Azerbaycan'da çay yetiştiriciliği

**Azerbaycan'da çay yetiştiriciliği**, Astara, Lankaran, Masalli, Lerik, Yardimli ve Celilabad ilçelerini kapsayan Lenkeran-Astara bölgesinde yer alan 5.33 bin kilometrekarelik bir alanda yoğunlaşmıştır. Azerbaycan çayının yaklaşık %90'ı, İran ile güney sınırına yakın Lankaran'da üretilmektedir. Çay, ilk olarak 1880'lerde Azerbaycan'ın Hazar Denizi bölgesinde yetiştirilmeye başlanmıştır. Bölgenin elverişli iklim koşulları sayesinde, Azerbaycan çay hasadının %99'u artık bu bölgede üretiliyor.

## Tarihçe
19. yüzyılın sonlarına doğru, M. O. Novoselov, Lankaran Bölgesi'nde ilk deneysel çay çalıları dikti. 1896'da bir çay fabrikası kurdu ve 1900 yılına kadar bölgede küçük deneysel çay plantasyonları kuruldu. 1912'de Novoselov, bölgede çay yetiştirmek için uygun koşulları ele alan *Russkiye subtropiki* ('Rus subtropikleri') adlı eserini yazdı. Yaklaşık 1920'de girişimin başarısız olmasının ardından, Azerbaycan Bahçecilik ve Subtropikal Bitkiler Enstitüsü çay yetiştiriciliği üzerine bir çalışma başlattı. Çay endüstrisinin geliştirilmesinin bir parçası olarak, Sovyetler Lenkaran ve Zakatala çevresindeki bölgede çay üretimini artırdı.

Mayıs 1949'da, Moskova'daki bakanlar, Azerbaycan SSR'nde çay bitkisini geliştirmek ve araziyi geliştirme yoluyla SSCB'de çay üretimini artırmak için planlar ortaya koydu. Bunun sonucunda Gürcistan (ülke), Krasnodar Bölgesi ve Azerbaycan'da yerli çay üretimi 1988 yılına kadar çoğunlukla siyah çay olmak üzere 38,5 bin tona ulaştı. Çay plantasyonlarını daha da geliştirmek için önerilen bir plan, 1953 yılında Sovyetler Birliği Devlet Planlama Komitesi Teknik-Ekonomik Uzmanlar Konseyi tarafından onaylandı ve uygulandı. Bu plan, üretim tesislerini, makine aletlerini ve sulama iyileştirmeyi içeren kapsamlı bir plandı ve bunların tümü verimliliğin artmasına yol açtı. Lövəyin, Khanbulanchay ve Vileshchay şu anda su temininde ana katkıyı sağlayan kaynaklardır.

1982 yılında 26 bin ton çay üretildi, Azerbaycan'da çay yetiştiriciliği 1983 yılında 9,3 bin hektarlık bir alanı kapsıyordu ve çoğunlukla yeşil çay yetiştiriliyordu, ancak Lankaran Bölgesi'nde yaygın olarak siyah çay da yetiştiriliyordu. O dönemde yerel kuru çay talebinin %65 ila %70'i karşılanıyordu ve sektör 65.000 ila 70.000 işçiye istihdam sağlıyordu. 1987 yılında Azerbaycan Hükûmeti, ülkedeki çay üretimini artırmak amacıyla bir kararname uygulamaya koydu ve 2000 yılına kadar çay üretimini 21.000 hektara çıkarmayı planladı. Böylece yeşil çay verimi 80-90.000 tona, kuru çay verimi ise 20-22.000 tona çıkacaktı. Ancak SSCB'nin çöküşü ve Birinci Dağlık Karabağ Savaşı gibi olaylar nedeniyle Azerbaycan'da çay üretimi düştü ve 1995 yılına kadar 1.200 ton azaldı.

## Mevcut üretim

Azerbaycan'ın çay tarlaları Hazar Denizi ve Talş Dağları arasında, subtropikal iklimin hakim olduğu bir bölgede yer almaktadır. İklim ve nem oranı, burayı çay yetiştirmek için ideal bir yer haline getiriyor.
Başlıca çay yetiştirme alanları Lankaran, Astara İlçesi, Lerik, Masalli, Zakatala ve Balakan ilçelerinde bulunmaktadır. Azerbaycan çayı esas olarak iç tüketim için üretilmekle birlikte, Türkiye, Rusya'nın Dağıstan Cumhuriyeti ve Gürcistan'a da ihraç edilmektedir.

Şeki-Zagatala ekonomik-coğrafi bölgesinde sektördeki büyüme nispeten zayıftır. Son raporlar, Güney Kafkasya'daki hava koşullarının yeni çay plantasyonlarını destekleyebileceğini ve hükûmet tarafından gelecekteki genişleme için alanlar belirlendiğini gösteriyor. Üretimi canlandırmaya yardımcı olmak için hükûmet girişimlerinin, 2021 yılına kadar çay yetiştirmek için kullanılan arazinin boyutunun iki katına çıkmasına yol açması bekleniyor.

## Çay Endüstrisi
1996 yılından beri aralıksız faaliyet gösteren Sun Tea Azerbaijan çay paketleme fabrikası, Bağımsız Devletler Topluluğu'ndaki (BDT) en büyük çay paketleme fabrikasıdır. Güney Kafkasya'da bölgesel lider olan fabrikanın yıllık üretimi yaklaşık 15 bin tondur. Şirket, Lenkaran ve Astara'daki birincil çay işleme fabrikalarında yaprak kurutma, bükme, fermantasyon, kuru ayıklama ve paketleme işlemlerini gerçekleştirerek saf yeşil çay yaprağı üretmektedir. Başlıca paketlenmiş çaylar, yeşil çaylar ve meyve çayları üretmektedir. Çay, Kafkasya, Orta Asya ve başta Rusya olmak üzere BDT ülkelerine ihraç edilmektedir.

Şirket, en önemli markası Azerçay için yerel çay plantasyonlarından veya Hindistan, Vietnam veya Kenya'dan gelen yaprakları kullanmaktadır. Bakü'deki fabrikası, Sri Lanka'dan Inter Tea aracılığıyla yüksek kaliteli Seylan çayları temin etmektedir. Sun Tea Azerbaijan, Azerbaycan Devlet Standardı ve Azerbaycan Cumhuriyeti Sağlık Bakanlığı Hijyen Sertifikası'na uygun olarak çayı çeşitli ağırlıklarda (50, 100, 250 ve 500 gram) paketlemektedir. Fabrika, çeşitli kalite ve bileşime sahip birçok çay çeşidi üretmek için ağırlıklı olarak Seylan ve Hint çaylarının bir karışımını kullanmaktadır.

## Çay kültürü

Azerbaycanlılar, çay içmekten büyük keyif alırlar ve eski ve geleneksel çay seremonilerini hala sürdürmektedirler. Azerbaycan'da, günlük yaşamlarının ana içeceği olan çayı içerken, misafirin ilk olarak siyah çayla karşılanması yaygındır. Çay genellikle armut biçimli kristal Armudu bardağında servis edilir; bu bardağın alt kısmının çayı daha uzun süre sıcak tuttuğu ve üst kısmının daha hızlı soğuttuğu söylenir. Azerbaycan kültüründe, çayın misafire ilk önce siyah çay ikram edilmesi gelenekseldir.
Yemeğin başlangıcı misafirperverliğin bir sembolüdür. Şekerli çay, normal çaya tercih edilir. Gelenek gereği, çayı tatlandırmak için şeker asla doğrudan eritilmez. Bunun yerine, çaydan yudumlamadan önce içine hafifçe bir küp şeker batırılır; bu gelenek, çaydaki toksinlerin şekerle reaksiyona girerek tespit edildiği Orta Çağ'da başlamıştır. Azerbaycanlılar ayrıca çaylarını tarçın, limon veya zencefil gibi baharatlarla tatlandırmayı da severler. Çay, mısır ipeği çayı, nane çayı, tarçın çayı, safran çayı, zencefil çayı, kuşburnu çayı, alıç çayı ve kekik çayı üretmek için kokulu bitkiler kullanılarak yapılır. Çay, genellikle incir, çilek, kayısı, ceviz ve böğürtlen gibi meyvelerden yapılan reçellerle servis edilir; bu reçellere "dişleme" denir ve sohbetin akışını kolaylaştırmak için tasarlanmış bir gelenektir.

Azerbaycan'da çaya olan yüksek talep nedeniyle, neredeyse her mahallede "çayhane" olarak bilinen bir çay evi bulunur. Çayhanenin "çaykhoru" (çay uzmanı), iyi bir çayın koyu bordo renginde olması gerektiğini her zaman bilir. Bu tür işletmelerde en sık servis edilen çay türü "purrengi"dir (kadife çay).

Tarihsel olarak, "çayhanlar" çoğunlukla erkeklerin egemen olduğu işletmelerdi, çünkü kadınların kamuya açık yerlere girmesine izin verilmiyordu. "Çayhane" terimi, erkeklerin çay içtiği bir yeri ifade eder ve bu kültürel gelenek, Azerbaycan'da tıpkı Britanya'daki Pub'ların bir zamanlar kadınları dışlaması gibi devam etmektedir. "Çayhaneler", erkeklerin tavla oynarken siyaset veya diğer önemli konuları tartıştığı yerler olma geleneğini sürdürmektedir.

Azerbaycan'da çay içmek, nişan kutlaması, evlilik, çocuk doğumu veya cenaze gibi önemli olaylarda sıklıkla yer alır.

## Çay Yetiştiriciliği Kanunu
Çay üretimini geliştirmek, sektörün ihracat potansiyelini artırmak ve kırsal nüfusun istihdam olanaklarını sağlamak amacıyla 12 Şubat 2018'de 2018-2027 yılları arasında çay yetiştiriciliğinin geliştirilmesine yönelik bir devlet programı onaylandı.

## Kaynakça