Esen Buğra-Ayurbarvada savaşı

**Esen Buğra-Ayurbarvada savaşı,** I. Esen Buğra yönetimindeki Çağatay Hanlığı ile Ayurbarwada Buyantu Han (İmparator Renzong) yönetimindeki Yuan Hanedanı ve onun müttefiki Olcaytu yönetimindeki İlhanlılar arasında gerçekleşen bir savaştır. Savaş Yuanlar ve İlhanlılar'ın zaferiyle sonuçlanmış, ancak barış ancak I. Esen Buğra'nın 1318'de ölümünden sonra sağlanmıştır.

## Arka plan
Yuan imparatoru Ayurbarvada, İlhanlılar hükümdarı Olcaytu ile dostça ilişkiler sürdürdü. Çağatay Hanlığı ile ilişkilere gelince, Yuan güçleri aslında uzun zamandan beri doğuda yerleşmişti. Başlangıçta bu, Chapar'ı itaat altında tutmak için yapılmıştı; ancak ikincisinin 1310'daki yenilgisinden sonra garnizonlar Çağataylı devleti için bir tehdit olarak algılanmaya başlandı. Mera sıkıntısının giderilmesi için Çağatay Hanlığı hükümdarı I. Esen Buğra, 1312 yılında sınır garnizon komutanı Tuğacı Cinşank'ı ikna ederek durumlarını düzeltmeleri için elçiler göndererek müzakerelerde bulundu. Ancak görüşmeler iyi gitmedi ve iki ülke arasındaki ilişkiler gerildi. Esen Buqa, 1312 ve 1313 yıllarında Ayurbarwada'ya haraç gönderdi, ancak Yuan sarayının iki devlet arasındaki ticareti kısıtlama girişimleri gerginliği yüksek tuttu. Ayurbarwada'nın İlhanlılar'a gönderdiği elçi Abishqa, Orta Asya'da seyahat ederken Çağataylı bir komutana Yuan ile İlhanlılar arasında bir ittifak kurulduğunu ve müttefik kuvvetlerin hanlığa saldırmak üzere harekete geçtiğini açıkladı. Bu olaylardan dolayı I. Esen Buğra, Abişka'nın idamını emretti ve Yuan'a saldırmaya karar verdi, böylece babası Duva'nın Yuan ile 1304'te arabuluculuk yaptığı barışı bozdu.

Aynı dönemde 1312 yılında Müslüman Özbek Han, Altın Orda tahtına oturdu. Rusya'daki Moğollar arasında Budizm ve Şamanizm'i yasaklayarak Yuan kültürünün yayılmasını engelledi. Yuan elçileri, Özbek Han'a karşı rakip aday olan Tokta'nın oğlunu desteklemiş gibi görünüyor. I. Esen Buğra, Özbek Han'ın Yuan ve İlhanlılara karşı ittifakını sağlamaya çalıştı, ancak başarılı olamadı.

## Savaş
Ancak Çağataylı bir yetkilinin Tuğacı'nin tarafına geçip planı açıklamasıyla sürpriz ortadan kalktı. Tuğacı, birliklerini İrtiş'in ötesine çekti ve 1314 baharında I. Esen Buğra'nın birliklerini yenilgiye uğrattı. Yenilginin büyüklüğü I. Esen Buğra'nın barış istemesine yol açtı ve Yuan sarayına Tuğacı'nın önce saldırmak için hareket ettiğini iddia etti. Tuğacı'nın oğlu Çunkur, Çağatay Han'ı, eğer tekrar saldırırsa Tuğacı'nın ordusu dışında hiçbir Yuan askerinin kendisine karşı hareket etmeyeceğine ikna etti. Ancak Tuğacı, I. Esen Buğra'nın birliklerini yine zaferden alıkoydu. I. Esen Buğra'ya karşı sabrı tükenen Yuan İmparatoru Ayurbarvada, bütün garnizonlara Çağatay ülkesini işgal etmelerini emretti. Kısa bir süre sonra Hami fethedildi.

Başarısızlığının ardından I. Esen Buğra, Özbek Han'ı Yuan imparatoru Ayurbarvada'nın 1315'te onu Cuci Hanedanı'ndan bir başkasıyla değiştireceği konusunda uyardı.  Bu tanıklık hiçbir delille desteklenmedi. Özbek Han, vezirlerinden birinin inanmaması gerektiği telkiniyle I. Esen Buğra'ya yardım etmeyi reddetti.

Kayıplarının bir kısmını telafi etmek amacıyla I. Esen Buğra, 1315 yılı civarında kardeşi Kebek'i büyük bir kuvvetle İlhanlı Devleti'nin bir parçası olan Horasan'a saldırmak üzere gönderdi. Daha önce İlhanlı Olcaytu, Kutluğ Hoca'nın oğlu Davud Hoca'ya bağlı Karaunalar'ı Afganistan'dan kovmuştu. İstila başlangıçta başarılı oldu. Kebek ve Yasa'ur, Olcaytu'nün ordusunu Murgap Nehri kıyısında yenerek Herat'a doğru ilerlediler. Ancak orduya Taraz ve Issık Kül merasının Kıpçak komutanı Çongur komutasındaki Yuan kuvvetleri tarafından ele geçirildiği haberi ulaşınca işler kötüye gitti. Çağataylı askerlerin ailelerinin birçoğu orada bulunuyordu ve zaten seferden yorulmuş oldukları için memleketlerine geri döndüler. Yuan adayı Kutuktu'nun I. Esen Buğra'nın tarafına geçmesi durumu pek iyileştirmedi. Bu sıralarda Yasa'ur, Olcaytu'nun tarafına geçti ve Kebek'in birlikleriyle savaşa girdi. Yuan ordusu I. Esen Buğra'nın direnişini kırdı ve onun Issık Göl'deki kışlık karargahını ve Taraz'taki yazlık evini yağmaladı. Felaket, Prens Tore Temür'ün Yuan'a geçmesiyle tamamlandı.

Ancak I. Esen Buğra'nın 1318'de ölümünden sonra kardeşi ve halefi Kebek, Yuanlar ve İlhanlılar ile durumu yumuşattı. Ayurbarvada'nın Turfanistan'da itibari otoritesini yeniden tesis etmesine rağmen Yuan ile barışçıl ilişkiler sürdürdü. Bu sayede bölgede yeniden barış sağlandı.

## Ayrıca bakınız
* Kaydu-Kubilay savaşı
* Moğol İmparatorluğu'nun bölünmesi

## Kaynakça