Sovyet imparatorluğu

**Sovyet imparatorluğu,** terimi toplu olarak Sovyetler Birliği'nin siyasi, ekonomik ve askeri açıdan hakim olduğu dünya topraklarını ifade eder. Bu olgu, özellikle Soğuk Savaş yıllarında, Sovyetologlar tarafından Sovyetler Birliği'nin İkinci Dünya üzerindeki hegemonyasının boyutunu tanımlamak için **Sovyet emperyalizmi** olarak da adlandırılmaktadır.

Daha geniş anlamda bu terim, Soğuk Savaş sırasındaki Sovyet dış politikasına atıfta bulunur. Sovyet imparatorluğunu oluşturan ülkeler, kendi politikalarını belirleyen yerli hükûmetlerden nominal olarak bağımsızdı, ancak bu politikaların kendi sınırları içinde kalması gerekiyordu. Sovyet hükümeti tarafından belirlenen belirli sınırlar vardı. Bu sınırlar, zorla rejim değişikliği tehdidi ve/veya Sovyet Silahlı Kuvvetlerinin doğrudan eylem tehdidiyle çizildi. Bu nitelikteki büyük Sovyet askeri müdahaleleri 1953'te Doğu Almanya'da, 1956'da Macaristan'da, 1968'de Çekoslovakya'da, 1980'den 1983'e kadar Polonya'da ve 1979'dan 1989'a kadar Afganistan'da gerçekleşti. Doğu Bloku'ndaki ülkeler, Sovyetler Birliği'nin bağımsız müttefikleri olmaktan ziyade, yaygın olarak Sovyet uydu devletleri olarak görülüyordu.

## Özellikler
Sovyetler Birliği bir imparator tarafından yönetilmemesine ve kendisini anti-emperyalist ve halk demokrasisi olarak ilan etmesine rağmen, tarihi imparatorluklara özgü eğilimler sergiliyordu.  &hairsp;Pek çok bilim insanı, Sovyetler Birliği'nin hem çokuluslu imparatorluklarda hem de ulus devletlerde ortak olan unsurları içeren melez bir varlık olduğunu savunuyor. Sovyetler Birliği, geleneksel emperyal güçlere benzer şekilde sömürgecilik uyguladı.

Sovyetler Orta Asya'da iç sömürgeciliği sürdürdü. Örneğin, Kırgızistan'da devletin tahıl üretimine hayvancılıktan daha fazla öncelik vermesi, Kırgız yerlilerine karşı Slav yerleşimcileri tercih etmesi ve böylece çarlık sömürge döneminin eşitsizliklerini sürdürmesi. Maocular, Sovyetler Birliği'nin sosyalist bir cepheyi veya sosyal emperyalizmi sürdürürken kendisinin de emperyalist bir güç haline geldiğini savundu. Maocular, Stalin sonrası SSCB'nin emperyalizmini katı bir komünist bakış açısıyla eleştirirken, Josip Broz Tito ve Milovan Djilas gibi Sovyet emperyalizmini reformist sosyalist eleştirenler, Stalinist SSCB'nin Doğu Avrupa'nın işgali ve ekonomik sömürüsü gibi dış politikalarına atıfta bulundular. Sovyet emperyalizminin bir diğer boyutu ise kültür emperyalizmi, yani kültür ve eğitimin yerel gelenekler pahasına Sovyetleştirilmesidir. Leonid Brejnev, daha merkezi bir kontrol sağlamaya çalışan Gelişmiş Sosyalizmin bir parçası olarak kültürel Ruslaştırma politikasını sürdürdü. Seweryn Bialer, Sovyet devletinin emperyal bir milliyetçiliğe sahip olduğunu savundu.

Rus İç Savaşı sırasında Kızıl Ordu'nun ele geçirdiği bölgelerde dikkate değer bir Sovyetleşme politikası yaşandı. Daha sonra Rusya SFSR ve SSCB'nin işgal ettiği bölgeler Sovyetleştirildi. Moğolistan, 1920'li yıllarda Sovyet uydu devleti haline geldikten sonra Sovyetler Birliği tarafından işgal edilerek Sovyetleştirilmiş, İkinci Dünya Savaşı'nın bitiminden sonra ise Doğu Bloku ülkelerinde Sovyetleşme yaşanmıştır. Geniş anlamda bu, Sovyet tarzı otoritelerin gönülsüzce yaratılmasını, Bolşeviklerin kontrolü altında yapılan seçimlerin taklit edilerek muhalefet adaylarının görevden alınmasını, toprak ve mülkiyetin kamulaştırılmasını, sınıf düşmanlarına karşı baskıyı içeriyordu. Gulag çalışma kamplarında ve sürgün yerleşim yerlerinde kitlesel infazlar ve hapsetmeler sıklıkla bu sürece eşlik ediyor. Bu genellikle Sovyet etki alanı içindeki tüm devletlerde ortak bir yaşam tarzı yaratmayı amaçlayan propagandayla desteklendi. Modern tarihte Sovyetleşme, Sovyet yaşam modellerinin (liderin kişiliğine duyulan kült, kolektivist ideoloji, propaganda faaliyetlerine zorunlu katılım vb.) kopyalanması anlamına gelir.

1930'lardan 1950'lere kadar Joseph Stalin, Sovyetler Birliği'nde nüfus transferini emretti, insanları nüfusu az olan uzak bölgelere sürdü. Onların yerini çoğunlukla etnik Ruslar ve Ukraynalılar aldı. Bu politika Kruşçev döneminde resmen sona erdi ve bazı milletlerin 1957'de geri dönmesine izin verildi. Ancak Nikita Kruşçev ve Leonid Brejnev, Kırım Tatarları, Rus Almanları ve Ahıska Türklerinin geri dönüş hakkını reddetti. 1991 yılında Rusya Yüksek Sovyeti, Stalinist kitlesel sürgünlerin "karalama ve soykırım politikası" olduğunu ilan etti.

Polonya ve Baltık ülkeleri, Sovyetlerin tek tip kültürler ve siyasi sistemler inşa etme girişiminin somut örneğidir. Dag Noren'e göre Rusya, kendisini düşman Batı Avrupa ülkelerinden gelecek potansiyel saldırılara karşı korumak için kendisi ile Batı Avrupa arasında bir tampon bölge oluşturup güçlendirmeye çalışıyordu. Sovyetler Birliği, İkinci Dünya Savaşı boyunca yaklaşık 20 milyon insanı kaybetmişti. Böylesine maliyetli bir savaşın tekrarlanmasını önlemek için Sovyet liderleri, komşu devletler ile SSCB arasında bir siyasi ve ekonomik bağımlılık hiyerarşisi kurmaları gerektiğine inanıyorlardı.

Brejnev döneminde, Reel Sosyalizm politikası, Sovyetler Birliği'nin en eksiksiz sosyalist ülke olduğunu ilan etti. Diğer ülkeler sosyalistti, ancak SSCB  *gelişmiş* sosyalistti ve diğer sosyalist ülkeler üzerindeki egemen rolünü ve hegemonyasını üstlendi. Bu ve diğer sosyalist ülkelerin işgaline izin veren müdahaleci Brejnev Doktrini, SSCB'nin bir imparatorluk olarak nitelendirilmesine yol açtı.

Sosyalist eğilimli ülkelerdeki Sovyet nüfuzu, ekonomik açıdan sömürücü olmaktan çok esasen siyasi ve ideolojikti. Sovyetler Birliği nüfuzu güvence altına almak için bu ülkelere muazzam miktarlarda uluslararası yardım yaptı, sonuçta kendi ekonomisinin zararına oldu. Sovyetler Birliği, Batılı ülkelerden gelecek bir saldırı durumunda kendi davasına destek verecek ve Soğuk Savaş sırasında kendisini destekleyecek bir grup ülke arıyordu.

Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nden Sovyet yetkilileri, Doğu Avrupa ülkelerinde büyük bir işgücü potansiyelini gördüler. Çok çalışmaları ve sosyal başarıya ulaşmaları şartıyla onları ağırladılar. Bu ideoloji, 19. yüzyılın meritokratik Amerikan dış politikası modeline benzerdi.

Sovyet imparatorluğunu tartışan bilim adamları, onu resmi bir imparatorluk veya gayri resmi bir imparatorluk olarak tartıştılar. Lenin'in çarlık imparatorluğunu halkların hapishanesi  olarak tanımlıyordu. Ancak bu "halkların hapishanesi", Lenin'in ölümünden sonra Stalin rejimi sırasında da gerçekleştirilmişti. Thomas Winderl şöyle yazdı: "SSCB, eski İmparatorlukta olduğundan daha çok ulusların hapishanesi haline geldi." 

Başka bir görüş, Sovyet imparatorluğunun, Sovyet baskısı ve askeri varlığı nedeniyle Varşova Paktı'ndaki sözde egemen devletler üzerinde "gayri resmi bir imparatorluk" oluşturduğunu düşünüyor. Sovyet gayri resmi imparatorluğu Moskova'dan gelen sübvansiyonlara bağlıydı. Varşova Paktı'ndaki gayri resmi imparatorluk aynı zamanda Komünist Partiler arasındaki bağlantıları da içeriyordu. &hairsp;Dmitri Trenin, 1980 yılına gelindiğinde Sovyetler Birliği'nin hem resmi hem de gayri resmi bir imparatorluk kurduğunu yazdı.

Gayri resmi imparatorluk, Sovyet ekonomik yatırımlarını, askeri işgali ve Sovyet müttefiki ülkelerdeki gizli eylemleri içerecekti. Gayri resmi imparatorluk çalışmaları, Doğu Almanya  ve 1930'ların Sincan'ı üzerindeki Sovyet etkisini de içermektedir. 1919 Karahan Manifestosu'ndan 1927'ye kadar, Sovyetler Birliği'nin diplomatları Çin'deki imtiyazları iptal etme sözü veriyordu, ancak Sovyetler Çin Doğu Demiryolu gibi çarlık imtiyazlarının yanı sıra konsolosluklar, kışlalar ve kiliseleri de elinde tuttu. Çin-Sovyet çatışmasının (1929) ardından Sovyetler Birliği, Rusya İmparatorluğu'nun Çin Doğu Demiryolu imtiyazını geri aldı ve 1952'de Çin'e dönene kadar elinde tuttu.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasını analiz eden Koslowski ve Kratochwil, Varşova Paktı tarafından temsil edilen, Sovyet askeri rolüne ve üye devletlerin dış ilişkileri üzerinde kontrole sahip olan savaş sonrası Sovyet "resmi imparatorluğunun" gayri resmi bir hükümdarlığa veya "Osmanlılaşmaya" dönüştüğünü savundu. Gorbaçov'un 1989'da Brejnev Doktrini'nden feragat etmesiyle, gayrı resmi imparatorluk baskıyı daha geleneksel bir etki alanına indirdi, bu alan Finlandiyalaştırmaya benzeyen ve 1991'de Sovyetlerin çöküşüne kadar eski Doğu Bloku devletlerine uygulanan bir etki alanıdır. Buna karşılık, "Avusturyalılaşma", Sovyetlerin yapay bir Sovyet etki alanını korumak için varsayımsal olarak Batı garantilerine dayandığı gerçekçi bir büyük güç politikası modeli olabilirdi. 1989-1991 dönemindeki reformların hızı, Sovyetler Birliği için hem Finlandiyalaşmanın hem de Avusturyalaşmanın tekrarını imkansız hale getirdi.

## Sovyetler Birliği ile uyumlu komünist devletler

### Varşova Paktı
Bu ülkeler Sovyetler Birliği'nin en yakın müttefikleriydi ve aynı zamanda 1949'da kurulan Sovyet liderliğindeki ekonomik topluluk Comecon'un da üyeleriydi. Bazen Doğu Bloku olarak da adlandırılan Varşova Paktı üyeleri, geniş çapta Sovyet uydu devletleri olarak görülüyordu. Bu ülkeler Kızıl Ordu tarafından işgal edilmişti ve siyaset, askeri, dış ve iç politikaları Sovyetler Birliği'nin hakimiyetindeydi. Varşova Paktı aşağıdaki ülkeleri içeriyordu:

*  Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti (1946–1968)
*  Bulgaristan Halk Cumhuriyeti (1946–1990)
*  Çekoslovakya Sosyalist Cumhuriyeti (1948–1990)
*  '''Demokratik Alman Cumhuriyeti'''  (1949–1990)
*  Macaristan Halk Cumhuriyeti (1949–1989)
*  Polonya Halk Cumhuriyeti (1947–1989)
*  Romanya Sosyalist Cumhuriyeti (1947–1960s)

Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nde daimi bir sandalyeye sahip olmanın yanı sıra, Sovyetler Birliği'nin Birleşmiş Milletler Genel Kurulunda iki birlik cumhuriyeti vardı:

*  Ukrayna Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti
* Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti

### Diğer Marksist-Leninist devletler
Bu ülkeler Sovyetler Birliği ile müttefik olan ancak Varşova Paktı'nın parçası olmayan Marksist-Leninist devletlerdi.

*  Afganistan Demokratik Cumhuriyeti (1978–1991)
*  Angola Halk Cumhuriyeti (1975–1991)
*  Benin Halk Cumhuriyeti (1975–1990)
* Çin Sovyet Cumhuriyeti (1931–1937)
*  '''Çin Halk Cumhuriyeti''' (1949–1961)
*  Kongo Halk Cumhuriyeti (1969–1991)
*  '''Küba Cumhuriyeti''' (1959–1991)
*  '''Etiyopya Geçici Askerî Hükûmeti''', Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti (1974–1991)
*  Kampuçya Halk Cumhuriyeti (1979–1989)
*  Halkın Devrimci Hükûmeti (1979–1983)
*  '''Kore Demokratik Halk Cumhuriyeti'''  (1948–1991)
* '''Laos Demokratik Halk Cumhuriyeti''' (1975–1991)
*  Moğolistan Halk Cumhuriyeti (1924–1991)
*  Mozambik Halk Cumhuriyeti (1975–1990)
*  Somali Demokratik Cumhuriyeti (1969–1977)
* Tuva Halk Cumhuriyeti (1921–1944)
*  '''Vietnam Demokratik Cumhuriyeti''' (1954–1991)
*  '''Yemen Demokratik Halk Cumhuriyeti''' (1967–1990)
*  Yugoslavya Sosyalist Federal Cumhuriyeti (1945–1948)

### Sovyetler Birliği ile uyumlu komünist olmayan devletler

Üçüncü Dünya'daki bazı ülkelerde Soğuk Savaş sırasında Sovyet yanlısı hükûmetler vardı. Sovyetler Birliği'nin siyasi terminolojisinde bunlar, çoğunlukla Doğu Avrupa'da bulunan, ancak Küba ve Vietnam'ı da içeren daha gelişmiş gelişmiş sosyalizm ülkelerinin aksine, sosyalist kalkınma yolunda ilerleyen ülkelerdi. Sovyetler Birliği'nden askeri ya da ekonomik bir miktar yardım aldılar ve bundan farklı derecelerde etkilendiler. Bazen Sovyetler Birliği'ne verdikleri destek çeşitli nedenlerle sona erdi ve bazı durumlarda Sovyet yanlısı hükûmet iktidarı kaybederken diğer durumlarda aynı hükûmet iktidarda kaldı, ancak sonuçta Sovyetler Birliği ile ittifakı sona erdi.

*  (1962–1991)
*  '''Bangladeş Halk Cumhuriyeti'''  (1971–1975)
*  Burma Birliği Sosyalist Cumhuriyeti (1962–1988) 
*  (1975–1990)
*  (1970–1973)
*  Çin Milliyetçi Hükümeti (1921–1927)
*  (1954–1973)
*  (1964–1966)
*  (1960–1978)
*  Gine-Bissau (1973–1991)
*  (1968–1979)
*  (1971–1991)
*  Endonezya (1959–1965)
*  (1958–1963; 1968–1990)
*  (1948–1953)
*  (1972–1980) 
*  Libya (1969–1991)
*  Demokratik Madagaskar Cumhuriyeti (1975–1991)
*  (1960–1991)
*  (1979–1990)
*  (1988–1991)
*  (1968–1975)
* Sahra Demokratik Arap Cumhuriyeti (1976–1991)
*  (1975–1991)
*  Seyşeller (1977–1991)
*  (1968–1972)
*  (1955–1991)
*  (1964–1985)
* Doğu Türkistan Cumhuriyeti (1944–1949)
*  Türkiye (1923–1930)
*  (1969–1971)
*  Yemen Arap Cumhuriyeti (1962–1972)
*  (1964–1991)

### Sovyetler Birliği'ne karşı komünist devletler

Bazı komünist devletler Sovyetler Birliği'ne karşı çıktılar ve onun birçok politikasını eleştirdiler. İç meselelerde SSCB ile pek çok benzerlikleri olmasına rağmen, uluslararası politikada Sovyet müttefiki olarak görülmediler. Onlarla Sovyetler Birliği arasındaki ilişkiler çoğu zaman gergindi, hatta bazen silahlı çatışma noktasına kadar varıyordu.

*  Arnavutluk Sosyalist Halk Cumhuriyeti (1960–1989)
*  Demokratik Kampuçya (1975–1979)
*  (1961–1989)
*  Somali Demokratik Cumhuriyeti (1977–1991)
*  (1948–1991)

#### Finlandiya
Sovyetler Birliği 30 Kasım 1939'da Finlandiya'yı işgal ederek Kış Savaşı'nı başlattı. Sovyetler, Finlandiya Demokratik Cumhuriyeti kukla hükümetini Helsinki'ye kurmayı ve Finlandiya'yı Sovyetler Birliği'ne ilhak etmeyi amaçlıyordu. Şiddetli Finlandiya direnişi, Sovyetlerin bu hedefe ulaşmasını engelledi ve 12 Mart 1940'ta Moskova Barış Antlaşması imzalandı ve çatışmalar ertesi gün sona erdi.

Finlandiya, Haziran 1941'in sonlarında Almanya ile birlikte Sovyetler Birliği'ni işgal ettiğinde İkinci Dünya Savaşı'na yeniden girecekti. Finlandiya, Kış Savaşı'nda kaybedilen tüm toprakları geri aldı ve Doğu Karelya'da ek toprakları işgal etmeye devam etti. 1944'teki Sovyet Vyborg-Petrozavodsk saldırısı Finlandiya'yı bu bölgenin dışına itti, ancak Finlandiya saldırıyı Tali-Ihantala Muharebesi'nde durdurdu. Moskova Mütarekesi, Devam Savaşı'na son verdi. Finlandiya topraklarının çoğunu ve piyasa ekonomisini elinde tuttu, Batı pazarlarında ticaret yaptı ve sonunda Batı para birimi sistemine katıldı.

Bununla birlikte, Finlandiya tarafsız kabul edilse de, 1948 yılında yapılan Fin-Sovyet Antlaşması Finlandiya'nın dış politikadaki hareket özgürlüğünü önemli ölçüde sınırladı. Finlandiya'nın, Sovyetler Birliği'ni kendi toprakları üzerinden yapılacak saldırılara karşı savunmasını gerektirdi. Bu, Finlandiya'nın pratikte NATO'ya katılmasını engelledi ve Sovyetler Birliği'ne Finlandiya dış politikasında etkili bir şekilde veto hakkı verdi. Böylece Sovyetler Birliği tarafsız bir devlete karşı bile emperyal hegemonik güç uygulayabildi. Paasikivi-Kekkonen doktrini uyarınca Finlandiya, Sovyetler Birliği ile dostane ilişkiler sürdürmeye çalıştı ve kapsamlı ikili ticaret gelişti. Batı'da bu durum, Batılı müttefiklerin artık ABD ve NATO'yu güvenilir bir şekilde destekleyemeyeceği Finlandiyalaşmanın yayılmasından duyulan korkuya yol açtı.

## Kaynakça