Macarların Karpat Havzası'nı fethi

**Macarların Karpat Havzası'nı fethi**, ayrıca **Macar fethi** veya **Macar topraklarının ele geçirilmesi** olarak da bilinir (), 9. yüzyılın sonu ve 10. yüzyılın başında Macarların Orta Avrupa'ya yerleşmesiyle sona eren bir dizi tarihi olaydır. Macarların gelişinden önce, erken ortaçağın üç gücü olan Birinci Bulgar İmparatorluğu, Doğu Frank Krallığı ve Moravya, Karpat Havzası'nın kontrolü için birbirleriyle savaşmıştılar. Bazen Macar atlılarını asker olarak kiraladılar. Dolayısıyla Karpatlar'ın doğusundaki Hazar bozkırlarında yaşayan Macarlar, fetihleri başladığında kendi yurtları olacak yeri çok iyi biliyorlardılar.

Macar fethi, "geç veya 'küçük' bir halk göçü" bağlamında başlamıştır. Macarlar, 862-895 yılları arasında uzun bir taşınma süreciyle Karpat Havzası'nı önceden planlanmış bir şekilde ele geçirmişlerdir. Diğer bir teoriye göre ise Macarlar, 894 veya 895 yılında Peçenekler ve Bulgarların ortak saldırısı sonucu Karpat Dağları'nı geçmişlerdir. Önce Tuna Nehri'nin doğusundaki ovaları ele geçirmişler ve 900 yılında Pannonia'ya (nehrin batısındaki bölge) saldırmışlar ve burayı işgal etmişlerdir. Moravya'daki iç karışıklıklarından yararlanarak 902-906 yılları arasında bu devleti ortadan kaldırmışlardır.

Macarlar, 4 Temmuz 907 günü ''Brezalauspurc'ta'' yapılan bir muharebede Bavyera ordusunu yenerek Karpat Havzası üzerindeki denetimlerini güçlendirmişlerdir. 899-955 yılları arasında Batı Avrupa'ya bir dizi sefer düzenlemişler ve 943-971 yılları arasında da Bizans İmparatorluğu'nu hedef almışlardır. Ancak zamanla havzaya yerleşerek 1000 yılı civarında Hıristiyan bir monarşi olan Macaristan Krallığı'nı kurdular.

## Arka plan

### Fetih öncesi Macarlar

Macarlar, 860'lardan itibaren bölgenin yerel bilgisini derinlemesine edindikten sonra, coğrafi olarak birleşik ancak politik olarak bölünmüş bir toprak olan Karpat Havzası'na gelmişlerdir. Avar Kağanlığı'nın sona ermesinden sonra (yaklaşık 822), Doğu Frankları Transtuna'da nüfuzlarını ilan etmişler, Bulgarlar Güney Erdel'de küçük bir ölçüde hakim olmuşlar ve iç bölgeler hayatta kalan Avar nüfusunu devletsiz devletlerinde barındırmışlardır. Arkeolojik kanıtlara dayanan bir teoriye göre, Avar nüfusu Macarların Karpat Havzası'nı fethettiği zamandan sağ kurtulmuştur. Bu iktidar boşluğunda, Macar fatih elitleri eski Avar Kağanlığı sistemini ele geçirmişlerdir; katliam ve toplu mezarlara dair hiçbir iz yoktur, Karpat Havzası'ndaki yerel halk için barışçıl bir geçiş olduğuna inanılmaktadır. Diğer bilim insanları geç Avar ve Macar fatihleri arasındaki sürekliliği ve/veya Karpat havzasının "çift fethini" (*kettős honfoglalás*) ret etmektedirler. Tarihçi Bálint Csanád'a göre "(orijinal teorinin) tek bir unsuru bile savunulabilir değil" ve "ikna edici bir kanıt, Avar ve Fetih dönemi iskelet materyalleri arasında gerçek bir benzerliğin yalnızca teorik olarak potansiyel vakaların %4,5'inde gösterilebilmesidir".

*Keşiş Georgios'un Kronik'inin devamı,* en erken kesin Macarlara dair referansı içermektedir. 836 veya 837 yılında Macar savaşçılarının Aşağı Tuna bölgesinde Bizans-Bulgar savaşları sırasında çıkan bir çatışmaya Bulgarlar adına müdahale ettiği belirtilmektedir. Orta Avrupa'daki bilinen ilk Macar akını*, St. Bertin Yıllıkları'nda* kaydedilmiştir ve burada "Macarlar olarak adlandırılan, bugüne kadar bilinmeyen düşmanlar"dan bahsedilmektedir; bunlar 862 yılında Alman Kralı II. Louis'in ülkesini harap etmişlerdir. Victor Spinei ve diğer tarihçiler, Alman Louis ile savaş halinde olan Moravya dükü Rastislav'ın, Doğu Frank Krallığı'nı işgal etmek için Macarları kiraladığını ileri sürmektedirler. Salzburg Başpiskoposu Theotmar, 900 yılı civarında yazdığı mektupta Moravyalıların sık sık Almanlara karşı Macarlarla ittifak kurduğunu açıkça belirtmektedir.

VII. Konstantinos, Macarların Karpatlar'ı istila edene kadar *"Atelkouzou"* adını verdikleri bir bölgede yaşadıklarını belirtir. *Barouch*, *Koubou*, *Troullos*, *Broutos* ve *Seretos* nehirlerinin aktığı bölgede yer aldığını da ekler. İlk iki nehrin Dinyeper ve Güney Bug ile özdeşleştirilmesi oybirliğiyle kabul edilmese de, son üç isim şüphesiz Dinyester, Prut ve Siret nehirlerine atıfta bulunmaktadır. Daha geniş bölgede, Adiamka nehri üzerindeki Subotsi'de, üç mezar (biri atının kafatası ve bacaklarıyla gömülmüş bir erkeğe ait) fetih öncesi Macarlara atfedilmektedir. Ancak bu mezarların 10. yüzyıla ait olması muhtemeldir.

Macarlar, bir konfederasyon oluşturan yedi kabileye ayrılmıştılar. VII. Konstantinos, bu sayıdan bahseder. Anonim yazar, siyasi bir örgüt yerine bu ismi ortaklaşa taşıyan "yedi önde gelen kişiden" bahsetse de, kabile konfederasyonunun Macar *"Hetumoger"* ("Yedi Macar") ismini korumuş gibi görünmektedir.

*Hetumoger* konfederasyonu, Macarların Hazar Kağanlığı'na karşı başarısız isyanlarının ardından (Konstantinos'a göre) onlara katılan Kabarların gelişiyle güçlenmiştir. Macarlar ve Kabarlar, *[[Annales iuvavenses|Salzburg Yıllıkları]]'nın* daha uzun versiyonunda anılmaktadır; bu versiyonda Macarların Viyana civarında, Kabarların ise 881'de *Culmite* yakınlarında savaştığı anlatılmaktadır. Madgearu, Kavar gruplarının 881 civarında Karpat Havzası'ndaki Tisza ovasına yerleşmiş olduğunu ve bunun Macar fethi sırasında *Gesta Hungarorum'da* Kumanlara yapılan anakronik atıfın ortaya çıkmasına neden olmuş olabileceğini ileri sürmüştür.

İbn Rüste ve Gerdizî'ye (sırasıyla 10. ve 11. yüzyıllardan iki Müslüman alim, coğrafya kitaplarında Buhara'dan Ceyhânî tarafından yazılmış daha eski bir eserden metinler korunmuştur) göre *Hetumoger* konfederasyonu ikili bir liderlik altındaydı. Macarların nominal veya kutsal liderlerine *kende* denilirken, askeri komutanlarına *[[Yula (ünvan)|yula]]* ünvanı veriliyordu. Aynı yazarlar, *yula* komutasında 20.000 atlıdan oluşan bir orduyu ekliyorlar; ancak bu sayının güvenilirliği belirsizdir.

Regino von Prüm ve diğer dönemin yazarları 9. yüzyıl Macarlarını göçebe savaşçılar olarak tasvir ederler. İmparator VI. Leon, atların askeri taktikler açısından önemini vurgulamıştır. Macar savaşçı mezarlarında bulunan at kafataslarının analizi, bu atlar ile Batı ırkları arasında önemli bir fark ortaya koymamıştır. Regino von Prüm, Macarların "birlik halinde göğüs göğüse savaşmak veya kuşatılmış şehirleri almak hakkında hiçbir şey bilmediklerini"  belirtir, ancak okçuluk becerilerinin altını çizer. Kalıntılar, bileşik yayların Macarların en önemli silahları olduğunu gösteriyor. Ayrıca, bu döneme ait birçok savaşçı mezarında hafif kavisli kılıçlar ortaya çıkarılmıştır. Regino von Prüm, Macarların savaşta açıkça geri çekilme gibi aldatmacalara olan tercihlerini not etmiştir. Dönemin yazarları da yetişkin erkeklerin yerleşim yerlerine düzenlenen baskınlarda katledilmesiyle temsil edilen vahşetlerini anlattılar.

### Karpat Havzası sakinleri
Mevcut Macar kroniklerine dayanarak, Macar topraklarının ele geçirildiği dönemde Karpat Havzası'nda yaşayan halkların birden fazla (bazen genişletilmiş) listesinin mevcut olduğu açıktır. Örneğin, Anonim yazarilk olarak "Slavlar, Bulgarlar, Ulahlar ve Romalıların çobanları" halklarının bu topraklarda yaşadığını yazar, ancak daha sonra "Kozar adlı bir halktan" ve Sekeller'lerden bahseder. Benzer şekilde, Kézai Simon ilk önce "Slavlar, Yunanlar, Cermenler, Moravyalılar ve Ulahlar"ı listeler, ancak daha sonra Sekeller'in de bu bölgede yaşadığını ekler. Macartney'e göre bu listeler birden fazla kaynağa dayanıyordu ve Karpat Havzası'nın 900 yılı civarındaki gerçek etnik koşullarını belgelemiyordu. Ioan-Aurel Pop, Kézai Simon'un Macarların fethettiği topraklarda ve yakın bölgelerde yaşayan halkları listelediğini söylemektedir.

Macarlar, Karpat Havzası'ndaki en uzun nehirlerin eski (Kelt, Daçya veya Cermen) isimlerini Slavca konuşan bir topluluktan almışlardır. Örneğin Tuna *(Duna)*, Dráva, Garam, Maros, Olt, Száva, Tisza ve Vág nehirlerinin Macarca isimleri Slavlardan alınmıştır. Macarlar ayrıca Balaton ("bataklık"), Beszterce ("hızlı nehir"), Túr ("yaban öküzü deresi") ve Zagyva ("kurumlu nehir") dahil olmak üzere Slav kökenli çok sayıda hidronim de benimsemişlerdir. Karpat Havzası'nda Slav kökenli yer adları bol miktarda bulunmaktadır. Örneğin, Csongrád ("kara kale"), Nógrád ("yeni kale"), Visegrád ("kale") ve diğer erken ortaçağ kaleleri Slav bir isim taşıyordu, Keszthely ismi ise Slav aracılığı ile kale için kullanılan Latince kelimeyi (*castellum*) korumuştur.

Slavların yanı sıra, yer adlarına dayanarak bölgede Almanca konuşan bir nüfusun varlığı da gösterilebilir. Örneğin, Macarlar, Vulka nehrinin adının Almancalaştırılmış biçimini benimsemşler (bu adın kökeni Slav'dır) ve yaklaşık 870'ten kalma *Bavyeralılar ile Karantanyalıların Din değiştirmesi* olarak bilinen belge, Pannonia'daki Cermen yer adlarını listeler; bunlar arasında *Salapiugin* ("Zala'nın kıvrımı") ve *Mosaburc* ("bataklıklardaki kale") yer almaktadır. Barca, Barót ve diğer nehirlerin adları Türk veya Slav kökenli olabilir.

Béla Miklós Szőke'nin teorisine göre, Macarların batılı dönemin kaynakları tarafından ayrıntılı bir şekilde tanımlanması ve yerel savaşlara Macarların hemen müdahale etmesi, Macarların 9. yüzyılın ortalarından beri Karpat Havzası'nın doğu topraklarında yaşadıklarını düşündürmektedir. Erken Macar yerleşimlerinin doğru konumuyla ilgili olarak, Arap coğrafyacı Ceyhânî (çalışmalarının yalnızca diğer Müslüman yazarların makalelerinde kalan parçaları) 870'lerde Macarları Don ve Tuna nehirleri arasına yerleştirmiştir. Szőke, Ceyhânî'nin Tuna'sını, daha önce varsayılan alt Tuna bölgesinin aksine, orta Tuna bölgesiyle özdeşleştirir; çünkü Ceyhânî'nin tanımına göre, Hıristiyan Moravyalılar Macarların batı komşularıydı.

### İmparatorlukların sınır toprakları

Karpat Havzası 560'lardan itibaren Türkçe konuşan bir halk olan Avarlar tarafından kontrol edilmekteydi. Bölgeye vardıklarında, Tisa Nehri'nin doğusundaki topraklara hakim olan Gepidler üzerinde hükümdarlıklarını kurmuşlardır. Ancak Gepidler, *Bavyera ve Karantanyalıların Din Değiştirmeleri'nde* 870 civarında Aşağı Pannonia'da yaşayan gruplarına atıf yapılmasına göre 9. yüzyılın ikinci yarısına kadar hayatta kaldılar.

Avarlar başlangıçta göçebe atlılardan oluşuyorlardı, ancak hem üç veya dört nesil tarafından kullanılan büyük mezarlıklar hem de artan sayıda yerleşim, 8. yüzyıldan itibaren yerleşik (göçebe olmayan) bir yaşam biçimini benimsediklerinin kanıtlarıdır. Avarların gücü, Transtuna'yı işgal eden ve imparatorluğuna katan Şarlman tarafından 791 ile 795 yılları arasında yok edilmiştir. Balatonmagyaród, Nemeskér ve Transtuna'daki diğer yerlerdeki erken ortaçağ kırsal yerleşimlerinin arkeolojik incelemeleri, bunların temel özelliklerinin Avar Kağanlığı'nın yıkılışıyla değişmediğini göstermektedir. Eski sınır bölgelerinde, çağdaş Bavyera, Bulgaristan, Hırvatistan, Moravya ve diğer uzak bölgelerdeki nesnelerle belirgin benzerlikler taşıyan mezarlıklara sahip yeni yerleşimler ortaya çıkmıştır. Zalaszabar'da, (Karolenj İmparatorluğu'nun diğer bölgelerindeki soyluların saraylarına benzer) ahşap duvarlarla savunulan bir malikane ortaya çıkarılmıştır.

*[[Kağan]]larının* yönetimi altında kalan Avar grupları sık sık Slav savaşçılar tarafından saldırıya uğruyordular. Bu nedenle *kağan*, Şarlman'dan halkının Pannonia'daki Szombathely ve Petronell arasındaki bölgeye yerleşmesine izin vermesini istemiştir. Dilekçesi 805'te kabul edilmiştir. *Bavyera ve Karantanyalıların Din Değiştirmesi* Avarları 870 civarında Salzburg Roma Katolik Başpiskoposluğunun dini yargı yetkisi altındaki halklar arasında listeler. Pohl'a göre, "Avar kurumları ve geleneklerinin yüksek iddiaları başarısız olduktan sonra bir Avar kimliğini sürdürmek imkansız hale geldi." Transtuna'daki artan sayıda arkeolojik kanıt, 10. yüzyılın arifesinde Karpat Havzası'ndaki Avar nüfusunu da varsayıyor. Büyük Macaristan Ovası'nda önemli bir geç Avar varlığının olduğunu gösteren arkeolojik bulgular vardır, ancak doğru kronolojiyi belirlemek zordur.

Alman Kral Louis tarafından 860 yılında Mattsee Manastırı için çıkarılan bir tüzük, Onoğurların (Türk kökenli bir başka halk) da bölgede bulunduğunu doğrulayabilir. Tüzük, Karpat Havzası'nın en batısında yer alan "Wangar Yürüyüşleri" *(marcha uuangariourum)* bölgeye atıfta bulunmaktadır. *Wangar* ismi, Onogurların etnoniminin Slav biçimini yansıtıyor gibi görünmektedir.

Frank İmparatorluğu'na bağlı topraklar başlangıçta kraliyet memurları ve yerel şefler tarafından yönetiliyordu. Pribina adlı bir Slav prensi, 840 yılı civarında Zala nehri boyunca büyük araziler almıştır. Topraklarının sömürgeleştirilmesini teşvik etmiş ve ayrıca bataklıklarda bir kale olan Mosaburg'u inşa etmiştir. Başlangıçta ahşap duvarlarla savunulan bu "kale kompleksi" (András Róna-Tas) idari bir merkez haline gelmiştir. Yüzyıl sonlarında kuru taş duvarlar ile güçlendirilmiştir. Yerleşim yeri ve çevresinde mezarlıklarla çevrili dört kilise ortaya çıkarılmıştır. Bunlardan en az biri 11. yüzyıla kadar kullanılmaya devam etmiştir.

Pribina 861 yılında Moravyalılarla savaşırken ölmüş ve oğlu Kocel onun mülklerini miras almıştır. Kocel'in yerine 876 civarında Doğu Frank Krallığı kralı Carloman'ın doğal oğlu Arnulf geçmiştir. Onun yönetimi altında Moravya birlikleri, *Fulda Yıllıkları'na* göre 882 ve 884 yılları arasında " Wilhelminer Savaşı" olarak bilinen çatışmaya müdahale etmiş ve " Raab'dan doğuya doğru" harap etmiştir.

Moravya, bilinen ilk hükümdarı I. Mojmir altında 820'lerdeortaya çıkmıştır. Halefi Rastislav, Moravya'nın askeri gücünü geliştirmiştir. Doğu Franken'den bağımsızlık elde etme çabası içinde Bizanslı kardeşler Kiril ve Methodios'un misyonerlik faaliyetlerini desteklemiştir. Moravya, sınırlarını her yöne doğru genişleten I. Svatopluk döneminde "önemin zirvesine" ulaşmıştır.

Moravya'nın çekirdek toprakları, günümüzde Çekya ve Slovakya topraklarında, Morava Nehri'nin kuzeyindeki bölgeleri içermektedir. Ancak VII. Konstantinos "vaftiz edilmemiş büyük Moravya'yı" Belgrad ve Sirmium'un (Sremska Mitrovica, Sırbistan) ötesindeki bölgelere yerleştirir. Raporu Moravya'nın konumuyla ilgili daha fazla teoriyi desteklemiştir. Örneğin, Kristó ve Senga iki Moravya'nın varlığını öne sürüyor (biri kuzeyde, diğeri güneyde), Boba, Bowlus ve Eggers ise Moravya'nın çekirdek topraklarının günümüz Sırbistan'ındaki güney Morava nehri bölgesinde olduğunu ileri sürüyorlar. Güney Moravya krallığının varlığı eserler tarafından desteklenmiyor, ancak Mikulčice, Pohansko ve Orta Tuna'nın kuzeyindeki diğer bölgelerde ortaya çıkarılan kaleler, bu bölgelerde bir güç merkezinin varlığına işaret etmektedir.

Doğu Frank Krallığı ve Moravya'ya ek olarak, Birinci Bulgar İmparatorluğu 9. yüzyılda Karpat Havzası'na da derinlemesine dahil olmuştur. 10. yüzyıl sonlarına ait *[[Suda]]* adlı Bizans sözlüğü, Bulgar Krum'un 803 civarında güneydoğudan Avarlara saldırdığını ekler. *Kraliyet Frank Yıllıkları*, "Tuna Nehri üzerindeki Daçya" sakinleri, büyük ihtimalle Tisza Nehri'nin alt kesimlerinde yaşayan Abodritlerin, 824'te Bulgarlara karşı Franklardan yardım istediğini anlatır. Bulgar birlikleri ayrıca 827'de Pannonia'yı işgal etmiş, "Slav reislerini kovmuş ve Bulgar valileri atamıştır. Pravadı'daki bir yazıtta, aynı dönemde Onegavonais adlı bir Bulgar askeri liderinin Tisza'da boğulduğu belirtiliyor. Moravya'nın yükselen gücü, 860'larda Bulgaristan ile Doğu Frank Krallığı arasında bir yakınlaşmaya yol açmıştır. Doğu Frank Kralı Arnulf, 892 yılında Bulgarlara bir elçilik göndererek "eski barışı yenilemek ve Moravyalılara tuz satmamalarını" talep etmiştir. İkinci talep, Doğu Karpatlar'daki tuz madenlerinden Moravya'ya giden rotanın o dönemde Bulgarlar tarafından kontrol edildiğini öne sürmektedir.

Gesta Hungarorum'un anonim yazarı, Moravya Kralı I. Svatopluk ve dönemin kaynaklardan bilinen diğer yöneticiler yerine, 9. yüzyılın sonlarında çalışan tarihçiler tarafından bahsedilmeyen kişilerden ve siyasi yapılardan bahsetmektedir. Örneğin, Bihar (Biharia, Romanya) kalesinde ikamet eden Menumorut'tan, "Çek Dükü'nün lütfuyla Nitra dükü" Zobor'dan ve "belirli bir Ulah" olan Gelou'dan Erdel'i yöneten olarak söz eder. Tarihçi Ryszard Grzesik'e göre, Gelou ve Ulahlarından söz edilmesi, Gesta tamamlandığında Ulahların Erdel'e yerleşmiş olduklarının kanıtıdır; Zobor ve Menumorut'la ilgili hikâyeler ise Macarların Moravyalılara karşı mücadelesinin anısını yaşatmaktadır. Menumorut'un adını "Büyük Moravyalı" olarak tercüme eden Grzesik, onu I. Svatopluk'la ilişkilendirir ve Menumorut'un Bihar'da hüküm sürdüğü haberini çürütür. Bihar'da ve Tisza'nın doğusundaki diğer yerlerde erken ortaçağ kaleleri ortaya çıkarılmıştır, ancak bunların hiçbiri kesin olarak 9. yüzyıla ait değildir. Doboka'da (Dăbâca) Avusturya, Bulgaristan ve Polonya'daki kazı alanlarında benzerleri bulunan iki çift çan biçimli kolye ucu ortaya çıkarılmış olsa da Florin Curta bunları 9. yüzyıla, Alexandru Madgearu ise 975-1050 yılları arasına tarihlemektedir.

## Fetih

### Başlangıç (862-895)

"Macarların toprakları ele geçirilmesinin" nedenlerini açıklamaya çalışan üç ana teori bulunmaktadır. Birincisi, daha önceki baskınların ardından işgalin önceden planlanmış, yeni bir vatana yerleşme amacıyla tasarlanmış bir askeri operasyon olduğunu ileri sürer. Bu görüş (örneğin Bakay ve Padányi tarafından açıklanmıştır) esas olarak Anonymus'un ve sonraki Macar kroniklerinin anlatımını takip eder. Macarlar, 862-895 yılları arasında uzun bir taşınma süreciyle Karpat Havzası'nı önceden planlanmış bir şekilde ele geçirmişlerdir. Bunu arkeolojik bulgular doğruluyor; 10. yüzyıl Macar mezarlıklarında kadın, çocuk ve yaşlı mezarları savaşçıların yanında yer alıyor, aynı geleneklere göre gömülmüşler, aynı tarzda süs eşyaları takmışlar ve aynı antropolojik gruba aitler. Sonraki yıllarda yaşanan Macar askeri olayları, Karpat Havzası'na yerleşen Macar nüfusunun önemli bir askeri güce sahip olmayan zayıflamış bir nüfus olmadığını kanıtlıyor. Karşıt görüş ise Peçenekler ve Bulgarların ortak saldırısının Macarların elini kolunu bağladığını ileri sürmektedir. Kristó, Tóth ve teorinin diğer taraftarları, Macarların Bulgar-Peçenek koalisyonuyla çatışması ile Hazar bozkırlarından çekilmeleri arasındaki bağlantı konusunda *Fulda Yıllıkları*, Regino von Prüm ve VII. Konstantinos tarafından sağlanan oybirliğiyle kabul edilen tanıklığa atıfta bulunmaktadırlar. Ara bir teori, Macarların onlarca yıldır batıya doğru bir hareket düşünmeleri üzerine Bulgar-Peçenek saldırısının Hazar bozkırını terk etme kararlarını hızlandırdığını ileri sürmektedir. Örneğin Róna-Tas, "[Macarların] bir dizi talihsiz olaya rağmen başlarını suyun üstünde tutmayı başarmış olmaları, Peçenekler onlara saldırdığında gerçekten de ilerlemeye hazır olduklarını gösteriyor" demektedir.

Aslında, on bir yıllık bir aradan sonra Macarlar 892'de Karpat Havzası'na geri dönmüşlerdir. Doğu Frank Krallığı'ndan Arnulf'a Moravya Kralı I. Svatopluk'a karşı yardım etmek için gelmişlerdir. Corvey'li Widukind ve Liutprando di Cremona, Frank hükümdarını imparatorluğun sınırları boyunca inşa edilen savunma hatlarını tahrip ettiği için kınamışlardır, çünkü bu aynı zamanda Macarların on yıl içinde Doğu Frankia'ya saldırmasını da sağlamıştır.

Geç dönem bir kaynak olan Aventinus, "Macarların kralı" Kurszán'ın *(Cusala)* halkının, işgal edecekleri toprakları almaları halinde Moravyalılarla savaşacaklarını şart koştuğunu ekler. Aventinus'un devamına göre Macarlar, Tuna ve Garam nehirlerinin doğusundaki Tisza'nın "hem bu tarafındaki hem de ötesindeki Dacias'ı" 893 yılında ele geçirmişlerdi. Gerçekten de Macar kronikleri, Macarlar geldiğinde Sekeller'lerin Karpat Havzası'nda zaten bulunduğunu oybirliğiyle belirtmektedirler. Kristó'ya göre hem Aventinus hem de Macar tarih geleneği, Karpat Havzası'nın doğu topraklarının Macar kabile konfederasyonunun yardımcı birlikleri tarafından erken bir dönemde işgal edildiğine işaret etmektedir.

*Fulda Yıllıkları*, 894 yılında Macarların Tuna'yı geçip Pannonia'ya girdiğini ve burada "erkekleri ve yaşlı kadınları öldürüp, genç kadınları şehvetlerini tatmin etmek için sığırlar gibi yanlarında götürdüklerini ve tüm" eyaleti "çöle çevirdiklerini" anlatır. Her ne kadar tarihçi bu Macar saldırısından I. Svatopluk'un ölümünü anlatan pasajdan sonra bahsetse de Györffy, Kristó, Róna-Tas ve diğer tarihçiler Macarların Moravya hükümdarıyla ittifak halinde Pannonia'yı işgal ettiğini varsaymaktadırlar. Macar kroniklerindeki "Beyaz At Efsanesi"nin, Macarların pagan geleneklerine göre I. Svatopluk ile yaptıkları bir antlaşmanın anısını koruduğunu ileri sürüyorlar. Efsaneye göre Macarlar, Karpat Havzası'ndaki gelecekteki vatanlarını, yaldızlı eyer ve dizginlerle donatılmış beyaz bir at karşılığında Svatopluk'tan satın almışlardır.

Horasan emiri İsmail bin Ahmed, 893 yılında "Türklerin ülkesine" (Karluklar) akın düzenlemiştir. Daha sonra Avrasya stepleri'ndeki batı komşularının topraklarını birer birer işgal eden yeni bir halk hareketine neden olmuştur. Mesûdî, Peçenekler ve Macarların batıya doğru hareketini Karluklar, Uzeler ve Kimekler arasındaki önceki savaşlara açıkça bağlamaktadır. VII. Konstantinos, Hazarlar ve Ouzlar'ın ortak bir saldırısından bahseder ve bu saldırının Peçenekleri 893 ile 902 yılları arasında (muhtemelen 894 civarı) Volga Nehri'ni geçmeye zorladığını söyler.

Bulgaristan ile Bizans İmparatorluğu arasındaki ilişkiler 894 yılında İmparator VI. Leon'un Bulgar tüccarlarını Konstantinopolis'i terk edip Selanik'e yerleşmeye zorlamasıyla keskinleşmiştir. Daha sonra Bulgaristan Çarı I. Simeon Bizans topraklarını işgal etmiş ve küçük bir imparatorluk birliğini yenmiştir. Bizanslılar, Macarlara Bulgarlarla savaşmaları için para teklif etmek amacıyla onlara yaklaşmışlardır. Bizans elçisi Nikitas Sclerus, liderleri Árpád ve Kurszán *(Kusan)* ile bir anlaşma imzalamış ve Bizans gemileri Macar savaşçılarını Aşağı Tuna'nın öte yanına taşımışlardır. Macar birlikleri Bulgaristan'ı işgal etmiş, Çar Simeon'u Dristra kalesine (şimdiki Silistre, Bulgaristan) kaçmaya zorlamış ve Preslav'ı yağmalamıştır. VII. Konstantinos'un eserinde yapılan bir eklemede, Macarların o dönemde "Arpad'ın oğlu Liountikas" adında bir prense sahip oldukları belirtiliyor; bu da onun ordunun komutanı olduğunu düşündürüyor, ancak savaş bağlamında şans eseri adı geçmiş olabilir.

Macarların kuzeyden saldırısıyla eş zamanlı olarak Bizanslılar güneyden Bulgaristan'ı işgal etmişlerdir. Çar Simeon, Bizans İmparatorluğu'na elçiler göndererek ateşkes teklif etmiştir. Aynı zamanda Peçeneklere bir elçilik göndererek onları Macarlara karşı kışkırtmıştır. Başarılı olmuş ve Peçenekler doğudan Macar topraklarına girerek Macar savaşçılarını Bulgaristan'dan çekilmeye zorlamıştır. VII. Konstantinos'a göre Bulgarlar Macarlara saldırmış ve onları bozguna uğratmıştır.

Peçenekler Macarların yaşadıkları yerleri yıktılar. Çifte saldırıdan kurtulanlar, Hazar bozkırlarını terk edip yeni bir vatan arayışı içinde Karpatlar'ı geçtiler. Peçeneklerin getirdiği yıkımın hatırası Macarlar tarafından korunmuş gibi görünmektedir. Peçeneklerin Macarca adı *(besenyő),* eski Macarcada kartal anlamına gelen *(bese)* sözcüğüne karşılık gelir. Bu nedenle, 14. yüzyıl Macar kroniklerinde kartalların Macar atalarını Karpatlar'ı geçmeye zorladığı hikayesi büyük ihtimalle Peçeneklerin saldırısına atıfta bulunmaktadır.

### Birinci aşama (yaklaşık 895-899)

Macar istilasının tarihi, kaynaklara göre değişmektedir. En erken tarih (677), "Macar Kroniği"nin 14. yüzyıl versiyonlarında korunurken, Anonymus en geç tarihi (902) vermektedir. Dönemin kaynakları, işgalin 894 Bulgar-Bizans savaşını takip ettiğini ileri sürerler. Karpatlar'ı geçen rota da tartışmalıdır. Anonim yazar ve *Kézai Simon*, istilacı Macarların kuzeydoğu geçitlerini geçtiğini söylerken, *Chronicon Pictum*, onların Erdel'e varışlarından bahseder.

Regino von Prüm, Macarların Karpat Havzası'na varışlarının ardından "Panonyalılar ve Avarlar'ın vahşi doğasında dolaştıklarını ve günlük yiyeceklerini avlanarak ve balık tutarak aradıklarını" belirtmektedir. Tuna'ya doğru ilerlemeleri, Arnulf'u teşvik etmiş gibi görünmektedir ve Arnulf imparator olarak taç giymiş ve 896'da tüm Pannonia'nın savunmasını Braslav'a (Drava ve Sava nehirleri arasındaki bölgenin hükümdarı) emanet etmiştir. 897 veya 898'de II. Mojmir ile II. Svatopluk (ölmüş Moravya hükümdarı I. Svatopluk'un iki oğlu) arasında bir iç savaş çıkmış ve İmparator Arnulf da buna müdahale etmiştir. Macarların o yıllardaki faaliyetlerine dair hiçbir bilgi yoktur.

Macarlarla bağlantılı olarak kaydedilen bir sonraki olay, 899 ve 900 yıllarında İtalya'ya yaptıkları akındır. Salzburg Başpiskoposu Theotmar ve yardımcılarının mektubu, İmparator Arnulf'un onları İtalya Kralı I. Berengar'a saldırmaya teşvik ettiğini ileri sürmektedir. 2 Eylül'de Brenta Nehri'nde büyük bir muharebede İtalyan birliklerini bozguna uğratarak kış boyunca Vercelli ve Modena bölgesini yağmaladılar. Ancak Venedik dükü Pietro Tribuno onları 29 Haziran 900'de Venedik'te yendi. 899'un sonunda İmparator Arnulf'un ölümünü öğrendiklerinde İtalya'dan geri döndüler.

Anonim yazara göre Macarlar, Gelou'nun Erdel'ini fethetmeden önce Menumorut ile savaştılar. Bu anlatıya göre, Macarlar daha sonra merkez bölgelerinin yöneticisi Salan'a karşı döndüler. Anonin yazarın aksine, Kézai Simon, Macarların Svatopluk'a varışlarından sonra onlarla mücadelesini anlatır. *Chronicon Pictum'a* göre Macarlar, kartalların saldırısı nedeniyle geçişlerinden sonra "Erdel'de sessizce kaldılar ve sürülerini orada dinlendirdiler".

Macar kronikleri, fetih sırasında Macar liderlerinin iki ayrı listesini muhafaza etmişlerdir. Anonim yazar, Álmos, Előd, Künd, Ónd, Tas, Huba ve Tétény'den bahsederken; Kézai Simon ve *Chronicon Pictum'da* Árpád, Szabolcs, Gyula, Örs, Künd, Lél ve Vérbulcsú listelenir. Aynı dönemin veya aynı döneme yakın kaynaklar Álmos'tan (*VII. Konstantinos*), Árpád'dan (*Keşiş Georgios* *ve VII. Konstantinos tarafından yazılan Chronicle'ın devamı* ), Liountikas'tan (*VII. Konstantinos*) ve Kurszán'dan (*Keşiş Georgios* *tarafından yazılan Chronicle'ın devamı* ) söz etmektedir.

*Chronicon Pictum'a* göre, Álmos, Árpád'ın babası "Erdély'de öldürüldüğü için Pannonia'ya giremedi". Bölüm, Álmos'un Peçenekler tarafından Macarların yok edilmesi sırasında *kende*, yani Macarların kutsal hükümdarı olduğunu ve bunun da onun kurban edilmesine neden olduğunu ima etmektedir. Eğer ölümü gerçekten bir ritüel cinayetin sonucuysa, kaderi, İbn Fadlan ve Mesûdî'ye göre, tüm halkını etkileyen felaketler durumunda idam edilen Hazar *kağanlarının* kaderine benziyordu.

### İkinci aşama (900-902)
Arnulf'un ölümü Macarları Doğu Frank Krallığı ile olan ittifaklarından kurtarmıştır. İtalya'dan dönüş yolunda Pannonia üzerindeki hakimiyetlerini genişlettiler. Liutprando di Cremona'ya göre Arnulf'un oğlu Çocuk Ludwig'in 900 yılında taç giyme töreninde Macarlar, "Kral Arnulf'un kendi güçlerinin yardımıyla boyun eğdirdiği Moravyalılar ulusunu kendilerine ait ilan ettiler". *[[Grado, Friuli-Venezia Giulia|Grado]] Yıllıkları,* Macarların İtalya'dan çekildikten sonra Moravyalıları yendiğini anlatır. Aventinus'a göre, daha sonra Macarlar ve Moravyalılar bir ittifak kurarak Bavyera'yı ortaklaşa işgal ettiler. Ancak, dönemin *Fulda Yıllıkları* yalnızca Macarların Enns nehrine ulaştığından bahseder.

Macar birliklerinden biri Tuna'yı geçerek nehrin kuzey kıyısındaki toprakları yağmalamış, ancak Bavyera Markizi Luitpold birliklerini toplayarak; onları 20 Kasım 900'de Passau ile Krems an der Donau arasında bozguna uğratmış ve onlara karşı Enns'te güçlü bir kale inşa ettirmiştir. Bununla birlikte Macarlar, Pannonia'nın işgaliyle Karpat Havzası'nın efendisi olmuşlardır. Bilim insanlarına göre, *Volokhi* ve *Volkhi'yi* Franklar olarak tanımlayan *[[İlk Vakayiname]]*, Macarların daha önce Pannonia'daki Slavların anavatanını boyunduruk altına almış olan *"Volokhi"* veya *"Volkhi"* leri nasıl kovduklarını anlatırken bu olayın anısını da yansıtabilir. Diğer tarihçiler onları ya Ulahlarla (Rumenler) ya da Antik Romalılar ile ilişkilendirir.

Kral Çocuk Ludwig, Macarlara karşı daha fazla önlem almak için 901 yılında Regensburg'da bir toplantı düzenlemiştir. Moravya elçileri, Macarların bu arada ülkelerini yağmalamaları nedeniyle Moravya ile Doğu Frank Krallığı arasında barış önermişlerdir. Karintiya'yı işgal eden bir Macar ordusu Nisan 901'de yenilmiştir. Aventinus, aynı yıl Margrave Luitpold'un Macarları Fischa nehrinde yendiğini anlatır.

### Konsolidasyon (902-907)

Moravya'nın varlığının sona erdiği tarih belirsizdir, çünkü 902'den sonra (Spinei) "Moravya'nın bir devlet olarak varlığına" veya düşüşüne dair açık bir kanıt mevcut değildir.  *Annales Alamannici'deki* kısa bir notta 902'de "Moravya'da Macarlar ile bir savaş" bahsi geçmektedir ve bu savaş sırasında "toprak *(patria)* teslim oldu", ancak bu metin belirsizdir. Alternatif olarak, sözde *Raffelstetten Gümrük Yönetmeliği* 905 civarında "Moravyalıların pazarlarından" bahseder.  Aziz Naum'un *Hayatı'nda* Macarların Moravya'yı işgal ettiği, "Macarlar tarafından esir alınamayan Moravyalıların Bulgarlara kaçtıkları" anlatılır. VII. Konstantinos da Moravya'nın düşüşünü Macarlar tarafından işgal edilmesine bağlar. Szepestamásfalva (Spišské Tomášovce), Dévény ve modern Slovakya'nın diğer yerlerindeki erken ortaçağ kent merkezlerinin ve kalelerinin yıkımı, 900 civarındaki döneme tarihlenmektedir.

Moravya'dan bahsetmeyen Anonim yazara göre Macarlar, Nyitra (Nitra, Slovakya) bölgesini işgal ettiler ve yerel Çek hükümdarı Zobor'u, oturduğu yerin yakınındaki Zobor Dağı'nda yenerek öldürdüler. Bundan sonra, Anonim yazarın devam ettiği gibi, Macarlar önce Pannonia'yı "Romalılardan" aldılar ve sonra Glad ve Bulgarlar, Ulahlar ve Banat Peçeneklerinden oluşan ordu ile savaştılar. Glad, düklüğünden birkaç kasabayı devretmiştir. Son olarak, anonim yazar, Macarlar ile Menumorut arasında bir anlaşmadan bahseder; bu anlaşmaya göre yerel yöneticinin kızının Árpád'ın oğlu Zolta ile evlendirileceğini belirtir. Macartney anonim yazarın hem Menumorut hem de Glad hakkındaki anlatımının, esasen Glad'in iddia edilen soyundan gelen Achtum'un 11. yüzyılın başlarındaki çok daha sonraki bir raporunun bir transkripsiyonu olduğunu ileri sürmektedir. Buna karşılık, örneğin Madgearu, *Galad*, *Kladova*, *Gladeš* ve Banat'ta 14. ve 16. yüzyılda kaydedilen diğer yer adlarının Glad adlı yerel bir hükümdarın anısına tanıklık ettiğini ileri sürmektedir.

Karpat Havzası'nın fethini izleyen önemli bir olay olan Bavyera'lıların Kurszán'ı katletmesi, *Saint Gall Yıllıkları*, *Annales Alamannici* ve *Einsiedeln Yıllıkları'nın* daha uzun versiyonlarında kaydedilmiştir. İlki olayı 902'ye yerleştirirken, diğerleri 904'e tarihlendirmektedirler. Üç vakayiname de Bavyera'lıların Macar liderini barış antlaşması müzakereleri bahanesiyle bir akşam yemeğine davet ettiklerini ve onu haince öldürdüklerini belirtmektedirler. Kristó ve diğer Macar tarihçiler, Macarlar üzerindeki ikili liderliğin Kurszán'ın ölümü ile sona erdiğini savunmaktadırlar.

Macarlar, 904 yılında Pannonia'dan Lombardiya'ya uzanan "Macar Yolu" *(Strada Ungarorum)* olarak adlandırılan yolu kullanarak İtalya'yı işgal etmişlerdir. Kral I. Berengar'in müttefikleri olarak rakibi Provance Kralı Ludwig ile karşı karşıya gelmişlerdir. Macarlar, Kral Ludwig'in daha önce işgal ettiği Po nehri boyunca uzanan toprakları harap ederek Berengar'ın zaferini garantilediler. Muzaffer hükümdar, Macarların daha önce rakibinin yönetimini kabul etmiş olan tüm kasabaları yağmalamasına izin verdi ve her yıl yaklaşık  gümüş tutarında bir haraç ödemeyi kabul etti.

*Saint Gall Yıllıkları'nın* daha uzun versiyonunda, Salzburg Başpiskoposu Theotmar'ın, Freising Piskoposları Uto ve Säben Piskoposları Zachary ile birlikte, 4 Temmuz 907'de *Brezalauspurc'da* Macarlara karşı yapılan "felaketle sonuçlanan bir muharebede" öldüğü bildirilmektedir. Diğer dönemin kaynakları Bavyera Margrave Luitpold ve 19 Bavyera kontunun da muharebede öldüğünü eklerler. Çoğu tarihçi (Engel, Makkai, ve Spinei dahil) *[[Pressburg Muharebesi|Brezalauspurc'u]]* Pressburg (Bratislava, Slovakya) ile özdeşleştirir, ancak bazı araştırmacılar (örneğin Boba ve Bowlus) bunun Pannonia'daki Zala üzerindeki Braslav kalesi olan Mosaburg'a atıfta bulunabileceğini savunurlar. Macarların zaferi, Doğu Frank Krallığı'nın sonraki on yıllar boyunca doğuya doğru genişleme girişimlerini engellemiş ve Macarların bu krallığın geniş topraklarını özgürce yağmalamasının yolunu açmıştır.

## Sonuçlar

Macarlar, Tuna, Tisza ve kolları boyunca Karpat Havzası'nın ovalarına yerleşerek yarı göçebe yaşam tarzlarını sürdürebildiler. Bunun hemen ardından, onların gelişi " Batı Slavları ile Güney Slavları arasında Slav olmayan bir kama oluşturdu." Fine, Macarların Hazar bozkırlarının batı bölgelerinden ayrılmasının eski müttefikleri Hazarları zayıflattığını ve bunun da Hazar İmparatorluğu'nun çöküşüne katkıda bulunduğunu savunmaktadır.

Macar toplumu, "toprak işgali"nden sonraki yüzyıllarda birçok alanda (hayvancılık, tarım ve din dahil) köklü değişimler yaşanmıştır. Bu değişiklikler, yerel Slavlardan ödünç alınan önemli sayıda terimlerin  olmasıyla anlaşılmaktadır. Macarca kelime dağarcığının yaklaşık %20'si Slav kökenlidir; koyun ağılı *(akol)*, boyunduruk *(iga)* ve at nalı *(patkó)* için kullanılan Macarca kelimeler de buna dahildir. Benzer şekilde, sebze, meyve ve diğer ekili bitkilerin Macarca adları ve tarımla ilgili birçok Macar terimi, *káposzta* ("lahana"), *szilva* ("erik"), *zab* ("yulaf"), *széna* ("saman") ve *kasza* ("tırpan") gibi Slav kökenli alıntı kelimelerdir.

Macarlar, yeni vatanlarının sınır bölgelerinde savunma amaçlı olarak geniş sınırları (*gyepű* olarak adlandırılır) ıssız bırakmışlardır. Karpat Havzası'nın bu en doğudaki bölgesinde, Macar savaşçılarına atfedilen en eski mezarlar  örneğin Sic, Turda ve Ocna Sibiului'de  Someșul Mic ve Mureş nehirlerinin vadisindeki Erdel tuz madenlerinin etrafında yoğunlaşmıştır. Bununla birlikte, savaşçılar Karpatlar'ın doğusundaki karakollarda da konuşlandırılmışlardı; bu, Krylos, Przemyśl, Sudova Vyshnia, Grozeşti, Probota ve Tei'de ortaya çıkarılan 10. yüzyıl mezarlarından anlaşılmaktadır. Macarların doğu komşuları Peçenekler'den duydukları korku, VII. Konstantinos'un Bizans elçisinin onları Peçenekler'e saldırmaya ikna edememesiyle ilgili raporunda açıkça görülmektedir. Macarlar, "halklarının çok sayıda olması ve şeytanın veletleri olmaları" yüzünden Peçeneklere karşı savaşamayacaklarını açıkça belirtmişlerdir.

Macarlar, doğuda Peçeneklere ve Bulgarlara saldırmak yerine Batı Avrupa'ya birkaç akın düzenlemişlerdir. Örneğin, 908'de Türingiya ve Saksonya'yı, 909 ve 910'da Bavyera ve Svabya'yı ve 912'de Şvabya, Lotharinya ve Batı Frank Krallığı'nı yağmalamışlardır. Aziz Georgios'un Bizans hagiografisinde, 917'de Peçenekler, "Moesialılar" ve Macarların Bizans İmparatorluğu'na karşı ortak bir saldırısından bahsedilmesine rağmen, güvenilirliği kanıtlanmamıştır. Macarların Bizans İmparatorluğu'na ilk kez 943 yılında baskın düzenlediği anlaşılmaktadır. Ancak 955'teki Lechfeld Muharebesi'ndeki yenilgileri "Batı'daki akınlara son vermiş" (Kontler), 970'teki Arkadiopolis Muharebesi'ndeki yenilgilerinin ardından Bizanslıları yağmalamayı bırakmışlardır.

Macar liderler, yerleşik halklara karşı yağmalama baskınlarına dayanan geleneksel yaşam tarzlarının sürdürülemeyeceğine karar vermişlerdir. Lechfeld ve Arkadiopolis yenilgileri Macarların yerleşik bir yaşam tarzını benimsemelerini hızlandırmıştır. Bu süreç, Macarların başı olan ilk Macaristan kralı olan I. István'ın 1000 ve 1001'de taç giymesiyle sonuçlanmıştır.

## Kaynaklar

### Yazılı kaynaklar
Bu olayları ilk kaydedenler Bizans yazarlarıdır.} En eski eser, yaklaşık 904'te tamamlanan ve Macarların Hazar bozkırlarından ayrılmasından hemen önce gerçekleşen bir askeri çatışma olan 894-896 Bulgar-Bizans savaşını anlatan İmparator Leo'nun *[[İmparator VI. Leon'un Taktika'sı|Taktikleri'dir]]*. Neredeyse aynı dönem anlatım *[[Georgios Amartolos|Georgios Amartolos'un Kroniği]]'nin devamında* okunabilir. Ancak İmparator VII. Konstantinos'un himayesinde 951 veya 952'de derlenmiş *[[De Administrando Imperio]]* ("İmparatorluğu Yönetmek Üzerine") en ayrıntılı açıklamayı sunmaktadır.

Karolenj İmparatorluğu'nun dağılmasında sonra ortaya çıkan halef devletlerindeki din adamları tarafından yazılan eserler, fetihle yakından bağlantılı olayları anlatmaktadır. Bunların arasında en eskisi 901 yılında sona eren *Fulda Yıllıkları'dır*. Salzburg Başpiskoposu Theotmar'ın 900 yılında Papa IX. Ioannes'e yazdığı bir mektupta da Macarların fatihlerinden bahsedilmektedir, ancak bu genellikle sahte bir belge olarak kabul edilmektedir. *Dünya Tarihi'ni* 908 civarında derleyen Regino von Prüm, Macarlar hakkındaki bilgisini "889 yılı" başlığı altında tek bir girişle özetlemektedir. Bir diğer değerli kaynak ise Cremona Piskoposu Liutprand'ın 960 yılı civarında yazdığı *Antapodosis* ("İntikam") adlı eseridir. 16. yüzyıl tarihçisi Aventinus, diğer çalışmalarda bilinmeyen bilgiler sağlar ve bu da onun artık kaybolmuş kaynakları kullandığını göstermektedir. Ancak, onun eseri güvenilir bir kaynak olarak kabul edilmemektedir.

Azizlerin *Hayatları'nın* Eski Kilise Slavcası derlemesi, 894-896 Bulgar-Bizans savaşına dair bir görgü tanığı anlatımını korumuştur. İlk Aziz Naum'un *[[Hagiografi|Hayatı]]* 924 yılının civarında yazılmış olup, Macar istilaları nedeniyle Büyük Moravya'nın düşüşüne ilişkin neredeyse dönemin bilgilerini içermektedir, ancak en eski mevcut kopyası 15. yüzyıldan kalmadır. Benzer şekilde, geç dönem el yazmaları (en eskisi 14. yüzyılda yazılmıştır) 1113 yılında tamamlanan tarihi bir çalışma olan *[[İlk Vakayiname|Rus İlk Vakayiname'nin]]* metnini sunmaktadır ve daha önceki Bizans ve Moravya kaynaklarına dayalı bilgiler sağlamaktadır.

C. A. Macartney'e göre Macarlar başlangıçta önemli olayların anısını "halk şarkıları ve baladlar" şeklinde korumuşlardır. En eski yerel kronik 11. yüzyılın sonlarında derlenmiştir. Birden fazla çeşidi mevcut olup, orijinal versiyonu Orta Çağ boyunca birkaç kez genişletilmiş ve yeniden yazılmıştır. Örneğin, 14. yüzyıla ait *[[Chronicon Pictum]],* 11. yüzyıla ait tarihçeden metinler içermektedir.

1200'den önce yazılmış olan anonim bir yazarın *[[Gesta Hungarorum]]'u* ("Macarların Eylemleri") mevcut en eski yerel kroniktir. Ancak Macartney'e göre, "tüm erken Macar metinlerinin" "en yanıltıcı" örneği, dönemin kaynaklarına dayanarak doğrulanamayan çok fazla bilgi içermektedir. 1283 civarında, Macar kraliyet sarayında bir rahip olan Kézai Simon, günümüze ulaşan bir sonraki kroniği yazmıştır. Macarların, Karpat Havzası'nın Asya bozkırlarından göç eden ilk fatihleri olan Hunlarla yakın akraba olduğunu iddia etmektedir. Buna göre onun anlatımında Macar istilası aslında aynı halkın aynı toprakları ikinci kez fethetmesidir.

### Arkeoloji

Macar fethinden birkaç on yıl sonra, daha önceki kültürlerin yeni bir sentezi olan "Bijelo Brdo kültürü", S şeklinde küpeler de dahil olmak üzere karakteristik mücevherleriyle Karpat Havzası'nın her yerine yayılmıştır. "Bijelo Brdo" mezarlarında atlarla ilgili arkeolojik buluntuların bulunmaması bu mezarlıkların bir diğer özelliğidir. En erken "Bijelo Brdo" buluntuları, ortaya çıkarılan sikkeler aracılığıyla 10. yüzyılın ortalarında VII. Konstantinos'un yönetimine tarihlenmektedir. Kültürün erken dönem mezarlıkları örneğin Macaristan'daki Beremend ve Csongrád'da, Slovakya'daki Devín ve Bešenovo'da, Romanya'daki Pilu ve Moldoveneşti'de ve Hırvatistan'daki Vukovar ve Kloštar Podravski'de ortaya çıkarılmıştır.

Fatih Macarların ilk nesillerinin mezarları Karpat Havzası'nda tespit edilmiş olmasına rağmen Hazar bozkırlarında kesin olarak Macarlara ait ondan az mezarlık ortaya çıkarılmıştır. Macar mezarlıklarının çoğu 25 veya 30 adet gömü mezarı içermesi yanında izole gömüler de yaygındır. Yetişkin erkekler (ve bazen kadınlar ve çocuklar) atlarının parçalarıyla veya koşum takımı ve atı simgeleyen diğer nesnelerle birlikte gömülmüşlerdir. Mezarlarda ayrıca süslü gümüş kemerler, metal levhalarla donatılmış kılıçlar, armut biçimli üzengiler ve diğer metal eserler de bulunmuştur. Bu nesnelerin birçoğunun Cis-Ural ve Trans-Ural bölgesinden gelen dönemin arkeolojik kültürlerde (örneğin Kushnarenkovo kültürü) ve Hazar bozkırlarının çok etnikli "Saltovo-Mayaki kültüründe" yakın benzerlikleri vardır. 9. ve 10. yüzyıldan kalma mezarlıkların çoğu Yukarı Tisa bölgesinde ve Rába ve Vág nehirleri boyunca uzanan ovalarda yoğunlaşmıştır, ancak erken dönemde Kolozsvár (Cluj-Napoca), Marosgombás (Aiud) ve diğer Erdel bölgelerinde de küçük mezarlıklar ortaya çıkarılmıştır.

### Genetik kanıt
Mart 2008'de *Annals of Human Genetics'te* yayımlanan genetik bir çalışmada 10. yüzyıldan kalma 4 örnek analiz edilmiş ve bunlardan ikisi Kuzey Avrasya Y-DNA haplogrubu N1a1-Tat'ı ("önceden Tat veya N1c", M46 olarak adlandırılıyordu) taşımaktaydı. 2009 tarihli bir çalışmada ayrıca Pannonian Havzası'ndan 31 antik at, Avar'dan 17 at ve Macar fetih döneminden 14 attaki mtDNA varyasyonu incelenmiş ve "Avar dizileri genetik olarak heterojendi, Kuzey Rus Tuva ve Vyatskaya grupları da dahil olmak üzere Doğu ırklarıyla yakından ilişkiliydi... buna karşılık, erken Macar atları Ahal-Teke ve Norveç Ffjord ırklarıyla nispeten yakın bir ilişki gösterdi [ve] en azından yüksek kaliteli atlar düzeyinde, sonuçlarımız 9. yüzyılın sonlarında Macar Fethi'nin neden olduğu etnik değişimlere Karpat Havzası'ndaki ahırlarda benzer bir değişimin eşlik ettiğini göstermektedir". 10-11. yüzyıldan 23 seçkin ve sıradan örneklemin laktaz kalıcılığı polimorfizmi üzerine 2011 yılında yapılan bir çalışma, laktaz kalıcılığının düşük yaygınlığının "Hantılar, Mansiler ve Mariler gibi günümüz Ural dil ailesinin popülasyonları ve bazı Orta Asya ve Türk popülasyonlarıyla iyi bir şekilde örtüştüğünü" ve "ek mtDNA testlerinin Macar fatihler arasında altı ana mtDNA haplogrubunu (H, U, T, N1a, JT, X), fetih zamanındaki sıradan insanlar arasında altısını (H, HV, M, R, T, U)" tespit ettiğini, bunların arasında Asya kökenli olanların (N, M ve U4 gibi) da bulunduğunu göstermiştir.

Eylül 2016'da *[[Scientific Reports]]'ta* yayımlanan kapsamlı bir arkeogenetik çalışmada, Macar fethi dönemine ait 76 örneğin mtDNA'sı incelenmiş ve "Batı Avrasya haplogrupları (H, HV, I, J, K, N1a, R, T, U, V, X, W) %77, Orta ve Doğu Avrasya haplogrupları (A, B, C, D, F, G, M) ise %23 oranında mevcut bulunmuştur". Sonuç olarak, "hem dilsel olarak kaydedilen Fin-Ugor kökleri hem de tarihsel olarak belgelenen Türk ve Orta Asya akınları, fatihlerin genetik yapılarında olası genetik izlere sahipti". Aynı yıl, *Molecular Genetics and Genomics*, birinci nesil Macar fatih mezarlıklarının 17 örneğinin incelendiği bir çalışma yayınlamış ve "en sık görülen [mtDNA] Hg'nin B olduğunu ve Hg A ile birlikte Karos nüfusunun yaklaşık %30'unun genetik olarak Orta ve Doğu Asya ile bağlantılı olduğunu gösterdiğini" ortaya koymuştur. Hg-lerin çoğunluğu (H, U, T, J, X) Avrasya kökenlidir, ancak iki bireyin Asya bağlantısını da gösterebilecek olan H6 alt haplogrupuna ait olması dikkat çekicidir... Şefin (örnek 11) tek X2f maternal haplotipi özellikle ilgi çekicidir, çünkü bu haplotip büyük olasılıkla Güney Kafkasya kökenlidir...", oysa sadece dördünde Y-DNA Hg (tipik Avrupa 2x I2a ve R1b) mevcuttu. Ekim 2018'de *PLOS One'da* yayınlanan bir genetik çalışmada, Havza'nın Macar fatihleriyle ilişkilendirilen 10. yüzyıl mezarlarından çıkan bireylerin mtDNA'sı incelenmiştir. Anne tarafından soylarının büyük çoğunluğu Hazar bozkırlarındaki Potapovka, Srubnaya ve Poltavka kültürlerine dayanırken, anne tarafından soylarının üçte biri İç Asya'ya kadar uzanıyor ve muhtemelen Asyalı İskitler ve Hiung-nu'lardan (Asya Hunları) türemiştir. Fatihlerin mtDNA'sının, İdil Tatarlarının Onoğur - Bulgar atalarına en yakın olduğu bulunmuştur. Fatihler diğer Fin-Ugor halklarıyla önemli genetik akrabalıklar göstermediler. Kanıtlar, fatihlerin modern Macarların gen havuzuna önemli bir katkıda bulunmadığını göstermektedir. 2021 tarihli bir çalışma, Karpat Havzası'ndan 202 10-11. yüzyıl sıradan insanının anne soylarını analiz ederek bunları fatih seçkinlerle karşılaştırmış ve "sıradan nüfusun haplogrup bileşiminin seçkinlerden belirgin şekilde farklı olduğunu ve seçkinlerin aksine sıradan insanların Avrupa nüfuslarıyla kümelendiğini" bulmuştur. Bunun yanında, tespit edilebilir alt haplogrup paylaşımı, seçkinler ile sıradan insanlar arasında bir karışım olduğunu göstermektedir. 10-11. yüzyıl sıradan insanlarının çoğunluğu büyük olasılıkla Karpat Havzası'nın doğu göçmen (fetihçi Macarlar dahil)  grupları ile karışmış yerel nüfuslarını temsil etmektedir".

Kasım 2019'da *Scientific Reports'ta* yayınlanan bir genetik çalışmada, Karpat Havzası'nın 29 Macar fatihinin kalıntıları incelenmiştir. Bunların büyük çoğunluğu Batı Avrasya kökenli Y-DNA taşıyorlardı, ancak en az %30'u Doğu Avrasyalı ve genel olarak Avrasyalıydı (N1a-M2004, N1a-Z1936, Q1a ve R1a-Z2124). Batı Avrasyalı anne soyundan gelenlere göre daha fazla Batı Avrasyalı baba soyuna sahiplerdi. Modern toplumlar arasında baba tarafından ataları Başkurtlara en çok benzeyen topluluktur. Haplogrup I2a1a2b özellikle yüksek rütbeli birkaç fatih arasında gözlemlenmiştir. Bu haplogrup Avrupa kökenli olup günümüzde özellikle Güney Slavları arasında yaygındır. Çok çeşitli fenotipler gözlemlendi; bazı bireylerde sarı saç ve mavi gözler vardı, bazılarında ise Doğu Asya karışımı vardı. Çalışmada ayrıca 5. yüzyılda Karpat Havzası'nda bulunan üç Hun örneği de analiz edildi ve bunların fatihlerle genetik benzerlikler gösterdiği görülmüştür. Macar fatihler, hem Avrupa, hem Asya hem de Avrasya unsurlarını bünyesinde barındıran, yakın zamanda bir araya gelmiş heterojen bir grup gibi görünüyordu. Aynı yıl dergi, modern Macarlarda hala çok nadir frekanslarda bulunan N3a4-Z1936'nın bir analizini yayınlamış ve Macar "alt kladının [N-B539/Y13850], bugün Kuzeydoğu Avrupa Ural dillerini konuşanlar arasında sıklıkla görülen kardeş dalı N3a4-B535'ten ayrıldığını, 4000-5000 yıl önce, Ugor dillerinin önerilen ayrışma zaman diliminde olduğunu" göstermiştir, oysa N-B539/Y13850+ alt kladı düzeyinde modern Ugor (N-B540/L1034 aracılığıyla Mansiler ve Hantılar) ve Türk dillerini konuşanlar (N-B540/L1034 ve N-B545/Y24365 aracılığıyla Başkurtlar ve Volga Tatarları) ile paylaşılan baba soylarını doğrulamıştır.

Ocak 2020'de *Archaeological and Anthropological Sciences* dergisinde yayımlanan genetik bir araştırmada 19 erkek Macar fatihinin kalıntıları incelenmiştir. Bu fatihlerin çeşitli haplogrupların taşıyıcıları olduğu ve Türk halkları, Fin-Ugor halkları ve Slavlarla genetik bağlar sergilediği tespit edilmiştir. Bunların %37'sinden fazlası N3a-L708 haplogrup tiplerini taşıyordu (esas olarak N3a4-Z1936, N3a4-Z1936 > Y13850, N3a4-Z1936 > Y13850 > L1034; daha az olarak Yakutlarda bulunan N3a2-M2118). Bu kanıt, fatihlerin Ugor kökenli olduğunu ve Ugor dilini konuştuklarını göstermektedir. *Scientific Reports'ta* yayınlanan Cis-Ural bölgesinden ve 9 Macar fatihinden alınan 36 örnekten oluşan 2020 tarihli bir arkeogenetik ve arkeolojik çalışma, ortak antik popülasyona ek olarak arkeolojik, tarihsel ve dilbilimsel kaynaklar aracılığıyla paternal Hg N-Z1936 (> N-B545/Y24365) ve maternal Hg N1a1 arasındaki bağlantıyı doğrulamış ve Macar anavatanının "muhtemelen Kushnarenkovo kültürünün yayıldığı güney Trans-Ural bölgesinde [Lomovatovo ve Nevolino kültürlerinin arkeolojik olarak antik Macarlarla ilişkili olduğu]" anlamına geldiğini belirtmiştir.

Temmuz 2020'de *European Journal of Human Genetics* dergisinde yayınlanan bir genetik çalışmada, Árpád Hanedanı'nın soyundan gelen ve Macaristan Kralı III. Béla'nın ve Székesfehérvár Kraliyet Bazilikası'nda bulunan "II/52" / "HU52" olarak adlandırılan bilinmeyen Árpád üyesinin iskelet kalıntıları incelenmiştir. Árpádların erkek soyunun Y-haplogrup R1a alt kladı R-Z2125 > R-Z2123 > R-Y2632 > R-Y2633 > R-SUR51'e ait olduğu tespit edilmiştir. Alt klad ayrıca, İdil-Ural bölgesindeki Başkurdistan Cumhuriyeti'nin Burzyansky ve Abzelilovsky bölgelerinden 48 Başkurt ve Sırbistan'ın Voyvodina bölgesinden 1 bireyin en yakın çağdaş eşleşmelerinde de bulunmuştur. Árpád üyeleri ve Sırbistan'dan bir birey, ek özel SNP'leri paylaşarak yeni bir alt klad olan R-SUR51 > R-ARP'yi oluşturur ve adı geçen bireyin ek özel SNP'leri olduğundan ortaçağ Árpád'larından dallanarak R-ARP > R-UVD'yi oluşturur. R-Y2633'ün dağılım, görünüm ve birleşme tahmini verilerine göre hanedanın kökeni yaklaşık 4.500 yıl öncesine, Kuzey Afganistan'a yakın bir yere dayanmaktadır. R-ARP'nin en yakın akrabası olan Volga-Ural bölgesinden Başkurtlardan ayrılma tarihi ise 2.000 yıl öncesine, Sırbistan'dan gelen bireyin ise (R-UVD) yaklaşık 900 yıl önce Árpádlardan geldiği belirtiliyor. Macarlar ve Başkurtlar arasında N-B539 haplogrup ayrımının 2.000 yıl önce gerçekleştiği tahmin edildiğinden, Ugor ve Türk kökenli Macarların atalarının yaklaşık 2.000 yıl önce Volga Ural bölgesini terk ettiği ve sonunda Karpat Havzası'na yerleşmeyle sonuçlanan bir göç başlattığı anlamına gelmektedir.

Mayıs 2022'de *[[Current Biology]]* dergisinde yayınlanan bir arkeogenetik çalışmada, "10. yüzyıl Macar işgalcilerinin seçkin mezarlıklarından 48, Macar işgalcilerinin erken Árpádian Dönemi'ndeki (10-11. yüzyıllar) sıradan insanların mezarlıklarından 65" incelenmiştir. Otozomal analize göre, Macar elit çekirdeği yaklaşık ~%50 Mansi benzeri, yaklaşık ~%35 Sarmat benzeri ve yaklaşık ~%15 Hun/Xiongnu benzeri olarak modellenebilir ve Mansi-Sarmat karışımı olayının Güney Ural bölgesinde MÖ 643-431'de, Mansi-Hun karışımının ise MS 217-315 civarında gerçekleştiği öne sürülmektedir. Ancak çoğu birey "Conq_Asia_Core" ve "Eur_Core"un iki yönlü karışımları olarak modellenebilir. Seçkin erkekler, diğerlerinin yanı sıra, Doğu Avrasya Y-DNA haplogrupları N1a, D1a, C2a'yı taşıyordu; Q1a ve R1a-Z94 ise "genellikle Asyalı anne soylarıyla birlikte" Hunlarla ilişkili ataların işaretiydi. Özellikle, seçkinlerde neredeyse sadece I2-Y3120 alt kladları mevcuttu ve "çoğunlukla Asyalı ana soyları eşlik ediyordu, bu da I2a1a2b1a1a'nın yerel nüfustan ziyade göçmenler için daha tipik olabileceğini gösteriyordu". Çalışma ayrıca " Mezhovskaya ve Nganasan halklarının karışımından Bronz Çağı'nda ortak bir 'proto-Ugor' gen havuzunun ortaya çıktığını ve bunun genetik ve dilsel verileri desteklediğini" göstermiştir.

Batı Sibirya'daki (6.-13. yüzyıl) antik proto -Ob-Ugor halkından, Fetih öncesi dönemden ve İdil-Ural bölgesinden (6.-14. yüzyıl) gelen Macarlardan ve komşularından kaynaklanan genetik verileri dikkate alan 2022 yılında yayınlanan bir başka çalışma ise Macar Fatihlerinin Demir Çağı Sargat kültürüyle bağlantısını vurgulamaktadır. Atalarının yerleşim yerlerine dair en eski izlere, Trans-Urallar'da Tobol, İrtiş ve İşim nehirlerinin sınırladığı topraklarda ve Güneybatı Sibirya'nın batı kesiminde rastlanmaktadır. Buradan, 9. yüzyılın başlarında Volga Nehri'ni geçerek Karadeniz'in kuzeyindeki topraklara göç etmişlerdir. Çalışmaya göre, "Dilbilimsel modeller ve kronolojiye göre ayrılmalarından 1500-2000 yıl sonrasına kadar yakın coğrafi yakınlıklarına rağmen, Batı Sibirya'daki Macarların ve proto-Ob-Ugor gruplarının ataları arasında çok az veya hiç biyolojik bağlantı mevcut değildi" ve "Karpat Havzası'nda yeni yerleşimciler ve yerel halk ancak 10. yüzyılın ikinci yarısında karışmaya başlamıştır." Çalışmada ayrıca, Karpat Havzası'nda kadın ve erkek bir araya gelmiş, doğu kökenli bazı ana soylar da bu bölgede varlığını sürdürdğü sonucuna varılmıştır. Macar fatihlerinin ana baba soyları, toplam %36,8'lik bir oranla haplogrup N'ye aittir ve modern Macar nüfusunda değişken miktarlarda (%6,1'den %1'e kadar) hala bulunmaktadır.

## Sanatsal temsili

Olayların en ünlü devamı, Macar ressam Árpád Feszty ve yardımcılarının büyük bir siklorama (dairesel panoramik resim) olan *Macarların Gelişi* veya *Feszty Panoraması isimli eseridir*. Olayın 1000. yıldönümü dolayısıyla 1894 yılında tamamlanmıştır; 1100. yıldönümünde ise eser, Macaristan'daki Ópusztaszer Milli Miras Parkı'nda sergilenmektedir.

## Kaynakça
;Özel

;Genel
### Birincil kaynaklar

**Anonymus, Notary of King Béla: The Deeds of the Hungarians* (Edited, Translated and Annotated by Martyn Rady and László Veszprémy) (2010). In: Rady, Martyn; Veszprémy, László; Bak, János M. (2010); *Anonymus and Master Roger*; CEU Press; .
**Constantine Porphyrogenitus: De Administrando Imperio* (Greek text edited by Gyula Moravcsik, English translation by Romillyi J. H. Jenkins) (1967). Dumbarton Oaks Center for Byzantine Studies. .
**Liudprand of Cremona: Retribution* (2007). In: The Complete Works of Liudprand of Cremona (Translated by Paolo Squatriti); The Catholic University of Press; .
**Royal Frankish Annals* (1972). In: *Carolingian Chronicles: Royal Frankish Annals and Nithard's Histories* (Translated by Bernhard Walter Scholz with Barbara Rogers); The University of Michigan Press; .
**Simon of Kéza: The Deeds of the Hungarians* (Edited and translated by László Veszprémy and Frank Schaer with a study by Jenő Szűcs) (1999). CEU Press. .
**The Annals of Fulda (Ninth-Century Histories, Volume II)* (Translated and annotated by Timothy Reuter) (1992). Manchester University Press. .
**The Annals of St-Bertin (Ninth-Century Histories, Volume I)* (Translated and annotated by Janet L. Nelson) (1991). Manchester University Press. .
**The* Chronicle *of Regino of Prüm* (2009). In: *History and Politics in Late Carolingian and Ottonian Europe: The* Chronicle *of Regino of Prüm and Adalbert of Magdeburg* (Translated and annotated by Simon MacLean); Manchester University Press; .
**The History of al-Tabarī, Volume XXXVIII: The Return of the Caliphate to Baghdad* (Translated by Franz Rosenthal) (1985). State University of New York Press. .
**The Hungarian Illuminated Chronicle:* Chronica de Gestis Hungarorum (Edited by Dezső Dercsényi) (1970). Corvina, Taplinger Publishing. .
*  (First edition published in 1930. The first 50 pages are a scholarly introduction.)
** 
* 
**The Taktika of Leo VI* (Text, translation, and commentary by George T. Dennis) (2010). Dumbarton Oaks. .

### İkincil kaynaklar

*
*
*
*
* 
* 
* 
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
* 
*
*
*
*
*
* 
* 
*
*
* 
* 
*
*
*
*
* 
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## Konuyla ilgili yayınlar

* Daim, Falko (ed.) (2007). *Heldengrab im Niemandsland. Ein frühungarischer Reiter aus Niederösterreich*. Mainz,  (on the archaology of the Hungarian conquest).
*Fodor, István (1982). *In Search of a New Homeland: The Prehistory of the Hungarian People and the Conquest*. Corvina Kiadó. .
*
*

## Dış bağlantılar

* "The Carpathian Basin before the Hungarian Conquest in the 9th&nbsp;Century" 
* "''Honfoglalás'': The Time of the Hungarian Conquest (a video on YouTube)"