Sert ve yumuşak bilim

**Sert bilim** ve **yumuşak bilim** terimleri, bilimsel disiplinleri algılanan yöntemsel titizlik, kesinlik ve nesnellik gibi ölçütlere göre karşılaştırmak amacıyla kullanılan gayriresmî ifadelerdir. Genel olarak, biçimsel bilimler ve doğa bilimleri zor bilim olarak sınıflandırılırken; sosyal bilimler ve bazı diğer alanlar yumuşak bilim olarak tanımlanır.

Tanımlar farklılık gösterebilmekle birlikte, zor bilimleri karakterize ettiği düşünülen başlıca özellikler arasında test edilebilir öngörüler üretmek, kontrollü deneyler yapmak, nicel verilere ve matematiksel modellere dayanmak, yüksek doğruluk ve nesnellik düzeyine ulaşmak, daha yüksek düzeyde bilimsel uzlaşı sağlamak, alanın daha hızlı ilerlemesi, açıklamada daha başarılı olmak, birikimli bilgi üretimi, tekrarlanabilirlik ve bilimsel yöntemin daha saf biçimde uygulanması yer alır. Bu düşünceyle bağlantılı olan ve kökeni 19. yüzyılda Auguste Comte’a kadar uzanan bir başka görüş ise, bilim dallarının yöntemsel titizlik, gelişmişlik düzeyi ve temel ya da uygulamalı oluşlarına göre “zor”dan “yumuşak”a doğru bir hiyerarşide sıralanabileceği yönündedir.

Ancak bilim felsefecileri ve tarihçileri, bu özellikler ile bir bilimin “zor” ya da “yumuşak” sayılması arasındaki ilişkiyi sorgulamışlardır. Daha gelişmiş olarak değerlendirilen zor bilimler, her zaman daha yüksek bilimsel uzlaşıya sahip değildir veya yeni bulguların kabulü konusunda daha seçici davranmaz. Yöntemsel farklar da güvenilir bir ayırt edici unsur oluşturmaz. Örneğin, psikoloji ve sosyoloji gibi sosyal bilimlerde matematiksel modeller yaygın olarak kullanılsa da bu alanlar genellikle yumuşak bilimler arasında değerlendirilir. Bununla birlikte, bazı ölçülebilir farklar da mevcuttur. Örneğin, zor bilimler daha yoğun biçimde grafik kullanırken, yumuşak bilimlerde moda kavramlar ve terimler daha hızlı değişmektedir.

Bu terimlerin kullanım biçimi, yumuşak bilimlerin küçümsenmesine, kamu algısında, finansal kaynak tahsisinde ve akademik tanınırlıkta dengesizliklere neden olduğu gerekçesiyle eleştirilmiştir.
----

### Terimlerin Kökeni
“Zor bilim” ve “yumuşak bilim” ifadelerinin kökeni tam olarak bilinmemektedir. “Zor bilim” ifadesine bilinen en erken atıf, 1858 tarihli *Journal of the Society of Arts* dergisinde yer alır. Ancak bilimlerin bir hiyerarşi içinde düzenlenmesi fikri daha önce, Fransız filozof Auguste Comte’un (1798‒1857) çalışmalarında görülmektedir. Comte, bilimleri evrensellik ve karmaşıklık düzeyine göre sıralamış; astronomiyi en genel bilim, ardından fiziği, kimyayı, biyolojiyi ve son olarak sosyolojiyi yerleştirmiştir. Bu yaklaşım, bilimsel alanları zihinsel gelişmişlik ve konu karmaşıklığına göre sınıflandırmayı amaçlamaktaydı ve önemli ölçüde etkili olmuştur.

Modern anlamda zor-yumuşak bilim ayrımı ise genellikle 1964 yılında *[[Science]]* dergisinde yayımlanan John R. Platt’a ait bir makaleye dayandırılır. Platt, bazı bilimsel alanların neden diğerlerine göre daha üretken olduğunu tartışmış, ancak doğrudan bu terimleri kullanmamıştır. 1967 yılında bilim sosyoloğu Norman W. Storer, doğa bilimlerini zor, sosyal bilimleri ise yumuşak bilim olarak ayırarak bu sınıflamayı açıkça ifade etmiştir. Storer, bir alanın “zor”luğunu matematiksel yöntem kullanımına göre tanımlamış; zamanla bilim alanlarının daha “zor” hale geldiğini, bu sürecin bilgi entegrasyonu, hata tespiti becerisi ve öğrenme zorluğundaki artış gibi unsurlarla karakterize olduğunu öne sürmüştür.
----

### Ampirik Bulgular
1970’lerde sosyolog Stephen Cole, bilimsel disiplinler arasında bir hiyerarşi olup olmadığını araştırmak üzere çeşitli ampirik çalışmalar yürüttü. Ancak bilgi çekirdeği, kodifikasyon düzeyi ya da araştırma materyali açısından anlamlı farklar bulamadı. Tespit ettiği farklardan biri, yumuşak bilimlerde ders kitaplarının daha güncel kaynaklara dayanması, buna karşın zor bilimlerde ders kitaplarının zaman içinde daha istikrarlı olmasıydı. 1983’ten sonra yapılan değerlendirmelerde, Cole’un yalnızca bireysel ölçümlere odaklandığı, ölçümler arasındaki ortak eğilimleri dikkate almadığı ve bilimsel statüyü belirleyebilecek tüm kriterleri analiz etmediği gerekçesiyle bazı ilişkileri gözden kaçırmış olabileceği öne sürülmüştür.

1984 yılında Cleveland, 57 bilimsel dergi üzerinde yaptığı bir incelemede, doğa bilimlerine ait dergilerin grafik kullanımında matematik ve sosyal bilim dergilerine kıyasla daha yoğun olduğunu belirledi. Grafiklerin kapladığı sayfa oranı %0 ila %31 arasında değişmekteydi; bu farklılık, çoğunlukla grafik sayısındaki farklılıklardan kaynaklanıyordu. 2000 yılında Smith tarafından yapılan daha ileri analizlerde ise yedi bilim dalında grafik örneklerine dayalı olarak grafik kullanım oranının “sertlik” ile neredeyse mükemmel bir şekilde (r=0.97) örtüştüğü tespit edildi. Aynı yaklaşım, psikolojinin on alt alanı için de uygulandığında benzer bir sonuç (r=0.93) elde edildi.

2010 yılında Fanelli, bilimsel alanların araştırmacı önyargılarına karşı ne derece dirençli olduğunu inceledi. Bulgular, “yumuşak” olarak algılanan bilim alanlarında olumlu sonuçların daha yüksek oranda yayımlandığını gösterdi. Örneğin, hipotez test eden araştırmalar içinde, sosyal bilimlerde olumlu sonuçların çıkma olasılığı fizik bilimlerine göre 2,3 kat daha yüksekti. Biyolojik bilimler ise iki grup arasında yer aldı. Fanelli, bu durumun sosyal ve doğa bilimleri arasında yalnızca derecesel bir fark olduğunu, yeter ki sosyal bilimler bilimsel yöntemi izlesinler, savundu.

2013 yılında yine Fanelli, bilimsel bir alandaki araştırmacıların uzlaşıya varma ve bilgi biriktirme becerisinin bilim dalının “sertlik” derecesiyle ilişkili olup olmadığını araştırdı. 29.000 makaleden oluşan bir örneklemde, bilimsel uzlaşı düzeyini gösteren ölçütler kullanıldı. Üç olasılık (hiyerarşi, zor/yumuşak ayrımı veya sırasızlık) arasında, sonuçlar bir hiyerarşiyi destekledi: fiziksel bilimler en yüksek performansı gösterdi, onu biyolojik bilimler ve ardından sosyal bilimler izledi. Bu sonuçlar disiplinlerin kendi alt alanlarında da geçerliydi; matematik ve beşerî bilimler de dahil edildiğinde genel desen korundu.
----

### Eleştiriler
Bu kavramlara yönelik eleştiriler, yumuşak bilimlerin örtük biçimde daha az “meşru” bilim alanları olarak görüldüğünü, hatta bazı durumlarda bilim olarak bile değerlendirilmediğini savunur. *[[Nature (dergi)|Nature]]* dergisindeki bir editöryal yazı, sosyal bilim bulgularının günlük yaşamla daha sık kesişmesi nedeniyle “zaten bilinen” veya “önemsiz” olarak algılanabildiğini belirtmiştir. Bir disiplinin yumuşak bilim olarak etiketlenmesi, onun toplumsal değerini ve alabileceği finansmanı doğrudan etkileyebilmektedir.

1980’lerde matematikçi Serge Lang, siyaset bilimci Samuel P. Huntington’ın ABD Ulusal Bilimler Akademisi’ne seçilmesini, matematiksel yöntemleri toplumsal faktörler üzerindeki etkileri açıklamada “bilim dışı” kullandığı gerekçesiyle engellemiştir. Huntington’ın “toplumsal hoşnutsuzluk” gibi soyut kavramları ölçme girişimlerine karşı Lang, “hoşnutsuzluk ölçeri mi var?” sorusunu yöneltmiştir. 2000’li yılların sonundaki ekonomik durgunluk sırasında sosyal bilimler, matematik ve doğa bilimlerine kıyasla daha fazla bütçe kesintisine maruz kalmıştır. ABD Ulusal Bilim Vakfı’nın siyaset bilimi gibi alanlara fon sağlamayı tamamen durdurması yönünde öneriler de gündeme gelmiştir. Bu tür gelişmeler, zor ve yumuşak bilim ayrımının akademi ve toplum içindeki etkilerini yeniden gündeme getirmiştir.

Zor-yumuşak bilim algısı toplumsal cinsiyet önyargılarından da etkilenmektedir. Bir alandaki kadın araştırmacı oranı arttıkça, o alanın daha “yumuşak” olarak algılanma olasılığı yükselmektedir. Bu algısal yumuşama ise ilgili alanın değerinin düşürülmesine yol açabilmektedir.

## Ayrıca bakınız
Akademik Disiplin

Fen bilimler

Sert ve yumuşak bilimkurgu

Bilim tarihi

Bilim dışı

Sosyal bilimler felsefesi

STEM alanları

## Kaynakça