Âmiriyye sığınağı bombalaması

**Amiriyah sığınağı bombalaması**, Körfez Savaşı sırasında, 13 Şubat 1991'de, ABD Hava Kuvvetleri tarafından iki adet GBU-27 Paveway III lazer güdümlü "akıllı bomba" ile düzenlenen, Irak'ın Bağdat şehrinin Amiriyah mahallesindeki bir sığınağın ("25 Numaralı Kamu Sığınağı") imha edilmesiyle en az 408 sivilin hayatını kaybettiği hava saldırısı. İnsan Hakları İzleme Örgütü, bombalamayı bir savaş suçu olarak nitelendirdi.

ABD Savunma Bakanlığı, tesisin İran-Irak Savaşı sırasında sivil savunma sığınağı olarak kullanıldığını bildiğini belirtirken, ABD ordusu ise buranın bir komuta merkezine veya askerî personel sığınağına dönüştürüldüğünü savundu.

## Arka plan
Amiriyah sığınağı, İran-Irak Savaşı ve Körfez Savaşı sırasında yüzlerce sivil tarafından kullanıldı. ABD ordusuna göre, Amiriyah'daki sığınak, askeri komuta merkezi profiline uyduğu için hedef alınmıştı; bölgeden gelen elektronik sinyallerin bu yerden geldiği bildirilmiş ve casus uydular, sığınağa girip çıkan insanları ve araçları gözlemlemişti.

Körfez Savaşı sırasında bombardıman hedeflerinin seçilmesine yardım eden, CIA'in Ulusal Uyarı İstihbarat Subayı Charles E. Allen, ABD Hava Kuvvetleri'nin "Şah mat" olarak bilinen planlama biriminin başında bulunan Albay John Warden ile istihbaratı koordine etti. 10 Şubat 1991'de Allen, Albay Warden'a Bağdat'ın güneybatısındaki Amiriyah banliyösündeki 25 numaralı Kamu Sığınağı'nın alternatif bir komuta merkezi haline geldiğini ve sivil bomba sığınağı olarak kullanıldığına dair hiçbir işaret göstermediği yönünde tahminini bildirdi. Ancak İnsan Hakları İzleme Örgütü 1991'de şunları kaydetti: "Mahalle sakinleriyle yapılan görüşmeler sayesinde Amiriyah yapısının açıkça bir kamu sığınağı olarak işaretlendiği ve hava savaşı boyunca çok sayıda sivil tarafından kullanıldığı artık kesin olarak kanıtlanmıştır."

İngiliz gazeteci Robert Fisk'e göre "kusursuz bir kaynak" olan ve "Suudi Arabistan Kraliyet Hava Kuvvetleri'nin kıdemli hedef belirleme subayı" olarak görev yapmış eski bir ABD Hava Kuvvetleri generali, bombalamanın ardından şunları iddia etti: "[Richard I.] Neal, sığınağın çatısındaki kamuflajdan bahsetti. Ancak Bağdat çevresindeki sığınakların hiçbirinde kamuflaj olduğuna inanmıyorum. Orada dikenli tel olduğu söyleniyor ama bu Bağdat'ta normal bir durum... Amerikan ordusunda bunun bir komuta ve kontrol sığınağı olduğuna inanan tek bir kişi bile yok... Biz bunun bir askerî personel sığınağı olduğunu düşündük. Herhangi bir askeri sığınakta bazı sivillerin olduğu varsayılır. Askerî personelin ailelerinin üyeleri olan ve askeri sığınaklara girmelerine izin verilen kadın ve çocukların olduğu varsaydığımız sığınaklara saldırdık."

Uydu fotoğrafları ve elektronik dinlemeler, sığınağın alternatif bir komuta ve kontrol merkezi olarak kullanıldığını gösterse de, hedef belirlemeden sorumlu olan Tuğgeneral Buster Glosson için bu kanıtlar ikinci dereceydi ve inandırıcı değildi. Glosson, analizlerin "hiçbir işe yaramadığını" belirtti. Ancak Irak'taki isimsiz bir kaynak, Irak İstihbarat Servisi'nin sığınakta faaliyet göstermeye başladığı konusunda Merkezi İstihbarat Teşkilatı'nı (CIA) uyardı. Ayrıca, sığınağın yakınında askeri araçların park halinde olduğu görüldü. ABD ordusu, uydular ve keşif uçakları tarafından sığınağın gözetleniyor olmasına rağmen, birçok Iraklı subayın eşlerini ve çocuklarını sığınağa getirdiğini bilmediğini belirtti. Bölge sakinlere göre, siviller "haftalarca" sığınağa girip çıkıyordu; bir Al Jazeera muhabiri, bunun ABD ordusuna sivillerin varlığını tespit etmek için "yeterli zaman" vermiş olması gerektiğini savundu. 

11 Şubat'ta, 25 Numaralı Sığınak, ABD Hava Kuvvetleri'nin saldırı planına eklendi.

## Bombalama
13 Şubat sabahı saat 04:30'da, iki F-117 hayalet bombardıman uçağı, sığınağa her biri 900 kilogramlık (2.000 lb) GBU-27 lazer güdümlü bomba bıraktı. İlk bomba, zaman gecikmeli bir fünye patlamadan önce 3 metre kalınlığındaki betonarme yapıyı deldi. Dakikalar sonra, ikinci bomba da ilk bombanın açtığı yolu izledi. Bölge sakinleri, insanların sığınaktan çıkmaya çalışırken attıkları çığlıkları duydu. Dört dakika boyunca çığlık attılar. İkinci bomba isabet ettikten sonra çığlıklar kesildi.

Bombardıman sırasında, çoğunluğu kadın ve çocuk olmak üzere yüzlerce Iraklı sivil binada sığınaktaydı ve birçoğu uyuyordu. 408'den fazla kişinin yaşamını kaybettiği tahmin edilen saldırıyla ilgili kesin kayıp sayısı, sığınağın kayıt defterinin saldırıda yanması sebebiyle bilinememektedir. Üst katta kalanlar ısıdan yanarken, sığınağın su deposundan gelen kaynar su geri kalan ölümlerin nedeni oldu. Ölenlerin hepsi anında ölmedi; bazı kurbanların simsiyah, yanmış el izleri sığınağın beton tavanına yapışmış halde kaldı. İngiliz muhabir John Simpson, "birbirine yapışmış ve bütün et bloklarını oluşturmuş bedenler" ve "itfaiyeciler tarafından pompalanan suyun yüzeyinde bir inç kalınlığında erimiş insan yağı tabakası"nın korkunç görüntüsünü bildirdi. Patlama, çevredeki binalara şarapnel parçaları fırlattı, pencereleri kırdı ve temellerini parçaladı.

## Tepkiler
Irak Dışişleri Bakanı Tarık Aziz, "Bu, sivillere karşı işlenmiş, canice, önceden tasarlanmış, planlanmış bir saldırı" açıklamasını yaptı.

Birçok yabancı hükûmet Amiriyah'daki bombalamaya yas, öfke ve soruşturma çağrılarıyla karşılık verdi. Ürdün üç günlük yas ilan etti. Cezayir ve Sudan'daki iktidar partileri bombalamayı sırasıyla "terör ve barbarlığın bir nöbeti" ve "korkunç, kanlı bir katliam" olarak kınadı. Ürdün ve İspanya bombalamayla ilgili uluslararası bir soruşturma çağrısında bulunurken, İspanya ABD'yi saldırılarını Irak'tan uzaklaştırıp işgal altındaki Kuveyt'e yoğunlaştırmaya çağırdı.

## Savaş suçu tartışması
BBC muhabiri Jeremy Bowen, olay yerine ilk ulaşan muhabirlerden biriydi. Bölgeye erişim izni verilen Bowen, askeri kullanım olduğuna dair hiçbir kanıt bulamadı.

Beyaz Saray, *"Yalanlar Aygıtı: Trajedi Yaratmak"* başlıklı bir raporda, ABD istihbarat kaynaklarının sığınağın askeri komuta amacıyla kullanıldığını bildirdiğini belirtti. Rapor, Irak hükûmetini Amiriyah'daki askeri tesiste kasıtlı olarak "seçilmiş sivilleri" insan kalkanı olarak tutmakla suçladı. ABD Hava Kuvvetleri'nden Binbaşı Ariane L. DeSaussur da Irak'ı kasıtlı olarak sivilleri askerî personelle karıştırmakla suçladı.

Bu argüman diğer ABD askerî personeli tarafından tartışıldı. ABD Hava Kuvvetleri'nden Richard G. Davis, bu açıklamanın ikna edici olmadığını söyledi. Bunun yerine, sivillerin bu sığınakta saklanmasının nedeninin, Bağdat'ta elektriğin olduğu son yerlerden biri olması olduğunu öne sürdü. Aynı fikri dile getiren ABD Ordusu'ndan Laneka West de, bunun, ABD'nin savaşın başlarında Bağdat'ın elektrik altyapısını yok etmesinin bir sonucu olabileceğini savundu. West ayrıca, sığınağın yoğun nüfuslu bir bölgede bulunmasının Cenevre Sözleşmeleri'nin 1. Ek Protokolü'nün (AP1) 58. Maddesi'in ihlali olmadığını da savundu. Elektronik sinyalleri maskelemek için sığınağı nüfuslu bölgelere daha yakın bir yere yerleştirmek mümkündür.

Jane's Information Group'a göre, sığınakta gözlemlenen sinyal istihbaratı, yaklaşık 270 metre uzaklıktaki bir iletişim merkezine bağlı bir antenden geliyordu.

Oxford profesörü Janina Dill, ABD'nin gerçekten sivillerin varlığından haberdar olması durumunda, saldırının bir savaş suçu olacağını yazdı. 1949 Cenevre Sözleşmelerinin 1. Ek Protokolü'nün 57. Maddesi, bir saldırının askeri avantajının sivil kayıpları potansiyeliyle dengelenmesi gerektiğini belirten "orantılılık ilkesini" gerektirir. Ancak, ABD Hava Kuvvetleri Binbaşı Ariane L. DeSaussur, Körfez Savaşı sırasında ne ABD'nin ne de Irak'ın AP1'i onaylamadığını savundu. (Irak daha sonra 2010'da onayladı, ancak ABD hala onaylamadı). Bununla birlikte, İnsan Hakları İzleme Örgütü, ABD'nin 1987'de 1. Protokol'ün bazı kısımlarını geleneksel uluslararası insani hukuk olarak kabul ettiğini, "beklenen askeri avantaja oranla orantısız derecede sivil kayıplara yol açacak saldırıların gerçekleştirilmemesi" gerektiğini teyit ettiğini belirtti.

## Hatırası
Sığınak, patlamadan sonraki haliyle, içinde ölenlerin anısına bir anıt olarak korunmaktadır ve ölenlerin fotoğrafları sergilenmektedir. Ziyaretçi raporlarına göre, bombalamada sekiz çocuğunu kaybeden Umm Greyda adlı bir kadın, anıtın oluşturulmasına yardımcı olmak için sığınağa taşınmış ve ana rehber olarak görev yapmaktadır.

Uzun yıllar boyunca Irak okullarında, genellikle ABD dış politikasının eleştirisini de içeren "Amiriye sığınağı günü" anılmıştır.

## Dava
Bombardımanda akrabalarını kaybeden ve Belçika'da yaşayan yedi Iraklı aile, 1991 bombardımanında savaş suçları işlediklerini iddia ederek eski Başkan George H. W. Bush, eski Savunma Bakanı Dick Cheney, eski Genelkurmay Başkanı Colin Powell ve General Norman Schwarzkopf aleyhine dava açtı. Dava, Mart 2003'te Belçika'nın evrensel yargı yetkisi güvenceleri kapsamında açıldı, ancak Ağustos 2003'te Belçika vatandaşları ve ikamet edenlerle sınırlandırılmasının ardından Eylül ayında reddedildi.

## Kaynakça