Kilise mektubu

**Kilise mektupları,** Roma Katolik Kilisesi otoritesinin organlarının, örneğin sinodların, ancak daha özel olarak papa ve piskoposların, sadıklara mektup şeklinde hitap eden yayınları veya duyurularıdır.

## Erken Hristiyanlıkta kilise mektupları

Papaların kendi inisiyatifleriyle veya sinodlar, piskoposlar veya bireysel Hıristiyanlar tarafından kendilerine yapılan başvurular üzerine gönderdikleri mektuplar biçiminde, hem tüm Kilise hem de bireyler için kanunları çıkarmaya erken başladılar.

Havari Petrus'un Mektupları'nın dışında, bunun ilk örneği, cemaatleri arasında ciddi anlaşmazlıklar bulunan Papa I. Clemens'in (90-99) Korintliler'e yazdığı mektuptur. İlk üç Hristiyan yüzyılına ait yalnızca birkaç papalık mektubu bütünüyle veya kısmen korunmuştur veya kilise yazarlarının eserlerinden bilinmektedir. Bunlar arasında Papa Cornelius'un üç mektubu da vardır. Kilise Roma Devleti tarafından tanındığı ve serbestçe yayılabildiği andan itibaren papalık mektuplarının sayısı arttı.

Papalar bu mektuplara hukuki niteliklerine atıfla decreta, statuta, decretalia constituta adını verdiler, hatta mektuplar çoğu zaman öğüt verici biçimde olsalar bile. Ya da mektuplara sententiæ, yani görüşler; præcepta; auctoritates adı verildi. Öte yandan, özellikle dogmatik öneme sahip olan daha genel mektuplara zaman zaman tomi; indiculi; commonitoria; epistolae tractoriæ veya sadece tractatoriæ de denildi.

Eğer konu önemliyse, papalar mektupları kendi yetkileriyle değil, Romalı rahiplerin veya bir sinodun tavsiyesiyle yayınlıyorlardı. Bu isimler papalık mektuplarının yasal niteliğini yeterince gösterse de, papalar mektup yazdıkları kişilerden, söz konusu mektubu başkalarının dikkatine getirmelerini defalarca talep ettiler. Papalık yasaları hakkında böyle bir bilgi edinmek için, papalık mektuplarının birkaç kopyası bazen aynı anda çıkarılıp gönderilirdi.

Roma imparatorlarının örneğini izleyen papalar, mektuplarının kopyalarının ileride kullanılmak üzere anıt olarak ve özgünlük kanıtı olarak yerleştirildiği arşivler (*scrinium)* kurdular. Papalık arşivlerinden ilk kez bahsedilmesi, Papa I. Damasus döneminde yaklaşık 370 yılında düzenlenen bir sinodun Eylemlerinde bulunur. Papa Zosimus da 419'da arşivlerden bahseder. Bununla birlikte, sahte papalık mektupları bundan bile daha önce ortaya çıktı. Ancak birinci bin yılın papalık mektuplarının çok büyük bir kısmı kaybolmuştur.

Yasal önemlerine uygun olarak, papalık mektupları da kısa sürede kilise hukuku koleksiyonlarına dahil edildi. Papaların mektuplarını sistematik ve kapsamlı bir şekilde toplayan ilk kişi, altıncı yüzyılın başında keşiş Dionysius Exiguus'tu. Bu şekilde papalık mektupları, sinodların kanonlarıyla eşit değerde ve eşit yükümlülükte sıraya girdi. Dionysius'un örneği daha sonra Lucca'lı Anselmus gibi kanonların hemen hemen tüm derleyicileri tarafından izlendi.

## Ortaçağ papalarının mektupları

Orta Çağ'da papalık üstünlüğünün gelişmesiyle papalık mektupları sayıca muazzam bir şekilde arttı. Papalar, daha önceki geleneği izleyerek, bireysel davalar için çıkardıkları reskriptlerinin tüm benzer davalarda uygulanması konusunda ısrar ettiler. Kanonistlerin, özellikle Gratianus'un öğretisine göre, genel nitelikteki her papalık mektubu, başka bir bildirim yapılmaksızın tüm Kilise için yetkiliydi. *[[Kararname]]ler* (*dekreta*), özellikle kardinallerin tavsiyesiyle çıkarılan genel yönetmeliklere verilen isimdi. Öte yandan, bireysel davalar için çıkarılan yönetmeliklere *reskripta* adı verildi. Bu nedenle, bir (papalık) anayasası her zaman, genel nitelikteki kilise koşullarını yargısal olarak, kalıcı bir şekilde ve biçimde, her zaman için düzenleyen bir papalık yönetmeliği olarak anlaşıldı; ancak bir reskript ile, bir davayı karara bağlayan veya bir iyiliği kabul eden bir bireyin dilekçesi üzerine çıkarılan bir papalık yönetmeliği anlaşıldı.

Yukarıda belirtilen papalık belgeleri arasındaki ayrımlar yetkilerinin kapsamına dayanıyordu. Diğer isimler de yine papalık belgelerinin biçiminden kaynaklanıyordu. Hepsinin az çok açıkça mektup biçiminde olduğu doğrudur. Ancak özellikle belgenin edebi biçimi (*kalem) ve* mühürleme yöntemi açısından önemli farklılıklar ortaya çıktı; bunlar her durumda ilgili belgenin içeriğinin önemine bağlıydı. Sadece mühürleme biçimindeki fark, fermanlar ile yazılar arasındaki ayrıma yol açtı. Neredeyse tamamen önemli konularla ilgili yasal araçlar olan papalık fermanları için mühür, balmumu veya kurşunla, nadiren altınla damgalanırdı, bir kutuya konur ve belgeye bir iple bağlanırdı. Kural olarak daha az önemli konularda kullanılan araçlar olan yazılar için mühür, belgenin üzerine balmumuyla damgalanırdı. Curial mektupları (*litterae curiales* veya *litterae de curia*), özellikle papaların siyasi konulardaki mektuplarını ifade ederdi.

Orta Çağ boyunca papaların mektupları papalık arşivlerine ya orijinal olarak ya da kopya olarak emanet edilirdi. Bunlar hala mevcuttur ve neredeyse tam sayıdadır, III. Innocentius zamanından (1198-1216). Birçok papalık mektubu da, yasal niteliklerinin gerektirdiği şekilde, *[[Corpus Juris Canonici]]'ye* dahil edilmiştir. Diğerleri, çoğu Orta Çağ'da gayri resmi olarak ortaya çıkan, VII. Gregorius zamanında bile kullanılan papalık şansölyesinin eski resmi *[[Liber Diurnus]]*'una benzer formüllerde bulunabilir. Papalık mektupları, papalık görevlileri, her şeyden önce Apostolik Şansölyesi tarafından iletilirdi; bu şansölyenin kullanımı için, on ikinci yüzyıla dayanan papalık mektuplarının düzenlenmesi ve gönderilmesiyle ilgili şansölye kuralları, *regulae cancellariae Apostolicae* düzenlenirdi. Bununla birlikte, papalık mektuplarının sahteciliği Orta Çağ'da erken Kilise'den bile daha sıktı. III. Innocentıus, dokuzdan az olmayan sahtecilik yönteminden söz eder. On üçüncü yüzyıldan Ocak 1909'a kadar, bir papalık belgesine yasal güç kazandırmak için, onu Roma'daki St. Peter's, Lateran, Apostolik Şansölyesi ve Piazza del Campo di Fiori kapılarına asmak yeterliydi, ancak 1909'dan beri yalnızca *[[Acta Apostolicae Sedis]]*'te yayınlanarak güç kazandılar.

## Modern zamanlarda papaların mektupları
Modern dönemde de papalık mektupları sürekli olarak yayınlanmıştır, ancak bunlar Orta Çağ ve Hristiyan antik çağına göre papaların kendilerinden daha az sıklıkta çıkmaktadır; bunların çoğu, Orta Çağ'dakinden daha fazla sayıda olan ve mektup yayınlamayı da içeren geniş yetkiler verilen papalık görevlileri tarafından yayınlanmaktadır. III. Paulus, IV. Pius ve V. Pius örneğini izleyen V. Sixtus, 22 Ocak 1587 tarihli *[[Immensa aeterni]]* papalık fermanı ile halihazırda var olan papalık görevlileri organlarına, açıkça tanımlanmış yönetim ve yargı yetkilerine sahip bir dizi kardinal cemaati ekledi. Sonraki papalar diğer cemaatleri ekledi.

X. Pius, 29 Haziran 1908 tarihli *[[Sapienti consiliosu]]* anayasasında papalık curiasını yeniden düzenledi ve papalık yazılarını (havarisel) anayasalar, (papalık) fermanları, (papalık) reskriptleri, (papalık) brifingleri ve apostolik mektuplar (*litterae apostolicae* ) olarak ayırdı.

Litterae ''apostolicae'' ayrıca *[[litterae apostolicae simplices]]* veya *[[brevetti]], [[chirographa]]*, *encyclae* (Ansiklikaller) ve *[[Motu proprio|motus proprii]]* olarak ayrılır. *Litterae apostolicae simplices* dendiğinde papalık yetkisiyle hazırlanan ve papanın adıyla imzalanan ancak papanın kendisi tarafından imzalanmayan tüm belgeler anlaşılır. Papa tarafından şahsen imzalanan belgelere *chirographa* denir. Ansiklikaller, Kilise'nin tüm üst düzey yetkililerine veya çoğunluğuna hitaben yazılmış, daha çok teşvik edici nitelikteki mektuplardır. *[[Motu proprio]],* papanın önceden kendisine bir dilekçe verilmeden kişisel inisiyatifiyle hazırlanan ve şansölyenin alışılmış biçimlerinden kısmen kaçınılarak çıkarılan bir belgedir.

"Anayasa" denildiğinde, Orta Çağ'da genel yetkiye sahip bir papalık belgesi; "ferman" denildiğinde ise, bireysel bir davaya uygulanabilen benzer bir belge anlaşılmaktadır.

Bullaslar ve özetler, esasen her zaman aynı kalan biçimsel özellikleriyle birbirlerinden ayrılırlar.

Papalık belgeleri hala Roma arşivlerinde saklanmaktadır. Orta Çağ *Corpus Juris Canonici*'sine karşılık gelen resmi koleksiyonları yoktur. Son resmi koleksiyon, XIV. Benedictus'un Anayasaları'dır (1740-1758). Öte yandan, on altıncı yüzyıldan itibaren, içeriklerinin daha önemli kısmından dolayı *bullaria* adı verilen özel koleksiyonlar ortaya çıkmıştır. Konsey Eylemleri koleksiyonlarında da birçok papalık mektubu bulunmaktadır. Curia ve Kardinal Cemaatleri yetkilileri tarafından çıkarılan belgeler, bireysel vakalar için kararlar veya yasaları veya kararnameleri yorumlayan beyanlar (*extensivae* veya *comprehensivae*) içerir; bunlar tamamen yeni yasalardır. Bazı kardinal cemaatleri, kararlarının resmi koleksiyonlarını çıkarmışlardır.

Papa X. Pius'un *Sapienti* *Consilio* belgesi, tüm papalık yasalarının *Acta Apostolicae Sedis* adlı resmi bir bültende yayınlanarak yürürlüğe girmesini kararlaştırdı; bu bültenin ilk sayıları yaklaşık ayda iki kez olmak üzere 1909'da yayınlandı. 1865'ten 1908'e kadar papalık belgeleri, 1904'te resmi ilan edilen *Acta Sanctae Sedis* başlığı altında benzer bir dizide yayınlanmıştı. 1865'ten önce papalık belgeleri sistematik olarak belgesel tarzda yayınlanmıyordu ve Roma'daki bazilikaların kapılarının üzerine yapıştırılmak gibi başka yollarla yayınlanıyordu.

## Piskoposların mektupları
Papalar Kiliseyi büyük ölçüde mektuplar aracılığıyla yönettikleri gibi, piskoposlar da piskoposluklarının yönetimi için mektuplardan yararlanırlar. Bir piskopos tarafından çıkarılan belgeler biçimlerine göre şu şekilde ayrılır: pastoral mektuplar, sinodal ve piskoposluk tüzükleri, emirler veya yönetmelikler veya kararnameler. Sınıflandırma, daha çok mektup olarak mı yazıldıklarına yoksa bir sinod veya piskoposluk şansölyesi tarafından mı çıkarıldıklarına bağlıdır.

Pastoral mektupları ya piskoposluğun tüm üyelerine (*litterae pastorales*) ya da sadece din adamlarına, bu durumda eskiden Latince (*litterae encyclae*) hitap eder. Emirler, kararnameler veya yönetmelikler ya piskopos tarafından ya da onun görevlilerinden biri tarafından verilir.

Sinodal tüzükler, piskopos tarafından piskoposluk sinodunda, piskoposluk din adamlarının tavsiyesiyle, ancak hiçbir şekilde yasama işbirliğiyle değil, çıkarılan tüzüklerdir. Piskoposluk tüzükleri, düzenli olarak daha önemli konulara değindikleri için, katedral bölümünün zorunlu veya isteğe bağlı işbirliğiyle hazırlanan piskoposluk tüzükleridir.

Yasal bir güce sahip olmak için piskoposluk belgelerinin uygun bir şekilde ve kullanıma göre yayınlanması gerekir. Piskoposluk ve ayrıca papalık belgelerinin yayınlanmadan önce Devletin onayını alması gerektiği yönündeki medeni yasalar, Birinci Vatikan Konsili'ne (oturum III, *De eccles.*, c. iii) göre mantıksız ve güncelliğini yitirmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Apostolik mektup
* Papalık fermanı

## Kaynakça