Azerbaycan'daki Polonyalılar

Azerbaycan'da Polonyalıların uzun bir geçmişi vardır (, ). Azerbaycan Cumhuriyeti'ndeki mevcut Polonya nüfusu eski zamanlara göre daha düşük olsa da, başkent Bakü'de Polonya kökenli insan sayısı yaklaşık 2.000 civarındadır ve Azerbaycan'da birkaç bin kendini Polonyalı olarak tanımlayan kişi yaşamaktadır. Polonyalılar, etnik bir grup olarak yüzyıllardır Azerbaycan'da yaşamaktadır. Rus İmparatorluğu Azerbaycan'ı ve bazı bölgelerini kapsıyordu. Polonya, bu nedenle Polonyalı muhalifleri oraya sınır dışı edebilirdi; bu da Azerbaycan'daki Polonyalıların varlığını açıklar.

## Tarihçe
17. yüzyılda, misyonerler Paul Wroczyński, Jedrzej Zielonacki ve Alexander Kulesza, 1680'lerde Ganja'da bir misyon kurdular. Misyonerlerin faaliyetleri, Doğu ve Batı değerlerinin anlaşılması ve yakınlaşmasında önemli bir bağlantıydı. Misyonerler ve takipçileri Şah'ın sarayına değerli resimler, İncil'in aydınlatılmış el yazmaları vb. şeklinde hediyeler getirdiler. Ayrıca Polonyalılarla olumlu ilişkiler kurma konusunu da gündeme getirdiler.

Polonyalılar, 13. yüzyıldan itibaren Azerbaycan'da görünmeye başladılar; çoğunlukla Moğol-Tatarlar tarafından kaçırılanlar olarak, ancak gönüllü olarak gelenler de vardı. 19. yüzyılın başından itibaren Azerbaycan, Polonyalı gezginlerin yanı sıra romantik şairler için de ilgi çekici olmuştur ve bu durum eserlerinde görülebilir.

Azerbaycan'daki Polonyalılar, Polonya'nın I. Bölünmesi (1772) sonrasında ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Rusya Kafkasya'da saldırgan bir savaş yürütüldü ve burada zorla askere alınanlar arasında işgal altındaki tüm topraklardan (çoğunlukla Polonya'dan) genç erkekler vardı. 19. yüzyılda Kafkasya, Sibirya ile birlikte sürgündeki Polonyalıların başlıca yerlerinden biriydi. Polonya'nın ilk bölünmesinden sonra, Kafkas Kolordusu'nda asker olarak ortaya çıktılar. 1813'te, çoğu Napolyon'un ordusundaki Polonya Lejyonları üyesi olan 10.000 Polonyalı esir Kafkasya'ya gönderildi. 1831'de, başarısız Kasım Ayaklanması'ndan sonra, sürgündeki Polonyalı isyancıların yeni bir dalgası Azerbaycan'a geldi. Polonyalıların askerlik hizmetine gönderildiği başlıca yerler Azerbaycan'daydı: Kuba, Kusar, Şamahı, Gence, Bakü ve Zakatala. Kuba ve Zakatala'da bir zamanlar Polonyalı askerler ve aileleri için inşa edilen şapel binaları hala orada bulunmaktadır.

Baskıya uğrayan Polonyalıların bir sonraki grubu, 1863 ayaklanmasından (Ocak Ayaklanması) sonra Kafkasya'ya sürgün edildi. Polonyalılar, 19. yüzyılın sonuna kadar Kafkasya ve Transkafkasya'da yaşamaya devam ettiler. 20. yüzyılın başlarında 17.264 kişi Kafkasya'ya yerleştirildi. Şimdiye kadar tespit edilen Azerbaycan'daki son Polonyalı sürgün ise Edward Strump'tur. 1900 yılında Varşova'da "Kafkasya Resimleri" adlı kitabını yayınladı. Bazı Polonyalı sürgünler özgürlüklerinden tamamen mahrum bırakılarak ada kalesi ve Zaqatala Nargin gibi yerlerde gözaltına alındı. Abşeron yarımadası yoğun bir şekilde gelişmiş bir petrol endüstrisine sahipti. Bu da yeni endüstrilerin ortaya çıkması ve geleneksel endüstrilerin gelişmesi için koşullar yarattı. Bakü uluslararası bir şehre dönüştü. In 1897'de Polonya nüfusu iki bine yakındı. 1913'te Bakü'deki Polonyalılar arasında çalışanların oranı %52,2 idi.

### Polonya toplumu

1903'te Polonyalılar, kütüphaneyi açan bir "Polonya Hayırsever Cemiyeti" kurdular. Okul. 17 Ağustos 1909'da, amacı Polonya nüfusunun kültürel gelişimini sağlamak olan "Bakü'deki Polonya Evi" şirketi tescil edildi. Şirket faaliyete geçtiğinde, bir başka Polonya Okulu kuruldu. Birinci Dünya Savaşı'nın başında, "Polonya Krallığı'nın savaştan harap olmuş nüfusuna yardım organizasyonu üzerine Bakü Polonya Komitesi" kuruldu. Bu, Bakü'ye Polonyalı mültecilerin akınıyla bağlantılıydı. Tüm Polonya örgütleri "Bakü'deki Polonya Örgütleri Konseyi" çatısı altında birleştirildi. Polonyalılar ayrıca Hristiyan inancıyla da birleşmişlerdir. Kafkasya'daki Polonya alaylarının bulunduğu yerlerde şapeller inşa edildi. Bakü'de, Polonya diasporası sayesinde hükûmet bir Hristiyan kilisesi inşa etmeyi kabul etti. Yerel halk buna Polonya kilisesi adını verdi. Stalin döneminde kilise yıkıldı. Polonyalılar tarafından Kusar şehrinde inşa edilen başka bir Hristiyan kilisesi ise ayakta kaldı. Bu bina bugün yerel halk arasında "Polonya Hristiyan Kilisesi" olarak bilinmektedir.

Azerbaycan'da Sovyet iktidarının kurulmasıyla birlikte birçok Polonyalı ülkeyi terk ederek tarihi vatanlarına geri döndü. Polonya örgütlerinin (ve diğer ulusal derneklerin) faaliyetleri yasaklandı. Polonya kökenli birçok kişi vatandaşlığını değiştirmek zorunda kaldı.

Polonya örgütü kurma fikri ilk olarak 2000 yılında Ofilom İsmailov (Kulchitsky) tarafından dile getirildi. 2001 yılında, 16 kişilik Polonya kökenli bir grup insanı bir araya getirerek, 1990'ların başındaki nüfus sayımına göre Azerbaycan'daki Polonyalı nüfusunun bine yakın olduğunu belirterek, Polonya topluluğunun kurulması için bir öneri sundu. Onun önerisi üzerine, Polonya dilini akıcı bir şekilde konuşan Elena Teer örgütün başkanı seçildi. Ancak, seçilen Polonya örgütlerinin yönetim organları gelecekte yeterince aktif olmadı ve toplantı kararı Adalet Bakanlığı için geçerliliğini yitirdi. Mevcut mevzuata göre, örgütün tescili için gerekli belgelerin toplantı tarihinden itibaren en geç bir ay içinde sunulması gerekiyordu, bu yapılmadı. 1991 yılında "Polonia" adında bir Polonya topluluk örgütü kurdular.

### Katolik rolü

Roma Katolik Hayırseverlik Derneği ve Polonya Topluluğu 5 Ocak 1903'te kuruldu. Dernek bir kütüphane-okuma salonu açtı. Yaşlılar ve çocuklar için bir sığınak olması planlandı. Ücretsiz okuma salonunda tek arkadaşlık okumaktı. Derneğin başkanı tanınmış petrol zengini Stefan Rylski idi. Derneğin genel merkez binası Rylski'de bulunuyordu. Bu bina (mimar Józef Płoszko) günümüze kadar korunmuştur (Memmedeliyev Caddesi, 11). 27 Nisan 1903'te, Kutsal Bakire Meryem'in kuruluşunun yıldönümü olan Kutsal Bakire Meryem Katedrali'nin açılışı yapıldı. O zamanlar Katoliklerin sayısı 9-10 bin kişiye ulaşmıştı.

Peder Stefan Demurow, Bakü'deki bir Katolik kilisesinin papazıydı. Demurow Stefan 1871'de Tiflis'te doğdu ve 1895'te ilahiyat okulundan mezun oldu.

Stalinist dönem dini örgütlere çok zarar verdi. 1930'lardan itibaren Sovyet rejimi kitlesel baskıya başladı ve binlerce rahibi tutukladı. 1938'de Bakü'deki Katolik kilisesi yıkıldı. Ancak Katolikler kendi hayatlarını riske atarak gizlice toplanıyorlardı. Demurow 14 Kasım 1937'de tutuklandı ve ölüm cezasına çarptırıldı. Azerbaycan'daki trajik olaylardan sonra Katoliklik varlığını yitirdi. Yeniden canlanma ancak Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra gerçekleşti. 1992'de Bakü'deki bir grup Polonyalı, Vatikan'dan Polonyalı dindarların pastoral bakımı için fırsatlar yaratmasını istedi. 1997'de Sovyetler Birliği'nin çöküşünden sonra, Polonyalı bir rahip olan Jerzy Pilyus ile birlikte bir grup Polonyalı Hristiyan Bakü'ye geldi. 2002'de Papa II. John Paul Azerbaycan'ı resmen ziyaret etti. Başlangıçta Azerbaycan'ın o zamanki cumhurbaşkanı Haydar Aliyev tarafından davet edilmişti. Ziyareti sayesinde Cumhurbaşkanı Aliyev, Katolik Kilisesi'ne bir kilise inşa etmesi için bir arsa verdi. Bina, Papa II. John Paul'ün kitap satışlarından elde edilen gelirler ve yabancı bağışlarla finanse edildi.

### Polonyalıların Azerbaycan tarihindeki rolü
Azerbaycan'daki ilk Polonya sosyal örgütleri yirminci yüzyılın başlarında Bakü'de kuruldu. O zamanlar Azerbaycan'da birçok Polonyalı yaşıyordu. Daha da öncesinde, 19. yüzyılda, Polonyalılar çeşitli nedenlerle Azerbaycan'ı ziyaret ediyorlardı; bunlar arasında siyasi sürgünler, Polonya Krallığı'ndan alınan Çarlık ordusu askerleri ve özellikle Bakü şehrinin dinamik gelişimi sırasında - yirminci yüzyılın başlarındaki petrol patlaması olarak adlandırılan dönemde - iyi bir iş arayan Polonyalılar vardı. O zamanlar Bakü'de birkaç Polonya örgütü vardı: Polonya Örgütleri Konseyi, "Polonya Evi" Derneği, Polonya Karşılıklı Yardımlaşma Derneği, "Odak", Polonya Hayırseverlik Derneği ve hatta Polonya Gençlik Birliği.

Polonyalılar, ülkenin ekonomik kalkınma, bilimsel, kültürel ve eğitim alanlarına büyük katkılarda bulundular. Aralarında doktorlar, öğretmenler ve askeri mühendisler de vardı.

Azerbaycan'ın ekonomik kalkınmasına en büyük katkıyı Witold Zglenicki yapmıştır. Deniz dibinden ham petrol çıkaran öncü bir mühendis olan Witold, bu yatakların yaşam döngüsü projesini geliştirmiş ve bu buluş Azerbaycan'ın daha sonraki ekonomik kalkınması için büyük önem taşımıştır. Ayrıca Polonya kültürünün ve biliminin geliştirilmesi için bir vakfa sponsorluk yapmış ve bu da ona "Polonya Nobel'i" ününü kazandırmıştır.

Azerbaycan'da, bilimsel ve teknik gelişmeye büyük katkılarda bulunan Polonya kökenli önde gelen bilim insanları da yaşamıştır. 1919 yılında Bakü Devlet Üniversitesi kuruldu ve bu, o zamanlar geri kalmış bir ülkedeki tüm bilimsel sistemin genel gelişimi için büyük önem taşıyordu. Öğretim görevlileri arasında Polonya kökenli birçok profesör vardı. Tıp alanında Prof. Paul Zdrodowski (mikrobiyoloji), Prof. Uszyński, Malinowski, Różanowski, Berłacki, Mizernicki, Zamuchowski; sosyal bilimlerde Prof. Alexander Makowielski, Wsewołod Bronisław Tomaszewski, Aleksander Selichanowicz, M. Dabrowski, M. Downar-Zapolski, Doçent P. Piłaszewski; diğer alanlarda ise Prof. K. Krasuski (kimya) ve Doçent P. Michalewski (jeofizik) de aralarında bulunuyordu.

Şehrin gelişimine büyük katkı sağlayan Stanislaw Despot-Zenovich, 16 yıl (1878-1894) Bakü Belediye Başkanıydı. Paul Potocki (1879-1932), Bibiheybät Körfezi'nin doldurulmasında deniz dibinden petrol çıkarma tekniğini ilk uygulayan kişiydi. Bakü Politeknik Enstitüsü'nün ilk rektörü Profesör Nicholas Dombrowski idi.

Bakü'de, Polonya kökenli bir müzisyen olan viyolonselci Leopold Rostropoviç'in müzik kariyeri devam etti; burada dünyaca ünlü viyolonselci oğlu Mstislav Rostropoviç dünyaya geldi. Polonya kökenli diğer müzisyenlerin de tanınmış isimleri vardı. Opera ve Bale Tiyatrosu şefi Vladimir Trahimovich, piyano öğretmeni Regina Sirovich (L. Egorova ile birlikte günümüz için en iyi ve geçerli piyano derslerinin yazarı), ünlü caz müzisyeni Bronislaw Posadovsky de Azerbaycan müzik sahnesinin tanınmış Polonyalıları arasındaydı.

Birçok Polonyalı, Rus Devrimi'nden sonra Azerbaycan'ı terk etti; diğer Polonyalı aileler ise çeşitli nedenlerle, genellikle Rus başkentlerinde (Moskova ve Leningrad) daha iyi iş ve çocuklarının eğitim ve çalışma fırsatları nedeniyle ülkeyi terk etti. Devrimden sonra, çoğu yerel yönetim vatandaşların kişisel belgelerindeki uyruğa dikkat etmedi. Devrimden sonraki ilk yıllarda, yerel yönetimler Polonyalıların belgelerine genellikle "Rus" olarak kaydetti.

## Kaynakça