neden olan hantavirüsler arasında, nadir de olsa insandan insana bulaşabildiği doğrulanan tek hantavirüs olan *Andes ortohantavirüsü* de bulunmaktadır.

Enfeksiyonların neredeyse tamamı kemirgen dışkısıyla temasla ilişkilendirilse de 2005 ve 2019 yıllarında Güney Amerika'da Andes virüsünün insandan insana bulaşması rapor edilmiştir.

## Teşhis

Bu enfeksiyonun değerlendirilmesi açısından aşağıdakiler yapılır:

* Göğüs röntgeni (pulmoner ödem)
* Kan tahlili (trombositopeni)
* İmmünofloresan veya immünoblot testi (IgM kullanan ELISA)

## Önleme
Hantavirüs bulaşmasına karşı en iyi önlem, evde, iş yerinde veya kamp alanında kemirgenlerle teması ortadan kaldırmak veya en aza indirmektir. Virüs, kemirgenlerin tükürüğü, dışkısı ve ısırığı yoluyla bulaşabildiğinden, insanların sıkça bulunduğu alanlarda fare ve sıçanların kontrolü, hastalığın önlenmesi için çok önemlidir. Genel önleme, kemirgen yuvalarının ortadan kaldırılması, farelerin veya sıçanların girebileceği evlerdeki çatlakların ve deliklerin kapatılması, tuzakların kurulması, zehirlerin yerleştirilmesi veya evde kediler gibi doğal avcıların kullanılmasıyla gerçekleştirilebilir.

Hantavirüslerin çevrede bulaşıcı kalma süresi, kemirgenin beslenme şekli, sıcaklık, nem ve iç veya dış mekanda bulunması gibi faktörlere bağlı olarak değişir. Virüslerin normal oda sıcaklığında iki ila üç gün boyunca aktif kaldığı, ancak doğrudan güneş ışığındaki ultraviyole ışınlarının onları birkaç saat içinde öldürdüğü gösterilmiştir. Ancak, yaşı belirsiz kemirgen dışkıları veya idrarları her zaman bulaşıcı olarak değerlendirilmelidir.

### Aşı

2021 itibarıyla, hantavirüslere karşı ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA) tarafından onaylanmış herhangi bir aşı bulunmamaktadır. Ancak, Hantaan virüsü ve Seul virüsüne karşı inaktif bivalent aşılar Çin ve Güney Kore'de mevcuttur. Her iki ülkede de, aşının diğer önleyici tedbirlerle birlikte kullanılması, hantavirüs enfeksiyonlarının görülme sıklığını önemli ölçüde azaltmıştır. Bu aşıların yanı sıra, M genom segmentini ve S genom segmentini hedef alan DNA aşıları, virüsün rekombinant Gn, Gc ve N proteinlerini kullanan alt birim aşıları, içine rekombinant hantavirüs proteinleri eklenmiş virüs vektör aşıları ve viral proteinler içeren ancak genetik materyal içermeyen virüs benzeri partikül aşıları şeklinde dört tür aşı üzerinde araştırma yapılmıştır. Bunlardan sadece DNA aşıları klinik denemelere girmiştir.

## Tedavi
Ribavirin, HPS ve HFRS için bir ilaç olarak kullanılabilse de etkinliği henüzbilinmemektedir. Yine de destekleyici tedavi ile kendiliğinden iyileşme mümkündür. Hantavirüs enfeksiyonundan şüphelenilen kişiler, şiddetli solunum güçlüğü ile seyreden akut akciğer evresinde nefes almalarına yardımcı olmak amacıyla hastaneye yatırılabilir, oksijen ve mekanik ventilasyon desteği verilebilir. Hantavirüsün akut evrelerinde insan nötralize edici antikorlarının uygulanması olan immünoterapi, bugüne kadar sadece fareler, hamsterlar ve sıçanlar üzerinde incelenmiştir. Kontrollü klinik denemelere dair herhangi bir rapor bulunmamaktadır 

## Epidemiyoloji
Hantavirüs enfeksiyonları Avustralya hariç tüm kıtalarda görülmüştür. Böbrek sendromlu hemorajik ateşten özellikle etkilenen bölgeler arasında Çin, Kore Yarımadası, Rusya (Hantaan, Puumala ve Seul virüsleri) ve kuzey ve batı Avrupa ( Puumala ve Dobrava virüsü) yer almaktadır. Hantavirüs pulmoner sendromunun en yüksek oranda görüldüğü bölgeler arasında Arjantin, Şili, Brezilya, Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Panama yer almaktadır.

### Afrika
2010 yılında Afrika'da böbrek sendromlu hemorajik ateşe neden olan yeni bir hantavirüs olan Sangassou virüsü izole edilmiştir.

### Asya
Çin, Hong Kong, Kore Yarımadası ve Rusya'da böbrek sendromlu hemorajik ateş, Hantaan, Puumala ve Seoul virüslerinden kaynaklanmaktadır.

#### Çin
Mart 2020'de Yunnan'dan bir adamın Hantavirüs testi pozitif çıktı. Bir otobüsle iş için Shandong'a giderken hayatını kaybetti. Global Times'ın haberlerine göre, yaklaşık 32 kişiye daha virüs testi yapıldı.

### Avustralya
2005 itibarıyla, Avustralya'da insanlarda enfeksiyon vakası bildirilmemiştir, ancak kemirgenlerde antikorlar tespit edilmiştir.

### Avrupa
Avrupa'da iki hantavirüs&nbsp;– *Puumala* ve *Dobrava-Belgrad* virüsleri&nbsp;– böbrek sendromlu hemorajik ateşe neden olduğu bilinmektedir. *[[Puumala]]* genellikle ateş, baş ağrısı, gastrointestinal semptomlar, böbrek fonksiyon bozukluğu ve bulanık görme ile kendini gösteren, genellikle hafif seyreden bir hastalık olan nefropati epidemikine neden olur. *Dobrava* enfeksiyonları da benzerdir, ancak sıklıkla kanama komplikasyonları da görülür.

*Puumala* virüsü, konakçısı olan tarla faresi (*Clethrionomys glareolus*) tarafından taşınır ve Akdeniz bölgesi hariç Avrupa'nın büyük bölümünde bulunur. *Dobrava* virüsünün bilinen dört genotipi vardır ve her biri farklı bir kemirgen türü tarafından taşınır. *Dobrava* genotipi sarı boyunlu farede (*Apodemus flavicollis*); *Saaremaa* ve *Kurkino* genotipleri çizgili tarla faresinde (*Apodemus agrarius*) ve *Sochi* genotipi Karadeniz tarla faresinde (*Apodemus ponticus*) bulunur.

Yalnızca 2017 yılında, Almanya'daki Robert Koch Enstitüsü (RKI) 1.713 hantavirüs enfeksiyonu bildirimi almıştır.

### Kuzey Amerika

#### Kanada
Kanada'da hastalığın başlıca nedeni Sin Nombre virüsü bulaşmış geyik fareleridir. 1989 ile 2014 yılları arasında toplam 109 doğrulanmış vaka vardı ve ölüm oranı %29 olarak tahmin ediliyordu. Virüs ülke genelindeki geyik farelerinde mevcut, ancak vakalar Batı Kanada'da (Britanya Kolumbiyası, Alberta, Saskatchewan ve Manitoba) yoğunlaşmış olup Doğu Kanada'da sadece bir vaka tespit edilmiştir. Kanada'da tüm vakalar kırsal kesimlerde meydana geldi ve vakaların yaklaşık %70'i ev içi ve tarım faaliyetleriyle ilişkilendirildi.

#### Amerika Birleşik Devletleri
Amerika Birleşik Devletleri'nde küçük HPS vakaları arasında Sin Nombre ortohantavirüsü, New York ortohantavirüsü, Bayou ortohantavirüsü ve muhtemelen Black Creek Kanalı ortohantavirüsü bulunur.

Ocak 2017 itibarıyla, 1995 yılından bu yana Amerika Birleşik Devletleri'nde 36 eyalette toplam 728 hantavirüs vakası bildirilmiştir( Amerika Birleşik Devletleri dışında maruz kaldığı tahmin edilen vakalar dahil değildir). Vakaların %96'sından fazlası Mississippi Nehri'nin batısındaki eyaletlerde meydana gelmiştir. Bildirilen vaka sayısına göre ilk 10 eyalet (bu sayı, maruz kalınan eyalete göre sıralanan sayıdan biraz farklıdır) New Mexico (109), Colorado (104), Arizona (78), California (61), Washington (50), Texas (45), Montana (43), Utah (38), Idaho (21) ve Oregon (21) olmuştur. Bildirilen toplam vakaların %36'sı ölümle sonuçlanmıştır.

6 Nisan 2025'te, söz konusu yılda Kaliforniya eyaletinde hantavirüs enfeksiyonu nedeniyle 3 ölümün meydana geldiği bildirilmiştir.

#### Meksika
Meksika'da hantavirüs taşıdığı tespit edilen kemirgenler arasında Thomas'ın dev geyik faresi *(Megadontomys thomasi)*, paket sıçanı *Neotoma picta*, Orizaba geyik faresi *(Peromyscus beatae)*, Batı hasat faresi *(Reithrodontomys megalotis)* ve Sumichrast'ın hasat faresi *(Reithrodontomys sumichrasti)* bulunmaktadır.

### Güney Amerika
Güney Amerika'da bulunan HPS etkenleri arasında Andes virüsü (Oran, Castelo de Sonhos olarak da adlandırılır) yer almaktadır. Virüs, Portekizcede "Rüyalar Kalesi" anlamına gelen Lechiguanas, Juquitiba, Araraquara ve Bermejo virüsü (diğer birçok eşanlamlısı arasında) ve kişiler arası bulaşma şekli gösteren tek hantavirüs olan Laguna Negra virüsü ile daha önce bilinen Rio Mamore virüsünün son derece yakın bir akrabası olan Laguna Negra virüsüdür.

Hantavirüs taşıdığı gösterilen kemirgenler arasında *[[Abrothrix longipilis]]* ve *[[Oligoryzomys longicaudatus]]* bulunmaktadır.

## Tarih
Hantavirüs HFRS'nin ilk olarak 12. yüzyılda Çin'de ortaya çıktığı tahmin edilmektedir. İlk klinik teşhis 1931 yılında Çin'in kuzeydoğusunda yapılmıştır. Aynı dönemde, 1930'larda, NE İsveç'te de tespit edilmiştir.

HFRS, 1951-1954 yılları arasında Kore Savaşı sırasında, 3.000'den fazla Birleşmiş Milletler askerinin bir salgında hastalanmasıyla Batılı hekimlerin dikkatini çekti. 1976'da ilk patojenik hantavirüs olan *Hantaan ortohantavirüs*, Güney Kore'deki Hantan Nehri yakınlarındaki kemirgenlerden izole edildi. HFRS'ye neden olan diğer önemli hantavirüsler arasında *Dobrava-Belgrade ortohantavirüsü*, *Puumala ortohantavirüsü* ve *Seul ortohantavirüsü* de bulunmaktadır ve bunlar daha sonraki yıllarda tespit edilmiş olup topluca Eski Dünya hantavirüsleri olarak anılmaktadır.

1993 yılında, o zamanlar bilinmeyen bir HCPS salgını Amerika Birleşik Devletleri'nin Four Corners bölgesinde meydana geldi ve *Sin Nombre ortohantavirüsünün* keşfini sağladı. O zamandan beri, Amerika kıtasında yaklaşık 43 hantavirüs suşu bulunmuştur ve bunların 20'si patojeniktir. Bu suşlar Yeni Dünya hantavirüsleri olarak adlandırılmaktadır. Güney Amerika'da HCPS'nin başlıca nedenlerinden biri olan ve insandan insana bulaşabilen bilinen tek hantavirüs olan *And ortohantavirüsünü* de içermektedir.

Geç Orta Çağ İngiltere'sinde, 1485 yılında Bosworth Field Muharebesi'nden hemen önce gizemli bir terleme hastalığı ülkeyi kasıp kavurmuştur. Belirtilerin hantavirüs pulmoner sendromuyla örtüştüğünü fark eden bazı bilim insanları, virüsün hastalığın nedeni olabileceği teorisini ortaya attılar. Hipotez eleştirildi çünkü terleme hastalığının insandan insana bulaştığı kaydedilmişti, oysa hantavirüslerin bu şekilde yayıldığı bilinmiyordu.

## Kaynakça