Zeyzid Kilisesi

**Zeyzid Mabedi** — Azerbaycan’ın Şeki rayonunun Orta Zeyzid köyünde yer alan, yaklaşık X–XI yüzyıllara ait bir kilisedir. Yapı, Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından yerel öneme sahip tarihî-mimarlık eseri olarak tescillenmiştir.

Plan bakımından haçvari forma sahip olan Zeyzid Kilisesi’nde doğu kolu hariç, haçın diğer kolları dikdörtgen biçimlidir. Doğu kolunda yarım daire planlı bir apsis bulunmaktadır. Haçın kesişim noktasındaki köşeler, dikdörtgen kaideli pilastr biçiminde çözülmüştür. Üst üste bindirilmiş yarım dairevi kemerler, yuvarlak bir kemeri taşımaktadır. Bu kemerin üzerinde ise kilisenin tamburu ve günümüze ulaşmamış olan kubbesi yer almaktaydı.

Kilisenin kuzey duvarında, tüm duvar boyunca uzanan iki kat kaplama günümüze kadar korunmuştur. Bu kaplama üzerinde eski fresk izleri gözlemlenmektedir.

## Tarihi
Çağımızın başlarında Kafkas Albanyası topraklarında Hristiyanlığın etkin bir şekilde tebliğ edilmesi ve yayılması, IV. yüzyıldan itibaren ise devlet dini hâline gelmesi çok sayıda kilise ve manastırın inşasına hız kazandırmıştır. Tapınak ve nekropol komplekslerinin araştırılması, onların ait oldukları dönemlerin belirlenmesi genel esaslarla Hristiyan ideolojisinin Dağlık Kafkasya’da, özellikle Kuzeybatı Azerbaycan topraklarında güçlenme sürecini izlemeye imkân sağlamıştır.

Kuzeybatı Azerbaycan bölgesinde kayalık ve tepelik alanlarda, ayrıca ormanlık bölgelerde 70’e yakın Hristiyan tapınağı ve onların kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Bunlar esasen bazilikal mimari formuna sahip, bir veya üç nefli yapılardır.

Bölgenin Hristiyan tapınakları arasında Şeki’nin Orta Zeyzid köyünde yer alan kilise, haçvari plan yapısıyla dikkat çekmektedir. Arkeolojik araştırmalar ve yapının strüktürel özelliklerinin incelenmesi sonucunda onun V-VIII. yüzyıllara ait olduğu belirlenmiştir.  Ayrıca mimarlık-arkeoloji incelemeler, kilisenin tüm bölümlerinin aynı dönemde inşa edildiğini göstermiştir. Şurf kazısı ve kilisenin içinde birkaç noktada yapılan araştırmalar da bu sonucu teyit etmiştir.  Arkeolojik kazılar sırasında kilise alanından ortaya çıkarılan çeşitli seramik kalıntıları II-VI ve VIII-XIII. yüzyıllara tarihlendirilmiştir.  G. Memmedova, kilisenin analojik özelliklere sahip Gedebey kilisesiyle kıyaslandığında daha ince mimari formlar ve dekoratif özellikler göstermesine dayanarak onun biraz daha sonraki bir dönemde, en geç X. yüzyılda inşa edilmiş olabileceği ihtimalini öne sürmektedir.

## Mimarisi
Planda haçvari forma sahip olan Zeyzid kilisesinde doğu kolu dışında, haçın diğer kolları dikdörtgen formaya sahiptir. Doğu kolunda yarım daire plana sahip apsis yer almaktadır.  Haçın kesişme yerinin köşeleri, dikdörtgen kaide levhasına sahip pilasterler (50&nbsp;cm genişliğinde) biçiminde çözülmüştür. Birbirinin üzerine oturan yarım daire kemerler yuvarlak kemeri taşımaktadır. Kemerin üzerinde ise kilisenin tamburu ve günümüze ulaşmamış kubbesi bulunmaktaydı.

Zeyzid kilisesinin girişi batı duvarında yer almaktadır. Giriş kapısı 90&nbsp;cm genişliğinde ve 1,80&nbsp;cm yüksekliğindedir.Kilisenin duvarları, cephe kısmı iyi yontulmuş kireç taşından inşa edilmiştir. Taşıyıcı duvarların kalınlığı 80&nbsp;cm’ye ulaşmaktadır. Köşelerin inşasında hem içeride hem de dışarıda iyi yontulmuş düzgün taş blokları kullanılmıştır. Bu blokların bazıları büyük ölçülere sahiptir (80x60x20; 75x65x22 cm). Duvarların örgüsünde öğütülmüş seramik karışımı içeren sağlam kireç harcı kullanılmıştır.

Kilisenin altar kısmı dıştan beşgen biçiminde tasarlanmış olup üç pencereye sahiptir. Ayrıca kolların her birinde bir pencere bulunmaktadır. Pencere boşluklarının yüksekliği 1,5 metredir.

Kilisenin tambur ve kubbesinin inşasında köşe kısımlarının örgüsünde iyi yontulmuş kireç taşı kullanılmıştır.  Duvarların bazı yerlerinde sonraki dönemlerde yapılmış onarım çalışmaları ve kaplamaların izleri gözlemlenebilmektedir. Kilisenin tamburunda yalnızca 40&nbsp;cm genişliğinde bir pencere boşluğu vardır.

Kilisenin kubbesi günümüze ulaşmadığından araştırmacılar onun biçimi hakkında yalnızca varsayımlar öne sürmektedir. Ancak, ilk inşa edildiği dönemden itibaren kilisenin kubbeye sahip olduğunda şüphe bulunmamaktadır. V. Kerimov, Zeyzid kilisesinden daha önceki dönemlere (II-V. yüzyıllar) ait Kilsedağ, Lekit ve Mamrux kiliselerinde kubbeli kule biçiminin uygulanmasına dayanarak bunun bölge mimarları için bir yenilik olmadığını belirtmektedir.

Zeyzid kilisesinin çatısında örtü malzemesi olarak oldukça büyük ölçülere (34-36x47-49&nbsp;cm) sahip su akıtmalı yerli ve bu derinliğe sahip olmayan kiremit levhalar kullanılmıştır.

### Dekoratif unsurlar
Kilisenin kuzey duvarında, tüm duvar boyunca çekilmiş iki kat kaplama günümüze ulaşmıştır. Kaplama üzerinde eski fresklerin izleri gözlemlenmektedir.

Kilisenin günümüze ulaşan tüm korniş kemerleri aynı tip karmaşık oyma motiflerle süslenmiştir. Dekoratif kabartma ve heykel kalıntıları yalnızca güney kolundaki pencerenin kenarlarında günümüze ulaşmıştır. Alçak kabartma pencerenin tüm dört tarafını da kapsamaktadır.

### Tapınak çevresindeki diğer yapılar
Zeyzid kilisesinin güneybatı köşesinde papaz odası olduğu tahmin edilen küçük bir yapının harabeleri bulunmaktadır. Tonoz tavana sahip başka bir yapı ise Zeyzid kilisesinin kuzey tarafında yer almaktadır. Kilise şapeli (şapel) olduğu düşünülen bu yapının giriş ve pencere kısmı doğu duvarındadır.

Kilisenin kuzeybatı tarafında biraz uzakta ciddi yıkıma uğramış başka bir yapı vardır. Bu yapı temel kısmına kadar yıkılmıştır.  Kiliseden biraz uzakta erken Orta Çağlara ait Hristiyan mezarlığı ve mezar taşları bulunmaktadır.

## Araştırılması
Kilisenin içinde, kuzey duvarının altında gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sırasında belirlenmiştir ki, yapının temeli 30&nbsp;cm derinlikte yer almakta olup 1,20 m kalınlığa sahiptir.  Temelin inşasında koyu gri renkli kaya taşları kullanılmıştır.

Kilisenin içinde yapılan kazılar sırasında sıfır noktasından 60&nbsp;cm derinlikte herhangi bir kültürel tabaka ortaya çıkarılmamıştır. Kilisenin içinin temizlenmesinden sonra ise sıfır noktasından 22&nbsp;cm derinlikte kültürel tabaka ve artefaktlar bulunmuştur.

## Kaynakça

### Kaynak
* 
* 
* 
* 
*