Agathaumas

***Agathaumas*** (/æɡəˈθɔːməs/; “büyük hayret”), Geç Kretase döneminde, özellikle geç Maastrihtiyen evresinde yaklaşık 66 milyon yıl önce, günümüz Wyoming bölgesinde yaşamış iri bir Ceratopsid dinozor cinsi olarak kabul edilir. Cinsin adı, Antik Yunanca *agan* (“çok”) ve *thauma* (“hayret, şaşkınlık”) sözcüklerinden türetilmiştir. Keşfedildiği dönemde, bilinen en büyük kara hayvanı olarak değerlendirilmiştir.

Bilim dünyasında, dişler dışında kalıntılara dayanarak tanımlanan ilk ceratopsian olmasına rağmen, Agathaumas hakkında bilinenler oldukça sınırlıdır. Özgün örnek yalnızca hayvanın kalça kemikleri, kalça omurları ve kaburgalarından oluşmaktadır. Bu kemikler ceratopsid türleri arasında büyük ölçüde benzerlik gösterdiğinden, *Agathaumas* genellikle nomen dubium olarak değerlendirilir.

Geçici olarak *[[Triceratops]]* ya da *[[Torosaurus]]* cinsleriyle eş anlamlı (sinonim) kabul edilmektedir; ancak yalnızca postkraniyal kalıntılardan bilinmesi nedeniyle her iki cinsle de karşılaştırılması güçtür. [2]

## Tarihçe
*Agathaumasa ait holotip kalıntıları ilk kez 1872 yılında, Wyoming'in güneybatısında bulunmuştur. Fosiller, Fielding Bradford Meek ve Henry Martyn Bannister tarafından, Black Butte ve Bitter Creek yakınlarındaki Lance Formasyonu'nda fosil kabuklar arandığı sırada keşfedilmiştir. Meek ve Bannister, Ferdinand Vandeveer Hayden'ın *Geological Survey of the Territories* ekibinde görev yapmaktaydı ve buluntuyu paleontolog [[Edward Drinker Cope]]'a bildirmişlerdir.

Cope, Black Butte yakınındaki sırt hattında bizzat araştırma yapmış ve Meek'in buluntu alanını yeniden keşfederek, bir kömür damarının yakınında kayalardan dışarı çıkan büyük kemikler tespit etmiştir. Bu kemikler kum ve kil tortulları içinde korunmuş olup, fosilleşmiş dallar ve yapraklarla birlikte bulunmaları, bölgenin yoğun ormanlık bir habitat olduğunu göstermektedir. Cope, daha sonra (1873'te) iskeleti “devler arasındaki prenslerden birinin enkazı” olarak tanımlamıştır.[3]

Cope ve ekibi, sonunda hayvana ait tam kalça kemiklerini, sakral omurları ve birkaç kaburgayı ortaya çıkarmayı başarmıştır. Aynı yılın ilerleyen dönemlerinde Cope, hayvanı tanımlamış ve büyük boyutuna ve kemiklerin bulunduğu ortamın özelliklerine atıfta bulunarak *Agathaumas sylvestris* (“olağanüstü orman sakini”) adını vermiştir. [4]

*Agathaumas* adı, Cope'un bu keşfe duyduğu heyecanın bir örneği olarak sıkça anılmıştır; zira Cope, bu hayvanı keşfedildiği dönemde bilinen en büyük kara hayvanı olarak değerlendirmiştir. Ancak birkaç yıl sonra Morrison Formasyonu'nda bulunan dev sauropod dinozorların keşfiyle birlikte, Cetiosaurus ve Pelorosaurus gibi Britanya kökenli formların da kara hayvanları olduğu anlaşılmıştır. [1]

== Sınıflandırma tarihi ==


Edward Drinker Cope, *Agathaumas*ın hangi gruba ait olduğunu başlangıçta kesin olarak belirleyememiştir; ancak kalıntıların bazı bölümlerinin Britanya kökenli bir sürüngen olan *Cetiosaurus* ile benzerlik gösterdiğini, buna karşın *Hadrosaurus* ve *Dryptosaurus* (*Laelaps*)'un karşılık gelen iskelet unsurlarından belirgin biçimde farklı olduğunu belirtmiştir. [4]

1882 yılında, [[Kemik Savaşları]]'ndaki rakibi [[Othniel Charles Marsh]], *Agathaumas*ın, yine Cope tarafından adlandırılmış bir başka takson olan Cionodon ile birlikte bir hadrosaurid olduğunu öne sürmüştür.[5] 1883'te, [[Edmontosaurus]] (*Diclonius*) kafatasına ilişkin tanımı sırasında Cope, Agathaumas, Monoclonius ve Dysganus cinslerinin de hadrosauridler olabileceğini ileri sürmüştür. [6]

Cope, *Agathaumas*ı günümüzde Ceratopsia olarak bilinen gruba ancak daha sonra, 1889 yılında, Marsh'ın *Triceratops* fosillerine ilişkin tanımlarını takiben, Monoclonius ve Polyonax cinslerinin birbiriyle ilişkili olduğunu fark etmesiyle dâhil etmiştir. [7] Marsh, boynuzlu dinozorlar için Ceratopsidae adlı bir aile tanımlamıştı; ancak Cope, Ceratops'un diğer taksonlardan ayırt edilemeyeceğini düşündüğü için bu aile adını kabul etmemiş ve bunun yerine Agathaumidae adını önermiştir. [7]

Cope, 1892 yılında, parçalı fosillere dayanarak Manospondylus gigas ve Claorhynchus trihedrus adlı iki ek “agathaumid” tanımlamış ve böylece bu grubu toplam beş cinse genişletmiştir. [8]

1900'ler ve 1930'larda, John Bell Hatcher, Richard Swann Lull ve Nelda Wright tarafından yapılan yeniden değerlendirmeler sonucunda, Agathaumidae üyelerinin tamamının şüpheli olduğu sonucuna varılmıştır. [9][10] Bu nedenle Agathaumidae yerine Ceratopsidae aile adı tercih edilmiştir. [9] Agathaumas'ın kendisi de Hatcher ve Lull tarafından, ayrıca John Ostrom ve Peter Wellnhofer tarafından şüpheli bir ceratopsid olarak değerlendirilmiş ve Triceratops sp. olarak ele alınmıştır. [1]

== Türler ==
Tip tür:

* *Agathaumas sylvestris* Cope, 1872; kuyruğa, sakruma ve sırt bölgesine ait 16 omur, kısmi bir pelvis ve birkaç kaburgadan oluşan kalıntılara dayanır.

Daha önce *Agathaumas*a atfedilmiş türler:

* *A. flabellatus* (Marsh, 1889) Burkhardt, 1892; *Triceratops flabellatus* için alternatif bir kombinasyon; [12] Triceratops horridus ile eş anlamlı kabul edilir. [13]
* *A. milo* Cope, 1874; Cope tarafından Thespesius occidentalis ile birlikte ele alınmıştır; Hadrosauridae ailesi düzeyinde şüpheli kabul edilir. [14]
* *A. monoclonius* Breithaupt, 1994; şüpheli ad (nomen dubium) olup Monoclonius sphenocerus ile ilişkilendirilmiştir.
* *A. mortuarius* (Cope, 1874) Hay, 1901; şüpheli ad (nomen dubium); *Polyonax mortuarius* için alternatif bir kombinasyon olup *Triceratops horridus*un olası bir eş anlamlısı olarak değerlendirilir. [14]
* *A. prorsus* (Marsh, 1890) Lydekker, 1893; *Triceratops prorsus* için alternatif bir kombinasyon olup, günümüzde kullanılmamaktadır.
* *A. sphenocerus* (Cope, 1889) Ballou, 1897; şüpheli ad (nomen dubium) olup Monoclonius sphenocerus ile birlikte ele alınmıştır. [15]

*Agathaumas sylvestris*in holotip örneğinin son derece parçalı olması nedeniyle, *Agathaumas* şüpheli bir takson olarak kabul edilmekte ve Ceratopsidae ailesinin ötesinde güvenilir biçimde sınıflandırılamamaktadır. [9] Bununla birlikte, stratigrafik verilere dayanarak Triceratopsini tribusuna ait olması olası görülmektedir. [1]

== Knight'ın restorasyonu ==


1897 yılında, paleoartist Charles R. Knight, Edward Drinker Cope'un gözetimi altında The Century Magazinede yayımlanan bir makale için “Agathaumas sphenocerus” başlıklı bir tablo hazırlamıştır.[15] Burun boynuzu ve kaş üzerindeki boynuzlar sırasıyla Monoclonius sphenocerus (olası bir [[Centrosaurus|Centrosaurus apertus]] eş anlamlısı) ve “Monoclonius” recurvicornis'e (adı konmamış, [[Einiosaurus]]a benzer bir cins) dayanılarak modellenmiştir. Bu taksonlar, Montana'daki Judith River Formasyonu'nda bulunmuş ve 1889 yılında Cope tarafından adlandırılmıştır.[7][2]

Kafatasının ve vücudun geri kalan bölümleri ise Othniel Charles Marsh tarafından 1891 yılında yapılan *Triceratops prorsus* iskelet rekonstrüksiyonuna dayandırılmıştır.[2][16] Zırh unsurları, Marsh'ın 1891'de hatalı biçimde *Triceratops*a atfettiği, Wyoming'deki Lance Formasyonu'ndan izole kalıntılara dayanmaktadır: yakadaki dikenler Denversaurus schlessmani'ye ait bir servikal omurdan, yanlardaki plakalar tanımlanamayan ankylosaurian osteodermlerden (ya Denversaurus ya da *Ankylosaurus magniventris*), sırt üzerindeki dikenler ise *Pachycephalosaurus wyomingensis*e ait bir squamosal boynuzdan türetilmiştir.[2][17]

Agathaumas adı, Knight'ın betimlemesi için keyfi olarak kullanılmış olup, çizimde yer alan hiçbir unsur A. sylvestris'e dayanmamaktadır.[2] Knight'ın bu tablosu, Marcel Delgado tarafından oluşturulan bir stop-motion modeline ilham vermiş ve bu model 1925 yapımı *The Lost World* filminde yer almıştır.[18]

== Kaynakça ==


* Breithaupt, B. H. (1999). *First Discovery of Dinosaurs in the American West*. In Gillette, D. D. (Ed.), *Vertebrate Paleontology in Utah*. Utah Geological Survey, ss. 59–65. ISBN 978-1-55791-634-1.
* Greenfield, T. (2023). *Armor for Agathaumas: The fossils behind Charles Knight's famous painting*. *Prehistoric Magazine*, 25, 24–30.
* Cope, E. D. (1873). *The monster of Mammoth Buttes*. *Pennsylvania Monthly*, 4, 521–534.
* Cope, E. D. (1872). *On the existence of Dinosauria in the Transition Beds of Wyoming*. *Proceedings of the American Philosophical Society*, 12, 481–483.
* Marsh, O. C. (1882). *Classification of the Dinosauria*. *American Journal of Science*, 3(133), 81–86.
* Cope, E. D. (1883). *On the characters of the skull in the Hadrosauridae*. *Proceedings of the Academy of Natural Sciences of Philadelphia*, 35, 97–107.
* Cope, E. D. (1889). *The horned Dinosauria of the Laramie*. *The American Naturalist*, 23(272), 715–717.
* Cope, E. D. (1892). *Fourth note on the Dinosauria of the Laramie*.
* Hatcher, J. B. (1907). *The Ceratopsia*. U.S. Government Printing Office.
* Lull, R. S. & Wright, N. E. (1942). *Hadrosaurian Dinosaurs of North America*. Geological Society of America, 40.
* Ostrom, J. H. & Wellnhofer, P. (1985). *The Munich specimen of Triceratops with a revision of the genus*. *Zitteliana*, 14, 111–158.
* Burkhardt, R. (1892). *Das Gehirn von Agathaumas flabellatus Marsh*. *Neues Jahrbuch für Mineralogie, Geologie und Paläontologie*, 1892, 71–72.
* Forster, C. A. (1996). *Species resolution in Triceratops: cladistic and morphometric approaches*. *Journal of Vertebrate Paleontology*, 16(2), 259–270.
* Carpenter, K. & Young, D. B. (2002). *Late Cretaceous dinosaurs from the Denver Basin, Colorado*. *Rocky Mountain Geology*, 37(2), 237–254.
* Ballou, W. H. (1897). *Strange creatures of the past: Gigantic saurians of the reptilian age*. *The Century Magazine*, 55(1), 15–23.
* Marsh, O. C. (1891). *Restoration of Triceratops*. *American Journal of Science*, 41(244), 339–342.
* Marsh, O. C. (1891). *The gigantic Ceratopsidae, or horned dinosaurs, of North America*. *American Journal of Science*, 41(242), 167–178.
* Painter, D. (2011). *The marvelous movie menagerie of Marcel Delgado*. *Movie Collector's World*, 755, 17–19.
* Dodson, P. (1996). *The Horned Dinosaurs*.
* Glut, D. *The Dinosaur Scrapbook''.

## Dış bağlantılar

*