Tam o' Shanter (şiir)

**''Tam o' Shanter'',** İskoç şair Robert Burns'ün 1790'da Dumfries'te yaşarken yazdığı bir anlatı şiiridir. İlk kez 1791'de yayınlanan 228 (veya 224, şair daha sonra 4 dizeyi çıkarmıştır) dizelik şiir Burns'ün en uzun ve en sevilen şiirlerinden biridir ve İskoçça ve İngilizce karışımı bir dil kullanılmıştır.

''Tam O'shanter'', Robert Burns'ün şiirinin ve hayatının kutlandığı, şairin doğum günü olan 25 Ocak tarihinde düzenlenen Burns Supper toplantılarında sıklıkla okunur.

Şiir, İskoç kasabası Ayr'daki bir meyhanede arkadaşlarıyla sık sık sarhoş olan çiftçi Tam'ın (İskoçlar'da Thomas için kullanılan kısaltılmış takma ad.) alışkanlıklarını ve evde onu bekleyen karısına karşı düşüncesiz davranışlarını anlatır. Böyle bir pazar günü, gece yarısı eğlencenin sonunda, bir fırtına yaklaşırken *Tam*, atı *Meg*'e binerek eve doğru yola çıkar. Yolda perili ''Alloway Auld'' ''Kilisesi'' (*Alloway Auld Kirk*)'nin aydınlatılmış olduğunu, cadıların ve büyücülerin dans ettiğini ve Şeytan'ın gayda çaldığını görür. Hala sarhoştur ve atının üzerindedir, ışığın hemen kenarında olanları izliyordur. İdam için kullanılan darağacı demirleri ve bıçaklar gibi birçok iğrenç şeyle süslenmiş mekanı görünce şaşırmıştır. Cadılar dans ederken müzik yoğunlaşır ve özellikle şehvet düşkünü bir cadıyı kısa bir elbise içinde görünce *Tam* kendini kaybeder ve 'Weel done, cutty-sark!', "Hadi bakalım, cutty-sark!" ("cutty-sark": "kısa etek" veya "eksik etek") diye bağırır. Hemen ışıklar söner, müzik ve dans durur ve yaratıkların çoğu cadıların önderliğinde Tam'in peşinden koşar. Tam, Meg'i dönüp kaçması için mahmuzlar ve yaratıklar akan bir dereyi geçmeye cesaret edemedikleri için atını Doon Nehri'ne doğru sürer. Yaratıklar peşlerinden koşar ve cadılar Tam ve Meg'i yakalamaya o kadar yaklaşırlar ki at, Brig o' Doon köprüsüne ulaştığı anda atın kuyruğunu koparırlar.

## Özet

Şiir şöyle başlıyor ():


*When chapman billies leave the street,<br />
*And drouthy neibors, neibors, meet;
As market days are wearing late,
And folk begin to tak the gate,
While we sit bousing at the nappy,
An' getting fou and happy,
We think na on the lang Scots miles,
The mosses, waters, slaps and stiles,
That lie between us and our hame,
Where sits our sulky, sullen dame,
Gathering her brows like gathering storm,
Nursing her wrath to keep it warm.*

*Sokak satıcıları sokaklardan ayrıldığında,
*Ve susamış komşular buluşurken;<br />
Pazar günleri geç vakitlere doğru,<br />
Ve insanlar evlerine doğru yola koyulduğunda,<br />
Biz oturup sert biralar içer,<br />
Ve kafayı çekip acayip mutlu olur ve<br />
Millerce uzakta olduğumuzu düşünürüz,<br />Bataklıklar, sular, çamurlar ve çitler,<br />
Bizimle evimiz arasında uzanır,<br />
Orada bizim asık suratlı, somurtkan hanım oturur,<br />
Kaşlarını yaklaşan fırtına gibi çatar,<br />
Öfkesini besler, onu sıcak tutar.*


Burns bizi coğrafi olarak aydınlattıktan sonra:


*Auld Ayr, wham ne'er a town surpasses,<br />
For honest men and bonnie lasses*

*Auld Ayr, hiçbir kasaba onu geçemez,<br />
Dürüst adamlar ve güzel kızların yeri
</blockquote>

([[Ayr United F.C.]] futbol kulübüne "dürüst adamlar" lakabı yukarıdaki satırdan alınmıştır.),

Okuyucu, *Tam*<nowiki/>'in karısı *Kate*<nowiki/>'in onun içki kaçamakları ve karanlık önsezileri hakkındaki yorumlarıyla eğlendirilir:
<blockquote>*She prophesied that late or soon,Thou wad be found, deep drown'd in Doon,Or catch'd wi' warlocks in the mirk,By Alloway's auld, haunted kirk.O, er ya da geç,Doon'un derinliklerinde boğulmuş olarakveya Alloway'in eski, perili kilisesinde büyücülerle birliktekaranlıkta yakalanacağını kehanet etti.*</blockquote>
Bu tür tavsiyeler çoğu zaman göz ardı ediliyor:
<blockquote>*Ah, gentle dames! it gars me greet,To think how mony counsels sweet,How mony lengthen'd, sage advices,The husband frae the wife despises.Ah, hanımlar, ağlatıyor beni,Düşündükçe ne kadar tatlı öğütler,Ne kadar uzun ve bilgece öğütler var,Kocanın karısını hor gördüğü öğütler*</blockquote>



Bir pazar gecesi, *Tam* bir barda, [[Şömine|şöminenin]] hemen yakınında oturur ve ayakkabıcı arkadaşı ile içer:

<blockquote>"Souter Johnny, his ancient, trusty, drouthy crony",<br /><br />

"Ayakkabıcı Johnny, onun eski, sadık, sıkıcı dostu".</blockquote>

*Tam*, barın sahibesiyle flört ederken, Johnny'nin hikâyeleri ev sahibinin kahkahalarıyla noktalanır. Gecenin sonunda *Tam* gri [[Kısrak|kısrağı]] *Meg*<nowiki/>'e binerek uzun, karanlık, yalnız yolculuğuna çıkar. Burns, *Tam*<nowiki/>'in içinden geçmek zorunda olduğu [[Ayrshire]] kırsalının ürkütücü karakterini vurgular—ama tabii ki sarhoş olduğu için buradan geçmek çok kolaydır:<blockquote>*Inspiring bold John Barleycorn!What dangers thou canst make us scorn!Wi' tippenny, we fear nae evil;Wi' usquabae, we'll face the devil!İlham verici cesur John Barleycorn!*
Hangi tehlikeleri küçümseyebiliriz ki!<br />Hiçbir kötülükten korkmayız;<br />Şeytanla yüzleşeceğiz!<br /></blockquote>Sahne hazır olunca, aniden: 
<blockquote>
"Wow! Tam saw an unco sight!<br /><br />
"Vay canına! Tam tuhaf bir görüntü gördü!"
</blockquote>


Gördüğü manzara, ışıkla parıldayan [[Alloway Auld Kilisesi|Alloway Kirk]] kılisesidir; burada [[Cadılık|cadılar]] ve [[Majisyen|büyücüler]], açık [[tabut]]lar ve hatta [[Şeytan]]'ın kendisi dahil olmak üzere tuhaf bir [[halüsinasyon]] [[Dans|dansı]] tüm hızıyla devam etmektedir. Sahne, hastalıklı derecede coşkulu [[Gotik sanat|gotik]] ayrıntılarla süslenmiştir. Tam, dans eden yaşlı cadılar, giysilerinin çoğunu çıkardıktan sonra, gömleği veya eteği (cutty-sark) çok kısa ve dar olan güzel bir kadın cadı olan Nannie'nin enerjik sıçramasıyla büyülenene kadar sessizce izlemeyi başarır. Nannie'nin dansını görünce tutkuyla bağırmaktan kendini alamaz:<blockquote>*Weel done, Cutty-sark!And in an instant all was dark:Çok iyi, Cutty-sark!Ve bir anda her şey karardı:*</blockquote>Şeytan, Tam'i kovalamaya karar verir, ancak *Tam* atına duyduğu gururda haklıdır, çünkü onu "köprünün [[Kilit taşı|kilit taşına]]" ulaştıracaktır. ([[Şeytan]], [[Cadılık|cadılar]] ve [[Büyücü|büyücüler]] akan suyu geçemezler.)

Ancak, "cehennem lejyonu"nun önünde koşan ilk kişi olan Nannie, atın kuyruğunu yakalar ve atın kuyruğunu koparır. Şiir, ince, alaycı bir ahlakçı üslupla şu şekilde son bulur:<blockquote>*Now, wha this tale o' truth shall read,Ilk man and mother's son, take heed:Whene'er to Drink you are inclin'd,Or Cutty-sarks rin in your mind,Think ye may buy the joys o'er dear;Remember Tam o' Shanter's mareŞimdi, bu gerçek hikayeyi okuyacak olan,Her anne ve babanın oğlu, dikkat et:Ne zaman içmeye meyilli olursan ol,Ya da aklından içki geçerse,Pahalı olan sevinçleri satın alabileceğini mi sanıyorsun;Tam o' Shanter'ın kısrağını hatırla!*</blockquote>

== Arka plan ==



Şiir, [[Francis Grose]]'un "*İskoçya'nın* *Eski Eserleri" adlı eserinin* ikinci cildi için 1790'da yazılmıştır. Bu şiirin yayınlanmasından bir ay önce, ilk kez Mart 1791'de *Edinburgh Herald* ve *Edinburgh Magazine'de yayınlanmıştır.* Robert Riddell, Burns'ü Grose ile tanıştırmış ve Gilbert Burns'e göre şair, [[Ayrshire]]'a geldiğinde [[Alloway Auld Kilisesi|Alloway Kirk]]'ün bir çizimini eklemesini istemiştir; Grose, Burns'ün ona yanında basabileceği bir şey vermesi koşuluyla bunu kabul etmiştir.<br />Burns, Grose'a Haziran 1790'da [[Alloway Auld Kilisesi|Alloway Kirk]] ile ilişkilendirilen üç [[Cadılık|cadı]] [[Hikâye|hikâyesi]] yazarak verdi, bunlardan ikisinin "otantik" olduğunu, üçüncüsünün ise "aynı derecede doğru olmasına rağmen, sahne açısından ilk ikisi kadar iyi olmadığını" söyledi. Hikâyelerden ikincisi Tam o' Shanter'dı. Burns'ün Grose'a yazdığı bu hikâyenin düzyazı taslağı şöyleydi:<blockquote>[[Ayr]] kasabasında, bir pazar günü, [[Carrick, İskoçya|Carrick]]'li bir çiftçi, [[Alloway Auld Kilisesi|Alloway kilisesi]]'nin tam kapısının önünden geçerek, [[Doon Nehri]] üzerinde bulunan eski köprü *Brig o' Doon* üzerinden evine gitmek *zo*rundaydı; ancak saat epey geç olmuştu, Alloway Kilisesi'ne vardığında cadı ve büyücülerin saatine denk gelmişti.<br />[[Kilise]]den çıkan ışıklardan korkmuş olsa da, bu gibi durumlarda geri dönmenin çok daha büyük bir felaket riski taşıdığı bilinen bir gerçek olduğundan, ihtiyatlı bir şekilde yolunda ilerledi. [[Kilise]] avlusunun kapısına ulaştığında, hala yola bakan eski bir [[Gotik mimari|gotik]] pencerenin çerçevesi ve kemerleri arasından, cadıların, [[Gayda|gaydasının]] gücüyle hepsini canlı tutan [[Şeytan|eski isli kara muhafız efendilerinin]] (şeytan) etrafında neşeyle dans ettiğini görünce şaşırdı ve keyiflendi. Çiftçi, atını durdurup onları biraz gözlemlediğinde, tanıdığı ve mahallesindeki birçok yaşlı kadının yüzünü açıkça fark ediyordu. Beyefendinin (şeytan) nasıl giyindiği belirtilmiyor; ancak hanımların hepsi [[önlük]] giymişti; ve bunlardan birinin talihsiz bir şekilde, kısa bir önlüğü olması, çiftçimizin öylesine tahrik olmasına neden oldu ki, istemeden yüksek sesle kahkaha atarak, "Weel luppen, Maggy wi' the short sark!" diye bağırdı ve kendine gelince, atını dört nala köprüye sürdü. Evrensel olarak bilinen bir gerçeği belirtmeme gerek yok, hiçbir şeytani güç sizi akan bir derenin ortasından öteye kadar takip edemez. Zavallı çiftçi için [[Doon Nehri|Doon]] nehrinin bu kadar yakın olması şanstı, çünkü atının hızı iyi olmasına rağmen, ucu ucuna köprünün kemerinin ortasına ve dolayısıyla derenin ortasına ulaştı, takip eden, intikamcı cadılar onun peşinde o kadar yakındı ki, içlerinden biri onu yakalamak için gerçekten atıldı: ama çok geçti; derenin öbür tarafında, ellerinde atın kuyruğundan başka bir şey yoktu; ve çiftçi onların ulaşamayacağı bir yerdeydi. Ancak, güçlü atın çirkin, kuyruksuz hali, asil yaratığın hayatının son saatlerine kadar, Carrick çiftçilerine, [[Ayr]] pazar gecelerinde, çok geç kalmamaları konusunda korkunç bir uyarıydı.</blockquote>Böylece Burns'ün en uzun soluklu şiirsel çabalarından biri başlamış oldu.

Şiirin bir günde yazıldığı hikâyesi [[John Gibson Lockhart]] tarafından, [[Allan Cunningham]]'ın katkılarıyla işlendi. Tempo, hız ve tonlamadaki ince nüanslar, Burns'ün 11 Nisan 1791'de Bayan Dunlop'a söylediği gibi, "asla mükemmelleştiremeyeceğimi umduğum bir son parlatma" dediğini gösteriyor.

Burns, Tam o' Shanter karakterini [[Ayrshire|Güney Ayrshire]]'daki [[Maidens]] [[Balıkçılık|balıkçı]] köyünden yaklaşık yarım mil (0,8&nbsp;km) içeride, [[Kirkoswald]] yakınlarında Shanter Çiftliği'nde yaşayan bir arkadaşı olan Douglas Graham'dan (1739–1781) esinlenerek yaratmıştır.

Kirkoswald souter (ayakkabı tamircisi) John Davidson, Burns'e "souter Johnnie" karakteri için ilham kaynağı oldu. Davidson, 1785'te ailesini barındıracak ve ayakkabıcılık işini yapacağı kendi kulübesini inşa etti. 1806'da öldü. Ailesi kulübeyi 1932'de [[National Trust for Scotland]] (İskoçya Ulusal Vakfı)'na devretti. Sazdan çatılı ev mimarisinin nadir bir örneği olarak korunmaktadır ve bir [[müze]] ve [[Sanat galerisi|sanat galerisinden]] oluşmaktadır.

== Revizyon ==
Şiirin erken bir versiyonunda Burns'ün arkadaşlarından birinin isteği üzerine silinen dört dize yer alıyor. Şiir orijinal olarak şu dizeleri içeriyordu:
<blockquote>Three lawyers' tongues, turn'd inside out,<br />Wi' lies seam'd like a beggar's clout;<br />Three priests' hearts, rotten black as muck,<br />Lay stinking, vile in every neuk.</blockquote><blockquote>Üç avukatın dili, tersyüz edilmiş,<br />yalanları bir dilencinin sopası gibi dikilmiş;<br />üç rahibin kalbi, çürümüş, çamur gibi siyah,<br />her tarafı iğrenç, iğrenç kokuyor.<br /></blockquote>Yargıç [[Alexander Fraser Tytler]] tarafından el yazısıyla yazılmış bir notta "Burns, diğer dehşet koşullarıyla uyumsuz olduğu için, benim isteğim üzerine bu dört satırı çıkardı." yazıyor. Burns, bu satırları sonraki baskılardan çıkarmıştı; Burns'ün arkadaşlarının isteği üzerine değişiklik yapması da bilinen bir şeydi.

== Kültürel tasvirler ==
Bu şiir, "*Tam o' Shanter*" adının geçtiği ilk şiir olarak kabul edilir.

İster Tam'in Souter Johnie ile içki içmesi olsun, ister [[Alloway Auld Kilisesi|Alloway Kirk]]'teki 'tuhaf manzaraya' bir göz atmak için durması olsun; ister Tam'in pencereden 'bir canavar gibi' baktığı, Auld Nick'in [[Gayda|gaydasının]] sesi eşliğinde 'büyücüler ve cadıların dansı' olsun, ister Nannie'nin zavallı Maggie'nin kuyruğunu çektiği köprüden çılgınca at binmesi olsun Robert Burns'ün ünlü şiirinin çeşitli sahneleri görsel sanatlarda sıklıkla canlandırılmıştır.

Sahnenin samimiyeti nedeniyle, Tam ve Souter Johnnie biralarının tadını çıkarırken sıklıkla toprak kaplar, [[Fincan|kupalar]], [[Sürahi|sürahiler]] ve [[Tabak (eşya)|tabaklar]] üzerinde resmedilir. [[Glasgow Üniversitesi]]'ndeki Hunterian Sanat Galerisi ve Müzesi'ndeki [[seramik]] kase (öğe GLAHM 138245) ve diğerleri iyi bir örnektir.[[Tam o'shanter (şapka)|Tam o' Shanter şapkası]] da ismini buradan alıyor.

[[Ada Lovelace|Leydi Ada Lovelace]], çok sevdiği "çok vahşi ve ... oldukça vahşi" olarak tarif ettiği atına Tom O'Shanter adını verdi.

[[George Métivier]], Burns'ün şiirinin [[Guernésiais]] versiyonu olan *Tam au Sabbat'ı 1855'te La Gazette de Guernesey'de* yayınladı. Bu versiyon 1866'da *Fantaisies guernesiaises* koleksiyonuna dahil edildi.

1899 yılında [[Vermont]]'un [[Barre]] kasabası, Burns'ün anısına [[granit]]ten bir [[anıt]] dikti ([[Robert Burns Memorial (Barre)|Robert Burns Memorial]]) ve anıta şiirden bir sahnenin tasvir edildiği bir panel de eklendi.

1915 yılında [[Amerikalılar|Amerikalı]] [[besteci]] [[George Whitefield Chadwick]] bu şiirden esinlenerek [[senfonik şiir]] besteledi.

1955 yılında [[İngilizler|İngiliz]] besteci [[Malcolm Arnold]]'un [[Tam O'Shanter Overture|Op. 51a Uvertürü]] Burns'ün şiirinden esinlenerek "Tam O'Shanter" olarak adlandırıldı.

İskoç [[yazar]] [[Cliff Hanley]] ('Ebenezer McIlwham' takma adıyla) 1975 tarihli 'Seçilmiş Şiirler' koleksiyonunda, Tam O'Shanter'ın 'The Touchstane' adlı alaycı bir devamını yazdı. Kahraman Theophile McIvor, hayaletlerden ve cadılardan korkmaz ve *"McIvor, Whifflet'ten geliyor, Ayr'dan değil"'' diyerek onları karşısına alır.

1990'larda İskoç figüratif ressam Alexander Goudie, Robert Burns'ün şiirine adanmış 54 büyük formatlı resimden oluşan bir döngü üzerinde çalıştı; bu resimler şu anda Burns'ün Ayrshire, Alloway'deki evinin yakınındaki Rozelle House Galerileri'nde sergileniyor.

Merseyside, Wirral'daki Bidston Tepesi'ndeki Tam O' Shanter Urban Cottage, cadıları kovduğu söylenen bir derenin ötesine inşa edildikten sonra 1837'de şiirden esinlenerek adını almıştır. Hem Robert Burns hayranlarını hem de yerel cadıları ve Wicca tarihçilerini cezbetmektedir.

Kaliforniya, Los Angeles'taki Tam O'Shanter Inn, Robert Burns şiirinden esinlenerek adını almış ve 1922'de Van de Kamp ailesi tarafından kurulmuştur. 2017 itibarıyla aynı aile tarafından aynı yerde işletilen Los Angeles'ın en eski restoranıdır. Walt Disney'in en sevdiği restorandı.

Iron Maiden'ın "The Number of the Beast" adlı şarkı sözleri büyük ölçüde bu şiirden esinlenerek yazılmıştır.

Tam O'Shanter'ı onurlandıran Ayr'daki Tamfest, Burns'ün bir arkadaşı olan Douglas Graham'a adanmış Britanya'nın en büyük festivallerinden biridir. Festival, 2015 yılında müzisyen ve etkinlik organizatörü Meredith McCrindle tarafından kuruldu ve Ayr'ın şehir merkezinde aile dostu gösteriler ve sanat, el sanatları ve drama üzerine etkileşimli seanslar ile gerçekleşiyor. Festival tipik olarak Cadılar Bayramı etrafında dönüyor, belki de şiirin yarattığı atmosfer ve kahramanının kaderi göz önüne alındığında doğal bir paralelliktir bu. Geçmiş etkinlikler arasında oyuncu Karen Dunbar'ın resitalleri, Ayr'daki Gaiety Theatre'da BAFTA ödüllü Iain Robertson'ın başrol oynadığı orijinal bir Burns tiyatrosu prodüksiyonu ve Ayr'ın şehir merkezine 8000 kişiye kadar insan çeken popüler bir geçit töreni yer alıyor.

## Ayrıca bakınız

* Cutty Sark
* Cutty Sark (viski)
* Cadılar Şabatı
* Erlkönig
* Tam o'shanter (şapka)
* Brig o' Doon
* Doon Nehri
* Robert Burns
* Burns Supper
* Alloway Auld Kilisesi
* Ayr

## Notlar


## Kaynakça