Ferruhzâd

**Ferruhzâd** (; Yeni Farsça:  Ispahbudhan Hanedanı'ndan İranlı bir aristokrat ve Bâvendî hanedanının kurucusudur. 651-665 yılları arasında hüküm sürmüştür. Başlangıçta Sasani kralı II. Hüsrev'in () güçlü bir hizmetkarı olup, diğer birkaç güçlü aristokratla birlikte krala karşı bir komplo kurarak onun zalim yönetimini sona erdirmiştir. Daha sonra Hüsrev'in oğlu II. Kubâd'ı ( tahta geçirmişlerdir; ancak Kubâd'ın hükümdarlığı birkaç ay sürmüş, bir veba salgını sonucu ölmüştür. Yerine oğlu III. Erdeşîr () geçmiştir; ancak o da bir yıl sonra isyankar eski Sasani ordusu komutanı (*[[spahbed]]*) Şehrbârâz tarafından öldürülmüş ve tahtı gasp etmiştir.

Bu olaylar Sasani İmparatorluğu'nu büyük ölçüde zayıflattı, ancak 632'de Hüsrev'in torunu III. Yezdicerd () tahta çıktığında düzen bir nebze olsun yeniden sağlandı. Ancak, barışın sağlanmak üzere olduğu bir anda, Sasani İmparatorluğu Müslümanlar tarafından işgal edildi ve bu da Ferruhzâd'ın kardeşi Rüstem Ferruhzâd da dahil olmak üzere birçok Sasaninin ölümüne yol açtı. Ferruhzâd daha sonra Rüstem Ferruhzâd'ın yerine *spahbed* (başkan) ve babaları Ferruh Hürmüz'ün 631'de öldürülmesiyle kurulan *Pehlevî* (Parthia) hizbinin lideri oldu.

Ancak Ferruhzâd Arapları yenemedi ve 643'de Tizpon ve Spahan'ın kaybını gördükten sonra, III. Yezdicerd ile birlikte kaçtı. 650 yılına kadar bir yerden bir yere taşındı, ta ki Ferruhzâd kralına isyan edene kadar. Kral kısa süre sonra hizmetkarlarından biri tarafından öldürüldü. Ferruhzâd daha sonra 651 yılında Taberistan'ın hükümdarı oldu ve 665 yılında Kârinî aristokrat olan Valaş tarafından öldürülene kadar bölgeyi yönetti. Valaş daha sonra onun topraklarını fethetti

## İsim
Asıl adı "Ferruhzâd" (anlamı "Ferruh'un oğlu" veya "şans ve mutlulukla doğmuş") olmasına rağmen, diğer kaynaklarda **Khurrazad**, **Zad Ferruh**, **Zinabi Abu'l-Ferruhhan** ve **Bav** gibi çeşitli başka isimlerle de bilinir.

## Aile
Ferruhzâd, Adurbadagan ve Horasan bölgelerinin ordu komutanı (*[[spahbed]]*) olarak görev yapan Ispahbudhan Hanedanı'ndan önde gelen bir aristokrat olan Ferruh Hürmüz'ün oğluydu. 602-628 yılları arasındaki Bizans-Sasani Savaşı sırasında Sasani ordusuna önderlik eden generallerden biriydi, ancak 626 yılında yoldaşı Şehrbârâz ile birlikte Sasani kralı II. Hüsrev'e karşı isyan etti. Ferruhzâd'ın o zamanlar Adurbadagan eyaletinde ikamet eden Rüstem Ferruhzâd adında bir erkek kardeşi vardı.

## Bizanslılarla savaş ve II. Hüsrev'in devrilmesi

Ferruhzâd'dan ilk olarak II. Hüsrev'in hükümdarlığı döneminde bahsedilir; burada yüksek makamlarda bulunur ve İranlı şair Firdevsî'ye göre "II. Hüsrev'e o kadar yakındı ki, kimse onun izni olmadan ona yaklaşmaya cesaret edemezdi". 626 yılında Şehrbârâz ve Ferruhzâd'ın babası ve kardeşi isyan etti. 627 yılında Hüsrev, Sasani başkenti Tizpon yakınlarında kamp kurmuş olan Şehrbârâz ile görüşmek üzere Ferruhzâd'ı gönderdi. Ancak Ferruhzâd gizlice Hüsrev'e karşı isyan etti ve Şehrbârâz'a katıldı. Daha sonra bölünmemiş kalmayı ve Hüsrev'in öfkesinden korkmamayı teşvik etti. Ayrıca, onu destekleyen hiçbir büyük (*wuzurgan*) olmadığını da söyledi.

Ancak Hüsrev, Ferruhzâd'ın ihanetinden şüphelenmeye başladı, ama durumu daha da kötüleştirmek istemediği için bunu kendine sakladı.  Aynı zamanda Ferruhzâd, darbe girişiminde bulunmak için Hüsrev'e karşı çıkan daha fazla insanı bir araya getiriyordu. 628'de Ferruhzâd, Hüsrev'in en büyük oğlu Şero'yu hapisten serbest bıraktı ve Sasani İmparatorluğu'nun birkaç feodal ailesiyle birlikte Tizpon'u ele geçirip Hüsrev'i hapse attı. Şero daha sonra yeni kral olarak taç giydi ve hanedan adı olan "II. Kubâd" olarak tanındı.

Hüsrev'i deviren feodal aileler arasında şunlar vardı: Mihran ailesini temsil eden Şehrbârâz; Ferruh Hürmüz ve iki oğlu Rüstem Ferruhzâd ve Ferruhzâd tarafından temsil edilen İspahbudhan Hanedanı; Varaztirots II Bagratuni tarafından temsil edilen Ermeni fraksiyonu; ve son olarak Kanadbak tarafından temsil edilen Kanarangiyan fraksiyonu. II. Kubâd daha sonra *[[vezir]]i* (*[[Wuzurg framadār]]*) Piruz Hüsrev'e, II. Hüsrev'in en sevdiği oğlu ve varisi Mardanşah da dahil olmak üzere tüm kardeşlerini ve üvey kardeşlerini idam etmesini emretti. Üç gün sonra Kubâd, Mihr Hormozd'a babasını idam etmesini emretti. Sasani İmparatorluğu soylularının onayıyla Kubâd, Bizans imparatoru Herakleios ile barış yaptı. Ayrıca Ferruhzâd'ın tüm mallarına el koydu ve onu İstahr'da tutukladı.

## 628-632 yılları arasındaki Sasani iç savaşı
Barış antlaşması için gerekli toprakların kaybedilmesinin ardından, öfkeli aristokrasi Sasani İmparatorluğu içinde bağımsız devletler kurmaya başladı ve böylece 628-632 yılları arasında Sasani iç savaşı başladı. Bu durum ülkenin kaynaklarını böldü. Ayrıca, barajlar ve kanallar bakımsız kaldı ve İran'ın batı eyaletlerinde yıkıcı bir veba salgını baş göstererek, II. Kubâd ile birlikte nüfusun yarısını öldürdü; II. Kubâd'ın yerine 8 yaşındaki oğlu III. Erdeşîr geçti. Bu arada, Ferruh Hürmüz, kuzey İran'da *Pehlevî* (Part) hizbi olarak bilinen bir hizip kurdu; bu hizip, onun altında toplanan çeşitli Parthia ailelerden  oluşuyordu. Ancak aynı dönemde, Piruz Hüsrev de güney İran'da *Parsig* (Pers) hizbi olarak bilinen bir hizip kurdu.

27 Nisan 629'da Erdeşîr, Şehrbârâz tarafından devrilip öldürüldü ve Şehrbârâz tahtı gasp etti. Ancak kırk gün sonra Farrukh Hormizd onu öldürdü ve Hüsrev'in kızı Purandoht'ı Sasani İmparatorluğu'nun yeni hükümdarı yaptı. Purandoht daha sonra Ferruh Hürmüz'ü imparatorluğun bakanı olarak atadı. Ancak o da kısa süre sonra Şehrbârâz'ın oğlu Şâpûr-i Şehrvârâz tarafından tahttan indirildi ve kısa bir saltanattan sonra yerine Purandoht'ın kız kardeşi Azarmidoht geçti. Azarmidoht, Sasani soylularının tavsiyesi üzerine Ferruhzâd'ı tutukluluktan geri çağırdı ve onu tekrar Sasanilere hizmet etmeye davet etti. Ancak Ferruhzâd bu daveti reddetti ve bir kadının emrinde hizmet etmeyi kabul etmedi. Daha sonra İstikhr'daki bir ateş tapınağına çekildi.

631 yılında, iktidarı ele geçirmek için Ferruh Hürmüz, Azarmidohtt'tan kendisiyle evlenmesini istedi. Reddetmeye cesaret edemeyen Azarmidoht, ünlü *[[spahbed]]* ve kısa süreliğine *[[Şah|şahanshah]]* olan Behrâm-ı Çûbîn'in torunu Mihrani aristokratı Siyavuş'un yardımıyla onu öldürttü. Ancak kısa süre sonra Rüstem Ferruhzâd tarafından öldürüldü ve ardından Purandoht tahta geri getirildi. Daha sonra 632 yılında Ferruhzâd, bu kez Ferruhzâd'ın kardeşi Rüstem Ferruhzâd'ın kukla kralı olan yeni taç giymiş kral III. Yezdicerd tarafından Sasanilere hizmet etmeye davet edildi. Ferruhzâd kabul etti ve tüm mülkleri kendisine iade edildi.

## Müslümanların İran'ı fethi

### Batı İran'ın fethi

Aynı yıl, İslam bayrağı altında birleşen Araplar, Sasani İmparatorluğu'nu fethettiler. 636 yılına gelindiğinde, Araplar Tizpon'a yakın bir kasaba olan Kadisiye'deydiler ve bu durum Rüstem Ferruhzâd'ın bizzat harekete geçmesine neden oldu. Ancak Ferruhzâd, Tizpon'dan çok uzakta bulunan Balasagan eyaletinin *[[marzban]]ı* (sınır eyaletinin generali, "margraf") olarak görev yaptığı için katılamadı.

Araplarla karşılaşmaya hazırlanırken Ferruhzâd'a bir mektup yazdı ve ona bir ordu kurup Adurbadagan'a gitmesi gerektiğini, ayrıca III. Yezdicerd'in Sasanilerden kalan tek miras olduğunu hatırlattı. Bunun üzerine Rüstem, Araplarla yüzleşmek üzere büyük bir Sasani kuvvetinin komutasında Tizpon'dan yola çıktı. Muharebe üç gün sürdü ve Rüstem son gün yenilgiye uğrayarak öldürüldü.

Kardeşinin ölümünden sonra Ferruhzâd, Horasan ve Adurbadagan'ın *spahbedi* ve İspahbudhan ailesinin ve *Pehlevi* hizbinin yeni lideri olarak onun yerini aldı. Daha sonra Adurbadagan'da bir ordu topladı ve III. Yezdicerd tarafından komutan olarak atandığı Tizpon'a gitti. III.Yezdicerd, mal varlığı, ailesi ve 1000 hizmetkarıyla birlikte Hulwan'a kaçtı. Ancak Ferruhzâd da Araplarla küçük ve moral bozucu bir çatışmadan sonra Hulwan'a kaçtı. 637'de Tizpon Araplar tarafından ele geçirildi. Bu arada Ferruhzâd, III.Yezdicerd, Mihranî subayı Mihran Razi, Piruz Hüsrev ve Hormuzan ile birlikte Hulwan'dan Adurbadagan'a doğru yola çıktı, ancak oraya giderken Jalula'da bir Arap ordusu tarafından pusuya düşürüldüler ve yenildiler. Mihran Razi savaş sırasında öldürüldü, Hormuzan Huzistan'a, Piruz Hüsrev ise Nihavend 'a kaçtı. 642 yılında Araplar Nahavand ve Spahan'ı ele geçirdi ve Piruz Hüsrev'in yanı sıra Şahrvaraz Jadhuyih ve Mardanshah gibi diğer Sasani subaylarını da öldürdü. Aynı yıl (veya 643'te) Ferruhzâd, oğlu İsfandyadh ve Deylemli generali Muta ile başka bir ordu kurdu. Ancak Hemedan'daki bir köy olan Waj Rudh'da yenildiler. Bu arada, III.Yezdicerd güney İran'a kaçtı ve 648 yılına kadar orada kaldı. Ferruhzâd'ın güney İran'da kaldığı süre boyunca III.Yezdicerd ile birlikte olup olmadığı bilinmiyor.

### Horasan'a kaçış, yönetim ve ölüm
Yaklaşık 650 yılında III. Yezdicerd, Ferruhzâd ile birlikte Horasan'a geldi. III.Yezdicerd daha sonra Ferruhzâd'ı Merv valisi olarak atadı ve Mahoe Suri'nin oğlu Baraz'a şehrin mutlak kontrolünü ona vermesini emretti. Ancak Mahoe ona itaatsizlik etti. Bunun üzerine Ferruhzâd, III. Yezdicerd'e Taberistan'a sığınmasını tavsiye etti. Ancak III.Yezdicerd onun tavsiyesini kabul etmedi. Ferruhzâd  daha sonra III.Yezdicerd'e karşı isyan etti ve babasının intikamını almak için Rey'e gitti. Rey'e giderken, II. Hüsrev'e karşı komploya katılan ve Rüstem'in Araplarla olan çatışmasında yer alan, ancak yenilgiden sonra kendi topraklarının bir parçası olan Tus şehrine kaçan müttefiki Kanadbak ile karşılaştı. Ferruhzâd daha sonra Rey'e doğru yolculuğuna devam etti, ancak şehre ulaşmadan önce 651 yılında Kazvin yakınlarında Arap general Nu'aym ile karşılaştı ve onunla barıştı.

Daha sonra Araplara Siyavuş'a karşı yardım etmeyi kabul etti. Birleşik İspahbudhan-Arap ordusu, Rey'in hemen dışındaki dağın eteğinde Siyavakhsh'ın ordusuna karşı gece muharebesine girdi. Ferruhzâd, Nu'aym'ın süvarilerinden bazılarını az bilinen bir yoldan şehre soktu ve oradan Mihranî ordusunun arkasına saldırdılar, bu da büyük bir kan dökülmesine neden oldu. Siyavuş'un ordusu sonunda yenildi ve kendisi de öldürüldü. Nu'aym, ibret olsun diye Rey'in aristokrat mahallesinin yıkılmasını emretti. Ancak şehir daha sonra Rey'in hükümdarı olan Ferruhzâd tarafından yeniden inşa edildi.

Ferruhzâd daha sonra Taberistan'a gitti, ancak oraya vardığında, Yezdicerd'in Mahoe Suri'nin emriyle öldürüldüğünü duydu ve bu da onu saçlarını tıraş etmeye ve Kusan'daki bir ateş tapınağında keşiş olarak yaşamaya itti. Araplar Taberistan'ı ele geçirdiklerinde, yerliler Ferruhzâd'dan kral olmasını istediler ve o da bunu memnuniyetle kabul ederek Bâvendî Hanedanı'nın temellerini attı. Daha sonra bir ordu topladı, Arapları yendi ve onlarla bir barış antlaşması yaptı. 665 civarında ailesi Ferruhzâd'ın ailesiyle savaş halinde olan Valaş adlı bir Kârinî soylusu tarafından öldürülene kadar Ferruhzâd, Abarshahr'ın bazı kısımları da dahil olmak üzere Taberistan'ı 14 yıl boyunca barış içinde yönetti. 

Ferruhzâd'ın ölümünden sonra oğlu I. Surkhab, Kula adlı bir İspahbudhan/Bâvendî kalesine kaçtı. Daha sonra 673 yılında Surkhab, Valash'ı öldürerek babasının intikamını aldı ve babasının topraklarını yeniden fethetti. Ardından başkenti Ferim'de Bâvendî Hanedan'ının *[[Spahbed|ispahbadh'ı]]* (hükümdarı) olarak taç giydi.

## Soyağacı

## Kaynakça
;Özel

;Genel

## Sources
*Ahmad Hasan Dani, B. A. Litvinsky, Vadim Mikhaĭlovich Masson, *History of Civilizations of Central Asia: The Crossroads of Civilizations*, p.&nbsp;228.
* 
* 
* 
* 
*
*