Lemkolar

**Lemkolar** (; ; ; ) Karpat Rusu’nun bir etnografik bölgesi olan Lemko Bölgesi’nde (; ) yaşayan bir etnik gruptur. Bu bölge, Karpat Dağları ve etekleri boyunca Ukrayna, Slovakya ve Polonya’yı kapsayan bir alandır.

Lemkolar genellikle Rusinlerin bir alt grubu olarak görülür. Bu grupların bireyleri tarih boyunca başka isimlerle de anılmıştır, örneğin *Verkhovyntsi* ("yayla halkı"). Karpat yaylalarında, aynı lehçeyi konuşan topluluklar, devlet destekli eğitim ve medyanın etkisiyle sınırları geçtiklerinde farklı bir etnik kimlik benimseyebilir. Ayrıca, bir topluluk zaman içinde tercih ettiği kimliği değiştirebilir. Slovakya’da, 1991 ve 2001 nüfus sayımları arasında, kendilerini "Ukraynalı" olarak tanımlayanların sayısı 2.467 azalmış (yüzde 18,6 düşüş), "Rusin" kimliğini bildirenlerin sayısı ise 7.004 artmıştır (yüzde 40,6 artış). Ancak bu değişimin, bireylerin kimlik değiştirmesinden, gençlerin ilk kez Rusin kimliğini seçmesinden ya da göçten kaynaklanıp kaynaklanmadığı belirsizdir.

Lemkoların konuştuğu dil, ISO 639-3’te *rue* koduyla tanımlanır ve bu dil farklı şekillerde nitelendirilmiştir: bağımsız bir dil olarak, Ukraynaca’nın  olarak, ya da Rusincenin bir lehçesi olarak. Ukrayna’da, neredeyse tüm Lemkolar hem Lemko dilini hem de standart Ukraynacayı konuşur (2001 Ukrayna Nüfus Sayımı’na göre). Ukrayna, Lemkoları ayrı bir etnik grup olarak değil, Ukraynalıların bir etnik alt grubu olarak tanımlar.

2011 Polonya nüfus sayımında, 11.000 kişi Lemko milliyetini bildirmiş; bunlardan 6.000’i yalnızca Lemko milliyetini, 4.000’i Lemko-Polonyalı çifte milliyeti, 1.000’i ise Lemko kimliğini Polonyalı olmayan başka bir kimlikle birlikte beyan etmiştir. I.D. Liubchyk (І.Д.Любчик), dünyada yaklaşık 700 bin Lemko kökenli insan olduğunu ifade eder; bunlardan 350 bini Ukrayna’da, 150 bini Kuzey Amerika’da, 100 bini Polonya’da, 100 bini Slovakya’da ve 50 bini eski Yugoslavya ülkelerindedir. 2001 Ukrayna nüfus sayımında, Lemkoların çoğu kendilerini Ukraynalı olarak tanımlamıştır.

## Etimoloji

**Lemko** etnonimi,  kelimesinden () türemiştir. Bu terimin ilk olarak Lemko ve Boyko bölgeleri arasındaki sınır bölgelerinde *lem* kelimesini kullananlar için bir takma ad olarak ortaya çıktığı düşünülmektedir: Karpatlar’ın kuzey tarafında bu kelimenin kullanımının en doğu sınırı. (Karpatlar’ın güney tarafında, benzer bir takma ad olan *lemak*, *lem-lyš* izoglos bölgesinde kullanılırdı.) Etnonim sonunda akademide kullanılmaya başlanmış ve ilk kez 1834’te Yosyp Levytsky’nin *Grammatik der ruthenischen oder klein russischen Sprache in Galizien* (yan. ‘Galiçya’da Rusin ya da Küçük Rus Dilinin Grameri’) yayınıyla basılı olarak kaydedilmiştir.

Bir iç isim olarak *Lemko*, ancak 20. yüzyılın başlarında yaygın kullanımına girmiştir. Bu adı benimsemeden önce, Lemkolar kendilerini *[[Rusinler]]* () ya da *Rusnaklar* () olarak adlandırırdı. Savaşlar arası dönemde *Lemko*’nun bir iç isim olarak popülaritesi artmış ve *Lemko* ve *Naš Lemko* gibi süreli yayınlarda yer almıştır.

Polonya yetkilileri de II. Dünya Savaşı’na kadar bu terimin yaygın kabulünde rol oynamıştır. Bölgedeki Ukrayna milliyetçiliği potansiyelinden endişe duyan yetkililer, buna karşı Rusin kimliğini teşvik etmeye çalışmıştır. Bu, Lemkoların ayırt edici bir etnografik grup olarak abartılı tarihçiliğinin ve buna karşılık gelen etnonimlerinin tanıtılmasına yol açmıştır.

II. Dünya Savaşı’nın ardından, *Lemko*, Polonya’daki Karpatlar’ın kuzey yüzeyindeki Rusinler için tercih edilen terim olarak nihayet *Rusyn* ve *Rusnak*’ın yerini almıştır.

## Tarihçe

Lemkoların kökenini açıklayan birkaç hipotez bulunmaktadır, ancak tüm Rusinler gibi, muhtemelen çeşitli bir etnogenetik kökene sahiptirler. Lemkolar (ve diğer Karpat-Rusinleri), orta çağdaki Beyaz Hırvatlar'ın torunları olarak kabul edilir, Rusin etkisindeki Slovakların göçünden ve 14. ve 15. yüzyıllardaki Ulah/Romen göçlerinden etkilenmişlerdir.

Lemko Bölgesi, orta çağ Piast hanedanı döneminde Polonya’nın bir parçası haline geldi, ancak komşu Ruslarla sık sık çekişmelere sahne oldu; bunu Sanok kasabasını örnek alarak görebiliriz: 981 yılında Kievli Vladimir I bölgeyi işgal ederek Polonya’dan aldı. 1018’de Polonya’ya geri döndü, 1031’de tekrar Rus’a geçti ve 1340’ta III. Casimir tarafından Polonya için geri alındı. Sanok’un *[[gord]]*undan ilk kez 1150’de Hypatian Codex’te bahsedildi.

Lemkolar (veya onların ataları), 1772’de Habsburg Monarşisi’nin Galiçya eyaletinin bir parçası olarak bir etnik azınlık haline geldi. Bu bölgeden ekonomik nedenlerle Batı yarımküreye kitlesel göç 19. yüzyılın sonlarında başladı.

I. Dünya Savaşı’ndan önce, Lemkolar arasında çelişkili ulusal kimlikler gelişmeye başladı. Bazıları Ukrayna ulusal kimliğini benimserken, diğerleri Tüm-Rus ulusu kavramını (sözde "Eski Ruten" kimliği) tercih etti. Rum Katolik Kilisesi Ukrayna kimliğini teşvik etmeye hevesli olduğundan, bazı Rus yanlısı Lemkolar Ortodoksluk’a geçmeye başladı. Ortodoksluğa geçen en dikkat çekici isimlerden biri, kısa bir süre Yunan Katolik rahip olarak deneyim yaşadıktan sonra Ortodoksluğa geçen ve bölgede Ortodoksluğu yaymaya başlayan Lemko köylüsü Aziz Maxim Sandovich idi.

Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Rus yanlısı Lemkolar’dan ve bizzat Sandovich’ten büyük şüphe duyuyordu. Bu, I. Dünya Savaşı öncesinde bir dizi hapis cezasına yol açtı, Sandovich’in kendisi de dahil. Savaş patlak verdikten sonra Sandovich tekrar hapse atıldı ve yargılanmadan idam edildi.
1914’te Avusturya-Macaristan yetkilileri, Rus İmparatorluğu için casusluk yaptığından şüphelenilen Lemkoları hapsettiği Thalerhof toplama kampı’nı kurdu. Savaş sırasında Thalerhof kampında 1767 kişi öldü.

I. Dünya Savaşı’nın hemen ardından, Lemkolar iki kısa ömürlü cumhuriyet kurdu: Galiçya’nın batısında Rusofil bir yönelime sahip olan ve Çekoslovakya ile birleşmeye çalışan Lemko-Rusin Cumhuriyeti ve Ukrayna yanlısı bir yönelime sahip olup Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti ile birleşmeye çalışan Komança Cumhuriyeti.

İkinci Polonya Cumhuriyeti döneminde, Lemkolar arasındaki kimlik çatışması yoğunlaştı. 1926’da, yerel Yunan Katolik rahiple yaşanan bir çatışmanın ardından, Tylawa köyünün Lemko halkı toplu olarak Ortodoksluğa geçti. Bu olay, Tylawa ayrılığı olarak bilinir ve bölgede birçok köyün tamamen Ortodoksluğa geçtiği, bazılarının ise Doğu Katolikliğine sadık kaldığı veya iki din arasında bölündüğü bir toplu dönüşüm dalgasını başlattı. Katolik Kilisesi tapınaklarını Ortodoks Kilisesi’ne devretmek istemediğinden, birçok dönüşüm geçirmiş köyde yeni kilise binaları inşa edilmesi gerekti.

1939’da, Lemko Bölgesi’nin Polonya kısmında yaklaşık 130.000 ila 140.000 Lemko’nun yaşadığı tahmin ediliyor. Bu toprakların nüfusu, önce Sovyetler Birliği’ne (yaklaşık 90.000 kişi) ve daha sonra 1940’ların sonlarında Vistula Operasyonu kampanyasıyla Polonya’nın yeni kazanılan batı topraklarına (yaklaşık 35.000 kişi) zorla yerleştirme sırasında azaldı. Bu eylem, devlet emriyle sivil nüfusun kaldırılmasıydı ve güneydoğu Polonya’da Ukrayna İsyan Ordusu (UPA) tarafından yürütülen gerilla savaşına olası desteği ortadan kaldırmak için bir karşı isyan operasyonu olarak gerçekleştirildi.

1957 ve 1958 yılları arasında yaklaşık 5.000 Lemko ailesi Polonya’daki ev bölgelerine geri döndü, (resmi olarak 1956’da geri dönme hakkı tanındı), ancak bugün Polonya’daki Lemkivschyna bölümünde Lemko nüfusu sadece yaklaşık 10.000–15.000 civarındadır. Polonya’nın batı ve kuzey kesimlerinde, Polonya’ya bırakılan eski Alman köylerini doldurmak için gönderilen yaklaşık 50.000 Lemko yaşamaktadır. Bunlardan 5.863 kişi, 2002 sayımında kendilerini Lemko olarak tanımladı. Ancak bugün Polonya’da 60.000 etnik Lemko yaşıyor olabilir. Lemko Bölgesi içinde, Lemkolar Łosie, Krynica-Zdrój, Nowica, Zdynia, Gładyszów, Hańczowa, Zyndranowa, Uście Gorlickie, Bartne, Binczarowa ve Bielanka köylerinde yaşamaktadır. Ek nüfuslar Mokre, Szczawne, Kulaszne, Rzepedź, Turzańsk, Komańcza, Sanok, Nowy Sącz ve Gorlice’te bulunabilir.

1968’de Zyndranowa’da  açıldı. Ayrıca, Zdynia’da her yıl bir  düzenlenmektedir.

## Din

Lemko kültürünün önemli bir yönü, Bizans Hristiyanlığı'na derin bağlılıklarıdır. Bu inanç, 9. yüzyılda Kiril ve Methodios'un çabalarıyla Moravya üzerinden Bizans'tan Doğu Slavlarına aktarılmıştır. Başlangıçta Lemkolar Ortodoksluğa bağlıydı, ancak Latinleşmeden kaçınmak için 17. yüzyılda Brest Birliği'ne katılarak Roma Katolik Kilisesi ile birleşmişlerdir.

Bugün Lemkoların çoğu Doğu Katolik Kiliseleri'ne bağlıdır ve Polonya'da Ukrayna Rum Katolik Kilisesi'ne, bir Roma Katolik azınlıkla birlikte, ya da Slovakya'daki Rutenya Rum Katolik Kilisesi'ne aittirler. Ayrıca önemli bir kısmı Doğu Ortodoks Kilisesi'ne bağlıdır. 20. yüzyılın başlarında, şehit rahip Maxim Sandovich'in (1990'larda Polonya Ortodoks Kilisesi tarafından aziz ilan edilmiştir) çabalarıyla, Brest Birliği'ni kabul etmiş olan birçok Lemko bölgesinde Doğu Ortodoksluğu yeniden tanıtılmıştır.

Lemko kiliselerinin kendine has ahşap mimari tarzı, kilise binasının en yüksek kubbesını kilisenin girişine yerleştirip, çatıyı kutsal alana doğru eğimli yapmaktır. Bu özellik, Boykolar gibi komşu alt-etnik grupların, en yüksek kubbeyi ortada yerleştirmesinin aksine bir farktır. Her iki grup da üç kubbe ve çok sayıda saçak kullanır.

## Galeri

PogMAP2.png|Güneydoğu Polonya'nın dağlık grupları, Lemkolar mavi renkte.
Austria-Hungary (ethnic) - 1880 Podkarpacie.jpg|Dillerin ulusal haritası (Dış Doğu Karpatlar; Prešov Bölgesi; ve Podkarpackie Voyvodalığı, 1876)
Carpatho-Rusyn sub-groups - Presov area Lemkos (left side) and Przemyśl area Ukrainians in original goral folk-costumes..jpg|Prešov bölgesi Lemkolar (sol taraf) ve Przemyśl bölgesi Ukraynalılar geleneksel kıyafetlerle. Fotoğraf: Sanok yakınındaki Mokre köyü. 2007
02016 0639 Zjazd Karpacki (Sanok).jpg|küçükresim|Lemkolar, Polonya'nın güneydoğusunda
Chyża (budynek).jpg|küçükresim|Günümüzde Polonya'nın Nowica kentindeki Lemko evi


## Not listesi

## Ayrıca bakınız
* Lemko Bölgesi
* Rusinler

## Kaynakça