Aydınlanma Çağında bilim

**Aydınlanma Çağında bilim tarihi**, Aydınlanma fikir ve ideallerinin Avrupa ve Kuzey Amerika'da yayıldığı Akıl Çağı boyunca bilim ve teknolojideki gelişmelerin izini sürer. Genel olarak bu dönem, 16. ve 17. yüzyıllardaki Bilimsel Devrim'in son günlerinden Fransız Devrimi (1789) ve Napolyon döneminin (1799-1815) ardından kabaca 19. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Bilimsel devrim, ilk bilimsel toplulukların kurulmasına, Kopernikçiliğin yükselişine ve Aristotelesçi doğa felsefesi ile Galen'in eski tıp doktrininin yerinden edilmesine tanıklık etmiştir. 18. yüzyıla gelindiğinde bilimsel otorite dini otoritenin yerini almaya başlamış, simya ve astroloji disiplinleri bilimsel güvenilirliğini yitirmiştir.

Aydınlanma belirli bir doktrin ya da dogmalar dizisine hapsedilemezken, bilim Aydınlanma söylemi ve düşüncesinde öncü bir rol oynamaya başlamıştır. Birçok Aydınlanma yazarının ve düşünürünün bilim geçmişi vardı ve bilimsel ilerlemeyi, özgür konuşma ve düşüncenin gelişimi lehine dinin ve geleneksel otoritenin yıkılmasıyla ilişkilendirdiler. Genel olarak Aydınlanma bilimi ampirizm ve rasyonel düşünceye büyük değer vermiş ve Aydınlanma'nın ilerleme ve gelişme idealiyle bütünleşmiştir. Çoğu Aydınlanma görüşünde olduğu gibi, bilimin faydaları evrensel olarak görülmemiştir; Jean-Jacques Rousseau bilimleri insanı doğadan uzaklaştırdığı ve insanları daha mutlu kılmak için çalışmadığı için eleştirmiştir.

Aydınlanma döneminde bilim, baskın biçimde bilimsel araştırma ve geliştirme merkezleri olarak büyük ölçüde üniversitelerin yerini alan bilimsel topluluklar ve akademiler tarafından yapılıyordu. Dernekler ve akademiler aynı zamanda bilim mesleğinin olgunlaşmasının da belkemiğini oluşturuyordu. Bir diğer önemli gelişme de bilimin giderek daha okur-yazar hale gelen bir nüfus arasında popülerleşmesiydi. Filozoflar, özellikle *[[Encyclopédie]]* ve Newton'un *[[Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica]]*sının Fransızca çevirmeni Émilie du Châtelet'nin yanı sıra Voltaire tarafından Newtonculuğun popülerleştirilmesi yoluyla halkı birçok bilimsel teoriyle tanıştırdı. Bazı tarihçiler, 18. yüzyılı bilim tarihinde sıkıcı bir dönem olarak işaretlemiştir; ancak yüzyıl tıp, matematik ve fizik uygulamalarında önemli ilerlemelere; biyolojik taksonominin gelişimine; manyetizma ve elektriğin yeni bir anlayışına; ve modern kimyanın temellerini oluşturan kimyanın bir disiplin olarak olgunlaşmasına tanıklık etmiştir.

## Üniversiteler

Paris'teki üniversitelerin sayısı 18. yüzyıl boyunca nispeten sabit kalmıştır. Avrupa'da 1700 yılına kadar yaklaşık 105 üniversite ve kolej vardı. Kuzey Amerika'da yeni kurulan Harvard ve Yale de dahil olmak üzere 44 üniversite vardı.  Üniversite öğrencilerinin sayısı, kurum ve öğrenci sayısının arttığı İngiltere hariç, çoğu Batı ülkesinde Aydınlanma boyunca aşağı yukarı aynı kaldı. Üniversite öğrencileri genellikle tıp, hukuk ya da Kilise alanında kariyer yapmak isteyen varlıklı ailelerden gelen erkeklerdi. Üniversiteler de öncelikle geleceğin hekimlerini, avukatlarını ve din adamlarını yetiştirmek için var olmuştur.

Doğa felsefesi başlığı altındaki bilim çalışmaları fizik ve anatomi, biyoloji, jeoloji, mineraloji ve zoolojiyi içeren kimya ve doğa tarihi gruplarına ayrılmıştır. Çoğu Avrupa üniversitesi 18. yüzyılın başlarında Kartezyen bir mekanik felsefe biçimi öğretmiş ve ancak 18. yüzyılın ortalarında yavaş yavaş Newtonculuğu benimsemiştir. Katolikliğin etkisi altında 18. yüzyılın ortalarına kadar neredeyse tamamen Aristotelesçi doğa felsefesine odaklanan İspanya'daki üniversiteler dikkate değer bir istisnaydı; bunu yapan son üniversiteler arasındaydılar. Bir başka istisna da Halle Üniversitesi profesörü Christian Wolff'un Leibniz fiziğiyle değiştirilmiş bir Kartezyenizm biçimini öğrettiği Almanya ve İskandinavya üniversitelerinde yaşanmıştır.

18. yüzyıldan önce, fen dersleri neredeyse sadece resmi dersler yoluyla öğretiliyordu. Derslerin yapısı, 18. yüzyılın ilk on yıllarında derslere fiziksel gösterilerin eklenmesiyle değişmeye başladı. Pierre Polinière ve Jacques Rohault, sınıfta fiziksel ilkelerin gösterimini yapan ilk kişiler arasındaydı. Deneyler, merkezkaç kuvvetinin suyu kovada tutacağını gösteren bir ipin ucundaki bir kova suyun sallanmasından, hava pompası kullanımını içeren daha etkileyici deneylere kadar uzanıyordu. Özellikle dramatik bir hava pompası gösterisi, hava pompasının cam haznesinin içine bir elma yerleştirilmesini ve ortaya çıkan vakum elmanın patlamasına neden olana kadar havanın çıkarılmasını içeriyordu. Polinière'in gösterileri o kadar etkileyiciydi ki, 1722'de XV. Louis'ye dersini sunması için davet edildi.

Fen müfredatının yapısında reform yapmaya yönelik bazı girişimler, 18. yüzyılda ve 19. yüzyılın ilk on yıllarında yapılmıştır. İsveç'teki Şapkalılar Partisi, 1745'ten itibaren doğa felsefesini fizik ve matematik olmak üzere iki ayrı fakülteye ayırarak üniversite sisteminde reform yapılmasını önermiştir. Öneriler hiçbir zaman hayata geçirilmedi, ancak 18. yüzyılın sonlarında kurumsal reform için artan çağrıları temsil ediyorlardı. 1777'de Polonya'daki Kraków ve Vilna'da sanat eğitimi iki yeni ahlak felsefesi ve fizik fakültesine bölündü. Ancak reform 1795'ten ve Üçüncü Bölünme'den öteye geçemedi. Fransız Devrimi sırasında, Fransa'daki tüm kolejler ve üniversiteler lağvedilmiş ve 1808 yılında tek bir kurum olan *Université imperiale* altında yeniden düzenlenmiştir. *Université*, Avrupa'da daha önce hiç yapılmamış bir şekilde, sanat ve bilimleri ayrı fakültelere ayırdı. Hollanda Birleşik Krallığı da 1815 yılında aynı sistemi uygulamıştır. Ancak, Avrupa'nın diğer ülkeleri 19. yüzyılın ortalarına kadar fakülteler arasında benzer bir bölünmeyi benimsemedi.

Fransa'daki üniversiteler Aydınlanma döneminde bilimin gelişiminde küçümsenen bir rol oynama eğilimindeydi; bu rol Fransız Bilimler Akademisi gibi bilim akademileri tarafından domine ediliyordu. İngiltere'deki üniversitelerin katkıları karışıktı. Bir yandan, Cambridge Üniversitesi Aydınlanma'nın başlarında Newtonculuğu öğretmeye başladı, ancak bilimin ilerlemesinin arkasındaki merkezi güç olmayı başaramadı. Yelpazenin diğer ucunda ise güçlü tıp fakültelerine sahip olan ve bilimsel gelişimin merkezleri haline gelen İskoç üniversiteleri yer alıyordu. II. Frederick döneminde Alman üniversiteleri bilimleri teşvik etmeye başladı. Christian Wolff'un Kartezyen-Leibnizyen fiziğin eşsiz karışımı Halle dışındaki üniversitelerde de benimsenmeye başladı. 1734'te kurulan Göttingen Üniversitesi, benzerlerinden çok daha liberaldi ve profesörlerin kendi derslerini planlamalarına ve kendi ders kitaplarını seçmelerine izin veriyordu. Göttingen ayrıca araştırma ve yayına da önem veriyordu. Alman üniversitelerinde etkili olan bir başka gelişme de Latince'nin terk edilip Alman yerel dilinin tercih edilmesiydi.

17. yüzyılda Hollanda, Isaac Beeckman'ın mekanik felsefesi ve Christiaan Huygens'in kalkülüs ve astronomi çalışmaları da dahil olmak üzere bilimlerin ilerlemesinde önemli bir rol oynamıştı. Hollanda Cumhuriyeti'ndeki üniversitelerdeki profesörler Newtonculuğu ilk benimseyenler arasındaydı. Willem Gravesande'nin öğrencileri Leiden Üniversitesi'nden Newtonculuğu diğer Hollanda üniversitelerinin yanı sıra Harderwijk ve Franeker'e ve ayrıca Amsterdam Üniversitesi'ne yaymaya devam etti.

Aydınlanma döneminde üniversitelerin sayısı önemli ölçüde artmazken, yeni özel ve kamu kurumları eğitim sunumuna katkıda bulundu. Yeni kurumların çoğu matematiği bir disiplin olarak vurgulamış, bu da onları tüccarlar, askeri ve deniz subayları ve mühendisler gibi matematik bilgisi gerektiren meslekler arasında popüler hale getirmiştir. Öte yandan üniversiteler klasiklere, Yunanca ve Latinceye vurgu yapmaya devam etmiş, bu da yeni kurumların resmi olarak eğitim almamış bireyler arasında popülerliğini teşvik etmiştir.

## Topluluklar ve Akademiler

Bilimsel akademiler ve topluluklar, üniversitenin skolastisizminin aksine bilimsel bilginin yaratıcıları olarak Bilimsel Devrim'den doğmuştur. Aydınlanma döneminde bazı topluluklar üniversiteler kurmuş ya da üniversitelerle bağlantılarını sürdürmüştür. Ancak çağdaş kaynaklar, üniversitelerin bilginin aktarılmasında, cemiyetlerin ise bilginin yaratılmasında işlev gördüğünü iddia ederek üniversiteleri bilimsel cemiyetlerden ayırmıştır. Üniversitelerin kurumsallaşmış bilimdeki rolü azalmaya başladıkça, öğrenilmiş cemiyetler örgütlü bilimin temel taşı haline gelmiştir. 1700'den sonra Avrupa'da muazzam sayıda resmi akademi ve cemiyet kuruldu ve 1789'a gelindiğinde yetmişin üzerinde resmi bilimsel cemiyet vardı. Bernard de Fontenelle, bu büyümeye atıfta bulunarak 18. yüzyılı tanımlamak için "Akademiler Çağı" ("the Age of Academies") terimini kullanmıştır.

Aydınlanma dönemi boyunca Avrupa'da bilimsel gelişmenin merkezi olan şehirlerde ulusal bilimsel topluluklar kurulmuştur. 17. yüzyılda ''Royal Society'' of London (1662), ''Paris Académie Royale des Sciences'' (1666) ve Berlin ''Akademie der Wissenschaften'' (1700) kurulmuştur. Petersburg'da ''Academia Scientiarum Imperialis'' (1724) ve ''Kungliga Vetenskapsakademien'' (İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi) (1739) kurulmuştur. Bölgesel ve taşra toplulukları 18. yüzyıldan itibaren Bologna, Bordeaux, Kopenhag, Dijon, Lyon, Montpellier ve Uppsala'da ortaya çıkmıştır. Bu ilk büyüme döneminin ardından 1752 ve 1785 yılları arasında Barselona, Brüksel, Dublin, Edinburgh, Göttingen, Mannheim, Münih, Padova ve Torino'da cemiyetler kuruldu. Danzig'deki özel ''Naturforschende Gesellschaft'' (1743) ve Birmingham'daki ''Lunar Society'' (1766-1791) gibi merkezi olmayan cemiyetlerin gelişimi, ulusal, bölgesel ve taşra cemiyetlerinin büyümesiyle birlikte gerçekleşmiştir.

Resmi bilimsel cemiyetler, teknik uzmanlık sağlamak amacıyla devlet tarafından kurulmuştur. Bu danışmanlık kapasitesi, bilimsel cemiyetlere Aydınlanma döneminde bilim camiası ile hükümet organları arasında mevcut olan en doğrudan teması sunmuştur. Devlet sponsorluğu, cemiyetlere finansman ve tanınmanın yanı sıra yönetimde bir ölçüde özgürlük getirdiği için faydalı olmuştur. Çoğu cemiyete kendi yayınlarını denetleme, yeni üyelerin seçimini ve cemiyetin yönetimini kontrol etme izni verildi. Bu nedenle akademilere ve cemiyetlere üyelik oldukça seçiciydi. Bazı cemiyetlerde üyelerin katılım için yıllık bir ücret ödemesi gerekiyordu. Örneğin, Kraliyet Cemiyeti üyelerinin katkılarına bağlıydı ve masraflar nedeniyle çok çeşitli zanaatkâr ve matematikçileri dışlıyordu. Cemiyet faaliyetleri arasında araştırma, deney, makale ödülü yarışmalarına sponsorluk ve cemiyetler arasında işbirliği projeleri yer alıyordu. Bilimsel dergilerin yayınlanması yoluyla cemiyetler ve genel olarak toplum arasında resmi bir iletişim diyaloğu da gelişti. Süreli yayınlar, topluluk üyelerine yayın yapma ve fikirlerinin diğer bilimsel topluluklar ve okur-yazar halk tarafından tüketilmesi fırsatını sundu. Bilgili toplulukların üyelerinin kolayca erişebildiği bilimsel dergiler, Aydınlanma döneminde bilim insanları için en önemli yayın biçimi haline gelmiştir.

## Süreli yayınlar

Akademiler ve topluluklar, üyelerinin bilimsel çalışmalarının yanı sıra bildirilerini de yayınlayarak Aydınlanma biliminin yayılmasına hizmet etmiştir. XVIII. yüzyılın başında, Londra Kraliyet Cemiyeti tarafından yayımlanan ''Philosophical Transactions of the Royal Society'', üç ayda bir düzenli olarak yayımlanan tek bilimsel süreli yayındı. 1666'da kurulan Paris Bilimler Akademisi, üç aylık bir dergi yerine anı ciltleri halinde yayın yapmaya başladı ve ciltler arasındaki dönemler bazen yıllar sürdü. Bazı resmi süreli yayınlar daha sık yayınlanıyor olsa da, bir makalenin incelemeye sunulmasından fiilen yayınlanmasına kadar uzun bir gecikme söz konusuydu. *[[Transactions of the American Philosophical Society]]* gibi daha küçük süreli yayınlar ancak bir cildi tamamlayacak kadar içerik mevcut olduğunda yayınlanıyordu. Paris Akademisi'nde yayın için ortalama üç yıllık bir gecikme yaşanıyordu. Bir noktada bu süre yedi yıla kadar uzadı. Paris Akademisi gönderilen makaleleri, neyin yayınlanıp neyin yayınlanmayacağı konusunda son sözü söyleyen *[[Comité de Librarie]]* aracılığıyla işleme koydu. 1703 yılında matematikçi Antoine Parent, özellikle *Comité* tarafından reddedilen makaleleri yayınlamak için *Researches in Physics and Mathematics* adlı bir süreli yayın başlattı.

Bu tür akademik dergilerin sınırlılıkları, bağımsız süreli yayınların yükselişi için önemli bir alan bırakmıştır. Johann Ernst Immanuel Walch'un Der Naturforscher (Doğa Araştırmacısı; (The Natural Investigator) (1725-1778), *[[Journal des sçavans]]* (1665-1792), Cizvit ''Mémoires de Trévoux'' (1701-1779) ve Leibniz'in *[[Acta Eruditorum]]* (Bilginlerin Raporları/Eylemleri; Reports/Acts of the Scholars) (1682-1782) gibi bazı önemli örnekler sayılabilir. Bağımsız süreli yayınlar Aydınlanma dönemi boyunca yayınlanmış ve halkın bilimsel ilgisini çekmiştir. Akademilerin dergileri öncelikle bilimsel makaleler yayınlarken, bağımsız süreli yayınlar incelemeler, özetler, yabancı metinlerin çevirileri ve bazen de türev, yeniden basılmış materyallerin bir karışımıydı. Bu metinlerin çoğu yerel dilde yayınlanıyordu, dolayısıyla kıtasal yayılımları okuyucuların diline bağlıydı. Örneğin, 1761'de Rus bilim adamı Mikhail Lomonosov, Venüs'ün etrafındaki, gezegenin geçişi sırasında görülebilen ışık halkasını doğru bir şekilde gezegenin atmosferi olarak nitelendirdi; ancak Rusya dışında çok az bilim adamı Rusça bildiği için, keşfi 1910'a kadar geniş çapta itibar görmedi.

Aydınlanma döneminde süreli yayınlarda bazı değişiklikler meydana gelmiştir. İlk olarak, sayıları ve boyutları arttı. Ayrıca Latince yayıncılıktan uzaklaşılarak yerel dilde yayıncılık tercih edildi. Deneysel açıklamalar daha ayrıntılı hale geldi ve bunlara incelemeler eşlik etmeye başladı. 18. yüzyılın sonlarında, bilim camiasındaki yeni gelişmeler ve deneyler hakkında aylık olarak yayın yapmaya başlayan yeni bir süreli yayın türü ortaya çıktığında ikinci bir değişiklik meydana geldi. Bu tür dergilerin ilki François Rozier'nin *Observations sur la physiques, sur l'histoire naturelle et sur les arts* adlı, genellikle “Rozier'nin dergisi” olarak anılan ve ilk kez 1772 yılında yayımlanan dergisidir. Dergi, yeni bilimsel gelişmelerin yıllıklara ve üç aylık dergilere kıyasla nispeten hızlı bir şekilde yayınlanmasına olanak sağladı. Üçüncü önemli değişiklik ise disiplin dergilerinin yeni gelişiminde görülen uzmanlaşmaydı. Daha geniş bir okuyucu kitlesine ve giderek artan yayın materyaline sahip olan *[[Curtis's Botanical Magazine]]* (1787) ve *[[Annals de Chimie]]* (1789) gibi uzmanlaşmış dergiler, Aydınlanma döneminde bilimsel disiplinler arasında artan bölünmeyi yansıtmaktadır.

## Ansiklopediler ve sözlükler

Sözlüklerin ve ansiklopedilerin varlığı, antik çağlara kadar uzanmasına ve Aydınlanma okurları için yeni bir şey olmamasına rağmen, metinler uzun bir liste halinde basitçe kelimeleri tanımlamaktan, 18. yüzyıl ansiklopedik sözlüklerinde bu kelimelerin çok daha ayrıntılı tartışmalarına dönüştü. Eserler, bilgiyi sistematik hale getirme ve eğitimli elitlerden daha geniş bir kitleye eğitim sağlama yönündeki Aydınlanma hareketinin bir parçasıydı. 18. yüzyıl ilerledikçe ansiklopedilerin içeriği de okuyucuların zevklerine göre değişti. Ciltler teoloji konularından ziyade seküler konulara, özellikle de bilim ve teknolojiye daha fazla odaklanma eğilimindeydi.

Seküler konuların yanı sıra, okuyucular tematik çizgiler boyunca düzenlenmiş hantal eserler yerine alfabetik bir sıralama düzenini de tercih etmiştir. Tarihçi Charles Porset, alfabeleştirme hakkında yorum yaparken, “taksonominin sıfır derecesi olarak alfabetik sıralamanın tüm okuma stratejilerine izin verdiğini; bu açıdan Aydınlanmanın bir amblemi olarak kabul edilebileceğini” söylemiştir. Porset'e göre tematik ve hiyerarşik sistemlerden kaçınılması, eserlerin özgürce yorumlanmasına olanak tanımakta ve eşitlikçiliğin bir örneği haline gelmektedir. Ansiklopediler ve sözlükler de Akıl Çağı boyunca, bu tür metinleri satın alabilecek eğitimli tüketicilerin sayısı artmaya başladıkça daha popüler hale gelmiştir. 18. yüzyılın son yarısında, on yılda yayınlanan sözlük ve ansiklopedi sayısı 1760 ile 1769 yılları arasında 63 iken, Fransız Devrimi'ni takip eden on yılda (1780-1789) yaklaşık 148'e yükselmiştir. Sayılardaki artışla birlikte, sözlük ve ansiklopedilerin uzunlukları da artmış, bazen ek baskılar da içeren çok sayıda baskı yapılmıştır.

İlk teknik sözlük John Harris tarafından hazırlanmış ve ''Lexicon Technicum: Or, An Universal English Dictionary of Arts and Sciences'' başlığını taşımıştır. Harris'in kitabı teolojik ve biyografik girdilerden kaçınmış; bunun yerine bilim ve teknolojiye odaklanmıştır. 1704 yılında yayınlanan *Lexicon technicum*, matematik ve ticari aritmetiğin yanı sıra fizik bilimleri ve seyrüseferi tanımlamak için metodik bir yaklaşım benimseyen İngilizce yazılmış ilk kitaptı. Ephraim Chambers'ın *[[Cyclopaedia]]*sı (1728) da dahil olmak üzere Harris'in modelini izleyen diğer teknik sözlükler beş baskı yapmış ve Harris'inkinden çok daha büyük bir çalışma olmuştur. Eserin folio baskısı katlanmış gravürler bile içeriyordu. *Cyclopaedia*, Newtoncu teorileri ve Locke felsefesini vurguluyor ve gravür, bira yapımı ve boyama gibi teknolojilerin kapsamlı incelemelerini içeriyordu.

Almanya'da, eğitimsiz çoğunluğa yönelik pratik başvuru eserleri 18. yüzyılda popüler hale geldi. *Marperger Curieuses Natur-, Kunst-, Berg-, Gewerkund Handlungs-Lexicon* (1712) zanaatları, bilimsel ve ticari eğitimi faydalı bir şekilde tanımlayan terimleri açıklıyordu. *Jablonksi Allgemeines Lexicon* (1721) *Handlungs-Lexicon*dan daha iyi biliniyordu ve bilimsel teoriden ziyade teknik konuların altını çiziyordu. Örneğin, beş sütundan fazla metin şaraba ayrılmışken, geometri ve mantığa sırasıyla sadece yirmi iki ve on yedi satır ayrılmıştır. *[[Encyclopædia Britannica]]*nın ilk baskısı (1771) Alman sözlükleriyle aynı çizgide modellenmiştir.

Bununla birlikte, Aydınlanma çağında bilimsel bilgiyi sistematik hale getiren referans eserlerin başlıca örneği teknik sözlüklerden ziyade evrensel ansiklopedilerdi. Evrensel ansiklopedilerin amacı tüm insan bilgisini kapsamlı bir referans çalışmasında kaydetmekti. Bu çalışmaların en bilineni Denis Diderot ve Jean le Rond d'Alembert'in ''Encyclopédie, ou dictionnaire raisonné des sciences, des arts et des métiers'' adlı eseridir. 1751'de yayınlanmaya başlayan eser, otuz beş ciltten ve 71.000'den fazla ayrı girişten oluşuyordu. Girişlerin büyük bir kısmı bilimleri ve zanaatları ayrıntılı olarak tanımlamaya ayrılmıştı. d'Alembert'in *Diderot Ansiklopedisi'ne Ön Söylev*inde (*Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot*), eserin sanat ve bilimlerdeki insan bilgisinin kapsamını kaydetmeye yönelik muazzam amacı ana hatlarıyla belirtilmiştir:

Bu devasa eser bir “bilgi ağacı”na göre düzenlenmiştir. Ağaç, büyük ölçüde ampirizmin yükselişinin bir sonucu olan sanatlar ve bilimler arasındaki belirgin bölünmeyi yansıtıyordu. Her iki bilgi alanı da felsefe ya da bilgi ağacının gövdesi tarafından birleştirilmiştir. Aydınlanma'nın dini dinsizleştirmesi, ağacın tasarımında, özellikle de teolojinin çevresel bir dalı oluşturduğu ve kara büyünün yakın bir komşu olduğu yerlerde belirgindi. *Encyclopédie* popülerlik kazandıkça, 1777'den sonra quarto ve octavo baskılar halinde yayınlandı. Quarto ve octavo baskılar önceki baskılara göre çok daha ucuzdu ve bu da Encyclopédie'yi elit olmayanlar için daha erişilebilir kılıyordu. Robert Darnton, Fransız Devrimi'nden önce Fransa ve Avrupa'da *Encyclopédie*nin yaklaşık 25.000 kopyasının dolaşımda olduğunu tahmin etmektedir. Kapsamlı, ancak uygun fiyatlı ansiklopedi, Aydınlanma ve bilimsel eğitimin genişleyen bir kitleye aktarılmasını temsil etmeye başlamıştır.

## Bilimin popülerleşmesi
Aydınlanma döneminin bilim disiplinine getirdiği en önemli gelişmelerden biri bilimin popülerleşmesiydi. Hem sanat hem de bilim alanında bilgi ve eğitim arayışında olan ve giderek artan okuryazar nüfus, basılı kültürün yaygınlaşmasını ve bilimsel öğrenimin yaygınlaşmasını sağlamıştır. Yeni okuryazar nüfus, gıda bulunabilirliğindeki yüksek artıştan kaynaklanıyordu. Bu sayede pek çok insan yoksulluktan kurtulmuş ve gıdaya daha fazla para ödemek yerine eğitime para ayırabilmiştir. Popülerleştirme genel olarak "bilgiyi en fazla sayıda insanın erişimine sunmaya" çalışan kapsayıcı Aydınlanma idealinin bir parçasıydı. 18. yüzyıl boyunca halkın doğa felsefesine olan ilgisi arttıkça, halka açık dersler ve popüler metinlerin yayınlanması, üniversitelerin ve akademilerin periferisinde kalan amatörler ve bilim insanları için para ve şöhrete giden yeni yollar açmıştır.

### İngiliz kafeleri

Bilimin resmi kurumlardan kamusal alana yayılmasının erken örneklerinden biri İngiliz kafeleri (kahvehane, kahve evi, kahve dükkanı) idi. Kafelerin kurulmasıyla birlikte siyasi, felsefi ve bilimsel söylemler için yeni bir kamusal forum yaratılmıştır. 16. yüzyılın ortalarında Oxford çevresinde ortaya çıkan kafeler, akademik topluluğun kafenin izin verdiği kuralsız sohbet ortamından faydalanmaya başladığı yerlerdi.  Yeni sosyal alan, bazı akademisyenler tarafından resmi kurumun laboratuvarı dışında bilim ve deneylerin tartışıldığı bir yer olarak kullanılmaya başlandı. Kafe müdavimlerinin katılım için yalnızca bir kap kafe satın almaları gerekiyordu, bu da maddi imkânları ne olursa olsun birçok kişiye sohbetten faydalanma fırsatı veriyordu. Eğitim ana temalardan biriydi ve bazı müşteriler diğerlerine ders ve konferanslar vermeye başladı. Kimyager Peter Staehl 1660'ların başında Tilliard'ın kafesinde kimya dersleri vermiştir. Londra'da kafeler geliştikçe, müşteriler astronomi ve matematik gibi bilimsel konularda son derece düşük bir fiyat karşılığında dersler dinledi. Kafe meraklıları arasında John Aubrey, Robert Hooke, James Brydges ve Samuel Pepys de vardı.

### Halka açık dersler
Halka açık dersler, resmi kuruluşlara bağlı olmayan bazı bilim insanlarına bilimsel bilgilerini, hatta bazen kendi fikirlerini aktarabilecekleri bir forum ve itibar kazanma ve bazı durumlarda geçimlerini sağlama fırsatı sundu. Öte yandan halk, gösteri derslerinden hem bilgi hem de eğlence kazanıyordu. 1735 ile 1793 yılları arasında, deneysel fizik alanında halka yönelik kurslar ve gösteriler sunan yetmişten fazla kişi vardı. Sınıf büyüklükleri yüz ila dört ya da beş yüz katılımcı arasında değişiyordu. Kursların süresi bir ila dört hafta, birkaç ay ve hatta tüm akademik yıl boyunca değişiyordu. Kurslar günün hemen her saatinde veriliyordu; en geç saat ise akşam 8:00 ya da 9:00'da gerçekleşiyordu. En popüler başlangıç saatlerinden biri, çalışan nüfusun katılımına izin veren ve elit olmayanların katılımını ifade eden akşam 6:00 idi. Üniversitelerden ve diğer kurumlardan men edilen kadınlar genellikle gösteri derslerine katılıyor ve önemli sayıda dinleyici oluşturuyordu.

Derslerin önemi karmaşık matematik ya da fizik öğretmek değil, daha geniş kitlelere fiziğin ilkelerini göstermek ve tartışma ve münazarayı teşvik etmekti. Genel olarak, konferansları sunan kişiler belirli bir fizik markasına bağlı kalmamış, daha ziyade farklı teorilerin bir kombinasyonunu göstermişlerdir. Elektrik çalışmalarındaki yeni gelişmeler, izleyicilere bilimsel makalelerin tutabileceğinden çok daha fazla ilham veren gösteriler sunmuştur. Jean-Antoine Nollet ve diğer öğretim görevlileri tarafından kullanılan popüler bir gösteri örneği 'elektrikli çocuk' idi. Bu gösteride genç bir çocuk tavandan yere yatay olarak ipek kordonlarla asılırdı. Daha sonra çocuğu elektriklendirmek için bir elektrik makinesi kullanılırdı. Esasen bir mıknatıs haline gelen çocuk, daha sonra konuşmacı tarafından etrafına serpiştirilen bir dizi nesneyi kendine çekerdi. Bazen dinleyiciler arasından genç bir kız çağrılır ve oğlana dokunması ya da yanağından öpmesi istenirdi, bu da iki çocuk arasında “elektrikli öpücük” olarak adlandırılan kıvılcımların çıkmasına neden olurdu. Bu tür mucizeler dinleyicileri kesinlikle eğlendirirdi, ancak fiziksel ilkelerin gösterilmesi aynı zamanda eğitimsel bir amaca da hizmet ediyordu. Bir 18. yüzyıl konuşmacısı, gösterilerinin faydası konusunda ısrarcı olmuş ve bunların “toplumun iyiliği için yararlı” olduğunu belirtmiştir.

### Basılı popüler bilim
Aydınlanma döneminde Avrupa'da okuryazarlık oranının artması, bilimin popüler kültüre baskı yoluyla girmesini sağladı. Daha resmi eserler, orijinal bilimsel metni anlayacak eğitim geçmişine sahip olmayan bireyler için bilimsel teorilerin açıklamalarını içeriyordu. Sir Isaac Newton'un ünlü eseri ''Philosophiae Naturalis Principia Mathematica'' Latince olarak yayınlanmış ve Aydınlanma yazarları metni yerel dilde çevirmeye ve analiz etmeye başlayana kadar klasik eğitimi olmayan okuyucular için erişilemez kalmıştır. Newtonculuğa ve *Principia*ya ilk Fransızca giriş 1738'de Voltaire tarafından yayınlanan *Eléments de la philosophie de Newton*dur. Émilie du Châtelet'nin 1756'da ölümünden sonra yayınlanan *Principia* çevirisi de Newton'un teorilerinin bilim akademilerinin ve üniversitenin ötesine yayılmasına yardımcı olmuştur.

Ancak bilim, Voltaire'in tanıtımı ve Châtelet'nin çevirisinden önce popüler kültüre doğru daha büyük bir adım attı. Bernard de Fontenelle'in *[[Conversations on the Plurality of Worlds]]* (1686) adlı kitabının yayınlanması, bilimsel teori ve bilgiyi açıkça halk için, yerel dilde ve okuyucuların eğlenmesi düşünülerek ifade eden ilk önemli çalışma olmuştur. Kitap özellikle bilimsel yazına ilgi duyan kadınlar için üretilmiş ve benzer birçok esere ilham kaynağı olmuştur. Bu popüler eserler, akademiler ve bilim insanları tarafından yayınlanan karmaşık makaleler, incelemeler ve kitaplara kıyasla okuyucu için çok daha açık bir şekilde ortaya konan söylemsel bir tarzda yazılmıştır. Charles Leadbetter'in *Astronomy* (1727) adlı eseri “kısa ve kolay [sic] Kurallar ve Astronomik Tablolar” içeren “tamamen yeni bir eser” olarak tanıtılmıştır. Francesco Algarotti, giderek artan bir kadın kitlesi için *Il Newtonianism per le dame* adlı eseri yayınlamış, bu eser son derece popüler olmuş ve Elizabeth Carter tarafından İtalyancadan İngilizceye çevrilmiştir. Newtonculuğa kadınlar için benzer bir giriş Henry Pembarton tarafından yapılmıştır. *A View of Sir Isaac Newton's Philosophy* adlı kitabı abonelik yoluyla yayımlanmıştır. Günümüze ulaşan abone kayıtları, kitabı çok çeşitli sosyal statülerden kadınların satın aldığını göstermekte, bu da orta sınıf arasında bilimsel eğilimli kadın okuyucuların sayısının arttığına işaret etmektedir. Aydınlanma döneminde kadınlar kendileri de popüler bilimsel eserler üretmeye başladılar. Sarah Trimmer çocuklar için *The Easy Introduction to the Knowledge of Nature* (1782) adlı başarılı bir doğa tarihi ders kitabı yazmış ve bu kitap uzun yıllar boyunca on bir baskı yapmıştır.

Bilimin etkisi Aydınlanma döneminde şiir ve edebiyatta da daha sık görülmeye başladı. Bazı şiirler bilimsel metafor ve imgelerle bezenirken, bazı şiirler de doğrudan bilimsel konular hakkında yazılmıştır. Sir Richard Blackmore, Newton sistemini *Creation, a Philosophical Poem in Seven Books* (1712) adlı eserinde dizelere dökmüştür. Newton'un 1727'deki ölümünden sonra, onlarca yıl boyunca onuruna şiirler yazılmıştır. James Thomson (1700-1748), Newton'un yasını tutan ama aynı zamanda bilimini ve mirasını öven “Newton'un Anısına Şiir”ini (Poem to the Memory of Newton) kaleme almıştır:

Bilimlere yapılan atıflar genellikle olumlu olsa da, bilim insanlarını saplantılı ve anlamsız kariyerleri nedeniyle eleştiren bazı Aydınlanma yazarları da vardı. Aralarında William Blake'in de bulunduğu diğer bilim karşıtı yazarlar, bilim insanlarını fizik, mekanik ve matematiği kullanarak evrenin karmaşıklığını, özellikle de Tanrı ile olan ilişkisini basitleştirmeye çalıştıkları için azarlamıştır. Kötü bilim adamı karakteri bu dönemde romantik gelenekte de yer almıştır. Örneğin, Ernst Theodor Wilhelm Hoffmann'ın çalışmalarında bilim adamının hain bir manipülatör olarak nitelendirilmesi.

## Bilim dünyasında kadınlar

Aydınlanma döneminde kadınlar bilimsel topluluklardan, üniversitelerden ve bilgili mesleklerden dışlanmıştı. Kadınlar, eğer varsa, kendi kendilerine çalışarak, özel öğretmenlerle ve daha açık fikirli babaların öğretileriyle eğitilmişlerdir. Bazen atölyede yardım ederek babalarının mesleğini öğrenen zanaatkâr kızları dışında, bilgili kadınlar öncelikle elit toplumun bir parçasıydı. Kadınların bağımsız araştırmaları engelleyen topluluklardan ve üniversitelerden dışlanmasının bir sonucu da mikroskop gibi bilimsel aletlere erişememeleriydi. Aslında 18. yüzyılda kısıtlamalar o kadar ağırdı ki, ebeler de dahil olmak üzere kadınların forseps kullanması yasaktı. Bu özel kısıtlama, giderek daralan, erkek egemen tıp camiasının bir örneğiydi. XVIII. yüzyıl boyunca erkek cerrahlar jinekolojide ebelerin rolünü üstlenmeye başladı. Bazı erkek hicivciler de bilimsel düşünen kadınlarla alay etmiş, onları ev içi rollerini ihmal eden kişiler olarak tanımlamışlardır. Bilimle uğraşan kadınlara yönelik olumsuz bakış açısı, bazı Aydınlanma dönemi metinlerinde görülen, kadınların eğitime ihtiyaç duymadıkları ya da eğitilmemeleri gerektiği düşüncesini yansıtmaktadır; bu görüş Jean-Jacques Rousseau tarafından *Émile*de örneklendirilmiştir:

Bu sınırlamalara rağmen, bazı erkekler arasında bilim alanında çalışan kadınlara destek vardı ve birçoğu 18. yüzyıl boyunca bilime değerli katkılarda bulundu. Resmi kurumlara katılmayı başaran iki önemli kadın Laura Bassi ve Rus Prensesi Yekaterina Dashkova'dır. Bassi, Bologna Üniversitesi'nden doktora derecesi almış ve 1732 yılında orada ders vermeye başlamış İtalyan bir fizikçiydi. Dashkova 1783'te Petersburg'daki Rus İmparatorluk Bilimler Akademisi'nin müdürü oldu. İmparatoriçe Büyük Katerina (h. 1762-1796) ile olan kişisel ilişkisi bu pozisyonu elde etmesini sağlamış ve bu da tarihte bir bilim akademisinin direktörlüğüne ilk kez bir kadının atanması olarak tarihe geçmiştir. Eva Ekeblad, İsveç Kraliyet Bilimler Akademisi'ne kabul edilen ilk kadın olmuştur (1748).

Daha yaygın olarak kadınlar, erkek bir akraba ya da eşle ilişki kurarak bilimlere katılmışlardır. Caroline Herschel astronomi kariyerine, başlangıçta biraz isteksiz olsa da, kardeşi William Herschel'e yardım ederek başladı. Caroline Herschel en çok sekiz kuyruklu yıldızı keşfetmesi ve *Flamsteed's Observations of the Fixed Stars* (1798) adlı kitabına yazdığı *İndeks* ile hatırlanmaktadır. 1 Ağustos 1786'da Herschel ilk kuyruklu yıldızını keşfederek bilimsel düşünen kadınları çok heyecanlandırdı. Fanny Burney bu keşif hakkında şu yorumu yapmıştır: “Kuyruklu yıldız çok küçüktü ve görünüşünde büyük ya da çarpıcı bir şey yoktu; ama bu ilk bayan kuyruklu yıldızıydı ve onu görmeyi çok istiyordum.” Marie-Anne Pierette Paulze, kocası Antoine Lavoisier ile birlikte çalışmıştır. Lavoisier'in laboratuvar araştırmalarına yardımcı olmanın yanı sıra, kocasının yeni kimya çalışmaları için bir dizi İngilizce metnin Fransızcaya çevrilmesinden sorumluydu. Paulze ayrıca kocasının *Kimya Üzerine İnceleme (Treatise on Chemistry)* (1789) gibi birçok yayınının illüstrasyonunu da yapmıştır.

Diğer birçok kadın da bilimsel metinlerin illüstratörü ya da çevirmeni oldu. Fransa'da Madeleine Françoise Basseporte, Kraliyet Botanik Bahçesi tarafından illüstratör olarak istihdam edildi. İngiliz Mary Delany benzersiz bir illüstrasyon yöntemi geliştirdi. Tekniği, canlı bitkilerin gerçeğe yakın yorumlarını yeniden yaratmak için yüzlerce renkli kağıt parçası kullanmayı içeriyordu. Almanya doğumlu Maria Sibylla Merian, aralarında Dorothea Maria Graff'ın da bulunduğu kızlarıyla birlikte böcekler ve doğal dünya üzerine titiz bir bilimsel çalışma yürüttü. Çoğunlukla parşömen üzerine suluboya kullanarak, 18. yüzyılın önde gelen entomologlarından biri oldu. Maria Sibylla ve kızı Dorothea, Surinam'a giderek oradaki böceklerin farklı yaşam evrelerini ve üzerinde yaşadıkları bitkileri inceledi. Dönüşlerinde Merian 1705 yılında bol resimli *Metamorphosis Surinamensis*i yayınladı.

Aralarında Mary Somerset ve Margaret Harley'in de bulunduğu soylu kadınlar bazen kendi botanik bahçelerini kurdular. Bilimsel çeviri bazen birden fazla dili kavramaktan daha fazlasını gerektiriyordu. Émilie du Châtelet, Newton'un *Principia*sını Fransızcaya çevirmenin yanı sıra, Newton'un çalışmalarını, ölümünden sonra matematiksel fizikte kaydedilen son gelişmeleri de içerecek şekilde genişletmiştir.

## Disiplinler
### Astronomi

Kopernik, Kepler ve Newton tarafından ortaya konan çalışmalar üzerine inşa edilen 18. yüzyıl astronomları teleskopları geliştirdi, yıldız katalogları hazırladı ve gök cisimlerinin hareketlerini ve evrensel kütle çekiminin sonuçlarını açıklamak için çalıştı. Dönemin önde gelen astronomları arasında Edmund Halley de vardı. Halley 1705'te, kuyruklu yıldızların yörüngelerine ilişkin hesaplamalarına dayanarak, özellikle parlak kuyruklu yıldızların tarihsel tanımlarını, daha sonra Halley Kuyruklu Yıldızı olarak adlandırılacak olan sadece bir tanesinin yeniden ortaya çıkışıyla doğru bir şekilde ilişkilendirdi. Halley ayrıca sabit yıldızları tanımlayan Newtoncu evren teorisini de değiştirdi. Yıldızların eski konumlarını çağdaş konumlarıyla karşılaştırdığında, yıldızların kaymış olduğunu gördü. James Bradley, yıldız paralaksını belgelemeye çalışırken, Samuel Molyneux ile birlikte daha önce gözlemlediği yıldızların açıklanamayan hareketinin ışığın sapmasından kaynaklandığını fark etti. Bu keşif, bir yıldızın gözlemlenen konumunda görünür bir harekete neden olan şey dünyanın güneş etrafındaki dönüşü olduğundan, güneş merkezli bir evren modelinin kanıtıydı. Bu keşif Bradley'i ışık hızına oldukça yakın bir tahmine de götürdü.

Venüs'ün 18. yüzyıldaki gözlemleri atmosferin tanımlanmasında önemli bir adım olmuştur. Rus bilim adamı Mikhail Lomonosov, 1761 yılında Venüs'ün geçişi sırasında gezegenin etrafında bir ışık halkası gözlemledi. Lomonosov halkayı güneş ışığının kırılmasına bağlamış ve bunun da Venüs'ün atmosferinden kaynaklandığını doğru bir şekilde varsaymıştır. Venüs'ün atmosferine dair daha fazla kanıt Johann Hieronymus Schröter'in 1779'da yaptığı gözlemlerde toplanmıştır. Gezegen ayrıca Alexis Claude de Clairaut'ya karmaşık matematiksel hesaplamalarla Venüs'ün kütlesini hesapladığında hatırı sayılır matematiksel becerilerini kullanma fırsatı sunmuştur.

Ancak, dönemin pek çok astronomi çalışması 18. yüzyılın en dramatik bilimsel keşiflerinden birinin gölgesinde kalır. 13 Mart 1781'de amatör astronom William Herschel güçlü yansıtıcı teleskobuyla yeni bir gezegen tespit etti. Başlangıçta bir kuyruklu yıldız olarak tanımlanan gök cismi daha sonra bir gezegen olarak kabul edildi. Kısa bir süre sonra gezegene Herschel tarafından *Georgium Sidus* adı verildi ve Fransa'da *Herschelium* olarak adlandırıldı. Johann Bode tarafından önerilen Uranüs ismi Herschel'in ölümünden sonra yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Astronominin teorik tarafında, İngiliz doğa filozofu John Michell ilk olarak 1783 yılında karanlık yıldızların varlığını öne sürdü. Michell, bir yıldız nesnesinin yoğunluğu yeterince büyük olursa, çekim kuvvetinin ışığın bile kaçamayacağı kadar büyük olacağını varsaymıştır. Ayrıca karanlık bir yıldızın konumunun, çevresindeki yıldızlar üzerinde uygulayacağı güçlü çekim kuvvetiyle belirlenebileceğini tahmin etmiştir. Kara delikten biraz farklı olmakla birlikte, karanlık yıldız Albert Einstein'ın genel görelilik kuramından kaynaklanan kara deliklerin öncülü olarak anlaşılabilir.

### Kimya

Kimya devrimi, 18. yüzyılda kimya teorisi ve pratiğinde önemli ilerlemelerin kaydedildiği bir dönemdir. Bilimsel devrim sırasında bilimlerin çoğunun olgunlaşmasına rağmen, 18. yüzyılın ortalarına gelindiğinde kimya henüz sistematik bir çerçeve ya da teorik bir doktrin oluşturamamıştı. Simya unsurları hala kimya çalışmalarına nüfuz ediyordu ve doğal dünyanın toprak, su, hava ve ateş gibi klasik unsurlardan oluştuğu inancı yaygınlığını koruyordu. Kimya devriminin temel başarısı geleneksel olarak filojiston teorisinin Antoine Lavoisier'in oksijen yanma teorisi lehine terk edilmesi olarak görülmüştür; ancak daha yakın tarihli çalışmalar kimya devriminin arkasındaki güçler olarak daha geniş bir yelpazedeki faktörlere atıfta bulunmaktadır.

Johann Joachim Becher ve Georg Ernst Stahl tarafından geliştirilen flojiston teorisi, yanma ürünlerini açıklamaya yönelik bir girişimdi. Teoriye göre flojiston adı verilen bir madde yanıcı maddelerden yanma yoluyla açığa çıkıyordu. Ortaya çıkan ürün calx olarak adlandırılıyordu ve bu da 'gerçek' haliyle 'dephlogisticated' bir madde olarak kabul ediliyordu. Flojiston teorisine karşı ilk güçlü kanıt 18. yüzyılın son yarısında İngiltere'deki pnömatik kimyagerlerden geldi. Joseph Black, Joseph Priestley ve Henry Cavendish havayı oluşturan farklı gazları tanımladılar; ancak Antoine Lavoisier 1772 sonbaharında kükürt ve fosforun yakıldığında “ağırlık kazandığını” keşfedene kadar flojiston teorisi çözülmeye başlamamıştı.

Lavoisier daha sonra oksijeni keşfetti ve adlandırdı, hayvan solunumundaki ve havaya maruz kalan metallerin kalsinasyonundaki rolünü tanımladı (1774-1778). 1783 yılında Lavoisier suyun oksijen ve hidrojenden oluşan bir bileşik olduğunu buldu. Lavoisier'in yıllar süren deneyleri flojiston teorisine karşı çıkan bir çalışma bütünü oluşturdu. *Flojiston Üzerine Düşünceler (Reflections on Phlogiston)* adlı eserini 1785 yılında Akademi'de okuduktan sonra, kimyagerler eski flojiston teorisi ve yeni oksijen teorisi temelinde kamplara bölünmeye başladılar. Louis Bernard Guyton de Morveau tarafından Lavoisier'in yardımıyla geliştirilen yeni bir kimyasal adlandırma biçimi, elementleri ikili olarak bir cins ve bir tür olarak sınıflandırdı. Örneğin, yanmış kurşun oksit cinsinden ve kurşun türündendi. Lavoisier'in yeni kimyasına geçiş ve bu kimyanın kabulü Avrupa'da farklı hızlarda gerçekleşti. Yeni kimya 1790'ların başında Glasgow ve Edinburgh'da yerleşmişti, ancak Almanya'da yerleşmesi yavaş oldu. Sonunda oksijen temelli yanma teorisi flojiston teorisini bastırdı ve bu süreçte modern kimyanın temelini oluşturdu.

## Ayrıca bakınız
* Bilimsel yöntem
* Rasyonalizm

## Notlar

## Kaynakça

* Butterfield, H. 1957. *The Origins of Modern Science: 1300–1800*.**What Now** New York: Macmillan.
* Butts, Freeman R. 1955 *A Cultural History of Western Education: Its Social and Intellectual Foundations*. New York: McGraw-Hill.
* Conant, James Bryant, ed. 1950. *The Overthrow of the Phlogiston Theory: The Chemical Revolution of 1775–1789*. Cambridge: Harvard University Press.
* Cowen, Brian William. 2005. *The Social Life of Coffee: The Emergence of the British Coffeehouse*. New Haven: Yale University Press.
* d’Alembert, Jean le Rond, trans. 1963. *Preliminary Discourse to the Encyclopedia of Diderot*. Trans. Richard N. Schwab. Indianapolis: Bobbs-Merrill.
* Darnton, Robert. 1979. *The Business of Enlightenment: a Publishing History of the Encyclopédie, 1775–1800*. Cambridge: Harvard University Press.
* Daston, Lorraine. 1998. The Academies and the Utility of Knowledge: The Discipline of the Disciplines. *Differences* vol. 10, no. 2: 67-86.
* Gillispie, Charles C. 1980. *Science and Polity in France at the end of the Old Regime*. Princeton, NJ: Princeton University Press.
* Headrick, Daniel R. 2000. *When Information Came of Age: Technologies of Knowledge in the Age of Reason and Revolution, 1700–1850*. Oxford: Oxford University Press.
* Hoskin, Michael, ed. 1999. *The Cambridge Concise History of Astronomy*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Idhe, Aaron J. 1964. *The Development of Modern Chemistry*. New York: Harper & Row.
* Jacob, Margaret C. 1988. *The Cultural Meaning of the Scientific Revolution*. Philadelphia: Temple University Press.
* Kors, Alan Charles, ed. 2003. *Encyclopedia of the Enlightenment*. Oxford: Oxford University Press.
* Littmann, Mark. 2004. *Planets Beyond: Discovering the Outer Solar System*. New York: Courier Dover Publications.
* Lynn, Michael R. 2006. *Popular science and public opinion in eighteenth-century France*. Manchester, UK; New York: Manchester University Press; New York : Palgrave.
* Mason, Stephen F. 1962. *A History of the Sciences*. New York: Collier Books.
* McClellan, James E. III. 2003. *Specialist Control: The Publications of the Académie Royale des Sciences (Paris), 1700–1793*. Philadelphia: American Philosophical Society.
* 
* Melton, James van Horn. 2001 *The Rise of the Public in Enlightenment Europe*. Cambridge: Cambridge University Press.
* Olby, R.C., G.N Cantor, J.R.R. Christie, and M.J.S. Hodge. 1990. *Companion to the History of Modern Science*. London: Routledge.
* Parker, Barry. 1991. *Cosmic Time Travel: A Scientific Odyssey*. New York: Plenum Press.
* Perrin, C.E.. 1988. Research Traditions, Lavoisier, and the Chemical Revolution. *Osiris, 2nd Series* vol. 4: 32-81.
* Phillips, Patricia. 1991 *The Scientific Lady : A Social History of Women's Scientific Interests, 1520–1918*. New York: Palgrave Macmillan.
* Porter, Roy, ed. 2003. *The Cambridge History of Science*. Vol. 4. Cambridge: Cambridge University Press.
* Schectman, Jonathan. 2003. *Groundbreaking Scientific Experiments, Inventions and Discoveries of the 18th Century*. Westport, CT: Greenwood Press.
* Shearer, Barbara S., and Benjamin F. Shearer. 1997. *Notable Women in the Physical Sciences: A Biographical Dictionary*. Westport, CT: Greenwood Press.
* Silver, Brian L. 1998. *The Ascent of Science*. New York: Oxford University Press.
* Sutton, Geoffrey. 1995. *Science for a Polite Society: Gender, Culture, and the Demonstration of Enlightenment*. Colorado: Westview Press.
* Thomson, James. 1786. *The seasons. To which is added, A poem sacred to the memory of Sir Isaac Newton, ... By James Thomson*. Berwick: printed for W. Phorson.
* Turner, Herbert Hall. 1963. *Astronomical Discovery*. Berkeley: University of California Press.
* Whitehead, Barbara J., ed. 1991 *Women's Education in Early Modern Europe: A History, 1500–1800*. New York: Garland.