Cafer Kaviyan

**Cafer Kaviyan, f**edai, siyasetçi, general, Tebriz'de kurulmuş Azerbaycan Milli Hükümeti'nin Halk Orduları Bakanı, Azerbaycan Milli Hükûmeti'nin Milli Meclis üyesi. İran Komünist Partisi'nin, Tudeh Partisi Merkez Komitesi'nin ve Azerbaycan Demokrat Fırkası'nın Teşkilat Komitesi üyesi olmuştur.

Meşrutiyet, Hiyabani, Lahuti ve 21 Azer hareketlerinde yer almıştır. Hiyabani, Lahuti ve 21 Azer hareketlerinde fedai gruplarına önderlik etmiştir.

Azerbaycan Milli Hükümeti'nin kurulmasında gösterdiği kahramanlığa karşılık olarak "21 Azer" madalyası ve "Settarhan" nişanı ile ödüllendirilmiştir.

## Hayatı

### İlk yılları
Cafer Muhammedali oğlu Memmedzade 1895 yılında Tebriz'de doğdu. İlk eğitimini Tebriz'deki camilerden birinin medresesinde aldı. 1908'de babası ve kardeşiyle birlikte Settar Han'ın önderlik ettiği Meşrutiyet Devrimine katıldı. Hareket yenilgiye uğradıktan sonra kardeşi İsrafil ile birlikte Bakü'ye gitti. Bakü'de yaşadığı süre boyunca terzilik yapmıştır. İki yıl sonra 1914'te Tebriz'e geri döndü. 1918'e kadar Sosyal Demokrat Partisi üyesi olarak gizli devrimci faaliyetlerde bulunmuştur. Fedailer ve yoldaşları arasında "Meşedi" lakabıyla tanınmıştır. Takiplerden kurtulmak için bir süre Azerbaycan Cumhuriyetide Bakü ve Nahçıvan'da yaşadı. 1920'de gerçekleşen Hiyabani hareketine katıldı. Burada "Halkın Öfkesi" adlı fedai birliğinin liderliğini yaptı.
1922 yılının 1 Şubat tarihinde Tebriz'de, Ebulkasım Lahuti'nin liderliğinde hükûmet daireleri ele geçirildi ve Milli Komite kuruldu. Milli Komite, merkezi hükûmetten İngiliz emperyalizminin ülkedeki hakimiyetine son vermesini ve demokratik reformlar gerçekleştirmesini talep ediyordu. Bu harekette Cafer Kavian, fedai lideri olarak yer aldı. Bir süre sonra hareket Kazak birlikleri tarafından bastırıldı. Bunun üzerine Cafer Kavian, takibattan kurtulmak için Ebulkasım Lahuti ile birlikte Tiflis'e gitti.

Burada Birleşik Transkafkasya Federal Partisi'nin üyesi oldu ve parti tarafından siyasi eğitimini ilerletmek üzere Bakü'ye gönderildi. 1922'den 1924'e kadar Lenin Yüksek Parti Okulu'nda siyaset bilimi okudu. Okuldan mezun olduktan sonra, 1925 yılında Azerbaycan Komünist Partisi'nin emriyle Nahçıvan'da bulunan Dağ-Maden İşçi Sendikası'nın başkanlığına atandı. 1926 yılında Nahçıvan ÖSSRC'nin temsilcisi olarak Bakü'de düzenlenen Madencilerinin Genel Kurultayına katıldı. 1927 yılında Komintern'in talimatıyla İran'a gönderildi. Tebriz, Reşt, Mazenderan, Tahran'da gizli devrimci faaliyetlerde bulundu.

İran Komünist Partisi'nin kuruluşunda yer aldı. 1928 yılında partinin birinci ve ikinci kongrelerine katıldı, Merkez Komitesi üyeliğine ve partinin Tebriz şubesi sekreterliğine seçildi. 1930'ların sonlarında tutuklandı. Mahkeme kararında, 1 Mayıs vesilesiyle broşürler basıp Tahran'da yaymak, Komünist parti üyesi olmak ve İran'ın bağımsızlığına karşı faaliyetlerde bulunmakla suçlandı. 6 yıl 7 ay boyunca Kasri-Qacar hapishanesinde tek kişilik hücrede hapisde kaldı. 1937 yılında hapisten serbest bırakıldıktan sonra Zencan şehrine sürgün edildi.

### Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde
Cafer Kavian, 1941 yılında Sovyet ordusu İran'a girdikten sonra sürgünden serbest bırakılarak Tebriz'e geldi. Tudeh Partisi'ne üye oldu ve Merkez Komitesi'ne seçildi. 1944 yılının ortalarında yeniden organize edilen Tudeh partisinin Tebriz şehir komitesine seçilen 17 kişiden biri oldu.

1944 yılına kadar Tebriz'de çeşitli örgütlerde faaliyet gösterdi. "Anti-Faşist", "Halk Partisi" ve diğer örgütlerin kuruluşunda yer aldı. 14 Eylül 1945'te Tebriz'de gerçekleşen toplantıda, Azerbaycan Demokrat Partisi'nin kurulmasıyla ilgili Cafer Kavian'ın da aralarında bulunduğu 14 kişilik Organizasyon Komitesi oluşturuldu. 20 Kasım 1945'te Tebriz'deki Erk Tiyatrosu'nda Azerbaycan Halk Kongresi çalışmalarına başladı. Cafer Kavian da Azerbaycan Halk Kongresi'nde temsilci olarak yer aldı. Ayrıca, Tebriz'deki fedailere liderlik eden kişilerden biri oldu ve şehrin şah ordularından temizlenmesine katıldı.

27 Kasım - 2 Aralık 1945 tarihleri arasında, İran tarihinde ilk kez kadınların da katıldığı özgür seçimler gerçekleştirildi. Seçimler sonucunda Cafer Kavian, Merend'den Azerbaycan Milli Meclisi'ne temsilci olarak seçildi. Azerbaycan Millî Hükümeti'nin Milli Meclisi'nin ilk oturumu 12 Aralık'ta yapıldı. Seçilen temsilcilerden 26'sı cephede oldukları için meclisin ilk oturumuna katılamadı. Onlardan biri de Cafer Kavian'dı. Aynı gün, Kavian yeni kurulan hükûmetin baş bakanı Mir Cafer Pişevari tarafından Halk Orduları Bakanı olarak atandı. Kısa sürede organize edilen halk ordusuna farklı rütbelerde 300 subay toplandı. 14 subaya albay, 9 subaya ise general rütbesi verildi. Toplam asker sayısı 18.000 kişiye ulaştı. Birkaç askeri okul açıldı. Cafer Kavian'a Azerbaycan Milli Hükûmeti'nin kararıyla Tümgeneral rütbesi verildi.

Azerbaycan Milli Hükûmeti'nin Milli Meclisi, 20 Aralık 1945'te "Kızılbaş" Halk Ordularının oluşturulmasına dair yasayı kabul etti. Milli Hükûmet, yeni kurulan ordusuna, Şah İsmail Hatayi'nin kendi ordusuna verdiği adı, "Kızılbaş" ismini verdi. "Kızılbaş" Halk Ordularının Genelkurmay Karargâhı kuruldu. Bu karargâha Cafer Kavian, Abdulgasim Azimi, Gulam Yahya, Mir Cafer Pişeveri, Mirza Rabi Kabiri, Mahmud Penahiyan, Navai, Möhsün Milaniyan ve Abdulrza Azer seçildi.

1946 yılında millî-demokratik harekete katıldığı ve Milli Hükûmet'in kurulmasında gösterdiği cesaret nedeniyle "21 Azer" madalyası ve "Settarhan" nişanı ile ödüllendirildi.

5 Aralık 1946'da Miyane yönünde saldıran Şah ordusu, Gulam Yahya'nın liderlik ettiği fedailer tarafından durduruldu. Azerbaycan'ın farklı bölgelerinden insanlar silahlanmak ve Şah ordusuna karşı mücadele etmek için Milli Hükûmet'e başvurdu. Bunun üzerine Mir Cafer Pişeveri'nin liderliğinde bir Savunma Komitesi kuruldu. Komitenin ilk işi Tebriz'de sıkıyönetim ilan etmek ve "Babek" adlı gönüllü birlikler oluşturmaktı. Gönüllü birliklere ilk etapta 600 kişi katıldı. Daha sonra Pişeveri, yeniden askeri destek almak için Sovyetler Birliği'ne başvurdu. Ancak bu isteği cevapsız kaldı.

11 Aralık 1946'da, Azerbaycan Eyalet Encümeni, kan dökülmesini önlemek amacıyla Kızılbaş Halk Ordusu ve fedai kuvvetlerine, Şah ordusuna karşı direnmemeleri ve savaş alanlarını terk etmeleri emrini verdi. O günden itibaren, İran ordusu büyük şehirlere girmeden önce, bu şehirlerde toprak ağalarının silahlı çeteleri ve sivil kıyafetli jandarmalar katliamlar yapmaya başladı. Bu gruplar, Tahran Radyosu tarafından "İran vatanseverleri" olarak adlandırılıyordu. Çetelerin temel amacı, demokratları ortadan kaldırmak ve Şah ordusunun şehirlere girişini sağlamaktı. Tebriz ve Azerbaycan'ın diğer şehirleri yağmalanarak katliamlara maruz kaldı. Azerbaycan Milli Hükümeti düştü. 14 Aralık 1946'da, ABD ve Büyük Britanya tarafından desteklenen İran ordusu Tebriz'e girdi. Bundan sonra da katliamlar ve yağmalar devam etti. Binlerce insan tutuklandı ve sürgüne gönderildi. Gerçekleşen katliamlarda ADF üyeleri, fedailer ve tanınmış şairlerden Ali Fitret, Sedi Yüzbendi, Cafer Kaşif ve Muhammedbağir Niknam öldürüldü.

### Azerbaycan Milli Hükümeti dağıldıktan sonra
Milli Hükûmet dağıldıktan sonra Bakü'ye taşındı. Mir Cefer Bağırov'un talimatıyla o ve diğer parti liderleri önce Mardakan'da yerleştirildi. 1953 yılına kadar Bakü'de Azerbaycan Demokrat Partisi'nin faaliyetlerine katıldı. 1975 yılının Ocak ayında Bakü'de hayatını kaybetti. Devlet tarafından Fahri Hiyaban’da defnedilmesi planlansa da, aile üyelerinin isteği üzerine Bakıhanov kasabasının mezarlığında toprağa verildi.

## Ailesi

Babası Muhammedali, Tebriz yakınlarında yer alan Sahlan köyündendir. Annesi Ziver Hanım ise Merend çevresindeki Güllü köyündendir. Babası ve kardeşi İsrafil, Meşrutiyet Devriminin katılımcılarıydılar. Hareket bastırıldıktan sonra babası tutuklandı ve hapishanede gördüğü işkenceler sonucu hayatını kaybetti. Sehlanlı Muhammedali, Penahi Makulu'nun "Settarhan" romanında da tasvir edilmiştir.

Cafer Kavian, Sekine Hanımla evlenmiştir. Bu evlilikten 1927 yılında oğlu Kave, 1930 yılında kızı Puran, 1931 yılında kızı Melahat, 1937 yılında oğlu Marks, 1942 yılında kızı Maise ve 1947 yılında oğlu İsrafil Kavian dünyaya gelmiştir.

## Hatırası
1947 yılında yönetmeni ve senaristi Esfir Şub olan "*Arazın Öteki Tarafında"* filmi çekilmiştir. Film, 1945-1946 yıllarında var olan Azerbaycan Milli Hükümeti ve genel olarak hükûmet kurulana kadar yaşanan süreçler hakkındadır. Filmde Cafer Kavian da yer almıştır.

Azerbaycan Milli Hükümetinin Kültür ve Eğitim Bakanı Muhammed Biriya, 1969 yılında Cafer Kavian'a 'Yadigar' adlı bir şiir ithaf etmiştir.1975 yılında Azerbaycan Demokrat Partisi'nin basın organı olan "*Azerbaycan"* gazetesinde onun hakkında bir nekrolog yazılmıştır.

Ekrem Selimzade ve Rzabala Nureliyev'in İslam Aliyev hakkında yazdıkları "*Son Dövüş"* kitabında Cafer Kavian'dan da bahsedilmektedir.

2014 yılının 16 Mayıs'ında Cafer Kavian'ın arşivi, Settarhan madalyası, 21 Azer madalyası, kılıcı, askeri üniforması ve diğer kişisel eşyaları oğlu Marks Kavian tarafından Azerbaycan İstiklal Müzesi'ne verilmiştir. Bu eserler, Azerbaycan İstiklal Müzesi'nin Güney Azerbaycan'a adanmış bölümünde sergilenmektedir. 2015 yılının 3 Nisan'ında Azerbaycan İstiklal Müzesi'nde Cafer Kavian'ın 120. doğum yılına adanmış "İşıklanan yaddaş" adlı etkinlik ve sergi düzenlenmiştir.

## Kaynakça
### Özel

### Genel

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar
* [Təbrizdəki Azərbaycan Milli Hökumətinin canlı şahidi danışır / [Özgür Avrupa Radyosu]]
* [21 Azər hərəkatının əfsanəvi Generalı Cəfər Kavian haqqında / [Azerbaycan Bağımsızlık Müzesi]]