Nispilik (ortak hukuk)

**Nispilik** () ortak hukukta bir sözleşmeden doğan hak ve borçların yalnızca sözleşmenin tarafları arasında hüküm doğuracağını ifade eden bir doktrindir. Bu doktrin, uzun süre boyunca sözleşme hukukunda kimin sorumlu tutulabileceğini ve kimin hak ileri sürebileceğini belirleyen temel ölçüt olmuştur. Ancak zamanla tüketiciyi koruyan ve üçüncü kişilere doğrudan hak tanıyan kanuni düzenlemelerin kabul edilmesiyle nispilik doktrininin bu katı uygulaması büyük ölçüde yumuşatılmış, bu nedenle de doktrinin modern yargılamalardaki belirleyici rolü azalmıştır.

## Sözleşmeler hukuku

Ortak hukuk sözleşmeler hukukunda nispilik ilkesi, bir sözleşmenin tarafı olmayan kişilerin o sözleşmeden doğan haklardan yararlanamayacağını ve aynı şekilde o sözleşmeden doğan yükümlülüklere katlanamayacağını ifade etmektedir. Bu doktrine göre, bir tüketici bir ürünü perakendeciden satın almış ve perakendeci de bu ürünü daha önce üreticiden temin etmişse, ürünün ayıplı çıkması hâlinde tüketici satım sözleşmesi kurduğu perakendeciye karşı dava açmalıdır. Tüketici, aralarında doğrudan bir sözleşme ilişkisi bulunmadığı için sözleşmeler hukukuna dayanarak üreticiye karşı dava açamaz. Bu durumda perakendeci, üreticiye rücu edebilir. Bununla birlikte uygulamada üreticiler tarafından verilen garanti taahhütleri tüketiciye aktarılmakta; bu sayede tüketici, üreticiyle doğrudan bir sözleşme ilişkisi bulunmasa dahi, garantiye dayanarak üreticiye başvurabilmektedir.

İngiltere'de nispilik doktrinine ilişkin başlıca karar *[[Tweddle v Atkinson]]* (1861) davasıdır Bu kararda mahkeme, bir sözleşmenin tarafı olmayan kişilerin, sözleşme açıkça kendi yararlarına yapılmış olsa dahi, sözleşmeye dayanarak hak ileri süremeyeceğine hükmetmiştir. Ancak bu yaklaşım, uygulamada ciddi adaletsizliklere yol açmış ve nispilik ilkesinin katı sınırlarını açık biçimde ortaya koymuştur. Bu sorunlar üzerine Hukuk Komisyonu tarafından hazırlanan raporlarda doktrinin değiştirilmesi önerilmiş; nihayetinde 1999 tarihli Üçüncü Kişilerin Sözleşmeden Doğan Hakları Yasası kabul edilerek sözleşmeden yararlanması amaçlanan üçüncü kişilere belirli şartlarla sözleşmeden doğan haklarını doğrudan ileri sürme imkânı tanınmıştır. Böylece nispilik doktrini İngiliz hukukunda önemli ölçüde yumuşatılmıştır.

Bununla birlikte, nispilik doktrini İngiliz hukukunda tamamen ortadan kaldırılmış değildir. İki kişi arasında yapılan bir sözleşmede yer alan ve sorumluluğu sınırlayan veya ortadan kaldıran bir hükmün, sözleşmenin tarafı olmayan üçüncü kişiler tarafından ileri sürülüp sürülemeyeceği tartışma konusu olmaya devam etmektedir. Örneğin bir sözleşmenin ifası sırasında zarara sebep olan işveren adına hareket eden işçi, sözleşmeyi başkası adına kuran acente, taşıyıcı şirketle ayrı bir hizmet ilişkisi içindeki liman işçisi ya da taşıma sözleşmesini başkası adına kuran taşıma aracısının doğrudan tarafı olmadığı bu sözleşmedeki sorumluluk sınırlamasından yararlanıp yararlanamayacağı sorunu ortaya çıkmaktadır. İngiliz hukukunda genel kural, üçüncü kişilerin bu tür hükümlere doğrudan dayanamayacağı yönündedir. Ancak mahkeme içtihatları, tarafların sözleşmeyle üçüncü kişileri korumayı açıkça amaçladığı ve belirli şartların sağlandığı hâllerde, bu kişilerin istisnai olarak sözleşmedeki sorumluluk sınırlamasından yararlanabileceğini kabul etmiştir. Bu mesele ilk olarak *[[Scruttons v Midland Silicones]]* (1961) davasında ele alınmış; Lord Reid tarafından belirlenen ölçütler daha sonra *[[New Zealand Shipping v Satterthwaite]]* (1974) kararında uygulanmıştır. Ayrıca *[[Adler v Dickson]]* (1955) ve *[[Norwich CC v Harvey]]* (1989) kararları da üçüncü kişilerin sorumluluğu bakımından yol gösterici niteliktedir.

## Amerika Birleşik Devletleri hukuku
ABD federal hukuk sisteminde *[[res judicata]]* (kesin hüküm) kuralı, aynı konuda bir dava sonuçlandıktan sonra aynı kişilerin aynı konuyu tekrar dava edemeyeceğini söyler. Bununla birlikte, dava dışı üçüncü kişilerin hak ve menfaatleri önceki davadaki tarafların haklarıyla hukuken yeterince yakın bir ilişki içindeyse, bu kişilerin de önceki kararla bağlı sayılıp sayılmayacağı *privity* kavramı çerçevesinde değerlendirilir. *Privity*, bir dava sonucunun taraf olmayan kişilere teşmil edilip edilemeyeceğini belirleyen ve taraflar arasındaki temsil, ardıllık veya çıkar birliği gibi ilişkilerin varlığını esas alan bir ölçüttür.

*Privity*'nin mevcut olup olmadığı her somut olayda ayrıca incelenir ve uygulanacak hukuki doktrinlere göre değişiklik gösterebilir. Bu nedenle bir kişi belirli bir dava bakımından önceki hükümle bağlı kabul edilebilirken, farklı bir dava veya hukuki mesele açısından *privity* ilişkisinin bulunmadığı sonucuna varılabilir.

## Notlar

## Kaynakça