Oksidatif stres

**Oksidatif stres**, vücutta **[[reaktif oksijen türleri]] (ROS)** veya **[[serbest radikaller]]in** üretiminin, antioksidan savunma sistemleri tarafından dengelenememesi sonucu ortaya çıkan bir durumdur. Hücresel hasara yol açarak **yaşlanma, nörodejeneratif hastalıklar, [[Dolaşım sistemi|kardiyovasküler]] rahatsızlıklar, [[kanser]] ve metabolik hastalıklarla** ilişkilendirilir.
Dosya:Free Radical Toxicity.svg|Doku hasarında oksidatif stres mekanizmaları. Ksenobiyotikler tarafından indüklenen serbest radikal toksisitesi ve hücresel enzimler tarafından müteakip detoksifikasyon (sonlandırma)


## Tanım ve Mekanizma
Oksidatif stres, hücrelerde **oksidan (serbest radikaller ve [[reaktif oksijen]] türleri)** ile **antioksidan savunmalar** arasındaki dengenin bozulmasıyla meydana gelir. Serbest radikaller, çiftleşmemiş elektronlara sahip kararsız moleküllerdir ve DNA, proteinler ve lipidler gibi biyomoleküllere zarar verebilirler.

Bu süreçte **reaktif oksijen türleri (ROS) ve [[reaktif azot türleri]] (RNS)** gibi moleküller hücresel işlevleri bozar. Oksidatif stresin başlıca kaynakları şunlardır:

* **[[Mitokondri]]yal enerji üretimi**
* **Çevresel faktörler** (UV ışınları, sigara dumanı, hava kirliliği, pestisitler)
* **Kronik inflamasyon**
* **Metabolik hastalıklar** (diyabet, obezite)

## Serbest Radikaller ve Reaktif Oksijen Türleri
Serbest radikaller, elektron kaybederek veya kazanarak diğer moleküllerle reaksiyona girerler. Oksidatif stresle ilişkili başlıca **reaktif oksijen türleri (ROS)** şunlardır:

* **[[Süperoksit|Süperoksit anyonu]] (O₂⁻)**
* **[[Hidrojen peroksit]] (H₂O₂)**
* **[[Hidroksil|Hidroksil radikali]] (•OH)**
* **[[Peroksinitrat|Peroksinitrit]] (ONOO⁻)**

Bu türler özellikle hücresel bileşenlere zarar vererek **hücre ölümü, mutasyonlar ve doku hasarı** gibi problemlere neden olabilir.

## Oksidatif Stresin Neden Olduğu Hastalıklar
Oksidatif stres, çeşitli hastalıkların gelişiminde kritik bir rol oynar:

### 1. Kardiyovasküler Hastalıklar

* LDL kolesterolün oksidasyonu ateroskleroza yol açar.
* Hipertansiyon ve kalp yetmezliği ile ilişkilidir.

### 2. [[Nörodejenerasyon|Nörodejeneratif]] Hastalıklar

* **Alzheimer hastalığı:** Beta-amiloid plaklarının oksidatif stresle ilişkili olduğu bulunmuştur.
* **Parkinson hastalığı:** Dopaminerjik nöronların oksidatif hasar nedeniyle kaybı hastalığı tetikler.

### 3. Kanser

* DNA mutasyonları ve oksidatif stres arasındaki bağlantı kanser gelişiminde önemli bir faktördür.
* Kronik inflamasyon nedeniyle tümör oluşumu tetiklenebilir.

### 4. Diyabet ve Metabolik Sendrom

* Oksidatif stres insülin direncini artırarak Tip 2 diyabet riskini yükseltir.
* Diyabetik komplikasyonlarla ilişkilidir.

### 5. Yaşlanma ve Hücresel Hasar

* Telomer kısalmasına neden olarak hücresel yaşlanmayı hızlandırır.
* Kollajen hasarı cilt yaşlanmasını hızlandırır.

## Antioksidanlar ve Oksidatif Stresin Önlenmesi
Vücut, oksidatif stresi dengelemek için **antioksidan sistemlere** sahiptir. Bunlar iki gruba ayrılır:

### 1. Endojen (Vücut Tarafından Üretilen) Antioksidanlar

* **[[Süperoksit dismutaz]] (SOD)**
* **[[Katalaz]] (CAT)**
* **[[Glutatyon peroksidaz]] (GPx)**

### 2. Ekzojen (Dışarıdan Alınan) [[Antioksidan]]lar

* **[[C vitamini|Vitamin C]]** (askorbik asit)
* **[[E vitamini|Vitamin E]]** (tokoferol)
* **[[Polifenol]]ler (yeşil çay, zeytinyağı, üzüm çekirdeği)**
* **[[Koenzim Q10]]**

Antioksidan açısından zengin besinlerin tüketilmesi, oksidatif stresin etkilerini azaltmada önemli rol oynar.

## Kaynakça