Irak ve Şam İslam Devleti'nin kültürel mirası yok etmesi

IŞİD, 2014 yılından bu yana başta Irak ve Suriye olmak üzere Libya'da benzeri görülmemiş bir ölçekte kültürel mirası tahrip etti. Bu saldırı ve yıkımlar, insanlık tarihi açısından önem taşıyan çeşitli antik ve Orta Çağ eserlerini, müzeleri, kütüphaneleri ve ibadethaneleri hedef aldı. Haziran 2014 ile Şubat 2015 arasında IŞİD'in Selefi cihatçıları yalnızca Musul'da en az 28 tarihi dini yapıyı yağmaladı ve yıktı. Bu yıkımlar sırasında yağmalanan değerli eşyaların çoğu, İslam Devleti'nin ekonomisini güçlendirmek için kullanıldı.

IŞİD, Mezopotamya'daki önemli antik yerleşim yerlerinin yanı sıra, Irak'taki Hıristiyan mirasına da büyük zararlar verdi. Ayrıca, İslam Devleti ideolojisinde izin verilenlere aykırı olduğunu beyan ettiği İslami mekanları da yok etti. Böylece Şii İslami mekanların ve uyumsuz gördükleri Sünni İslami mekanları yıktı.

## Motivasyon
IŞİD, takipçilerine göre "tevhidi (tek tanrıcılığı) tesis etmeye" ve " şirki (çok tanrıcılığı) ortadan kaldırmaya büyük önem veren" Selefiliği  nedeniyle kültürel miras alanlarının tahrip edilmesini meşrulaştırıyor. Dolayısıyla tarihi ve kültürel miras alanlarını yok etmelerinin ideolojik bir temeli var. IŞİD, Palmira ve Nimrud gibi yerlerdeki yıkım eylemlerini Sünni İslam geleneğine uygun olarak görüyor.

IŞİD'in tarihi mekanları tahrip etmesinin arkasında ideolojik nedenlerin ötesinde, daha pratik nedenler de var. Bu tür yerlerin tahrip edilmesiyle dünyanın dikkatini çekmek kolaydır, zira sonrasında gelen yoğun medya ilgisi ve uluslararası kınama da buna dahildir. Tarihi kalıntıların yok edilmesi aynı zamanda IŞİD'in temiz bir sayfa açmasına ve hiçbir önceki kültür veya medeniyete ait iz bırakmadan yeniden başlamasına olanak sağlıyor. Aynı zamanda grubun kendi kimliğini oluşturması ve tarihe adını yazdırması için ideal bir platform sağlıyor. Görüntüler aşırı yıkımı göstermesine rağmen, DEAŞ yağmalanan tarihî eserleri faaliyetlerini finanse etmek için kullandı. BM'nin 2011'den bu yana Suriye'den yağmalanan eserlerin ticaretini yasaklamasına rağmen, grup bu eserleri Orta Doğu'dan kaçırarak Avrupa ve Kuzey Amerika'daki yeraltı antika pazarlarına taşıdı.

## Yıkılan miras

### Camiler ve türbeler
2014 yılında medya, IŞİD tarafından ele geçirilen bölgelerde hem Sünni hem de Şii mezheplerine ait çok sayıda dini yapının yıkıldığını bildirdi. Bunlar arasında İbnü'l-Esir Türbesi, Musul'daki İmam Abbas Camii, Şeyh Cevad Es-Sadık Camii, Seyyid Er-Mamut Baba Türbesi, Kaddo Camii, Şehitler Camii, Tal Afar'daki Saad İbn Akil Türbesi, Sufi Ahmed el-Rifai Türbesi ve Mahlabiya Bölgesi'ndeki Şeyh İbrahim Türbesi bulunmaktadır.

IŞİD, Musul'da da üzerlerine türbeler inşa edilmiş çok sayıda mezarı hedef aldı. Temmuz 2014'te DEAŞ, Hz. Danyal'ın mezarlarından birini ve Hz. Yunus ve Yorgi türbesini de patlayıcılarla yıktı. Aynı ayda IŞİD, 13. yüzyılda Moğol istilasından kurtulan az sayıdaki yapıdan biri olan Musul'daki İmam Avnuddin Türbesi'ni de yıktı. Yıkım çoğunlukla patlayıcılarla gerçekleştirildi, ancak bazı durumlarda buldozerler kullanıldı.

24 Eylül 2014'te Tikrit'te Hz. Ömer dönemine ait kırk mezarın bulunduğu El-Erbain Camii havaya uçuruldu. Binada ayrıca biri Sitt Nefisa'ya, diğeri Amr ibn Cündeb el-Ghafari'ye ithaf edilmiş iki türbe bulunuyordu.

IŞİD, 26 Şubat 2015'te Musul'un merkezindeki 12. yüzyıldan kalma Yeşil Cami'yi havaya uçurdu. Aynı yıl IŞİD, Musul'daki camilerden tüm dekoratif unsurların ve fresklerin, hatta Allah'ı anan Kuran ayetleri içerenlerin bile kaldırılmasını emretti. IŞİD bunları "şeriatın temellerine aykırı, hatalı bir yaratıcılık biçimi" olarak niteledi. Musul'da bu emre karşı çıkan en az bir imam vurularak öldürüldü.

IŞİD, 2017 yılında El Nuri Camii'ni ve eğik minaresini yıktı. Bu cami, DEAŞ lideri Ebu Bekir el-Bağdadi'nin üç yıl önce İslam Devleti halifeliğini ilan ettiği camiydi. IŞİD, caminin IŞİD'e karşı ortak güçler tarafından bombalandığını iddia etti ancak video analizleri caminin IŞİD tarafından yerleştirilen bombalarla yıkıldığını gösterdi.

### Kiliseler ve manastırlar

Haziran 2014'te IŞİD unsurlarına Musul'daki tüm kiliseleri yıkma talimatı verildiği bildirilmişti. O tarihten bu yana şehirdeki kiliselerin çoğu yıkıldı. Bunlar:

* Meryem Ana Kilisesi, Temmuz 2014'te çok sayıda el yapımı patlayıcıyla yıkıldı.
* Irak'ın en eski manastırı olan Dair Mar Elia, 2014 yılının Ağustos sonu ile Eylül ayı arasında yıkıldı. Yıkım Ocak 2016'ya kadar bildirilmedi.
* 20. yüzyılın başlarında inşa edilen El-Tahera Kilisesi'nin  2015 yılının Şubat ayının başlarında havaya uçurulmuş olması muhtemel.
* Irak hükûmet yetkilisi Dureid Hikmet Tobia'ya göre, 10. yüzyıldan kalma bir Keldani Katolik kilisesi olan St. Markourkas Kilisesi, 9 Mart 2015'te yıkıldı. Yakındaki bir mezarlık da buldozerle yıkıldı.
* "Binlerce yıllık" olduğu söylenen bir diğer kilise de Temmuz 2015'te havaya uçuruldu. Kürt kaynaklarına göre kilise yıkılırken dört çocuk da istemeden hayatını kaybetti.
* 1872 yılında inşa edilen Sa'a Qadima Kilisesi, Nisan 2016'da havaya uçuruldu.

IŞİD ayrıca Irak ve Suriye'nin başka yerlerinde de çok sayıda kiliseyi havaya uçurdu veya yıktı. Suriye'nin Deyr ez-Zor kentindeki Ermeni Soykırımı Anıt Kilisesi, 21 Eylül 2014'te IŞİD militanları tarafından havaya uçuruldu.

24 Eylül 2014'te DEAŞ militanları Tikrit'teki Asur Doğu Kilisesi'ne ait 7. yüzyıldan kalma Yeşil Kilise'yi (aynı zamanda Aziz Ahadamah Kilisesi olarak da bilinir) el yapımı patlayıcılarla tahrip etti.

IŞİD'in 4 Mayıs 2015'te, Paskalya Pazar günü Suriye'nin Tel Nasri kentindeki Süryani Hristiyan Meryem Ana Kilisesi'ni tahrip ettiği bildirildi. YPG ve yerel Süryani savaşçılarının ortak kuvvetleri kasabaya girmeye çalışırken IŞİD, kilisenin geri kalanını yok eden patlayıcıları patlattı. IŞİD, 7 Mart 2015'ten bu yana kiliseyi kontrol ediyordu.

21 Ağustos 2015'te, Humus İli'ndeki El-Karyatayn yakınlarındaki tarihi Aziz Elian Manastırı IŞİD tarafından yıkıldı.

### Antik ve ortaçağ bölgeleri

Mayıs 2014'te IŞİD üyeleri Tel Ajaja'da bulunan 3.000 yıllık Neo-Asur heykelini parçalamışlardır. Daha sonraki raporlar Tel Ajaja'daki (Saddikanni) eserlerin %40'ından fazlasının IŞİD tarafından yağmalandığını göstermektedir.

Aralık 2014'te Tel Afar Kalesi'nin bazı bölümleri IŞİD tarafından havaya uçurulmuş ve büyük hasar meydana gelmişti.

Ocak 2015'te IŞİD'in Musul'un Tahrir semtindeki Ninova Duvarı'nın büyük bölümlerini yıktığı bildirildi. Maşka ve Adad Kapısı da dahil olmak üzere surların diğer bölümleri Nisan 2016'da havaya uçuruldu.

Suriye'nin Rakka kentinde IŞİD, MÖ 8. yüzyıldan kalma devasa bir antik Asur kapısı aslan heykelinin buldozerle yıkılmasını emretti. Bir aslan heykeli daha yıkıldı. Her iki heykel de Arslan Taş arkeolojik alanından alınmıştır. Yıkım görüntüleri DEAŞ'ın *[[Dâbık (dergi)|Dabiq]]* dergisinde yayımlandı. Kayıp heykeller arasında Molla Osman el-Mevsili, küp taşıyan kadın ve Ebu Temmam heykelleri de yer alıyor.

IŞİD'in 5 Mart 2015'te MÖ 13. yüzyıldan kalma Asur kenti Nimrud'u yıkmaya başladığı bildirildi. Yerel saray yıkılırken, II. Asurnasirpal'in sarayının kapılarındaki lamassu heykelleri parçalandı. Nimrud'un yıkımını gösteren bir video Nisan 2015'te yayınlandı. Kent hükûmet güçleri tarafından geri alındığında, Asurbanipal II'nin sarayı, ziggurat ve Lamassu heykelleri de dahil olmak üzere Nimrud'un kazılan alanının %90'ı tamamen yok edilmişti. Kentin yıkılmasından bu yana, Smithsonian tarafından finanse edilen Nimrud Kurtarma Projesi, yerel Iraklı arkeologlara eğitim vermek ve kalıntıları korumak ve muhafaza etmek için iki dönem boyunca yerinde çalıştı. Proje şimdiye kadar kalan eserlerin ve kabartmaların belgelenmesi ve toplanması konusunda büyük ölçüde başarılı oldu, ayrıca yeniden inşa planları da yapılıyor.

7 Mart 2015'te Kürt kaynakları, IŞİD'in Hatra'yı buldozerle yıkmaya başladığını bildirdi. Musul'dan bir Kürt yetkili olan Said Mamuzini'ye göre, ertesi gün IŞİD, Dur-Şarrukin'de Kürt Peşmerge güçlerine saldırdı. Zararın büyük kısmı, bölgeyi IŞİD'e karşı militarize etmeye çalışan Peşmerge güçleri tarafından meydana getirildi. Bölgede sadece bir yağma tüneli kazıldı.

Irak Turizm ve Eski Eserler Bakanlığı da aynı gün konuyla ilgili soruşturmayı başlattı. Irak Turizm Bakanlığı, 8 Nisan 2015'te IŞİD'in Musul'daki 12. yüzyıldan kalma Baş Tapia Kalesi'nin kalıntılarını tahrip ettiğini bildirdi. Temmuz 2015'in başlarında, Irak'taki 10.000 arkeolojik alanın %20'si IŞİD'in kontrolü altındaydı.

2015 yılında Ninova Kanatlı Boğası'nın yüzü hasar gördü.

#### Palmira

IŞİD'in Palmira'yı ele geçirmesi beklentisiyle arkeologlar yakındaki müzeden yüzlerce eseri çıkardı. Suriye'de Palmira'nın ele geçirilmesinin ardından IŞİD'in şehrin Dünya Mirası Alanını yıkmayı düşünmediği ancak çok tanrılı olduğu düşünülen heykelleri yıkmayı planladığı bildirildi. 27 Mayıs 2015'te IŞİD, görünüşe göre hasarsız olan antik sütunlu yapıların, Bel Tapınağı'nı ve Roma tiyatrosunun bazı kısımlarını gösteren 87 saniyelik bir video yayınladı. Haziran 2015'te, IŞİD ile bağlantılı hesaplar, üyelerinin amfitiyatroda yirmi beş esir Suriye askerini infaz ettiğini gösteren bir video yayınladı. Video, yüzlerce yerel sivil erkek tarafından izlendi ve bildirildiğine göre, bu kişilerin izlemeye zorlandığı belirtildi. IŞİD, 27 Haziran 2015'te Palmira'daki antik Al-Lat Aslanı heykelini yıktı.Palmira'dan bir kaçakçı tarafından el konulduğu bildirilen diğer birkaç heykel de IŞİD tarafından yok edildi. Ağustos ayında IŞİD, IŞİD'den korumak için saklanan eserlerin yerini açıklamadığı için Palmira uzmanı ve arkeolog Halid el-Esad'ı öldürdü. 23 Ağustos 2015'te IŞİD'in 1. yüzyıldan kalma Baalshamin Tapınağı'nı havaya uçurduğu bildirildi. IŞİD, 30 Ağustos 2015'te Bel Tapınağı'nı patlayıcılarla yıktı. Kısa bir süre sonra çekilen sahanın uydu görüntüleri neredeyse hiçbir şeyin kalmadığını gösterdi.

ASOR Suriye Miras Girişimi'nin 3 Eylül 2015 tarihli raporuna göre IŞİD, Haziran ayının sonundan bu yana iki aşamada Palmira'daki yedi antik kule mezarı da tahrip etti. Yıkımın son aşaması 27 Ağustos ile 2 Eylül 2015 tarihleri arasında gerçekleşti ve bu yıkıma, "Palmira'nın belirgin cenaze anıtlarının en belirgin örneği" olarak adlandırılan MS 2. yüzyıldan kalma Elahbel Kulesi'nin yıkımı da dahildi. Daha önce Iamliku ve Atenaten'in antik mezarları da yıkılmıştı. Anıtsal Kemer de Ekim ayında havaya uçuruldu.

#### Hatra
Hatra Irak'ın Ninova ili ve el-Cezire bölgesinde bulunan antik bir kentti. İlk Arap Krallığı'nın başkenti olan büyük ve müstahkem bir şehir, daha sonra Perslerin kukla devleti haline geldi. Hatra, kulelerle güçlendirilmiş yüksek ve kalın duvarları sayesinde MS 116 ve 198 yıllarında Romalıların istilalarına karşı koymuştur. MS 240 civarında şehir, Pers Sasani hanedanının hükümdarı I. Şāpūr'un (yaklaşık 240-272 yılları arasında hüküm sürdü) eline geçti ve yıkıldı. UNESCO'nun şehir tanımında "özellikle Helenistik ve Roma mimarisinin Doğu dekoratif özellikleriyle harmanlandığı tapınaklar olmak üzere şehrin kalıntıları, medeniyetinin büyüklüğüne tanıklık ediyor." diye belirtti. Şehir 290&nbsp;km bir alana yayılmıştır. Bağdat'ın kuzeybatısı ve 110&nbsp;km Musul'un güneybatısındadır.

7 Mart 2015'te Iraklı yetkililer de dahil olmak üzere çeşitli kaynaklar, IŞİD'in Hatra'nın kalıntılarını yıkmaya başladığını bildirdi. IŞİD'in bir sonraki ay yayınladığı videoda anıtların yıkıldığı görüldü. Antik kent, 26 Nisan 2017'de Halk Seferberlik Güçleri tarafından geri alındı. Hatra'daki tapınakların çoğu nispeten zarar görmemiş olsa da, içlerindeki yazıtlar ve sanat eserleri IŞİD güçleri tarafından parçalanmış ve yağmalanmıştı.

### Kütüphaneler
IŞİD, Musul Merkez Kütüphanesi, Musul Üniversitesi'ndeki kütüphane, bir Sünni Müslüman kütüphanesi, 265 yıllık Latin Kilisesi ve Dominiken Rahipleri Manastırı ve Musul Müzesi Kütüphanesi de dahil olmak üzere çeşitli yerlerden kitap ve kağıt koleksiyonlarını yaktı veya çaldı. İmha edilen veya çalınan eserlerden bazıları M.Ö. 5000'li yıllara kadar uzanıyor ve 20. yüzyıl başlarından kalma Irak gazeteleri, Osmanlı İmparatorluğu'ndan kalma haritalar ve kitaplar, Musul'un kurucu ailelerinden yaklaşık 100'ünün katkıda bulunduğu kitap koleksiyonları da yer alıyor.

## Kaynakça