Komünizm özlemi

**Komünizm özlemi**, aynı zamanda **komünist nostalji**, **komünizm nostaljisi**, **sosyalist nostalji** olarak da adlandırılır; Orta ve Doğu Avrupa ile Rusya'daki çeşitli post-komünist devletlerde, önceki komünist devletlere duyulan nostaljidir.

Bu tür nostaljinin örnekleri Doğu Almanya, Polonya, Eski Sovyetler Birliği, Eski Yugoslavya, Bulgaristan, Macaristan, Romanya, Çekya, Arnavutluk ve Slovakya'da gözlemlenebilir. İşletmeler, komünist nostaljiyi komünist şıklık ve eski dönemi hatırlatan diğer ürünler ve emtialar şeklinde ticarileştirmiş ve meta haline getirmiştir.

## İçgörü
Dominik Bartmanski, 1989'daki anti-komünist devrimlerden sonra gelişimle ilgili spesifik perspektiflerin bir süre belirsiz kaldığını, bunların "Avrupa'ya dönüş", "Batı değerlerine dönüş" gibi genel terimlerle ifade edildiğini belirtir. Bu, kapitalizm ve demokrasi ile ilgili ütopyacı beklentilere yol açtı. Geçiş döneminin zorluklarıyla karşılaşıldığında, "devrim sonrası ütopyacılık" "devrim sonrası hayal kırıklığı" üretti.

Kristen R. Ghodsee, post-komünist Doğu Avrupa üzerine bir araştırmacı olarak şunları söylüyor:

## Anketler

### Sovyetler Birliği

#### Ermenistan
2013 Gallup anketi, Ermenilerin %66'sının SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu düşündüğünü gösterdi; bu, ankete katılan herhangi bir ülkedeki en yüksek oran olup, %12'si bunun faydalı olduğunu düşünüyordu. 2016 anketi, Ermenilerin %71'inin SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğuna inandığını gösterdi. 2017 Pew anketine göre dağılmaya duyulan pişmanlık daha sonra %79'a yükseldi, sadece %15'i dağılmanın iyi bir şey olduğunu söyledi.

#### Azerbaycan
2013 Gallup anketi, Azerbaycanlıların %31'inin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %44'ünün ise faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2016 anketinde, Azerbaycanlıların %69'u SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğuna inanıyordu.

#### Belarus
1998 anketinde, Belaruslular komünist ekonomik sisteme yönelik Ukrayna'dan sonra en olumlu ikinci görüşe sahipti ve bu oran %78'di. Ancak 2006'ya gelindiğinde, Belarusluların sadece %39'u "SSCB'nin artık var olmaması büyük bir talihsizliktir" ifadesine katılırken, %49'u buna katılmadı. Ayrıca, Ruslar ve Ukraynalılarla karşılaştırıldığında, Belaruslular mevcut sistemi en çok destekleyenlerdi; %35'i bunu en uygun siyasi sistem olarak görüyordu. Batı demokrasisini destekleyenlerle (%22) birleştiğinde toplam %57 olurken, Sovyet temelli bir sistemi destekleyenler %28'di (%20 demokratikleşmiş Sovyet sistemi, %8 perestroyka öncesi Sovyet sistemi). Ayrıca, Belarusluların %43'ü piyasa ekonomisini desteklerken, %27'si Sovyet tarzı planlı ekonomiyi tercih etti ve %49'u Belarus'un kendine özgü bir gelişim yolu izlemesi gerektiğini söyledi (bunu %40 Avrupa yolu, %5 SSCB yolu izledi). Belarusluların çoğunluğu (%55), tam bir birleşim yerine BDT ile daha yakın işbirliğini destekledi (%16).

Ancak 2013'te Gallup anketi, Belarusluların %38'inin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, sadece %26'sının faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2016 anketinde, Belarusluların %53'ü SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğunu söyledi. 2017 Pew anketine göre dağılmaya duyulan pişmanlık hafifçe %54'e yükseldi, %34'ü ise dağılmanın iyi bir şey olduğunu belirtti.

#### Estonya
2017 anketinde, Estonyalıların %75'i SSCB'nin dağılmasının iyi bir şey olduğunu, sadece %15'i kötü olduğunu söyledi.

#### Gürcistan
2013 Gallup anketi, Gürcülerin %33'ünün SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %37'sinin faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. Daha sonra 2017 anketinde, Gürcülerin %47'si dağılmanın iyi bir şey olduğunu, %38'i kötü olduğunu düşündüğünü belirtti. Aynı yıl yapılan bir Pew anketi ise Gürcülerin %43'ünün dağılmanın iyi, %42'sinin kötü olduğunu düşündüğünü gösterdi.

#### Letonya
2017 Pew anketinde, Letonyalıların %30'u SSCB'nin dağılmasının kötü olduğunu, %53'ü ise iyi olduğunu söyledi.

#### Litvanya
2009 Pew anketinde, Litvanyalıların %48'i günümüzde ekonomik durumun Sovyet dönemine kıyasla daha kötü olduğunu belirtti. Daha sonra 2017 Pew anketinde, Litvanyalıların %23'ü SSCB'nin dağılmasının kötü olduğunu, %62'si ise iyi olduğunu düşündüğünü söyledi.

#### Moldova
2013 Gallup anketi, Moldovalıların %42'sinin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %26'sının faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2017 Pew anketine göre dağılmaya duyulan pişmanlık %70'e yükseldi, sadece %18'i dağılmanın iyi bir şey olduğunu belirtti.

#### Kazakistan
2005 anketinde, Kazakların %49,7'si Sovyet hükûmetinin vatandaşların ihtiyaçlarına yanıt verdiğini "kesinlikle katılıyor veya katılıyor" şeklinde belirtirken, sadece %9,1'i mevcut Kazak hükûmetinin bunu yaptığını söyledi. Ancak 2013 Gallup anketi, Kazakların %25'inin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %45'inin faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2016 anketinde, 35 yaş üstü Kazakların yaklaşık %60'ı SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğuna inanıyordu.

#### Kırgızistan
2005 anketinde, Kırgızların %70,3'ü Sovyet hükûmetinin vatandaşların ihtiyaçlarına yanıt verdiğini "kesinlikle katılıyor veya katılıyor" şeklinde belirtirken, sadece %16,9'u mevcut Kırgız hükûmeti için aynısını söyledi. 2013 Gallup anketi, Kırgızların %61'inin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %16'sının faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi.

#### Rusya
2005 anketinde, Rusların %66'sı "SSCB'nin artık var olmaması büyük bir talihsizliktir" ifadesine katıldığını, sadece %30'u katılmadığını belirtti. Ayrıca, %57'si tercih ettikleri siyasi sistem olarak Sovyet temelli bir sistemi destekledi (%35 demokratikleşmiş Sovyet sistemi, %22 perestroyka öncesi sistem), %32'si ise Sovyet dışı bir sistemi destekledi (%17 mevcut sistem, %15 Batı demokrasisi). Rusların eşit yüzdesi (%34) piyasa ekonomisini veya Sovyet tarzı planlı ekonomiyi destekledi. Ancak %59'u Rusya'nın kendine özgü bir gelişim yolu izlemesi gerektiğini savundu; SSCB yolunu (%11) veya Avrupa yolunu (%25) takip etmeye karşı çıktı. Rusların çoğuluğu BDT'nin birleşmesini destekledi (%39), bu oran sadece daha yakın işbirliğini destekleyenlerden (%37) ve aynı işbirliği düzeyini savunanlardan (%10) daha yüksekti.

Levada Merkezi'nin 1992'den beri yaptığı anket verileri, Sovyetler Birliği’nin dağılmasına yönelik pişmanlık oranlarının tutarlı olduğunu gösteriyor; 2021'deki en son anket, Rusların %63'ünün dağılmadan pişmanlık duyduğunu, sadece %28'inin pişmanlık duymadığını buldu. Pişmanlık 2012'de en düşük seviyedeydi; o zaman bile Rusların sadece %49'u dağılmadan pişmanlık duyduğunu söylerken, %36'sı pişmanlık duymadığını belirtti. Pişmanlık için en yaygın nedenler, birleşik ekonomik sistemin sona ermesi ve artık bir süper güç vatandaşı olmama durumu olarak listelendi.

Levada'nın 1990'ların ortalarından beri Rusların tercih ettiği siyasi ve ekonomik sistem üzerine yaptığı anketler de Sovyetler Birliği'ne nostaljiyi gösteriyor; 2021'deki en son anket, %49'un Sovyet siyasi sistemini tercih ettiğini, %18'in mevcut sistemi, %16'sının Batı demokrasisini tercih ettiğini, ayrıca %62'sinin ekonomik planlama sistemini tercih ettiğini, %24'ünün ise piyasa kapitalist ekonomisini tercih ettiğini gösteriyor.

2020 Levada Merkezi anketinde, Rusların %75'i Sovyet döneminin Rusya tarihindeki "en büyük zaman" olduğunu kabul etti.

#### Tacikistan
2013 Gallup anketi, Taciklerin %52'sinin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, %27'sinin faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2016'ya gelindiğinde, Taciklerin sadece %39'u SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğuna inanıyordu.

#### Türkmenistan
2013 Gallup anketi, Türkmenlerin sadece %8'inin SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu düşündüğünü gösterdi; bu, ankete katılan herhangi bir ülkedeki en düşük oran olup, %62'si bunun faydalı olduğunu düşünüyordu.

#### Ukrayna
1998 anketinde, Ukrayna eski komünist devletler arasında komünist ekonomik sisteme yönelik en yüksek onayı (%90) gösterdi. Ukrayna ayrıca komünist hükûmet sistemine (%82), komünizm ideolojisine (%59) ve komünizmin restorasyonuna (%51) en yüksek onayı verdi.

Ancak zamanla Ukrayna, Sovyet geçmişine daha az olumlu bakmaya başladı. 2006 anketinde, Ukraynalıların sadece %42'si "SSCB'nin artık var olmaması büyük bir talihsizliktir" ifadesine katılırken, %49'u katılmadı. Ancak tercih ettikleri siyasi sistem sorulduğunda, %46'sı Sovyet temelli bir sistemi (%31 demokratikleşmiş versiyon, %16 perestroyka öncesi versiyon) tercih ederken, %42'si Sovyet dışı bir sistemi (%18 mevcut sistem, %24 Batı demokrasisi) destekledi. %44 piyasa ekonomisini, %25 Sovyet tarzı planlı ekonomiyi destekledi. Ukraynalıların %49'u da Ukrayna'nın kendine özgü bir gelişim yolu izlemesi gerektiğini, Avrupa yolunu (%31) veya SSCB yolunu (%13) takip etmek yerine belirtti. %52 BDT ile daha yakın işbirliğini, tam bir birleşim yerine (%17) destekledi.

2009 Pew anketinde, Ukraynalıların %62'si günümüzde ekonomik durumun Sovyet dönemine kıyasla daha kötü olduğunu söyledi. 2013 Gallup anketi, Ukraynalıların %56'sının SSCB'nin dağılmasının zararlı olduğunu, sadece %23'ünün faydalı olduğunu düşündüğünü gösterdi. 2016 anketinde, 35 yaş üstü Ukraynalıların %60'ı SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğunu söyledi. Ancak 2020'ye gelindiğinde, Kyiv Uluslararası Sosyoloji Enstitüsü'nün anketi, Ukraynalıların %34'ünün SSCB'nin dağılmasından pişmanlık duyduğunu, %50'sinin pişmanlık duymadığını gösterdi. Pişmanlık Doğu Ukrayna'da en yüksekti; burada Ukraynalıların %49'u pişmanlık duyarken, %35'i duymadı; Batı Ukrayna'da ise en düşüktü, burada sadece %15 pişmanlık duyarken, %69 duymadı.

#### Özbekistan
2005 anketinde, Özbeklerin %48,1'i Sovyet hükûmetinin vatandaşların ihtiyaçlarına yanıt verdiğini, %28,1'i mevcut hükûmetin bunu yaptığını söyledi. Ancak 2016'da, Özbeklerin sadece %4'ü SSCB döneminde hayatın daha iyi olduğuna inanıyordu.

### Diğer Varşova Paktı Üyeleri

#### Bulgaristan
2009 Pew anketinde, Bulgarların %62'si günümüzde ekonomik durumun Varşova Paktı dönemine kıyasla daha kötü olduğunu söyledi. 2019 anketinde, Bulgarların %45'i komünist lider Todor Jivkov döneminde hayatın daha iyi olduğunu, %22'si daha kötü olduğunu belirtti. %74 popüler klişe "Bu ülkeyi mahvettiler" ifadesine katıldı. 2023'te Ulusal Parlamento Araştırmaları Merkezi'nin anketinde, Bulgarların %32,6'sı 1946-1989 arasındaki sosyalist dönemde yaşamayı tercih edeceğini, sadece %28,1'i 1989 sonrası dönemi tercih edeceğini belirtti. Bulgarların %9,5'inden fazlası çarlık döneminde yaşamak istedi.

#### Çekya
2009 Pew anketinde, Çeklerin %39'u günümüzde ekonomik durumun Varşova Paktı dönemine kıyasla daha kötü olduğunu belirtti.

1991 anketinde, Çeklerin %15'i mevcut rejimin geçmiş komünist rejime kıyasla "çok daha kötü" veya "biraz daha kötü" olduğunu, %71'i ise "çok daha iyi" veya "biraz daha iyi" olduğunu söyledi. Daha sonra 2021 anketinde, Çeklerin %25'i mevcut rejimin geçmiş komünist rejime kıyasla "çok daha kötü" veya "biraz daha kötü" olduğunu, %59'u ise "çok daha iyi" veya "biraz daha iyi" olduğunu belirtti.

#### Doğu Almanya

Allensbach Enstitüsü'nün anketlerine göre, Doğu Almanlar başlangıçta ortak bir Alman kimliğine sahipken, 1993'te Doğu Almanların çoğunluğu kendilerini "birleşik Almanya'nın bir parçası" yerine "eski Doğu Almanya vatandaşları" olarak gördüğünü belirtti. Sadece %11'i ortak bir Alman kimliğine sahip olduğunu düşünüyordu.

2009 anketinde, Doğu Almanların %49'u "GDR'nin kötü yanlarından daha fazla iyi yanı vardı. Bazı sorunlar vardı, ama orada hayat güzeldi" dedi, %8'i ise "GDR'nin çoğu iyi yanları vardı. Oradaki hayat, bugünkü birleşik Almanya'dan daha mutlu ve iyiydi" dedi; toplamda %57.

2023'te yapılan bir ankette, eski Doğu Almanya'da yaşayan Almanların %40'ı kendilerini Alman yerine Doğu Alman olarak tanımladığını, %52'si ise Alman olarak tanımladığını belirtti.

#### Macaristan
2010 Pew anketi, Macarların %72'sinin ülkelerindeki çoğu insanın komünizm altındakinden ekonomik olarak daha kötü durumda olduğunu, sadece %8'inin daha iyi olduğunu, %16'sının ise durumun aynı olduğunu düşündüğünü buldu. Anket ayrıca, %42'sinin komünizmden uzaklaşmayı onaylamadığını gösterdi.

Ancak 2019 Pew anketi, Macarların %70'inin piyasa ekonomisine geçişi onayladığını buldu.

Anketler, Komünist János Kádár dönemine duyulan nostaljinin Macaristan'da yaygın olduğunu gösteriyor. 2020'de Policy Solutions tarafından Macaristan'da yapılan bir ankete göre, Macarların %54'ü Kádár döneminde çoğu insanın hayatının daha iyi olduğunu, %31'i ise daha kötü olduğunu düşünüyor.

#### Polonya
2009 Pew anketi, Polonyalıların %35'inin günümüzde ekonomik durumun Varşova Paktı dönemine kıyasla daha kötü olduğunu, %47'sinin daha iyi olduğunu düşündüğünü buldu.

#### Romanya
2014 anketi, katılımcıların %44'ünün komünizm altında yaşam koşullarının daha iyi olduğuna inandığını buldu. 2010'da Romanya Değerlendirme ve Strateji Enstitüsü tarafından yapılan bir anket benzer sonuçlar verdi. 1.460 katılımcının %54'ü komünizm sırasında daha iyi yaşam standartları yaşadığını, %16'sı ise daha kötü olduğunu belirtti.

2010'da yapılan bir ankete göre, Romanyalıların %41'i fırsat verilseydi Komünist Nicolae Ceaușescu'ya oy vereceğini ve %63'ü 1989'dan önce hayatlarının daha iyi olduğunu hissettiğini belirtti. 2012'de bir anket, Romanyalıların %53'ünün komünizme geri döneceğini ve Ceaușescu rejiminin yanlış uygulandığını söylediğini gösterdi.

2014'te Ceaușescu'ya oy vereceklerin oranı %46'ya ulaştı. 27 Aralık 2018'de yapılan bir ankette, insanların %64'ü onun hakkında iyi bir görüşe sahip olduğunu belirtti.

#### Slovakya
2009 Pew anketi, Slovakların %48'inin günümüzde ekonomik durumun Varşova Paktı dönemine kıyasla daha kötü olduğunu gösterdi. 2018'de Slovakya'da yapılan bir anket, %81'inin komünizm sırasında insanların birbirine daha fazla yardım ettiğini, daha sempatik ve birbirine daha yakın olduğunu kabul ettiğini buldu. %79'u sosyalizm sırasında insanların daha güvenli bir ortamda yaşadığını ve şiddet suçlarının daha az olduğunu belirtti. %77'si, planlı ekonomi sayesinde herkes için yeterince faydalı iş olduğunu ve bu nedenle işsizlik olmadığını iddia etti. Ancak anket, "Çoğu katılımcı komünist dönemi ekonomisine geri dönmek istemedi ve piyasa veya sosyal piyasa ekonomisini tercih etti, ancak spesifik sorulara verilen yanıtlarda devletin daha büyük bir rolü, garantiler ve sosyal kesinlikler lehine görüş bildirdiler" notunu da ekledi.

1991 anketinde, Slovakların %35'i mevcut rejimin geçmiş komünist rejime kıyasla "çok daha kötü" veya "biraz daha kötü" olduğunu, %43'ü ise "çok daha iyi" veya "biraz daha iyi" olduğunu söyledi. Daha sonra 2021 anketinde, Slovakların %40'ı mevcut rejimin geçmiş komünist rejime kıyasla "çok daha kötü" veya "biraz daha kötü" olduğunu, %45'i ise "çok daha iyi" veya "biraz daha iyi" olduğunu belirtti.

Ancak 2019 Pew anketi, Slovakların %71'inin piyasa ekonomisine geçişi onayladığını buldu.

### Yugoslavya
#### Bosna-Hersek
2016 Gallup anketinde, Boşnakların %77'si Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %6'sı faydalı olduğunu söyledi.

#### Hırvatistan
2015'te *Moje Vrijeme* dergisinin 45 yaş üstü Hırvatlarla yaptığı ankette, %74'ü tek partili bir devlette yaşayabileceğini, %83'ü Yugoslavya döneminde ayrımcılık yaşamadığını belirtti. %88'i iş güvencesinin daha çok değer gördüğünü, %78'i halk sağlığının daha çok değer gördüğünü, %72'si dostluk ve ekonomik güvenliğin daha çok değer gördüğünü, %71'i dayanışmanın daha çok değer gördüğünü, %67'si yaşlılara daha çok saygı duyulduğunu söyledi. %39'u kadınların durumunun kötüleştiğini, %34'ü aynı kaldığını, %21'i ise kadınların bugün Yugoslavya dönemine kıyasla daha fazla fırsata sahip olduğunu belirtti. Sadece %2'si LGBT haklarının daha çok değer gördüğünü, %12'si ise ifade özgürlüğünün daha çok değer gördüğünü söyledi. %69'u yolsuzluğun kötüleştiğini, sadece %2'si iyileştiğini belirtti. %67'si "bağlantı" olmadan iş bulmanın daha kolay olduğunu, %26'sı kolay ama "bağlantı" gerektiğini, sadece %1'i şimdi iş bulmanın daha kolay olduğunu söyledi. %71'i "Güney'e" tatile gitmenin daha kolay olduğunu, %55'i genel olarak daha fazla şeyi karşılayabildiğini belirtti. %91'i çocukların bugün daha az güvende olduğunu, sadece %1'i daha güvende olduğunu söylerken, %73'ü gençlik çalışma eylemlerinin geri dönmesini destekledi. Sadece %8'i Josip Broz Tito'nun diktatör olduğunu söylerken, %40'ı onun genel olarak olumlu bir figür olduğunu belirtti.

2016 Gallup anketinde, Hırvatların %23'ü Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %55'i faydalı olduğunu söyledi.

#### Karadağ
2016 Gallup anketinde, Karadağlıların %65'i Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %15'i faydalı olduğunu söyledi.

#### Kuzey Makedonya
2016 Gallup anketinde, Makedonların %12'si Yugoslavya'nın dağılmasının faydalı olduğunu, %61'i zararlı olduğunu söyledi.

#### Kosova
2016 Gallup anketinde, Kosovalıların %10'u Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %75'i faydalı olduğunu söyledi.

#### Sırbistan
2016 Gallup anketinde, Sırpların %81'i Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %4'ü faydalı olduğunu söyledi.

#### Slovenya
2014 Gallup anketinde, Slovenlerin %45'i Yugoslavya'nın dağılmasının zararlı olduğunu, %41'i faydalı olduğunu söyledi.

### Arnavutluk
2016 AGİT anketi, Arnavutların %42'sinin komünist lider Enver Hoca'nın olumlu bir etkisi olduğunu, %45'inin olumsuz bir etkisi olduğunu söylediğini gösterdi. Arnavutların %35'i Arnavutluk'un komünist geçmişini sorunlu görmezken, %62'si bunu en azından biraz sorunlu olarak görüyordu.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* Rebecca Mckee, Erica Richardson, Bayard Roberts, Christian Haerpfer ve Martin Mckee, "Things Can Only Get Better? Changing Views of the Past, Present and Future in the Former Soviet Union", *Europe-Asia Studies*, Cilt 65, Sayı 7, 2013, ss. 1466-1478, 
*: *Özetten*: "Eski Sovyet cumhuriyetlerinden sekizinde 2001 ve 2010'da yapılan iki ankette, Sovyet dönemi hükûmetine yönelik tutumlar ile anket zamanındaki tutumlar ve geleceğe yönelik beklentiler karşılaştırılıyor. Her yerde geçmişe bakış daha az olumlu, bugüne bakış ise daha olumlu hale geldi. Ancak her anketteki görüşler ve aralarındaki değişim, ülkeler ve sosyo-demografik gruplar arasında farklılık gösteriyor."