Çin okçuluğu

Binlerce yıldır **Çin okçuluğu** (, yani Çin okçuluk sanatı), Çin toplumunda önemli bir rol oynamıştır. Özellikle antik Çin kültürü ve felsefesinde okçuluk önemli bir yere sahipti: okçuluk, Zhou Hanedanı (MÖ 1146–256) döneminde Altı Asil Sanat'tan biriydi; imparatorlar için okçuluk becerisi bir erdem sayılıyordu; Konfüçyüs bizzat bir okçuluk öğretmeniydi; Lie Yukou (bir Taoist filozof) ise tutkulu bir okçuydu.

Çin toplumu ile ilişkili kültürler geniş bir coğrafyaya ve uzun bir tarihsel döneme yayıldığından, Çin okçuluğuna dair teknikler ve ekipmanlar oldukça çeşitlidir. Ateşli silahların gelişmesi ve 20. yüzyıl Çin'inde yaşanan diğer koşullar, okçuluğun askeri ve törensel bir uygulama olarak sona ermesine yol açtı ve 20. yüzyıl boyunca yalnızca bir geleneksel yay ve ok atölyesi ayakta kaldı. Ancak 21. yüzyılın başında, geleneksel Çin tarzında yay ve ok yapımına ilgi duyan zanaatkârlar ile bu teknikleri uygulamaya başlayanlar arasında bir canlanma yaşandı.

## Kullanım ve uygulama
Tarihsel dönemlerde Çinliler, okçuluğu avcılık, spor, ritüeller, sınavlar ve savaş amacıyla kullanmışlardır.

### Savaş
Çin'in uzun bir atlı okçuluk (at üzerinde ok atma) geleneği vardır. Savaşan Devletler Çağından (MÖ 475–221) önce, savaş alanındaki başlıca okçuluk biçimi savaş arabasından yapılan atışlardı. Tipik olarak her savaş arabasında bir sürücü, bir mızrakçı ve bir okçu bulunurdu. Ancak Savaşan Devletler döneminde zamanla savaş arabası okçuluğu yerini atlı okçuluğa bıraktı. Han Çinlileri tarafından atlı okçuluğun en erken kullanımı, MÖ 307 yılında Zhao Wuling Wang'in reformlarıyla kaydedilmiştir. Soyluların karşı çıkmasına rağmen Zhao Wuling'in askerî reformları, sınırdaki Xiongnu kabilelerinin okçuluk taktiklerinin benimsenmesini içeriyordu. Bu da at üzerinde ok atmayı ve geleneksel Han giysileri yerine göçebe tarzı jodhpurs giymeyi gerektiriyordu.

Piyadeler için tercih edilen fırlatmalı silah ise tatar yayıydı; çünkü tatar yayı kullanmak, yayla ok atmaya kıyasla daha az eğitim gerektiriyordu. MÖ 600 gibi erken bir tarihte, Çin tatar yaylarında yüksek çekiş ağırlıklarını mümkün kılan gelişmiş bronz tetik mekanizmaları kullanılmıştır. Ancak Ming Hanedanı (1368–1644) döneminde tatar yaylarının tetik mekanizmaları daha basit tasarımlara geri dönmüştür. Bunun nedeni, ya Yuan Hanedanı (1271–1368) sırasında bronz tetik mekanizmalarının yapım becerisinin kaybolması ya da Çin'de el topu gibi ateşli silahların giderek önem kazanmasıdır. Bununla birlikte, yay ve okla yapılan piyade okçuluğu hem eğitimde hem de deniz savaşlarında önemli işlevler üstlenmeye devam etmiştir.

### Ritüel ve sınavlar

Zhou Hanedanı (MÖ 1146–256) döneminde soylular, aristokratik hiyerarşi içindeki düzeni simgeleyen ve pekiştiren düzenli okçuluk ritüelleri düzenlerdi. Bu ritüellerde genellikle ikili gruplar halinde okçular, bir köşkte hedeflere atış yapar; tören müzikleri ve şarap eşlik ederdi. Atışlarda hedefi vurmak kadar, doğru biçimde ve uygun tavırla atış yapmak da önemli görülüyordu. Ritüel okçuluk, çoğunlukla maharetli fakat küstah olarak tasvir edilen okçu imajına karşı bir denge unsuru olarak görülüyordu. Konfüçyüs de bir okçuluk öğretmeniydi ve okçuluk ritüellerine dair görüşünü şu şekilde dile getirmiştir: “*Olgun bir insan rekabete ihtiyaç duymaz. Ancak bundan kaçınamazsa, bırakın rekabeti okçuluk yoluyla yapsın!*”

Zhou Hanedanı sonrasında sivil okçuluk ritüelleri gözden düşse de, Zhou döneminden ilham alan sınavlar, sonraki hanedanlarda askerî müfredatın düzenli bir parçası hâline geldi. Han Hanedanı, Tang Hanedanı, Song Hanedanı, Ming Hanedanı ve Qing Hanedanı dönemlerinde yapılan bu sınavlar, askerî yetkililerin liyakate dayalı şekilde seçilmesine imkân tanıyordu. Askerî sınavlarda yaya okçuluğun yanı sıra atlı okçuluk da yer almakta, ayrıca özel tasarlanmış yaylarla güç denemeleri yapılmaktaydı.

Ming İmparatorları döneminde futbol ve okçuluk da uygulanmaktaydı. Hongwu İmparatoru döneminde Yuan ve Ming ordularında görev yapan He Suonan'ın favori uğraşları arasında at binme ve okçuluk bulunuyordu. Zhengtong İmparatoru Yasak Şehir'de okçuluk kuleleri inşa ettirmiştir. Hongwu İmparatoru zamanında Xi'an'da inşa edilen şehir surlarına da okçuluk kuleleri eklenmiştir. Ming döneminde Nankin'deki Houhu Gölü de okçular tarafından korunuyordu.

Matematik, hat sanatı, edebiyat, binicilik, okçuluk, müzik ve ritüeller Altı Sanat arasında yer alıyordu.

Guozijian'de, Konfüçyüs klasiklerinin yanı sıra hukuk, matematik, hat sanatı, binicilik ve okçuluk, Ming'in Hongwu İmparatoru tarafından özellikle vurgulanıyor ve Çin imparatorluk sınavlarında zorunlu tutuluyordu. Okçuluk ve binicilik, Hongwu tarafından 1370'te sınav müfredatına eklenmişti. Benzer şekilde, Song Hanedanı'ndan Xiaozong İmparatoru da 1162'de Savaş Koleji'nde askerî olmayan görevliler için okçuluk ve biniciliği zorunlu kılmıştı. Nankin'deki Meridyen Kapısı çevresi de Hongwu döneminde muhafızlar ve generallerin okçuluk talimleri için kullanılmıştır.

İmparatorluk sınavı, okçuluğu da içeriyordu. Sınır bölgelerinde yaşayan Han Çinlileri arasında atlı okçuluk yaygındı. Ming ve Yuan dönemlerinde Wang Ju'nun okçuluk üzerine yazıları takip edilmiş, Ming döneminde yeni okçuluk yöntemleri geliştirilmişti. Jinling Tuyong'da Ming döneminde Nankin'deki okçuluk tasvir edilmiştir. Başkentte seçilmiş muhafız askerler için okçuluk müsabakaları düzenlenmiştir.

Binicilik ve okçuluk, Yongle İmparatoru Zhu Di ile ikinci oğlu Zhu Gaoxu'nun da favori uğraşlarıydı. Yongle'nin en büyük oğlu ve halefi Hongxi İmparatoru ise askerî konulara ilgi duymamasına rağmen yaya okçulukta ustalaşmıştı.

Okçuluk ve binicilik, Zhengde İmparatoru'nun sıkça uğraştığı etkinliklerdi. Zhengde, hadımlar ile birlikte okçuluk ve ata binme çalışmaları yapıyordu. Muhafızı Ch'ien Ning aracılığıyla, Tibetli Budist keşişler, Müslüman kadınlar ve müzisyenler saraya getirilmiş, ayrıca çift elli okçu ve asker Chiang Pin ile tanıştırılmıştı. 1514 yılında Lu Prensi'nin torunu olan, başarılı bir komutan ve okçu ise haksız yere vatana ihanetle suçlanarak rütbesi indirilmiş ve halktan biri yapılmıştı.

Okçuluk yarışmaları, binicilik ve hat sanatı Wanli İmparatoru'nun da uğraşları arasında bulunuyordu.

Okçuluk ve binicilikle ilgilenen bir diğer tarihî figür Li Zicheng idi.

### Avcılık
Çin okçuluğunda avcılık önemli bir disiplindi ve at üzerinde okçulukla yapılan av sahneleri Çin sanatında sıkça betimlenmiştir.

Normal yay ve okların yanı sıra, avcılıkla ilgili iki ayrı alt tür gelişmişti: pellet bow (taş atan yay) ile kuş avcılığı ve bağlı ok ile su kuşu avcılığı. Pellet bow kullanımı, yay kirişine bağlı küçük bir kese yardımıyla taş mermilerin fırlatılmasını içeriyordu. Rivayete göre bu yöntem, klasik ok ve yay kullanımının öncüsüydü ve yüzyıllar boyunca varlığını sürdürdü. Buna karşılık, bağlı okla yapılan avcılık (ok hedefi delmek yerine yakalamaya yönelikti) erken dönem resimlerde tasvir edilse de Tang Hanedanı (618–907) öncesinde ortadan kalkmış görünmektedir.

### Gerileme
Ateşli silahların askerî amaçlarla kullanımı Song Hanedanı (960–1279) döneminde başlamış, Ming Hanedanı’nda (1368–1644) ise yaygınlaşmıştır. Ancak ilk dönem ateşli silahların yavaş atış hızı ve güvenilir olmamaları nedeniyle yay ve arbalet uzun süre ordunun vazgeçilmez silahları arasında kalmıştır. Durum, Qing Hanedanı’nın (1644–1911) sonlarına doğru değişmiş, güvenilir ateşli silahların yaygınlaşmasıyla okçuluk askerî bakımdan etkinliğini yitirmiştir. Bunun sonucunda, Guangxu İmparatoru 1901 yılında askerî imtihan müfredatından okçuluğu çıkarmıştır.

Çin’de imparatorluğun 1911’de çöküşü ile İkinci Çin-Japon Savaşı’nın (1937–1945) başlangıcı arasında, geleneksel okçuluğu yeniden canlandırma girişimleri kısa süreliğine ortaya çıktı. II. Dünya Savaşı sonrasında geleneksel yay ustaları üretimlerini sürdürmeyi başardılar; ancak Kültür Devrimi (1966–1976) sırasında Ju Yuan Hao gibi atölyeler, Çin geleneksel yaylarının üretimini durdurmak zorunda kaldı.

### Modern yeniden inşa ve canlanma
1998 yılında Ju Yuan Hao atölyesi yeniden faaliyete geçti ve yakın zamana kadar geleneksel Çin tarzında yay ve ok üreten tek atölye olarak çalışmalarını sürdürdü.

Bununla birlikte, zanaatkârlar, araştırmacılar, tanıtıcılar ve meraklıların özverili çabaları sayesinde 21. yüzyılda geleneksel Çin okçuluğu yeniden canlanmaya başlamıştır. 2009 yılından itibaren her yıl Geleneksel Çin Okçuluğu Semineri düzenlenmektedir. Bu çalışmaların amacı, geleneksel okçuluk uygulamalarını yeniden inşa ederek yaşayan yeni bir gelenek oluşturmaktır. Ayrıca Hanfu meraklıları da geleneksel okçuluk ritüelini canlandırmıştır.

## Teknik
Çin tarihinde okçuluk tekniklerinde pek çok farklılık gelişmiş, bu nedenle kesin bir “standart Çin üslubu” tanımlamak güç olmuştur. Han Hanedanı (MÖ 206 – MS 220) döneminde en az yedi okçuluk el kitabı (bunlar arasında General Li Guang'a ait olan da vardır) dolaşımdaydı. Ming Hanedanı'nda (1368–1644) en az 14 farklı okçuluk ve arbalet teorisi okulu bulunmaktaydı. Qing Hanedanı döneminde ise 14'ten fazla farklı okçuluk okuluna ait eser yayımlandı. Tüm bu üslupların ortak yönü, zihinsel odaklanmaya ve konsantrasyona büyük önem verilmesiydi.

Çin okçuluğu ile en sık ilişkilendirilen çekiş stili başparmak çekişidir. Bu yöntem, Moğollar, Tibetliler, Koreliler, Hintler, Türkler ve Persler gibi diğer Asya halklarında da yaygındı. Bunun istisnasını ise Kyūdō'da kullanılan Japon çekiş tekniği oluşturur. Ancak Çin tarihinde daha erken dönemlerde (örneğin Zhou Hanedanı) başparmak çekişiyle birlikte üç parmak çekişi de yaygın olarak kullanılıyordu.

Çin okçuluğunun çeşitli üslupları, atış tekniğinin diğer yönleri konusunda da farklı öneriler sunmuştur. Örneğin: ayakların konumu, okun hangi yükseklikte sabitleneceği, yay tutan elin parmaklarının duruşu, yay eline gerginlik verilip verilmeyeceği, yayın atıştan sonra elde dönüp dönmeyeceği veya çekiş kolunun bırakıştan sonra ileri uzatılıp uzatılmayacağı gibi hususlar farklı ekoller arasında değişmekteydi. Ayrıca Çin okçuluğunda kullanılan çekiş uzunlukları da çeşitlilik göstermekteydi: edebiyat, sanat ve fotoğraflarda Çinli okçuların çekiş elini ön omuz hizasına, yanağa, kulağa ya da yüzün gerisine kadar götürdükleri tasvir edilmiştir.

Ritüel/sınav okçuluğu tekniği ile savaş meydanı okçuluğu tekniği arasındaki farklılık, Çin üslupları arasındaki karşıtlıklara önemli bir örnektir. Tang Hanedanı döneminden yazar Wang Ju, yay bırakıldıktan sonra yayın elde dönmesini ve çekiş kolunun geriye doğru tamamen uzatılmasını içeren ritüel/sınav tarzını savunuyordu. Buna karşılık, Song Hanedanı'ndan Zeng Gongliang, Ming dönemi generalleri Yu Dayou ve Qi Jiguang’dan etkilenen Li Chengfen ve Ming dönemi yazarı Gao Ying gibi bazı isimler, Wang Ju’nun estetik unsurlarını bir kenara bırakarak daha pratik teknikler geliştirmeyi tercih etmişlerdir.

## Yaylar
Tarihî kaynaklar ve arkeolojik bulgular, günümüz Çin topraklarında farklı yay türlerinin kullanıldığını göstermektedir. Çin yaylarının çoğu boynuz yaylarıydı (boynuz–ahşap–sinir bileşimi), ancak uzun yaylar ve ahşap kompozit yaylar da kullanılmıştır. Günümüzde Çin tarzı yayların reprodüksiyonları, tarihî tasarımlardan esinlenen şekilleri benimsemiştir. Bununla birlikte modern ustalar ve üreticiler, boynuz–ahşap–sinir bileşimleri gibi geleneksel yapım yöntemlerinin yanı sıra fiberglas, karbon fiber ve elyaf takviyeli plastik gibi modern malzemelerden de yararlanmışlardır.

Aşağıdaki alt bölümler, Çin yaylarının başlıca tasarım kategorilerine dair günümüzdeki bilgileri özetlemektedir.

### İskit tarzı boynuz yaylar
Bu tarz boynuz yayları genellikle asimetrikti ve belirgin, kıvrımlı bir defleks–refleks profili (halk arasında “Cupid yayı” şekli olarak bilinir) sergilerdi. Arkeologlar, Doğu Zhou Hanedanı (MÖ 770–256) dönemine ait İskit tarzı yay örneklerini Subeixi ve Yanghai bölgelerinde ortaya çıkarmışlardır.

### Uzun yaylar (tek parça yaylar)
Uzun yaylar ve ahşap kompozit yaylar, boynuz yaylarının kullanımını zorlaştıran nemli iklimin etkili olduğu güney Çin'de yaygındı. Çin'de ortaya çıkarılan bir uzun yay örneği Savaşan Beylikler Dönemi – Batı Han Hanedanı (MÖ 475 – MS 9) arasına tarihlendirilmiştir. Bu yay 1,59 metre uzunluğunda, 3,4&nbsp;cm genişliğinde ve 1,4&nbsp;cm kalınlığındaydı.

### Ahşap lamine yaylar
Ahşap lamine yaylar, nemli iklim nedeniyle güney Çin'de yaygın olarak kullanılmıştır. İlkbahar ve Sonbahar Dönemi'nden Han Hanedanı'na (MÖ 770 – MS 220) kadar ortaya çıkarılan yaylara dayanarak, tipik bir Çin ahşap laminasyon yayı; çok katmanlı ahşaptan (örneğin bambu veya dut), ipekle sarılmış ve lake ile kaplanmış bir refleks yaydı. Bu yayların tipik uzunluğu 1,2–1,5 metre arasındaydı.

### Uzun siyahlı boynuz yaylar
Uzun siyahlı yaylar, Han Hanedanı'ndan Yuan Hanedanı'na (MÖ 206 – MS 1368) kadar Çin'de popülerdi. (Siyahlar, Asya kompozit yaylarının bükülmeyen uç kısımlarıdır.) Bu tasarım, Hun boynuz yaylarıyla benzerlikler taşır.

Niya, Gansu ve Hotan yayları, Doğu Han Hanedanı döneminden Jin Hanedanı'na (yaklaşık MS 200–300) tarihlenen uzun siyahlı yaylara örnektir. Bu dönemde siyahlar uzun ve ince olurken, kolların çalışan bölümleri kısa ve genişti. Ancak Yuan döneminde uzun siyahlı yaylar daha ağır siyahlar ve daha dar çalışan kollarla önceki Han/Jin dönemlerindeki örneklerden ayrılıyordu.

### Ming Hanedanı boynuz yayları
Daha kısa yay tasarımları Ming Hanedanı (1368–1644) döneminde yaygın hâle geldi. *Wubei Zhi* (Bölüm 102), Ming döneminde popüler olan çeşitli yay stillerini tanımlar: Kuzey'de kısa siyahlı yay, oluklu siyah yayı, oluklu köprü yayı ve uzun siyahlı yay; Güney'de ise Chenzhou yayı, kısa siyahlı yay ve lake ile kaplanmış bambu kompozit yaylar; Kaiyuan yayı ise Ming Çin'inin tüm bölgelerinde kullanılmıştır. **Küçük siyahlı yay** (), önceki Çin tasarımlarından farklı olarak kısa siyahlara sahipti ve gerilmediği durumda yayı, yayın ipinin önünde olacak şekilde ileri açıyla yerleştirilmişti. Bu tasarımın muhtemelen Kore boynuz yayı ile ilişkili olduğu düşünülmektedir. **Kaiyuan yayı** () uzun siyahlara sahip küçük-orta boyutlu bir yaydı ve yüksek rütbeli subayların tercih ettiği yaydı.

Wu Bei Yao Lue (Bölüm 4), Ming dönemi askeri kılavuzlarından bir diğeri, Wubei Zhi'de anlatılanlardan farklı bir dizi yayı tasvir eder. Bunlar arasında **genel kullanım yayı**, **büyük siyahlı yay** (piyadeler ve süvariler tarafından kullanılmıştır) ve **Taiping köy yayı** (Kore  yay tasarımına benzeyen ve üstün işçiliği nedeniyle hem kuzey hem de güney Çin'de tercih edilen yay) bulunmaktadır.

Ming yayları edebiyatta ve sanatta betimlenmiş olsa da, arkeologlar henüz orijinal bir Ming yayı örneği ortaya çıkarmamıştır.

### Qing Hanedanı boynuz yayları

Mançu yayı tasarımı Qing Hanedanı (1644–1911) döneminde Çin'de yaygın hâle geldi.

Mançu yayı, günümüz Tibet ve Moğol yay tasarımlarını etkilemiş olup, bu yaylar Qing dönemi boynuz yaylarının daha kısa versiyonlarıdır.

## Çekiş Eli Koruması
Çinli okçular genellikle başparmak çekişini kullandıkları için, çoğu zaman başparmaklarını korumak amacıyla yüzük ya da deri koruyucuya ihtiyaç duyardı. Tarihî dönemlerde başparmak yüzükleri yeşim taşı, metal, fildişi, boynuz ve kemikten yapılırdı (organik malzemelerden yapılan örneklerin günümüze ulaşması zordur). Okçuluğun öneminden dolayı başparmak yüzüklerinin önemi savaş alanının ötesine geçmiştir: yüzükler sıkça statü sembolü olarak takılmış ve Han Hanedanı'nın sonuna kadar (MS 220) kurban gömme eşyaları arasında yer almıştır. Çin başparmak korumalarına dair arkeolojik kayıt eksik olsa da, ortaya çıkarılan ve antika yüzüklerin tasarımları zaman içinde çeşitli tiplerin yaygınlaştığını göstermektedir.

Bilinen en eski Çin başparmak yüzüğü, Shang Hanedanı döneminde yaşamış olan Fu Hao'nun (yaklaşık MÖ 1200'de ölmüştür) mezarından çıkarılmıştır. Bu yüzük, ön kısmında yay kirişini tutmak için bir oyuk bulunan eğik silindir şeklindeydi ve ön tarafı arka tarafından daha yüksekti. Şanşi'deki Quwo'da yer alan Jin Markisi'nin mezarında yapılan bir kazıda ise Batı Zhou dönemine ait bir yeşim taşı başparmak yüzüğü ortaya çıkarılmıştır; bu yüzük dudaklı tasarıma sahipti ancak Shang dönemindeki Fu Hao yüzüğü gibi taotie motifleriyle süslenmişti. Savaşan Devletler Dönemi'nden Han Hanedanı'na (MÖ 475 – MS 220) kadar ortaya çıkarılan yüzükler genellikle yan tarafında belirgin bir çıkıntısı olan dudaklı tasarıma sahipti (bu çıkıntının işlevi üzerine farklı teoriler vardır). Qing Hanedanı (1644–1911) döneminden kalma yüzükler ise yuvarlak silindir veya D-şekilli silindir tasarımlarındaydı.

Bunların dışında, diğer dönemlere ait başparmak yüzüklerinin tasarımlarını tanımlamak zordur. Örneğin, Tang Hanedanı dönemine ait Wang Ju'nun okçuluk kılavuzu gibi kaynaklar Çinli okçuların hâlâ başparmak çekişi kullandığını göstermesine rağmen, arkeolojik kayıtlarda Han Hanedanı ile Ming Hanedanı (MS 220–1368) arasında başparmak yüzüğü bulunmamaktadır. Ayrıca Ming Hanedanı (1368–1644) döneminde çeşitli yüzük şekillerinin popüler olduğu anlaşılmaktadır. Li Chengfen'in okçuluk kılavuzu oval açıklıklara sahip yüzüklerin kullanılmasını önerirken, Gao Ying'in okçuluk kılavuzu dudaklı yüzüklerin kullanımını açıklamış ve dudaklı yüzük kullanan bir okçuyu tasvir eden çizimlere yer vermiştir. Bununla birlikte, bugüne kadar Ming dönemine ait olduğu iddia edilen tek yüzükler, Qing dönemi başparmak yüzüklerinden farklı olan silindirik tasarımlardır.

Bugüne kadar Çinli okçuların üç parmak çekişi kullandığına dair parmak korumaları neredeyse hiç ortaya çıkarılmamıştır. Ancak Song Hanedanı’na ait Xin Ding San Li Tu adlı, Zhou Hanedanı okçuluk ritüellerini betimleyen resimli kılavuzda, kırmızı kamıştan yapılmış (Zhu Ji San, ) bir parmak tabının tasvir edildiği görülür; bu koruyucu, yayı çekerken işaret, orta ve yüzük parmaklarını korumak için kullanılıyordu.

## Efsaneler
Okçulukla ilgili efsaneler Çin kültüründe önemli bir yer tutar. Erken dönem bir hikâye, Çin halkının efsanevi atası Sarı İmparator’un (Huangdi) ok ve yayı nasıl icat ettiğini anlatır:  

Bir diğer efsane, Hou Yi’nin güneşleri vurmasıdır. Hou Yi’nin cinnabar-kırmızısı yayıyla çeşitli canavarlarla (doğal afetleri simgeleyen) savaştığına dair başka mitler de mevcuttur.

Ayrıca, halk arasında anlatılan bir başka hikâyeye göre dağın eteğinde bir köyde Cheyn adında bir adam yaşarmış. Bir gün kudurmuş bir tavşan tarafından saldırıya uğramış. Canını kurtarmak için bir ağaç dalı almış, yakınlardaki ölü bir geyiğin siniriyle bunu birleştirmiş ve yerden bulduğu bir çubuğu da kullanarak yeni bir düzenek yapmış. Çubuğu fırlatıp tavşanı öldürmüş. Köyüne dönünce kahraman ilan edilmiş ve kral yapılmış.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Asya Geleneksel Okçuluk Araştırma Ağı: Çin Arşivi
*http://www.pakua-archery.com
*Çin Okçuluğu: Çin Halk Okçuluk Federasyonu (blog)
*Çin okçuluğuna giriş
*chinese-archery.de – Almanca Çin okçuluğu sitesi: Tarihî ve modern bağlamda Çin yayları, okları, başparmak yüzükleri ve diğer ekipmanların kullanımı
* Kay Koppedrayer (2002). *Kay's Thumbring Book*. Blue Vase Press.
* Stephen Selby (2000). *Chinese Archery*. Hong Kong University Press. 
* Stephen Selby (2003). *Archery Traditions of Asia*. Hong Kong Museum of Coastal Defence. 
* Stephen Selby (2010). "The Bows of China". *Journal of Chinese Martial Studies*, Kış 2010, Sayı 2. Three-In-One Press. ss.&nbsp;52–67.
* Jie Tian ve Justin Ma (2015). *The Way of Archery: A 1637 Chinese Military Training Manual*. Schiffer Publishing, Ltd.