Filiminovo oyuncakları

***Filiminovo oyuncakları***, Rusya’nın Tula Oblastında, Odoevsky Bölgesindeki Filimonovo köyünde şekillenmiş bir halk sanatı ürünüdür. Filimonovo kil oyuncağı, uzun ince oranları, detayların sembolik aktarımı ve sarı, kırmızı ve yeşil şeritler, çam ağacı motifleri ve eşmerkezli dairelerden oluşan sembolik süslemeleriyle öne çıkar.

## Tarihçe
Odoevsky Bölgesinde kil oyuncağı modelleme ve boyama sanatı, üst Paleolitik döneme kadar uzanır. Odoev yakınlarındaki Jhemchuzhnikovsky ve Snedkovsky höyüklerinde yapılan kazılarda, IX-XI. yüzyıllara ait çömlek parçaları bulunmuş olup, bu parçalar üzerindeki desenler ve işaretler, günümüz Filipmonovo oyuncağı süslemelerine özgü motiflerle benzerlik göstermektedir.

Halk rivayetine göre, Filiminovo oyuncağının doğduğu yer olan Filipmonovo köyü, kaçak bir mahkûm ve çömlek ustası olan Filimon’un adını taşır. Filimon, kaliteli kil yatakları keşfetmiş ve bu kilden kaplar ve oyuncaklar yapmaya başlamıştır. Filiminnovo oyuncağı promosyonunun tam oluşum tarihi bilinmemekle birlikte, tarihsel kaynaklar XVI. yüzyılı işaret eder. Çoğu çömlek promosyonunda olduğu gibi, ustalar ailece çalışırdı; erkekler kil kaplar, tuğlalar ve soba boruları üretirken, ürünleri toptancılara teslim eder veya pazarda kendileri satardı. Kapları yalnızca erkekler ve kadınlar yaparken, kız çocukları büyükanneleriyle birlikte oyuncak düdükler modelleyip süslerdi. Oyuncaklar, büyük eşyalar için uygun olmayan artık malzemelerden yapılırdı. Düdük satışından elde edilen para, kızların çeyizi için biriktirilirdi.

Filipmonovo oyuncağı zanaat üretimi, Ekim Devrimi’nden sonra orijinal biçiminde kesintiye uğradı ve günümüze çok az tarihi özgün eser ulaşmıştır. Sovyet döneminde, zanaatlarını terk etmeyen birkaç usta kaldı; bunlar arasında Antonina İlyiniçna Karpova, Aleksandra Gavrilovna Karpova, Yelena Kuzminiçna Yevdokimova, Evdokiya İlyiniçna Lukyanova, Anna Yosifovna Derbeneva ve Aleksandra Fyodorovna Maslennikova yer alır. 1960’larda bu ustalar, birkaç sanat tarihçisi ve koleksiyoncuya zanaatlarını öğretti. Ardından genç sanatçılar halk tekniklerini öğrendi ve 1980’lere gelindiğinde Filipmonovo oyuncağı sanatı tamamen yeniden canlandı. Geleneksel hanımlar, süvariler ve hayvan figürlerinin yanı sıra, karmaşık grup kompozisyonları ve köy yaşamından gündelik sahneler ortaya çıktı.

Filipmonovo oyuncağının popülerleşmesine bir diğer katkı, 1990’ların başından itibaren Odoev Sanat Okulu’nda modelleme temellerine dayalı çömlekçilik ustalığı üzerine özel bir kursun açılması oldu. Günümüzde Odoev’de, eski zanaatın sanatsal geleneklerini sürdüren birkaç aile Filipmonovo oyuncağı üretmektedir.

## Özellikler

Filipmonovo ustalarının eserlerinin büyük kısmı, kötü ruhları uzaklaştırdığına inanılan geleneksel düdüklerden oluşur: hanımlar, süvariler, inekler, ayılar, horozlar vb. İnsan figürleri monolithiktir, sade ve eski ilkel heykelciklere yakındır. Filipmonovo hanımlarının geniş çan şeklindeki eteği, kısa ve dar bir gövdeye yumuşakça geçiş yapar ve boyunla birleşen koni şeklindeki başla tamamlanır. Hanımlar genellikle yuvarlak kollarında bir bebek veya kuş düdüğü tutar. Süvariler hanımlara benzer, ancak etek yerine kalın silindirik bacakları ve hantal botları vardır. Figürlerin başları, dar kenarlı süslü şapkalarla taçlandırılır. Birden fazla figürden oluşan kompozisyonlar ilgi çekicidir; örneğin, “Lyubota” adlı sahne, âşıkların buluşmasını tasvir eder.

Hayvan dünyası karakterlerinin hepsi ince bir bele ve zarif bir kavisle küçük bir başa geçiş yapan uzun bir boyuna sahiptir. Yalnızca başın şekli ve boynuzların ya da kulakların varlığı, bir hayvanı diğerinden ayırır. Koçun boynuzları yuvarlak kıvrımlı simitler, ineğin boynuzları yukarı doğru yarım ay şeklinde, geyiğin boynuzları tuhaf dallı ağaçlar gibidir; atın başı ise küçük konik kulaklarla süslenir. Aynalı ayı figürü gizemlidir: masalsı hayvan, arka bacaklarını genişçe açarak oturur ve ön bacaklarında oval bir nesne tutar. Düdüklerin yanı sıra, “grematuha” adı verilen çıngıraklar da yapılır.

## Oyuncak Üretimi
Oyuncağın uzun ince formu, yerel kil olan *sinika*ya borçludur; bu kil, adını koyu mavi renginden alır. Çıkarılan kil, birkaç gün serin ve nemli bir yerde tutulur, ardından kadınlar tarafından ahşap zeminde yalınayak yoğrulurdu. Hazırlanan kil, plakalar halinde kesilir ve nemli bir bezle örtülerek saklanırdı. Tüm işlemler, tek parça yumuşak kilden yapılır; az sayıda çatlak ve pürüz, ıslak elle düzeltilirdi, bu da oyuncağın uzun ince formunu oluştururdu. Pişirme sonrası kilin rengi açık gri olur, oyuncak biraz küçülür, ancak deformasyon veya çatlamalar meydana gelmezdi. Geçmişte oyuncaklar ocaklarda pişirilirken, günümüzde 950 dereceye ulaşan özel muffel fırınlarda pişirilir.

XIX. yüzyılın ortalarına kadar Filipmonovo oyuncakları boyanmazdı. İlk boyalar yumurta bazlı hazırlanırdı, bu nedenle boyama doğal renklerle yapılırdı. Ancak bu boyalar dayanıklı değildi ve renkler hızla solardı. XIX. yüzyılın ikinci yarısında anilin boyalar kullanılmaya başlandı, ancak bunlar da güneş ışığında çabuk soluyordu. 1870’lere gelindiğinde yumurta yerine aseton kullanılmaya başlandı, böylece boyamalar daha dayanıklı, parlak ve renkli oldu.

Promosyona özgü renklerin sınırlı olmasına rağmen —kırmızı, yeşil ve sarı—, boyama sırasında bir renk diğerinin üzerine uygulanırdı, bu da kırmızı, ultramarin, çimen yeşili ve zümrüt yeşili gibi ek renkler ortaya çıkarırdı. Boya, kaz veya ördek tüyüyle belirli bir sırayla uygulanırdı: önce figüre geniş sarı şeritler çizilir, ardından ince şeritler, daireler ve diğer süslemeler kırmızı boyayla yapılırdı; desen kuruduğunda, kırmızı desenler arasına yeşil şeritler eklenirdi.

Hayvanlar geleneksel olarak gövde ve boyun boyunca renkli şeritlerle boyanır. Baş ve göğüs genellikle tek renk, genelde yeşil veya kırmızı olur ve üzerine genellikle doğayla uyumlu, samimi putperest motifleri ifade eden basit, gösterişli süslemeler uygulanır. Hanım ve süvari figürlerinin yüz boyamasına pek özen gösterilmez, ancak her zaman şık ve parlak giysiler giyerler. Şapkaları renkli şeritlerle süslenir, bluz yakasında, etekte ve pantolonda dallar, yapraklar, şeritler ve yıldızlar gibi stilize süslemeler bulunur ve çarpıcı, renkli bir dekor oluşturur. Filipmonovo figürlerinin giysileri, bir yandan şehir kostümlerinden, diğer yandan köylülerin el dokuması sarafanlarından, işlemeli gömleklerinden ve kemerlerinden etkilenmiştir.

Desenlerin basit ve karmaşık olmayan unsurları, eski sembolleri yansıtır: daire — güneş, çam ağaçları — yeryüzünde büyüyen her şeyin sembolü (yaşam ağacı), üçgen şeritler — su, kesik çizgiler — yağmur, üçgen — yeryüzü. Halk geleneklerine göre, bu semboller çevredeki doğayla manevi bir bağ kurar ve kötü ruhlardan koruma sağlar. Figürlerin kendileri de sembolik anlamlar taşır: kadın figürü bereketi, inek geleneksel besleyiciyi temsil eder, büyük memesi gerçek hayvanda bol süt üretimini teşvik etmeyi amaçlar; süvari ot, çiy, su, hasat ve mutluluk getiricidir; inek kurtarıcı ve refah sembolü, geyik bereket ve zenginlik, ayı iyilik, horoz ise yeni gün ve ışığın sembolüdür. Bu nedenle, hediye olarak verilen bir Filipmonovo oyuncağı, aileye refah dileği anlamına gelirdi.

## Filipmonovo Oyuncağı Müzesi

2009 yılında Odoev’de Filiminovo Oyuncağı Müzesi açıldı. Müzenin sergisi, eski ünlü ustaların ve çağdaş ustaların eserlerinden oluşur. Müzede ayrıca farklı nesillerden ustaların hayatı ve eserlerine dair tarihi fotoğraflar ve arşiv materyalleri sergilenir. Müze, köylü yaşamına ait otantik eşyalarla sergiyi zenginleştirir. Müzede promosyonun tarihine dair dersler, düdük modelleme ve boyama atölyeleri düzenlenir.

## Dede Filimon Masalları Festivali
Ağustos 2013’ten itibaren Odoev kasabasında iki yılda bir oyuncak ve çömlek promosyonları festivali *Dede Filimon Masallar*ı düzenlenmektedir. Festivalin amacı, Odoevsky Bölgesi’ni Rusya’nın oyuncak promosyonu merkezlerinden biri olarak tanıtmaktır. Filipmonovo Oyuncağı Müzesi binasının önündeki merkez meydanda, geleneksel kil oyuncaklar ve modern yazar oyuncaklarının sergi-pazarı, çömlek promosyonu ürünleri, atölyeler, yarışmalar ve Tula Oblastı’ndan yaratıcı toplulukların kültürel-eğlence programı düzenlenir.

## Kaynakça

## Ek okumalar
* *Blinov G.M.* Sözsüz Masallar: Halk Oyuncağı Üzerine. — Tula: Priokskoe Kitap Yayınevi, 1974. — 128 s.: res. — s. 66-70.
*
*
*

## Dış bağlantılar
* Filipmonovo Oyuncağı Müzesi Resmi Sitesi
* Dede Filimon Masalları Festivali Sitesi