Vladimir Putin'in iktidara yükselişi

2000'lerin başında, **Vladimir Putin'in iktidara yükselişi** ile Rusya'da önemli siyasi değişimler yaşandı. Daha önce güvenlik güçleri ve hükûmette kilit pozisyonlarda bulunan Putin, Devlet Başkanı Boris Yeltsin'in halefi oldu.

Ağustos 1999'da Rusya Federasyonu Federal Güvenlik Servisi (FSB) Direktörü ve Güvenlik Konseyi Sekreteri olarak görev yaptıktan sonra Putin, hükûmetin başına geçti. 31 Aralık 1999'da Boris Yeltsin'in istifasının ardından Vekil Devlet Başkanı olarak atandı. İlk kez 26 Mart 2000'de Rusya Devlet Başkanı seçildi ve ardından 2004, 2012, 2018 ve 2024'te yeniden seçildi.

## Rusya'daki durum
1990'ların sonunda Rusya'nın siyasi durumu, sosyal ve ekonomik istikrarsızlık, suç oranlarının artışı ve devlet kurumlarının hem iç hem de uluslararası alanda zayıflamasıyla karakterize ediliyordu. Devlet Başkanı Boris Yeltsin, sağlık sorunları ve alkolizm ile mücadele ediyordu. Rusya anayasasına göre üçüncü bir dönem aday olamıyordu. Yeltsin, ortaya çıkan sorunlar karşısında enerjik ve odaklanmış görünse de devletin stratejik gelişimi için net bir planı yoktu.

Ülkede ayrılıkçı eğilimler artıyordu, özellikle de çatışmaların sürdüğü Çeçenistan'da. 1998 mali krizi, Rusya için ciddi bir sorun teşkil etti. 2000 başkanlık seçimleri öncesinde siyasi durum gergin ve belirsizdi.

Rusya, 1996 seçimlerinde siyasi rekabetin sınırlandırılmasını zaten deneyimlemişti. Yeltsin'in sağlık sorunları etkisini azaltmıştı. Kızı ve damadı, oligarşik aileye yakın kişileri zenginleştirmek için planlar kurmuştu. İktidar değişimi yaklaşırken Yeltsin'in ailesi ve oligarklar, finansal güvenliklerini korumak için güçlerini sürdürmeyi tercih etti. 1998 krizinden sonra Yeltsin'in çevresinde demokrasi savunucusu kalmamıştı ve 1999'da iktidardakiler Yeltsin'in halefini kendileri seçmek istiyordu. Toplumda devlet otoritesini güçlendirme talebi artıyordu. Yeltsin, 1998'den beri hükûmeti yöneten Yevgeny Primakov'u halefi olarak görmüyordu çünkü Gorbaçov ve Sovyet dönemi ile bağlantılıydı. Bu durum, iktidar değişimini belirsiz hale getirdi.

## "Halef Operasyonu"
"Halef Operasyonu", Rusya Devlet Başkanı Boris Yeltsin ve yakın çevresi tarafından başkanlık için bir halef hazırlamak üzere geliştirilen stratejik bir plandı. Bu operasyonun ayırt edici özelliği, halef seçiminde geniş kamuoyunun dahil edilmemesi ve ülkenin demokratik gelişiminin durmasıydı. Yeltsin, Amerikan Başkanı George Washington'ın idealleri sen, özellikle de demokratik ilkelerinden ilham almıştı. Yeltsin, Washington'ın bazı kararlarını yansıtıyordu, özellikle herhangi bir Rus siyasi partisiyle bağlantı kurmaktan kaçınmasıyla. Ancak Washington'dan farklı olarak, Yeltsin Rusya'nın demokratik gelişimini durduran bir yol seçti.

Serbest seçimleri sağlamak yerine Yeltsin, halefini seçme hakkını ve görevini kendinde görüyordu. Stratejisi, halefini siyaset sahnesine hazırlamak ve tanıtmak, ancak Rusya'nın siyasi sahnesindeki kendi etkisini azaltmamaktı. Bu yaklaşım, istikrarı korumaya ve kişisel iktidarı güçlendirmeye odaklanmıştı.

Yeltsin'in bu stratejik kararı, Rusya'daki siyasi durumu kontrol altında tutma ve başkanlıktan ayrıldıktan sonra kendisi ve yakın çevresi için siyasi koruma sağlama arzusunu gösteriyordu.

Halef hazırlama fikri, Yeltsin çevresinde 1996 başkanlık seçimlerinin hemen ardından ortaya çıktı ve Yeltsin kendisi bu sürece 1998 ekonomik krizinden sonra dahil oldu. Yeltsin ve "aile" olarak bilinen oligarklar, devleti güçlendirebilecek, "Rus fikrini" önerebilecek ve ifade edebilecek, Yeltsin ile geçmiş bağlantısı olmayan yetkin, güvenilir, sadık ve ayık bir aday aramaya başladı.

Bu süreç, başbakanların sık değiştirilmesini içeriyordu; her başbakan potansiyel bir başkan adayı olarak değerlendiriliyordu. Hükûmet başkanındaki değişiklikler, Yeltsin çevresinin dikkatle seçilmiş adayları öne çıkarmasına olanak sağlıyordu. 1999 sonunda "aile", gelecekleri konusunda ciddi endişeler taşıyor ve adaylarının iktidara gelmesini sağlamak için aktif olarak çalışıyordu.

Yeltsin çevresinde "Halef Operasyonu" olarak adlandırılan bu plan iki görevden oluşuyordu. İlki, Yeltsin ile bağlantısı olmayan bir aday bulmaktı. İkincisi ise "halefin" "çözeceği" bir sorun icat ederek seçmenler nezdinde popülerlik kazanmasını sağlamaktı. Halefin iktidara yükselişi 1996 seçimlerinde test edilen yöntemler kullanılarak sağlanacaktı: devlet kaynaklarının kullanılması, Yeltsin ve çevresinin yakın ilişkide olduğu oligarşik yapıların desteği.

Yeltsin'in elinde halefini seçmek için bir araç vardı. Bu mekanizma, başkanlığa giden bir basamak olan başbakanın atanmasıydı. Chernomyrdin ile başlayarak potansiyel başkan adayları başbakanlık pozisyonuna atandı. 1998'den itibaren Yeltsin altı başbakan değiştirdi.

Halefin seçimine hazırlık olarak Yeltsin çevresi, "Hangi film karakterine oy verirdiniz?" sorusunu içeren bir kamuoyu araştırması düzenledi. Ankette lider, Sovyet edebiyat ve sinema karakteri olan istihbarat subayı Stierlitz çıktı. "Halef Operasyonu" üzerinde çalışan isimlerden biri de siyaset teknoloğu Gleb Pavlovsky idi.

İlk deneme adaylardan biri, başbakan olarak atanan eski FSB direktörü Sergei Stepashin idi. Yeltsin, onu sadakat ve seçmenleri cezbetme yeteneği açısından test etti. Ancak Stepashin, Yeltsin'in siyasi rakipleriyle uzlaşma arayışına girdi ve bu durum, Yeltsin'in ayrılışından sonra onu siyasi rakiplerine karşı koruyamayacağını gösterdi. Stepashin, Yeltsin'in "testlerinden" geçemedi.

Ağustos 1999'da Stepashin başbakanlık görevinden alındı ve yerine bir diğer eski FSB direktörü Vladimir Putin atandı. Bu hamle, gelecekteki halefin oluşturulması planında önemli bir adımdı ve Yeltsin ile çevresinin, ülkenin siyasi durumunu güçlendirebilecek ve başkanlıktan ayrıldıktan sonra kişisel güvenliklerini ve nüfuzlarını koruyabilecek bir lider arayışını gösteriyordu.

## Yeltsin ve yönetici elitin çıkarlarının korunması
Yönetici elit, antidemokratik kararlar alarak kendi güvenlikleri ve maddi kazançlarını koruma arzusuyla hareket ediyordu. Açık siyasi mücadelede, Yeltsin döneminde çalışmış ve zenginleşmiş kişileri cezalandırmaya başlayabilecek düşmanca bir "başkan ailesi"nin iktidara gelme tehlikesi vardı. Bazılarına göre, "intikamın geleceği ve Yeltsin'in, 'ailenin' ve herkesin yok olacağı açıktı," bu yüzden "Yeltsin'e kişisel güvenliğini garanti edecek güçlü bir [başkana] iktidarı devretme şeması gerekiyordu."

Tatyana Dyachenko, Yeltsin'in kızı, iktidarın Putin'e devredilmesi kararında önemli bir rol oynadı. Yeltsin'in sağlığı kötüleştikçe Dyachenko, başkana danışman ve güvenilir bir kişi olarak giderek daha fazla hizmet etti. Kendisinin ve nişanlısı Valentin Yumashev'in kaybedecek çok şeyi vardı: oligarkların ülke yönetimine dahil edilmesini kolaylaştırmışlardı ve dolayısıyla yeni başkanın dikkat odağı haline gelebilirlerdi. Yeltsin'in, kızı, Yumashev ve muhtemelen bir iki yardımcıdan oluşan yakın çevresine olan bağımlılığı sağlığının kötüleşmesiyle arttı. Yeltsin, bireysel oligarklardan ziyade yakın çevresini korumaya daha fazla önem veriyordu. Oligarkların insanlar ve yönetim politikaları üzerindeki etkisinden memnun değildi ancak kötüleşen sağlığı nedeniyle artan bu etkiyle etkili bir şekilde mücadele edemiyordu. Bu sırada yakın çevresi, servetlerinin ve kendilerinin geleceği konusunda endişelenen varlıklı arkadaşlarının refahıyla ilgileniyordu.

Böylece, 1992'nin erken kararlarının sonuçları Rusya'nın siyasi durumunu etkilemeye devam etti. Demokratik siyasi ve yasal yapılar oluşturulmadan piyasa ekonomisini tanıtma girişimi, Kremlin'in en üst düzeyinde kurumsallaşmış yolsuzluğa yol açtı. Sorumluluk ve kontrol mekanizmaları olmadan uygulanan liberal ekonomik reformlar yeni sistemi zayıflattı. Yeltsin'in ikinci başkanlık döneminin sonunda, yolsuzluk nedeniyle misilleme korkusu çevresini nitelik veya seçim meşruiyetine dayanmayan, koruma vaatlerine ve belki de kukla atadıklarını gizlice kontrol edebilecekleri umuduna dayanan yeni bir lider aramaya zorladı.

## Vladimir Putin'in 1990'lardaki kariyeri
1990'larda eski bir KGB subayı olan Vladimir Putin, Federal Güvenlik Servisi (FSB) direktörlüğünden Rus hükûmetinde kilit bir pozisyona yükseldi. Putin, Yeltsin dönemi oligarkları ve siyasi figürler de dahil olmak üzere ülkenin seçkinleriyle iyi ilişkiler kurdu ve bu durum kariyer ilerlemesine katkı sağladı. Putin, Yeltsin'in yakın müttefiki St. Petersburg Belediye Başkanı Anatoly Sobçak'ın danışmanı olarak görev yaptı ve bu siyasi elit içinde bağlantılar kurmasına yardımcı oldu.

Putin'in 1999'da başbakan olarak atanması, Yeltsin etrafında toplanan "Aile" olarak bilinen oligark grubunun saygısını ve desteğini kazanmasının bir göstergesiydi. Onlar Putin'de sadece bir halef değil, aynı zamanda Yeltsin'in ve kendi çıkarlarının savunucusunu görüyordu. Yeltsin ve çevresi, Putin'in kendilerini siyasi rakiplerden korumasını ve seçimlerde zafer sağlamasını bekliyordu.

Putin, başbakan olarak atanmadan önce bile FSB direktörüyken Yeltsin'e olan bağlılığını gösterdi. Yeltsin'in eleştirmeni olan Başsavcı Yuri Skuratov'un ("Yeltsin'in siyasi rakiplerinin çıkarları doğrultusunda güvenlik servislerini gayriresmi olarak koordine eden") görevden alınmasına, kompromat sağlayarak yardımcı oldu. Bu hamle savcıların dikkatini oligarklardan uzaklaştırdı, onları güvence altına aldı ve hem kendi konumunu hem de Yeltsin'in güvenini güçlendirdi. Putin, Rusya Güvenlik Konseyi Sekreterliği pozisyonuna terfi ettirildi. Potansiyel bir halef olarak güvenilirliğini ve sadakatini kanıtladı.

İktidarın Putin'e devredilme süreci muhtemelen önceden tam olarak planlanmamıştı. Aralık 1998'de Putin'in kendisi bile siyasi geleceğine dair güven göstermiyordu. O zamanlar hükûmetteki katılımını "yakında sona erecek ilginç bir hayat bölümü" olarak görüyordu. Yeltsin üçüncü bir başkanlık dönemi için aday olma isteksizliğini açıklamıştı ve Putin hükûmetteki zamanının sona erdiğine inanıyordu: "Gelecekteki başkan elbette kendisine sadık nitelikli birini isteyecek, belli ki benim ayrılmam gerekecek. Boris Nikolayeviç bu konuda tamamen sakin olduğumu biliyor." O dönemde toplum ve Putin'in gözünde Yevgeni Primakov en olası halef gibi görünüyordu. Putin, Primakov'un güvenini kazanıp FSB'deki eski özel birimini yönetmek üzere atanmayı bile umuyordu.

Putin, devlet ve oligark kontrolündeki medyada aktif destek gördü. Enerjik, kararlı, Rusya'yı iç ve dış tehditlerden koruyabilecek bir lider olarak sunuldu. Putin'in popülaritesi fırladı: Ağustos 1999'da seçmenlerin sadece %2'si ona oy vermeye hazırken, yıl sonunda bu oran %51'e çıktı. Bu artış, medyadaki aktif destek ve gelecekteki Rus siyasi manzarasında etkisini korumak isteyen oligarşik seçkinlerin çabalarının sonucuydu.

## 1999 apartman patlamaları ve Çeçen Savaşı

Ağustos 1999'da Yeltsin, Putin'i isyancı Çeçenistan'a karşı savaşı yönetmek üzere atadı. Putin, savaşı büyük bir kamuoyu önünde yürüttü; televizyonda görünerek ayaklanmayı bastırma kararlılığını gösterdi.

Eylül 1999'da Rusya'da meydana gelen bir dizi apartman patlaması, İkinci Çeçen Savaşı'nın başlangıcından önceki en önemli olaylardan biridir. Buinaksk, Moskova ve Volgodonsk'ta gerçekleşen bu patlamaların şüpheli doğası, kamuoyunun dikkatini çekti ve birçok soruyu cevapsız bıraktı.

Eşgüdümlü çok katlı konut patlamaları sonucunda 307 kişi öldü ve 1700'den fazla kişi yaralandı. Bu saldırılar toplumda paniğe yol açmanın yanı sıra, patlamalardan kimin sorumlu olduğu konusunda soruları da gündeme getirdi. Riyazan'da yerel polis, bir apartman binasına patlayıcı yerleştirirken yakaladıkları Federal Güvenlik Servisi (FSB) ajanlarını tutukladı. FSB, yaşananların bir tatbikatın parçası olduğunu iddia ederken, eleştirmenler patlamaların yaklaşan seçimlerle bağlantılı olarak korku atmosferi yaratıp Çeçenistan'daki askeri operasyonları meşrulaştırmak amacı taşıdığını öne sürdü.

Patlamalar ve yetkililerle olası bağlantıları tartışma konusu olmaya devam etmektedir. Bazı gözlemciler ve uzmanlar, bu terör eylemlerinin İkinci Çeçen Savaşı'nı başlatmak için kamuoyu desteği sağlamak amacıyla FSB tarafından düzenlenmiş olabileceğini savunuyor. Bu olaylar, Putin'e Çeçenistan'da askeri operasyon başlatmak için ek gerekçeler sundu; ancak patlamaların sorumluluğu asla netlik kazanmadı. Çeçenistan'a karşı savaş geniş kamuoyu desteği aldı. Yeni askeri kampanyanın ilk haftaları, ilk savaşa kıyasla daha başarılı göründü. Rus güçleri, Çeçen başkenti Groznı'yi hızla kontrol altına aldı. Putin çatışmayı terörle mücadele olarak sundu ve ülkede düzeni ve gücü yeniden tesis eden kararlı bir lider imajı kazandı. Bu retorik, istikrarsızlıktan yılmış bir toplumda yankı buldu. Putin başbakan olarak atandıktan sonra Yeltsin, halefi olarak ona desteğini kamuoyuna açıkladı. Analistler başlangıçta Putin'i potansiyel bir başkan olarak görmüyordu; gazeteci Aleksey Volin'e göre "düşük dereceli ve kamusal imajı olmayan umutsuz bir adayın" başkan olmasını sağlayacak tek senaryo "kısa ve zaferle sonuçlanan bir savaş"tı. Çeçenistan savaşına verilen halk desteği, Putin'in popülaritesini haftalar içinde yükseltti.

## Yeltsin'in istifası ve 2000 seçimi

Anayasaya göre başbakan, görevdeki başkanın istifası durumunda vekil devlet başkanı olur. 31 Aralık 1999'da Yeltsin istifasını açıkladı ve başbakanlık görevini yürüten Vladimir Putin otomatik olarak vekil devlet başkanı oldu.

Sadık bir halef olarak Putin'in vekil başkanlıktaki ilk kararnamesi, Yeltsin'in gelecekteki yolsuzluk suçlamalarına karşı dokunulmazlık kazanmasını sağlamak oldu.

1999 sonunda Rusya'da başkan adaylarının kaydolması için 1 milyon imza toplama ve finansmanı düzenleme gibi katı koşullar getiren bir yasa kabul edildi; bu, hükûmet destekli adaylara avantaj sağladı.

Yeltsin'in istifası, Putin'in rakiplerinin hazırlıksız yakalandığı erken başkanlık seçimlerine yol açtı. Başkan adayları Yuri Lujkov ve Yevgeni Primakov adaylıktan çekildi. Yeltsin'in istifa ettiği sırada Putin'in popülaritesi %50'yi aşmıştı. Devlet medyası ve idari kaynaklar vekil başkanın kontrolündeydi; bu durum zaferini kolaylaştırdı.

## Etkiler
Yeltsin'den Putin'e iktidarın demokratik olmayan bir süreçle devri, Rusya'nın siyasi sistemini ve gelecek gelişimini derinden etkiledi. Bu dönem, ülkenin siyasi manzarasını şekillendiren ve Rusya'nın demokratik gelişimini durduran gerçek bir seçim prosedürünün eksikliğiyle karakterize edildi.

Liberal görüşlerin destekçileri, seçimlere hazırlanma ve katılma fırsatı bulamadan halefi desteklemek zorunda kaldı. Benzer şekilde merkezciler de etkili bir kampanya organize edemedi. Yeltsin'in istifası ve Putin'in vekil başkan olması önceden belirlenmişti; demokratik seçim mekanizmaları sadece formaliteye dönüştü. Sonuç olarak liberal ve merkezci güçler siyasi mücadelenin dışında kaldı.

Yeltsin'in halef seçimine geniş kamuoyunu dahil etmeden iktidarı değiştirme kararı, ülkenin siyasi tarihinde önemli bir emsal oluşturdu. Bu durum, Vladimir Putin'in konumunu güçlendirdi ve Rusya'da merkeziyetçi ve otoriter bir yönetim sisteminin yerleşmesinin önünü açtı. Demokratik süreçlerin eksikliği, siyasi muhalefetin fırsatlarını kısıtlayarak demokratik kurumları zayıflattı.

## Kaynakça