1991 Irak ayaklanmaları

**1991 Irak ayaklanmaları**, Saddam Hüseyin’in Irak’taki Baasçı rejimine karşı Şii isyancılar ve Kürtler tarafından yürütülen etnik ve dini ayaklanmalardı. Ayaklanmalar, Körfez Savaşı’nın sona ermesinden sonra imzalanan ateşkesi takiben Mart’tan Nisan 1991’e kadar sürdü. Büyük ölçüde koordinasyonsuz olan isyan, Irak Devlet Başkanı Saddam Hüseyin’in rejim değişikliğine karşı savunmasız hale geldiği algısıyla körüklendi. Bu zayıflık algısı büyük ölçüde, tek bir on yıl içinde gerçekleşen ve Irak’ın hem nüfusunu hem ekonomisini yıkıma uğratan İran–Irak Savaşı ve Körfez Savaşı’nın sonucuydu.

İlk iki hafta içinde Irak’ın çoğu şehir ve eyaleti isyancıların eline geçti. Ayaklanmaya katılanlar arasında asker firarileri, Şii İslamcılar, Kürt milliyetçileri, Kürt İslamcıları ve aşırı sol gruplar dahil olmak üzere farklı etnik, dini ve siyasi kimliklerden insanlar vardı. İlk zaferlerin ardından, devrim hem iç bölünmeler hem de beklenen Amerikan ve İran desteğinin gelmemesi nedeniyle daha ileri başarılar elde edemedi. Saddam’ın Sünni Arapların hâkim olduğu Baas Partisi rejimi, başkent Bağdat üzerindeki kontrolünü korumayı başardı ve kısa süre sonra Irak Cumhuriyet Muhafızları öncülüğünde yürütülen acımasız bir kampanyayla isyancıları büyük ölçüde bastırdı.

Yaklaşık bir ay süren bu kısa huzursuzluk döneminde on binlerce insan öldü ve yaklaşık iki milyon kişi yerinden edildi. Çatışmadan sonra Irak hükûmeti, Bataklık Araplarının zorla yerinden edilmesi ve Dicle–Fırat nehir sistemindeki Mezopotamya Bataklıkları’nın kurutulması gibi daha önce başlatılmış sistematik bir uygulamayı yoğunlaştırdı. Körfez Savaşı Koalisyonu, Irak’ın kuzeyinde ve güneyinde uçuşa yasak bölgeler oluşturdu ve Kürt muhalefeti Irak Kürdistanı’nda '''Kürdistan Bölgesi'''’ni kurdu.

## Daha önceki ayaklanma çağrıları
İran–Irak Savaşı sırasında İran’ın dini lideri Ruhullah Humeyni, Iraklı Şiilere Baas hükûmetini devirmeleri ve bir İslam devleti kurmaları çağrısında bulundu. Onun kışkırtması nedeniyle birçok Şii Arap Irak’tan sürüldü ve bazıları İran tarafından desteklenen silahlı milislere katıldı, ancak çoğunluk savaş boyunca Irak’a sadık kaldı.

## ABD radyo yayınları
15 Şubat 1991’de Amerika Birleşik Devletleri Başkanı George H. W. Bush, Voice of America radyosu aracılığıyla Iraklılara hitaben bir konuşma yaptı. Saddam Hüseyin’i devirmek için hızlı bir askeri darbe kışkırtmayı uman Bush şöyle dedi:“Kan dökülmesini durdurmanın başka bir yolu var: O da, Irak ordusunun ve Irak halkının kendi meselelerini kendi ellerine alması, diktatör Saddam Hüseyin’i görevden uzaklaştırması ve ardından Birleşmiş Milletler kararlarına uyarak barışsever uluslar ailesine yeniden katılmasıdır.”Bush, benzer bir çağrıyı 1 Mart’ta, Körfez Savaşı’nın sona ermesinden bir gün sonra yaptı:“Benim kendi görüşüm... Irak halkı [Saddam’ı] bir kenara bırakmalıdır ve bu mevcut tüm sorunların çözümünü kolaylaştıracağı gibi Irak’ın barışsever uluslar ailesine yeniden kabulünü de kolaylaştıracaktır.”24 Şubat akşamı, yani Körfez Savaşı ateşkesinin imzalanmasından dört gün önce, CIA tarafından finanse edilip işletildiği iddia edilen Voice of Free Iraq radyo istasyonu, Irak halkına Saddam’ı devrimle devirmeleri çağrısında bulundu. Radyodaki konuşmacı, sürgündeki eski Baas Partisi ve Baasçı Devrimci Komuta Konseyi üyesi Salah Omar el-Ali idi. El-Ali, Iraklılara Irak’ın “suçlu tiranını” devirmeleri çağrısı yaptı ve Saddam’ın “felaket her sokağı, her evi ve Irak’taki her aileyi sardığında savaş alanından kaçacağını” ileri sürdü. Şöyle dedi:“Anavatanı diktatörlüğün pençesinden kurtarmak için ayağa kalkın ki, savaşın ve yıkımın sürmesinin getirdiği tehlikelerden kaçınmaya kendinizi adayabilesiniz. Dicle ve Fırat’ın onurlu evlatları, hayatınızın bu kritik anlarında ve yabancı güçlerin ellerinde ölüm tehlikesiyle karşı karşıyayken, hayatta kalmanız ve anavatanı savunmanız için tek seçeneğiniz diktatörü ve onun suç çetesini ortadan kaldırmaktır.”

## Devrim

### Güneydeki ayaklanmalar
Ayaklanmaların başladığı Irak’ın güneyindeki birçok isyancı, Irak Ordusu’nun moralsiz askerleri ya da özellikle **[[İslami Davet Partisi|İslami Dava Partisi]]** ve **Irak İslam Devrimi Yüksek Konseyi (SCIRI)** olmak üzere rejim karşıtı grupların üyeleriydi. Irak silahlı kuvvetleri büyük ölçüde Şii zorunlu askerlerden oluşuyordu ve rejim karşıtı unsurlar barındırıyordu; dolayısıyla hükûmetin birçok askeri kısa sürede taraf değiştirerek isyancılara katıldı.

Kargaşa ilk olarak Basra’nın güneyindeki Ebu’l-Haseeb ve Zübeyir kasabalarında Şubat ayının sonunda başladı. 1 Mart 1991’de, Körfez Savaşı ateşkesinden bir gün sonra, Kuveyt’teki yenilginin ardından eve dönen bir **[[T-72|T-72 tankı]] nişancısı**, Basra’nın ana meydanında asılı duran dev Saddam Hüseyin portresine bir mermi sıktı ve bunu gören askerler alkışladı. Basra’daki isyan, ilk başta hükûmet binalarına ve hapishanelere saldırmak için askeri araçlardan bir güç toplayan bir ordu subayı, **Muhammed İbrahim Vali** tarafından yönetildi; şehir halkının çoğunluğu tarafından da desteklendi. Basra’daki ayaklanma tamamen kendiliğinden ve dağınık bir şekilde gerçekleşti. Bu olayın haberleri ve Bush’un radyo yayınları, Irak halkını diğer kasaba ve şehirlerde de rejime karşı ayaklanmaya teşvik etti. Necef’te, şehrin büyük **İmam Ali Türbesi** yakınındaki bir gösteri, ordu firarileri ile Saddam’ın güvenlik güçleri arasında silahlı çatışmaya dönüştü. İsyancılar türbeyi ele geçirdi, Baas Partisi yetkilileri şehirden kaçtı veya öldürüldü; hapishanelerdeki mahkûmlar serbest bırakıldı. Ayaklanma, günler içinde Irak’ın güneyindeki en büyük Şii şehirlerinin tamamına yayıldı: **Amara, Divaniye, Hilla, Kerbela, Kut, Nasiriye ve Semava**. Küçük şehirler de devrim tarafından sarıldı.

Binlerce İran merkezli **Bedir Tugayları** (SCIRI) militanı dahil olmak üzere birçok sürgündeki Iraklı muhalif sınırları geçerek isyana katıldı. SCIRI, çabalarını Necef ve Kerbela’daki Şii kutsal şehirlerine yoğunlaştırdı; bu durum, onların Şii İslamcı gündemine ve İran yanlısı sloganlarına katılmayan birçok kişiyi yabancılaştırdı ve bu nedenle daha sonra Dava Partisi tarafından eleştirildiler. Bölgedeki isyancı saflar arasında firari Sünni askerler, **[[Irak Komünist Partisi]] (ICP)** fraksiyonları gibi solcular, Saddam karşıtı Arap milliyetçileri ve hatta rejimden kopmuş Baasçılar vardı. Ancak ne yazık ki, tüm bu farklı devrimci gruplar, milisler ve partiler sadece rejim değişikliği arzusunda birleşmişti; ortak bir siyasi ya da askeri programları yoktu, birleşik bir liderlikleri yoktu ve aralarında neredeyse hiç koordinasyon bulunmuyordu.

### Kuzeydeki ayaklanmalar
Kürt nüfuslu Kuzey Irak’ta kısa süre sonra başka bir isyan dalgası patlak verdi. Güney’deki kendiliğinden isyandan farklı olarak, Kuzey’deki ayaklanma iki rakip Kürt partisine bağlı milisler tarafından örgütlendi: öncelikle **[[Kürdistan Yurtseverler Birliği]] (KYB/PUK)** ve daha az ölçüde **[[Kürdistan Demokrat Partisi]] (KDP)**. Buna ek olarak, esas olarak 1980’lerde aktif olan **Asur Demokratik Hareketi (ADM)**, başlıca Asur muhalif grup olarak görev yaptı. ADM, hükûmetin Kerkük’te binlerce Asurluyu yerinden ettiğini ve 1991 öncesinde şehirde yaklaşık 30.000 Asur bulunduğunu bildirdi. Kuzey’de, hükûmet tarafından işe alınan Kürt ev muhafızlarının (jash) isyana katılması, ayaklanmaya önemli bir güç sağladı.

Kuzey’deki isyan (Irak Kürdistanı), 5 Mart’ta Ranya kasabasında başladı. On gün içinde, Kürt milliyetçileri (Peşmerge), İslamcılar (**[[Kürdistan İslami Hareketi|Kürdistan İslam Hareketi]]**) ve komünistler (**ICP ve [[Kürdistan Komünist Partisi]]**; ayrıca **[[PKK]]** da bir ölçüde aktiftir), on binlerce firari milis ve ordu kaçağıyla birleşerek (bölgede 50.000’den fazla oldukları bildirildi.) kuzeydeki tüm şehirleri ele geçirdi; sadece **[[Kerkük]]** (20 Mart’ta düştü) ve **Musul** dışında. Tüm birlikler neredeyse hiç direnç göstermeden teslim oldu, örneğin 24. Tümen tek bir kurşun bile sıkmadan teslim oldu. **Süleymaniye**’de isyancılar korkulan **Genel Güvenlik Müdürlüğü** bölge karargâhını kuşattı ve ele geçirdi (yıllar sonra, bu bina Kürtçe’de **Amna Suraka** veya “Kırmızı Güvenlik” olarak bilindi ve Saddam rejiminin suçlarına adanmış bir müze haline getirildi). Kanlı bir intikamla, yüzlerce esir alınmış Baas yetkilisi ve güvenlik görevlisi yargılanmadan öldürüldü; bildirildiğine göre Süleymaniye’de 900’den fazla güvenlik görevlisi öldürüldü. Ayrıca, hükûmetin üç yıl önce, 1988’de, on binlerce Iraklı Kürt ve diğer etnik azınlıkları sistematik olarak katlettiği kötü şöhretli **Enfal Harekâtı**’yla ilgili çok büyük miktarda hükûmet belgesi ele geçirildi; **14 ton belge** İnsan Hakları İzleme Örgütü’nün eline geçti.

Güney’den farklı olarak, Kürt isyanı açık siyasi sloganlar içeren gösterilerle başlamıştı: “Irak için demokrasi” ve “Kürdistan için özerklik.” Musul alındıktan sonra **Celal Talabani**, başkent Bağdat’a yürümeyi önerdi.

### Sadık kuvvetlerin taarruzu

7 Mart’ta Saddam Hüseyin, ayaklanmaları yatıştırma çabasıyla Şii ve Kürt liderlere, sadakat karşılığında merkezi hükûmette pay teklif etti, ancak muhalif gruplar bu öneriyi reddetti. Devrimin doruk noktasında hükûmet, Irak’ın 18 vilayetinden 14’ünde fiili kontrolünü kaybetmişti. Ancak Bağdat halkı büyük ölçüde pasif kaldı, çünkü Dava Partisi, Komünist Parti ve Suriye yanlısı Baasçı bir fraksiyon başkentte gizli örgütler kurmakta başarısız olmuşlardı. Sadece Şii nüfusun yoğun olduğu **Saddam Şehri**’nde sınırlı bir huzursuzluk yaşanırken, Bağdat’ın geri kalanı sakin kaldı.

Kısa süre içinde rejime sadık birlikler toparlandı ve şehirleri geri almak için saldırıya geçti. Onlara, seçkin ve siyaseten güvenilir Cumhuriyet Muhafızlarının tanklarının yaklaşık yarısının Saddam’ın “tüm savaşların anası” olarak ilan ettiği Kuveyt Savaşı’ndan kaçmayı başarmış olması ve Muhafız karargâh birliklerinin de savaştan sağ çıkmış olması yardımcı oldu. Ayrıca, 3 Mart’taki Körfez Savaşı ateşkes anlaşması Irak ordusunun sabit kanatlı uçaklarını kullanmasını yasaklıyordu, ancak çoğu köprü yıkıldığı için helikopter uçurmalarına izin verilmişti. Bunun nedeni, General Norman Schwarzkopf’un, ulaştırma altyapısı tahrip edildiği için hükûmet yetkililerini taşımak amacıyla helikopterlerin, hatta silahlı taarruz helikopterlerinin uçmasına izin verilmesi yönünde bir Iraklı generalin talebini, Pentagon veya Beyaz Saray’dan talimat almadan kabul etmesiydi; neredeyse hemen ardından Iraklılar bu helikopterleri ayaklanmaları bastırmak için saldırı amaçlı kullanmaya başladılar. Ağır silahları ve yüzeyden havaya füzeleri çok az olan isyancılar, Baasçıların ezici güçle karşılık vermesi karşısında helikopter saldırılarına ve rastgele topçu bombardımanlarına karşı neredeyse savunmasızdı. Human Rights Watch’a göre, “şehirleri geri almaya çalışırken ve kontrolü sağladıktan sonra, rejim yanlısı güçler, karşı bölgeleri rastgele bombalayarak; sokaklarda, evlerde ve hastanelerde infaz ederek; özellikle genç erkekleri ev ev aramalarda gözaltına alarak ya da doğrudan kurşuna dizerek; şehirlerden kaçmaya çalışanlara helikopterlerle saldırarak, ister isyancı ister sivil olsun binlerce kişiyi öldürdü.”

Kimyasal saldırı raporları da vardı; Basra’ya yönelik saldırıda sinir gazı kullanıldığı iddia edildi. Bir soruşturmanın ardından Birleşmiş Milletler, Irak’ın ayaklanmaları bastırmak için kimyasal silah kullandığına dair kanıt bulunmadığını, ancak tespit edilmesi mümkün olmayacak fosgen gazının kullanılmış olabileceğini dışlamadığını açıkladı. ABD hükûmetinin Irak Araştırma Grubu’na göre, Irak ordusu gerçekten de sinir gazı sarin ile öldürücü olmayan CS gazını büyük çapta kullandı; Mart 1991’de Kerbela ve çevresinde isyancılara karşı “düzinelerce” doğaçlama helikopter bombardıman sortisi yapıldı. Ayrıca Najaf ve Kerbela bölgelerinde hardal gazı saldırılarının yaşandığına dair kanıtlar da o dönemde bölgede bulunan ABD güçleri tarafından rapor edildi.

Güneyde, Saddam’ın güçleri Mart ayı sonunda direnişin küçük bir kısmı dışında hepsini bastırmıştı. 29 Mart’ta SCIRI lideri Abdülaziz el-Hakim, Şii isyancıların şehirlerden çekildiğini ve çatışmaların kırsal alanlarla sınırlı kaldığını kabul etti. Ülkenin kuzeyindeki Kürt ayaklanması ise başladığından bile hızlı çöktü. 29 Mart’ta Peşmerge’yi Kerkük’ten çıkardıktan sonra, hükûmet tankları 30 Mart’ta Duhok ve Erbil’e, 1 Nisan’da Zaho’ya ve 3 Nisan’da isyancıların elinde kalan son önemli şehir olan Süleymaniye’ye girdi. Hükûmet güçlerinin ilerleyişi, Qeladize harabeleri yakınındaki dar Kore vadisinde, Mesud Barzani liderliğindeki Kürtler tarafından verilen başarılı bir savunmayla durduruldu.

1999’da, Kürdistan Demokrat Partisi’nin Uluslararası İlişkiler sorumlusu Hoşyar Zebari, bir mektubunda şunları yazdı: “KDP, 1991’de Irak Kürdistanı’ndaki Kürt bahar ayaklanmalarını yöneten ve katılan başlıca Kürt siyasi partisi olmuştur. Ayaklanma, Irak hükûmetinin bölgedeki askeri, güvenlik ve idari yapısının çökmesine neden oldu... Irak birlikleri karşı saldırıya geçtiğinde ve Kerkük ile diğer büyük şehirlerin kontrolünü yeniden ele geçirdiğinde, Mücahit birliklerinin Irak güçlerine yardım ettiği yönünde söylentiler çıktı... Ancak... bu söylentiler gerçek değildir... KDP, Mücahitlerin ne ayaklanmalar sırasında ne de sonrasında Kürt halkını bastırmaya karışmadığını teyit edebilir.” Kaynaklar ayrıca Mücahitlerin İran’daki Kürt isyanını desteklediğini belirtmektedir.

5 Nisan’da hükûmet, “Irak’ın tüm şehirlerinde fitne, sabotaj ve ayaklanma eylemlerinin tamamen ezildiğini” duyurdu. Aynı gün, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi, Irak hükûmetinin Kürtlere yönelik baskılarını kınayan ve Irak’ın vatandaşlarının insan haklarına saygı göstermesini talep eden 688 sayılı kararı onayladı.

## Kayıplar
Ülke genelinde ölü sayısı yüksekti. İsyancılar birçok Baasçı yetkili ve subayı öldürdü. Buna karşılık, rejim tanklarının, topçularının ve helikopterlerinin rastgele ateşiyle binlerce silahsız sivil öldürüldü ve Saddam Hüseyin’in emriyle güneydeki birçok tarihi ve dini yapı özellikle hedef alındı. Saddam’ın güvenlik güçleri şehirlere girerek, çoğu kez kadınları ve çocukları canlı kalkan olarak kullandı; orada binlerce kişiyi keyfi olarak gözaltına aldı, sokaklarda ya da topluca infaz etti veya kaybetti. Birçok kişi işkence gördü, tecavüze uğradı ya da diri diri yakıldı.

Öldürülenlerin çoğu toplu mezarlara gömüldü. Nisan 2003’te Saddam Hüseyin’in devrilmesinden bu yana, binlerce cesedin bulunduğu toplu gömü alanları ortaya çıkarıldı. Irak İnsan Hakları Bakanlığı’nın 2003–2006 arasında kaydettiği 200 toplu mezarın çoğu güneydeydi; bunlardan birinin yaklaşık 10.000 kurbanı barındırdığı tahmin edilmektedir.

## Sonrası

### Mülteci krizi

Mart ve nisan başlarında, aralarında 1,5 milyonu Kürt olmak üzere, yaklaşık iki milyon Iraklı çatışmalarla sarsılmış şehirlerden kuzey sınırları boyunca dağlara, güneydeki bataklıklara ve Türkiye ile İran’a kaçtı. 6 Nisan’a gelindiğinde, Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği (UNCHR), yaklaşık 750.000 Irak Kürdü’nün İran’a, 280.000’inin Türkiye’ye kaçtığını ve 300.000 kişinin de Türk sınırında toplandığını tahmin ediyordu. Mülteci göçüne yaklaşım, İran ve Türkiye tarafından farklı şekillerde karşılandı. İran sınırlarını mültecilere açarken, Türkiye önce sınırlarını kapattı; ancak uluslararası baskılar ve mültecilerle başa çıkabilmek için mali yardım güvencelerinin ardından sınırlarını açtı. İran ise ABD ile gergin ilişkileri nedeniyle, bu krizle başa çıkabilmek için Türkiye’nin aldığı kadar uluslararası yardım alamadı. Nader Entassar’ın aktardığı uluslararası yardım kuruluşlarının verilerine göre, Türkiye mülteci başına İran’ın aldığı yardımın yedi katından fazlasını aldı.

Göç, ani ve kaotikti; binlerce çaresiz mülteci yaya olarak, eşeklerle ya da arkası açık kamyonlara ve traktörlere tıkışarak kaçıyordu. Birçok kişi, hem kuzeyde hem de güneyde, Cumhuriyet Muhafızları helikopterleri tarafından kasıtlı olarak sivil konvoylarının üzerine ateş açılması sonucu vurularak öldürüldü. Çok sayıda mülteci de, İran ile yapılan savaş sırasında Irak birlikleri tarafından doğu sınırı yakınlarına yerleştirilen mayınlara basarak öldü ya da sakat kaldı. ABD Dışişleri Bakanlığı ve uluslararası yardım kuruluşlarına göre, Irak’ın Türkiye sınırında her gün 500 ila 1.000 Kürt öldü. Bazı raporlara göre ise, İran’a giden yolda da her gün yüzlerce mülteci hayatını kaybediyordu.

1991 yılının mart ayından itibaren, ABD ve bazı Körfez Savaşı müttefikleri, kuzey Irak üzerinde uçuşa yasak bölge oluşturarak Saddam’ın güçlerinin jet uçaklarıyla saldırı yapmasını engelledi ve Kürtlere insani yardım sağladı. 17 Nisan’da, ABD güçleri Kürt mülteciler için kamplar inşa etmek amacıyla Irak’ın 60 mil içine kadar girerek bölgeleri kontrol altına almaya başladı; son Amerikan askerleri 15 Temmuz’da kuzey Irak’tan ayrıldı. Nisan ayında gerçekleşen Yeşilova olayında, İngiliz ve Türk güçleri Türkiye’deki Kürt mültecilerin muamelesi konusunda karşı karşıya geldi. Birçok Şii mülteci Suriye’ye kaçtı ve binlercesi Seyyide Zeynep kasabasına yerleşti.

### Güneyde direniş ve misillemeler
Güneydoğu Irak’ta binlerce sivil, ordu firarisi ve isyancı, İran sınırına uzanan uzak Hovize bataklıklarında güvensiz sığınaklar aramaya başladı. Ayaklanmadan sonra, Bataklık Arapları kitlesel misillemelere hedef alındı, buna Irak bataklıklarının ekolojik açıdan yıkıcı şekilde kurutulması ve yerel halkın geniş çaplı ve sistematik zorla göç ettirilmesi eşlik etti. Bataklık Araplarının direnişi, Lübnan’daki Hizbullah ile hiçbir ilgisi olmayan Irak’taki Hizbullah Hareketi tarafından yönetildi ve bu hareket 2003’ten sonra Bataklık Araplarının ana siyasi partisi haline geldi. 10 Temmuz 1991’de Birleşmiş Milletler, güney bataklıklarında saklananlara bakmak üzere Hammar Gölü’nde bir insani yardım merkezi açma planlarını duyurdu, ancak Irak güçleri BM yardım çalışanlarının bataklıklara girmesine ya da insanların çıkmasına izin vermedi. Mart-nisan 1992’de, bataklıklarda saklanan 10.000 savaşçı ve 200.000 yerinden edilmiş kişiye yönelik büyük çaplı bir hükûmet saldırısı başladı ve sabit kanatlı uçaklar kullanıldı; ABD Dışişleri Bakanlığı’nın bir raporuna göre Irak, muhalefeti bölgeden çıkarmak amacıyla sulara zehirli kimyasallar boşalttı. Temmuz 1992’de hükûmet bataklıkları kurutmaya çalışmaya başladı ve yerleşim sakinlerine tahliye emri verdi, ardından ordu insanların geri dönmesini engellemek için evlerini yaktı. Güney genelinde sokağa çıkma yasağı da uygulandı ve hükûmet güçleri çok sayıda Iraklıyı tutuklayarak ülkenin orta kesimindeki gözaltı kamplarına nakletmeye başladı.

11 Ağustos 1992’de BM Güvenlik Konseyi’nin özel bir toplantısında, Britanya, Fransa ve Amerika Birleşik Devletleri, Irak’ı bataklıklara karşı “sistematik bir askeri kampanya” yürütmekle suçladı ve Bağdat’ın olası sonuçlarla karşılaşabileceği konusunda uyardı. 22 Ağustos 1992’de Başkan Bush, ABD ve müttefiklerinin, BM Güvenlik Konseyi’nin 688 sayılı kararı uyarınca muhalifleri hükûmet saldırılarından korumak için 32. paralelin güneyinde herhangi bir Irak uçağına karşı ikinci bir uçuşa yasak bölge kurduğunu açıkladı.

Mart 1993’te, bir BM soruşturması, önceki aylarda bataklıklardan yüzlerce Iraklının idam edildiğini rapor ederek Irak ordusunun güneydeki davranışlarını “geçtiğimiz yıl Irak’taki en kaygı verici gelişme” olarak nitelendirdi ve uçuşa yasak bölgenin kurulmasının ardından ordunun uzun menzilli topçu saldırılarına geçtiğini, bunu ağır kayıplara ve geniş çaplı yıkıma yol açan kara saldırılarının izlediğini ve toplu infaz iddialarını ekledi. Kasım 1993’te İran, bataklıkların kurutulması sonucu Bataklık Iraklılarının artık balık tutamadığını ya da pirinç yetiştiremediğini, 1991’den bu yana 60.000’den fazla kişinin İran’a kaçtığını bildirdi; İranlı yetkililer dünyaya mültecilere yardım göndermeleri için çağrıda bulundu. Aynı ay, BM güneydeki bataklıkların %40’ının kurutulduğunu rapor ederken, Irak ordusunun İran sınırına yakın köylere zehirli gaz kullandığına dair doğrulanmamış haberler ortaya çıktı. Aralık 1993’te, ABD Dışişleri Bakanlığı, Irak’ı “güneyde köylerin yakılması ve sivillerin zorla göç ettirilmesini içeren ayrım gözetmeyen askeri operasyonlar” yapmakla suçladı. 23 Şubat 1994’te Irak, Dicle Nehri’nin sularını ana bataklıkların güney ve doğusundaki bölgelere yönlendirerek 3 metreye varan su baskınlarına yol açtı; bu, tarım arazilerini kullanılmaz hale getirmek ve orada saklanan isyancıları, suyu boşaltılan bataklıklara geri dönmeye zorlamak için yapılmıştı. Mart 1994’te bir grup İngiliz bilim insanı bataklıkların %57’sinin kurutulduğunu ve 10 ila 20 yıl içinde Irak’ın güneyindeki tüm sulak alan ekosisteminin yok olacağını tahmin etti. Nisan 1994’te Amerikalı yetkililer, Irak’ın ülkenin uzak bataklıklarında askeri kampanyayı sürdürdüğünü açıkladı.

Irak, 1999’un başlarında Büyük Ayetullah Muhammed Muhammed Sadık el-Sadr’ın hükûmet tarafından öldürülmesinin ardından Şii nüfusun yoğun olduğu eyaletlerinde yeni huzursuzluklarla karşılaştı. 1991 ayaklanmalarında olduğu gibi, 1999 ayaklanması da şiddetle bastırıldı.

### Kürt egemen bölgesi

Kuzeyde, Irak’ın Kürtlerin yaşadığı bölgesinden çekilmesi için Ekim ayında bir anlaşmaya varılana kadar çatışmalar devam etti. Bu, Kürdistan Bölgesel Hükûmeti’nin kurulmasına ve Irak’ın kuzeyindeki üç vilayette Kürt Özerk Cumhuriyeti’nin oluşturulmasına yol açtı. On binlerce Irak askeri tanklar ve ağır topçularla desteklenerek cephe boyunca mevzilendi, Irak hükûmeti ise bölgeye yiyecek, yakıt ve diğer malların girişini engelleyen bir abluka kurdu. ABD Hava Kuvvetleri, Mart 1991’den bu yana kuzey Irak üzerinde uçuşa yasak bölgeyi uygulamaya devam etti, kuzey Irak’taki evlerinden kaçan Kürtleri korumak için ABD ordusu 1991’de birkaç mülteci kampı inşa edip işletti.

Bu genel çıkmaz, 1994–1997 Irak Kürt İç Savaşı sırasında bozuldu. İran’la ittifak kuran KYB’ye karşı, KDP Irak’ın desteğini çağırdı ve Saddam ordusunu Kürdistan’a göndererek Erbil ve Süleymaniye’yi ele geçirdi. ABD’nin 1996’da Güney Irak’a füze saldırıları düzenleyerek müdahale etmesi üzerine Irak hükûmet güçleri geri çekildi. 1 Ocak 1997’de, ABD ve müttefikleri, Huzur Sağlama Harekâtı sona erdikten bir gün sonra kuzeyde uçuşa yasak bölgeyi sürdürmek için Kuzey Gözetleme Harekâtı’nı başlattı.

### 2003 sonrası yargılamalar
Saddam Hüseyin’in 15 eski yardımcısının, aralarında Ali Hasan el-Mecid’in (“Kimyasal Ali” olarak da bilinir) de bulunduğu, 1991’deki bastırma sırasında 60.000 ila 100.000 kişinin öldürülmesindeki iddia edilen rolleri nedeniyle yargılanmaları 2007 ve 2008’de Bağdat’ta gerçekleşti. Savcıya göre, “1991’de güvenlik güçleri ve sanıklar tarafından Irak halkına karşı işlenen eylemler, modern tarihte insanlığa karşı işlenen en çirkin suçlardan biriydi.” El-Mecid, 1988 Enfal Operasyonu’ndaki rolü nedeniyle soykırımdan Haziran 2007’de zaten idama mahkûm edilmişti, 1991 olaylarındaki rolünden de suçlu bulunarak ikinci kez idam cezası aldı; 2010’da idam edildi. Konu, Saddam Hüseyin’in yargılanması sırasında da büyük önem kazandı.

## ABD’nin müdahale etmeme tartışması
Birçok Iraklı ve Amerikalı eleştirmen, Başkan George H. W. Bush’u ve yönetimini, Körfez Savaşı’nın sonunda Koalisyon güçlerini Kuveyt sınırındaki güney Irak’ta durdurduktan sonra isyanı cesaretlendirmekle ve ardından terk etmekle suçladı. 1996’da Genelkurmay Başkanları Kurulu Başkanı Colin Powell, *My American Journey* adlı kitabında Bush’un söylemlerinin “isyancılara cesaret vermiş olabileceğini” kabul etti, ancak “bizim pratik niyetimiz, İran’a karşı tehdit olarak ayakta kalabilmesi için Bağdat’a yeterince güç bırakmaktı” dedi. Koalisyon Komutanı Norman Schwarzkopf Jr., Irak’ın helikopter kullanmaya devam etmesine izin veren ateşkes anlaşmasını müzakere ettiği için pişmanlık duyduğunu ifade etti, ancak isyanları desteklemenin İran’ı güçlendireceğini de öne sürdü. Bush’un ulusal güvenlik danışmanı Brent Scowcroft ise ABC’den Peter Jennings’e “Açıkçası [isyanların] olmamasını dilerdim… Kesinlikle bir darbe tercih ederdik” dedi. 2006’da Washington Kürt Enstitüsü Başkanı Necmeddin Kerim, bunu “Irak’ın ihaneti” olarak niteledi ve politikayı, “Ortadoğu halklarının kanıyla satın alınmış, Ortadoğu’da tehlikeli bir istikrar yanılsaması, Saddam Hüseyin’i devirmek isteyen Iraklıların 1991’deki kitlesel katliamı gibi dehşetler üreten bir ‘istikrar’” olarak suçladı.

İsyanların başlamasından kısa süre sonra, Irak’ın parçalanabileceği korkusu, Bush yönetimini isyancılardan uzaklaşmaya itti. Amerikalı askeri yetkililer ayaklanmaların önemini küçümseyerek Irak’ın iç işlerine müdahale etmeme politikasını açıkladılar. ABD Savunma Bakanı Dick Cheney, isyanlar başladığında “Kimin tarafında olmak isteyeceğinizden emin değilim” dedi. 5 Mart’ta Genelkurmay Başkanları Kurulu İstihbarat Direktörü Tümamiral John Michael McConnell, Irak’ın 13 şehrinde “kaotik ve kendiliğinden” ayaklanmaların devam ettiğini kabul etti, ancak isyancıların “örgütlenme ve liderlik eksikliği” nedeniyle Saddam’ın galip geleceğini Pentagon’un öngördüğünü söyledi. Aynı gün Cheney, “Irak’ın iç politikasıyla ilgili herhangi bir eylem için koalisyonu bir arada tutmak bizim için çok zor olurdu ve bence şu noktada yetkimiz Irak’ın içine girmeye kadar uzanmıyor” dedi. ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Richard Boucher 6 Mart’ta “Irak’ın iç işlerine dış güçlerin karışmaması gerektiğini düşünüyoruz” dedi. 2 Nisan’da, dikkatlice hazırlanmış bir açıklamada, ABD Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Margaret Tutwiler, “Ne koalisyonun ne de uluslararası toplumun askeri ya da siyasi bir hedefi olarak Saddam Hüseyin’in devrilmesini asla, hiçbir zaman belirtmedik” dedi. Müdahale edilmemesine gerekçe olarak Irak’ın “Lübnanlaşması” korkusu, İran destekli Şiilerin iktidara gelmesi ihtimali ve Amerikan askerlerini yeniden savaşa sokma isteksizliği gösterildi. Başkan George H. W. Bush da üç gün sonra, Irak’ın sadık birlikleri şehirlerdeki son direnişi bastırırken şunları söyledi:

“En başından beri, Saddam Hüseyin’i devirmeyi ne koalisyonun ne de Amerika Birleşik Devletleri’nin bir hedefi olarak belirlemediğimi açıkça ifade ettim. Bu yüzden, güneydeki Şiiler, Bağdat’ta Saddam’dan memnun olmayanlar ya da kuzeydeki Kürtler, Amerika Birleşik Devletleri’nin bu adamı devirmek için yardımına koşacağını hiç hissetmedi… Amerika Birleşik Devletleri’nin niyetleri konusunda kimseyi yanıltmadım, benim bildiğim kadarıyla hiçbir koalisyon ortağı da benimle aynı görüşü paylaşmakta farklı düşünmedi.”

Bush yönetimi, 7 Mart’ta Iraklı yetkilileri isyan sırasında kimyasal silah kullanmamaları konusunda sert biçimde uyardı, ancak hükûmetin helikopter saldırıları konusunda ikircikli davrandı. Genelkurmay Başkanları Kurulu harekât daire başkan yardımcısı Tümgeneral Martin Brandtner, “Amerikan güçlerinin hiçbir şekilde silahların [isyancılara] geçmesine izin vermek ya da herhangi bir tarafı desteklemek gibi bir hareketi yok” dedi. Bunun sonucunda, güney Irak’ta konuşlanmış Amerikan birlikleri cephanelikleri korudu ya da tamamen imha etti, isyancıların Bağdat’a ilerlemesini engelledi ve hatta bazı isyancı güçleri aktif olarak silahsızlandırdı; Ortadoğu uzmanı William B. Quandt’a göre, Amerikan birlikleri ayrıca “rejimin çökmesini istemedikleri için Irak’ın bir tümeninin Basra’ya ulaşmasına izin verdiler.” Ele geçirilen mühimmatları yok etmenin yanı sıra, Bush yönetimi bir kısmını Afganistan’daki Mücahitlere aktardı, hatta bir kısmını Iraklılara geri verdi; aynı zamanda İran’ı isyancılara silah göndermekle suçladı.

1991 devriminin ABD tarafından yüzüstü bırakılması, birçok analist tarafından, Iraklı Şii halkın 2003 Irak işgali sırasında George W. Bush yönetimindeki bazı yetkililerin savaş öncesinde öngördüğü gibi ABD öncülüğündeki koalisyon güçlerini sevinçle karşılamamasının ve Bağdat düşene kadar Saddam’a karşı ayaklanmaya isteksiz kalmasının açıklaması olarak gösterildi. 2011’de ABD’nin Irak Büyükelçisi James F. Jeffrey, Iraklı siyasetçilerden ve güneydeki aşiret liderlerinden, ABD’nin 1991’deki hareketsizliği için resmî olarak özür diledi. Önde gelen Iraklı Şii siyasi liderlerden Adil Abdülmehdi şu yorumu yaptı: “En azından şu an yaşadığımız durumdan bakıldığında, bu, 2003 çözümünden çok daha iyi bir çözüm olurdu. Irak halkının rolü temel olurdu, 2003’teki gibi değil.” Önde gelen Şii dinî liderlerinden Ayetullah Beşir Hüseyin Necefî’nin sözcüsü ise şu açıklamayı yaptı: “ABD’nin özrü çok geç geldi ve olanları değiştirmiyor. Bu özür, isyanın ardından gerçekleşen katliamda dullara kocalarını, yaslı annelere oğullarını ve kardeşlerini geri getirmeyecek.”

## Sinemada
Güneydeki ayaklanmaları konu alan filmler arasında David O. Russell’ın 1999 yapımı *Three Kings* filmi, Abbas Fahdel’in 2008 yapımı *Dawn of the World* filmi ve Michael Wood’un 1993 yapımı *Frontline* belgeseli *Saddam’s Killing Fields* yer almaktadır.

## Kaynakça