İşçi kooperatifi

**İşçi kooperatifi** (İngilizce: *worker cooperative*), çalışanları tarafından sahiplenilen ve özyönetim ilkesiyle işletilen bir kooperatif türüdür. İşçi kooperatiflerinde her çalışan-ortak, karar alma süreçlerine demokratik biçimde katılır (bir üye, bir oy). İşçi kooperatifleri, "işçi yönetimindeki işletme" (İngilizce: *labour-managed firm*) olarak da adlandırılır.

CICOPA (Uluslararası Sanayi ve Hizmet Kooperatifleri Örgütü) verilerine göre dünya genelinde kooperatiflerde yaklaşık 4 milyon kişi istihdam edilmektedir.

## Tarihçe

### Erken dönem (18.–19. yüzyıl)
İşçi kooperatifleri, Sanayi Devrimi döneminde işçi hareketinin bir parçası olarak ortaya çıkmıştır. Robert Owen ve Charles Fourier gibi sosyalist düşünürlerin fikirleri bu harekete ilham vermiştir. Owen, İskoçya'nın New Lanark kasabasındaki pamuk fabrikalarında işçilere iyi çalışma koşulları, eğitim ve kooperatif mağaza sunarak modelini hayata geçirmiştir.

1844'te İngiltere'nin Rochdale kasabasında kurulan **Rochdale Eşit Öncüler Birliği**, bir tüketim kooperatifi olmakla birlikte modern kooperatifçilik hareketinin temellerini atmış ve işçi kooperatiflerinin ilkelerini de şekillendirmiştir. 1850'lerde İngiltere'de ve Fransa'da onlarca işçi kooperatifi kurulmuştur.

### Mondragon (1956–)
Dünyanın en büyük işçi kooperatifi olan İspanya'nın Bask Ülkesi'ndeki **Mondragon Kooperatifi**, 1956'da José María Arizmendiarrieta adlı bir Katolik rahibin öncülüğünde beş teknik okul mezunu tarafından kurulmuştur. Başlangıçta bir parafin sobası üreticisi olan ULGOR şirketinden doğan Mondragon, günümüzde 70.000'den fazla çalışanıyla ve yaklaşık 11 milyar avroluk yıllık cirosuyla dünyanın en büyük kooperatif grubudur. Bünyesinde sanayi, perakende, finans ve eğitim kooperatifleri barındırmaktadır.

Mondragon modelinin belirleyici özellikleri:
* Ücret farkı en düşük ile en yüksek maaş arasında genellikle 1:3 ile 1:9 arasında sınırlandırılmıştır (geleneksel şirketlerde bu oran çok daha yüksektir)
* Kârın bir bölümü sosyal fona, bir bölümü yatırıma, bir bölümü üyelere ayrılır
* İşten çıkarmalar son çare olarak görülür; kriz dönemlerinde üyeler kooperatifler arasında yeniden yerleştirilir
* Mondragon Üniversitesi aracılığıyla kooperatifçilik eğitimi verilir

### Günümüz
20. yüzyılın ikinci yarısından itibaren işçi kooperatifleri dünya genelinde çeşitli biçimlerde gelişmiştir. Özellikle İtalya, Fransa, Arjantin ve İspanya'da güçlü işçi kooperatifi hareketleri mevcuttur.

## Yönetişim
İşçi kooperatiflerinin yönetişim yapısı, Rochdale İlkeleri'ne dayanmakla birlikte işçi sahipliğine özgü uygulamalar içerir:

* **Genel kurul**: En yüksek karar organıdır; her çalışan-ortak bir oy hakkına sahiptir.
* **Yönetim kurulu**: Genel kurul tarafından seçilir; günlük operasyonları denetler.
* **Kâr paylaşımı**: Net kâr genellikle üç bölüme ayrılır: bireysel hesaplar (üyelere dağıtım), kolektif yedek akçe ve toplumsal katkı fonu.
* **Deneme süresi**: Yeni çalışanlar genellikle 6-12 aylık bir deneme sürecinin ardından ortak olarak kabul edilir.

## Ülkelere göre

### İtalya
İtalya, dünyanın en güçlü işçi kooperatifi geleneğine sahip ülkelerden biridir. **Legacoop** (Kooperatifler ve Karşılıklı Yardım Birliği Ligi) çatısı altında yaklaşık 10.000 kooperatif bulunmakta olup bunların önemli bir bölümü işçi kooperatifidir. İtalyan anayasası (madde 45) kooperatiflerin toplumsal işlevini tanımakta ve desteklemektedir. **Marcora Yasası** (1985), iflas eden şirketlerin çalışanları tarafından işçi kooperatifi olarak devralınmasını destekleyen bir mekanizma kurmuştur.

### Fransa
Fransa'da işçi kooperatifleri **SCOP** (Société coopérative et participative) olarak adlandırılır. 2020 itibarıyla yaklaşık 3.600 SCOP, 67.000'i aşkın çalışanla faaliyet göstermektedir. Fransa'da da çalışanların iflas eden şirketleri kooperatif olarak devralma hakkı yasal olarak güvence altındadır.

### Arjantin
2001 ekonomik krizinin ardından Arjantin'de **empresas recuperadas** (kurtarılmış işletmeler) hareketi doğmuştur. İflas eden veya terk edilen fabrikalar, çalışanları tarafından işçi kooperatifi olarak devralınmıştır. 2020 itibarıyla yüzlerce kurtarılmış işletme faaliyet göstermektedir. Bu hareketin en bilinen örneği, 2001'de işçileri tarafından devralınan Zanón seramik fabrikasıdır (bugünkü adıyla FaSinPat — Fábrica Sin Patrones, "Patronsuz Fabrika").

### Birleşik Krallık
Birleşik Krallık'ta işçi kooperatifleri **Co-operatives UK** çatısı altında örgütlenmektedir. Perakende sektöründeki **John Lewis Partnership** (1929), onbinlerce çalışan-ortağıyla Birleşik Krallık'ın en büyük işçi sahipliğindeki şirketidir; ancak yapısı geleneksel bir işçi kooperatifinden farklıdır.

### Türkiye
Türkiye'de işçi kooperatifi geleneği sınırlı olmakla birlikte son yıllarda yeni girişimler ortaya çıkmıştır. **Lonca Çeviri ve Yerelleştirme Kooperatifi** (2021), çeviri alanında faaliyet gösteren bir hizmet kooperatifidir. İzmir merkezli **Genç İşi Kooperatif** (2015), genç kooperatif girişimlerini destekleyen bir sosyal kooperatif olarak çalışmaktadır.

## Avantajları
* İşçi motivasyonu ve bağlılığı daha yüksektir
* Gelir eşitsizliği daha düşüktür
* Kriz dönemlerinde istihdam daha dayanıklıdır (işten çıkarmalar yerine çalışma saati azaltma veya geçici ücret düşürme tercih edilir)
* Topluluk ile daha güçlü bağlar kurulur

## Eleştiriler
* Sermaye birikimi ve büyüme konusunda geleneksel şirketlere göre dezavantajlı olabilir
* Karar alma süreçleri yavaşlayabilir
* Uzmanlaşmış yönetici istihdamı güçleşebilir

## Ayrıca bakınız
* Kooperatif
* Tüketim kooperatifi
* Konut kooperatifi
* Rochdale İlkeleri
* Kampüs kooperatifi
* Özyönetim

## Kaynakça