Yusuf Ziya Talibzade

**Yusuf Ziya Talibzâde** (11 Ekim 1877 – 18 Mayıs 1922), Azerbaycanlı pedagog, siyasetçi, oyun yazarı, asker.

*Armanusa* ve *Emir Halid bin Valid* adlı drama eserleri ve onlarca kitap yazdı. O dönemde gazete ve dergilerde yazıları yayınladı.

Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti. Osmanlı ordusunda albay rütbesine yükseldi. 1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusu ile birlikte Azerbaycan'a geldi. Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına liderlik etti.

Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. General rütbesinde Nahçıvan askeri komiseri olarak atandı.

Basmacı hareketine katıldı ve Bolşeviklere karşı savaştı. 18 Mayıs 1923'te Bolşeviklere karşı yapılan savaşlardan birinde öldü.

## Hayatı ve eğitimi
Yusuf Ziya Talıbzâde, 22 Ocak 1877'de Tiflis'in Şeytanbazar semtinde doğdu. İlk eğitimini Transkafkasya Ruhani İdaresine bağlı Tiflis'te bulunan Rüşdiye okulunda aldı. 1894 yılında ailesiyle birlikte Horasan'a taşındı. Eğitimine burada devam eden Yusuf, Urmiyeli hocası Yusuf Ziya'dan etkilenerek *Ziya* lakabını almıştır. Babasının isteği üzerine Yusuf Ziya okulundan sonra Mirza Cafer medresesine girerek dini eğitim aldı. Burada mezun olduktan sonra eğitimini Bağdat'ta tamamladı. Öğrenimi sırasında Türkçe, Arapça, Farsça ve Rusça mükemmel bir şekilde öğrendi. 1899'da annesiyle birlikte Tiflis'e döndü. Burada Zagafgazya Ruhani İdaresi'nin sınavına girerek ahund rütbesini aldı. Hizmet için Şah Abbas Camii'ne atanmasına rağmen bunu reddederek 1900 yılında Bakü'ye taşındı.

Bakü'ye vardıktan sonra 15 Eylül 1900'de Rus-Tatar okulunda çalışmak için teftiş komisyonunda sınava girdi. Sınavı başarıyla geçtikten sonra okula bir şeriat öğretmeni olarak atanır. Bakü'ye taşındıktan sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev, Neriman Nerimanov, Habib Bey Mahmudbeyov ve diğer aydınlarla tanıştı. 1902 yılında Azerbaycan dilinin grameri ile ilgili *Tahsil-i kavâid*, 1903 yılında İslam dünyasında kadınların eğitimini konu alan *Hediye'i-nisvan*, Hacı Zeynalabdin Tağıyev'e ithaf edilmiş *Servet ve Sevahveti ile Meşhur Cenap Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in* *Tercüme-i Ahvâl*, *Müellimüş-Şeria*, 1904'te *Tealümüş-Şeria*, 1905'te *Hakikat-i İslam*, 1907'de *İslam Tarihi* yayınlandı. 1900-1910 yıllarında Bakü'nün çeşitli yayınevleride İslam'la ilgili konularda 10'dan fazla kitapçık ve risale yayınladı. *Müellimüş-Şeria* kitabı 1903, 1908, 1909'da üç defa neşredilmiştir. Neriman, Nerimanov'un *Nadir Şah* dram eserini Farsçaya çevirmiştir. 1904 yılında Bakü'de *İslam tarihi ve tarihi-enbiyaya dair mekanların nekşesi ve İslam memleketlerinin haritası* isimli bir harita bastırdı.

Bilimsel ve pedagojik faaliyetlerinin yanı sıra o dönemde yayımlanan gazete ve dergilerde gazetecilik yazıları da yayınladı. 1903'ten *Şark-ı rus* gazetesinde İslam'la ilgili yazıları yayınlanmıştır. 1905'ten 1913'e kadar *Hayat, İrşad, Füyuzat, Terakki, Yeni Füyuzat, Şelale* gibi gazete ve dergilerde *Ahund Yusuf Talıbzâde* imzası ile yazılar yayınlandı.

Kur'an-ı Kerim ilk kez Mir Muhammed Kerim Mircaferzade tarafından Azerbaycan türkcesine çevrildikten sonra Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in maddi desteğiyle basılmıştır. Basılan kitaplardan biri Osmanlı padişahı II. Abdülhamid'e hediye olarak gönderildi. Yusuf Ziya Talıbzâde bu hediyeyi ve Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in padişaha yazdığı mektubu teslim etmekle görevlendirilir. Hediye edilen kitap, Naki Bey Şeyhzamanlı'nın 1957 yılında yazdığı yazıya dayanılarak 4.000 altın lira değerinde değerli taş ve elmaslarla süslenmiştir. Kemal Talibzâde'nin 1992 yılında yazdığı makaleye göre kitaplardan 50 tanesi altın suyuyla basılarak kıymetli hale getiriliyor. Hediye edilen kitabın kapağı ise kalın gümüşten olup, ortasında *La ilahe illallah, Muhammeden Rasulillah* yazısı bulunmaktadır.

1910'dan itibaren daha çok sosyal ve politik faaliyetlere başladı. 1910 yılında Türkiye'deki günlerini anlatan *Türkiye Mektupları*'nı *Yeni Füyuzat* dergisinde tefrika şeklinde yayımladı. Basında yazıları çıktı. *Armenusa* ve *Emir Halid bin Valid* drama eserlerini yazdı. *Armenusa* trajedisi 1910'da, *Emir Halid bin Velid* trajedisi ise 1912'de Nicat Cemiyeti'nin drama ekibi tarafından oynandı.

1911'de kurulan Müsavat Partisi'nin ilk üyelerindendir.

1912 yılında eşi Cennet Hanım ve oğlu Talat ile birlikte Osmanlı Devleti'ne taşındı. Burada askeri okulda okudu. Balkan savaşlarına ve Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Balkan savaşlarında savaşan Azerbaycanlı gönüllülere önderlik etti. Birinci Dünya Savaşı'na katıldı. Kars, Ardahan ve Batum cephelerinde savaşlara dövüştü. Osmanlı ordusunda albay rütbesine kadar yükseldi.

### Azerbaycan Cumhuriyeti'nde
1918 yılında Bakü'nün kurtuluşu için Kafkas İslam Ordusuyla birlikte Azerbaycan'a geldi. Göyçay savaşlarına katıldı. Kafkas İslam Ordusu gönüllülerinden oluşan Yardım alayına komuta etti.

10 Haziran 1919'da Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin toplantısında Bakü şehri ve bölgelerinde yaşayan askerlik çağına ulaşmış kişilere yönelik askeri eğitim düzenlenmesi kararlaştırıldı. Gönüllü birliklerin teşkili komisyonunun başkanlığına Talibzâde Yusuf Bey atandı ve kendisine ayda beş bin ruble maaş verildi. Gönüllü askerlerden oluşan bir grup olarak faaliyet gösteren bu örgüt, ülkede düzen ve huzurun sağlanması, yasa dışı eylemlerin önlenmesi görevlerini yerine getirmiştir. Gönüllü Yardım Alayı olarak adlandırılan bu alay, 27 Mart 1920 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Savunma Komitesi'nin kararıyla Azerbaycan Cumhuriyeti İçişleri Bakanlığı'nın emrine verilmiştir.

Cumhuriyet döneminde Müsavat Partisinin aktivisti olarak başta *Azerbaycan* gazetesi olmak üzere birçok gazete ve dergide siyaset, eğitim ve kültür üzerine yazılar yayınladı.

### Güney Azerbaycan'da
1919 yılında Osmanlı Devleti heyetinin başkanı olarak Tebriz'e gitti. Burada, Cevad Heyet'in babası Mirza Ali Heyet'in, Ermeni ve Süryanilerin yerel Azerbaycan Türklerine karşı yaptıkları katliamları önlemek ve şehirleri korumak amacıyla kurduğu *İttihad-i İslam Cemiyeti*'nde Osmanlı devletinin temsilcisiydi.

### Azerbaycan SSC'de
Nisan işgalinden sonra İran sınırını geçerek Azerbaycan'a geçmeye çalışırken tutuklandı. Neriman Nerimanov ile görüştükten sonra hapisten çıktı. Şubat 1921'den itibaren Nahçıvan İhtilal Komitesi üyesi olarak çalışmaya başladı. Orgeneral rütbesinde askeri komiser olarak atandı. Faaliyetleri sırasında bölgede katliam ve yağma yapan Taşnak çetelerine karşı mücadele etti. Ekim 1921'de Nahçıvan Halk Komiserleri Konseyinde gıda, toprak, maliye, sağlık, eğitim, içişleri, askeri işler, iş-tarım denetimi, dışişleri, iletişim, çalışma, iç ticaret, sosyal güvenlik, adalet, ulusal ekonomi konseyi ve askeri mahkeme komiserlikleri de oluşturuldu. Bu dönemde kısa bir süre için Dışişleri Komiseri olarak Talibzâde Yusuf Bey atandı. Türk paşalarıyla olan iyi ilişkileri Nahçıvan'ın güvenliğinin güçlendirilmesine hizmet etti. 1922 yılı sonunda Bakü'ye dönen Yusuf Ziya, Neriman Nerimanov ile görüşerek Sovyet rejimine hizmet etmek istemediğini ve bu sisteme uyum sağlayamayacağını söyledi. N. Nerimanov'dan Sovyetler Birliği sınırlarını terk etmek için resmi belge aldıktan sonra Azerbaycan'dan ayrılır.

### Basmacı Hareketi'nde
Azerbaycan'dan ayrıldıktan sonra Türkistan'a gitti. Burada Enver Paşa ve Zeki Velidi Togan'la birlikte Bolşeviklere karşı savaşan Basmacı hareketine katıldı. 18 Mayıs 1923'te Kızıl Ordu ile yapılan savaşlardan birinde ağır yaralandı. Silah arkadaşlarıyla birlikte yaralı halde Amuderya nehrini geçmeye çalışırken boğuldu.

Yusuf Ziya Talibzâdeh'in ölümünün ardından onunla savaşanlardan biri gömleğini ve Kuran kitabını getirerek Abdullah Şaik'e teslim etti. Şu anda bu Kuran Abdullah Şaij'in ev müzesinde korunmaktadır.

## Ailesi
Babası Ahund Mustafa Talibzâde, Transkafkasya şeyhülislamının vekili idi.

Kardeşi Abdullah Şaik, Azerbaycan şairi ve yazarıydı.

## Kitapları

* *Tahsil-i kavâid* (1902)
* *Terbiyet-i nisvan* (1902)
* *Hediye'i-nisvan* (1903)
* *Servet ve Sevahveti ile* *Meşhur Cenap Hacı Zeynalabdin Tağıyev'in Tercüme-i Ahvâl* (1903)
* *Müellimüş-Şeria* (1903, 1908, 1909)
* *Tealümüş-Şeria* (1904)
* *Hakikat-i İslam* (1905)
* *İslam Tarihi* (1. Cilt, 1907)
* *Muhtasar Tarih-i* *İslam* (2. Cilt, 1912)

## Kaynakça