Antik dünyada bilim

**Antik dünyada bilim**, prehistorya ve antik tarihin protobiliminden geç antik çağa kadar en eski bilim tarihini kapsar. Eski zamanlarda kültür ve bilgi sözlü gelenek yoluyla aktarılırdı. Yazının gelişimi, bilgi ve kültürün korunmasını daha da kolaylaştırmış ve bilginin doğru bir şekilde yayılmasını sağlamıştır.

Antik dünyanın en eski bilimsel gelenekleri, Mezopotamya'daki Babil ve Antik Mısır ile Antik Yakın Doğu'da gelişmiştir. Daha sonraki bilim gelenekleri klasik antikite sırasında antik Pers, Yunanistan, Roma, Hindistan, Çin ve Mezo-Amerika'da gelişmiştir. Önemi azalan simya ve astroloji dışında Aydınlanma Çağı boyunca, antik dünya medeniyetleri modern bilimlerin köklerini atmıştır.

## Antik Yakın Doğu

### Mezopotamya

MÖ 3500 civarında, Sümer'de (şimdiki Irak), Mezopotamya halkı kozmos ile ilgili bazı gözlemlerini son derece kapsamlı sayısal verilerle muhafaza etmeye başladı.

#### Matematik

Pisagor teoremi eski yazı formlarının kanıtlarını göstermiştir. MÖ 18. yüzyılda Plimpton 322 olarak bilinen Mezopotamya çivi yazısı tabletinde kaydedilmiştir. Tabletteki sayı sütunları,  ve  gibi birkaç Pisagor üçlüsü oluşturur.

#### Astronomi

Babil astronomisi, "astronomik olayların rafine bir matematiksel tanımını vermeye yönelik ilk ve son derece başarılı bir girişimdi." Tarihçi Asger Aaboe'ye göre, "Helenistik dünyada, Hindistan'da, İslam'da ve Batı'da bilimsel astronominin sonraki tüm çeşitleri -aslında kesin bilimlerdeki sonraki tüm çabalar değilse de- belirleyici ve temel yollarla Babil astronomisine dayanır".

Kâtipler yıldızların, gezegenlerin ve Ay'ın hareketleri gibi kozmos gözlemlerini kil tabletlere kaydettiler. Çivi yazısı tarzı, astronomların gezegenlerin hareketlerini gözlemlemek için matematiksel hesaplamalar kullandıklarını ortaya koymuştur. Mezopotamyalı bilim insanları tarafından belirlenen astronomik dönemler, Batı takvimlerinde yaygın olarak kullanılmaya devam etmektedir: güneş yılı ve ay ayı. Mezopotamyalılar, verileri kullanarak yıl boyunca değişen gün ışığı uzunluğunu hesaplamak ve Güneş ve Ay tutulmalarının yanı sıra Ay'ın evrelerini ve gezegenleri tahmin etmek için aritmetik yöntemler geliştirmişlerdir.

Keldani bir astronom ve matematikçi olan Kidinnu gibi sadece birkaç astronomun adı bilinmektedir. Kiddinu'nun güneş yılı için verdiği değer, modern takvimler için halen kullanılmaktadır. Hipparkhos, bu verileri Dünya'nın ekseninin devinimini hesaplamak için kullanmıştır. Kiddinu'dan bin beş yüz yıl sonra Al-Battani toplanan verileri kullanarak Hipparkhos'un presesyon değerini geliştirmiştir. El-Battani'nin değeri olan yılda 54,5 yay-saniye, şu anki değer olan yılda 49,8 yay-saniye (Dünya'nın ekseninin nütasyon çemberi etrafında dönmesi için 26.000 yıl) ile iyi bir şekilde karşılaştırılabilir. Astronomi ve astroloji, Babil'de rahipler tarafından bu bilimin uygulanmasından da anlaşılacağı üzere aynı şey olarak kabul ediliyordu. Mezopotamya astronomisi, uygarlığın ilerleyen dönemlerinde yıldızları burçlar ve alametler açısından inceleyerek daha çok astroloji temelli hale gelmiştir.

#### Arkeoloji
Geç Tunç Çağı'nın çöküşünün ardından, Demir Çağı sonrası Mezopotamya'da çeşitli bilimlerin uygulanmasına devam edilmiştir. Örneğin, yeni doğmakta olan arkeoloji tarihinde, Yeni Babil İmparatorluğu kralı Nabonidus, eserlerin analizinde öncü olmuştur. Akad İmparatorluğu kralı Naram-Sin'in MÖ 2200 civarına tarihlenen temel kalıntıları Nabonidus tarafından MÖ 550 civarında keşfedilmiş ve analiz edilmiştir. Bu kalıntılar, Sippar'daki güneş tanrısı Şamaş ve savaşçı tanrıça Annunitum tapınakları ile Naram-Sin'in Harran'daki ay tanrısı tapınağına ait olup Nabonidus tarafından restore edilmiştir. Nabonidus, kazı alanlarında bulunan arkeolojik eserleri tarihlendirme girişiminde bulunan tarihteki bilinen ilk kişidir, ancak tahminleri yüzlerce yıl hatalı çıkmıştır.

### Mısır

Antik Mısır'daki önemli gelişmeler arasında astronomi, matematik ve tıp yer almaktadır. Mısır aynı zamanda Batı dünyasının büyük bir kısmı için simya araştırmalarının da merkeziydi.

#### Mimarlık, mühendislik ve matematik

Antik Mısır geometrisi, her yıl Nil Nehri tarafından sular altında bırakılan tarım arazilerinin düzenini ve mülkiyetini korumak için ölçmenin gerekli bir sonucuydu. 3-4-5 dik üçgeni ve diğer temel kurallar, direk ve lento yapıları gibi mimari yapılar da dahil olmak üzere doğrusal yapıları temsil etmeye hizmet ediyordu.

#### Yazma

Mısır hiyeroglifleri, daha sonraki İbrani, Yunan, Latin, Arap ve Kiril alfabelerinin türetildiği Fenike alfabesinin atası olan Proto-Sinaitik yazının temelini oluşturmuştur. İskenderiye şehri, Roma egemenliğine girdiğinde yangından zarar gören kütüphanesiyle üstünlüğünü korudu, 642'den önce yok edildi. Bununla birlikte, büyük miktarda antik edebi eser ve bilgi kayboldu.

#### Tıp

Edwin Smith Papirüsü, günümüze ulaşan ilk tıbbi belgelerden biridir ve belki de beyni tanımlamaya ve analiz etmeye çalışan en eski belgedir: modern sinirbilimin başlangıcı olarak görülebilir. Bununla birlikte, eski Mısır tıbbı bazı etkili uygulamalara sahip olsa da, etkisiz ve bazen zararlı uygulamaları da yok değildi. Tıp tarihçileri eski Mısır farmakolojisinin büyük ölçüde etkisiz olduğuna inanmaktadır. Bununla birlikte, bilimin temel ampirik yöntem ile güçlü paralellikler gösteren ve G. E. R. Lloyd'a göre bu metodolojinin gelişiminde önemli bir rol oynayan muayene, teşhis, tedavi ve prognoz bileşenlerini hastalığın tedavisine uygular. Ebers papirüsü (MÖ 1550 civarı) de geleneksel ampirizmin kanıtlarını içerir.

Michael D. Parkins tarafından yayınlanan bir makaleye göre, Hearst Papirüsü'ndeki 260 tıbbi reçetenin %72'sinde hiçbir iyileştirici unsur bulunmamaktadır. Parkins'e göre, kanalizasyon farmakolojisi ilk olarak eski Mısır'da başlamış ve Orta Çağ boyunca devam etmiştir. Yaralara inek dışkısı sürülmesi, kulak deldirme ve dövme yaptırma ve kronik kulak enfeksiyonları gibi uygulamalar tetanos gelişiminde önemli faktörlerdi. Frank J. Snoek, Mısır tıbbının sinek benekleri, kertenkele kanı, domuz dişleri ve zararlı olabileceğine inandığı diğer ilaçları kullandığını yazmıştır.

### Pers

Sasani İmparatorluğu'nda matematik ve astronomiye büyük önem verilmiştir. Cündişapur Akademisi bu konuda önemli bir örnektir. Astronomik tablolar bu döneme aittir ve Sasani gözlemevleri daha sonra İslam Altın Çağı'nın Müslüman astronomları ve astrologları tarafından taklit edilmiştir. Sasani döneminin ortalarında İran'a Batı'dan, Hristiyanlığın yayılmasının ardından Süryani diline eşlik eden Yunanistan'ın görüşleri ve gelenekleri şeklinde bir bilgi akını geldi. Erken Orta Çağ'da İran, İslam biliminin kalesi haline gelmiştir. Emevi ve Abbasi devletlerinin kurulmasından sonra birçok İranlı âlim bu İslam hanedanlarının başkentlerine gönderilmiştir.

## Grek-Roma dünyası

Klasik Antik Çağ'ın mirası, özellikle anatomi, zooloji, botanik, mineraloji, coğrafya, matematik ve astronomi gibi olgusal bilgilerde önemli ilerlemeler içeriyordu.
Bilginler, özellikle değişim sorunu ve nedenleri ile ilgili olanlar olmak üzere belirli bilimsel sorunların önemine dair farkındalıklarını geliştirmişlerdir. Helenistik dönemde, bilginler sıklıkla daha önceki Yunan düşüncesinde geliştirilen ilkeleri kullanmışlardır: matematiğin uygulanması ve bilinçli deneysel araştırma.

### Bilimsel uygulamalar

Klasik antik çağda, evrenin işleyişine dair araştırmalar hem takvim yapımı ve tıp gibi pratik hedeflere yönelik araştırmalarda hem de doğa felsefesi olarak bilinen soyut araştırmalarda yer almıştır. İlk bilim insanları olarak kabul edilen antik insanlar kendilerini "doğa filozofları", yetenekli bir mesleğin uygulayıcıları veya dini bir geleneğin takipçileri olarak düşünmüş olabilirler.

Klasik antik çağda bilimsel düşünce MÖ 6. yüzyıldan itibaren Thales ve Pisagor'un Sokrates öncesi felsefesinde somutlaşmıştır. "Bilimin babası" Thales, şimşek ve deprem gibi doğa olayları için doğaüstü olmayan açıklamalar öne süren ilk kişidir. Pisagor, matematiği araştıran Pisagor Okulu'nu kurdu ve Dünya'nın küresel olduğunu ilk öne süren kişi oldu.

Yaklaşık MÖ 385 yılında Platon, Akademi'yi kurdu. Platon'un öğrencisi Aristoteles, Helenistik dönemin Eratosthenes, Euklidrd, Samoslu Aristarkhos, Hipparkhos ve Arkhimedes gibi bilginlerle 3. ve 2. yüzyıllarda doruğa ulaşan "bilimsel devrimini" başlattı. Platon ve Aristoteles'in tümdengelimsel akıl yürütme anlayışını geliştirmesi, daha sonraki bilimsel araştırmalar için özellikle yararlı olmuştur.

### Mimarlık ve mühendislik

### Astronomi

Helenistik astronomi ve mühendislik alanındaki başarı düzeyi Antikythera mekanizması ile gösterilmiştir. Astronom Samoslu Aristarkhos güneş sisteminin güneş merkezli bir modelini öneren bilinen ilk kişi olurken, coğrafyacı Eratosthenes Dünya'nın çevresini doğru bir şekilde hesaplamıştır. Hipparkhos, ilk sistematik yıldız kataloğunu hazırlamıştır.

### Matematik

Matematikçi Öklid, matematiksel titizliğin temellerini atmış ve ''Elementler'' adlı eserinde bugün hala kullanılan tanım, aksiyom, teorem ve ispat kavramlarını ortaya koymuştur. Arşimet, sonsuz bir serinin toplamıyla bir parabolün yayının altındaki alanı hesaplamak için tüketme yöntemini kullanmasıyla tanınır ve pi sayısının oldukça doğru bir yaklaşımını vermiştir. Fizikte hidrostatik ve kaldıraç prensibi üzerine yaptığı çalışmalarla da tanınır.

### Tıp

Tıp alanında, Herophilos insan vücudunun diseksiyonuna dayanan ve sinir sistemini tanımlayan ilk kişidir. Hipokrat ve takipçileri birçok hastalığı ve tıbbi durumu tanımlayan ilk kişilerdi. Galenos, beyin ve göz ameliyatları da dahil olmak üzere, bin yıldan fazla bir süre boyunca bir daha denenmeyen pek çok cesur ameliyat gerçekleştirdi.

### Mineraloji

Theophrastos, bitki ve hayvanların en eski tanımlarından bazılarını yazmış, ilk taksonomiyi oluşturmuş ve mineralleri sertlik gibi özellikleri açısından incelemiştir. Yaşlı Plinius MS. 77 yılında ''Doğa Tarihi'' ansiklopedisini hazırlamıştır. Elmasın oktahedral şeklini doğru bir şekilde tanımlamıştır. Kristal]] şeklinin öneminin farkına varması modern kristalografinin habercisi olurken, çok sayıda başka mineralden bahsetmesi de mineralojinin habercisidir. Ayrıca diğer minerallerin karakteristik kristal şekillerine sahip olduğunu kabul eder, ancak bir örnekte kristal habitüsü ile kıymetli taş kesme çalışmalarını karıştırır. Aynı zamanda kehribarın çam ağaçlarından elde edilen fosilleşmiş bir reçine olduğunu ilk fark eden kişidir çünkü içlerinde sıkışmış böcekler olan örnekler görmüştür.

## Hint alt kıtası

### Matematik ve mühendislik

Harappa, Mohenjo-daro ve İndus Vadisi Uygarlığı'nın (IVC - Indus Valley Civilisation) diğer bölgelerinde yapılan kazılarda "pratik matematik" kullanımına dair kanıtlar ortaya çıkarılmıştır. İndus Vadisi halkı, boyutları 4:2:1 oranında olan ve bir tuğla yapının sağlamlığı için elverişli olduğu düşünülen tuğlalar üretmiştir. Birim ağırlığı yaklaşık olarak 'a eşit olan, belirlenmiş oranlara dayalı standart bir ağırlık sistemi kullanmışlardır. Ağırlıkları heksahedron, varil, koni ve silindir gibi düzenli geometrik şekillerde seri olarak üreterek temel geometri bilgilerini ortaya koymuşlardır. İndus Vadisi sakinleri ayrıca uzunluk ölçümünü yüksek bir doğruluk derecesinde standartlaştırmaya çalışmışlardır. Uzunluk birimi () olarak on eşit parçaya bölünmüş olan Mohenjo-Daro cetvelini tasarladılar. Antik Mohenjo-Daro'da üretilen tuğlalar genellikle bu uzunluk biriminin tam katları olan boyutlara sahipti.

Klasik Hint matematiğinin (MS. 400 ila MS. 1200) başlıca yazarları Mahaviracharya, Aryabhata, Brahmagupta ve II. Bhāskara gibi bilginlerdir. Hint matematikçiler ondalık sistem, sıfır, negatif sayılar, aritmetik ve cebir çalışmalarına erken dönem katkılarda bulunmuşlardır. Antik Hindistan'a Yunan eserleri aracılığıyla tanıtılan trigonometri, Hindistan'da daha da geliştirilmiştir. Sinüs ve kosinüsün modern tanımları Hindistan'da geliştirilmiştir.

Hint-Arap rakam sistemi, antik Hindistan'da geliştirilmiş ve daha sonra İslam dünyasına Endülüs'e yayılmış ve burada Papa II. Sylvester olacak olan Fransız keşiş Aurillaclı Gerbert tarafından (sıfır olmadan) benimsenmiştir. Sylvester, 11. yüzyılda Greko-Romen abaküs hesaplama aracının yeniden kullanılmaya başlanmasıyla bu sistemin kullanımını Orta Çağ Avrupası'na yaymıştır. Bakhshali el yazmasında negatif sayılar bulunmaktadır; MS. 200 ile MS. 600 arasında belirsiz bir tarihte derlenmiştir, daha sonra Hint matematikçi Brahmagupta tarafından kesin olarak kullanılmıştır.

### Tıp

Mehrgarh, bir Neolitik İndus Vadisi Uygarlığı bölgesi, insan dişlerinin *[[in vivo]]* delinmesine ilişkin bilinen en eski kanıtları sunmakta olup, bulunan örnekler MÖ 7000-5500 yıllarına tarihlenmektedir.

Ayurveda tıbbının kökenleri Atharvaveda'ya dayanır ve Hinduizm ile bağlantılıdır. Sushruta'nın *[[Sushruta Samhita]]* adlı eseri MÖ birinci binyılda ortaya çıkmıştır. Ayurvedik uygulaması, Buda zamanında (MÖ 520 civarında) gelişiyordu ve bu dönemde ayurvedik uygulayıcılar yaygın olarak cıvalı-sülfür ilaçları kullanıyorlardı. Bu dönemin önemli bir ayurveda uygulayıcısı Nagarjuna idi. Chandragupta II (MS. 375-415) döneminde ayurveda ana akım Hint tıp tekniklerinin bir parçasıydı ve Sömürge dönemine kadar böyle olmaya devam etti.

### Astronomi

Diğer kültürlerde olduğu gibi Hindistan'da da erken dönem astronomi dinle iç içe geçmişti. Astronomik kavramlara ilişkin ilk metinsel söz Vedalar'dan gelmektedir. Sarma'ya göre, "Rigveda'da evrenin yokluktan oluşumu, evrenin yapısı, kendi kendini destekleyen küresel Dünya ve her biri 30 günlük 12 eşit parçaya bölünmüş 360 günlük yıl ile periyodik bir ara ay hakkında zekice spekülasyonlar bulunur."

Literatürde belgelenen klasik Hint astronomisi Maurya İmparatorluğu (*[[Vedanga Jyotisha]]* ile) Vijayanagar İmparatorluğu (Kerala okulu ile) dönemini kapsar. Klasik Hint astronomisinin 5. yüzyılda başladığı söylenebilir. Aryabhata *[[Aryabhatiya]]* ve kayıp *Arya-siddhānta*yı yayınlamış ve Varāhamihira *[[Pancha-siddhantika]]*yı yazmıştır. Hint astronomisi ve astrolojisi yıldız hesaplamalarına dayanır, ancak birkaç durumda tropikal sistem de kullanılmıştır.

### Simya

Simya, Hindistan'da popülerdi. Hint simyacı ve filozof Kaṇāda alt bölümlere ayrılamayan madde olarak tanımladığı "anu" kavramını ortaya atmıştır. Bu modern bilimdeki atom kavramına benzer.

### Dilbilim

Dilbilim (fonoloji ve morfoloji ile birlikte) ilk olarak Sanskritçe üzerine çalışan Hint gramerciler arasında ortaya çıkmıştır. Hemachandra Sanskritçe ve Prakritçe için gramer yazmıştır. Onun *Siddha-Hema-Śabdanuśāśana*sı altı Prakrit dilini içeriyordu. Apabhraṃśa'nın bilinen tek gramerini hazırlamış ve bunu halk edebiyatı ile örneklendirmiştir. Pāṇini'nin Sanskritçe grameri Sanskritçe morfoloji, fonoloji ve köklerin özellikle ayrıntılı bir tanımını içerir.

## Çin ve Doğu Asya

### İcatlar

Joseph Needham, *[[Science and Civilisation in China]]* ("Çin'de Bilim ve Uygarlık") adlı eserinde Çin'in "Dört Büyük İcadı"nı (kâğıt yapımı, pusula, matbaa ve barut) özetlemiştir. Needham özellikle Han hanedanlığını Çin bilimleri için en önemli dönemlerden biri olarak vurgulamış, dönemin astronomi ve takvim yapımındaki önemli ilerlemelerine, botanik ve zoolojinin ilk biçimlerinde canlı organizmaların sistematik olarak belgelenmesine ve Wang Chong'un *[[Lunheng]]*i gibi eserlerde somutlaşan çağın felsefi şüpheciliğine ve akılcılığına dikkat çekmiştir.

Needham ile aynı fikirde olan profesörler Jin Guantao, Fan Hongye ve Liu Qingfeng, Han hanedanlığının Çin'in bilimsel ilerlemeleri açısından Orta Çağ Song hanedanlığı ile kıyaslanabilecek eşsiz bir dönem olduğunu vurgulamaktadır. Ayrıca, Savaşan Devletler Çağında geliştirilen Mohizm'in protobilimsel fikirlerinin Çin bilimi için kesin bir yapı sağlayabileceğini, ancak Çin teolojisi ve Konfüçyüsçülüğün ve edebi klasiklerinin hanedan kraliyeti tarafından desteklenmesiyle engellendiğini yazmaktadırlar. Needham ve diğer sinologlar, Çinli entelektüellerin dini ve felsefi çerçevesi doğa yasalarını rasyonelleştirme çabalarını engellediğinden, kültürel faktörlerin Çin başarılarının modern bilim olarak kabul edilebilecek şekilde gelişmesini engellediğini belirtmektedir.

### Mühendislik

Yunan astronom Eratosthenes, MÖ 255 yılında göksel kürenin bilinen ilk mucididir. Batı Han astronomu Geng Shouchang'ın MÖ 52'de tasarıma bir ekvator halkası ekleyen ilk kişi olmasına, Jia Kui'nin MS. 84'te bir ekliptik halka eklemesine ve ardından Zhang Heng'in ufuk ve meridyen halkalarını eklemesine rağmen, Çin'de göksel kürenin ilk ne zaman ortaya çıktığı belirsizdir.

Zhang Heng'in çalışmaları daha sonraki Çin tarihi boyunca oldukça etkili olmuştur. Bir saatbilimci olarak Zhang, su çarklarının ve su saati zamanlayıcısının su gücünü, göksel kürenin birleştirilmiş halkalarını otomatik olarak döndürmek için kullanan ilk kişi olarak kaydedilmiş yıldızların ve gezegenlerin hareketini göstermiştir; bu model, Tang hanedanlığında Yi Xing tarafından öncülük edilen ve Song hanedanlığı bilim adamı Su Song tarafından zincir tahrikli ve su tahrikli astronomik saat kulesinin inşasında kullanılan astronomik saat çalışmalarındaki sıvı eşapmanına doğrudan ilham verecek bir modeldir. Zhang, Çin'de su çarklarının itici gücünü kullanan ilk kişi değildi, zira Du Shi tarafından demir metalürjisinde pik demir yapmak için yüksek fırının körüklerini ve dökme demir yapmak için kubbe fırınını çalıştırmak için kullanılmışlardı. Zhang, uzaktaki depremlerin ana yönünü tespit eden ters sarkaçlı bir sismometre cihazı icat etti. Zhang'ın kat edilen mesafeleri ölçmek için odometre arabası ve navigasyon için sürekli güneyi gösteren diferansiyel dişlileri kullanan manyetik olmayan güneyi gösteren savaş arabası tasarımlarını icat edip etmediği ya da basitçe geliştirip geliştirmediği belirsizdir, ancak Üç Krallık dönemi mühendisi Ma Jun savaş arabasının başarılı bir modelini yaratmıştır.

Doğu Han sanatında tasvir edilen kilometre sayacı arabası, büyük olasılıkla Batı Han Çin'inde Luoxia Hong tarafından MÖ 110 civarında ve ayrıca Yunanlar (MÖ 3. yüzyılda Arşimet veya MS. 1. yüzyılda İskenderiyeli Heron) tarafından icat edilmiştir.

### Haritacılık

Haritacılıkta, MÖ 4. yüzyıla tarihlenen Qin haritaları keşfedilmiştir ve Batı Jin hanedanı yetkilisi Pei Xiu, dereceli ölçekte ölçümlere ve topografik yüksekliğe izin veren geometrik bir ızgara referansı kullandığı bilinen ilk Çinli haritacıdır, ancak bu, Zhang Heng tarafından yapılan ve artık kayıp olan haritalardaki dikdörtgen bir ızgara sistemine dayanıyor olabilir.

### Matematik

Matematikle ilgili olarak, Doğu Han döneminde MS. 179 yılında bütünüyle derlenen *[[Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm]]* ("The Nine Chapters on the Mathematical Art") belki de negatif sayıları kullanan ilk metindir. Bunlar eğik konumda sayma çubukları ile sembolize edilirken, negatif sayıları simgeleyen kırmızı çubuklara karşılık pozitif sayıları simgeleyen siyah çubuklar Batı Han dönemine kadar uzanıyor olabilir.

Zhang Heng, 'yi 10'un karekökünü kullanarak 3,162 olarak hesaplamıştır (küpün hacminin küreye oranının 8:5 olmasıyla), ancak bu, bilinmeyen bir yöntem kullanarak 3,154 olarak hesaplayan daha önceki Liu Xin'den daha az doğrudur. Zhang'ın hesaplaması Üç Krallık dönemi matematikçisi Liu Heng tarafından *[[Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm]]* adlı eser üzerine MS. 263 tarihli yorumunda geliştirilmiş ve 3,14159 değerinde bir pi algoritması sunarken, Liu Song ve Güney Qi dönemi matematikçisi Zu Chongzhi, Çinlilerin Batı matematiğine maruz kalmadan önce ulaşacakları en doğru rakam olan 3,141592 değerine ulaşmıştır.

### Astronomi

Erken dönem Çin astronomisi, Çinli bilginleri sıklıkla meşgul eden doğal dünyanın ve gözlemlenebilir evrenin kapsamlı bir şekilde belgelenmesinin bir örneğini sunmaktadır. Çin yıldız isimleri Shang hanedanlığının kehanet kemiği yazıtlarında geçmektedir. Çin Yirmi Sekiz Konağı'ndaki ekliptik boyunca yıldızların listeleri, MÖ 433 tarihli Zeng Markisi Yi'nin mezarının lake kaplarında ve Qin devlet adamı Lü Buwei'nin *[[Lüshi Chunqiu]]* ansiklopedisinde verilmiştir, ancak Han hanedanlığına kadar gözlemlenebilir gök küredeki tüm yıldızları listeleyen tam yıldız katalogları yayınlanmamıştır. MÖ 168 yılında bir Batı Han mezarında gömülü olan Mawangdui İpek Metinleri, Çin takımyıldızlarının yanı sıra kuyruklu yıldızları da gösteren Çin yıldız haritalarının yazılarını ve mürekkep çizimlerini sunmaktadır. Savaşan Devletler dönemi astronomları Shi Shen ve Gan De'nin geleneksel olarak MÖ 4. yüzyılda yıldız katalogları yayınladıkları düşünülmektedir, ancak Sima Qian'ın (MÖ 145-86) ''Records of the Grand Historian'''daki "Book of Celestial Offices" (; ; "Göksel Görevler Kitabı") yıldız kataloğu daha sonraki tüm Çin yıldız katalogları için model oluşturmuştur. Çin takımyıldızları daha sonra Orta Çağ Kore astronomisi ve Japon astronomisinde benimsenmiştir. Sima Qian'ın 90 takımyıldızı içeren yıldız kataloğunun üzerine inşa edilen Zhang Heng'in MS. 120 yılında yayınlanan yıldız kataloğu 124 takımyıldızı içeriyordu.

Zhou hanedanlığının son dönemlerinde yeni yeni bilimsel fikirler oluşmaya başlamış ve Han hanedanlığı döneminde yaygınlaşmıştır. Yunanistan'daki Aristoteles gibi Wang Chong da Dünya'nın su döngüsünü doğru bir şekilde tanımlamış ancak çağdaşları tarafından reddedilmiştir. Bununla birlikte Wang (Romalı Lucretius'a benzer şekilde) Güneş ve Ay'ın küresel olduğu ve Ay'ın güneş ışığının yansımasıyla aydınlandığı şeklindeki o zamanki ana akım Han Çinli hipotezlerini yanlış bir şekilde eleştirmiştir - doğru hipotezler astronom ve müzik teorisyeni Jing Fang tarafından savunulmuş ve polimat bilim adamı ve mucit Zhang Heng tarafından genişletilmiştir. Zhang, gökkürenin yuvarlak olduğunu ve Dünya'nın sarısı olduğu bir yumurta gibi yapılandırıldığını teorize etmiştir ki bu, çağdaş Greko-Romen dünyasında büyük ölçüde kabul gören bir jeosentrik modeldir.

### Yazma ve dilbilim
Analitik yaklaşımlar yazının kendisine de uygulanmıştır. Savaşan Devletler dönemine ait *[[Erya]]* temel bir sözlük sunsa da, 9.353 karakterin listelendiği ve radikallere göre kategorize edildiği logografik Çince yazı karakterlerini açıklayan ve inceleyen ilk analitik Çince sözlük, Doğu Han filoloğu ve politikacı Xu Shen tarafından yazılan *[[Shuowen Jiezi]]*dir.

### Tıp

Geleneksel Çin tıbbının ufuk açıcı eserlerinden biri, MÖ 3. ve 2. yüzyıllar arasında derlenen ve insan vücudunun organ ve dokularını (*[[zangfu]]*) metafizik beş evre ve yin ile yang merceğinden inceleyen *[[Huangdi Neijing]]*dir (*Yellow Emperor's Inner Canon*; "Sarı İmparatorun Dahiliye Kanonu"). Huangdi Neijing ayrıca ''qi'' yaşamsal enerjisinin iki dolaşım kanalına olan inancı da belirtmiştir. Han hanedanlığı hekimleri nabız teşhisinin vücuttaki hangi organların *qi* enerjisi yaydığını ve dolayısıyla hastaların yaşadığı rahatsızlıkları belirlemek için kullanılabileceğine inanıyordu. Huangdi Neijing, akupunktur kullanımını tanımlayan bilinen ilk Çin metnidir; Zhongshan Prensi Liu Sheng'in (ö. MÖ 113) mezarında altın akupunktur iğneleri bulunmuş ve Doğu Han dönemine ait taş oyma sanat eserlerinde bu uygulama tasvir edilmiştir. Huangdi Neijing aynı zamanda diyabeti tanımlayan ve aşırı tatlı ve yağlı gıda tüketimiyle ilişkilendiren bilinen ilk metindir.

Han metinleri cerrahide apselerin klinik olarak temizlenmesi gibi belirli prosedürler için pratik tavsiyeler sunmuştur. Çin'de ameliyat geçiren hastalar için anestezi kullanımını tarif eden bilinen ilk hekim, *Huangdi Neijing*e dayanan Çin bitki bilimi bilgisini cerrahi yaraları bir ay içinde iyileştiren bir merhem oluşturmak için kullanan Doğu Han hekimi Hua Tuo'dur. Yaptığı cerrahi işlemlerden biri, hastalıklarını teşhis edip iyileştirdiği bir kadının rahminden ölü bir fetüsün çıkarılmasıydı. Hua'nın çağdaşı hekim ve farmakolog Zhang Zhongjing, Doğu Han döneminde Çin'de bilinen tıbbi bilgilerin çoğunu *[[Shanghan Lun]]* (*Treatise on Cold Injury and Miscellaneous Disorders*; "Soğuk Yaralanması ve Çeşitli Hastalıklar Üzerine İnceleme") adlı büyük eserinde ve *[[Jingui Yaolüe]]* (*Essential Medical Treasures of the Golden Chamber *; "Altın Oda'nın Temel Tıbbi Hazineleri") adlı eserde korumuştur.

Han döneminde oluşturulan büyük Çin tıbbı kanonunun dışında, modern arkeoloji tıp alanında daha önceki Çin keşiflerini ortaya çıkarmıştır. MÖ 3. yüzyıla tarihlenen Shuihudi Qin bambu metinleri, cüzzam semptomlarının bilinen en eski tanımlarından bazılarını sunmaktadır (Romalı yazar Aulus Cornelius Celsus'tan ve belki de en eski versiyonu belirlenemeyen Hint *[[Sushruta Samhita]]*dan önce). MÖ 2. yüzyıla ait Mawangdui ipek metinleri, kalistenik egzersizleri için metinsel başlıklar içeren resimli diyagramlar sunmaktadır.

## Kolomb öncesi Mezoamerika

### Yazma

Kolomb Öncesi Mezoamerika'nın Orta Biçimlendirici Döneminde (MÖ 900 - MÖ 300), Zapotek uygarlığının yazısı ya da Olmek uygarlığının yazısı (Cascajal Bloğu belki de en eski kanıttır) Amerika'nın en eski tam yazı sistemlerini temsil eder.

Maya uygarlığı tarafından MÖ 400-200 yılları arasında Klasik Öncesi dönemde geliştirilen Maya yazısı, Olmek ve Zapotek yazı sistemlerine dayanıyordu ve MÖ 100'de yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Klasik Maya dili, kentleşmiş Mezoamerikan halkları arasında en sofistike yazı, astronomi, takvim bilimi ve matematik sistemlerini geliştirerek Olmeklerin ortak mirası üzerine inşa edildi.

### Matematik

Mayalar, takvimlerini oluşturmak için sıfırın kullanımını da içeren 20 tabanlı bir konumsal sayı sistemi geliştirdiler ve 1'den 19'a kadar olan sayılar için ayrı sembolik karakterler kullandılar.

### Astronomi

Zapotekler, Mezoamerika'da bilinen ilk astronomik takvimi oluşturdular, ancak bu muhtemelen Olmeklerin ağır etkisi altındaydı.

Maya yazısı, sayıları temsil eden logogramlar, katsayılar ve 20 günlük (360 günlük yıl içinde) ve hatta sosyal, dini, siyasi ve ekonomik olayları izlemek için 20 yıllık takvim dönemleri şeklinde kolayca ayırt edilebilen takvim tarihleri içerir.

## Notlar


## Kaynakça

## Bibliyografya
**Inventions* (Pocket Guides). Publisher: DK CHILDREN; Pocket edition (15 Mart 1995). . 
* Aaboe, Asger. *Episodes from the Early History of Astronomy*. Springer, 2001.
* 
* Evans, James. *The History and Practice of Ancient Astronomy*. New York: Oxford University Press, 1998.
* 
* Lindberg, David C. *The Beginnings of Western Science: The European Scientific Tradition in Philosophical, Religious, and Institutional Context, 600 BC. to AD. 1450*. Chicago: University of Chicago Press, 1992.
* Lloyd, G. E. R. *Greek Science after Aristotle*. New York: W.W. Norton & Co, 1973. .
* 
* Needham, Joseph, *Science and Civilization in China*, volume 1. (Cambridge University Press, 1954)
* Pedersen, Olaf. *Early Physics and Astronomy: A Historical Introduction*. 2nd edition. Cambridge: Cambridge University Press, 1993.
* Sardar, Marika. “Astronomy and Astrology in the Medieval Islamic World.” *Metmuseum.org*, . 
* 
*