1668 Şantung depremi

**1668 Şantung Depremi** veya **Büyük Tancheng Depremi**, 25 Temmuz 1668 tarihinde Doğu Çin'de, bugünkü Şantung eyaleti'nde gerçekleşen çok şiddetli bir depremdi. Dünya'nın büyük depremleri arasında sayılan bu deprem, Çin coğrafyasının en büyük depremlerinden biri olarak tarihe geçmiştir ve 1668 yılında Dünya'ın çeşitli yerlerinde gerçekleşen 8 Richter ölçeğindeki deprem felaketlerinden birisidir. Tahmini büyüklüğü 8,5 M<sub>s</sub> ve Mercalli şiddet ölçeğinde XII'ydi. Deprem, bölgede yıkıcı bir etki yarattı; merkez üssünden 1.000&nbsp;km'ye kadar hasara,&nbsp;birkaç yüz kilometre içinde ise ciddi hasara neden oldu ve 43.000 ila 50.000 insanın ölümüne neden oldu. Çin tarihinin&nbsp;en yıkıcı depremlerinden biri olarak kabul ediliyor. Deprem odağı Linyi'nin hemen kuzeydoğusundaydı. Bu deprem, Doğu Çin'de bilinen en güçlü depremdir, Çin'de bilinen en güçlü depremlerden biridir ve karada meydana gelen en güçlü depremlerden biridir.

## Tektonik durum
Deprem, sismik aktivitenin seyrek olduğu Pekin ile Şanghay'ın orta mesafesinde meydana geldi. Bölgede 150 yılı aşkın süredir büyük bir deprem yaşanmamıştı. Tarihsel zamanlar içinde tahmini büyüklüğü Ms 6,0'dan büyük olan yalnızca yedi deprem meydana geldi. Kaydedilen ilk deprem MÖ 70 yılında Zhucheng'in kuzeybatısında meydana geldi ve büyüklüğünün Ms 7,0 veya daha büyük olduğu tahmin ediliyor. En son yıkıcı deprem 19 Kasım 1829'da Yidu ve Linqu yakınlarında Ms 6,75 büyüklüğünde meydana geldi. Bu büyük depremler Tan-Lu Fay Hattı boyunca meydana geldi.

Doğu Çin'deki jeolojik açıdan en önemli fay, kuzey-kuzeydoğu-güney-güneybatı yönünde uzanan sağ doğrultu atımlı Tan-Lu Fay Hattı'dır. Fay, Yangtze Nehri kıyısı yakınındaki Wuxue'den Bohai Denizi altından uzanıp Heilongjiang eyaleti'ndeki Zhaoxing'a kadar 2.400&nbsp;km uzanıyor. Tarihi boyunca birçok kez evrim geçirmiştir; Geç Triyas'tan Orta Kretase'ye kadar, 200–740&nbsp;km arasında değişen sapmalar üreten sol yönlü doğrultu atımlı bir fay bölgesiydi. Geç Kretase'de fay bölgesi, bazı bölgelerde 10&nbsp;km kalınlığa kadar çökeltiler toplayan ve rift grabenleri üreten bir rift tektoniği alanı haline geldi. Paleojen'de riftleşme sona erdi ve fay bölgesi Geç Eosen'de sağ yanal doğrultu atımlı bir faya dönüştü. Bu, Hindistan-Asya levhaların çarpışması ve Batı Pasifik boyunca meydana gelen batma nedeniyle tektonikte meydana gelen değişimin sonucu olarak gerçekleşti.

## Deprem
Deprem kırığı, Tan-Lu Fay Hattı'nın bir parçası olan 360&nbsp;km uzunluğundaki Yishu Fay Hattı'nda meydana geldi. Tan-Lu Fay Hattı Mezozoyik'te oluşmuştur. Kayma oranının yılda 1–2,6&nbsp;mm'den az olduğu tahmin edilmektedir. Deprem sırasında Yishu Fayı kırıldı ve ortalama 9 metrelik bir kayma oluşturdu. Kayma esas olarak küçük bir itme bileşeniyle birlikte sağ tarafa doğru doğrultu atımlı faylanmaydı. Sismik inversiyon, neredeyse dikey, kuzey-güney doğrultulu bir fay üzerinde 160&nbsp;km × 32&nbsp;km bir kırılma alanı olduğunu göstermektedir. 22&nbsp;km ile 28&nbsp;km derinlikte bir hiposantr önerilmiştir. 26 Temmuz ve 18 Eylül 1688'de üç artçı deprem meydana geldi; sırasıyla Ms 6,25 ve 6,0 olarak tahmin edilmiştir. 1672'de Ms 6,0 olduğu tahmin edilen bir artçı deprem daha meydana geldi.

1987 yılında Tan-Lu Fay Hattı üzerinde yapılan paleosismik bir çalışma, aynı parçanın MÖ 6280 yılındaki benzer büyüklükteki bir depremin kaynağı olduğunu öne sürmektedir. Aynı fay, bu olayın 700&nbsp;km kuzeyinde, Haicheng'de 1975 yılında meydana gelen Haicheng Depremine de neden olmuş olabilir. 1969'daki Bohai Depremi de Tan-Lu Fay Hattı'nda meydana geldi.

## Kayıplar ve hasar

Deprem 379 ilçeyi etkiledi ve 29'unda büyük hasar oluştu. Başta Şantung olmak üzere, Jiangsu, Anhui, Zhejiang, Fujian, Jiangxi, Hubei, Henan, Hebei, Shanxi, Shaanxi, Liaoning eyaletlerini ve Kore'yi de etkiledi. Tancheng, Linyi ve Ju ilçelerinde,1.000 kilometre çapında radyal bölgede hasar oluştu. Çin tarihindeki en yıkıcı depremlerinden biri olarak kabul ediliyor. Deprem, Mercalli şiddet ölçeğinde XII (Afetsel) kategorisinde sarsıntı üretti; bu Mercalli ölçeğindeki en yüksek kategoridir. 16.800 kilometre karelik bir alanda, Mercalli şiddet ölçeği VIII (Yıkıcı) idi ve fay bölgesi boyunca eliptik şekilli bir alanı kapsıyordu.

Yalnızca Ju ilçesi'nde 20.000'den fazla insan öldü. Konutlar, resmi binalar, okullar, tapınaklar, depolar ve surlar yıkıldı. Mashi, Wulugu, Yanjiagu, Shifengdo, Keluodo ve Maqi'de tepelerde heyelanlar meydana geldi. Yaygın bir alanda çökme meydana geldi. Bir metre genişlikte ve yüzlerce metre uzunlukta yarıklar gözlemlendi. Guanzhuang'dan Gehu'ya kadar, bir nehir kenarında 7,5 kilometre uzunluğunda bir yarık oluştu. Oluşan yarıklardan toz, kum ve su fışkırdı. Üç kuyudan havaya 1 metre su fışkırdı.

Tancheng'de surlar, hükûmet binaları, evler, gözetleme kulesi, tapınaklar ve depolar tamamen yıkıldı. 8.700'den fazla insan öldü. Yarıkların o kadar geniş olduğu ve insanların üzerinden geçemediği bildirildi. Bu yarıkların tabanı da görülemeyecek kadar derindi. Bir yarıktan 10 metre yüksekliğe kadar su fışkırdı. İlçedeki Lizhuang kasabasında büyük bir çökme meydana geldi.

Deprem odağına en yakın şehir olan Linyi tamamen yıkıldı ve ayakta hiçbir bina kalmadı. 6.900'den fazla insan öldü. Depremden sonra oluşan yarıklardan siyah renkte su fışkırdığı söylendi.

## Tsunami
Tarihsel kayıtlar bölgede olası bir tsunamiyi de belgeledi. Kıyı kentlerinin sular altında kaldığı ve nehirlerin taştığı bildirildi.

## Yardım
İmparator Kangxi, bakanlığına yardım çalışmalarını yürütme talimatı verdi. 40 il ve ilçede vergi harçlarından feragat edildi. Yardım çalışmaları için 227.300 tael gümüş harcandı.

## Kaynakça