İran ve kitle imha silahları

Şu anda kitle imha silahlarına (KİS) sahip olduğu bilinmeyen İran, Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması, Biyolojik Silahlar Sözleşmesi, Kimyasal Silahlar Sözleşmesi ve Kapsamlı Nükleer Deneme Yasağı Antlaşması dâhil olmak üzere KİS geliştirilmesini ve bulundurulmasını reddeden antlaşmaları imzalamıştır. İran'ın nükleer programı, dünyada en çok denetlenen programlardan biri olmuştur; İran bunun tamamen sivil amaçlı olduğunu savunurken, Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) Yönetim Kurulu, İran'ın UAEK yükümlülüklerine uymadığını tespit etmiştir. İran, nükleer silaha sahip devletlerin silahsızlanması ve Orta Doğu'da Kitle İmha Silahlarından Arındırılmış Bölge kurulması çağrısında bulunmuştur. 1980'lerdeki Irak-İran Savaşı sırasında, 100.000'den fazla İranlı asker ve sivil, Irak'ın kimyasal saldırılarının mağduru olmuştur.

Nükleer teknoloji geliştirme çalışmaları Pehlevî döneminde başlamış ve 1979 İran İslam Devrimi'nden sonra da devam etmiştir. Amerika Birleşik Devletleri İstihbarat Topluluğu, 2007'de yaptığı değerlendirmede, İran'ın 1980'lerin sonlarından 2003'e kadar AMAD Projesi kapsamında "nükleer silah peşinde olduğunu", ardından bu çabayı durdurduğunu belirtmiştir. 2005'te UAEK Yönetim Kurulu, İran'ın NPT kapsamındaki güvence anlaşmasına uymadığını tespit etmiş; 2006'da ise Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi (BMGK), uranyum zenginleştirmeyi durdurmasını talep etmiş ve İran'a yaptırımlar uygulamıştır. 2010'ların başı boyunca ABD, Avrupa Birliği ve Rusya yetkilileri, İran'ın nükleer silah sahipliğine değil, nükleer eşik kapasitesine yöneldiğini söylemiştir. ABD ve İsrail, İran'ın nükleer programını gizli yollarla zayıflatmaya çalışmış; ABD'nin 1990'lardaki Merlin Operasyonu, 2009'da ortak geliştirilen Stuxnet bilgisayar solucanının kullanılması ve 2010'dan beri İranlı nükleer bilim insanlarına yönelik İsrail suikastları, İran-İsrail vekâlet savaşının bir parçası olmuştur.

2015'te, İran ile P5+1 (Çin, Fransa, Rusya, Birleşik Krallık, ABD + Almanya) arasında Kapsamlı Ortak Eylem Planı (JCPOA) imzalanmıştır.Buna göre İran; Arak, Fordo, İsfahan ve Natanz dâhil tüm nükleer tesislerde kapsamlı denetimleri ve faaliyet kısıtlamalarını kabul etmiş, karşılığında yaptırımların hafifletilmesi sağlanmıştır. 2018'de ABD başkanı Donald Trump, anlaşmadan tek taraflı olarak çekilmiş, azami baskı yaptırımlarını uygulamaya koymuş ve İran, zenginleştirilmiş uranyum stoklamaya başlamış, ayrıca UAEK denetimlerinin büyük bölümünü askıya almıştır.

12 Haziran 2025'te UAEK, found İran'ın 2005'ten beri ilk kez NPT güvence anlaşmasına uymadığını tespit etmiştir. 13 Haziran'da İsrail, İranlı askerî liderleri, nükleer bilim insanlarını ve nükleer tesisleri hedef alan hava saldırıları başlatmış ve bunun sonucunda 12 gün süren İran-İsrail Savaşı başlamıştır. 22 Haziran'da, daha büyük sığınak delici bombalarla ABD'nin İran'ın nükleer tesislerine saldırısı gerçekleşmiştir. Bunun ardından İran, UAEK ile iş birliğini askıya almıştır. Ağustos ayında Fransa, Almanya ve Birleşik Krallık, geri dönüş mekanizmasını devreye sokmuş, Eylül ayında BM yaptırımları yeniden yürürlüğe girmiştir. 18 Ekim'de İran, Rusya ve Çin, JCPOA'nın sona erdiğini ve BM yaptırımlarının hukuken geçersiz olduğunu ilan etmiştir.

İran Devrim Muhafızları Ordusu Hava Kuvvetleri'nin özellikle balistik füze teknolojileri edinmesi de yaptırımlara yol açmıştır. 2010'daki BMGK 1929 sayılı kararı, İran'ın balistik füze teknolojisini yasaklasa da, 2015'teki BMGK 2231 sayılı kararının bunu geçersiz kılıp kılmadığı tartışmalıdır. İran, müttefiklerine, özellikle Husiler ve Hizbullah'a füze tedarik etmektedir.

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* İran nükleer tesislerinin açıklamalı Google haritası 
* UAEK Genel Direktörü tarafından hazırlanan rapor: *[http://www.isis-online.org/publications/iran/IAEA_Iran_Report_22Feb2008.pdf Implementation of the NPT Safeguards Agreement and relevant provisions of Security Council resolutions 1737 (2006) and 1747 (2007) in the Islamic Republic of Iran]*, 22 Şubat 2008, GOV/2008/4.

;Analizler
* İran Nükleer Meydan Okumasıyla Başa Çıkmada Transatlantik İş Birliğine Doğru - George Perkovich tarafından yapılan analiz, *IFRI Proliferation Papers* n°14, 2005
* İran'ın Nükleer Tarihi , Prof. Mohammad Sahimi, Güney Kaliforniya Üniversitesi Kimya ve Petrol Mühendisliği Bölüm Başkanı, Endişeli Bilim İnsanları Birliği üyesi, 2 Ekim 2003
* &nbsp;, ABD Dışişleri Bakanlığı, Eylül 2005-ABD'nin resmî tutumunun sunumu. Uydu fotoğrafları ve İranlı liderlerden alıntılar belgelenmiş ve analiz edilmiştir.
* Çok Taraflı Nükleer Düzenlemeler İçin Öncü Bir Vaka Olarak İran. Cambridge, Mass.: Massachusetts Teknoloji Enstitüsü.
* Avrupa'nın İran Politikası: Güvensizlik Sarmalından Çıkmak - Prof. Volker Perthes, Berlin'deki Almanya Uluslararası ve Güvenlik İşleri Enstitüsü Başkanı
* İran'ın silaha değil nükleer enerjiye ihtiyacı var, *[[Le Monde diplomatique]]*, Kasım 2005 - İran'ın nükleer programının yaygın olarak iddia edildiği gibi gerçekten gizli olup olmadığını sorgular.
* Zorunlu Olarak Enerjiye Yönelmek (Harvard Int'l Law Review, Vol. 26 No. 4 - Kış 2005) Prof. Muhammad Sahimi tarafından İran'da nükleer enerjinin gerekliliği savunulmaktadır.
* İran Nükleer Silah Edinirse - Abolghasem Bayyena, *[[Antiwar.com]]*, 17 Ocak 2006

;Siyasi açıklamalar
* İran'ın Kitle İmha Silahlarını Sürdürme Çabaları - John R. Bolton'ın (Silahların Kontrolü ve Uluslararası Güvenlikten Sorumlu Müsteşar) ABD Temsilciler Meclisi Uluslararası İlişkiler Komitesi Orta Doğu ve Orta Asya Alt Komitesi önündeki ifadesi, Washington DC, 24 Haziran 2004
* BM Güvenlik Konseyi Kararına İran'ın Yanıtı Büyükelçi Cevad Zarif'in, İran'dan zenginleştirmeyi durdurmasını talep eden karara karşılık BM Güvenlik Konseyi'ne yaptığı açıklama, 31 Temmuz 2006.