Rusya'daki diller

Rusya’daki bütün diller arasında en yaygın konuşulan dil olan **Rusça**, ulusal düzeydeki tek resmi dildir. Rusya’nın farklı bölgelerinde kullanılan 25 başka resmi dil daha vardır. Bu diller arasında Osetçe, Ukraynaca, Buryatça, Kalmıkça, Çeçence, İnguşça, Abazaca, Adıgece, Çerkesçe, Kabardeyce, Altayca, Başkurtça, Çuvaşça, Kırım Tatarcası, Karaçay-Balkarca, Hakasça, Nogayca, Tatarca, Tuvaca, Yakutça, Erzyanca, Komice, Dağlık Mari dili, Ova Mari dili, Mokşaca ve Udmurtça yer almaktadır. Günümüzde Rusya’da 100’den fazla azınlık dili konuşulmaktadır.

## Tarih
### Ruslaştırma
19 Haziran 2018’de Devlet Duması Rusça dışındaki tüm dillerde eğitimi isteğe bağlı hale getiren ve etnik özerklikler tarafından çıkarılmış önceki yasaları geçersiz kılan bir yasa kabul etti.

Tasarı henüz görüşülürken azınlık temsilcileri, yasanın dillerini ve geleneksel kültürlerini tehlikeye atabileceği konusunda uyarılarda bulundu. Yasa, 2017 yazında bir annenin oğlunun Tatarca öğrenmekten “maddi zarar gördüğünü” iddia ettiği dava sonrasında geldi. Vladimir Putin de bir konuşmasında, bir kişinin kendi dili olmayan bir dili öğrenmeye zorlanmasının yanlış olduğunu savundu. Daha sonraki “dil baskısı” sürecinde, özerk bölgeler yerel dillerin zorunlu ders saatlerini durdurmak zorunda bırakıldı; bu da Putin’in “Rus toplumunda kimlik inşa etme” girişimi olarak yorumlandı.

Tasarıya karşı sivil toplum kuruluşları, aydın grupları ve bölgesel hükümetler tarafından Tataristan, Çuvaşistan, Mari El, Kuzey Osetya, Kabardey-Balkar, Karaçaylar, Kumuklar, Avarlar, Çeçenistan ve İnguşetya’dan tepkiler geldi. Uluslararası Çerkes Derneği de yasanın yürürlüğe girmeden engellenmesi çağrısı yaptı. Kafkasya’daki beş özerk bölge dâhil olmak üzere Rusya’daki on iki etnik özerklik, yasanın iptal edilmesi gerektiğini açıkladı.

10 Eylül 2019’da Udmurt aktivist Albert Razin, İjevsk’teki bölgesel hükümet binası önünde tartışmalı yasa tasarısına karşı protesto sırasında kendini yaktı. 2002 ile 2010 arasında Udmurtça konuşanların sayısı 463.000’den 324.000’e düştü. Volga bölgesindeki diğer dillerde de benzer düşüşler görüldü; Mari konuşanların sayısı 2002–2010 arasında 254.000’den 204.000’e indi, Çuvaşça konuşanların sayısı ise 1.042.989’a geriledi.

Kuzey Kafkasya’da yasa, yerli dillerde eğitim fırsatlarının bütçe kesintileri ve federal girişimler nedeniyle %50’den fazla azaltıldığı on yıllık bir dönemin ardından geldi. Bu dönemde, etnik grupların nüfusları artsa da birçok yerli dilin konuşur sayısı önemli ölçüde azaldı; bu da dil ikamesi korkularını güçlendirdi. Osetçe, Kumukça ve Avarca konuşanların sayıları sırasıyla 43.000, 63.000 ve 80.000 kişi azaldı. 2018 itibarıyla Kuzey Osetya’da yalnızca bir okul ve Dağıstan’ın bazı kırsal bölgeleri dışında, Kuzey Kafkasya’da anadilde eğitim yapan okul kalmadığı bildirildi. Çeçence ve İnguşça günlük iletişimde hâlâ yaygın biçimde kullanılsa da sosyolinguistlere göre mevcut durum bu dillerin Rusça karşısında gerilemesine yol açacaktır.

2020’de, anayasa değişiklikleri Devlet Duması ve Federasyon Konseyi tarafından onaylandı. Bu değişikliklerden biri Rusçayı “devlet kurucu milletin dili” olarak ve Rus halkını da devleti kuran etnik grup olarak tanımlamaktadır. Bu düzenleme, azınlıklar tarafından Rusya’nın çok uluslu bir devlet olduğu ilkesine aykırı ve azınlıkları daha da marjinalleştiren bir adım olarak değerlendirildi.

## Resmî diller

Her ne kadar Rusça Rusya’nın tek federal düzeydeki resmî dili olsa da, ülkenin çeşitli federe birimlerinde resmen tanınan başka diller de bulunmaktadır. Rusya Anayasası’nın 68. maddesi yalnızca Rusya’daki cumhuriyetlerin Rusçadan başka resmî dil kabul etmesine izin vermektedir. Aşağıdaki liste, Rusya cumhuriyetlerinin anayasalarında resmî olarak tanınan diller ile 2010 Nüfus Sayımı veya daha güncel verilere göre ana dili konuşurlarının sayılarını göstermektedir:

14 dil (Rusça dâhil) yazı dili olduğundan genellikle resmî kabul edilir: Ağulca, Avarca, Azerice, Çeçence, Dargince, Kumukça, Lakça, Lezgice, Nogayca, Rutulca, Tabasaran, Tatça ve Sahurca.

Karelya Cumhuriyeti ise Rusya’daki tek cumhuriyettir ki yalnızca Rusçayı resmî dil olarak kabul etmektedir. Ancak Karelyaca, Vepsçe ve Fince için özel devlet desteği ve koruma yasası vardır.

## Diğer tanınan diller

Başkurdistan hükûmeti, azınlık dillerini korumayı ve muhafaza etmeyi amaçlayan bölgesel yasalardan biri olan “Halkların Dilleri Hakkında Yasa”yı kabul etmiştir. Yasanın ana hükümleri arasında Genel Hükümler, coğrafi bölgelerin dil adları, yer adları ve yazıtlar, yol ve diğer tabelalar ile yasaya aykırılıklar için sorumluluk maddeleri yer almaktadır. Başkurdistan Cumhuriyeti’nde dillerin eşitliği tanınmıştır. Dillerin eşitliği; halkların ve bireylerin anadilini koruma, geliştirme, iletişim dili olarak seçme ve kullanma özgürlüğünün birleşimi olarak tanımlanır. Coğrafi adların, yazıtların, yol ve diğer tabelaların yazımı, Başkurdistan’ın resmî diliyle birlikte, bu dillerin yoğun olarak konuşulduğu bölgelerde Başkurdistan dillerinde de yapılabilir. Benzer yasalar Mari El, Tataristan, Udmurtya, Hakasya ve Çukotka Özerk Okrugu’nda da kabul edilmiştir.

“Rusya Federasyonu Halklarının Dilleri Hakkında” Federal Yasa, federal öznelerin, azınlık gruplarının yaşadığı bölgelerde ek olarak resmî diller belirlemesine izin vermektedir. Bu yasa kapsamında aşağıdaki 15 dil çeşitli bölgelerde farklı derecelerde tanınmaktadır:
* Buryatça – Agin Buryat Okrugu
* Çukçice – Saha
* Dolganca – Saha
* Evence – Saha
* Evenkice – Saha
* Fince – Karelya
* Karelyaca – Karelya
* Kazakça – Altay
* Hantıca – Hantı-Mansi Özerk Okrugu ve Yamalo-Nenets Özerk Okrugu
* Permyakça – Komi-Permyak Okrugu
* Mansi dili – Hantı-Mansi Özerk Okrugu
* Nenetsçe – Hantı-Mansi Özerk Okrugu, Nenets Özerk Okrugu ve Yamalo-Nenets Özerk Okrugu
* Selkupça – Yamalo-Nenets Özerk Okrugu
* Vepsçe – Karelya
* Yukagir dilleri – Saha

## Göçmen dilleri

Eski SSCB cumhuriyetlerinden (özellikle Kafkasya ve Orta Asya’dan) Rusya’ya kitlesel göçün bir sonucu olarak, birçok yerli olmayan dil göçmen işçiler tarafından konuşulmaktadır. Örneğin, 2014 yılında 2,4 milyon Özbek vatandaşı ve 1,2 milyon Tacik vatandaşı Rusya’ya girmiştir.

Karşılaştırma için, göçmen işçilerin geldiği bu ülkelerle aynı etnik kökene sahip olan Rusya vatandaşlarının sayısı (2010 Rusya Nüfus Sayımı verilerine göre, bin kişi cinsinden) çok daha düşüktür:

## Rusya’daki tehlike altındaki diller

Rusya’da birçok tehlike altındaki dil bulunmaktadır. Bazıları yok olmanın eşiğinde kabul edilmekte ve tehlike altındaki diller listesine alınmaktadır; bazıları ise verilerin son raporlandığı tarihten bu yana yok olmuş olabilir. Öte yandan, az sayıda konuşura sahip olsalar bile bazı diller varlığını sürdürebilmektedir.

Bazı dillerin verileri ise şüphelidir; örneğin Sırpça için Ethnologue’daki bilgiler 1959 nüfus sayımına dayanmaktadır.

### Yok olma tehlikesindeki diller
Konuşur sayılarının çoğu Michael Krauss, 1995’e dayanmaktadır. Aradan geçen süre göz önüne alındığında, çok az konuşura sahip diller bugün yok olmuş olabilir. 1994’ten bu yana Kerekçe, Aleutça (Rusya’da), Medny Aleut dili, Akkala Laponcası, Oroçça ve Yuğca yok olmuştur.

* Enetsçe (70)
* İngrice (100)
* Negidalce
* Orokça (30–82)
* Ter Samice (2)
* Tofaca (25–30)
* Udegeyce (100)
* Votça (8, 60 anadili olmayan)
* Ketçe (20 konuşur) (2019)
* Kuzey Yukagirce (30–150)
* Güney Yukagirce (10–50)
* Yupikçe (550–900)

## Yabancı diller
  
2005–2008 yılları arasında Levada Center tarafından yapılan çeşitli araştırmalara göre, Rusların %15’i bir yabancı dil bilmektedir. En az bir dili bildiğini söyleyenler arasında:

En az bir yabancı dil bilmek gençler ve orta yaşlılar arasında daha yaygındır. 18–24 yaş arasında %38’i “sözlük yardımıyla okuyup çevirebilir”, %11’i akıcı konuşup okuyabilir. 25–39 yaş aralığında bu oranlar sırasıyla %26 ve %4’tür.

Yabancı dil bilgisi sosyal gruplara göre de farklılık göstermektedir. Büyük şehirlerde (100.000+ nüfus) oran %15–18 iken, Moskova’da %35’e kadar çıkmaktadır. Yüksek öğrenim görmüş, ekonomik ve sosyal statüsü yüksek bireylerde yabancı dil bilgisi daha yaygındır.

Levada Center’ın Nisan 2014 araştırması şu sonuçları ortaya koymuştur:

Yaş ve sosyal profil yine benzer: yabancı dil bilgisi gençler, orta yaşlılar, yüksek eğitim düzeyine sahip olanlar ve büyük şehirlerde yaşayanlar arasında daha yaygındır.

2015 yılında Rusya’nın tüm federal bölgelerinde yapılan bir ankete göre halkın %70’i yabancı dil konuşamıyor. Katılımcıların %30’u İngilizce, %6’sı Almanca, %1’i Fransızca, %1’i İspanyolca, %1’i Arapça ve %0,5’i başka bir dil konuşabildiğini söylemiştir.

### İngilizce

### Tarih
18. ve 19. yüzyıllarda Fransızca, Rus soyluları arasında yaygın bir dil hâline geldi. Bunun arkasındaki itici güç Büyük Petro’nun Rusya’yı Avrupa’ya yönlendirmesi oldu ve süreç Fransız Devrimi’nden sonra hız kazandı. Rusların Napolyon Savaşları’nda Fransa ile savaşmasının ardından, Rusya’nın Fransızcaya olan eğilimi azaldı.

## Eğitim dilleri
Her yıl Rusya Eğitim ve Bilim Bakanlığı, okullarda kullanılan dillere ilişkin istatistikler yayımlamaktadır. 2014/2015 eğitim yılında 13,7 milyon öğrencinin 13,1 milyonu (%96’sı) eğitim dili olarak Rusçayı kullanmıştır. Yaklaşık 1,6 milyon (%12) öğrenci ise kendi (Rusça dışı) anadilini ders olarak öğrenmiştir. En çok öğrenilen diller Tatarca (347.000 öğrenci), Çeçence (253.000) ve Çuvaşça’dır (107.000).

2013/2014 eğitim yılında en çok öğrenilen yabancı diller şunlardır:

## Ayrıca bakınız
* Rusya demografisi
* Rusya'daki dillerin listesi
* Kafkas dilleri
* Rus Bilimler Akademisi, Rusya’daki dil düzenleyici

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Avrupa Rusyası’nın dilleri (Ethnologue)
* Asya Rusyası’nın dilleri (Ethnologue)
* 1897’de Avrupa Rusyası’nda anadil ve idari bölgelere göre nüfus
* "Rusya’da Fransızcanın Tarihi" – Bristol Üniversitesi