Derviş Cara Ayaklanması

**Derviş Cara Ayaklanması** (1843–1844; ) 19. yüzyılda Osmanlı Arnavutluğu'un kuzeyinde, 1839'da başlayan ve Arnavutluk bölgelerinde kademeli olarak uygulamaya konulan Osmanlı Tanzimat reformlarına karşı düzenlenen bir ayaklanmaydı. Bazı tarihçiler, aynı dönemde Dibër'de yaşanan olayları da aynı tarihsel isim altında ele alırlar, ancak Dibër'deki olaylar bağımsızdı ve başka liderler tarafından yönetiliyordu.

## Arkaplanı
Tanzimat reformları 1839'da başladı ve Avrupa'dan esinlenen reformlar getirerek Osmanlı İmparatorluğu'nu modernize etmeyi amaçladı. En önemlisi, idare ve ordunun merkezileştirilmesi ve rasyonelleştirilmesini içeriyordu. Bu, İmparatorluğun Müslüman toplulukları arasında eski feodal düzeni (bkz. timariotlar ve sipahiler) ve özellikle de önemli bölgesel otoriteye sahip olan ve genellikle imparatorluk hükümetinden geniş kapsamlı özerkliğe sahip olan çeşitli yerel liderleri olumsuz etkiledi. Arnavutlar, Osmanlılar için uzun süredir insan gücü kaynağı olmuş, hem askerler hem de Köprülü ailesi gibi devlet adamları sağlamıştı. Ancak Tanzimat reformları, özellikle de nüfuzlu yerel liderlerin Osmanlı memurlarıyla değiştirilmesi, yeni vergilerin getirilmesi, düzenli orduya zorunlu askerlik ve genel nüfusu silahsızlandırma girişimi, büyük bir hoşnutsuzluğa neden oldu ve 1840-43 yıllarında Batı Balkan eyaletlerinde bir dizi kargaşaya yol açtı.

1843 yazında, Prizren sakinleri şehri yöneten yeni yetkililere saldırarak onları bozguna uğrattılar ve onların örneğini Priştine (bugün Pristina) ve Yakova (bugün Gjakova) sakinleri de izledi. Şehirlerdeki bu yerel ayaklanmalar Osmanlı yetkililer tarafından derhal bastırıldı.

## Ayaklanma
Ayaklanmanın doğrudan nedeni, yerel Arnavutça konuşan paşaların tutuklanması ve tasfiyesi, özellikle de Kalkandelen'den (şimdiki *Tetovo*) Abdurrahman Paşa ve onun iki kardeşi, Üsküp'den (şimdiki *Üsküp*) Havzi Paşa ve Kustendil'den Hüseyin Paşa'nın tutuklanması ve tasfiyesiydi. Derviş Cara liderliğindeki isyancılar, diğer Arnavutça konuşan paşaların da desteğini almıştı. İsyan Temmuz 1843'te Üsküb'de başladı ve Hajredin Paşa komutasındaki Osmanlı ordusu, isyana karşı koyarken yerel Arnavutları düzenli orduya katmaya çalıştığında şiddetle büyüdü. Kasım ayında isyancılar Gostivar'ı kurtardılar ve Ocak 1844'te Osmanlı ordusuyla şiddetli çatışmaların ardından Kalkandelen'i ele geçirdiler. Şubat 1844'te isyancılar Üsküb'e saldırarak ele geçirdiler. Kurtarılan topraklarda yeni kurulan yönetimin en üst organı olan Derviş Cara liderliğindeki Büyük Konsey'i kurdular. Şubat 1844'te isyancılar Kumanova'yı ele geçirdiler. Kumanova'dan sonra isyancılar Preševo, Buyanofça, Vranje, Leskovac ve şu anda Sırbistan'da bulunan diğer bölgeleri ele geçirdiler. İsyan Pejë, Gjakovë, Prizren ve Shkodër'e yayılırken, 1844 baharında isyan güneyde Ohri (şimdiki Ohrid) ve Manastiri'ye, batıda İşkodra'ya, kuzeyde Vranje ve Leskovac'a ve doğuda Kumanova'ya ulaştı. İsyancılar, Yanya Sancağı'ndaki Arnavutlara bir mektup göndererek onları kardeşleri olarak hatırladıklarını ve Osmanlı ordusu için savaşmamalarını istediler.

İsyanın daha da genişlemesinden korkan Osmanlı hükümeti, müzakereler yoluyla biraz zaman kazanmaya çalıştı. İsyancıların talepleri şunlardı:
* Arnavutların askere alınması için uygulanan askerlik vergisinin kaldırılması
* Arnavutça bilmeyen Osmanlı memurlarının yerli Arnavutlarla değiştirilmesi
* Osmanlı hükümetinin 1830'da Sırplara yaptığı gibi Arnavutluk'un özerkliğinin tanınması

İsyancıların talepleri kabul edilmedi. İsyancıları bölmek amacıyla Osmanlı hükümeti af ilan etti, yeni vergileri kaldırdı ve askere alma sürecini erteledi; bu süreç gelecekte gönüllü hale gelecekti. Osmanlı başkomutanı Ömer Paşa, Arnavutlara silahlarını teslim etmeleri halinde 1830'da Sırplara tanınan haklarla aynı haklara, yani özerkliğe kavuşacaklarına dair söz verdi. Aynı zamanda Ömer Paşa komutasındaki 30.000 kişilik bir Osmanlı ordusu Monastir'e gönderildi. Bib Doda, Mirdita bölgesi'nin (Kuzey Arnavutluk'ta çoğunlukla Katoliklerin yaşadığı bir bölge) Kepadan'ı, Osmanlı İmparatorluğu'na sadakatinin bir göstergesi olarak adamlarıyla birlikte Osmanlılara yardım etmek için geldi ve savaşlarda önemli bir rol oynadı. Mayıs 1844'te Osmanlı ordusu isyancılara saldırdı ve onları Kalkandelen, Üsküb ve Kumanova bölgelerine çekilmeye zorladı. 13-17 Mayıs 1844 tarihleri arasında Katlanovo Geçidi'nde ve 18 Mayıs'ta Katlanovo termalinde şiddetli çatışmalar yaşandı. Sayıca az olmaları ve topçu silahlarının olmaması nedeniyle isyancılar, üstün Osmanlı ordusuna karşı daha fazla direnemediler. 21 Mayıs 1844'te Osmanlı ordusu Üsküb'e girdi ve burada birçok misilleme yapıldı. Mayıs-Haziran aylarında, isyancılarla şiddetli çatışmaların ardından Osmanlı ordusu Kumanova, Preševo, Bujanovac, Vranje, Kalkandelen ve Gostivar'ı geri aldı, Temmuz ayında ise Kačanik'ten Pristina'ya kadar tüm bölgeleri ele geçirdi. Derviş Cara, 1844 yazında Osmanlı kuvvetleri tarafından yakalandı.

## Dibër'deki eylemler
Derviş Cara'nın yakalanması, Dibër ve Shkodër bölgelerinde devam eden isyanı sona erdirmedi. Direniş, özellikle yerel liderlerin önderliğindeki Dibër'de çok güçlüydü. 1844 sonbaharında, Osmanlı ordusu Debre Sancağı'ndaki isyancılara karşı toplandı. Rexhep Paşa komutasındaki Osmanlı kuvvetleri, Mavrova ovasında isyancılar tarafından yenilgiye uğratıldı. Dibër Sancağı'ndaki isyancılar, Bektaşi Tarikatı Şeh Mustafa Zerqani tarafından yönetiliyordu. 1844 yılının Kasım ayında yapılan bir toplantıda, Dibër'in eski özerkliğinin değiştirilmeyeceği ilan edildi. Cen Leka liderliğindeki isyancı ordu, Hayredin Paşa liderliğindeki ilerleyen Osmanlı ordusunu durdurmaya çalıştı. Osmanlı komutanı yeniden af ilan etti, yeni vergilerin kaldırılacağını ve gelecekte gönüllü hale gelecek olan askere alma sürecinin erteleneceğini açıkladı. En büyük direniş, beş gün süren Gjuricë Savaşı sırasında gerçekleşti. Ioannina'daki bir Fransız diplomatın raporuna göre, kadınlar ve çocuklar bile savaşa katıldı. Osmanlı ordusu büyük kayıplar verdi, ancak sayı ve silah bakımından büyük üstünlüğü sayesinde isyancıları savaştan çekilmeye zorlamayı başardı. Osmanlı ordusunun misillemeleri, çok sayıda insanın evlerini terk etmesine neden oldu. İsyan bastırılmış olsa da, Osmanlı hükümeti Dibër ve İşkodra sancağına Tanzimat'ın uygulanmasını erteledi. Derviş Cara, diğer yerel liderlerle birlikte ölüm cezasına çarptırıldı, ancak bu ceza daha sonra ömür boyu hapis cezasına dönüştürüldü.

## İsyanın Günümüze Kalan Mirası
Hayredin Paşa'nın Gjuricë Savaşı'nı anlatan şarkısı Arnavutlar arasında ünlüdür ve günümüzde de söylenmeye devam etmektedir.

## Ayrıca bakınız
*1845 Arnavut İsyanı
*1847 Arnavut İsyanı

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Hayredin Paşa Şarkısı