Tula Buka

**Tolibuka** olarak da bilinen **Tala Buka Han** (, ; ö. 1291), 1287-1291 yılları arasında Altın Orda Hanı'ydı. Büyük ve bağımsız bir imparatorluğu yönetti ve kıta büyüklüğündeki Moğol İmparatorluğu'nun halefi olan dört devletten biriydi. Tartu'nun oğlu, Batu Han'ın torununun torunu ve Cengiz Han'ın torununun torununun torunuydu.

## Askeri kariyeri

### İlk Askeri Seferleri
Genç bir Moğol prensi olarak Tula Buka, 1258-1259 yıllarında Burandai'nin genel komutası altında Litvanya'nın Moğollar tarafından işgaline adamlarını yönetti ve Tula Buka bu seferle kendini gösterdi. Moğolların Litvanya'yı işgali tarihçiler tarafından genellikle bir Moğol zaferi olarak kabul edilir ve Litvanya toprakları bu işgalin ardından "harap" olarak tanımlanır.

Bir yıl sonra, Tula Buka, Nogay Han ile birlikte Polonya'nın ikinci Moğol istilasına liderlik etti, her ikisi de yine Burundai'nin genel komutası altındaydı.

Nogay Macaristan'ın Moğollar tarafından ikinci istilası için bir plan tasarlamıştı ve 1285 yılında Tula Buka da bu akına katıldı. 1285 yılında Moğolların Macaristan'a yaptıkları akın sırasında Tula Buka ve Nogay'a, kural olarak Galiçya ve Rus düklerinin de eşlik etmesi emredildi. O dönemde Altın Orda Hanı olan Tuda Mengü sefere katılmamış, maiyeti ve maiyetiyle birlikte kışlakta kalmıştı. Şiddetli yağmur ve kar, nehirlerin taşmasına neden oldu, arazi geniş bir bataklığa dönüştü ve Moğol kuvvetleri, işgal tam olarak başlamadan önce ilerlemeleri sırasında çok sayıda adam kaybettiler. Nogay'ın birliği Transilvanya'ya girdi. Nogay ve Tatarları köy ve bazı kasabaları yağmaladılarsa da, dönüşlerinde Macar kraliyet ordusu ve Ulahlar tarafından geri püskürtüldüler. Tula Buka'nın birliği Transkarpatya'ya girdi. Tula Buka'nın kuvvetlerinin ilerlemesi Karpatlar'ın yoğun kar yağışı nedeniyle ciddi şekilde engellendi, bu da atların, yiyeceklerin ve erzakların kaybına ve Tula Buka'nın binlerce adamının ölmesine neden oldu. Çevresel faktörler nedeniyle büyük ölçüde zayıflamış olsa da, Tula Buka'nın kuvvetleri Sarivar'ın (Sarvar?) müstahkem manastırını yağmaladı ve yıktı, orta Macaristan'ı harap etti ve Moğol ilerlemesinden korkularak büyük ölçüde terk edilmiş olabilecek Peşte şehrini yaktı. Macaristan'dan dönüş yolunda Tula Buka'nın kuvvetleri Székely hafif süvarileri tarafından pusuya düşürüldü.

Tula Buka daha sonra açlık çeken kuvvetlerine, o zamanlar Galiçya Kralı Lev tarafından yönetilen Ruthenia Krallığı'nın şehirlerine saldırmalarını emretti. Tula Buka ve kuvvetleri, Altın Orda'daki müttefiklerine, Nogaylar da dahil, sadık olmalarına rağmen Volhynia savunucularını alt etti ve şehirlerini yağmaladı.

### Baskak Ahmed
1284 (veya 1285) yılında Kursk Prensliği'nden bir grup Rus prensi, aşırı vergi tahsildarı Baskak Ahmed hakkında Tula Buka'ya şikâyette bulundular. Tula Buka da Ahmed'in yerleşim yerlerini yok ettirdi. Babası Nogay emiri olan Ahmed, Nogay'a şikâyette bulununca, Nogay ona bu Rus prenslerine karşı misilleme amaçlı bir saldırı düzenlemesi için destek verdi. Bu durum bir dizi baskına yol açtı. Sonuç olarak, bir Rus prensi, Tula Buka'nın adamlarından oluşan bir kuvvet tarafından desteklenen başka bir Rus soylusu tarafından yenildi ve öldürüldü.

### Altın Orda Hanlığına Yükseliş
1287 yılında Tula Buka, Cuci Ulusu'nun hanı oldu.

Dönemin ortaçağ tarihçisi Marco Polo'nun anlatımına göre, Tula Buka, Tuda Mengü Han'ı "öldürdü". O dönemde Altın Orda Devleti'nin hükümdarı Tuda Mengü idi. Polo, Tula Buka’nın bunu Nogayların desteğiyle yaptığını belirtir. Reşidüddin'in anlatımı ise Tula Buka'nın Nogayların yardımı veya desteği olmadan Tuda Mengü'yi devirdiğini ima etmektedir. Tula Buka Han böylece Altın Orda Hanı oldu.

Tula Buka Han, bir bakıma tahtın meşru varisiydi, zira Altın Orda'nın kurucusu olan büyük büyükbabası Batu Han'ın ailesinin en kıdemli kolunu temsil ediyordu. Talebağa Han, Batu'nun ikinci oğlu olmasına rağmen Sartaq (Batu'nun en büyük oğlu) soyunun tükenmesiyle ailenin reisi haline gelen Toqoqan'ın en büyük oğlu olan Tartu'nun en büyük oğluydu. Bu durum, büyükbabası Cuci'nin yedinci oğlu olan Nogay'ın durumundan farklıydı; çünkü Nogay bir cariyenin soyundan geliyordu ve Altın Orda Hanı olamazdı.

Altın Orda Devleti'nin Hanı olan Tula Buka Han, en yakın generallerine, özellikle de merhum Mengü Timur Han'ın oğulları olan küçük kardeşi Kunjuk-buga'ya (Kunjukbuga) ve kuzenlerine, özellikle de Mengü Timur'un büyük oğlu Alguy'a (Alqui) yetki verdi.

### Ruthenia Krallığı'na Baskın: Volodymyr'in Yıkımı
Gücünü pekiştiren Tula Buka Han, 1287 yılının ikinci yarısında Rutenya Krallığı'na akınlar düzenledi. Bu muhtemelen Altın Orda Hanı olarak çıktığı ilk askeri seferdi. Tula Buka Han ve Moğol kuvvetleri, özellikle Volodymyr bölgesi olmak üzere, Ruthenia Krallığı'nı başarıyla yağmaladılar.

### Polonya'nın Üçüncü Moğol İstilası
Tula Buka Han daha sonra 1287-88 yıllarında Polonya'ya yönelik üçüncü Moğol istilasına öncülük etti. Bu, Moğolların Polonya'ya yönelik tarihindeki en büyük istilası olacaktı. Tula Buka Han, batı Rus beyliklerinin prenslerine ordularıyla birlikte işgale bizzat katılmalarını emretti. Kendisine katılan ilk Rus prensi, ordusu Horyn Nehri'nde Moğol güçleriyle karşılaşan Lutsk Prensi Mstislav'dı. Tula Buka Han, birliklerini yakın zamanda yağmalanan Volhynia'daki Volodymyr yakınlarında topladı. Prens Volodymyr ve hatta Galiçya Kralı Lev bile ordularıyla ona yeni vasalları olarak katılacaktı. Bu üç Rus prensinden başka, Tula Buka Han'a, merhum Mengu-Timur Han'ın oğlu Alguy ve Nogay ve ordusu da katılmıştı. Modern tarihçilere göre, Altın Orda Hanı'nın bizzat komuta ettiği ve hepsi de bizzat orada bulunan bu kadar güçlü müttefiklerin eşlik ettiği bir ordu, tanımı gereği aşırı derecede büyük olmalıydı. Kaynaklar kesin sayılar vermiyor, bunun yerine Galiçya-Volhynia Kroniği'nde olduğu gibi "sayısız sürü" veya "büyük bir ordu"dan bahsediyor. Tula Buka Han, intikamcı Rus kuvvetlerine veya düşman Litvanyalılara karşı arkasını korumak için Volhynia'da bir Tatar savaşçı müfrezesi bıraktı. Aralık 1287'de Tula Buka Han, Alguy ve Nogay, modern tahminlere göre 30.000 süvariyle Polonya topraklarına geçerek Küçük Polonya Dükalığı'na girdiler.

Galiçya-Volhynia kroniğine göre, Nogay'ın bu istilaya katılmasını emreden Tula Buka Han'dı ve Nogay da ordusunu toplayıp bu emre uymuştu. Polonya'da Tula Buka Han, çoğunluğu kendi Moğol birliklerinden oluşan, ancak Rus yardımcı birliklerini de içeren 20.000 kişilik bir orduya bizzat komuta ediyordu. Karşılaştırıldığında, Nogaylar yaklaşık 10.000 kişiye (bir tümen) komuta ediyordu, hepsi Moğol/Türk etnik kökenliydi ve Nogay ordusunda Rus güçlerinden bahseden hiçbir kaynak yoktu.

Tula Buka'nın ordusu başlangıçta başarılı oldu: "işgalciler Lublin ve Mazovya bölgelerinden dumanlı kiliseler ve manastırlar arasında ilerlediler", ancak başlangıçtaki ilerlemelerinin ivmesini korumak için Lublin'deki kaleyi almaya çalışmadılar. Tula Buka'nın kuvvetleri daha sonra bazı Polonyalı şövalyelerin toplandığı Sandomierz şehrini kuşattı. Kısa bir süre sonra Moğollar Krakow'u da kuşattılar. Polonyalı savunucular hazırlıksız yakalandılar ancak önceki Moğol istilalarından farklı yeni bir strateji benimsediler: İlk iki istilada yaptıkları gibi Moğollarla savaşmak için at sırtında gitmek yerine, Polonyalı şövalyeler kalelerinin ve kasabalarının surlarında, kasaba halkıyla omuz omuza savaştılar. Bunu, bu müstahkem yerlerden çıkıp zayıflamış veya izole olmuş Moğol birlikleriyle çarpışmalar ve şiddetli savaşlar yapmak için yapılan ikinci bir aşama izleyecekti. Polonyalı savunucular arasında, önceki Moğol istilalarına kıyasla daha fazla sayıda Polonyalı şövalye bulunuyordu. Genel olarak bakıldığında bu daha etkili bir stratejiydi. Krakow artık taştan bir kaleye ve gelişmiş savunmaya sahip olmasına rağmen, Moğollar içerideki önemli zenginlikleri biliyorlardı ve surlara saldırdılar. Polonyalı savunmacılar saldırıyı püskürtmeyi başardı. Moğollar kuşatmayı kaldırıp kırsalı yağmalayarak karşılık verdiler. Krakow savunmasından sonra, Siyah Dük Leszek ve küçük bir savaşçı grubu Krakow'dan gizlice ayrılıp Macaristan'a gittiler ve burada Dük, uzun zamandır müttefiki olan Macaristan Kralı IV. Ladislaus'tan takviye istedi. Sandomierz kuşatma altında olmasına rağmen Polonya'nın elinde kalmaya devam etti. Tula BukaHan, muhtemelen Polonya kuvvetlerini etkisiz hale getirmek için, Rus alaylarını Sandomierz çevresinde konuşlandırmaya karar verdi. Moğol ordusunu kırsal kesimlere doğru bir akına çıkardı ve daha fazla köle ve ganimet ele geçirmek için küçük akın grupları gönderdi. Ayrıca, işgal sırasında bir noktada Tula Buka Han ve/veya maiyetinin Goślice köyündeki küçük bir şatoda veya malikanede kaldığına dair bazı kanıtlar da bulunmaktadır. Ancak Tula Buka Han'ın ordusu şehrin kuşatmasını kırdıktan sonra "Sandomierz bölgesinde" bir yerde meydan muharebesini kaybetti. Tula Buka daha sonra akıncı birliklerini ana kuvvetlerine geri çağırdı ve kısa sürede akınlarda elde ettikleri ganimetleri bir araya toplamaya çalıştı.

Nogay daha sonra ordusunu ikiye bölerek kırsal kesimlere de akınlar düzenlemeye karar verdi. Nogai'nin ilk ordusu, büyük ölçüde yerel Polonyalı dağlı nüfusundan oluşan Polonya kuvvetleri tarafından Dunajec Nehri üzerindeki Podhale bölgesinde yenildi. Dük Leszek'in yardım talebi Macar kralı tarafından kabul edildi ve ortak bir Polonya-Macaristan ordusu Nogay'ın ikinci ordusunu Sącz yakınlarında yendi. Özellikle bazı kaynaklar, Polonya seferi sırasında Tula Buka Han ile Nogay'ın kavga ettiğini ve "ayrılıp farklı yollardan geri döndüklerini" belirtmektedir; bu da iki Moğol liderinin/ordusunun Polonya seferi sırasında bir noktada birlikte olduğunu doğrudan ima etmektedir. Genel olarak Moğolların Polonya'yı istilası Altın Orda Moğolları için bir yenilgi olarak değerlendirilir. Genel olarak, Polonya'nın Moğollar tarafından işgali, Altın Orda Moğolları için bir yenilgi olarak değerlendirilir.

### Ruthenia Krallığı'na Baskın: Lviv'in Yağmalanması
Bazı Moğol birlikleri 1288 Şubatına kadar Polonya topraklarından ayrılmasa da Moğol ordusunun büyük bir kısmı 1288 Ocak ayında Polonya'dan ayrıldı.Bu sırada Tula Buka, Kral I. Lev'in başarısız Polonya işgalinde kendisine yardım etmesine rağmen, kalan Moğol ve Türk kuvvetleriyle Rutenya Krallığı'nı tekrar işgal etmeye karar verdi. Moğol Hanı muhtemelen Polonya seferinde uğradığı kayıpları telafi etmek ve daha fazla ganimet ve köle elde etmek umuduyla bunu yaptı. Böylece, Tula Buka Han ve ordusu, Polonya topraklarını terk ettikten sonra, başkent Lviv de dahil olmak üzere komşu Rutenya krallığını tekrar işgal etti ve burayı başarıyla yağmalayıp harap etti. Nogay ordusu, Tula Buka'nın ordusundan birkaç gün sonra, Ocak 1288'in sonlarında Ruthenia Krallığı topraklarına girdi. Han ordusunun ilk yıkımından kaçan kurtulanları avlayarak baskınlar düzenledi. Galiçya-Volhinya Kroniği'ne göre, Tula Buka Han ve Nogay'ın 1288'de Ruthenia Krallığı'nı acımasızca işgal etmesinden hemen sonra, Kral I. Lev, kayıplarını tespit etmek için bir nüfus sayımı düzenledi. 12.500 erkek ve kadınının savaşta öldürüldüğünü veya Moğollar tarafından esir alındığını buldu.

Moğol liderleri daha sonra Volodymyr'de toplanarak Leh ve Rus köleleri paylaştılar. Galiçya-Volhynia Kroniği'ne göre Moğollar yalnızca yirmi bir bin "evlenmemiş bakire kızı" köleleştirdiler. Howorth, köle sayısının 30.000 erkek ve kız olduğunu yazıyor. Bu sayılara hem Polonyalı hem de Rus kölelerin dahil olduğu düşünülse de, Polonya kaynakları bu rakamların abartılı olduğunu iddia ediyor. Krakowski, en fazla "birkaç bin" Polonyalı kölenin tahmin edildiğini ve Moğol istilası sonucu Polonya tarafında ölenlerin toplam sayısının köleleştirilenlerden "daha az" olduğunu söylüyor.

1288 yılında Prens Vladimir, Tula Buka Han ve Alguy'un huzurunda tahtını Daniyel'in oğlu Mstislav'a bırakmaya karar verdi. Kral Lev, "dostu" Nogay Han'ın varlığını hatırlatarak buna engel olmaya çalıştı. Prens Mstislav, iktidarın devredilmesinin Altın Orda hükümdarları ve danışmanları tarafından zaten kararlaştırıldığını ve yapıldığını açıklayarak onu geri çekilmeye zorladı. Altın Orda'ya şikâyette bulunmak korkutucu bir durumdu.

### Rostov ile Savaş
Tula Buka Han'ın saltanatının üçüncü yılında Rostov Prensliği, 1289 Rostov Ayaklanması sırasında Moğol yönetimine karşı ayaklanarak bağımsızlığını ilan etti. Altın Orda güçleri Rostov'u yendi ve Rostov tekrar Altın Orda'nın vasal devleti oldu.

### Çerkesya Krallığı'na Baskın
1290 yılında Talababi Han, Nogay'ın kendi kuvvetleriyle büyük bir akına katılmasını emretti ve Zichia ( Çerkesya ) Krallığı'na saldırdı. Sefer askeri açıdan başarılı oldu, çünkü Tula Buka Han komutasındaki Moğol orduları yerel savunucuları katletti ve çok miktarda ganimet elde etti. Tula Buka Han'ın birlikleri kış topraklarına dönüş yolunda yoğun bir kar yağışıyla karşılaşıp yollarını kaybettiler. Önce av köpeklerini, sonra atlarını, en son da ölü arkadaşlarını yemeye zorlandıkları söyleniyor. Tula Buka Han, Nogayları (onların kuvvetleri daha önce ayrılmış ve kışlık karargahlarına güvenli bir şekilde ulaşmıştı) suçladı ve iki adam arasında bir anlaşmazlık çıktı.

### İlhanlılara yönelik akınlar
Tula Buka'nın ana odağı Avrupa'ydı. Altın Orda Hanlığı döneminde, özellikle 1288 ve 1290 yıllarında, Altın Orda ile İlhanlılar arasında önemli sınır akınları yaşandı.

Tula Buka Han'ın İlhanlılara karşı girişilen bu mücadelelerin hiçbirinde ordularına bizzat liderlik etmediği veya savaş alanına girmediği dikkat çekicidir. Bu çatışmalardan sonra iki Moğol imparatorluğu arasındaki sınırlarda önemli bir değişiklik olmadı. Bunun nedeni, İlhanlı hükümdarlarının ve Tula Buka Han'ın Cengiz soyundan gelmeleri olabilir.

Bu akınların ilkinde Talabani Han, 1288 yılında İran'daki ticareti bozmak amacıyla 5.000 kişilik bir orduyu İlhanlılara karşı yıldırım baskınına gönderdi. Altın Orda ordusu Derbend Boğazı'ndan geçmiş ve oradaki tüccarları yağmalamayı başarmıştı. İlhanlı orduları tepki göstermekte gecikmediler ve Şaburan'a doğru yola çıktıklarında Altın Orda süvarilerinin ganimetleriyle birlikte geri çekildiklerini gördüler.

1290 yılında Nogay Han, Altın Orda Devleti'nden 10.000 kişilik bir orduyla İlhanlı Devleti'ne karşı bir sefer daha düzenledi. Nogaylarla birlikte merhum Han Mengu-Timur'un oğullarından Abaka (Abakçı) ve Mengli (Menglibuka) da binmekteydiler. İlhanlı Argun, İlhanlı ordularıyla birlikte onu karşılamaya çıktı. İki ordu Karasu Nehri kıyısında karşılaştı. Nogay yenildi, 300 adamı savaş meydanında öldürüldü ve çok daha fazlası muzaffer İlhanlı ordusu tarafından esir alındı. Argun, zaferi Pilsuvar'da bir ziyafetle kutladı.

Bu akınlara rağmen Tula Buka, Memlükleri İlhanlılara karşı savaşmaya teşvik etmek için hiçbir zaman Mısır'a elçi göndermedi.

## Ölümü
1291'de kurnaz, deneyimli bir general ve politikacı olan Nogay, Tula Buka Han'ın kendisinden nasıl nefret ettiğini bilmiyormuş gibi davranıyordu. Tula Buka Han'ın annesine, küçük arkadaşı Tula Buka Han'a tavsiyelerde bulunmak istediğini anlatan mektuplar yazmıştır. O da ağır hasta olduğunu iddia eden oğlu Nogay'a güvenmesini istemiştir. Nogay Han, Tula Buka Han'ın kampını kandırmak için ağzına taze kan koyacak kadar ileri gitmişti; böylece kan tükürüyordu ve fazla ömrü kalmamıştı. Bunun üzerine Tula Buka Han, eski dostuyla barışmayı kabul etmiştir. Buluşma noktasına yalnızca Alguy, Tuğrul, Bulahan, Kadan ve Kutugan'dan oluşan küçük bir maiyetle ulaşmıştır. Kardeşi Kuncuk Buka'nın orada olup olmadığı bilinmemektedir. Nogay adamlarını pusuya yatırmıştı ve onlar gelince Tula Buka Han'ı atlarından indirdi. Tula Buka Han, Moğolların kraliyet mensuplarını öldürme geleneğine uygun olarak, kanının dökülmesini önlemek amacıyla Nogay'ın birkaç adamı tarafından boğularak öldürüldü. Nogay daha sonra Mengu-Timur'un küçük oğullarından biri olan Tokta'yı tahta geçirdi ve o da Tula Buka'nın maiyetinin geri kalanının, aralarında Tokta'nın ağabeylerinin de bulunduğu, öldürülmesini emretmiştir.

## Soybilim
* Cengiz Han
* Cuci
* Batu Han
* Toqokan
* Tartu
* **Tula Buka Han**

### Soy Ağacı

## Ayrıca bakınız
* Altın Orda Hanları Listesi

## Kaynakça
;Özel

;Genel
* 
* 
*