Orta Doğu'da akademik özgürlük

**Orta Doğu'da akademik özgürlük**, bölgesel ve uluslararası dikkat çeken tartışmalı ve tartışılan bir sorundur. Orta Doğu ve Kuzey Afrika *(Middle East and North Africa - MENA)* bölgesinde genel olarak otoriter rejimler, akademik özgürlük de dahil olmak üzere birçok özgürlüğe belirli bir derecede muhalefet göstermiştir. Akademisyenlerin sorgulama, araştırma, öğretme ve fikirleri iletme veya gerçekleri rapor etme özgürlüğü, tehdit edilme, zulme uğrama veya pozisyonlarını kaybetme, sansürlenme veya baskılanma olasılığı olmadan tehdit altındadır. Rejimlerin iktidarlarını sürdürmek için kullandıkları bu yöntemler akademik özgürlüğü açıkça ihlal edebilir. Ayrıca, rejim açısından bir güvenlik veya ulusal tehdit, akademik araştırmayı ve tartışmayı boğmak veya askıya almak için bir bahane olabilir. Akademik özgürlük kısıtlamaları ayrıca araştırma konularını da kapsar; bunlar önemli kısıtlamalar altındadır.

## Arka plan
Akademik özgürlük ihlallerini izleyen ve akademisyenlerin seslerini kamu figürlerine ve uluslararası topluma yönelik mektuplar yayınlayarak rapor eden birçok örgüt vardır.

### Scholars at Risk
Scholars at Risk, Amerika Birleşik Devletleri'nde New York Üniversitesi'nin New York City kampüsünde ev sahipliği yapan uluslararası bir ağdır. Bu örgütün amacı tehdit altındaki akademisyenleri desteklemek ve akademik özgürlüğü teşvik etmek ve savunmaktır. Bu ağın projelerinden biri Akademik Özgürlük İzleme Projesi'dir.

#### Akademik Özgürlük İzleme Projesi'nden bildirilen vakalar
Akademik Özgürlük İzleme Projesi, akademik özgürlüğe ve yükseköğretim topluluklarına yönelik saldırıları rapor eder. Gönüllü izleyicilerden gelen raporlar dahil olmak üzere sağlam bilgi kaynaklarına dayanır ve bunlar doğrulandıktan sonra raporlanır. 2010'dan beri vakaları rapor eden Akademik Özgürlük İzleme Projesi'ne göre, konuyla ilgili farklı ihlal kategorileri vardır.

Orta Doğu ve Kuzey Afrika açısından, AFM şu ülkelerde vakaları kaydeder: Türkiye, Birleşik Arap Emirlikleri, İran, Lübnan, Suriye, İsrail, Kuveyt, Yemen, Irak, Filistin (OPT), Bahreyn, Suudi Arabistan, Ürdün, Mısır, Fas, Libya ve Tunus.

## İhlal türleri
Akademik Özgürlük İzleme Projesi, şu ihlal türlerini belirler:

* Öldürme, şiddet veya zorla kaybetme
* Haksız hapis/hüküm giyme
* Haksız kovuşturma
* Seyahat veya hareket kısıtlamaları
* Misilleme nedeniyle işten çıkarma veya pozisyon kaybı/öğrenimden çıkarma
* Diğer önemli olaylar

## Akademik Özgürlük Komitesi
Orta Doğu Çalışmaları Derneği (*MESA*), *MENA* bölgesine ilgi duyan akademisyenleri ve bilgili kişileri bir araya getiren bir dernektir. Bu dernek, Uluslararası Orta Doğu Çalışmalarının (*International Journal of Middle East Studies)* yayıncısıdır ve Orta Doğu konusunda işbirliğini, iletişimi teşvik etmeyi ve öğrenmeyi artırmayı amaçlar. Ele aldığı alanlardan biri akademik özgürlüktür. Bu dernek, bilgi alışverişine ve hükûmetlerden gelen akademisyenlere yönelik kısıtlamalara ilişkin her türlü engeli kaldırmayı amaçlayan Akademik Özgürlük Komitesi'ni *(CAF)* oluşturmuştur.

## Türkiye
Türkiye'de akademik özgürlük bir dizi değişim ve dalgalanmadan geçmiştir. Genellikle düzensiz, yetersizdir ve ülkedeki siyasete yakından bağlıdır. Türkiye tarihinde yükseköğretimin yönetişimini yeniden yapılandırmayı ve böylece akademik özgürlüğü etkilemeyi amaçlayan çeşitli reform girişimleri yapılmıştır. İlk reform girişimi 1933'te Atatürk'ün Malche'yi İstanbul Üniversitesi'ni yeniden yapılandırmak üzere davet etmesiyle gerçekleşmiştir.

### Yükseköğretim Kurulu (YÖK)
Mevcut Yükseköğretim Yasası, 1980 darbesinden sonra 1981'de yürürlüğe girmiştir. Ancak yıllar içerisinde yapılan yasa değişiklikleri ve KHK düzenlemeleri ile YÖK giderek merkezi bir sistemin bir parçası haline gelmiştir.

### Barış Akademisyenleri
11 Ocak 2016'da *"Bu Suça Ortak Olmayacağız"* başlıklı bir bildiri yayımlanmıştır. Türkiye'deki 89 üniversiteden 1.128 akademisyen ve yurtdışından Noam Chomsky, Judith Butler, Etienne Balibar, Immanuel Wallerstein ve David Harvey gibi 355'ten fazla akademisyen ve araştırmacı başta olmak üzere metni imzalayarak Türkiye devletinden şiddeti sona erdirmesini ve müzakere koşullarını hazırlamasını istemiştir. Bildiri, Türkiye'nin güneydoğusundaki Kürt nüfusu yok eden güvenlik operasyonlarını kınamakta ve barış sürecinin yeniden başlamasını talep etmektedir. Buna yanıt olarak Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan en az beş konuşmada akademisyenleri aşağılayan sert bir kampanya başlatmış – onları alçak, teröristlere eşit, aşağılık ve karanlık olarak nitelemiş – ve onlara karşı yaptırımlar talep etmiştir. 15 Mart 2016'da Muzaffer Kaya, Esra Mungan ve Kıvanç Ersoy adlı üç akademisyen tutuk evine konulmuştur. Ersoy Mimar Sinan Üniversitesi matematik bölümünde, Mungan Boğaziçi Üniversitesi psikoloji bölümünde öğretim üyesidir. Kaya bildiri imzaladığı için Nişantaşı Üniversitesi sosyal hizmetler bölümünden ihraç edilmiştir. Erdoğan'ın “teröristlerin amaçlarına hizmet eden” ifadeyi terör suçuna dahil etmek için genişletilmesini ve gazeteciler, politikacılar ve aktivistler gibi meslekleri hedef almasını talep etmesinden bir gün sonra mahkeme tarafından gözaltına alınıp hapsedilmişlerdir.

Türkiye'deki 15 Temmuz darbe girişimi ve ardından gelen olağanüstü halden sonra Barış Akademisyenleri'nin kovuşturulması, ihraç edilmesi, gözaltına alınması ve kamuoyunda taciz edilmesi dahil akademik özgürlük ihlalleri kötüleşmiştir. Barış Akademisyenleri'nden yaklaşık 822'si yargılanmış, 200'den fazlasına hapis cezası verilmiş, bazıları “terör örgütü propagandası” ile suçlanmıştır. Yaklaşık 549 akademisyen Kanun Hükmünde Kararnamelerle kamu hizmetinden uzaklaştırılmış, ihraç edilmiş, istifaya zorlanmış veya emekliliğe sevk edilmiştir.

26 Temmuz 2019'da Türkiye Anayasa Mahkemesi, Barış Akademisyenleri'nin “terör örgütü propagandası” suçlamasıyla cezalandırılmasının ifade özgürlüğünü ihlal ettiğine dair dönüm noktası kararını vermiştir. Anayasa Mahkemesi kararına yanıt olarak çeşitli üniversitelerden 1.066 akademisyen karara karşı bir bildiri yayımlamış, kararın “kamu vicdanına aykırı” olduğunu belirtmiştir. Bildiri başlangıçta 1.071 imza ile yayımlanmış ancak bazı imzalar rızasız eklenmiş veya iki kez tekrarlanmış olduğundan sayı 1.066'ya düşmüştür. Barış Akademisyenleri'nin hakları hâlâ ihlal edilmektedir; birçokları tazminat almamış ve pozisyonlarına dönmelerine izin verilmemiştir.

## Mısır
Mısır, akademik özgürlüğün serbestçe keyfiyatında yararlanılan ülkelerden biridir. 1990'lardan beri Mısır'daki akademisyenler yargı kararları, kamuoyu kınamaları ve özel kişilerden, gruplardan ve devlet yetkililerinden fiziksel şiddet gibi çeşitli baskı biçimleriyle yüzleşmiş ve birçok ihlale maruz kalmıştır. Bir yandan Mısır devlet otoriteleri polis, siyasi atamalar, düzenlemeler ve yasalarla üniversite hayatını kontrol eder. Sınıf, öğrenci etkinlikleri, araştırma, kampüs gösterileri dahil üniversite hayatının tüm yönleri hükûmet ve özel baskıdan etkilenmiştir. Fakülte atamaları ve terfileri devlet tarafından kontrol edilir. Öğrenci etkinlikleri sınıf dışına çıkınca sınırlanır ve kampüs protestoları genellikle şiddetle bastırılır.

### Sisi dönemi
Abdel Fattah el-Sisi yönetiminde çıkarılan 2014 Mısır anayasasının 21. maddesi “devletin üniversitelerin, bilimsel ve dil akademilerinin bağımsızlığını garanti ettiğini” ve “dünya kalite kriterlerine göre üniversite eğitimi sağlama ve devlet üniversiteleri ile enstitülerinde yasaya göre ücretsiz üniversite eğitimi geliştirme taahhüdünde bulunduğunu” belirtirken, Mısır devleti akademik özgürlüğü kısıtlamak amacıyla çeşitli baskıcı yollarla anayasal hükümlerini ihlal etmektedir. 2014 akademik yılında 761 öğrenci tutuklaması ve 281 öğrenci uzaklaştırması gerçekleşmiştir. Ayrıca devlet bir üniversite profesörünü rejimi eleştiren makaleler yazdığı için idama mahkûm etmiş ve “Mısır'ın ulusal güvenliğini zayıflatma komplosu” ile suçlamış, rejimi eleştiren birçok kişiyi tutuklamıştır.

### İhlaller
Mısır'da akademik özgürlük ihlallerinin çeşitli vakaları vardır. Aşağıdakiler bunlardan sadece birkaçıdır. Profesör Kholoud Saber'in Kahire Üniversitesi tarafından yurtdışı bursu iptal edilmiştir. Ekim 2015'te Belçika'daki Leuven Katolik Üniversitesi'nde burslu doktora araştırması yapan Saber, Aralık 2015'te Yükseköğretim Bakanlığı'nın tavsiyesi üzerine Mısır'a dönme emri almıştır. Fransız yüksek lisans öğrencisi Fanny Ohier Mısır'dan tutuklanmış ve daha sonra sınır dışı edilmiştir. Hükûmet tarafından devlet hakareti ve casuslukla suçlanan yasaklanmış 6 Nisan Gençlik Hareketi üzerinde çalışıyordu. Mısır yetkilileri tutuklama nedeni belirtmemiş ancak polisin “uygunsuz arkadaşları var” dediğini duymuştur.

Başka bir olayda, akademisyen ve gazeteci İsmail Aleksandrani Kasım 2015'te Almanya'daki bir atölyeden Mısır'a döndüğünde gözaltına alınmıştır. Berlin'deki Mısır büyükelçiliği “Mısır'daki insan hakları ihlalleri ve Sina Yarımadası'nda karşı-terör politikasının sert eleştirmeni” olan akademisyene “İslamcı Mısır'ı Parçalama” başlıklı atölyeye katılmamasını tavsiye etmiş görünmektedir. Bay Aleksandrani'nin Mısır'a varışında pasaportu el konulmuş, 19 saatten fazla sorgulanmış ve “terör örgütüne katılma ve destekleme” ile “kamu güvenliğini bozacak ve kamu yararına zarar verecek yalan haber yayma” suçlamalarıyla tutuklanmıştır.

Patrick Zaki, İtalya'daki Bologna Üniversitesi'nde yüksek lisans öğrencisi olup 7 Şubat 2020'de Mısır'da gözaltına alınmıştır. Zaki Bologna Üniversitesi'nde Erasmus Mundus Kadın ve Toplumsal Cinsiyet Çalışmaları yüksek lisansını yapmaktadır. Yirmi altı İtalyan Avrupa Parlamentosu üyesi, Kahire İtalyan Büyükelçisi Giampaolo Cantini'ye Patrick Zaki'nin serbest bırakılması için kararlı bir taahhüt isteyen bir mektup yazmıştır.

## Giulio Regeni vakası
Mısır'daki akademik özgürlük durumuyla ilgili en geniş kapsama sahip hikâyelerden biri, Birleşik Krallık'taki Cambridge Üniversitesi araştırmacısı İtalyan doktora adayı Giulio Regeni'nin vakasıdır. Giulio Regeni, 25 Ocak 2016'da kayıp ilan edildikten bir hafta sonra ölü bulunmuştur. Kahire'nin banliyölerinde bulunan Giulio Regeni'nin cesedinin, işkence ve şiddet izleri taşıdığı tespit edilmiştir. Doktora adayı öldürüldüğü sırada Kahire Amerikan Üniversitesi'nde Mısır işçi hareketlerini araştırmaktaydı. Hükûmet yetkilileri Regeni'nin bir çete tarafından kaçırılıp öldürüldüğünü iddia ederken, uluslararası ve Mısır insan hakları aktivistleri onun araştırması nedeniyle Mısır hükûmeti tarafından hedef alındığını belirtmektedir. Giulio Regeni cinayeti hâlâ çözülememiştir. Araştırmacının vakası ve yüzlerce akademisyenin, binlerce öğrencinin devam eden hapisleri ile akademik özgürlüğe yönelik çeşitli kısıtlamalar, Mısır yükseköğretiminde “iyileşme değil, aksine daha fazla kontrol sıkılaştırması, özerklik ve özgürlük kaybı ile Mısır'da genel olarak eleştirel sorgulama ve söylem alanı daralması” sinyali vermektedir.

## İran
1979 İran Devrimi'ni takip eden yıllarda yüzlerce akademisyen ve öğrenci, akademik özgürlüğü bastırmak, muhalefeti susturmak ve düşünce birliğini dayatmayı amaçlayan son derece şiddetli bir kampanyanın sonucu olarak öldürülmüştür. Binlerce öğrenci ve öğretim üyesinin konuşma, dernek kurma ve barışçıl toplanma özgürlükleri vahşet, işkence ve gözaltı gibi çeşitli yöntemlerle ihlal edilmiştir. Tutuklamaların ve işkencelerin nedenleri “yasa dışı toplanmalara katılma”, "rejime karşı propaganda”dan "yüce lideri veya hükûmet yetkililerini hakaret etme”ye kadar uzanmıştır. On binlerce diğer öğrenci ve öğretim üyesi eğitim ve kariyerlerinden zorla uzaklaştırılmış ve sürgüne gönderilmiştir. Bu akademik özgürlük saldırılarının 1980'ler boyunca devam etmesi yeni kurulan cumhuriyetin belirgin bir özelliği haline gelmiştir. Paradoksal olarak, üniversiteler Şah'ı devirme amacıyla ilk devrimci 'metinlerin' üretildiği ve dolaştırıldığı yerler olmuştur. Gerçekten de üniversiteler açık uçlu eleştirel söylemin fiilen gerçekleştiği 'alanlar' haline gelmiştir. Bununla birlikte, monarşinin düşüşü ve Ayetullah Humeyni'nin iktidara gelmesinden sonra saldırıların birincil hedefi olmuşlardır.

## Kaynakça