İptidai

**Mekteb-i İptidai** (veya kısaca **İptidai**), Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminde, Tanzimat ve sonrasındaki modernleşme reformları kapsamında geleneksel sıbyan mekteplerinin dönüştürülmesi veya yenilerinin açılmasıyla oluşturulan modern ilköğretim kurumlarıdır. Arapça kökenli "iptidai" kelimesi "başlangıca ait, ilk, birincil" anlamına gelmektedir.

Bu kurumlar, eğitimin devlet denetimine girmesi, müfredatın standartlaşması ve "Usul-i Cedid" (Yeni Yöntem) adı verilen modern pedagojik tekniklerin uygulanması açısından Türk eğitim tarihinde bir dönüm noktası kabul edilir.

## Tarihsel Arka Plan
Osmanlı Devleti'nde klasik dönemde ilköğretim hizmeti veren sıbyan mektepleri, vakıflar tarafından finanse edilen, belirli bir süresi ve standart programı olmayan kurumlardı. 19. yüzyılda devletin artan bürokratik ve askeri ihtiyaçları, okuryazarlık oranının artırılmasını ve eğitimin belirli bir sisteme bağlanmasını zorunlu kılmıştır.

1847 yılında sıbyan mekteplerinde ilk düzenlemeler yapılmış, ancak asıl yapısal dönüşüm 1869 tarihli Maarif-i Umumiye Nizamnamesi ile gerçekleşmiştir. Nizamname, ilköğretimi zorunlu hale getirmiş ve köylerde ve mahallelerde açılacak okulları "Mekteb-i İptidai" olarak tanımlamıştır.

## Eğitim Sistemi ve Pedagoji (Usul-i Cedid)
İptidai mekteplerini geleneksel muadillerinden ayıran en önemli özellik, eğitim metodolojisindeki radikal değişikliktir. Bu dönemde eğitimciler arasında "Usul-i Atik" (Eski Yöntem) ve "Usul-i Cedid" (Yeni Yöntem) tartışmaları yaşanmıştır.

Modern iptidai mekteplerinde uygulanan yenilikler şunlardır:
* **Fiziki Düzen:** Öğrencilerin yerde oturması yerine sıraların kullanılması, öğretmenin yüksek bir kürsüde ders anlatması ve sınıflarda Kara tahta, harita ve küre gibi materyallerin bulundurulması.
* **Sınıf Usulü:** Öğrencilerin bilgi seviyelerine göre sınıflara ayrılması.
* **Öğretim Yöntemi:** Okuma yazma öğretiminde harflerin ezberletilmesi yerine ses temelli (savti) yöntemin kullanılması. Bu konuda Selim Sabit Efendi'nin yazdığı *Rehnüma-yı Muallimin* (Öğretmen Kılavuzu) adlı eser, iptidai mekteplerinin pedagojik rehberi olmuştur.

## Müfredat ve Dersler
1869 Nizamnamesi ve sonraki talimatnamelerle iptidai mekteplerinin süresi genellikle 3 yıl olarak belirlenmiş, ancak uygulamada bu süre 4 yıla kadar çıkabilmiştir. Müfredat, dini ve dünyevi ilimleri dengelemeyi amaçlamıştır:

* **Dini Dersler:** Elifba, Kur'an-ı Kerim, İlmihal (ibadet esasları), Ahlak.
* **Fenni Dersler:** Hesap (Matematik), Hatt (Yazı), İmla, Tarih-i Osmani (Özet), Coğrafya (Özet), Malumat-ı Nafi'a (Sağlık ve ziraat bilgileri).

## Öğretmen Yetiştirme: Darülmuallimin-i İptidai
Yeni usulde eğitim verecek öğretmen ihtiyacını karşılamak amacıyla, mevcut medrese kökenli hocaların eğitimi yetersiz görülmüş ve öğretmen yetiştiren okulların açılmasına karar verilmiştir. İstanbul'da ve taşrada açılan "Darülmuallimin-i İptidai" (İlkokul Öğretmen Okulları), bu okullara modern pedagojiyi bilen öğretmenler yetiştirmiştir.

## Yönetim ve Finansman
İptidai mekteplerinin finansmanı, devlet bütçesinden ziyade yerel kaynaklara dayandırılmıştır. 19. yüzyılın sonlarında kurulan "Maarif Sandıkları", halktan toplanan yardımlar ve bağışlarla bu okulların inşasını ve öğretmen maaşlarının ödenmesini sağlamıştır. Okullar idari olarak Maarif Nezareti'ne (Eğitim Bakanlığı) bağlı olsa da, ekonomik sürdürülebilirlikleri yerel idarelerin başarısına bağlı kalmıştır.

## II. Abdülhamid Dönemi ve Yaygınlaşma
II. Abdülhamid dönemi (1876-1909), iptidai mekteplerinin en çok yayıldığı dönemdir. Padişah, eğitimi imparatorluğun bütünlüğünü korumanın bir aracı olarak görmüş ve taşrada binlerce yeni okul açtırmıştır. Bu dönemde sadece Müslüman tebba için değil, gayrimüslim cemaatlerin açtığı iptidai seviyesindeki okullar da devlet denetimine tabi tutulmaya çalışılmıştır.

## Cumhuriyet Dönemi'ne Etkisi
Türkiye Cumhuriyeti kurulduğunda, devralınan ilköğretim sistemi büyük ölçüde iptidai mektepleri altyapısına dayanıyordu. 1924 Tevhid-i Tedrisat Kanunu ile tüm eğitim kurumları Milli Eğitim Bakanlığı'na bağlanmış, "İptidai" adı kaldırılarak "İlkokul" isimlendirmesine geçilmiştir. İptidai mekteplerinin getirdiği sınıf sistemi, sıralı düzen ve ders programı mantığı, Cumhuriyet ilkokullarının temelini oluşturmuştur.

## Ayrıca bakınız
* Rüştiye
* İdadi
* Sıbyan mektebi
* Maarif-i Umumiye Nizamnamesi
* Selim Sabit Efendi

## Kaynakça