İnsan haklarının üç nesli

İnsan haklarının **üç nesle** ayrılması ilk olarak 1979 yılında Çek hukukçu Karel Vasak tarafından Strazburg'daki Uluslararası İnsan Hakları Enstitüsü'nde önerilmiştir. Vasak bu terimi en azından Kasım 1977 gibi erken bir tarihte kullanmıştır. Vasak'ın teorileri öncelikle Avrupa hukukunda kök salmıştır.

İki yıl sonra yaptığı bir konuşmada, bölümleri Fransız Devrimi'nin üç parolasını takip ediyor: *[[Liberté, égalité, fraternité|Özgürlük, Eşitlik, Kardeşlik]]* . Üç nesilAvrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi, Avrupa Birliği Temel Haklar Bildirgesi'nin bazı başlıklarında yansıtılmaktadır. İnsan Hakları Evrensel Bildirisi birinci ve ikinci nesil hakları sıralarken, belgenin kendisi bunları Vasak'ın çerçevesine uygun olarak özel olarak sıralamamaktadır.

## Birinci nesil insan hakları
Klasik haklar, siyasal haklar ya da mavi haklar olarak da adlandırılan birinci nesil insan hakları, esasen özgürlük ve siyasi hayata katılımla ilgilidir. Birinci kuşak haklar, kişileri siyasi iktidara karşı korumaktadır. Bu haklar karşısında devletin pasif bir tutum sergilemesi gerektiği ifade edilmektedir. Dolayısıyla birinci kuşak haklar devletin pasif bir tutum içerisinde olmasını gerektiren kişileri devlete karşı koruyan haklar olarak tanımlanmaktadır. Fakat bu haklar için devletin veya siyasi iktidarın karışmama yükümlülüğünden öte ayrıca pozitif yükümlülüklerde de bulunması gerektiği ifade edilmektedir. Birinci kuşak haklar esas olarak kişi haklarını ve siyasal hakları içermektedir. Ayrıca bu haklara negatif statü hakları da denilmektedir. Birinci kuşak haklara yaşam hakkı, düşünce ve düşünceyi açıklama özgürlüğü, dilekçe hakkı, mülkiyet hakkı, seçme ve seçilme hakkı örnek olarak gösterilmektedir.

Bu haklardan bazıları ve yasal işlem hakkı, 1689 yılında 1689 Haklar Beyannamesinde ifade edilen 1215 tarihli Magna Carta'ya ve İngiliz Hakları'na kadar uzanmaktadır. Birinci nesil insan haklarının daha kapsamlı bir dizisinin öncülüğünü Fransa'da 1789'da İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ve 1791'de Amerika Birleşik Devletleri Haklar Bildirgesi yapılmıştır.

Bu haklar, ilk olarak 1948 Evrensel İnsan Hakları Bildirgesi'nin 3 ila 21. Maddeleri ve daha sonra 1966 Kişisel ve Siyasal Haklar Uluslararası Sözleşmesi ile küresel düzeyde kabul edilmiş ve uluslararası hukukta statü kazanmıştır. Avrupa'da ise 1953 yılında Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nde yer almıştır.

## İkinci nesil insan hakları
İkinci nesil insan hakları eşitlikle ilgilidir ve İkinci Dünya Savaşı'ndan sonra hükûmetler tarafından tanınmaya başlamıştır. Temelde ekonomik, sosyal ve kültürel niteliktedirler. Vatandaşların farklı üyelerine eşit koşullar ve muameleyi güvence altına alırlar. İkincil haklar arasında adil ve elverişli koşullarda istihdam edilme hakkı, yiyecek, barınma ve sağlık bakımının yanı sıra sosyal güvenlik ve işsizlik yardımları da yer almaktadır. Birinci nesil haklar gibi bu haklar da İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'nde yer almış ve Evrensel Beyanname'nin 22 ila 28. Maddeleri ile Ekonomik, Sosyal ve Kültürel Haklara İlişkin Uluslararası Sözleşme'de ayrıca düzenlenmiştir.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Başkan Franklin D. Roosevelt, 11 Ocak 1944'teki Birliğin Durumu Konuşmasında hemen hemen aynı gerekçeleri kapsayan İkinci Haklar Bildirgesini oluşturdu. Günümüzde pek çok ulus, devlet ya da uluslar grubu, Avrupa Sosyal Şartı gibi kapsamlı insan hakları setlerini garanti altına alan yasal olarak bağlayıcı bildirgeler geliştirmiştir.

Bazı ABD eyaletleri bu ekonomik haklardan bazılarını yasa haline getirilmiştir; örneğin, New York eyaleti, ücretsiz eğitim hakkının yanı sıra, " örgütlenme ve toplu pazarlık hakkı", ve işçi tazminatını  da Anayasa Hukuku ile koruma altına almıştır.

Bu haklar bazen "kırmızı" haklar olarak adlandırılmaktadır. Hükûmete bu haklara saygı gösterme, bunları teşvik etme ve yerine getirme görevi yüklemektedir, fakat bu kaynakların mevcudiyetine dayanmaktadır. Bu görev devlete yüklenmiştir çünkü devlet kendi kaynaklarını kontrol etmektedir. Hiç kimse doğrudan barınma ve eğitim hakkına sahip değildir. (Örneğin Güney Afrika'da hak, *başlı başına* barınma hakkı değil, daha ziyade "yeterli konuta erişim hakkıdır", aşamalı olarak gerçekleştirilmektedir. )

Hükûmetin görevi bu pozitif hakların gerçekleştirilmesidir.

## Üçüncü nesil insan hakları
Üçüncü nesil insan hakları, Birleşmiş Milletler Çevre Konferansı'nın 1972 Stockholm Bildirgesi, 1992 Rio Çevre ve Kalkınma Bildirgesi ve genel olarak istek uyandıran diğer "yumuşak hukuk" parçaları da dahil olmak üzere birçok ilerici uluslararası hukuk belgesinde ifade edildiği gibi, yalnızca medeni ve sosyal hakların ötesine geçen haklardır.

Dayanışmacı insan hakları olarak da bilinen bu haklar, bireysel haklar çerçevesinin ötesine geçerek topluluk veya insanlar gibi kolektif kavramlara odaklanmaya çalışan haklardır. Bununla birlikte, bu terim, aynı zamanda kullanılan "yeşil" haklar gibi büyük ölçüde gayri resmi olarak kalmaktadır   ve bu nedenle aşağıdakiler de dahil olmak üzere son derece geniş bir hak yelpazesini barındırmaktadır:

* Grup ve kolektif haklar
* Kendi kaderini tayin hakkı
* Ekonomik ve sosyal gelişme hakkı
* Sağlıklı bir çevre hakkı
* Doğal kaynaklara erişim hakkı
* İletişim hakkı ve iletişim hakları
* Kültürel mirasa katılım hakkı
* Nesiller arası eşitlik ve sürdürülebilirlik hakları

Afrika İnsan ve Halkların Hakları Sözleşmesinin  bunların birçoğunu güvence altına almaktadır: kendi kaderini tayin hakkı, kalkınma hakkı, doğal kaynaklara erişim hakkı ve tatmin edici çevre hakkı. Bazı ülkelerde üçüncü nesil haklarının korunması için anayasal mekanizmalar da bulunmaktadır. Örneğin, Macaristan Gelecek Nesillerden Sorumlu Parlamento Komiseri, Finlandiya Parlamentosu'nun  ve İsrail Knesset'indeki eski Gelecek Nesiller Komisyonu .

Bazı uluslararası örgütlerin bu tür hakları korumak için ofisleri vardır. Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı'nın Ulusal Azınlıklar Yüksek Komiserliği buna bir örnektir. Avrupa Komisyonu Çevre Genel Müdürlüğü'nün misyonu "bugünkü ve gelecek nesiller için çevrenin korunması, muhafaza edilmesi, iyileştirilmesi ve sürdürülebilir kalkınmanın teşvik edilmesidir".

New York'un "sonsuza kadar vahşi" anayasa maddesi gibi bazı yargı bölgeleri çevrenin korunmasına yönelik hükümler yürürlüğe koymuştur; bu madde New York Eyalet Başsavcısı veya Temyiz Dairesi'nin onayı ile herhangi bir vatandaş tarafından uygulanabilir.

## Dördüncü nesil insan hakları
Bazı analistler, üçüncü nesle dahil edilemeyen hakları, birinci ve ikinci nesil hakların gelecekteki taleplerini ve özellikle teknolojik gelişme ve bilgi ve iletişim teknolojileri ve siber uzay ile ilgili yeni hakları içerecek dördüncü nesil bir insan haklarının ortaya çıkmakta olduğunu ileri sürmektedir.

Ancak bunun içeriği net değildir ve bu analistler özgün bir öneri sunmamaktadır. Normalde üçüncü nesilden bazı hakları alıp dördüncüye dahil etmektedirler, örneğin sağlıklı bir çevre hakkı veya biyoetikle ilgili hususlar gibi. Bu analistlerden bazıları dördüncü neslin yeni teknolojilerle ilgili insan hakları tarafından verildiğine inanırken, diğerleri dijital haklar hakkında konuşmayı tercih etmekte  ve burada aşağıdaki gibi yeni bir dizi hak bulunmaktadır:

* Bilgi işlem ve dijital ortama eşit erişim hakkı
* Dijital kendi kaderini tayin hakkı
* Dijital güvenlik hakkı
* Kişinin kendi dijital verilerine (*[[habeas data]]* ) erişim hakkı 

Diğerleri ise farklılaştırıcı unsurun, ilk üç nesil toplumun bir üyesi olarak insana atıfta bulunurken, dördüncü neslin haklarının bir tür olarak insana atıfta bulunması olacağına işaret etmektedir.

## Yorum
Maurice Cranston, kıtlığın sözde ikinci ve üçüncü kuşak hakların gerçekte hak olmadığı anlamına geldiğini savunmuştur. Bir kişinin bir hakkı varsa, diğerlerinin de bu hakka saygı gösterme görevi vardır, ancak hükûmetler vatandaşların sözde ikinci ve üçüncü nesil haklarının ima ettiği görevleri yerine getirmek için gerekli kaynaklardan yoksundur.

Claremont McKenna College'da yönetim profesörü ve Claremont Enstitüsü'nün kıdemli üyesi Charles Kesler, ikinci ve üçüncü nesil insan haklarının, çoğunluğun kendi içinde iyi şeyler olduğunu kabul edebileceği siyasi hedefleri haklar diliyle gizleme ve böylece bu siyasi hedeflere uygunsuz çağrışımlar kazandırma girişimi olduğunu savunmuştur. Ona göre, sosyo-ekonomik malların "hak" olarak adlandırılması, doğal olarak ilgili bir "görev" kavramı yaratmaktadır, böylece diğer vatandaşların bu yeni hakları yerine getirmek için hükûmet tarafından diğer insanlara bir şeyler vermeye zorlanması gerekmektedir. Ayrıca, ABD'de yeni hakların federal düzeyde siyasi karar alma mekanizmasının federalizmi ihlal edecek şekilde "millileştirilmesine" yol açtığını ifade etmiştir. Hillsdale College profesörü Paul Rahe, *Soft Despotism, Democracy's Drift* adlı kitabında, eşitlik temelli haklara odaklanmanın, başlangıçtaki medeni hakların sürekli genişleyen bir hükûmete tabi kılınmasına yol açacağını, bu hükûmetin de vatandaşlarına doğru bir şekilde hizmet veremeyecek kadar beceriksiz olacağını ve yalnızca daha fazla hakkı kendine tabi kılmaya çalışacağını yazmıştır.

19. yüzyıl filozofu Frederic Bastiat bu negatif ve pozitif haklar arasındaki çatışmayı şu sözlerle özetlemiştir:

İktisatçı Friedrich Hayek, ikinci nesil " sosyal adalet " kavramının pratikte politik bir anlamı olamayacağını öne sürmektedir:

New York Üniversitesi Hukuk Fakültesi profesörü Jeremy Waldron, ikinci nesil haklara yönelik eleştirilere yanıt niteliğinde bir yazı kaleme almıştır:

Macar sosyalist ve politik iktisatçı Karl Polanyi, *Büyük Dönüşüm* kitabında Hayek'e tamamen zıt bir argüman ortaya koydu. Polanyi, kontrolsüz bir serbest piyasanın baskıcı bir ekonomik yoğunlaşmaya ve ardından sivil hakları gerileten bir demokratik yönetime yol açacağını yazmıştır.

1993'teki Dünya İnsan Hakları Konferansı, medeni ve siyasi haklar (negatif haklar) ile ekonomik, sosyal ve kültürel haklar (pozitif haklar) arasındaki ayrıma karşı çıkmış ve bunun sonucunda Viyana Beyannamesi ve Eylem Programı "tüm insan haklarının evrensel, bölünmez, birbirine bağlı ve birbiriyle ilişkili" olduğunu ilan etmiştir.

## Notlar