Kazak kazası

**Kazak kazası** — Çarlık Rusyası ve Azerbaycan Halk Cumhuriyeti dönemlerinde var olmuş bir idari-bölgesel birimdir. Şu anda Ağstafa ve Gazah ilçelerinin bulunduğu alanda bulunuyordu.

## Tarihi

Safeviler döneminde Kazak kazası Gence - Karabağ beylerbeyliğine bağlıydı. 18. yüzyılın ilk çeyreğinde Osmanlı İmparatorluğu'nun eline geçerek Tiflis eyaletine bağlandı. 1723-1728 yılları arasında derlenen " Tiflis Vilayeti Mufassal Kitabı"na göre, Kazak bölgesi "liva" ("sancak") statüsündeydi ve İnje, Çuvar, Ahstav ve Türk kazalarını içeriyordu. Safeviler'den sonra iktidara gelen Nadir Şah (1736-1747), bu toprakları yeniden kendi yönetimi altına aldı. Gence - Karabağ beylerbeyi Uğurlu Han Ziyadoğlu'nun Nadir'in şah seçilmesine karşı çıkması üzerine Gazah toprakları Şemşadil ve Borçalı ile birlikte Kartli Çarı Teymuraz'a verildi. Şeki Hanı Hacı Çelebi'nin (1743-1755) Kartli Çarı II. Herakleios'a (1752) karşı kazandığı zaferden sonra Kazak Sultanlığı, Şeki Hanlığı'na dahil edildi. 18. yüzyılın sonlarında Kazak Sultanlığı tekrar II. Herakleios'un yönetimine girdi. Bu dönemde Kazak Sultanlığı, Şemşaddil ile birlikte Kazak - Şemşaddil Sultanlığı adıyla anılmaktaydı. Bu saltanat 1801 yılında Rusya'ya bağlandı, 1819 yılında kaldırıldı ve yerine Kazak ve Şemşadil kazaları kuruldu. 1840 yılındaki idari-bölgesel taksimat sırasında Kazak ve Şemşadil kazaları ilçe statüsüne dönüştürülerek Gürcistan-İmereti eyaletinin Yelizavetpol (Gence) kazasına dahil edildi. 1840'lı yıllardaki tarım reformları sırasında Gazah ve Şemşadil köylüleri çarlık rejimine karşı ayaklandılar (1844-1845). 14 Aralık 1846'da yapılan yeni idari taksimatla Gazah ve Şemşadil, Tiflis Valiliği'ne bağlandı.

Ancak değişiklikler bununla sınırlı kalmadı, Çar'ın 9 Aralık 1867 tarihli " Kafkasya ve Transkafkasya'nın İdaresinin Değiştirilmesi Hakkındaki" kararnamesiyle yeni Elizavetpol Guberniyası kuruldu. Söz konusu kararnameye dayanarak Yelizavetpol (Gence) vilayetine bağlı ayrı bir Kazak kazası oluşturuldu. 1917 Kafkas takvimine göre Gazah kazasının alanı 5096,52 mil karedir. İlçenin nüfusu 137.049'dur. Bunlardan 78 bin 601 kişi (%57,4) erkek, 58 bin 448 kişi (%42,6) kadın, 131 bin 32 kişi mahalli ikamet eden, 6 bin 17 kişi ise geçici ikamet edenlerden oluşmaktadır. Burada bir acil durum yönetim sistemi vardı. Bölge büyük toprak sahibi çiftliklerin hakimiyetindeydi. Gazah kazasında ekilebilir arazinin %98,9'u (518.573 desiyatin) hazineye ve toprak sahiplerine aitti. Köylülerin toplam 5.362 desiyatinlik satın alma payı arazisi bulunuyordu. İlçenin ekonomik hayatında tarımın önemli bir yeri vardı. Şubat Devrimi'nden (1917) sonra Gazah kazasında Geçici Hükûmet'e bağlı yerel yönetimler kurulmaya başlandı. Mart ayında Gazah Şehir Yürütme Komitesi seçildi. Ekim Devrimi'nden (1917) sonra Kazak kazası Transkafkasya Komiserliği'nin yetkisi altına girdi. Bu dönemde ilçede köylü hareketi yaygınlaştı. Köylülerin hoşnutsuzluğundan yararlanan Bolşevikler harekete geçtiler. 1917 Aralık ayının ikinci yarısında Govlar istasyonunda Stepan Şaumyan ve Hamid Sultanov'un katılımıyla bir toplantı yapıldı. Toplantıda, ağa topraklarının müsadere edilerek köylülere verilmesi ve silahlı köylü grupları oluşturulması kararları alındı. Ocak 1918'in başlarında köylü gösterileri arttı. Bazı araştırmalar, Sovyet iktidarının Gazah kazasında 1918 yılının Ocak-Haziran ayları arasında kurulduğunu göstermektedir.

Azerbaycan Halk Cumhuriyeti, Haziran 1918'de Gazah kazasında hakimiyetini kurmayı başardı. Ermenistan Cumhuriyeti, diğer Azerbaycan toprakları gibi Gazah bölgesinin dağlık kesimini de talep ediyordu. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti döneminde Gazah kazasına ilişkin bazı mevzuat metinleri kabul edildi. 22 Haziran 1918'de Gori Öğretmen Okulu'nun Azerbaycan Şubesi'nin Kazakça'ya taşınması için kaynak ayrılması kararı alındı ve 21 Ekim tarihli kararla okulun bakımı için kaynak ayrıldı. 12 Temmuz 1918 tarihli kararla Salahli ve Şıhli köyleri ile Poylu istasyonunda hudut karakolları kuruldu. Gazah kazasının yönetiminin güçlendirilmesine yönelik tedbirler de alındı. 17 Şubat 1919 tarihli bir kararla, vilayette geçici olarak Dahiliye Nezareti Olağanüstü Temsilciliği kadrosu ihdas edildi. Böylece Azerbaycan Hükûmeti'nin 7 Mayıs 1919 tarihli kararıyla, Gazah bölgesindeki mevcut tüm yöneticilerden üstün yetkilere sahip olan İçişleri Bakanlığı'nın olağanüstü yetkili temsilcisi görevine milletvekili Rıza Bey Karaşarlı atandı ve kendisine maddi yardım sağlandı.  Ancak Cumhuriyet Hükûmeti'nin tarım sorununu çözmede gecikmesi Gazah kazası köylüleri arasında hoşnutsuzluğun devam etmesine yol açtı. Eylül 1919'da Gazah'ta bir köylü kongresi toplandı . Kongre, toprak sorununa ilişkin Bolşevik kararını kabul etti. Cumhuriyet Hükûmeti, durumu göz önünde bulundurarak Bakü valisinin yardımcısı Amiraslan Han Hoyski'yi Gazah kazasına gönderdi, ancak o kısa süre sonra ayrılmak zorunda kaldı. Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin yıkılmasından sonra Gazah kazasında askeri devrim komitesi kuruldu.

## Alan
Gazah bölgesi şu alanları kapsıyordu:
* Gazah ilçesi
* Agstafa ilçesi
* Tovuz ilçesi
* Gedebey ilçesinin bir parçası
* Kervansaray bölgesi (İcevan )
* Barana ilçesi (Noyemberyan)
* Chambarak bölgesi (Kırmızı köy) 
* Şemşaddin ilçesi veya Tovuzgala (Berd)
* Dilijan ilçesi

Ermenistan'da Sovyet hükûmetinin kurulmasından sonra (29 Kasım 1920), 1874'teki idari taksimata göre Azasu, Garadash, Kilinj köyü, Uzuntala, Baranin, Galachi, Kotikand, Goshgotan Kulpi, Yeni Dilijan, Köhne Dilijan, Karvansara, Garago Yunlu, Polad, Ayrım, Khashtar, Başkent, Kuleli, Mikhailovsk, Tatlikend ve Tovuzgala köylerini de kapsayan Gazah kazasının topraklarının % 44,5'i Ermenistan sınırları içinde kaldı. Azerbaycan sınırları içinde kalan Kazak topraklarında Kazak, Ağstafa, Tovuz ve Gedebay kazaları (Gedebay ilçesinin bir parçası Kazak kazasına dahil idi), Ermenistan'a verilen topraklarda ise Kervansaray (İcevan), Barana (Noyemberyan), Çambarek (Kırmızı köy), Şemşaddin veya Tovuzgala (Berd) ve Dilican ilçeleri oluşturuldu.

## Kaynakça

* Tiflis ilinin detaylı not defteri. Borçalı ve Kazak (1728). Bakü: 2001;
* Azerbaycan Halk Cumhuriyeti (1918–1920). Dış politika (belgeler ve materyaller), Bakü: 1998.
* Mevzuat işlemleri (belgelerin toplanması). Bakü: 1998;
* Miralaev T. S., emekçi köylülüğün devrimci hareketi, Sovyet iktidarının zaferinin ve Azerbaycan'da sosyalizmin toplumsal sisteminin inşasının parti örgütleyicisi. Bakü: 1958.