Amerika Birleşik Devletleri-Azerbaycan ilişkileri

**Amerika Birleşik Devletleri-Azerbaycan ilişkileri** Amerika Birleşik Devletleri ve Azerbaycan arasında siyasi, ekonomik ve kültürel alanlarda kurulan ikili diplomatik ilişkilerdir.

## Tarihçe
Amerika Birleşik Devletleri ile Azerbaycan arasındaki ilk devletlerarası ilişki, Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Woodrow Wilson ile Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti heyetinin Paris Barış Konferansında bir araya gelmesiyle başladı. Azerbaycanlı delegeler Paris'teki toplantıdan etkilenmediler, çünkü Başkan Wilson onları tanımak yerine, Milletler Cemiyeti tarafından verilen bir yetki temelinde Transkafkasya komşularıyla bir konfederasyon kurmalarını tavsiye etti. Wilson, Azerbaycan sorununun, Rusya sorununun genel olarak çözülmeden önce çözülemeyeceği sonucuna vardı. Ancak Wilson, 18 Eylül 1919'da San Francisco'daki California Commonwealth Kulübü'nde yaptığı konuşmada bu toplantıyı hatırlayarak, Azerbaycan heyetinden aldığı olumlu izlenimlerini şöyle özetledi:

1920 yılının Nisan ayında Kızıl Ordu'nun Azerbaycan'ı işgalinin ardından, Azerbaycan SSC ilan edildi ve 1922 yılında Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak Sovyetler Birliği'ne katıldı. Azerbaycan SSC ile Amerika Birleşik Devletleri arasında doğrudan devletlerarası ilişkiler bulunmamaktaydı.1920 yılının Nisan ayında Kızıl Ordu'nun işgalinin ardından, Azerbaycan SSC ilan edildi ve 1922 yılında Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak Sovyetler Birliği'ne katıldı. Azerbaycan SSC ile Amerika Birleşik Devletleri arasında doğrudan devletlerarası ilişkiler bulunmamaktaydı.

## Güncel ilişkiler

18 Ekim 1991'de, Azerbaycan parlamentosu bir bağımsızlık ilanı kabul etti. Ardından, 25 Aralık 1991'de Sovyetler Birliği varlığını sona erdirdi ve Amerika Birleşik Devletleri, Azerbaycan dahil olmak üzere 12 eski Sovyet cumhuriyetini bağımsız devletler olarak resmen tanıdı. 6 Mart 1992'de Azerbaycan, Washington'da büyükelçiliğini açtı ve 16 Mart 1992'de Amerika Birleşik Devletleri, Büyükelçiliğini Azerbaycan'ın başkenti Bakü'de açtı.

2005 yılında, yeni senatör olarak Barack Obama, Senato meslektaşı Richard Lugar ile birlikte bir çalışma gezisi kapsamında Azerbaycan'ı ziyaret etti.
2009 yılının Eylül ayında Georgetown Üniversitesi'nde düzenlenen ABD-Azerbaycan ilişkileri konulu konferansta konuşan Siyasi İşlerden Sorumlu Dışişleri Bakan Yardımcısı William J. Burns, ABD'nin Azerbaycan ile ikili ilişkilerinde ilgi duyduğu üç ana alanı özetledi: güvenlik işbirliği, enerji ve ekonomik ve demokratik reformlar.

### ABD Federal Büyük Jüri Soruşturması
21 Ocak 2022'de ABC News, Washington'daki bir federal büyük jürinin Demokrat Kongre Üyesi Henry Cuellar'ın evini ve Teksas'taki ofisini aramak için mahkeme celbi çıkardığını ve "çoğu eski Sovyet ülkesi Azerbaycan ile bağlantılı olan çok sayıda ABD şirketi ve savunma örgütüyle ilgili kayıtları aradığını" bildirdi. ABC'ye göre, haber kuruluşu tarafından incelenen arama emri, "Cuellar veya eşinin belirli yabancı şirketler, hükümet yetkilileri, Amerikan iş liderleri veya diğerlerinin talebi üzerine sağlamış olabilecekleri 'her türlü iş, eylem, iyilik veya hizmet' ile ilgili kayıtları talep ediyor." Cuellar, herhangi bir suçu olduğunu reddediyor.

### Dağlık Karabağ sorunu
Modern ABD-Azerbaycan ilişkileri, Ermenistan ve Azerbaycan arasındaki Dağlık Karabağ sorununa ilişkin ABD'nin resmi tutumundan büyük ölçüde etkilenmiştir. ABD, 1992'den beri bu sorunun çözümü için yapılan girişimlere aktif olarak katılmıştır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Konferansı (CSCE; şimdiki adıyla AGİT) misyonunun bir parçası olarak, ABD Dışişleri Bakanı James Baker III kendi adını taşıyan bir dizi kural önermiş ve bu kurallar sonunda AGİT Minsk Grubu müzakere formatı içinde çatışan tarafların temsilini tanımlamıştır. 8 Ağustos 2025'te, ABD Başkanı Donald Trump iki ülke arasında barış anlaşması imzaladıktan sonra çatışma sona erdi.

1992 yılında, ABD Kongresi Özgürlük Destek Yasasının 907. Maddesini kabul etti ve bu maddeyle Azerbaycan hükûmetine doğrudan ABD yardımı yapılması yasaklandı. Bu yasak, Azerbaycan'ı ekonomik ve siyasi istikrarı kolaylaştırmak için ABD hükûmetinin yardımını alan Sovyet sonrası devletler arasında tek istisna haline getirdi. Azerbaycan'ın Ermenistan'a Birinci Dağlık Karabağ Savaşı sırasında uyguladığı ablukaya yanıt olarak. Azerbaycanlılar bu yasayı *adaletsiz* bulmaktadırlar, çünkü aynı dönemde Ermeni güçleri Dağlık Karabağ dahil olmak üzere Azerbaycan topraklarının beşte birini kontrol altına almıştır. bunu bölgedeki tarafsız ABD dış politikasının önünde bir engel ve Dağlık Karabağ çatışmasında arabuluculuk çabalarında ABD'nin rolünün önünde bir engel olarak görüyordu. 1998 yılında Temsilciler Meclisi Bütçe Komitesi başkanı Bob Livingston'a yazdığı mektupta, dönemin ABD Dışişleri Bakanı Madeleine Albright şunları yazdı:

2001 yılında 11 Eylül saldırılarından sonra, Kongre 2002 yılı dış ödenek yasasını kabul ederek Başkan'a Bölüm 907'yi uygulamama hakkı verdi. Azerbaycan'ın ABD'nin Afganistan'daki askeri operasyonlarına yaptığı katkı ve destek göz önüne alındığında, Başkan George W. Bush 2002 yılının Ocak ayında bu maddeyi yürürlükten kaldırdı. ve Başkan Barack Obama bu muafiyeti daha da uzattı.

ve Başkan Barack Obama bu muafiyeti daha da uzattı. 8 Ağustos 2025'te Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Beyaz Saray'da Başkan Donald Trump'ın ev sahipliğinde düzenlenen bir törenle barış anlaşması imzaladılar. Ermenistan ile Azerbaycan arasında 35 yılı aşkın süren çatışmayı sona erdirmek.

### Güvenlik ortaklığı

ABD-Azerbaycan güvenlik ilişkileri, Azerbaycan'ın NATO'nun Barış için Ortaklık programına ve ABD liderliğindeki Kosova, Afganistan ve Irak misyonlarına aktif katılımı da dahil olmak üzere çeşitli yollardan gelişti. ve Hazar'ın enerji ve ulaşım güvenliğini sağlamak için ikili askeri bağlar. ABD öncülüğündeki terörle mücadeleyi desteklemek amacıyla, Azerbaycan, asker katkısının yanı sıra, Afganistan ve Irak'a giden ABD ve koalisyon uçaklarına üst uçuş, yakıt ikmali ve iniş hakları sağladı; terörün finansmanıyla mücadele için bilgi paylaştı; terör şüphelilerini gözaltına aldı ve yargıladı. ABD hava kuvvetlerinin Azerbaycan hava sahasını kullanmasının yanı sıra, ABD ordusunun Afganistan'da kullandığı yakıt, giysi ve gıda dahil olmak üzere tüm ölümcül olmayan ekipmanların üçte birinden fazlası Bakü üzerinden taşınmaktadır.

2011 yılının Kasım ayında, Amerika Birleşik Devletleri Donanma Bakanı Ray Mabus Azerbaycan Cumhurbaşkanı ve Azerbaycan Savunma Bakanı ile bir araya gelerek, ülkeler arasındaki askeri bağların genişleyeceğini duyurdu. ABD Dışişleri Bakanlığı, o yılın başlarında Azerbaycan'a Hazar Denizi'ndeki güvenlik yapılarını güçlendirmesi için 10 milyon dolarlık bir teklifte bulunmuştu.

### Ekonomik işbirliği

Ekonomik alanda ABD-Azerbaycan ilişkileri, öncelikle Hazar enerji kaynakları ve bunların Batı pazarlarına taşınması bağlamında gelişmiştir. ABD şirketleri, Azerbaycan açık deniz petrol sahalarındaki Hazar hidrokarbonlarının geliştirilmesinde aktif olarak yer almaktadır ve ABD hükûmeti, Hazar petrolünün ana taşıma yolu olarak Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattını aktif olarak desteklemiştir.

Ocak 2008'de, Senato Dış İlişkiler Komitesi Başkanı Senatör Richard Lugar'ın Azerbaycan gezisi hakkında yorum yapan UPI'den John C.K. Daily, Azerbaycan'ı "Amerika'nın Hazar havzasında kalan tek dostu" olarak nitelendirdi. Bu ziyaret sırasında Senatör Lugar, Senato Dış İlişkiler Komitesi üyesi Joseph Biden (Delaware) ile birlikte, daha önce Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice'a gönderdikleri mektupta, "ABD'nin uzun vadeli çıkarlarını korumak için Hazar bölgesindeki enerji sorunlarına odaklanan özel bir temsilcinin" gerekliliğini desteklediklerini de belirtti.

Amerika Birleşik Devletleri, 1995 yılında Azerbaycan ile ikili ticaret anlaşması imzalayarak bu ülkeye "en çok kayırılan ülke" statüsü vermiştir; 2008 yılında ise Azerbaycan ile ikili yatırım anlaşması imzalayarak bu ülkeyi Genelleştirilmiş Tercihler Sistemi (GSP) programı kapsamında yararlanıcı ülke olarak belirlemiştir. ABD ayrıca Azerbaycan'ın Dünya Ticaret Örgütü'ne üyelik başvurusunu da desteklemektedir.

### Demokrasi gelişimi
ABD yetkilileri, Azerbaycan'ı Müslümanların çoğunlukta olduğu ülkelerdeki ilk laik demokrasi olarak övüyorlar. Buna rağmen, sivil toplum kuruluşları tarafından yayınlanan demokratik yönetişimle ilgili bağımsız değerlendirmelerde genellikle düşük puan almaktadır. Örneğin, Freedom House'un 2018 Dünya Özgürlük Raporu, Azerbaycan'ı 12/100 puanla "özgür olmayan" ülkeler arasında listelemiştir. ABD hükûmetinin Azerbaycan'a sağladığı yardım paketinin bir bileşeni, "sivil toplum, bağımsız medya ve hukukun üstünlüğüne destek verilmesine ağırlık verilerek" demokratik kalkınma yardımına odaklanmaktadır. Bu yardımın en büyük kısmı Amerika Birleşik Devletleri Uluslararası Kalkınma Ajansı tarafından sağlanmaktadır.

2014 yılında, Demokrasi, İnsan Hakları ve Çalışma Bürosu Müsteşar Yardımcısı Thomas O. Melia yazılı bir ifadesinde, Azerbaycan'ın demokratik kurumlar oluşturma ve demokratik normlar geliştirme konusunda "bazı olumlu adımlar attığını" belirtti. "Ancak daha genel olarak, temel özgürlükler üzerinde artan kısıtlamalar görüyoruz. Bu kısıtlamalar, iç istikrarsızlık riskini artırıyor, hukukun üstünlüğüne duyulan güveni zedeliyor ve Azerbaycanlıların tam potansiyellerine ulaşmalarını engelliyor."  Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın 2011 ile 2016 yılları arasında yayınladığı basın açıklamalarında, "Azerbaycan'da insan haklarına yönelik kısıtlamaların artması"nın bir parçası olarak, gazetecilere ve insan hakları aktivistlerine verilen cezalarla ilgili Azerbaycan hükümetinin eylemlerine ilişkin endişeler dile getirilmiştir. Melia'nın açıklaması, yabancı STK'ların katılımının sınırlandırılması, gazetecilerin ve barışçıl protestocuların hapsedilmesi ve aktivistlerin seyahat haklarının kısıtlanması gibi bir dizi demokratik ihlali sıralamaktadır. "Bunlar, Amerika Birleşik Devletleri'nin veya daha geniş uluslararası toplumun bir ortak, AGİT katılımcısı bir devlet ve şu anda Avrupa Konseyi Bakanlar Komitesi başkanından görmek istediği türden eylemler değildir."

Avrupa ve Avrasya İşleri Bürosu Müsteşar Yardımcısı Eric Rubin de Azerbaycan'ın demokratik geçmişi hakkında yorumda bulundu. 2014 yılında Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Komisyonu'na sunduğu bir raporda şöyle yazdı:

## Üst düzey ziyaretler

### Azerbaycan cumhurbaşkanının Amerika Birleşik Devletleri ziyaretleri

## Yerleşik diplomatik misyonlar
* Azerbaycan'ın Washington, D.C.'de bir büyükelçiliği ve Los Angeles'ta bir başkonsolosluğu bulunmaktadır.
* Amerika Birleşik Devletleri'nin Bakü'de bir büyükelçiliği bulunmaktadır.

## İlgili madde(ler)
* Azerbaycan'ın dış ilişkileri

## Kaynakça