Parthia

**Parthia** ( *Parθava*;  *Parθaw*;  *Pehlevi* ), Büyük İran'ın kuzeydoğusunda bulunan tarihi bir bölgedir. MÖ 7. yüzyılda Medler tarafından fethedilmiş ve boyunduruk altına alınmış, MÖ 6. yüzyılda II. Kiros yönetimindeki Ahameniş İmparatorluğu'na dahil edilmiş ve MÖ 4. yüzyılda Büyük İskender'in seferlerinden sonra Helenistik Seleukos İmparatorluğu'nun bir parçasını oluşturmuştur. Bölge daha sonra Part İmparatorluğu'nun (MÖ 247 - MS 224) hükümdarları olan Doğu İran Parni halkının ve Arsak hanedanının siyasi ve kültürel üssü olarak hizmet etmiştir. İslam öncesi İran'ın son devleti olan Sasani İmparatorluğu da bölgeyi elinde tutmuş ve feodal aristokrasisinin bir parçası olarak yedi Part klanını korumuştur.

## İsim

"Parthia" ismi Latince **' kelimesinin devamıdır, [[Eski Farsça]] **', İranlı bir halk olan "Partlar"ı ifade eden Partça kendi kendini tanımlayan terimdi. Helenistik Dönem bağlamında, *Parthia* aynı zamanda *Parthyaea* olarak da karşımıza çıkar.

Parthia, Sasani dönemindeki Orta Fars kaynaklarında *Pahlaw* olarak biliniyordu ve daha sonraki İslam yazarları tarafından *Pahla* veya *Fahla olarak* biliniyordu, ancak esas olarak İran'ın batısındaki Parthia bölgesini ifade ediyordu.

## Coğrafya
Parthia orijinal konumu kabaca İran'ın kuzeydoğusundaki bir bölgeye karşılık gelir, ancak bir kısmı güney Türkmenistan'dadır. Kuzeyde Kopet Dağları, güneyde ise Kebir Çölü Çölü ile sınır komşusudur. Batıda Medya, kuzeybatıda Hyrkania, kuzeydoğuda Margiana ve doğuda Aria ile sınır komşusudur.

Part İmparatorluğu döneminde Parthia, Hyrkania ile tek bir idari birim olarak birleşmişti ve bu nedenle bu bölge sıklıkla (bağlama bağlı olarak) Parthia'nın bir parçası olarak kabul edilirdi.

Erken Sasani İmparatorluğu döneminde Parthia, İran platosunun orta kesiminde yer alıyordu ve güneyde Pars, güneybatıda Huzistan, kuzeybatıda Med, kuzeyde Elburz Dağları, kuzeydoğuda Abarşehr ve doğuda Kirman ile komşuydu. Geç Sasani İmparatorluğu döneminde Partlar, orta ve kuzey-orta İran'ı kapsayacak şekilde genişledi, ancak aynı zamanda platonun batı kısımlarına da yayıldı.

İslami dönemde Parthia Orta ve Batı İran'da yer aldığına inanılıyordu. İbnü'l-Mukaffa, Parthia'nın İsfahan, Rey, Hemedan, Mah-i Nihavend ve Azerbaycan bölgelerini kapsadığını düşünüyordu. Aynı tanım Hârizmî ve Hamza el-İsfahani'nin eserlerinde de bulunmaktadır. El-Dinevari, Parthia terimini kullanmasa da Cibal'i son Part kralı IV. Erdevân'ın ülkesi olarak görüyordu.

## Tarih

### Ahamenişler dönemi

Partların yaşadığı bölge olarak Parthia, ilk olarak Ahamenişlerin hakimiyetindeki valiliklerin ("satraplıklar") listelerinde siyasi bir varlık olarak karşımıza çıkar. Bundan önce, bölge halkının Medler'in tebaası olduğu görülmektedir ve MÖ 7. yüzyıl Asur metinleri Partakka veya Partukka adında bir ülkeden bahseder (ancak bunun "topografik olarak daha sonraki Parthia ile örtüşmesi gerekmez").

II. Kiros'un Medli Astyages'i yenmesinden bir yıl sonra, Partlar, Kiros'u hükümdarları olarak tanıyan ilk eyaletlerden biri oldu ve "bu bağlılık Kiros'un doğu kanatlarını güvence altına aldı ve ona imparatorluk seferlerinin ilkini Sardis'e karşı yürütme olanağı sağladı." Yunan kaynaklarına göre, I. Darius'un Ahameniş tahtını ele geçirmesinin ardından Partlar, ona karşı ayaklanmak için Med kralı Phraortes ile birleştiler. Eyaletin Ahameniş valisi İstaspis (Darius I'in babası olduğu söylenir), MÖ 522-521 civarında meydana geldiği anlaşılan isyanı bastırmayı başardı.

Parthia hakkında ilk yerli İranlı ifadesi I. Darius'un Behistun Yazıtı'dır; burada Parthia, Drangiana civarındaki valilikler arasında (tipik İran saat yönünde) listelenmiştir. Yazıt yaklaşık MÖ 520 yılına tarihlenmektedir. Yönetimin merkezi "[daha sonra Hekatompilus olarak bilinecek olan]" idi. Partlar, Herodot'un Ahamenişlere tabi halklar listesinde de yer almaktadır; tarih yazarı, Partları, Harazmileri, Soğdları ve Areioileri tek bir satraplığın (16. satraplık) halkları olarak ele alır ve krala yıllık haraç olarak yalnızca 300 talent gümüş ödediğini belirtir. Bu durum, "modern bilim insanları arasında haklı olarak soru işaretlerine neden olmuştur."

MÖ 331 yılında Gaugamela Muharebesi'nde III. Darius'un kuvvetleri ile Büyük İskender'in kuvvetleri arasında, böyle bir Part birliği o dönemde Partların Ahameniş valisi olan Fratafernis tarafından komuta ediliyordu. III. Darius'un yenilgisinin ardından Fratafernis, Makedonyalılar M.Ö. 330 yazında oraya vardığında valiliğini İskender'e teslim etti. Fratafernis, İskender tarafından yeniden vali olarak atandı.

### Seleukoslar dönemi
İskender'in ölümünün ardından, MÖ 323'te Babil Bölünmesi ile eski vali Fratafernis, Parthia kontrolünü elinde tuttu ve Hyrkania valisi oldu. MÖ 320'de, Triparadisos Bölünmesi ile Parthia, Soğdya'nın eski valisi olan Filip'e yeniden verildi. Birkaç yıl sonra, eyalet Media Magna valisi Peithon tarafından işgal edildi ve ardından kardeşi Eudamus'u vali yapmaya çalıştı. Peithon ve Eudamus geri püskürtüldü ve Partlhia kendi başına bir valilik olarak kaldı.

MÖ 316 yılında, I. Seleukos'un vasalı ve Baktriya (ve anlaşıldığı kadarıyla Aria ve Margiana) valisi olan Stasander, Parthia olarak atandı. Sonraki 60 yıl boyunca, çeşitli Seleukoslar eyaletin valileri olarak atandı.

MÖ 247'de, II. Antiohos'un ölümünün ardından, III. Ptolemaios, Seleukos başkenti Antakya'nın kontrolünü ele geçirdi ve "böylece Seleukos hanedanının geleceğini bir anlığına şüpheli bıraktı." Belirsiz siyasi durumdan yararlanan Parthia'nın Seleukos satrapı Andragoras bağımsızlığını ilan etti ve kendi paralarını basmaya başladı.

Bu arada, " İskit veya Baktriya kökenli Arsakes adında bir adam, Hazar Denizi'nin güneydoğusundaki Tajen/Tajend Nehri vadisinden gelen doğu İranlı bir halk olan Parni'nin lideri seçildi". Parthia'nın Seleukos İmparatorluğu'ndan ayrılmasının ve bunun sonucunda Seleukos askeri desteğinin kaybının ardından Andragoras sınırlarını korumakta zorluk çekti ve yaklaşık MÖ 238 – “Arsakes ve kardeşi Tiridates ” komutası altında – Parniler Parthia'yı işgal etti ve bu bölgenin kuzey bölgesi olan Astabene'nin (Astawa) kontrolünü ele geçirdi; idari başkenti ise Kabuchan'dı (vulgate'te Goçan).

Kısa bir süre sonra Parniler, Parthia'nın geri kalanını Andragoras'tan ele geçirdi ve bu süreçte onu öldürdü. II. Seleukos komutasındaki Seleukosların ilk cezalandırma seferi başarılı olmasa da, III. Antiohos komutasındaki Seleukoslar, MÖ 209 yılında Arsak kontrolündeki toprakları geri aldı. Arsakes'in (veya Tiridates'in) halefi olan II. Arsakes'den itibaren. II. Arsakes barış istedi ve vasal statüsünü kabul etti,  ve II. Arsakes'in torunu (veya büyük yeğeni) I. Fraates'e kadar Arsakesler/Parniler bağımsızlıklarını tekrar iddia etmeye başlamadılar.

### Arşaklar dönemi

Arşak Hanedanı, Part ülkesindeki üslerinden, sonunda egemenliklerini Büyük İran'ın çoğunu kapsayacak şekilde genişlettiler. Ayrıca, Ermenistan, İberya ve Albanya'nın tahtlarında hızla birkaç kendi adını taşıyan kol kurdular. Arşaklılar, Part ülkesinde nadiren başkent sahibi olsalar da, güç merkezleri orada, askeri ve mali desteklerine bağlı oldukları Part feodal aileleri arasındaydı. Bu destek karşılığında, bu aileler Part'a bitişik ilk fethedilen topraklar arasında, Part soylularının daha sonra eyalet yöneticileri olarak yönettiği geniş toprak parçaları aldılar. Bu şehir devletlerinin en büyükleri Kuchan, Semnan, Gorgan, Merv, Zabol ve Yezd'di.

'ten itibaren, bu bir avuç Part soylu ailesinin gücü ve etkisi öylesine büyüktü ki, sık sık hükümdara karşı çıktılar ve sonunda hanedanın "çöküşüne katkıda bulunan bir faktör" oldular.

dan itibaren Partlar, Sakalar, Yüeçiler ve Massagetler de dahil olmak üzere çeşitli göçebe kabilelerin sayısız saldırısına maruz kaldı. İmparatorluğu göçebelere karşı savunmak, II. Fraates ve I. Erdevân'ın hayatlarına mal oldu.

'de, muhtemelen Phraates'in daha önce zulmettiği soyluların desteğiyle, Tiridates adlı bir adamın IV. Fraates'e isyan etmesiyle iç savaş çıktı. İsyan başlangıçta başarılı oldu, ancak MÖ 25'te başarısızlığa uğradı 9/8'de Part soyluları, tercih ettikleri kralı tahta çıkarmayı başardılar, ancak Vonones'in bütçe kontrolü çok sıkı olduğu ortaya çıktı ve taht, Arşaklı olmayan bir Part soylusu olduğu anlaşılan II. Erdevân lehine gasp edildi. Ancak Erdevân konumunu sağlamlaştırmaya çalıştığında (ki çoğu durumda başarılı oldu), Part eyalet yöneticilerinin egemen olduğu bölgelerde bunu başaramadı.

MS 2. yüzyıla gelindiğinde, komşu Roma ve göçebelerle sık sık yaşanan savaşlar ve Part soyluları arasındaki iç çekişmeler, Arşaklıları boyunduruk altına aldıkları toprakları artık savunamayacakları bir noktaya kadar zayıflatmıştı. Vasallar giderek daha fazla bağımsızlık talep ettikçe veya başkaları tarafından boyunduruk altına alındıkça imparatorluk parçalandı ve Arşaklılar, sonunda Nisan 224'te, eskiden güneybatı İran'dan küçük bir vasal olan Pers Sasanileri tarafından yenilgiye uğratıldı.

### Sasaniler döneminde
Parthia, muhtemelen I. Erdeşîr'in IV. Erdevân'a karşı kazandığı zaferden sonra fethettiği ilk bölgeydi ve bu durum Sâsânî Hanedanı'nın kurucusu için eyaletin önemini gösteriyordu. Part soylularının bir kısmı bir süre Sasani egemenliğine direnmeye devam etti, ancak çoğu çok erken bir dönemde Sasanilere bağlılıklarını değiştirdi. Part soylu ailelerinden geldiklerini iddia eden birkaç aile, "Yedi hanedan" olarak bilinen bir Sasani kurumu haline geldi; bunlardan beşi "büyük olasılıkla" Part kökenli değildi, ancak "ailelerinin antik çağ geçmişini vurgulamak için" uydurulmuş soy ağaçlarıydı.

Parthia, 3. yüzyıl boyunca önemini korudu. I. Şâpûr, Kâbe-yi Zerdüşt yazıtında Parthia eyaletini Pars'tan sonra ikinci sırada listeler. Abnun yazıtı, 243/44'teki Roma işgalini Pars ve Parthia'ya bir saldırı olarak tanımlar. Romalıların Mezopotamya'dan öteye gitmediği düşünüldüğünde, "Pars ve Parthia" ifadesinin Sasani İmparatorluğu'nun kendisini temsil ediyor olması mümkündür. Parthia ayrıca , 260'taki Edessa Muharebesi'nden sonra Romalı savaş esirlerinin yerleşim için seçtiği ikinci eyalettir.

## Dil ve edebiyat

Partlar, kuzeybatı İran dili olan Partça konuşuyorlardı. Sasani döneminden önceki hiçbir Part edebiyatı orijinal haliyle günümüze ulaşmamıştır ve çok az şey yazmış gibi görünüyorlar. Bununla birlikte, Partların gelişen bir sözlü ozan-şair kültürü vardı; öyle ki "ozan" kelimesi (*gosan*) birçok İran dilinde ve özellikle de Ermenicede () günümüze kadar ulaşmıştır ve bu dil üzerinde (özellikle sözcük dağarcığı ve kelime bilgisi açısından) büyük bir etki bırakmıştır. Bu profesyoneller, beşikten mezara kadar Part günlük yaşamının her alanında belirgindi ve hem kralları hem de sıradan insanları eğlendiriyor, patronlarının değerini efsanevi kahramanlar ve yöneticilerle olan ilişkileri aracılığıyla ilan ediyorlardı.Bu Part kahramanlık şiirleri, "esas olarak kayıp Orta Farsça *Xwaday-namag'ın* Farsçası ve özellikle Firdevsî'nin *[[Şehnâme]]* eseri aracılığıyla biliniyordu, [şüphesiz ki] [Firdevsî'nin] zamanındaki Horasan'da henüz tamamen kaybolmamıştı."

Parthia'da, yazılı Partçanın kanıtlanmış kullanımı, günümüz Türkmenistan'ındaki Nisa'da (bir şarap deposu olduğu anlaşılan bir yerde) bulunan yaklaşık üç bin ostrakon parçasıyla sınırlıdır. Parthia dışında da yazılı Partçaya ait bir avuç kanıt bulunmuştur; bunların en önemlileri, İran'ın Kirmanşah eyaletindeki Avroman'da bulunan bir arazi satış belgesinin bir kısmı ve günümüz Suriye'sindeki Dura-Europos'ta bulunan daha fazla çömlek parçası, grafiti ve bir iş mektubu parçasıdır.

Partlı Arsaklılarının nispeten geç bir zamana kadar Partçayı kullanmadıkları anlaşılıyor ve bu dil ilk olarak I. Vologases'in (MS 51-58) hükümdarlığı sırasında Arsak sikkelerinde görülmektedir. Partçanın kullanımının yine de yaygın olduğuna dair kanıtlar erken Sasani dönemlerine dayanıyor; erken dönem Persis krallarının beyannameleri, ana dilleri olan Orta Farsça'ya ek olarak, Partça da yazılmıştı.

''Fahlaviyat'' olarak bilinen eski şiirler çoğunlukla İslam döneminde Parthia'nın bir parçası olarak kabul edilen bölgelerden gelmektedir. Bu şiirler sözlü edebiyatın özelliklerini taşır ve Part ozanlarının sözlü geleneklerini devamı olabilir.

## Toplum

"Oldukça büyük" şehir devletleri, MÖ 1. binyıl kadar erken bir tarihte Parthia'da mevcuttu ve "sadece Ahamenişler veya Seleukoslar döneminden beri değil." Ancak, toplum çoğunlukla kırsaldı ve emrinde çok sayıda serf, köle ve diğer sözleşmeli emek gücü bulunan büyük toprak sahiplerinin egemenliği altındaydı. Özgür köylülerin yaşadığı topluluklar da mevcuttu.

Arşaklılar döneminde Part toplumu dört sınıfa ayrılmıştı (hür insanlarla sınırlıydı). En üstte krallar ve kralın yakın akrabaları vardı. Bunları daha alt düzeydeki soylular ve genel rahipler, ardından tüccar sınıfı ve alt rütbeli memurlar, en altta ise çiftçiler ve çobanlar yer almaktaydı.

Part ekonomisi hakkında çok az şey bilinmektedir, ancak tarımın bunda en önemli rolü oynamış olması muhtemeldir. Önemli ticaret ilk olarak İpek Yolu'nun kurulmasıyla, Hekatompilus'un önemli bir kavşak haline geldiği zaman () ortaya çıkmıştır.

## Parthia şehirleri
Ana ticaret yolu üzerinde bulunan Nisa (Nissa, Nusay) veya Mithradātkert, Part İmparatorluğu'nun (yaklaşık MÖ 250) en eski başkentlerinden birisidir. Şehir, Kopetdağ dağlarının kuzey eteklerinde, günümüz Aşkabat şehrinin (Türkmenistan'ın başkenti)  batısında yer almaktadır. Nisa, "Helenistik Yunan tarzında yükselen iki katlı bir salona" ve erken dönem Arşak Hanedanı tarafından kullanılan tapınak komplekslerine sahipti. Part Kralı I. Mithridates'in hükümdarlığı sırasında () adı *Mithradatkirt* ("Mithradates kalesi") olarak değiştirilmiştir. Merv (günümüzde Meryem) bir başka Part şehridir.

* Apaveritica (günümüzde Abivard )
* Asaak
* Hecatompylos (günümüzde Damgan)
* Hyrkania (günümüzde Gürgan)
* Patigrabana (muhtemelen günümüzde İran'ın Tus şehri)
* Serahs (günümüzde Serahs)
* Susia (günümüzde Zuzan) *bazı haritalarda Part yerine Aria'da gösteriliyor*
* Tabiene (günümüz Tebes)
* Zadracarta (günümüzde Sari)

## Kaynakça
;Özel

;Genel

* 
* .
* .
* .
* .
* 
* 
* .
* .
* .
* .
* Olbrycht, Marek Jan (1998), Parthia et ulteriores gentes. Die politischen Beziehungen zwischen dem arsakidischen Iran und den Nomaden der eurasischen Steppen, Munich.
* Olbrycht, Marek Jan (2016), "Manpower Resources and Army Organisation in the Arsakid Empire", *Ancient Society,* 46, pp.&nbsp;291–338 (DOI: 10.2143/AS.46.0.3167457).
* .
* Verstandig Andre (2001), *Histoire de l'Empire Parthe*. Brussels, Le Cri.
* Wolski, Józef (1993), "L'Empire des Arsacides" (= *Acta Iranica* 32), Lovanii: Peeters
* .

## Konuyla ilgili yayınlar

* 

## Dış bağlantılar
*