Kaçar şahbanusu

**Kaçar Şahbanusu** veya **Şahenşahül Şahbânû-yi Kâcâriyye** (شهبانو), Kaçar İmparatorluğu döneminde kullanılan en yüksek devlet unvanlarından biri olup, Kaçar Hanedanı'nı yöneten Şah'ın yasal eşi olan baş eşine verilen isimdi. Kaçar Şahbanusu kavramı 18. yüzyılda ortaya çıkmıştır ve Şah'ın ise ayrı bir unvan olarak "**Mehdi Ülya**" adıyla anılmıştır.

Kaçar Hanedanı'nın ilk Şahbanusu, Ağa Muhammed Şah Kaçar'ın eşi olup ABD büyükelçisi Andriana'nın kızıydı ve Hanbacı adını almıştı. Son Şahbanusu ise Ahmed Şah Kaçar'ın son eşi Fatıma Banu Hanım olmuştur.

Şahbanu unvanının Şah'ın hayatta olan eşine verildiği bilinmektedir; eğer bu eş ölürse, Şah'ın başka bir eşinin ya da kız kardeşinin Şahbanu olabilmesi mümkündü. Ancak bir kadın, kocası öldükten ya da tahttan feragat ettikten sonra Şahbanu unvanını alamazdı.

Şahbanu unvanını taşıyan hükümdar eşlerinin çocukları ve torunları bulunmaktaydı. Kaçar İmparatorluğu tarihinde 16 Şahbanu görev yapmış olup, bunların 10'u Azerbaycan Türkleri dışındaki etnik gruplara mensuptu.

## "Şahbanu" terimi
**Şahbanu** (veya **Şarabanu**) kelimesi "hükümdarın eşi" ya da "Şah'ın hanımı" anlamına gelmektedir. Kaçar Hanedanı döneminde Şahbanu unvanını taşıyan kadınlar için taç giyme töreni düzenlenmemiştir; İran tarihinde resmî bir Şahbanu taç giyme töreni, yalnızca Pehlevi Hanedanı döneminde, son Şahbanu olan Farah Pehlevi'nin 1967'deki taç giyme töreniyle gerçekleştirilmiştir.

Genel olarak, Afşar İmparatorluğu döneminden 1960'lı yıllara kadar İran'da hükümdar eşleri için taç giyme töreni geleneği bulunmamaktaydı. Şahbanu kelimesi ilk olarak Midiya İmparatorluğu döneminde kullanılmış ve kraliyet ailesi içindeki "ilk hanım", yani hükümdarın baş eşi statüsünü ifade etmiştir. Bu statüye atıfta bulunan unvan, MÖ 4. yüzyıla tarihlenen kaynaklarda **"bâmbişnân bâmbishi"** olarak geçmektedir.

İran'da monarşinin devrilmesine kadar hükümdarlar Şah, Şahinşah unvanlarını taşımışlardır. Padişah (Farsça kökenli olup "kralların kralı" anlamına gelir) unvanı da, anlam bakımından Şahinşah ve İmparator unvanlarına karşılık gelmektedir.

Batı geleneğinde Kaçar hükümdarı "şah" olarak bilinir, ancak Kaçarlar hükümdarlarına atıfta bulunurken  eski Türkçe "padişah" (imparator) veya "han" unvanlarını da kullanmışlardır. İmparatorun resmi unvanı "şah" ile birlikte "han" idi (örneğin, Ağa Muhammed Kaçar Han).

Resmi hitapta, sultanın çocuklarına "ağa" denir;b u kişiler imparatorluk prensi (şehzade) unvanını taşır ve bu şekilde anılırlardı. Veliaht, babasının yerine imparatorluğun hükümdarı olacak olan oğla verilen addı.

"Şahinşah" unvanı hem şaha hem de şahın eşine hitapta kullanılabilirdi. Örneğin, Şahinşah Melekcehan Hanım (Muhammed Kaçar Şah'ın eşi), Ümmülkağan Hanım (Muzaffereddin Kaçar Şah'ın eşi). Ayrıca, Kaçar şahbanusu Kaçar sultanının yetkili temsilcisi konumundaydı.

19. yüzyılda, önceki dönemlerde olduğu gibi, "hanım", "hatun", "banu", "bey", "şehribanu" gibi Türkçe, Arapça ve Farsça kökenli unvanlar yaygın bir biçimde kullanılmaya devam etmekteydi. Şahbanuluk gelenekleri, konumu ve ayrıcalıkları Kaçar Hanedanı boyunca değişiklik göstermiş olsa da, bu makam önceki dönemlerde olduğu gibi güçlü bir statü olarak varlığını sürdürmüştür.

Şahbanu unvanı yalnızca kişinin adının başında kullanılırdı. Bununla birlikte, kbu unvanla birlikte hem öncesinde hem de sonrasında eklenen farklı hitap ifadeleri de bulunmaktaydı. Soybilim yasalarına göre, bir ebeveyne resmî hitap şu şekildeydi: **Devletli Şahinşah Vahdeti Aliyye-i İsmati-Şan Hazretleri**.

Bu kullanım, Kaçar Hanedanı'nın egemenlik kavramının aynı zamanda **aile hukuku** çerçevesinde algılandığını göstermektedir. Bu durum, 19. yüzyılın başlarında Batılı gözlemciler tarafından da bilinmekteydi.

18. yüzyılın sonlarına doğru, Kaçar Hanedanı'nın hem erkekleri hem de kadınları tarafından kullanılan bu unvan, imparatorluk ailesinin önde gelen üyeleri arasında zamanla yerini, özellikle kadınlar için "hanım", erkekler için ise "bey" gibi daha yaygın hitaplara bırakmaya başlamıştır.

## Kaynakça