İran tiyatrosu

**İran tiyatrosu** (Farsça: **تئاتر ایرانی**) antik döneme kadar uzanır. Oyunculuk ve tiyatro gösterilerinin ilk başlangıcı, ulusal kahramanları ve efsaneleri yüceltmek ve düşmanı aşağılamak için düzenlenen törensel tiyatrolara kadar izlenebilir. Antik İran tiyatrosu ve dansı, Yunanistan'da Pers hakimiyeti sırasında yaşamış olan Halikarnassoslu Yunan tarihçi Herodot tarafından önemli ölçüde araştırılmıştır. Herodot, "Herodotos Tarihi"nin dokuzuncu kitabı olan "*Calliope*"de MÖ 478'e kadar Asya imparatorluklarının tarihini ve Pers savaşlarını anlatır.

## Geleneksel İran tiyatrosu
Aşağıdaki örnekler, sinema ortaya çıkmadan çok uzun zaman önce, MS 7. yüzyılda İran'da popüler hale gelen dramatik sahne sanatlarından birkaçıdır:

* Nağal (Hikayecilik)
* Gıval (Ozanlık)
* Şehnameh-خوانی (Şehname destanının anlatıldığı şarkılı hikaye performansı)
* Roza-خوانی (Matem performansı)
* Gölge oyunu (Hayal oyunu)
* Mir Noruz (Nevruz'da sergilenen komik oyun)
* Kel oyunu (Kachalak oyunu veya Pehlivan Kachal)
* Bakkal oyunu (Bakkalda geçen komik oyun)

### Naqqāli
Naqqalı, geleneksel Fars tiyatrosunun en eski biçimlerinden biridir. Naqqâl, genellikle müzik, dans ve dekoratif, resimli parşömenlerle birlikte düzyazıda hikayeler anlatan bir performansçıdır.  Sanatçı genellikle sade giysiler ve eski bir zırh parçası gibi geçmişe ait ancak ilgili bir kostümün tek bir parçasını giyer. Bu sanat, eskiden kahvehanelerde, özel evlerde ve antik kervansaraylar gibi tarihi mekanlarda icra edilirdi. İran'daki kahvehane popülaritesindeki düşüş ve yeni eğlence biçimleriyle birlikte Naqqalı performansına olan ilgi de azaldı. Usta performansçıların (morşed) yaşlanması ve genç nesiller arasında popülerliğin azalması, yetenekli Naqqâlların sayısında büyük bir düşüşe neden olarak bu dramatik sanatın varlığını tehdit eder hale geldi. Naqqalı, 2011 yılında UNESCO acilen korumaya ihtiyaç duyulan somut olmayan insan mirası temsili listesine dahil edildi. Diğer benzer İran hikaye anlatımı ve performans gelenekleri arasında Nağal, Parde-dari, Parde-hani, Gıval (ozanlık), Şehnameh-خوانی (Şehname okuması), Ta'ziye sayılabilir.

### Ta'ziye

Ta'ziye, müzik, anlatım, düzyazı ve şarkı yoluyla dramanın iletildiği geleneksel bir dini Fars tiyatrosu biçimidir. Bazen Şii şehit oyunları gibi tarihi ve dini bir olaydan esinlenen "tören tiyatrosu" olarak da adlandırılır. Ta'ziye, İslam öncesine kadar uzanır. Firdevsi'nin Şehnamesi'nde anlatılan Siyavuş'un destansı trajedisi yaygın bir temasıdır. Fars geleneğinde, Ta'ziye ve Parde-hani tarihi ve dini olaylardan ilham alır ve epik ruhu ve direnişi sembolize eder. Ortak temalar kahramanlık hikayeleri, aşk, fedakarlık ve kötülüğe karşı direniştir. Ta'ziye birçok açıdan Avrupa operasına benzer.

### Kheimeh Shab Bazi
Kheimeh-shab-bazi, küçük, odacıklı bir çadırda sergilenen geleneksel İran kukla tiyatrosudur. Çadırın yalnızca bir tarafı açıktır ve performansta iki kişi görev alır: bir müzikçi ve hikayeyi anlatan kişi (morşed). Diyalog, anlatıcı ile kuklalar arasında geçer. Performansın gerçekleştirilme yöntemi, karakterleri ve kukla oyununun yazımında kullanılan teknikler, onu diğer kukla tiyatrosu türlerinden farklı ve benzersiz kılar.

Kaçar döneminde daha yeni bir İran kukla tiyatrosu türü olan Şah Salim Bazi ortaya çıkmıştır. Kukla gösterileri çağdaş İran'da hala oldukça yaygındır.

### Siah-bazi ve ru Howzi
Siyah-bazi, olarak da bilinen siyah-bazi, İran'a özgü bir halk performans sanatıdır. Siyah-bazi kelimesi tam anlamıyla "siyah oynamak" anlamına gelir ve siyah yüz boyası sürmüş, muzip ve dürüst bir arlekenin doğaçlama hareketlerle kahkaha yaratmaya çalıştığı bir skeçtir.

Siyah-bazi, geleneksel İran tiyatrosunda yer alan ve günümüzde de popülerliğini sürdüren bir performans sanatıdır. Kırmızı sarıklı iki erkek oyuncunun karşı karşıya geldiği bu skeçte, siyah yüz boyası sürmüş olan karakter, palyaço benzeri bir rol üstlenerek efendiyi rezil etmeye çalışır. Dışarıdan saygın ve ahlaklı görünen efendi karakteri, siyah-bazi'nin nükteli ve politik eleştirileri karşısında maskesini düşürür ve gerçek yüzünü ortaya çıkarır.

Bu düelloda siyah-bazi karakteri, işçi sınıfının sesi ve vicdanı olarak karşımıza çıkar. Mizahı ustaca kullanarak efendinin ahlaksızlıklarını ve ikiyüzlülüğünü ifşa eder. Seyirci, bu karakterle empati kurarak onun mücadelesine ortak olur ve adaletin yerini bulmasını ister.

Siyah-bazi'nin Amerikan minstrel tiyatrosuyla benzerlikler gösterdiği de bir gerçektir. Her iki türde de mizah, sosyal eleştiri ve hiciv unsurları ön plandadır. Ancak siyah-bazi'de ırkçılık gibi eleştirel unsurlar da mevcuttur. Siyah yüz boyası kullanan karakterin dezavantajlı bir konumda olması ve efendi karakterinin ırkçı söylemlerde bulunması, bu tiyatro türünün tartışmalı yönlerinden biridir.

Siyah-bazi, geleneksel ve modern unsurları harmanlayan özgün bir tiyatro türüdür. Mizah, hiciv ve sosyal eleştiriyi ustaca kullanarak izleyiciyi hem eğlendirmeyi hem de düşünmeye sevk etmeyi başarır. Bu yönüyle, İran kültürünün ve toplumunun önemli bir parçası olmaya devam etmektedir.

Ru Howzi, doğaçlama yapılan ve aile hayatını konu alan komik bir tiyatro gösterisidir. Yazılı metin kullanılmaz, tamamen provalar ve sözlü gelenek yoluyla aktarılır. Bu sayede her topluluğun performansı kendine özgü özellikler barındırabilir. Gösterilerde genellikle komik şakalara, farklı dillerin/lehçelerin taklit edilmesine ve fiziksel veya görsel mizah unsurlarına yer verilir.

Siyah-bazi ve Ru Howzi'nin ortak noktaları siyah yüzlü bir palyaço karakteri ve müstehcen şakalar içermeleridir. Ancak Ru Howzi, özel İran evlerinde, avlularda bulunan havuzların üstünde kurulan sahnelerde sergilenen, günlük yaşamı hicveden bir toplumsal tiyatrodur. Siyah-bazi ise ele aldığı politik konular nedeniyle daha kamusal alanlar olan tiyatrolar veya kahvehaneler gibi yerlerde oynanır.

İran Devrimi, Siyah-bazi'nin tonunu ve sahnelemesini etkilemiştir. Siyasi içerikli gösterilerde cinsel göndermeler, dans ve müzik unsurları eleştiriler nedeniyle kaldırılmıştır. Siyah-bazi'nin devam edebilmesinin tek sebebi, İran İslam Devrimi standartlarının kabul görmesi olmuştur.

### Pardeh dari ve pardeh khani
Kaçar döneminde ortaya çıkan perde dâri, anlatıcı tarafından bir anlatım aracı olarak tutulan, üzerine resim çizilmiş bir ekran aracılığıyla hikaye anlatma sanatıdır. Benzer şekilde perde hani, genellikle kahvehanelerde duvar üzerinde bulunan bir perdeye bakılarak okunan görsel bir anlatım biçimidir. Perde-hani, genellikle Ta'ziye tiyatrosu oyunlarıyla birlikte görülür. Perde dâri, masraf ve hazırlık gerektirdiği için daha çok şehirlerde yaygındır. Hikaye anlatıcısı "perde-han" olarak adlandırılır ve performans sırasında hikayeyi görsel olarak vurgulamak için bir işaretçi kullanır. Bu tür performanslarda kullanılan resimler üç kategoriye ayrılır: Destansı resimler (Şehname, Siyavuş'un Ölümü, Rüstem ve Sohrab gibi hikayeler), romantik resimler ve dini resimler.

## Çağdaş İran tiyatrosu
Bugün İran'da sahnelenen çağdaş tiyatro, büyük ölçüde yirminci yüzyılda gelişen Batı performans gelenekleriyle benzerlik gösterir. Bunlar arasında en etkili olanlar modernizm, Absürd Tiyatro, yoksul tiyatro ve postmodernizmdir. Çağdaş İran tiyatrosu bu akımlardan beslense de, modern tiyatro sanatçıları Batı tarzlarını geleneksel Fars performans biçimleriyle harmanlayarak kendine özgü, kültürel açıdan özel bir tiyatro stili yaratmıştır.

Yirminci yüzyılın başında İran, sanayi ülkeleriyle olan ilişkisini kökten değiştirdi. Fosil yakıtlarına olan küresel talebin hızla artmasıyla, 1909 yılında İran'ın Abadan şehrinde petrol keşfedilmesi, ülkenin Batı ile (özellikle Birleşik Krallık, Amerika Birleşik Devletleri ve Fransa ile) karşılıklı bağımlılığa dayalı bir ilişki kurmasına yol açtı. Bu yabancı ülkeler, İran monarşileriyle yakın ilişkiler geliştirdi ve İran ile Avrupa arasında kültürel değişim gelişti. Shakespeare, Ibsen ve Çehov gibi yazarların oyunlarının Farsça çevirileri, İran halkının çoğu için Batı tiyatro estetiğiyle ilk tanışma oldu. Bu oyun yazma tarzı, İran'ın ilk yerli oyun yazarlarını büyük ölçüde etkiledi. İran'da tiyatro eserlerinin önemli çevirmenleri arasında Mirza Fetali Ahundov, Daryuş Mo'addabian, Ahmed Kamiyabi Mask, Reza Shirmarz, Hamid Samandarian, Sadreddin Zahed, Parviz Sayyad gibi isimler sayılabilir.

1960'lar İran'da sanatsal ve edebiyat alanında büyük bir atılımın yaşandığı bir dönem oldu. Bu hareketin öncülüğünü yeni nesil İranlı yazarlar, sanatçılar ve aydınlar yaptı. Bu dönemde, Behram Beyzayi, Akbar Radi, Ali Nassirian ve Bijan Mofid gibi önde gelen isimlerin öncülüğünde modern İran oyun yazarlığı ortaya çıktı. Bu oyun yazarları, Samuel Beckett, Bertolt Brecht, Eugène Ionesco ve çağdaşlarından ilham aldılar ancak eserlerinde kukla gösterileri, ru howzi ve nağal gibi geleneksel Fars stillerinden de yararlandılar.

İran'da tiyatro eğitiminin temelleri 1939 yılında atıldı. Bir grup İranlı tiyatro sanatçısı tarafından açılan Madrese-ye Ta'atr-i Shahrdari, ülkenin ilk tiyatro okulu olma unvanını taşıyor. Bu açılışı kısa sürede diğer tiyatro okullarının kuruluşu takip etti. 1964'te ise İran'da lisans diploması eşdeğerinde diploma veren ilk yüksek eğitim kurumu olan Dramatik Sanatlar Fakültesi kuruldu. Tiyatro eğitiminin üniversite sistemine entegrasyonu ise 1965 yılında gerçekleşti. Tahran Üniversitesi bünyesinde kurulan Tiyatro Fakültesi ile birlikte, tiyatro eğitimi yerleşik üniversite yapısına dahil edildi.

Özellikle Tahran Üniversitesi'ndeki tiyatro programı oldukça başarılı oldu ve etkisi günümüz İran tiyatrosu boyunca görülmeye devam ediyor. Fakülte, programı oluşturmak için oyunculuk, yönetmenlik, tiyatro tarihi ve tasarım derslerini içeren, Batı oyun yazarlığı geleneğine odaklanan bir müfredat oluşturmak üzere Amerikalı drama profesörleri görevlendirdi.

Üniversite ortamı, teatral deneyimlemeler için daha fazla fırsat sağladı ve bu sayede güçlü bir İran tiyatro yönetmenliği geleneği ortaya çıktı. Hamid Samandarian, Ali Rafii ve Pari Saberi, bu ilk modern İran yönetmen kuşağının en aktif ve etkili isimleri arasında yer alıyor. Hepsinin tiyatro geçmişleri, hem İran'daki hem de Avrupa'daki deneyim ve pedagojinin bir karışımından kaynaklanıyor.

### İran Devrimi'nden sonra (1979 – günümüz)
1979 İran Devrimi'ni takiben bu yeni modern tiyatro geleneğinin geleceği belirsiz hale geldi. 1980'lerde yıkıcı İran-Irak Savaşı sırasında tiyatro faaliyetleri önemli ölçüde azaldı ve ara sıra sahnelenen oyunlar dışında, bu gelişmekte olan İran tiyatro sahnesi 1990'lara kadar yeniden canlanmadı.

İran İslam Cumhuriyeti'nde tiyatro, Dramatik Sanatlar Merkezi ve onun çatı kuruluşu olan İslam Kültür ve İrşad Bakanlığı (*Vizarate Farhang va Irshade Islami*) tarafından yönetilmektedir. Bu hükûmet kontrolündeki kurum, sanatçıların ve "İslami değerlere aykırı" veya İran hükûmetinin siyasi sadakatine karşı çıkan fikirlerin sansürlenmesi nedeniyle eleştirilmektedir. Bununla birlikte, İranlı tiyatro sanatçıları bu düzenlemelerle mücadele etmeye devam etmekte ve özellikle başkent Tahran'da yeni eserler ortaya çıkarmaktadır.

Çağdaş dönemde, İran tiyatro tarihyazımına en önemli katkıyı şüphesiz Behram Beyzayi, 1965 yılında yayımlanan "*[[İran Tiyatrosu Üzerine Bir Çalışma]]*" (1965) adlı eseriyle yapmıştır. Bu alanda anılması gereken diğer önemli eserler ise Willem Floor'un "*İran'da Tiyatro Tarihi*" (2005)  ve William O. Beeman'ın "*İran Performans Gelenekleri*" (2011) adlı kitaplarıdır.

## İran diaspora tiyatrosu
Berkeley, Kaliforniya'da 1984 yılında eski İranlı öğrenci aktivistler tarafından kurulan Darvag Tiyatro Grubu, hem Farsça hem de İngilizce oyunlar sahnelemektedir. Bu oyunlar arasında İranlı olmayan oyun yazarlarının eserleri de yer almaktadır. San Francisco, Kaliforniya'da 1996 yılında Torange Yeghiazarian tarafından kurulan Golden Thread Productions  İran dahil olmak üzere Batı Asya'nın çeşitliliğini kucaklamaktadır.

Malik Gillani ve Jamil Khoury tarafından 2003 yılında Chicago'da kurulan Silk Road Rising (resmi olarak Silk Road Theatre Project), İranlı yazarlar da dahil olmak üzere Asya kökenli oyun yazarlarının eserlerini sahnelemektedir.

## Ayrıca bakınız

* İran sineması
* Hacı Firuz

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* BBC Farsça'dan Tacikistan'daki İran Tiyatrosu
* Pars Times'ta İran Tiyatro Listesi
* ''Theater Industry is as Alive as Film'', 21 Ocak 2000 tarihli, Iran.com'daki makale
* İran'da Tiyatro, 1944–1953, resimli bir tarih