Adur Güşnasp Tapınağı

**Adurgüşnasp Tapınağı** ya da **Adur Güşnasp**, Atropatenanın Ganzak şehrinde bulunan tarihi bir tapınaktır ve Zerdüştlüğün başlıca tapınaklarından biridir. Uzun süre önemini koruyan tapınak, Bizans İmparatoru I. Herakleios'un Azerbaycan seferi (623-624) sırasında yıkılmış ve yağmalanmıştır. Tapınağın kalıntıları Ganzak şehrinde yapılan arkeolojik kazılar sırasında keşfedilmiştir.

## Dini önemi
10. yüzyıl seyyahı Masar bin Mohlahil şöyle yazmaktadır: "*Ganzak'taki ateş çukuru halk arasında kutsal kabul ediliyordu ve Doğu ile Batı'daki ateşe tapanlar ateşlerini bu ateşten yakıyorlardı. Ateş çukurunun kubbesine gümüş bir hilal iliştirilmişti. Birkaç hükümdar bu hilali sökmeye çalıştı ama başaramadı. Bunun bir tılsım olduğuna inanılıyor.*" Yazara göre dikkat çekici olan husus, ateş çukurunun yaklaşık 700 yıl boyunca kesintisiz biçimde yanmasına rağmen kül bırakmamasıdır.

İranlı tarihçi I. Pürdavud, Avesta'nın bir kopyasının Adurgüşnap Tapınağı'nda muhafaza edildiğini belirtmektedir. Pürdavud, Dinkor'un çalışmalarına atıfta bulunarak şu fikri ortaya atmaktadır: "Şüphesiz ki, Avesta'nın bir kopyası Azerbaycan'ın Şiz (Kazak) şehrindeki ünlü Adurgüşnap Tapınağında, diğer kopyası ise Taht- Cemşîd'deki (Persepolis) devlet arşivinde saklanıyordu."

Hürda Avesta'ya göre, Asnund Dağı'nda bulunan Adurgüşnap Tapınağı savaşçılara aittir. Bu nedenle Atropatena'daki şövalyeler cesur ve korkusuzdur. Behmankale'deki Adurgüşnap Tapınağı Keyhüsrev tarafından restore edilmiştir.

Firdevsi, Şehnâme'sinde Adur Güşnap Tapınağı'ndan 61 kez söz etmektedir. Bu durum dahi, söz konusu tapınağın taşıdığı önemi ortaya koyan bir göstergedir.

Mesûdî, Adur Güşnap Tapınağı'nı şu şekilde tanımlamaktadır: "*Güzel ve şaşırtıcı binaların kalıntılarında gökyüzünün, yıldızların ve bereketli yerlerin, bitki ve hayvan dünyasının imgeleri açıkça görülebilmektedir.* *Adur Güşnap Ateş Tapınağı krallar arasında derin bir saygı görmektedir. Bu yüzden ateş tapınağını ziyaret etmek için buraya yürüyerek gelirler.*"

Ardaşir ateş çukurunu onartmıştır. V. Behrâm, ateş çukuruna Türk Kağanı'nın (Ak Hun Kağan) tacını ve çok sayıda değerli taşı bağışlamıştır. Hüsrev de buraya çok sayıda değerli hediye bırakmıştır.

## Tarihi
Sasani dönemine ait kaynaklardan biri olan "Karnameyi Ardaşire Papakan", o döneme ait üç ünlü ateş çukuru hakkında bilgi vermektedir. Söz konusu ateş tapınakları Adur Güşnasp, Adur Farnbağ ve Adur Burzen-Mihr'dir. Bu üç kutsal merkez, Sâsânî toplumunun temelini oluşturan üç farklı sınıfa hitap etmekteydi: Adur Güşnasp askeri sınıfa (savaşçılar), Adur Farnbağ ruhban sınıfına (rahipler) ve Adur Burzen-Mihr ise tarım sınıfına (çiftçiler) tahsis edilmişti. Tapınakların inşa tarihleri Ahameniş öncesi döneme tarihlenmektedir. Bazı yazarlar Adurgüşnasp Tapınağı'nın tarihini efsanevi hükümdar Keyhüsrev ile ilişkilendirmektedir. Genel olarak, Adurgüşnasp Tapınağı hakkındaki bilgiler Pehlevi (Orta Farsça) literatürünün genelinde bulunmaktadır.

Dinkord'un VII. kitabının girişinde şöyle denmektedir: "*Krallık, [[Siyâvuş|S]]*''iyavuş''*<nowiki/>'un oğlu [[Keyhüsrev]]'e geçti. O, büyüklüğüyle büyücü Turanlı [[Efrasiyab]]'ı ([[Alp Er Tunga]]) ve onun kötü yöneticilerini yendi. Bundan sonra, Karsivaz'ı ve dünyayı yöneten birliklerini yenmek için korkunç Çişest Gölü ([[Urmiye Gölü]]) yakınlarındaki tapınağı havaya uçurdu. Yaptığı iyiliklerin karşılığında görkemli bir tahta oturdu ve kıyamet gününe kadar onu gizlice korudu.*"

Pehlevi dilinde yazılmış olan "Minokekhurd (Bilgeliğin Ruhu)" adlı eserde şöyle denmektedir: "*Keyhüsrev'in en önemli eserlerinden biri, [[Urmiye Gölü|Çişest Gölü]] yakınlarındaki tapınağın yıkılması ve Ganzak Kalesi'nin ([[Şiz Kalesi|Şiz]] [[Şiz Kalesi|Kalesi]]) yeniden inşasıdır. Yüce Yaratıcı ona gelecekte yardım edecektir*."

### Yıkılışı
I. Herakleios'un Adurgüşnasp Tapınağı da dahil olmak üzere şehirdeki önemli yapıları yağmalamasının ardından şehir eski önemini kaybetti. Faustos Buzand ve Anania Şirakatsi ile Ermeni tarihçi Sebeos'a göre, Herakleios Nahçıvan'ı ele geçirdikten sonra Ganzak şehrine gelmiş ve Adurgüşnasp Tapınağı'nı (Ermenice kaynaklarda Vaşnesp) yıktırmıştır.

Bizans tarihçisi Miteneli Teofanes'e (750-817) göre, Adurgüşnasp Tapınağı'nın, Küçük Asya'daki Lidya kralı Kroisos'un hazinesine benzetilen büyük zenginliği Bizanslılar tarafından yağmalanmıştır.

## Araştırmalar
1937'deki arkeolojik kazılar, Part dönemine ve hatta daha erken evrelere tarihlenen bulgular ortaya koyan bir duvar kalıntısını gün yüzüne çıkarmıştır.

Aliekber Sarafraz ve M. Kayeni tarafından yazılan "Taht-ı Süleyman"  adlı eser, Ganzak kentinin ve Adurgüşnasp Tapınağı'nın tarihinin belirlenmesinde önemli bir bilimsel kaynak niteliği taşımaktadır. Kitapta şu ifadeler yer almaktadır: "*İranlı ve Alman arkeologların 8 yıl boyunca yürüttüğü araştırmalar sonucunda, önemli tarihi öneme sahip* *Adurgüşnasp Tapınağı'nın kaderi çözüme kavuşturulmuştur.*" Yazarlara göre, Taht-ı Süleyman'ın önemi iki temel nedene dayanmaktadır. Tarihsel ve coğrafi verilere göre Ganzak kenti, Azerbaycan'ın görkemli başkenti konumundaydı. Ünlü Adurgüşnasp Tapınağı bu şehirde bulunuyordu.

Antik çağ tarihine ilişkin çalışmalar yürüten bazı araştırmacılar, kentin yerini tespit etmeye çalışırken çeşitli hatalara düşmüşlerdir. Bazı kaynaklara göre tapınak Urmiye Gölü yakınlarında (V. Minorski V. ve Markvart), bazı kaynaklara göre tapınak Şiz (Ganzak) şehrinde, diğerlerine göre ise Taht-ı Süleyman'da bulunuyordu. Ancak Taht-ı Süleyman'da gerçekleştirilen arkeolojik kazılar, bu tartışmalara açıklık kazandırmış; Taht-ı Süleyman'ın antik Şiz (Ganzak) kenti olduğunu ve Adurgüşnasp Tapınağı'nın da bu alanda yer aldığını ortaya koymuştur. Böylece, bir zamanlar burada bulunan Rawlinson, Justi, Jackson, Fundrasten ve Numen tarafından ileri sürülen, Adurgüşnasp Tapınağı'nın Taht-ı Süleyman kalıntıları arasında yer aldığı yönündeki görüş bir kez daha doğrulanmıştır.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Güney Azerbaycan
* Atropatena
* Ganzak
* Şiz Kalesi