Solunum yolu hastalığı

**Solunum yolu hastalıkları**, **solunum sistemi hastalıkları** veya **akciğer hastalıkları**, hava soluyan hayvanlarda gaz alışverişini zorlaştıran organ ve dokuları etkileyen patolojik durumlardır. Soluk borusu, bronşlar, bronşiyoller, alveoller, plevra, plevral boşluk, sinirler ve solunum kasları dahil olmak üzere solunum yollarının durumlarını içerir. Solunum yolu hastalıkları soğuk algınlığı, grip ve farenjit gibi hafif ve kendi kendini sınırlayan hastalıklardan bakteriyel pnömoni, pulmoner emboli, tüberküloz, akut astım, akciğer kanseri ve COVID-19 gibi ciddi akut solunum sendromları gibi hayatı tehdit eden hastalıklara kadar uzanır. Solunum yolu hastalıkları, ilgili organ veya doku, ilişkili belirti ve semptomların türü ve şekli veya hastalığın nedeni de dahil olmak üzere birçok farklı şekilde sınıflandırılabilir.

Solunum yolu hastalıkları çalışması pulmonoloji veya göğüs hastalıkları olarak bilinir. Solunum hastalıkları konusunda uzmanlaşmış bir hekim, göğüs hastalıkları uzmanı, solunum tıbbı uzmanı, solunum yolu uzmanı veya pulmonolog olarak bilinir.

## Obstrüktif akciğer hastalığı
Astım, kronik bronşit, bronşektazi ve kronik obstrüktif akciğer hastalığı (KOAH) hava yolu tıkanıklığı ile karakterize obstrüktif akciğer hastalıklarıdır. Bu durum, iltihaplanma nedeniyle bronş ağacının daralması nedeniyle alveollere girebilen hava miktarını sınırlar. Obstrüktif akciğer hastalıkları genellikle semptomlar nedeniyle tanımlanır ve spirometri gibi solunum fonksiyon testleri ile teşhis edilir. Birçok obstrüktif akciğer hastalığı, tetikleyicilerden kaçınarak (toz akarları veya sigara gibi), bronkodilatörler gibi semptom kontrolü ile ve ciddi vakalarda inflamasyonun baskılanması (kortikosteroidler gibi) ile yönetilir. Amfizem ve kronik bronşit dahil olmak üzere KOAH'ın yaygın nedenlerinden biri tütün içmektir ve bronşektazinin yaygın nedenleri arasında ağır enfeksiyonlar ve kistik fibrozis yer almaktadır. Astımın kesin nedeni henüz bilinmemektedir.

## Restriktif akciğer hastalıkları

Restriktif akciğer hastalıkları, solunum sıkıntısı sendromu olan bebeklerde olduğu gibi, akciğer kompliyansının kaybı ile karakterize, tam olmayan akciğer genişlemesine ve akciğer sertliğinin artmasına neden olan bir solunum hastalığı kategorisidir. Restriktif akciğer hastalıkları iki kategoriye ayrılabilir: intrinsik faktörlerin neden olduğu hastalıklar ve ekstrinsik faktörlerin neden olduğu hastalıklar. İntrinsik faktörlerden kaynaklanan restriktif akciğer hastalıkları, inflamasyon veya toksinlere bağlı doku ölümü gibi akciğerlerin kendi içinde meydana gelir. Buna karşılık, ekstrinsik faktörlerin neden olduğu kısıtlayıcı akciğer hastalıkları, nöromüsküler disfonksiyon ve düzensiz göğüs duvarı hareketleri gibi akciğerlerin dışından kaynaklanan durumlardan kaynaklanır.

## Kronik solunum yolu hastalığı
Kronik solunum yolu hastalıkları (KSYH'ler) hava yollarının ve akciğerin diğer yapılarının uzun süreli hastalıklarıdır. Bu hastalıklar yüksek inflamatuar hücre (nötrofil) ve/veya yıkıcı enfeksiyon döngüsü (örneğin *[[Pseudomonas aeruginosa]]*'nın aracılık ettiği) ile karakterize edilir. En yaygın olanlarından bazıları astım, kronik obstrüktif akciğer hastalığı ve akut solunum sıkıntısı sendromudur. KSYH'lerin tedavisi mümkün değildir; ancak ana hava kanallarını genişletmeye ve nefes darlığını iyileştirmeye yardımcı olan çeşitli tedavi biçimleri semptomları kontrol etmeye ve yaşam kalitesini artırmaya yardımcı olabilir.

Kronik solunum yolu hastalıkları için telerehabilitasyon

En son kanıtlar, kronik solunum hastalığı olan kişiler için telerehabilitasyon yoluyla sağlanan birincil pulmoner rehabilitasyon ve idame rehabilitasyonunun, merkez tabanlı rehabilitasyona benzer sonuçlara ulaştığını göstermektedir. Herhangi bir güvenlik sorunu tespit edilmemiş olmakla birlikte, bulgular az sayıda çalışma ile sınırlı kanıtlara dayanmaktadır.

## Solunum yolu enfeksiyonları
Enfeksiyonlar solunum sisteminin herhangi bir bölümünü etkileyebilir. Geleneksel olarak üst solunum yolu enfeksiyonları ve alt solunum yolu enfeksiyonları olarak ikiye ayrılırlar.

### Üst solunum yolu enfeksiyonu

Üst solunum yolu, glottisi ağız ve buruna bağlayan bütün yapılar olarak tanımlanır. En sık görülen üst solunum yolu enfeksiyonu soğuk algınlığıdır. Ancak sinüzit, tonsilit, orta kulak iltihabı, farenjit ve larenjit gibi üst solunum yolunun belirli organlarının enfeksiyonları da üst solunum yolu enfeksiyonu olarak kabul edilir.

Epiglottit, yetişkinlerde %7 ve çocuklarda %1 ölüm oranıyla epiglottisin hayatı tehdit eden şişmesine neden olarak larinksin bakteriyel bir enfeksiyonudur. *[[Haemophilus influenzae]]*, aşılara rağmen hala birincil nedendir. Ayrıca *[[Streptococcus pyogenes]]* de epiglottite neden olabilir. Semptomlar arasında salya akması, stridor, nefes alma ve yutma güçlüğü ve boğuk ses yer alır.

Krup (Laringotrakeobronşit), ses tellerinin tipik olarak beş ila altı gün süren viral bir enfeksiyonudur. Ana belirti havlar tarzda öksürük ve düşük dereceli ateştir. Röntgende krup, soluk borusunun daralması olan "çan kulesi işareti" ile tanınabilir. En sık kış aylarında 3 ay ile 5 yaş arasındaki çocuklarda görülür. Bakterilerin neden olduğu şiddetli formuna bakteriyel trakeit denir.

Tonsillit, bakteriyel veya viral bir enfeksiyon nedeniyle bademciklerin şişmesidir. Bu iltihaplanma hava yolu tıkanıklığına yol açabilir. Bademcik iltihabından, en yaygın üst solunum yolu enfeksiyonu olan ve özellikle genç yetişkinlerde görülen peritonsiller apse meydana gelebilir. Bademciklerden birinin şişerek uvulayı etkilenmemiş tarafa itmesine neden olur. Tanı genellikle başvuru ve muayeneye göre konur. Belirtiler genellikle ateş, boğaz ağrısı, yutma güçlüğü ve ağızda "sıcak patates" varmış gibi ses çıkarmayı içerir.

### Alt solunum yolu enfeksiyonu
En yaygın alt solunum yolu enfeksiyonu, genellikle bakterilerin, özellikle de Batı ülkelerinde *[[Pnömokok|Streptococcus pneumoniae]]*'nin neden olduğu bir akciğer enfeksiyonu olan pnömonidir. Dünya genelinde tüberküloz önemli bir pnömoni nedenidir. Virüsler ve mantarlar gibi diğer patojenler de pnömoniye neden olabilir, örneğin şiddetli akut solunum yolu sendromu, COVID-19 ve pnömosistis pnömonisi. Pnömoni, akciğer apsesi, akciğerde enfeksiyonun neden olduğu yuvarlak bir boşluk gibi komplikasyonlar geliştirebilir veya plevral boşluğa yayılabilir.

Diş eti hastalığından kaynaklanan bakteriler solunum yollarından akciğerlere geçebileceğinden, kötü ağız bakımı alt solunum yolu hastalıklarına katkıda bulunan bir faktör olabilir.

### Üst ve alt solunum yolu enfeksiyonu
Primer silyer diskinezi, kirpiklerin koordineli bir şekilde hareket etmemesine neden olan genetik bir bozukluktur. Bu durum kronik solunum yolu enfeksiyonlarına, öksürüğe ve burun tıkanıklığına neden olur. Bu durum bronşektaziye yol açarak yaşamı tehdit eden solunum sorunlarına neden olabilir.

## Tümörler

### Malign tümörler
Solunum sisteminin kötü huylu tümörleri, özellikle de akciğerin primer karsinomları, tüm kanser tanılarının %15'inden ve tüm kanser ölümlerinin %30'undan sorumlu önemli bir sağlık sorunudur. Solunum sistemi kanserlerinin büyük çoğunluğu tütün kullanımına atfedilebilir.

Solunum sistemi kanserinin başlıca histolojik türleri şunlardır:

* Küçük hücreli akciğer kanseri
* Küçük hücreli olmayan akciğer kanseri
** Akciğer adenokarsinomu
** Akciğerin skuamöz hücreli karsinomu
** Büyük hücreli akciğer karsinomu
* Diğer akciğer kanserleri (karsinoid, Kaposi sarkomu, melanom)
* Lenfoma
* Baş ve boyun kanseri
* Plevral mezotelyoma, neredeyse her zaman asbest tozuna maruz kalmaktan kaynaklanır.

Buna ek olarak, birçok kanser kan dolaşımı yoluyla yayıldığından ve kalp debisinin tamamı akciğerlerden geçtiğinden, kanser metastazlarının akciğerde meydana gelmesi yaygındır. Meme kanseri doğrudan lokal yayılım yoluyla ve lenf nodu metastazları yoluyla yayılabilir. Kolon kanseri karaciğere metastaz yaptıktan sonra sıklıkla akciğere metastaz yapar. Prostat kanseri, germ hücreli kanser ve renal hücreli karsinom da akciğere metastaz yapabilir.

Solunum sistemi kanserinin tedavisi kanserin türüne bağlıdır. Akciğerin bir kısmının (lobektomi, segmentektomi veya kama rezeksiyonu) veya tüm akciğerin cerrahi olarak çıkarılması (pnömonektomi), kemoterapi ve radyoterapi ile birlikte kullanılır. Akciğer kanserinden kurtulma şansı, kanserin teşhis edildiği andaki kanser evresine ve bir dereceye kadar histolojisine bağlıdır ve genel olarak sadece %14-17 civarındadır. Akciğere metastaz durumunda, tedavi bazen küratif olabilir, ancak sadece belirli, nadir durumlarda.

### Benign tümörler
Benign tümörler solunum yolu hastalıklarının nispeten nadir nedenleridir. Benign tümörlere örnek olarak şunlar verilebilir:

* Pulmoner hamartom
* Pulmoner sekestrasyon ve konjenital kistik adenomatoid malformasyon (CCAM) gibi konjenital malformasyonlar.

## Plevral boşluk hastalıkları
Plevral boşluk hastalıkları yukarıda bahsedilen plevral mezotelyomayı içerir.

Plevral boşlukta sıvı toplanması plevral efüzyon olarak bilinir. Bunun nedeni konjestif kalp yetmezliği ve siroz gibi durumlar nedeniyle kan dolaşımından plevral boşluğa sıvı kayması olabilir. Ayrıca enfeksiyon, pulmoner emboli, tüberküloz, mezotelyoma ve diğer durumlarda meydana gelebileceği gibi plevranın kendisinin iltihaplanmasına da bağlı olabilir.

Pnömotoraks, akciğeri kaplayan plevrada meydana gelen ve akciğerdeki havanın plevral boşluğa kaçmasına izin veren bir deliktir. Etkilenen akciğer sönmüş bir balon gibi "çöker". Tansiyon pnömotoraksı, plevral boşluktaki havanın kaçamadığı bu durumun özellikle şiddetli bir şeklidir, bu nedenle pnömotoraks kalbi ve kan damarlarını sıkıştırana kadar büyümeye devam eder ve hayatı tehdit eden bir duruma yol açar.

## Pulmoner vasküler hastalık
Pulmoner vasküler hastalıklar, pulmoner dolaşımı etkileyen durumlardır. Örnekler şunlardır:

* Pulmoner emboli, bir damarda oluşan, serbest kalan, kalpten geçen ve akciğerlere yerleşen bir kan pıhtısıdır (tromboemboli). Büyük pulmoner emboliler ölümcüldür ve ani ölüme neden olur. Bir dizi başka madde de akciğerlere embolize olabilir (kan akışı yoluyla seyahat edebilir), ancak bunlar çok daha nadirdir: yağ embolisi (özellikle kemik yaralanmasından sonra), amniyotik sıvı embolisi (doğum ve doğum komplikasyonları ile), hava embolisi (iyatrojenik - invaziv tıbbi prosedürlerden kaynaklanır).
* Pulmoner arteriyel hipertansiyon, pulmoner arterlerde yüksek basınçtır. Çoğunlukla idiyopatiktir (yani nedeni bilinmemektedir) ancak başta KOAH olmak üzere başka bir hastalığın etkilerine bağlı olabilir. Bu, cor pulmonale olarak bilinen bir durum olan kalbin sağ tarafında zorlanmaya yol açabilir.
* Akciğer ödemi, akciğerdeki kılcal damarlardan alveollere (veya hava boşluklarına) sıvı sızmasıdır. Genellikle konjestif kalp yetmezliğinden kaynaklanır.
* Akciğer kanaması, akciğerdeki kılcal damarların iltihaplanması ve hasar görmesi sonucu alveollere kan sızması. Bu durum kanın öksürükle atılmasına neden olabilir. Akciğer kanaması, polianjiitisli granülomatozis ve Goodpasture sendromu gibi otoimmün bozukluklara bağlı olabilir.

## Yenidoğan hastalıkları
Akciğer hastalıkları yenidoğanları da etkiler ve bu hastalıklar genellikle yetişkinleri etkileyen hastalıklardan farklıdır.

Bebek respiratuvar distres sendromu en yaygın olarak Amerika Birleşik Devletleri'ndeki tüm doğumların yaklaşık %1'inde doğumdan sonraki altı saatten kısa bir süre içinde ortaya çıkar. Ana risk faktörü prematüreliktir ve 750 gramın altındaki bebeklerde görülme olasılığı %71'e kadar çıkmaktadır. Diğer risk faktörleri arasında diyabetik anne bebeği (IDM), doğum yöntemi, fetal asfiksi, genetik, uzamış membran rüptürü (PROM), maternal toksemi, koryoamniyonit ve erkek cinsiyet yer almaktadır.

Respiratuvar distres sendromunun yaygın olarak kabul edilen patofizyolojisi, yetersiz sürfaktan üretimi ve olgunlaşmamış akciğer ve damar gelişiminden kaynaklanmasıdır. Sürfaktan eksikliği akciğerleri atelektatik hale getirerek ventilasyon ile perfüzyon uyumsuzluğuna, kompliyansın azalmasına ve hava direncinin artmasına neden olur. Bu da pulmoner hipertansiyona yol açabilen hipoksi ve solunum asidozuna neden olur. Röntgende buzlu cam görünümü vardır. Semptomlar arasında takipne, burun genişlemesi, paradoksal göğüs hareketi, homurdanma ve subkostal retraksiyonlar yer alabilir.

Bronkopulmoner displazi, doğumdan sonra genellikle mekanik ventilasyon ve oksijen kullanımı nedeniyle ortaya çıkan bir durumdur. Neredeyse yalnızca prematüre bebeklerde görülür ve alveoller ile akciğer damar sisteminin iltihaplanması ve hasar görmesiyle karakterizedir. BPD'den kaynaklanan komplikasyonlar bir hastayı yetişkinliğe kadar takip edebilir. Çocukken öğrenme güçlüğü, pulmoner hipertansiyon ve işitme sorunları yaşayabilirler. Bir yetişkin olarak, astım ve egzersiz intoleransı olasılığı artar.

Mekonyum aspirasyon sendromu, mekonyum aspire eden term veya post-term bebeklerde görülür. Risk faktörleri arasında diyabetik bir anne, fetal hipoksi, hızlı doğum ve annenin yüksek tansiyonu yer alır. Tanı, doğum sırasında mekonyumla boyanmış amniyotik sıvıya ve cilt, tırnaklar ve göbek kordonundaki lekelenmeye dayanır. Aspirasyon hava yolu tıkanıklığına, hava hapsine, pnömoniye, akciğer iltihabına ve inaktive sürfaktanlara neden olabilir. Röntgende yamalı atelektazi ve hiperinflasyon olarak görülür ve pnömomediastinum pnömotoraksı da mümkündür.

Yenidoğanın persistan pulmoner hipertansiyonu (PPHN), rahim dışı yaşama anormal geçişten kaynaklanan bir sendromdur. Pulmoner vasküler direncin yükselmesi ve vazokonstriksiyona neden olarak kanın foramen ovale veya duktus arteriosus yoluyla sağdan sola şant oluşturması ile kendini gösterir. PPHN'nin mekonyum aspirasyon sendromu gibi parankimal hastalıklar, idiyopatik ve diyafragma hernisinde olduğu gibi hipoplastik vaskülatür olmak üzere üç ana nedeni vardır. Çoğu bebekte sonunda düzelecektir. Bu, inhale nitrik oksitin FDA tarafından onaylandığı tek sendromdur.

Yenidoğanın geçici takipnesi, akciğerlerde alveolar sıvının tutulmasından kaynaklanır. Genellikle doğum eylemi başlamadan sezaryenle doğan bebeklerde görülür çünkü akciğerlerde amniyotik sıvının emilimi henüz başlamamıştır. Diğer risk faktörleri erkek cinsiyet, makrosomi, çoklu gebelik ve maternal astımdır. Genellikle takipne ve solunum işinde artış ile kendini gösterir. Röntgende yaygın infiltratlar, interlobar fissürler ve bazen plevral efüzyonlar görülebilir. Diğer hastalıklara benzerliği nedeniyle dışlama tanısıdır ve akciğer sıvısını pulmoner vaskülatüre itmeye yardımcı olmak için sıklıkla CPAP kullanılır.

Pulmoner interstisyel amfizem, havanın aşırı şişmiş alveollerden pulmoner interstisyuma kaçması durumudur. Yetişkinlerde görülmesi mümkün olsa da en sık prematüre bebeklerde ortaya çıkan nadir bir hastalıktır. Genellikle artan solunum desteği ihtiyacı ile birlikte yavaş bir kötüleşme şeklinde ortaya çıkar. Akciğerlerin kenarlarına uzanan doğrusal veya kistik yarı saydamlıklar olarak görüldüğü göğüs röntgeni tanı için standarttır.

Bronşiyolit, bronşiyollerde şişme ve mukus birikmesidir. Genellikle bir bebeğin enfekte birinin burun veya boğaz sıvılarına dokunmasıyla yayılan solunum sinsityal virüsünden (RSV) kaynaklanır. Virüs hücreleri enfekte ederek siliyer disfonksiyona ve ölüme neden olur. Debris, ödem ve iltihaplanma sonunda semptomlara yol açar. Bir yaşın altındaki çocukların en yaygın hastaneye yatış nedenidir. Hafif bir solunum yolu enfeksiyonundan solunum yetmezliğine kadar geniş bir yelpazede ortaya çıkabilir. Hastalığı tedavi edecek bir ilaç olmadığından, sadece sıvı ve oksijen ile destekleyici olarak yönetilir.

## Tanı
Solunum yolu hastalıkları aşağıdaki testlerden bir veya daha fazlası yapılarak araştırılabilir:

* Akciğer veya plevra biyopsisi
* Kan testi
* Bronkoskopi
* Göğüs röntgeni
* Yüksek çözünürlüklü bilgisayarlı tomografi de dahil olmak üzere BT taraması
* Balgam gibi salgılardan mikroorganizma kültürü
* Ultrason taraması, plevral efüzyon gibi sıvıları tespit etmek için yararlı olabilir
* Solunum fonksiyon testi
* Ventilasyon/perfüzyon taraması

## Epidemiyoloji

Solunum yolu hastalıkları tüm dünyada yaygın ve önemli bir hastalık ve ölüm nedenidir. ABD'de her yıl yaklaşık bir milyar soğuk algınlığı vakası meydana gelmektedir. Yapılan bir araştırmaya göre, 2010 yılında ABD'de 18 yaş altı hastalarda solunum yolu rahatsızlıkları nedeniyle yaklaşık 6,8 milyon acil servis ziyareti gerçekleşmiştir. 2012 yılında çocuklar arasında hastanede kalışların en sık nedeni solunum rahatsızlıkları olmuştur.

Birleşik Krallık'ta yaklaşık her 7 kişiden 1'i kronik akciğer hastalığının bir türünden, en yaygın olarak da astım, kronik bronşit ve amfizemi içeren kronik obstrüktif akciğer hastalığından etkilenmektedir. Solunum yolu hastalıkları (akciğer kanseri dahil) Kanada'da hastaneye yatışların %10'undan ve ölümlerin %16'sından fazlasından sorumludur.

2011 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde YBÜ kullanımının %93,3'ünü ventilatör destekli solunum hastalıkları oluşturmuştur.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar