Dörtgen Kule

**Dörtgen Kule** veya **Dörtgen Kale**, Bakü'deki İçerişehir’de yer alan ve ulusal öneme sahip sahip bir kuledir.

## Tarihi
Orta Çağ’da Bakü kenti kuzey, doğu ve batı yönlerinden iki katlı devasa surlarla çevriliydi. Surlar, düşman saldırıları sırasında sık sık tahrip olduğu için defalarca onarılmıştır. Son büyük onarım 1950’li yıllarda gerçekleştirilmiştir. Bu onarımdan sonra surlarda 25 adet yarım daire planlı ve 1 adet dörtgen planlı kale tipinde burç (donjon ya da cephanelik) kalmıştır.

Abdürreşid Bakuvî, kentin surları hakkında ilgi çekici bilgiler vererek şunları yazmıştır:Burada Bakuvî’nin sözünü ettiği birinci kale kuşkusuz Kız Kulesi’dir. İkinci kalenin ise Dörtgen Kule burcunun bulunduğu yapı olduğu düşünülmektedir. Dörtgen Kule burcu, doğal-coğrafi konumu ve kentin topoğrafyası nedeniyle Kız Kulesi’nden daha yüksek bir noktada yer alır. Bakuvî’ye göre Kız Kulesi kenti güneyden, Dörtgen Kule ise kuzeyden korumaktaydı.

Orta Çağ yazarlarının aktardıklarına göre de Bakü kentinde 70 yarım daire planlı burç ve kuzey surları içinde 1 adet dörtgen planlı kale tipi burç (donjon ya da cephanelik) bulunmaktaydı. Bakü’yü betimleyen eski fotoğraflar, reprodüksiyonlar ve grafik çizimlerde bu dörtgen kale tipi burç açıkça görülmektedir. Halk arasında bu yapıya cephanelik denilmekteydi.

Kale burcunun inşa tarihi konusunda iki farklı görüş bulunmaktadır. Bazı araştırmacılar yapının, Bakü surlarıyla aynı dönemde, XII. yüzyılda inşa edildiğini ileri sürmektedir. Diğer araştırmacılar ise kulenin XIV. yüzyıl sonları ile XV. yüzyıl başlarında, Şirvanşahlar Devleti’nin yükseliş döneminde yapıldığını savunmaktadır. Önemli araştırmacı Sara Aşurbeyli, mimar A. G. Rahimova’nın 1971 yılında yayımlanan “*Bəzi memarlıq abidələrinin inşa tarixi barədə*" (Türkçe: Bazı mimari anıtların inşa tarihi üzerine) adlı makalesine dayanarak kale-burcun XV. yüzyılda inşa edildiğini belirtir. Bu görüş daha gerçekçi kabul edilmektedir. Nitekim Şirvanşahlar saray şairi Bedr Şirvanî’nin methiyelerinde, Dörtgen Kule’nin de dahil olduğu bazı mimari yapıların, Şirvanşah I. Halilullah’ın kardeşi ve Bakü hakimi Gazanfer Şah tarafından, kentin kuzey savunmasını güçlendirmek amacıyla 1428–1429 yıllarında yaptırıldığı ifade edilmektedir.

## Mimarisi
Tipik Abşeron kalelerinde olduğu gibi, bu kale-burcun da büyük olasılıkla etrafını çeviren bir suru bulunmaktaydı. Bunu, mimar Şeblikin’in 1941 yılında çizdiği “XII. yüzyılda Bakü” adlı grafik çalışmada da açıkça görmek mümkündür. Dörtgen Kule tasvirine ayrıca Alman seyyah Engelbert Kempfer'in 1683 tarihli Bakü gravüründe, 1796'da hidrograf mühendisi albay Kovalerov Hristian Truzson tarafından hazırlanan haritada ve 1858–1866 yılları arasında hidrograf kaptan teğmen A. F. Ulskiy tarafından çizilen Bakü haritasında da rastlanmaktadır.

Kale-burç, klasik Abşeron savunma sisteminin örneklerinden biridir. Anıt, üçü kapalı ve biri açık olmak üzere dört kattan oluşur. Yapının yüksekliği 16 metre, duvar kalınlığı ise 2 metredir. Kale-burcun, kuzey surlarının iç kısmında, Şamahı Kapısı'na kadar uzanan yeraltı yolunun üzerinde inşa edilmesi, askerlerin rahat hareket edebilmesi amacıyla tasarlanmıştır. Bu konum, savaşçıların silah ve mühimmat almak için yeraltı yolunu kullanarak cephaneliğe kolayca girip çıkmalarına olanak sağlamaktaydı. Ayrıca kuleden Şirvanşahlar Sarayı'na veya Kız Kulesi'ne uzanan bir yeraltı geçidinin bulunmuş olabileceği de düşünülmektedir.

Anıtta 2014 yılında İçerişehir Devlet Tarih-Mimarlık Koruma İdaresi tarafından kapsamlı restorasyon çalışmaları yürütülmüş, ardından yapı Sanat Kulesi adıyla İçerişehir Geleneksel Sanatlar Merkezi olarak faaliyete başlamıştır.

## Ayrıca bakınız

* Bakü Kalesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* 
*