Žamila Kolonomos

**Žamila Andžela Kolonomos**  (d. 18 Haziran 1922 - ö. 18 Haziran 2013), şu anda Kuzey Makedonya olarak bilinen bölgede yaşayan bir Sefarad Yahudi partizanı, yazar, akademisyen ve siyasi aktivistti.

Kolonomos, II. Dünya Savaşı sırasında Vardar Makedonya'sında Yugoslav komünist direnişine katıldı. Savaştan sonra tüm ailesinin bir imha kampında öldürüldüğünü öğrendi. Daha sonra Üsküp Üniversitesi'nde profesör oldu. Burada ülkedeki Yahudi cemaatinin kimliğini korumak için çalıştı. Bilimsel yayınları ve anılarıyla Holokost'un ülkedeki mirasının şekillenmesinde önemli bir rol oynadı.

## Erken dönem
Žamila Kolonomos, 18 Haziran 1922'de Manastır'da (şimdi Bitola, Kuzey Makedonya) Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babasının Banque Franco-Serbe'nin (Fransız-Sırp Bankası) yerel şubesinde yönetici olduğu şehirdeki Yahudi cemaatinde büyüdü. Ebeveynleri Isak ve Esterina Fransez Kolonomos'un beş çocuğu vardı. Babası, günümüz Yunanistan'ındaki Yanya'daki Romanyot Yahudilerinin soyundan geliyordu. Kolonomos ailesi muhtemelen Roma ve daha sonra Bizans yönetimi sırasında bölgede ikamet etmişti. Yirminci yüzyılın başlarında aileden üç erkek kardeş, aktif bir Sefarad topluluğuna ev sahipliği yapan Manastır'a yerleşti. Ailesi bankacılık ve ticaretle uğraşan önde gelen bir  aileydi. Kolonomos ailesi Yahudi bayramlarını kutlamalarına rağmen pek dindar değildi. Çok kültürlü bir bölgede yaşayan aile, Ladino, Yunanca, Fransızca, Sırpça ve Türkçe konuşuyordu.

Kolonomos, 1940'tan itibaren yani ergenlik çağında Bitola'daki Fransız okulunda okudu. Sosyalist-Siyonist gençlik örgütü Hashomer Hatzair'in (*Genç Muhafızlar*) üyesiydi.

## II. Dünya Savaşı
1941'de Mihver güçleri Manastır dahil Vardar Makedonya'sını işgal etti. 9 Nisan 1941'de Manastır'ın işgal edilmesinin ardından Alman yetkililer, Hashomer Hatzair ve diğer gençlik hareketlerinin faaliyetlerini yasakladı. Bulgar yetkililer aynı ay içinde Milleti Koruma Kanunu'nu ve diğer Yahudi karşıtı düzenlemeleri uygulamaya koydu. İşgalin başlamasından kısa bir süre sonra 19 yaşındaki Kolonomos, Mihver işgaline karşı Yugoslav komünist direnişine katıldı. Babası da onu kendisini korumanın bir yolu olarak gördüğü partizanlara katılmaya teşvik etti. Annesi ise o yılın başlarında kalp hastalığından ölmüştü. Üç grubun sorumluluğu altına girdiği Yugoslavya Komünist Gençlik Birliği'ne katıldı.

Zaten Hashomer Hatzair aracılığıyla anti-faşist çabalara dahil olmuş, direnişçiler için ayakkabı üretmiş ve silah toplamıştı. Kadınlar ve gençler için yeraltı direniş gruplarının kurulmasına yardım etti. Nisan 1942'de Yugoslavya Komünist Partisi'ne üye oldu.

Manastır Yahudileri 11 Mart 1943'te Bulgar yetkililer tarafından toplanıp sınır dışı edildi. Kolonomos'la beraber Estreya Ovadya, Adela Feradji, Stela Levi ve Rosa Kamhi gibi diğer birkaç Yahudi direnişçi, bir sigara büfesinde saklanarak kaçmayı başardı. Şehirden kaçtı ve ertesi ay Makedon Partizanların Dame Gruev müfrezesine katıldı. Müfrezeye katıldıktan sonra partizan arkadaşlarıyla birlikte köylerde Bulgar birliklerine karşı savaştı. Ona göre Almanlarla, İtalyanlarla ve Balistlerle de yapacak savaşları vardı. Ayrıca müfrezenin gazetesinin editörlüğünü de yaptı. Manastır'ın Yahudi cemaati neredeyse tamamen yok edildi. Kolonomos aralarında babası, büyükanne ve büyükbabası ve kardeşlerinin de bulunduğu 18 aile üyesini gönderildikleri Treblinka imha kampında kaybetti. Yakınları ve geniş ailesinde Holokost'tan sağ kurtulan tek kişi oydu.

Cveta *[[Başka ad|takma adı]]* altında savaşarak taburda komiser rütbesine yükseldi. Ardından Birinci Makedon Tugayı ve 42. Yugoslav Tümeni'nin komiser yardımcısı oldu. 1943-1944 kışında neredeyse açlıktan ölmek üzere olan Kolonomos, ertesi Ağustos ayında Debar savaşı sırasında patlayan bir mermiyle vuruldu ve sırtından yaralandı. Hayatta kaldı ve Vardar Makedonya Kasım 1944'te tamamen özgürlüğüne kavuştu.

## Savaş sonrası dönem
Makedonya'nın kurtuluşundan sonra, Aralık 1944'te birçok kez hayatını kurtaran partizan arkadaşı Čede Filipovski Dame ile evlendi. Ancak eşi Haziran 1945'te bir motosiklet kazasında öldü. Kolonomos bir ay sonra kızları Mira'yı doğurdu.

Aile üyelerinin ölüm haberini aldıktan sonra 1945 sonlarında başkent Üsküp'e taşındı. Orada başka bir partizan arkadaşı  Avram Sadikario ile evlendi. Avram Haziran 1947'de Bitola'nın işgalinden de sağ kurtulmuştu. Çiftin Samuel adlı  bir oğulları oldu ve 2007'deki ölümüne kadar evli kaldılar. Ancak 1963 yılında Kolonomos'un 18 yaşındaki kızı Mira'yı Üsküp depreminde kaybetmesiyle trajedi yeniden yaşandı.

Savaştan sonraki yıllarda, savaş zamanı direnişteki hizmetinin takdiri olarak, *1941 Partizanları Hatıra Madalyası* da dahil olmak üzere birçok ulusal madalya aldı. Yugoslav Direniş İttifakı, Makedonya Çocukluğunu Koruma Birliği ve Makedonya Anti-Faşist Kadınları İttifakı da dahil olmak üzere siyasi aktivizme dahil olmaya devam etti. Kadın Dernekleri Birliği, Gaziler Birliği ve diğer çeşitli grupların başkanlığını yaptı. Kolonomos ayrıca 1948'de Makedonya Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin üyesi oldu.  1956'da Yugoslavya'yı temsil etmek üzere bir heyetle Çin'e gitti ve Mao Zedong ile görüştü. Kolonomos, emekliliğine kadar Makedonya Sosyalist Cumhuriyeti Ulusal Meclisi'nde milletvekili  ve Makedonya Cumhuriyeti Konseyi üyesi olarak görev yaptı.

## Akademik kariyer ve ölüm
Kolonomos, 1961'de Üsküp Cyril ve Methodius Üniversitesi'nden Ladino doktorasını aldı. 1962'de oradaki Romantizm filolojisi bölümünde Felsefe Fakültesi'nin *fahri profesörü* oldu. Bu dönemde Sorbonne'da da okudu.

Bölgenin tarihi, Ladino ve 2. Dünya Savaşı sırasındaki Yugoslav-Makedon direnişi üzerine çeşitli makaleler ve kitaplar yazdı ve editörlüğünü yaptı. Vera Veskoviḱ-Vangeli ile birlikte yazılan, ilk olarak 1986'da Makedonca yayınlanan *İkinci Dünya Savaşı sırasında Makedonya'daki Yahudiler'i (1941–1945)* en bilinen eseridir.

1970'lerde Sefarad Yahudi dili, kültürü ve tarihi üzerine iki koleksiyon yayınladı: Bosna Hersek hakkında olan *Poslovice i izreke sefardskih Jevreja Bosne i Hercegovine* (Bosna Hersek Sefarad Yahudilerinin Atasözleri ve Sözleri) ve Makedonya hakkında olan *Poslovice, izreke i priče sefardskih Jevreja Makedonije* (Makedonya'daki Sefarad Yahudilerinin Atasözleri, Sözleri ve Masalları). İkinci eserde hayvan masalları (Üsküp'ten beş ve Manastır'dan iki olmak üzere) mevcuttur. Bu dönemde Makedon Yahudilerinin dilsel ve kültürel mirasını toplayan tek Makedon Sefarad koleksiyoncusuydu.

2006 tarihli anı kitabı *Monastir sin Djudios,*  İngilizce çevirisi olan  *Monastir Without Jewish: Recollections of a Jewish Partisan in Makedonya* adıyla yayınlandı. Daha sonra, *Dviženjeto na otporot i Evreite od Makedonija* direnişiyle ilgili 2007 tarihli anı kitabı 2013 yılında *The Resistance Movement and the Jews From Macedonia* (tr: *Direniş Hareketi ve Makedonya'dan Yahudiler)* başlığı altında İngilizceye çevrildi. Kitapları Makedonca'nın yanı sıra Ladino dilinde de sıklıkla yayımlandı.

Žamila Kolonomos, 18 Haziran 2013'te 91 yaşında Üsküp'te öldü. Çalışmaları, şimdiki Kuzey Makedonya'daki Yahudi yaşamı ve Holokost hakkında ilk elden anlatılanlardan bazılarını temsil ediyor. Fotoğraflarından, belgelerinden, madalyalarından ve diğer nesnelerinden oluşan bir koleksiyon Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anıt Müzesi'nde tutuluyor.

## Bazı çalışmaları ve onurlandırmalar
Kolonomos aşağıdaki eserleri üretti ve aşağıdaki ödülleri aldı:

* *Poslovice i izreke sefardskih Jevreja Bosne i Hercegovine* (Bosna Hersek'teki Sefarad Yahudilerinin Atasözleri ve Sözleri), 1976
* *Poslovice, izreke i priče sefardskih Jevreja Makedonije* (Makedonya Sefarad Yahudilerinin Atasözleri, Sözleri ve Masalları), 1978
* *Evreite vo Makedonija vo Vtorata svetska vojna, 1941–1945* (İkinci Dünya Savaşı Sırasında Makedonya'daki Yahudiler (1941–1945)), Vera Veskoviḱ-Vangeli ile birlikte düzenlendi, 1986
* *Sefardski odglasi: Studii i sekavanyaza evreite od Makedoniya* (Sefarad Yankıları: Makedonya'daki Yahudiler Hakkında Çalışmalar ve Anılar), 1995
* *Monastır sin Djudios* (Yahudilerin olmadığı Manastır), 2006
* *Dviženjeto na otporot i Evreite od Makedonija* (Direniş Hareketi ve Makedonya'daki Yahudiler), 2007
*   Cesaret Madalyası (1947)
*   Partizan Yıldızı (1952)
*   Kardeşlik ve Birlik Onuru (1950)
*   Halkın Kahramanı (1975)

## Dış bağlantılar

* Amerika Birleşik Devletleri Holokost Anıt Müzesi'ndeki Žamila Kolonomos koleksiyonu
## Kaynakça