İsmail bin Ahmed

**Abū Ibrāhīm Ismā'īl ibn-i Aḥmad-i Sāmāni** (; Mayıs 849 - 24 Kasım 907), daha çok **İsmail-i Samani** ( olarak bilinir.) ve aynı zamanda **İsmail bin Ahmed** ( olarak da bilinir.), Mâverâünnehir'in (892-907) ve Horasan'ın (900-907) Sâmânî emiriydi. Onun saltanatı sırasında Sâmânîler güçlü bir güç olarak ortaya çıktı. Ahmed bin Esed'in oğlu ve Zerdüştlüğü reddedip İslam'ı benimseyen Sâmânî hanedanının aynı adlı atası Saman Huda'nın soyundan geliyordu.

## Arka plan
Sâmânîler, Belh'e özgüydüler ve bu da onların Baktriya kökenli olduklarını gösteriyor. Ailenin kendisi, İslam öncesi Sasani döneminde İran'ın Yedi Büyük Hanedanı'ndan biri olan Part Mihran ailesinin soyundan geldiğini iddia ediyordu. Ancak bu muhtemelen sadece soylarını güçlendirmeye yönelik bir girişimdi. Başlangıçta Ak Hun kökenli olabilirler, bu da onların bastığı madeni paralardan birinin Sasaniler'inkinden ziyade Ak Hunlar ile aynı tarzda basılmış olmasından anlaşılıyor. Bununla birlikte, Sâmânî kraliyet ailesi hem Farsça konuşuyor hem de savunuyordu ve ayrıca muhtemelen yönetimlerinin Sasani İmparatorluğu'nun bir devamı olduğuna dair inancı yayma amaçlarının bir parçası olarak birçok İslam öncesi bürokratik ünvanı da kullanıyordu.

## Erken dönem
İsmail, 849 yılında Fergana'da doğdu; Ahmed bin Esed'in oğluydu ve 864/5 yılında Sâmânîler tahtına çıkan Nasr adında bir erkek kardeşi vardı. Nasr döneminde İsmail, Harezmli kuvvetlerin yağmalamasıyla harap olan Buhara'nın kontrolünü ele geçirmek üzere gönderildi. Kent halkı, İsmail'i istikrar getirebilecek biri olarak görerek sevinçle karşıladı.

Kısa bir süre sonra vergi paralarının nereye dağıtılacağı konusunda çıkan ihtilaf Nasr ile İsmail arasında anlaşmazlığa yol açtı. Mücadelenin sonunda İsmail'in galip geldi. Devleti fiilen kontrol altına almış olmasına rağmen kardeşini resmen devirmemiş, Buhara'da kalmayı sürdürmüştür. Bunu, halifenin Mâverâünnehir'in resmi yönetimini Nasr'a vermiş olmasından dolayı yaptı; halifenin gözünde Nasr, bölgenin tek meşru hükümdarıydı. Ayrıca Sistanlı Saffârîler'in Mâverâünnehir üzerinde hak iddiaları vardı; Nasr'ın devrilmesi Saffariler'e işgal için bir bahane vermiş olacaktı. İsmail bu nedenle Ağustos 892'de Nasr'ın ölümüne kadar onu resmen hükümdar olarak tanımaya devam etti ve bu tarihten sonra resmen iktidarı ele geçirdi.

## Saltanatı
### Mâverâünnehir ve Horasan'da iktidarın güçlenmesi

İsmail kuzeyde ve doğuda etkindi, Sâmânî nüfuzunu istikrarlı bir şekilde yayıyordu ve Kirman, Sistan ve Kabil de dahil olmak üzere diğer bölgeler üzerindeki kontrolünü sağlamlaştırıyordu. İsmail, ekonomik ve ticari kalkınmayı sağlamada başarılı oldu ve güçlü bir ordu örgütledi. İsmail'in bölgeye alimleri, sanatçıları ve hukuk doktorlarını çekmesi nedeniyle başkenti Buhara'yı İslam'ın en görkemli şehirlerinden biri haline getirdiği söylenmektedir.  Kur'an'ın Farsçaya ilk çevirisi Sâmânîler döneminde tamamlandı. İsmail'in saltanatı sırasında Sünni teolojisi büyük ölçüde gelişti ve çok sayıda cami ve medrese inşa edildi.

893 yılında İsmail, Karluk Türkleri'nin başkenti olan Taraz şehrini ele geçirerek çok sayıda köle ve hayvan aldı. Ayrıca bir Nestûrî kilisesi camiye çevrildi. Ayrıca Uşrusana Prensliği'ne son vererek Sâmânîlerin Seyhun Nehri üzerindeki kontrolünü genişletti. İsmail ve diğer Sâmânî hükümdarları İslam'ı bölge halkı arasında yaydılar ve 30.000'e yakın Türk çadırı İslam'ı kabul etti. Saltanatı sırasında doğudaki çok sayıda bölgesel devleti egemenliği altına aldı, bazılarını doğrudan kendi sınırları içine kattı, diğerlerinin yerel yöneticilerini de vasal olarak elinde tuttu. Kuzeydeki Harezm bölündü; güney kısmı Afrigid hükümdarlarının özerkliğinde kalırken, kuzey kısmı bir Sâmânî yetkilisi tarafından yönetildi. 903 yılında yapılan bir seferle Sâmânîlerin sınırları daha da sağlamlaştırıldı. Bu seferler, devletin kalbini Türk akınlarından koruduğu gibi, Müslüman misyonerlerin bölgede faaliyetlerini genişletmesine de imkân sağlamıştır.

Kardeşi Nasr'ın ölümünden sonra bile İsmail'in Buhara'daki yönetimi halife tarafından resmen tanınmamıştı. Sonuç olarak, Saffari hükümdarı Amr bin Leys halifeden Mâverâünnehir'inin atanmasını istedi. Ancak halife Mutazıd, İsmail'e Amr bin Leys ve halifenin gaspçı olarak gördüğü Saffarilerle savaşması için bir mektup gönderdi. Mektupta halifenin, Horasan'ın meşru hükümdarı olarak gördüğü İsmail için dua ettiği belirtiliyordu. Bu mektup İsmail üzerinde derin bir etki bıraktı çünkü o, Saffariler'e karşı koymaya kararlıydı.

İki taraf 900 yılı baharında Afganistan'ın kuzeyindeki Belh'te savaştı. Muharebe sırasında İsmail, Amr'ın 70.000 kişilik süvarisine karşı 20.000 atlıyla çıktığı için sayıca önemli ölçüde azdı. İsmail'in atlıları yetersiz teçhizatlıydı; çoğunun üzengisi tahtadandı, bazılarının da kalkanı veya mızrağı yoktu. Amr bin Leys'in süvarileri ise tam teçhizatlı, silah ve zırhlarla donatılmışlardı. Şiddetli çatışmalara rağmen Amr, birliklerinden bazılarının taraf değiştirip İsmail'e katılmasıyla esir alındı. İsmail, onu fidye karşılığında Saffarilere vermek istedi, ancak onlar reddetti, bu yüzden Amr'ı halifeye gönderdi, o da bu konuda Amr'ın davranışlarını suçladı ve ardından İsmail'i Horasan, Taberistan, Rey ve İsfahan ile görevlendirdi.

### Kuzey İran'ın Sâmânîler tarafından fethi

İsmail, halifenin bu ihsanından faydalanarak, o dönemde Muhammed bin Zeyd önderliğindeki Zeydîler'in kontrolünde bulunan Taberistan'a bir ordu göndermeye karar verdi. Muhammed ve ordusu, Gürgan'da Muhammed bin Harun es-Serahsi komutasındaki Samanî ordusuyla karşılaştı ve çıkan savaşta Samanîler galip geldi, ağır yaralı olan Muhammed esir alındı. Ertesi gün, 3 Ekim 900'de (ya da Ebu'l-Faraj'a göre Ağustos'ta) öldü. Cesedi başsız bırakılarak Buhara'daki Sâmânî sarayında bulunan İsmail'e gönderildi.

Muhammed'in oğlu ve vârisi olarak belirlenen Zeyd de yakalanıp Buhara'ya gönderilince, Zeydi liderleri Zeyd'in küçük oğlu Mehdi'yi kendilerine yönetici olarak ilan etmeyi kabul ettiler; ancak aralarında anlaşmazlık çıktı: İçlerinden biri kendini Abbasilerden yana ilan etti ve askerleri Zeydi taraftarlarına saldırarak onları katletti. Bunun yerine Samanoğulları eyaleti ele geçirdi. Sâmânîler'in fethi, eyalette Sünni İslam'ın yeniden canlanmasını beraberinde getirdi.

Ancak İsmail'in generali Muhammed bin Harun kısa süre sonra isyan etti ve İsmail'i 901 yılında oğlu Ahmed Sâmânî ve kuzeni Ebu'l-Abbas Abdullah komutasında bir orduyu Tabaristan da dahil olmak üzere kuzey İran'a göndermek zorunda bıraktı ve Muhammed'i Deylem'e kaçmak zorunda bıraktı. Sâmânî ordusu ayrıca Rey ve Kazvin de dahil olmak üzere birkaç şehri daha fethetmeyi başardı, ancak sonraki yöneticiler bu toprakları Deylemliler ve Kürtler kaybettiler. İsmail daha sonra amcasının oğlu Ebü'l-Abbas Abdullah'ı Tabaristan valisi olarak atadı.

İsmail, adet olduğu üzere halifeye hediyeler göndermeye devam etti ancak ne haraç ne de vergi ödedi. Her ne kadar *[[Emir (makam sahibi)|emir]]* unvanından daha yüksek bir unvan almamış olsa da, her bakımdan bağımsız bir hükümdardı.

### Ölümü
Uzun bir hastalıktan sonra İsmail 24 Kasım 907'de öldü ve yerine oğlu Ahmed Sâmânî geçti. İsmail, başkalarına muazzam miktarda ganimet ve zenginlik verdi ve hiçbir şeyini saklamadı.

## Mirası

İsmail, yetenekli bir general ve güçlü bir hükümdar olarak tanınmıştır; onun hakkında Arapça ve Farsça kaynaklarda çok sayıda rivayet bulunmaktadır. Ayrıca kuzeye yaptığı seferler sayesinde imparatorluğu düşman saldırılarından o kadar güvendeydi ki, Buhara ve Semerkant'ın savunmaları kullanılamıyordu. Ancak bunun daha sonraki sonuçları oldu; hanedanlığın sonlarında, daha önce güçlü olan ancak artık yıkılan surlar yüzünden Sâmânîler, Karahanlılar ve diğer düşmanlar tarafından sürekli saldırıları altında kaldılar.

943 yılında yazan Buharalı bir tarihçiye göre İsmail:
Gerçekten padişahlığa layık ve layıktı. Akıllı, adaletli, merhametli, akıl ve basiret sahibi bir insandı... İşleri adalet ve güzel ahlakla yürütürdü. Kim halka zulmettiyse onu cezalandırırdı... Devlet işlerinde her zaman tarafsızdı. 

Ünlü alim Nizâmülmülk, Siyasetname isimli meşhur eserinde İsmail hakkında şöyle diyor:
Son derece adildi ve iyi nitelikleri çoktu. Tanrı'ya (güç ve şan O'nundur) saf bir inancı vardı ve yoksullara karşı cömertti - bunlar onun dikkate değer erdemlerinden sadece biriydi.

Tacikistan'da Sovyet yönetiminin sona ermesiyle İsmail'in mirası yeni kurulan Tacik devleti tarafından canlandırıldı ve itibarı iade edildi. Tacikistan para birimi onun adını taşımaktadır (somoni) ve SM 100 banknotta tasvir edilmiştir. Ayrıca Tacikistan'ın (ve eski Sovyetler Birliği'nin) en yüksek dağı İsmail Dağı'nın ismiyle anıldı. Önceleri "Stalin Tepesi" ve "Komünizm Tepesi" olarak bilinen dağ, daha sonra İsmoil Somoni Tepesi adını almıştır.

## Notlar

## Kaynakça
;Özel

;Genel
* 
* 
* 
* 
* 
*