Bağdat Seferi (1055)

**Bağdat Seferi**, Abbasî Halifesi El-Kaim Bi'Emrillah'ın Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey'den Büveyhîlerin halifelik makamına zarar vermesinden dolayı Bağdat'a gelip, asayişi sağlamasını istemesi sonucu gerçekleşen seferdir. Sefer, Büveyhîlerin yıkılmasıyla sonuçlandı.

## Arkaplan
Tuğrul Bey’in 1051’de İsfahan’ı sonra Huzistan’ı fethi ile Selçuklu Devleti sınırları
Bağdat’a yakınlaştı. Selçukluların Abbasi Halifesi ile ilk münasebeti, 1038 yılında Tuğrul Bey’in Horasan 
seferinden sonra Nişabur, Hamedan, Rey, ve Cibal bölgelerini ele geçirmesi üzerine yağma 
hareketlerini engellemek isteyen Halife el-Kaim Bi-Emrillah’ın Tuğrul Bey’e gönderdiği 
elçiler aracılığıyla bölgede yağma hareketlerinin yapılmasını istememesiyle birlikte 
başlamıştır. Abbasi Halifesine büyük hürmet gösteren Tuğrul Bey, şehri yağmalamak 
isteyen askerlerine Ramazan ayında yağmanın haram olduğunu söyleyerek bu durumu 
engellemiştir. Halife’nin kendisine elçi göndermesinde övünen ve bu durumda oldukça 
memnun kalan Tuğrul Bey, Ebu Bekir et-Tusi’yi on üç tane hil’at (kaftan) ile birlikte Halifeye 
göndermiştir. Bu durum iki devlet arasındaki ilişkilerin kuvvetlenmesini sağlamıştır. Selçuklu Devleti’nin sınırlarının genişlemesi, Bağdat’a yaklaşması ve Tuğrul Bey'in Halifeyle yakınlaşmasıyla şehre hâkim 
Şiî inançlı Büveyhîler’in de huzursuzluğu artıyordu. Büveyhîlerden önce Bağdat’ta Şiî 
topluluğu yok denecek kadar azdı. Şehirde çıkan karışıklıklara, ahlâkı çok defa kuvvet 
kullanarak düzeltmeye çalışan Sünnî Hanbelî mezhebi mensupları sebep olurdu. Büveyhîler 
zamanında Bağdat’ta pek çok Şiî merkezleri oluşmasından sonra şehirdeki mezhep ihtilâfları
daha da artmış, şehirde Sünnî-Şiî mücadelesi şiddetlenmiş, bu sebeple ortaya çıkan olaylar da 
birçok insan yaşamını yitirmişti. Sünnîler ile Şiîler arasındaki mezhep kavgalarının 
çoğalmasına ve ölümlerdeki artışa alışan halk bu durumu olağan olaylar olarak görür hale
gelmişti. Bundan başka Bağdat’ta, her geçen gün daha da şiddetlenen Türk-Deylem 
mücadeleleri ile asayiş ortadan kalkmış, yol, çarşı ve pazar yerlerinde soygun ve yağmalar da 
artmıştı.

Abbâsî hükûmeti Bağdat şehrindeki mezhep kavgalarına müdâhale ederek asayişi 
sağlamakta âciz kalıyordu. Halife el-Kâim Biemrillah, hem Büveyhîlerin hem de Arslan el-Besâsîrî’nin baskısı altında idi ve siyasî iktidarı yoktu. Büveyhî hükümdarlarının sonuncusu 
el-Melikürrahim Hüsrev Fîrûz’un kumandanı iken Bağdat askerî valiliğine kadar yükselen 
daha sonra da halifenin veziri olan Türk asıllı Besâsîrî, Şiî inançlı Mısır-Fâtimîleri ile işbirliği 
içinde Abbâsî hilâfeti aleyhine faaliyet gösteriyordu. Fâtimîlerin destek ve yardımını gören
Büveyhîler de, Bağdat’ta Şiî propagandaları organize ediyor, mezhep çatışmalarını
körüklüyor, İslâm dünyasının halifesini zor durumda bırakan icraatlarda bulunuyorlardı. Bu 
dönemde Bağdat, hem Besâsîrî’nin menfî faaliyetleri hem de Büveyhîlerin desteklediği 
mezhep ihtilâfları sebebiyle halk arasında çıkan karışıklık ve kavgalarla asayişin 
bozulmasından ve ayyârların (serserilerin) çapulculuklarından çok zarar gördü.
Bağdat’ta meydana gelen ve bütün İslâm dünyasını tedirgin eden bu duruma son 
verecek bir kurtarıcı güç, dört gözle beklenir olmuştu. Gazneliler Devleti Sultanı Mahmud 
(998-1030) İran çevresine düzenlediği bir seferde, Büveyhîlerin Rey’deki koluna ağır bir 
darbe indirmiş ve Rey şehrini ele geçirdikten sonra bölgede karışıklıklara sebep olan 
Bâtınîleri takip ederek cezalandırmış ise de o, daha çok Hindistan taraflarında fetih harekâtı
ile meşgul olduğundan Büveyhîlerin diğer kolunun hâkimiyetindeki Kirman üzerine bir ordu
gönderememişti. Bu sebeple Sultan Mahmud Büveyhîleri ortadan kaldırıp meseleyi kesin bir
çözüme kavuşturamamıştı.
Büveyhîlerin tahrîki ve mezhep ihtilâflarının da etkisiyle Bağdat’ta her geçen gün 
yaşamın daha da zorlaşması, ayrıca Besâsîrî’nin nüfûzunun ve zulüm halini alan icraatlarının 
artması üzerine, Vezir İbnü’l Müslime, Halife el-Kâim Biemrillah’ı devletin içinde bulunduğu 
güç durumdan kurtulabilmesi için Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey’den yardım istemeye iknâ etti. 
Büveyhîlerin baskısından ve tahakkümünden bıkmış (usanmış) olan halife de, Selçukluların 
müdahalesi ile ülkesindeki bu kötü durumun son bulacağını, bu şekilde hem genişleyen Fâtimî 
hâkimiyetine engel olunulabileceğini hem de Bağdat’ta asayişin sağlanabileceğini anlamıştı. 
Bu sebeple halife, Tuğrul Bey’e bir mektup göndererek içinde bulunduğu zor durumdan
kendisini ve devletini kurtarması için yardımını istedi. Bu durum Selçuklu-Abbâsî
ilişkilerinde önemli bir dönüm noktasıdır.
Abbâsî halifesi ve onun vezirinin, büyük bir devlet haline gelen Sünnî inançlı
Selçuklularla işbirliğine başlamaları ile Bağdat’ta hava büsbütün gerginleşti. Besâsîrî, 
Selçuklu taraftarı olmakla suçladığı halifenin adamlarına çeşitli cezalar vermeye hatta onları
basit suçlamalarla öldürmeye başladı. Ayrıca Sünnî İslâm inancını yıkmağa çalışan Fâtımî 
Halifesi ile işbirliğini arttırarak Abbâsî hilâfetini ortadan kaldırmaya yönelik faaliyetlerine hız 
verdi. Hatta gizlemeksizin açıktan Abbâsîler aleyhine çalışmaya başladı. Diğer taraftan Büveyhî hükümdarı el-Melikürrahim Hüsrev Fîrûz da Şiraz bölgesini istilâ ederek Tuğrul Bey 
nâmına okunan hutbeyi kendi adına çevirdi.
Tuğrul Bey, Bağdat’taki gelişmeleri yakından takip etmekteydi. Büveyhîlerden destek 
alan Şiîlerin menfî propagandalarını arttırmaları hatta Besâsîrî’nin halifenin en önemli 
destekçisi olan Vezir İbnü’l-Müslime’nin adamlarını öldürmesi, Büveyhîlerin baskılarından 
bunalan halifenin ısrarla yardım istemesi, Bağdat’taki dinî ve sosyal gelişmelerden başka 
bölgedeki siyasî gelişmeler ve yapılanmalar üzerine Tuğrul Bey Bağdat’a sefer düzenlemeye 
karar verdi. Böyle bir seferin düzenlenmesi zorunluluk haline gelmişti. Çünkü Selçuklu 
Devleti’nin önemli bir şehri olan Horasan yolu Bağdat’tan geçmekte, kervan yolları bu 
şehirde kesişmekteydi. Bundan başka Bağdat, iklimi ve ekonomik imkânları, coğrafî ve askerî 
açıdan elverişli konumu ile ayrıca hilâfet merkezi olması sebebiyle Selçuklu Devleti’nin de 
önem verdiği bir şehirdi. Ayrıca Tuğrul Bey, Bağdat seferi ile müfrit Şiîlerin menfî 
faaliyetlerini ve Mısır Fâtimî Halifeliği’nin bölgedeki hâkimiyetini ortadan kaldırmak ve 
Sünnî halifelik ile Selçuklu saltanatını birleştirip İslâm dünyasına hâkim olmak 
düşüncesindeydi. Tuğrul Bey’in bu kararı, hareketi sırasında, bizzat kendi mektubunda da 
ifade ediliyordu. Bu mektubunda: “İslâm’a hizmetle şeref kazanmak, takdis edilmek, âsîleri 
cezalandırmak ve Mısır-Suriye şaşkınları (Şiî Fâtimîler) ile savaşmak arzusunda”
bulunduğunu ifade etmekteydi. Tuğrul Bey, mektubunda belirttiği hususları
gerçekleştirmekle İslâm inancının bozuk fikirlerden arındırılarak gerçek saf halinin devam 
etmesine önemli bir katkıda bulunacaktı. Ayrıca o, Bağdat seferi sonrası İslâm dünyası için 
büyük bir önemi olan Hac yolunu tamir ettirterek Müslümanların sevgisini kazanmak ve 
İslâm dünyasına liderlik yapacak liyâkate sahip olduğunu göstermek istiyordu.
Bağdat’a düzenleyeceği sefer öncesi Tuğrul Bey, Türk asıllı Besâsîrî’yi ve şehirdeki 
Türk askerlerini Selçuklu tarafına geçmeleri için iknâ etmeye çalıştı, onlara mektuplar 
yazarak vaatlerde bulundu.

## Sefer

### Tuğrul Bey'in Bağdat yolunda olduğu haberinin Bağdat'ta oluşturduğu durum
Tuğrul Bey, hazırlıklarını tamamladıktan sonra sefere çıktı. Tuğrul Bey’in 
Bağdat’a yaklaşmakta olduğu haberi, Büveyhî hükümdarı el-Melikürrahim ile Arslan 
Besâsîrî’yi telâşa düşürdü. Bu durum şehirdeki Şiî halk üzerinde de büyük bir korku meydana 
getirdi. Diğer taraftan Tuğrul Bey’in Bağdat’a doğru geliyor olmasına çok sevinen halife, 
Cuma günü hutbenin Tuğrul Bey adına okunmasını emretti.
Tuğrul Bey’in 18 Aralık 1055 tarihinde ordusuyla Bağdat önlerine gelmesi üzerine, 
Mısır’ı (Fâtimîleri) durumdan haberdar eden Besâsîrî şehirden uzaklaşarak kuzeye doğru 
Dicle’den yukarı kaçtı.

### Bağdat'a varış ve tören
Bağdat dışında ordugâh kuran Tuğrul Bey, halifenin veziri, kadılar ve 
Büveyhî hükümdarının beyleri tarafından büyük bir törenle karşılandı. el-Melikürrahim de, 
halifenin tavsiyelerine uyarak Tuğrul Bey’e itaatini bildirdi. Daha sonraki günlerde Selçuklu 
askerleri ihtiyaçlarını karşılamak için Bağdat’a girip alışveriş yaptılar. Fakat birkaç gün sonra 
Selçuklu askerlerine saldırılması sonrası gelişen olaylar büyüdü ve kalabalık bir Şiî halk-asker 
kitlesi Selçuklu ordugâhına doğru yürüdü. Ancak Selçuklu ordusu isyancıları etkisiz duruma 
getirdi. Şehirdeki Şiî mahalleleri de kontrol altına alındı. Bu olaylar olurken Bağdat’da kalmış
olan taraftarları kaçarak Besâsîrî’nin yanına gittiler. Selçuklu ordusuna karşı yapılan bu 
davranışa çok öfkelenen Tuğrul Bey, halifeye haber göndererek “sana hürmetim olmasa idi 
bütün Bağdat halkını kılıçtan geçirir ve şehri yıkardım” dedi.

### Bağdat'a giriş

25 Aralık 1055’te Bağdat’a 
giren Tuğrul Bey şehirdeki Selçuklu aleyhtarı isyanın sorumlusu olarak düşündüğü el-
Melikürrahim ve yakınlarını hapsedip Şiî politika yapmakta olan Büveyhî Devleti’ne son verdi. Tuğrul Bey’in bu icraatı ile Bağdat’ta ve çevresinde Büveyhoğullarının bir yüzyılı
aşan hâkimiyet dönemi sona erdi.

## Sonrası

### Bağdat'ın fethinden sonra Selçukluların şehirde yaptığı faaliyetler

Hilâfet topraklarında Tuğrul Bey adına hutbe okundu. 
Tuğrul Bey’in Bağdat seferi ile Türklerin Irak’ta asırlarca sürecek siyasî ve etnik varlığının da 
temeli de atılmış oldu.
Bağdat’ta yönetimi uhdesine alan Tuğrul Bey, hükümet sarayına yerleşti ve devlet 
işlerini düzene koydu. Şehirdeki isyandan sonra kaçan veya esir edilen Şiîlerin mallarına el 
konuldu, Selçuklu askerleri onların evlerine yerleştirildi. Tuğrul Bey, Emîr Aytekin 
Süleymani’yi Bağdat Şahneliğine tayin etti ve kendi adına para bastırdı. İdarî icraatlardan 
sonra Bağdat’ta imar işlerine girişen Tuğrul Bey, şehrin doğusunda, Dicle kenarında kendisi
için bir saltanat şehri inşasına başladı. Eski mahalleleri yıktırıp yerine saray, cami, çarşılar, 
hamamlar yaptırdı. Bağdat’ı âdeta ikinci başkenti yaptı. Çağrı Bey’in kızı ve kendisinin de 
yeğeni olan Hatice Arslan Hatun’u Abbâsî Halifesi ile evlendirdi. Böylece iki hanedan
arasındaki siyasî birliktelik akrabalık bağı ile de kuvvetlendirildi.

### Tuğrul Bey'e halife tarafından ünvanlar verilmesi

Bağdat’ta 13 ay kalan Tuğrul Bey, 1057’de el-Cezîre’nin en önemli şehirlerinden 
birisi olan Musul’a hareket etti. Kuzey Irak’ı da Şiîlerden temizledi. Besâsîrî Mısır’a kaçtı. 
Tuğrul Bey, kardeşi İbrahim Yinal’ı Musul valiliğine tayin ederek Bağdat’a döndü. Halife, 
Tuğrul Bey’i yanında bulunan ikinci tahta oturttu. Şiileri etkisiz hale getirerek Sünnî İslâm 
dünyasına yaptığı hizmetler sebebiyle tebrik ve teşekkür etti. 1058 yılı başında yapılan, iki 
tarafın yüksek rütbeli devlet erkânının da hazır bulunduğu bu merasimde halife, Tuğrul 
Bey’in başına taç koydu, hil’atler (kaftanlar) giydirdi ve altın kılıç kuşattıktan sonra Tuğrul Bey’i “şark 
ve garb (dünya) sultanı ilân ederek, ona “Rüknü’d-din” ve “Kasîmu Emîru’l-Mü’minin” 
lakaplarını verdi. Tuğrul Bey de daima İslâmiyet’in ve halifenin hizmetinde olacağını
söyleyerek halifenin elini öptü. Bu tören ile bazı siyasî ve hukukî değişimler gerçekleşti.
Halife bütün siyasî yetkilerini Tuğrul Bey’e devrederek saygıdeğer bir kişi, halifelik de 
Selçuklu Devleti himayesinde sembolik bir kurum oldu. Abbâsî halifesine dinî otoritesi 
dışında bir hâkimiyet hakkı tanınmadı; din ve dünya işlerinin idaresi tamamıyla ayrıldı. 
Aslında bu durum Abbâsî hilâfetine uzun zamandan beri uygulanmakta idi. Zaten Şiî 
Büveyhîler devrinde de fiilî durum böyleydi. Abbâsî hilâfetini ve devletini himayesine alan 
Tuğrul Bey, Sünnî İslâm dünyasının savunuculuğunu üstlendiği gibi İslâm dünyası liderliğini 
Türklere kazandırmış oldu.

## Kaynakça

### Dipnotlar

### Bibliyografya
*

*

*

*

*

*

* 

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*

*