Alban-Udi Kilisesi

**Alban-Udi Kilisesi** (resmî adıyla Alban-Udi Hristiyan Dini Cemaati), 2003 yılında Azerbaycan'da kurulan, Udi halkından oluşan ve kendisini IV-XIX. yüzyıllar arasında var olan tarihi Alban Havari Kilisesi'nin vârisi olarak gören bir kilise topluluğudur. Kilise, Çarlık Rusyası döneminde feshedilen tarihi Alban Havari Kilisesi'nin 167 yıl sonraki yeniden canlandırması olarak tanımlanır. 2013'te Alban Havari Kilisesi'nin kuruluşunun 1700. yılını kutladı. Azerbaycan hükûmeti tarafından desteklenen kilise, Rus Ortodoks Kilisesi Bakü Piskoposu ve Türkiye'nin Mardin şehrindeki Süryani kilisesi ile ilişkiler sürdürür.

## Tarihî arka plan
Kafkas Albanyası MÖ IV-MS VIII yüzyıllarda Güney Kafkasya'da var olmuş, Azerbaycan tarihinin bir parçasıdır. Tarihi Alban Havari Kilisesi, IV. yüzyılda Kafkasya Albanyası'nda kurulmuş, bir süre özerk (otosefal) olarak faaliyet göstermiş bir kilise örgütüydü. 705 yılında Arap Hilafeti'nin bölge hâkimiyetinin güçlenmesiyle Ermeni Apostolik Kilisesi'ne bağlandı; Rusların Güney Kafkasya'yı işgalinden sonra 1836'da feshedildi. Udi halkı, Kafkasya'nın en eski etnik gruplarından biri olup Hristiyanlığı kabul ederek bu dini Albanyası'nda yaymış; Kiş Kilisesi (Şeki bölgesi) bu mirasın önemli örneklerindendir. Modern Alban-Udi Kilisesi, Yeruşalim (Kudüs) Ortodoks Kilisesi'nin devamı olarak görülür ve Udi kimliğinin Hristiyanlık serüvenini Ermeni Gregoryen Kilisesi'nin etkisinden bağımsızlaştırmayı hedefler.

## Kuruluş ve faaliyetler
2003'te merkezî Nij (Nicə) olarak devlet kaydına alınan kilisenin lideri Robert Mobili, topluluğu tarihi Alban Havari Kilisesi'nin dirilişi olarak nitelendirir. Kilise, Ortodoks geleneğini savunurken bağımsızlığını da korur. Din adamları eğitimi için Mısır, Suriye, Türkiye ve Ukrayna gibi ülkelere başvurmuş, Ukrayna'yı dil ve ılımlı tutum nedeniyle öncelikli seçmiştir. Robert Mobili, Ürdün Nehri'nde vaftiz olmuş ve Athos Dağı'nı ziyaret eden ilk Azerbaycanlı olarak Ksenofont Manastırı arhimandriti Aleksi'den haç almıştır. Türkçe dil ortaklığı, eğitimde kolaylık sağladıgı icin, kilisenin keşişleri Mardin'deki Süryani kiliselerinde litürji öğrenirler.

Kilise, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü desteklemiş; Karabağ'ın Ermeni işgalinden kurtarılan bölgelerine seferler düzenlemiş, Hadrut ve Laçın'daki Hristiyan tapınaklarında ayinler gerçekleştirmiştir. 2021'de Laçın'daki Ağoğlan tapınağında, 2024'te Hadrut tapınaklarında Hocalı Soykırımı anısına dualar okunmuş; şamlar (mum) yakılarak ölenler anılmıştır. 4 Aralık 2020'de Kelbecer'deki Hudaveng (Xudavəng) Manastırı'nı ziyaret etmiş, icma yardımcısı Rafiq Danakari buranın vaizi olarak atanmıştır. Din Kurumları ile İş Devlet Komitesi Başkanı Mübariz Qurbanlı, manastırın Alban-Udi cemaatine tahsisini önermiş; 2021 Paskalya sofrası Robert Mobili tarafından burada düzenlenmiştir.

## Yayınlar ve eğitim
Kilisenin çabalarıyla Luka İncili Udi diline çevrilip yayımlanmış; Udi çocuklar için kitapçıklar hazırlanmış ve resmî web sitesi kurulmuştur. Nij'deki Müqəddəs (Aziz) Yelisey Kilisesi'nde, Robert Mobili ve Rafiq Danakari yönetiminde Udi dilinde İncil dersleri verilir. 2013'te 10. ve 1700. yıl kutlamaları "On Yıl Diriliş" etkinliğiyle Nij'de yapılmış; Rus Ortodoks din adamları ile Litürji törenleri düzenlenmiştir. Udi gelenekleri Pasxa ve Kala Axsibay bayramlarıyla sürdürülür.

## Yapılar ve örgütlenme
***Aziz Yelisey Kilisesi**: 1823'te temeli atılan Nij'de merkezî kilisedir.
***Aziz Meryem Ana Kilisesi**: 1890'da inşa edildi. Haydar Aliyev Vakfı tarafından restore edildi.
***Hudaveng Manastırı**: Ana kilisesi 1214'te Defne sülalesinden Arzu Hatun tarafından yaptırıldı; Kelbecer'de Udi cemmatine tahsis edildi.

Kilisenin liderleri, cübbe, halat, kamilavka ve özel haçlar gibi ruhani kıyafetler giyerler. Vaftizler Rus Ortodoks Bakü Piskoposu tarafından yapılır.

## Kaynakça