Azerbaycan çamur volkanları

**Çamur volkanları**, volkanik çamur materyallerinden oluşan, zirvesinde bir krateri bulunan düz koni şeklindeki tepelerdir (yüksekliği 400 metreye kadardır). Sürekli ya da aralıklı olarak çamur, gaz, kaya parçacıkları ve su (bazen petrol karışımıyla) püskürtür. Azerbaycan'ın petrol ve doğal gaz bölgelerinde 300'den fazla çamur volkanı ve çamur volkanı oluşumu bulunmaktadır. Bunların çoğu yoğun grifon-salza aktivitesiyle karakterize edilir ve yeryüzüne hidrokarbon gazları, mineralli sular, petrol emülsiyonlu çamur çıkarır.

Genellikle çamur volkanının püskürmesi, güçlü bir yer altı uğultusu ve patlamayla başlar. Yeraltının derin katmanlarından çıkan gazlar yüzeye ulaşınca tutuşur. Bazen volkanın üzerindeki alev 1000 metre yüksekliğe kadar ulaşır (Karasu çamur volkanı). Çamur volkanının gazları çoğunlukla metandan, kısmen ağır hidrokarbonlardan ve inert gazlardan oluşur. Volkanın suyu iyot, brom, bor gibi elementler içerir ve hidrokarbonatlı-sodyumlu özellik taşır. Çamurda bor, cıva, manganez, bakır, baryum, stronsiyum, lityum gibi birçok mikro element bulunur.

Azerbaycan'da her yıl 2 ila 5, bazen daha fazla püskürme olur. Geçen yüzyılın farklı yıllarında çamur volkanlarının aktivitesinde artış kaydedilmiş ve püskürmelerin sayısı olağan dönemlerden fazla olmuştur. Azerbaycan'da 220'den fazla çamur volkanı bulunmaktadır (Abşeron Yarımadası, Gobustan, güneydoğu Şirvan ovası, Samur-Deveçi ovası, Abşeron ve Bakü takımadalarında). En büyükleri Kalmas, Torağay, Büyük Kenizdağ gibi volkanlardır. Yükseklikleri 20-400 metre, taban çapları ise 100-4500 metre arasında değişir. 2007 yılında "Bakü ve Abşeron Yarımadası Çamur Volkanları Grubu Devlet Doğa Koruma Alanı" oluşturularak 52 çamur volkanına devlet doğa koruma alanı statüsü verilmiştir.

## [[Abşeron]]- Çamur Volkanlarının Bölgesi

Azerbaycan, dünya çapında çamur volkanlarının benzersiz ve klasik bir gelişim bölgesi olarak tanınmıştır. Yeryüzünde bilinen 2000'den fazla çamur volkanından 344'ü Azerbaycan'ın doğusunda ve ona komşu Hazar denizi havzasında yer almaktadır. Çamur volkanlarının çoğu Bakü ve Abşeron Yarımadası'nda yayılmış olup, bazıları doğal anıt olarak şekillenmiştir. Azerbaycan'ı tam anlamıyla çamur volkanlarının diyarı olarak adlandırmak mümkündür.

Çamur volkanları, petrol ve doğalgaz yataklarının belirlenmesinde ücretsiz bir keşif kuyusu rolü oynamaktadır. Ayrıca, çamur volkanlarının kili değerli bir maden olarak kabul edilmektedir. Aynı zamanda çamur, sinir sistemi, cilt ve eklem hastalıklarının tedavisinde başarıyla kullanılmaktadır. Volkanlar, sismik olaylarla sıkı bir ilişkiye sahip oldukları için depremlerin oluşmasını ve bu tür olayların tahmin edilmesini kolaylaştırmaktadır.

Son yıllarda, Bakü ve Abşeron Yarımadası'nda bulunan çamur volkanlarına artan insan etkileri nedeniyle bu alanlar tahrip edilmektedir. Yoğun inşaat çalışmaları yapılmakta, volkanların patlama riski olan bölgelerde konutlar inşa edilmektedir. Bu sebeple, ülkede var olan çamur volkanlarının korunmasını sağlamak ve doğanın bu nadir olaylarına daha özenle yaklaşmak büyük önem arz etmektedir. Azerbaycan'ın çamur volkanlarının korunması: Bakü ve Abşeron Yarımadası'nda bulunan çamur volkanlarına insan etkilerinin azaltılması ve korunmasının sağlanması, bu doğal zenginliklerin korunarak gelecek nesillere aktarılması ve ülkemizin doğal mirasının geniş çapta tanıtılması amacıyla, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 15 Ağustos 2007 tarihli 2315 sayılı kararnamesiyle "Bakü ve Abşeron Yarımadası Çamur Volkanları Grubu Devlet Doğa Koruma Alanı" oluşturularak 52 çamur volkanına devlet doğa koruma alanı statüsü verilmiştir.

Bununla bağlantılı olarak, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın 15 Ağustos 2007 tarihli 2315 sayılı kararnamesinden doğan sorunların çözümü amacıyla Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı'nın 14 Eylül 2007 tarihli 512/ü sayılı emri ile ilgili Eylem Planı onaylanmıştır.

Eylem Planına göre, Çamur Volkanları Grubu Devlet Doğa Koruma Alanı'nın yönetmelik taslağının hazırlanarak Bakanlar Kuruluna sunulması, çamur volkanları grubuna dâhil olan volkanların yer aldığı bölgelerin incelenmesi ve envanter çalışmasının yapılması, alanın sınırlarının belirlenerek harita şemasının hazırlanması, koruma alanı ilan edilen çamur volkanlarından en çok insan etkisine maruz kalanlarının (*Pirekeşkül*, *Keyreki*, *Karadağ*, *Daşgil*, *Bozdağ*, *Gobu*, *Hökmeli* vb.) mevcut durumunun değerlendirilmesi ve korunmalarının güçlendirilmesi için sınırlarının belirlenmesi, koruma altına alınan çamur volkanlarının korunmasının sağlanması, bilimsel olarak kapsamlı bir şekilde incelenmesi ve bu alanlarda yapılan inşaat çalışmalarının durdurulması amacıyla çalışmalar yürütülmektedir.

Şu anda Eylem Planına uygun olarak, Azerbaycan Ekoloji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı tarafından "Bakü ve Abşeron Yarımadası Çamur Volkanları Grubu Devlet Doğa Koruma Alanı"nın yönetmelik taslağı hazırlanmış, ilgili kurumlarla onaylanmış, Bakanlar Kuruluna sunulmuş ve koruma statüsü verilen çamur volkanlarının şematik jeolojik haritaları hazırlanmıştır. Şu anda, devlet doğa koruma alanı statüsü verilmiş çamur volkanlarının korunması ve incelenmesi yönünde diğer tedbirler de ardışık olarak gerçekleştirilmektedir.

Azerbaycan sınırları içinde çamur volkanı oluşumları Hazar kıyısı – Kuba, Şamahı – Gobustan, Küryanı, Abşeron bölgelerinde, Bakü takımadalarında ve Kür ile Gabırrı nehirleri arasında geniş bir alana yayılmıştır. Çamur volkanları, Abşeron Yarımadası'nın batı kesiminde, Güney ve Orta Kobustan'da ve Hazar Denizi'ne kavuşan güneydoğu kısmında en çok gelişmiştir. Çamur volkanizmasının zayıf belirtileri, Büyük Kafkaslar'ın güney yamacında Girdimançay'ın başlangıcının doğusunda, Heftesaib, Zengi köyleri yanında, Lahıc yakınlarında ve Baskal köyü çevresinde kaydedilmektedir.

**Hazar kıyısı – Kuba bölgesi**: Büyük Kafkaslar'ın güneydoğu çöküntüsünün geniş kuzey etek şeridini ve Hazar kıyısı düzlüklerini kapsamaktadır. Kaynarca volkanının dışında, bölge sınırları içinde küçük sopka, grifon ve salza oluşumlarına rastlanır.

**Şamahı – Gobustan bölgesi**: Büyük Kafkaslar'ın güneydoğu kısmını kapsamaktadır. Bölgenin kuzey kesiminde Şıgzegirli, Merez, Şıxıqaya, Şeytanud, Qırqışlaq ve diğer volkanlar bulunur. Güney kesimde Torağay, Büyük Kenizedağ, Küçük Kenizedağ, Develidağ, Ütelgi, Ayaz – Ağıtirme, Nardaran – Ağıtirme, Haciveli ve diğer volkanlar yer alır. Elet sırtı boyunca Daşmerdan, Solaxay, Ayrantöken, Qoturdağ, Qırdağ ve diğer büyük çamur volkanları yerleşmiştir.

**Küryanı petrol ve gaz bölgesi:** Bu bölge sınırları içinde Kalmas, Mişovdağ, Kırovdağ, Durovdağ, Hamamdağ, Ağzıbir, Kürsengi gibi büyük çamur volkanları bulunmaktadır.

**Kür ve Gabırrı nehirleri arası**: Orta Kür çöküntüsü sınırlarında çamur volkanı oluşumları sopka, grifon ve salza biçimindedir.

**Abşeron bölgesi**: Bu bölge aynı adlı yarımadayı ve Hazar Denizi'nin kıyıya birleşen sahil şeridini kapsar. Çamur volkanları, bölgenin batı ve merkezi kesiminde daha yaygındır. Bölgenin batı ve merkezi kesiminde Hökmeli, Binegedi, Saray, Novhanı, Zigilpiri, Keyreki, Abih, Boğboğa, Büyüktaş, Otman-Bozdağı, Lökbatan, Şongar, Guşhana gibi çok büyük volkanlar yer almaktadır. Zığ ve Bibiheybet bölgelerinde gömülü çamur volkanları da bulunmaktadır. Abşeron takımadaları sınırlarında Buzovna Sopkası, Çamur Sopkası, Neft taşları ve diğer büyük çamur volkanları vardır.

**Bakü takımadaları bölgesi**: Bu bölge, Güney Hazar'ın kuzeyde Balıkçı Burnu'ndan başlayıp güneyde Kızılağac Körfezi'ne kadar uzanan geniş batı kısmını kapsamaktadır. Bu bölgedeki çamur volkanları, su yüzeyinden yükselen ada (Bulla, Oblivnoy, Los, Svinoy, Glinyannı vb.) ya da su altı yükseltilerinden (Kornilov-Pavlov yükseltileri, Poqorelaya Plita resifi, Golovaçev yükseltisi vb.) oluşmaktadır. Bakü takımadalarının deniz çamur volkanları, antiklinal kuşakların devamı olarak zincir şeklinde sıralanmıştır. Çamur volkanı kökenli bazı su altı yükseltiler -Yupiter, 1906 yılı yükseltisi, 1933 yılı yükseltisi, Makarov yükseltisi ve diğerleri- Abşeron Yarımadası'nın güneyinde yer alır.

Azerbaycan'da çamur volkanları düzensiz bir şekilde dağılmıştır. Bunlar büyük ya da küçük yüksekliklere sahip olup, Büyük Kafkaslar'ın güneydoğu çöküntüsü, Küryanı ovası, Bakü takımadaları, Abşeron Yarımadası ve Abşeron takımadalarının güncel arazilerinin oluşumunda önemli bir rol oynamaktadırlar. Morfolojik olarak, çamur volkanları, nisbi yüksekliği 5-150 metreden 400-500 metreye kadar değişen kesik koni biçimindedir ve dış görünüş olarak magmatik volkanlara benzemektedirler. Tepe kısımları, krater adı verilen çöküntülere sahiptir. Krater çapı 400-500 metre, temel çapı ise 6.000-10.000 metre ve daha fazla olabilir. Kuzey ve Orta Gobustan'daki çamur volkanları, çoğunlukla Kretase ve Paleojen çökelleri üzerinde yer almaktadır. Bu bölgelerin güneyinde, yani Güney Gobustan, Küryanı ovası ve Abşeron bölgesinde volkanlar nispeten daha aktif durumdadır. Hazar Denizi'nin su alanında da büyük volkanlara rastlanmaktadır.

Abşeron bölgesi morfolojik olarak kuzeybatı, güneybatı, doğu ve Hazar Denizi su alanı olmak üzere dört kısma ayrılmaktadır. Batı bölgesinde Keyreki, Zigilpiri, Kobu-Bozdağı, Güzdek-Bozdağı ve diğer çamur volkanları yer alır. Güneybatı bölgesi, Abşeron Yarımadası'nın merkezi ve batı kısımlarını kapsamaktadır. Bu bölgede Lökbatan, Kuşhana, Torpaklı-Ağıtirme ve diğer volkan konileri yükselmektedir. Yarımadanın doğu bölgesi, en alçak doğu kısmını kapsamaktadır ve bölgenin arazisi, hafif bir dislokasyona uğramış Abşeron kireçtaşları örtüsü ile belirlenmiştir. Bu bölgede Boğboğa, Gırmaku ve diğer küçük volkan konileri bulunmaktadır.
Abşeron Yarımadası, derinliği 30-50 metreye kadar olan Hazar Denizi su alanı ile çevrilidir. Bu bölgede Pirallahi, Cilov, Kum Adaları, Darvin, Neft Taşları, İkikardeş Taşları, Grigorenko su altı yükseltileri bulunmaktadır. Tektonik olarak, yarımada Büyük Kafkaslar'ın güneydoğu çöküntüsünde yer alır. Yarımada sınırları içinde 36 çamur volkanı, Abşeron Yarımadası'nda ve 8 çamur volkanı ise Abşeron takımadalarında incelenmiş ve tanımlanmıştır.

## Çamur volkanlarının kökeni
Çamur volkanlarının kökeni hakkında ilk kez H.V. Abih fikir beyan etmiştir. Abih, şu sonuca varmıştır: Çamur volkanları yüzeye çıkmak için gerekli olan ısı enerjisini magmadan, breş oluşturan kırıntı kayalarını yarılma (kırılma) bölgesinden, suyu denizden, gazı bitümlü kayalardan, çamur volkanlarının faaliyetinin başlaması için gerekli olan dürtüyü ise depremlerden alır. Diğer jeolog bilim insanları, çamur volkanlarının oluşum sebebini jeodinamik süreçlerle, yani kıvrımların, boşlukların ve çatlakların oluşumu ve gelişimi ile ilişkilendirirler. Petrol jeologlarına göre ise çamur volkanları, petrol yataklarında biriken hidrokarbon gazlarının aşırı basıncı sonucunda meydana gelir.

Çamur volkanları, çevredeki alandan 400-500 metreye kadar yükselen, taban çapı 100 ile 350 metre arasında değişen kesik koni şekline sahiptir. Volkanın zirvesi, krateri ile eşleşir ve düz kabarıklıktan derin çukura kadar çeşitli şekillerde olabilir. Krater genellikle volkanın merkezinde bulunur. Sopka breşi ve onu izleyen gaz ile su, bir kanal yoluyla dışarı çıkar ve zamanla toplanarak volkanın konisinin yamaçlarından aşağıya doğru akar, üzerinde yer alan volkanın tacını örter ve gizler. Krateri kadeh şeklinde olan çamur volkanları da vardır. Çamur volkanları, yeryüzünde veya deniz tabanında toplanmış sopka materyalinden oluşmuştur. Volkan atıkları arasında bazen çapı 1-2 metre olan daha büyük kaya parçalarına da rastlanır.

Volkan bacası genellikle dikey yönlüdür ve sopka breşinin dışarı çıkmasını sağlar. Volkan bacası iki ana bölümden oluşur: ana kanaldan ve damarlardan. Çamur volkanlarının konileri, "sopka breşi" adı verilen bir kaya kütlesinden meydana gelir. Sopka breşi, genellikle çevredeki kayalara yabancı olan sert kaya kırıntıları ile kil kütlesinin karışımından ibarettir. Sopka breşi sert olduğunda volkan konisinin yamaçları dik (Otman-Bozdağı, Kalmas, Torağay, vb.), su ile zengin olduğunda ise koni alçak ve yassı, krater ise tabak benzeri bir şekle sahip olur. Çamur volkanları, sopka breşini yeryüzüne çıkaran bacalardır. Sopka breşi ile birlikte gaz ve mineralleşmiş su da çıkar. Bu sırada ana püskürme kütlesi genellikle volkan kraterinden zaman zaman şiddetli püskürmeler (paroksizmler) şeklinde dışarı atılır. Paroksizm dönemleri arasında genellikle volkanın zirvesinde veya yamaçlarında yer alan parazit kraterlerden (grifonlar ve salzalar) zayıf gaz, su ve çoğu zaman az miktarda sopka çamuru çıkar. Sopka breşi, büyük yelpaze veya dil şeklinde çevreye yayılır ve kısa sürede kurur. Bu akıntıların genişliği birkaç yüz metre, uzunluğu birkaç kilometre, kalınlığı ise bazen 10 metreyi aşar. Sopka breşi akıntıları çoğu zaman birbirini örter.

## Kaynakça