Yerleşik madde

**Yerleşik madde**, **sabit hüküm**, **kalıcı hüküm** veya **ebedi madde** anayasalarda belirli değişikliklerin daha zor ya da imkansız hale gelmesini sağlayan bir maddelerdir. Yerleşik maddenin kabulü için, genellikle üstün çoğunluk veya referandum gerekir. Brezilya, Çek Cumhuriyeti, Almanya, Yunanistan, İtalya, Norveç ve Türkiye'nin anayasalarında "değiştirilemez madde" terimi kullanılır, bu anayasalar ancak özellikle hiçbir zaman geçersiz kılınamayacak kalıcı hükümlere sahiptir. Bununla birlikte, bir anayasada, Alman Temel Yasası'nın 146. maddesinde olduğu gibi kendi iptal veya değiştirme mekanizması varsa, yerleşik maddenin kaldırılması için bir "arka kapı" bırakılmıştır.

Anayasaya yapılan herhangi bir değişiklik, geçerli yerleşik madde tarafından belirlenen ön koşulları karşılamazsa, "anayasaya aykırı anayasa hukuku"na yol açabilir. Görünüşte anayasal görünse de, geçerli kalıcı hüküm veya hükümlerinin içeriği nedeniyle anayasaya aykırı uygulamaların örnekleri görülmüştür.

Bazı durumlarda, kalıcı hükümler, çoğunlukçu tehditlerden azınlık haklarını korumak için gerekçelendirilebilir. Diğer durumlarda ise temel ilkelerin dışına çıkacak anayasa değişikliklerini önlemek amaçlanabilir. Yerleşik maddeler, demokratik olmamakla eleştirilir.

## Amerika

### Amerika Birleşik Devletleri
Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'nın V. Maddesi, I. Maddedeki bazı hükümlerin değiştirilmesini geçici olarak engellemiştir. Kongre'nin 1808'den önce köle ithalatını kısıtlayacak herhangi bir yasayı çıkarmasını engelleyen 9. Bölümdeki ilk madde ve aynı bölümdeki doğrudan vergilerin eyalet nüfuslarına göre dağıtılması gerektiğini bildiren dördüncü madde açıkça ifade ediliyordu.

V. Madde ayrıca, Amerika Birleşik Devletleri Senatosu'nda eyaletlerin eşit temsilini sağlayan Madde I, Kısım 3'ün ilk maddesinin değiştirilmesini önlemekteydi. Bu durum, Senatonun yapısını değiştiren herhangi bir değişikliğin oybirliğiyle onaylanması şeklinde şartlandırılmıştır gerektiği şeklinde yorumlandı. Maddenin metni, her eyaletin eşit temsile sahip olmaya devam etmesi durumunda Senatonun büyüklüğünün olağan bir değişiklikle değiştirilebileceğini belirtmektedir. Alternatif olarak, bu tür yerleşik bir madde atamasını kaldıracak şekilde değiştirilebilir ve daha sonra maddenin kendisi değişebilir.

Amerikan İç Savaşına giden aylarda önerilen ancak kabul edilmeyen Crittenden Uzlaşması ve Corwin Değişikliği, köleliği Anayasa'ya sokacak ve Kongre'nin müdahalesini engelleyecekti.

### Brezilya
Brezilya Anayasasının yerleşik maddeleri 60. Maddenin 4. Fıkrasında listelenmiştir:

Yukarıdaki konulara bağlı oldukları için örtülü olarak değiştirilemeyen başka hükümler de vardır.

### Kanada
Kanada Anayasası'nı değiştirme yaklaşımı (1982 Anayasa Kanunu'nun 38-49. maddeleri), çeşitli düzeylerde çıkarımlar içerse de, 41. madde, tüm eyaletlerin oybirliği ile federal hükûmet tarafından değiştirilebilen belirli konuları kapsar. Kanada Yüksek Mahkemesi'nin kompozisyonu, İngilizce-Fransızca ikidilliği, monarşi ve her eyaletin Parlamento'daki temsilcilerine minimum tahsisat yerleşik maddeler arasında yer almaktadır.

## Asya ve Okyanusya

### Avustralya
Avustralya Parlamentosu, Britanya'nın parlamenter egemenlik ilkesini miras aldığı için, düzenli bir kanunla ülkenin niteliklerini sağlamlaştıramadı. Bu nedenle, 1953 tarihli *Bayraklar Kanunu'nda* ulusal bayrağın değiştirilmesi hükümsüzdür, zira bu yerleşik madde daha sonraki parlamentolar tarafından (normal mevzuat değişikliği yoluyla) kaldırılabilir durumda olacaktır.

Avustralya Anayasası, yalnızca referandumla değiştirilebileceği için yerleşik bir madde olarak kabul edilir; değişikliğin ülke genelindeki Avustralyalı seçmenlerin çoğunluğunun yanı sıra eyaletlerin çoğunda seçmenlerin çoğunun değişiklik yanlısı olması gerekmektedir. Bu hükümler 128. maddede belirtilmiştir. İmparatorluk Parlamentosu'nun bunu Avustralya yasalarında değiştirme yetkisi, 1942 tarihli Westminster Evlat Edinme Yasası ile sınırlandırılmış ve 1986 tarihli Avustralya Yasası ile sonlandırılmıştır.

Bir eyaletin parlamentosunun anayasasına, yetkilerine veya prosedürüne saygı duyan eyalet yasalarının, *Avustralya Yasası'nın* 6. bölümü gereğince bu tür eylemlere ilişkin eyalet yasalarında belirtilen kısıtlamalara uyması gerekir. Federal yetki eyaletin anayasasının tamamını kapsamaz. Queensland Parlamentosu anayasayı değiştirirken yerleşik madde düzenlemeleri yapma konusunu göz ardı etmiştir. Sonuç olarak, yerleşik maddelerin sağlamlaştırılması mümkün değildir, bu da eyalet yasalarının etkili bir şekilde sağlamlaştırma hükümlerine sahip olmasını engeller.

### Yeni Zelanda
Seçim Yasasının 268. Maddesi, parlamentonun azami süresini düzenleyen yasadır. Seçim Yasasının seçim sınırlarının yeniden dağıtımı, oy verme yaşı ve gizli oylamaya ilişkin belirli hükümleriyle birlikte geçerli olduğunu beyan eder, yalnızca Temsilciler Meclisi üyelerinin dörtte üçü veya popüler referandumda geçerli oyların çoğunluğu ile değiştirilebilir.

Bununla birlikte, 268. Maddenin kendisi bu hüküm tarafından korunmamaktadır; dolayısıyla bir hükûmet, parlamentoda salt çoğunluk ile 268. Maddeyi yasal olarak yürürlükten kaldırabilir ve kanunun yerleşik kısımlarını değiştirmeye devam edebilir.

## Avrupa

### Almanya
Almanca sonsuzluk hükmü (Almanca: *Ewigkeitsklausel*) , Federal Almanya Cumhuriyeti Temel Kanunu'nun (Almanca: *Grundgesetz*) 79. Maddesinin 3. paragrafıdır. Sonsuzluk hükmü, Almanyademokrasisinin bazı temel ilkelerinin parlamento tarafından bile asla ortadan kaldırılamayacağını ortaya koymuştur. Temel ilkeler şunlardır:

* **Her türlü devlet otoritesinin görevi** : "İnsan onuru dokunulmazdır. Buna saygı göstermek ve onu korumak tüm devlet otoritesinin görevidir." (Madde 1)
* **İnsan haklarının tanınması** : "Bu nedenle Alman halkı, dokunulmaz ve devredilemez insan haklarını, dünyadaki her topluluğun, barışın ve adaletin temeli olarak kabul eder." (Madde 1 Paragraf 2)
* **Doğrudan uygulanabilir hukuk** : "Aşağıdaki temel haklar, doğrudan uygulanabilir kanun olarak yasama, yürütme ve yargıyı bağlar." (Madde 1 Paragraf 3)
* **Cumhuriyet** (hükûmet şekli): (Madde 20 Paragraf 1)
* **Federal eyalet** *(Länder)* : (Madde 20 Paragraf 1)
* **Sosyal devlet** (refah devleti): (Madde 20 Fıkra 1)
* **Halkın Egemenliği** : "Tüm devlet otoritesi Halktan kaynaklanır." (Madde 20 Fıkra 2)
* **Demokratik** : "Tüm devlet otoritesi, seçim ve oylama yoluyla halk tarafından ve belirli yasama, yürütme ve yargı organları tarafından kullanılır." (Madde 20 Fıkra 2)
* **Hukukun üstünlüğü** *(Rechtsstaat)* : "Yasama anayasa düzenine tabidir. Yürütme ve yargı hukuka tabidir." (Madde 20 paragraf 3)
* **Kuvvetler ayrılığı** : Her biri "kanunla bağlı" olan "özel yasama, yürütme ve yargı organları". (Madde 20 Paragraf 2-3)

Sonsuzluk maddesinin asıl amacı, Almanya'da herhangi bir diktatörlük kurulmasının açıkça yasa dışı olmasını sağlamaktır; hukuki uygulamada bu madde, Federal Anayasa Mahkemesi'ndeki davacılar tarafından, hukuki başvuru kısıtlamalarına ilişkin 1, 10, 19, 101 ve 103. Maddeleri etkileyen anayasa değişikliklerine itiraz etmek için kullanılmıştır.&#x5B; **' &#x5D;</sup> Bu temel ilkeler yürürlükten kaldırılmaya karşı korunsa da, yerleşik bir ilkeyi açıklığa kavuşturmak, genişletmek veya iyileştirmek gibi özel ifadeleri yine de değiştirilebilir.

''Parlamentarischer Rat'' (Parlamento Konseyi), [[Weimar Cumhuriyeti|Weimar Cumhuriyeti'nde]] [[Yetki Kanunu|1933 Yetkilendirme Yasası]]  ve Weimar Yasası'nın 48. Maddesi ile olduğu gibi, özellikle diktatörlüğe giden yeni bir "yasal" yolu önlemek için sonsuzluk maddesini Temel Yasasına dahil etmişti.

"Bu Temel Kanun"un 1. ve 20. maddelerinde belirtilen "temel ilkeleri" hiçbir siyasi partinin veya ulusal taahhüdün ihlal etmesi hukuka uygun değildir. Ayrıca 146. madde, "Alman halkının özgür kararıyla kabul edilecek bir anayasa" gerektirdiğinden, 1. ve 20. maddelerin kaldırılmasının tek yoludur. 1. ve 20. maddelerin ilkeleri korunduğu sürece bunlarda değişiklik yapılabilir (çünkü 20. madde aslında bir ' [[Baskıya karşı direnme hakkı|direnme hakkı]] ' tesis edecek şekilde değiştirilmiştir), ancak sonsuzluk hükmünün tam koruması bu değişiklikleri kapsamaz.

Sonsuzluk hükmü ve 1. ve 20. maddeler, insan haklarını yalnızca bir amaç haline getiren [[Weimar Anayasası|Weimar Anayasası'ndan]] farklı olarak, "tüm devlet otoritesi"nden "insan haklarını" ve "bu Temel Kanun"da korunan "temel haklar" ile ilgili özel taleplerde bulunmaktadır.

=== Birleşik Krallık ===
Parlamento üstünlüğü doktrinine göre, parlamento, selefleri tarafından kısıtlanmadığı veya halefleri tarafından kısıtlanmadığı sürece istediği herhangi bir yasa tasarısını çıkarabilir. Ayrıca, [[Birleşik Krallık Anayasası|Birleşik Krallık'ın anayasası]] yazılı bir kanun değildir; bunun yerine, iki meclisin daimi emirleri ve olağan mevzuat (özellikle Parlamento Kanunları) resmi olmayan sözleşmeler vardır. Bu nedenle, önceki mevzuat, [[Avam Kamarası|Avam Kamarası'nda]] basit çoğunluk oyu gerektiren bir yasanın geçmesiyle değiştirilebildiği için anayasa Birleşik Krallık ilkelerine göre güvenilir değildir.

Yerleşik maddeler, 1911 ve 1949 tarihli Parlamento Kanunları da dahil olmak üzere bir dizi anayasal kanun dikkate alınarak ortaya çıkmıştır. (Bakınız ''R (Jackson'' '') v Başsavcı'' [2005] UKHL 56.) 

King's College London'da Siyaset Kıdemli Öğretim Görevlisi Andrew Blick, 2011 tarihli Sabit Süreli Parlamento Yasası'nda Avam Kamarası için çoğunluk şartının kullanılmasının, Birleşik Krallık Anayasası'ndaki yerleşik maddelere doğru bir ilerleme olduğunu iddia ediyor. Bununla birlikte, 2019 seçimlerinde gerekli çoğunluğu sağlayamayan hükûmet, yasayı geçersiz kılmak ve erken genel seçim yapmak için yalnızca basit çoğunluk gerektiren Erken Parlamento Genel Seçimi Yasası'nı 2019'u kabul etmiştir. 2011 tarihli Sabit Süreli Parlamento Yasası daha sonra yürürlükten kaldırılmış ve yerine Parlamentonun Feshi ve Çağrısı adlı 2022 tarihli yasa gelmiştir. Bu yasa, çoğunluk gerekliliğini tamamen ortadan kaldırıyor ve hükûmete istediği zaman seçim çağrısı yapma yetkisi veriyor.

=== Çek Cumhuriyeti ===
Çek Anayasası'nın 9. Maddesi, "demokratik, yasalara saygılı bir devletin temel gerekliliklerinin değiştirilemeyeceğini" belirtmektedir. Bu hüküm, Çek Cumhuriyeti Anayasa Mahkemesi'nin 2009 yılında bir defaya mahsus erken yasama seçimini öngören Anayasa Yasasını iptal etmesi üzerine ortaya çıktı. Tartışmalı yasanın, o dönemde uygulanan anayasal prosedürü ihlal eden bireysel bir karar olduğuna karar verildi.

Anayasa ayrıca, [[Avrupa Birliği hukuku|Avrupa hukukunun]] Anayasa üzerindeki etkisinin nihai hakeminin Anayasa Mahkemesi olduğunu belirten açık bir sonsuzluk hükmü de içermektedir.

=== Estonya ===
Estonya Anayasası'nın ilk maddesi, "Estonya'nın bağımsızlığı ve egemenliği ebedidir ve devredilemez" şeklindedir. Anayasa'nın 1. maddesi uyarınca, bu hüküm ancak bir referandumla değiştirilebilir. Referandum, parlamentoda 3/5 salt çoğunluğu elde edildikten sonra yapılabilir. Bununla birlikte, Estonya'nın Avrupa Birliği üyesi olması ve "temel anayasal ilkeler" ihlal edilmediği sürece, Estonya'nın karar alma yetkisinin bir kısmını merkezi AB kurumlarına devretmesini engellemez.

=== Fransa ===
Fransız Anayasası, Anayasa Değişiklikleri Hakkında Başlık XVI, Madde 89'da "[[Cumhuriyet]]çi hükümet biçimi hiçbir değişikliğe konu olamaz" şeklinde bir düzenlemeye sahiptir. Yerleşik madde, [[Fransa Krallığı|monarşinin]] veya imparatorluğun yeniden kurulmasını yasaklamaktadır.

=== İrlanda ===
1922 İngiliz-İrlanda Antlaşması, Genel Vali ve Bağlılık Yemini gibi bazı konularda Özgür İrlanda Devleti Anayasasına aykırıydı. İrlandalıların Genel Valiye verilen tavsiyelerin kontrolünü ele geçirmesi ve Senatonun engelleyici olduğu hükmedildiğinde, bu kontrolü korumaya yönelik kontroller kaldırıldı.

=== İtalya ===
1948 yılında yürürlüğe giren İtalya Anayasası'nın 139. maddesi, cumhuriyetçi yönetim biçiminin anayasa değişikliğine konu olamayacağını öngörmektedir.

=== İspanya ===
Cortes Generales'in her iki kamarasının beşte üç çoğunluğuyla veya [[İspanya Senatosu|Senato'nun]] mutlak çoğunluğuyla ve [[Temsilciler Kongresi (İspanya)|Temsilciler Kongresi'nin]] üçte iki çoğunluğuyla İspanya Anayasası'nın çoğu değiştirilebilir. (Bu zamana kadar yüksek gereksinimler nedeniyle değiştirilememiştir.)

Bununla birlikte, Ön Başlığın (egemenlik ve anayasal ilkeler), Birinci Başlığın (İspanyolların temel hak ve özgürlükleri) ve İkinci Başlığın (monarşi) değiştirilmesi ve bu Anayasanın yerini alan tamamen yeni bir Anayasa taslağının oluşturulması durumları için, yeni bir genel seçim, yeni seçilen meclislerin üçte iki çoğunluğu ve nihai bir referandum gereklidir.

[[Savaş]] dönemlerinde veya [[Olağanüstü hâl|olağanüstü hallerde]] anayasa değişikliği yapılamaz.

=== Portekiz ===
Portekiz Anayasasında 288. madde şeklinde bir sonsuzluk hükmü bulunmaktadır. ''Revizyonla ilgili malzeme sınırları'' başlıklı belge, aşağıdaki hususların hiçbir zaman değişiklik yoluyla ortadan kaldırılamayacağını öngörmektedir:

* Ulusal bağımsızlık ve devletin birliği;
* Cumhuriyetçi hükûmet biçimi;
* Kilise ile devlet arasındaki ayrım;
* Vatandaşların hakları, özgürlükleri ve garantileri;
* İşçilerin, işçi komitelerinin ve sendikaların hakları;
* Üretim araçlarının mülkiyetinde kamu, özel ve kooperatif ve sosyal sektörlerin bir arada bulunması;
* Karma ekonomi çerçevesinde ekonomik planların varlığı;
* Egemenliği kullanan kuruluşların, özerk bölgelerin organlarının ve yerel yönetim organlarının seçilmiş görevlilerinin genel, doğrudan, gizli ve periyodik oyla atanması; ve nispi temsil sistemi;
* Siyasi partiler dahil çoğul ifade ve siyasi örgütlenme ve demokratik muhalefet hakkı;
* Egemenliği kullanan birimlerin ayrılığı ve birbirine bağımlılığı;
* Hukuki normların, pozitif anayasaya uygunluğunun ve anayasaya aykırılığının ihmal yoluyla incelenmesine tabi tutulması;
* Mahkemelerin bağımsızlığı;
* Yerel yönetimlerin özerkliği;
* Azor Adaları ve Madeira takımadalarının siyasi ve idari özerkliği.

=== Yunanistan ===
Yunanistan'da yerleşik madde, [[Yunanistan Anayasası|Yunan Anayasası'nın]] 110. maddesidir. Bu madde, [[Yunanistan|Yunanistan'ı]] [[Parlamenter cumhuriyet|parlamenter bir cumhuriyet]] olarak kuran temel maddeler ile 2. maddesinin 1. paragrafı, 4. maddesinin 1., 4. ve 7. paragrafları ile 5. maddesi hariç olmak üzere, [[Yunanistan Anayasası|Anayasanın]] her maddesinin [[Yunan Parlamentosu|Parlamento]] tarafından değiştirilebileceğini belirtmektedir. 1. ve 3. paragraflar, 13. maddenin 1. paragrafı ve 26. maddeden oluşmaktadır. Bu temel makaleler şunları içerir:

* **Cumhuriyet** (hükûmet şekli): "Yunanistan'ın hükümet şekli parlamenter cumhuriyettir." Sanat. 1 Paragraf. (1);
* **Halkın egemenliği** : "Halk egemenliği yönetimin temelidir." Sanat. 1 Paragraf. (2);
* **Demokrasi** : "Bütün yetkiler Halktan kaynaklanır ve Halk ve Millet için vardır; Anayasanın öngördüğü şekilde kullanılacaktır." Sanat. 1 Paragraf. (3);
* **Her türlü devlet otoritesinin görevi** : "İnsan onuru dokunulmazdır. Buna saygı göstermek ve onu korumak tüm devlet otoritesinin görevidir." Sanat. 2 Paragraf. (1);
* **Hukukun üstünlüğü** : "Her Yunan kanun önünde eşittir." Sanat. 4 Paragraf. (1);
* **Kamu görevleri** : "Özel kanunlarda aksi belirtilmedikçe, yalnızca Yunan vatandaşları kamu hizmetlerinden yararlanma hakkına sahiptir." Sanat. 4 Paragraf (4);
* **Asalet unvanları** : "Yunan vatandaşlarına asalet veya ayrıcalık unvanları ne verilir ne de tanınır." Sanat. 4 Paragraf (7);
* **Özgür kişiliğin tanınması** : "Başkalarının haklarını ihlal etmemek veya Anayasayı ve iyi kullanımları ihlal etmemek koşuluyla, herkes kişiliğini özgürce geliştirme ve ülkenin sosyal, ekonomik ve politik yaşamına katılma hakkına sahiptir. " Sanat. 5 Paragraf (1);
* **Kişisel özgürlük** : "Kişisel özgürlük ihlal edilemez. Yasanın öngördüğü durumlar dışında hiç kimse yargılanamaz, tutuklanamaz, hapsedilemez veya başka bir şekilde hapsedilemez." Sanat. 5 Paragraf. (3);
* **Din özgürlüğü** : "Dini vicdan özgürlüğü dokunulmazdır. Medeni hak ve özgürlüklerden yararlanılması, kişinin dini inancına bağlı değildir." Sanat. 13 Paragraf. (1)
* **Kuvvetler ayrılığı*' : "Özel yasama, yürütme ve yargı organları", Md. 26.

=== Türkiye ===
[[Türkiye Cumhuriyeti Anayasası|Türkiye Anayasası'nın]] 4. Maddesi, Cumhuriyet'in ilk üç maddesinde tanımlanan kurucu ilkelerin değiştirilmesine ilişkin herhangi bir önerinin kabul edilemez olduğunu ve bu ilkeleri değiştirmeyi teklif dahi edememe durumunu tanımlar. [[Türkiye|Türkiye devletinin]] temel niteliği [[laiklik]] (2), [[Refah devleti|sosyal devlet]] (2), [[hukukun üstünlüğü]] (10), Cumhuriyet yönetimi (1), Cumhuriyet ve Türk Milleti'nin bölünmezliği (3.1) olarak tanımlanmış ve yerleşik madde olarak kabul edilmiştir. Bu şekilde, seküler ve demokratik ilkelere dayanan bir bütünleşik [[üniter devlet]] amaçlanır.

== Kaynakça ==



== Daha fazlası için ==

* Schwartzberg, Melissa . [https://web.archive.org/web/20140814175152/http://www.law.georgetown.edu/cclt/documents/Schwartzberg_AgainstEntr.doc "İslaha Karşı"] . Erişim tarihi: 6 Kasım 2006.
* Suber, Peter. [http://www.earlham.edu/~peters/writing/psa/ *Kendini Düzeltme Paradoksu.*] Erişim tarihi: 1 Şubat 2007.

== Dış bağlantılar ==

* [https://web.archive.org/web/20160304140349/http://katapult-magazin.de/en/artikel/article-katapult/fulltext/never-say-never/ Sonsuzluk Cümleleri: Asla asla deme!] Yazan: Dr. Michael Hein, *Katapult'' dergisi, 4 Mayıs 2015.