Kin Hanedanı’nın Moğollar tarafından istilası

**Kin Hanedanı'nın Moğollar tarafından istilası**, ayrıca **Moğol-Kin Savaşı** olarak da bilinir, Moğol İmparatorluğu ile Mançurya ve Kuzey Çin'deki Curçen liderliğindeki Kin Hanedanı arasında gerçekleşmiştir. 1211 yılında başlayan savaş 23 yıldan fazla sürmüş ve 1234 yılında Kin hanedanının Moğollar tarafından tamamen ele geçirilmesiyle sona ermiştir.

## Arka plan
Kin Hanedanı'nın Curçen hükümdarları, Moğol bozkırlarında yaşayan bazı göçebe kabilelerden haraç toplamış ve aralarındaki rekabeti teşvik etmiştir. Moğollar 12. yüzyılda Habul Han'ın yönetimi altında birleştiğinde Curçenler, Tatarları onları yok etmeye teşvik etmiş, ancak Moğollar Kin güçlerini topraklarından çıkarmayı başarmışlardır. Tatarlar sonunda Habul'un halefi Ambaghai'yi yakaladılar ve onu Kin imparatorluk sarayına teslim ettiler. Kin Hanedanı'nın İmparator Xizongi Ambaghai'nin çarmıha gerilerek (tahta bir katıra çivilenerek) idam edilmesini emretmiştir. Kin Hanedanı ayrıca Moğol göçebelerine karşı onları ya köleleştirdiği ya da öldürdüğü düzenli cezalandırma seferleri düzenlemiştir.

1210 yılında bir heyet, Wanyan Yongji'nin Kin tahtına yükselişini ilan etmek için Cengiz Han'ın () sarayına gelmii ve Moğolların vasal bir devlet olarak teslim edilmesini talep etmiştir. Curçenler güçlü bozkır göçebelerini yendikleri ve Keraitler ve Tatarlarla ittifak kurdukları için bozkırdaki tüm kabileler üzerinde egemenlik iddiasında bulunmuşlardır. Kin hükûmetindeki yüksek saray yetkilileri Moğollara sığınmışlar ve Cengiz Han'ı Kin Hanedanı'na saldırmaya çağırmışlardır. Ancak bir tuzaktan veya başka bir hain plandan korkan Cengiz Han bunu reddetmiştir. Teslimiyet gösterme emrini alan Cengiz Han'ın güneye döndüğü ve yere tükürdüğü rivayet edilir; sonra atına binmiş ve sersemlemiş elçiyi toz içinde bırakarak kuzeye doğru sürmüştür. Kin imparatoruna, elçinin Kin sarayına döndüğünde tekrarlamaya cesaret edemediği çok aşağılayıcı bir mesaj vermiştir. Kin elçilerine meydan okuması, Moğollar ve Curçenler arasında bir savaş ilanıyla eşdeğerdi.

Cengiz Han, Kerulen Nehri'ne döndükten sonra 1211 yılı başlarında bir kurultay toplamıştır. Uzun bir tartışma düzenlenerek topluluktaki herkes sürece dahil edilmiştir. Han yakındaki bir dağda özel olarak dua etmiştir. Şapkasını ve kemerini çıkarmış, Ebedi Gökyüzü'nün önünde eğilmiş ve halkının Curçenlere karşı nesiller boyu süren şikâyetlerini ve atalarına yapılan işkence ve cinayetleri ayrıntılarıyla anlatmıştır. Curçenlere karşı bu savaşı istemediğini açıklamıştır. Dördüncü günün şafağında Cengiz Han şu kararı vermiştir: "Ebedi Mavi Gökyüzü bize zafer ve intikam sözü verdi".

Cengiz Han'ın nasıl davrandığını duyan Wanyan Yongji sinirlenerek, Han'a şu mesajı gönderdi: "İmparatorluğumuz deniz gibidir; seninki sadece bir avuç kum... Senden nasıl korkabiliriz?"

## Cengiz Han yönetimindeki Moğol fethi
Tangut liderliğindeki Batı Şia imparatorluğunun fethi başladığında, 1207 ile 1209 yılları arasında çok sayıda baskın düzenlendi. Moğollar 1211'de Kin bölgesini işgal ettiğinde Öngütlerin şefi Ala 'Qush, Cengiz Han'ı destekledi ve ona Kin Hanedanı'nın kalbine giden güvenli bir yolu gösterdi. Moğol İmparatorluğu ile Kin Hanedanı arasındaki ilk önemli savaş, 1211 yılında Zhangjiakou'daki bir dağ geçidinde gerçekleşen Yehuling Muharebesi idi. Orada Kin saha komutanı Wanyan Jiujin, ilk fırsatta Moğollara saldırmayarak taktiksel bir hata yaptı. Bunun yerine Moğol tarafına Shimo Ming'an adında bir haberci gönderdi ve o da derhal kaçarak Moğollara Kin ordusunun geçidin diğer tarafında beklediğini söyledi. Yehuling'de yapılan bu çatışmada Moğollar binlerce Kin askerini katletti. Cengiz Han güneye doğru ilerlerken generali Cebe daha da doğuya, Mançurya'ya gitti ve Mukden'i (bugünkü Şenyang ) ele geçirdi. Hıtay lideri Liu-ke, 1212'de Cengiz'e bağlılığını ilan etmiş ve Mançurya'yı Kin'den fethetmişti.

Moğol ordusu 1213 yılında Kin'in merkezi başkenti Zhongdu'yu (bugünkü Pekin) kuşattığında, Li Ying, Li Xiong ve diğer birkaç Kin generali, Moğollara birçok yenilgi veren 10.000'den fazla adamdan oluşan bir milis topladı. Moğollar, her biri yüz binlerce kişiden oluşan Kin ordularını ezdi ve Kasım 1213'e kadar Juyong Geçidi ile Zijing Geçidi'ni geçtiler. 1213'ten 1214'ün başlarına kadar Moğollar Kuzey Çin ovasının tamamını yağmaladılar. 1214 yılında Cengiz Han, Zhongdu'daki Altın Han'ın sarayını kuşattı. Kin generali Heshilie Zhizhong, imparator Wanyan Yongji'yi öldürmüş ve Wanyan Yongji'nin yeğeni İmparator Xuanzong'u tahta çıkarmıştı. Moğollar Zhongdu'yu kuşattığında, Kin hükûmeti geçici olarak Moğol İmparatorluğu'na bağlı bir devlet olmayı kabul etti ve Cengiz Han'a bir Curçen prensesi sundu. Ancak Moğollar, Curçenler tarafından büyük bir haraç verildikten sonra savaşın bittiğine inanarak 1214'te geri çekildiğinde, Li Ying, (on binlere ulaşan) kuvvetleriyle yolda onları pusuya düşürmek istedi. Ancak Kin hükümdarı İmparator Xuanzong, Moğolları tekrar kızdırmaktan korktuğu için Li Ying'i durdurdu. İmparator Xuanzong ve general Zhuhu Gaoqi daha sonra, Li Ying de dahil olmak üzere birçok saray mensubunun itirazlarına rağmen başkenti güneye, Kaifeng'e kaydırmaya karar verdi. O andan itibaren Kin kesinlikle savunmadaydı ve Zhongdu 1215'te Moğolların eline geçti.

Curçen Kin imparatoru Wanyan Yongji'nin kızı Curçen Prensesi Qiguo, Moğolların Kin hanedanlığını fethinde Zhongdu (Pekin) üzerindeki Moğol kuşatmasını hafifletme karşılığında Moğol lideri Cengiz Han ile evlendi.

Kin başkentinin Kaifeng'e taşınmasının ardından, Kin şansölyesi Wanyan Chenghui ve general Moran Jinzhong, Zhongdu'yu korumakla görevlendirildi. Bu noktada Kin ordularından biri Moğollara sığındı ve Lugou Köprüsü'nü alarak güneyden Zhongdu'ya saldırı başlattı. Cengiz Han daha sonra teslim olan Hıtay generalleri Shimo Ming'an, Yelü Ahai ve Yelü Tuhua liderliğindeki birliklerini Zhongdu'ya tekrar saldırmak için gönderdi. Moran Jinzhong'un ikinci komutanı Pucha Qijin, komutasındaki tüm birliklerle birlikte Moğollara teslim oldu ve Zhongdu'yu krize soktu. İmparator Xuanzong daha sonra kuzeye takviye kuvvetleri gönderdi: Zhending ve Zhongshan'daki birliklere liderlik eden Yongxi (sayılar verilmedi) ve Wugulun Qingshou, 18.000 imparatorluk muhafızına, güneybatı rotasından 11.000 piyade ve süvariye ve Li Ying'in sorumluluğunda Hebei Eyaletinden 10.000 askere liderlik etti. tedarik treninin. Zhongdu, 1 Haziran 1215'te Moğolların eline geçti. Daha sonra 1217'den 1223'e kadar Şanşi, Hebei ve Şantung eyaletlerindeki tüm direnişleri sistematik olarak ortadan kaldırdılar. Ancak Cengiz Han, 1219'da Orta Asya ve İran'da yaşanan başka bir olay nedeniyle dikkatini doğuya çevirmek zorunda kaldı.

### Mukali'nin ilerleyişi
1223'te Moğol generali Mukali, Cengiz Han'ın Harezmşahlar’a saldırdığı sırada Şensi Eyaletine saldırarak Çang'an'a saldırdı. Wanyan Heda komutasındaki 200.000 kişiden oluşan Chang'an'daki garnizon çok güçlüydü ve Mukali, Feng İlçesini 100.000 adamla kuşatmak zorunda kaldı. Kuşatma aylarca sürdü ve Kin takviye kuvvetleri gelmek üzereyken Moğollar yerel milisler tarafından taciz edildi. Mukali daha sonra hastalıktan öldü ve Moğollar geri çekildi. Bu, Moğolları destekleyen Batı Şia birliklerinin pes edip evlerine döndüğü ve Cengiz Han'ın gazabına uğradığı kuşatmaydı. Bu nedenle Moğollara karşı yapılan savaşlarda Kin, süvari tedariki için büyük ölçüde Uygurlar, Tangutlar ve Hıtaylar gibi tebaalara veya müttefiklere güveniyordu.

## Ögeday Han yönetimindeki Moğol fethi

Ögeday Han babasının yerine geçtiğinde Kin'in barış görüşmeleri teklifini geri çevirdi ancak Kin subayları Moğol elçilerini öldürdü.

İmparator Aizong komutasındaki Kin orduları, 1229'daki Dachangyuan Muharebesi, Weizhou Muharebesi (1230), Daohuigu Muharebesi (1231) gibi süreçteki büyük zaferlerle birkaç Moğol saldırısını başarıyla durdurdu.

Kheshig komutanı Doqolqu, Tong Geçidi'ne önden saldırı girişiminde bulunmak üzere gönderildi, ancak Wanyan Heda onu mağlup etti ve 1230'da Subutay'ı geri çekilmeye zorladı. 1231'de Moğollar tekrar saldırdı ve sonunda Fengxiang'ı aldı. Çang'an'daki Kin garnizonu paniğe kapıldı ve şehri terk ederek şehrin tüm nüfusuyla birlikte Henan Eyaletine geri çekildi. Bir ay sonra Moğollar Kaifeng'e kuzeyden, doğudan ve batıdan yaklaşmak için üç yönlü bir saldırı kullanmaya karar verdi. Tuluy komutasındaki batı kuvveti Fengxiang'dan başlayacak, Tong Geçidi'ne girecek ve ardından Curçenleri gafil avlamak için Kaifeng'in güneyinde yeniden ortaya çıkmak üzere Han Nehri'ndeki (Xiangyang yakınında) Song bölgesinden geçecekti.

Wanyan Heda bu planı öğrendi ve 200.000 adamın Tolui'yi durdurmasına öncülük etti. Dengzhou'da, her iki dağın tepesinin arkasında saklanan onbinlerce süvarinin bulunduğu bir vadide pusu kurdu, ancak Tolui'nin casusları onu uyardı ve o, ana kuvvetini ikmal treninde tuttu ve sadece daha küçük bir hafif süvari kuvveti gönderdi. Vadinin etrafından dolaşın ve Kin birliklerine arkadan saldırın. Wanyan Heda planının boşa çıktığını gördü ve birliklerini Moğol saldırısına hazırladı. Dengzhou'nun güneybatısındaki Yu Dağı'nda iki ordu zorlu bir savaşta karşılaştı. Kin ordusunun sayıca üstünlüğü vardı ve şiddetli bir şekilde savaştı. Moğollar daha sonra Yu Dağı'ndan yaklaşık 30 *[[Li (birim)|li]]* kadar çekildiler ve Tolui stratejisini değiştirdi. Gücünün bir kısmını Wanyan Heda'yı işgal etmek için bırakarak, Heda'yı uyarmaktan kaçınmak için adamlarının çoğunu, dağınık birlikler halinde kuzeye, Kaifeng'e saldırmaya gönderdi.

Dengzhou'dan Kaifeng'e giderken Moğollar kolaylıkla ilçeleri ele geçirdiler ve ele geçirdikleri tüm malzemeleri yakarak Wanyan Heda'nın ikmal hatlarını kestiler. Wanyan Heda geri çekilmek zorunda kaldı ve Junzhou'daki Üç Zirveli Tepe'de Moğollarla karşılaştı. Bu noktada, Sarı Nehir'deki Kin birlikleri de Tolui'nin saldırısını karşılamak için güneye doğru yönlendirildi ve Ögeday Han komutasındaki Moğol kuzey kuvveti, donmuş nehri geçmek ve Tolui'ye katılmak için bu fırsatı değerlendirdi - bu noktada bile ortak güçleri vardı. sadece 50.000 civarındaydı. 1232'de Curçen hükümdarı İmparator Aizong Kaifeng'de kuşatıldı. Birlikte Kin güçlerini parçaladılar. Ögeday Han kısa süre sonra ayrıldı ve son fethi generallerine bıraktı.

### Moğol-Song ittifakı
1233'te İmparator Aizong, Song'a erzak için yalvarmak üzere diplomatlar gönderdi. Kin elçileri Song'a, Moğolların Kin ile işleri bittikten sonra Song'u istila edeceğini bildirdi; bu daha sonra doğrulanacak bir tahmindi, ancak Song uyarıyı görmezden geldi ve talebi reddetti. Bunun yerine Moğollarla Kin'e karşı ittifak kurdular. Song, Henan'ın bir kısmı karşılığında Moğollara malzeme sağladı.

### Kin hanedanının düşüşü

Wanyan Heda'nın ordusunun Yu Dağı'ndaki savaştan sonra hâlâ 100.000'den fazla adamı vardı ve Moğollar, düşmanı yorma stratejisini benimsedi. Kin birlikleri Dengzhou'dan buraya kadar çok az dinlendiler ve ikmal hatlarının kesilmesi nedeniyle üç gün boyunca yemek yemediler. Moralleri düşüyordu ve komutanları güvenlerini kaybediyordu. Sanfengshan'a (Üç Zirveli Tepe) ulaştıklarında aniden bir kar fırtınası çıktı ve hava o kadar soğuktu ki Kin birliklerinin yüzleri cesetler gibi bembeyaz oldu ve zorlukla yürüyebildiler. Moğollar, sırtlarını duvara dayayarak çaresiz kaldıklarında onlara saldırmak yerine onlara bir kaçış yolu bıraktılar ve geri çekilme sırasında gardlarını indirdiklerinde onları pusuya düşürdüler. Kin ordusu savaşmadan çöktü ve Moğollar kaçan Kin birliklerini amansızca takip etti. Wanyan Heda öldürüldü ve komutanlarının çoğu da hayatını kaybetti. Sanfengshan Savaşı'ndan sonra Moğol birlikleri Yuzhou şehrini ele geçirdi. Kaifeng'in sonu geldi ve İmparator Aizong kısa süre sonra şehri terk etti ve kendini orada yeniden kurmak için boşuna bir girişimle Hebei Eyaletine girdi. Saldırının idaresini komutanları arasında en cesur olanı Subutay'a emanet eden Moğollara binlerce insan inatçı bir direniş gösterdi. İmparator Aizong tekrar güneye sürüldü ve bu sırada Kaifeng Moğollar tarafından ele geçirildi ve yeni başkentini Caizhou'da (bugünkü Runan İlçesi, Henan Eyaleti) kurdu. Subutay, nüfusun tamamını katletmek istiyordu. Ancak Yelü Chucai daha insancıldı ve onun tavsiyesi üzerine Ögeday Han bu zalim teklifi reddetti.

Curçenler, 1232'de Kaifeng'in savunması sırasında Moğollara karşı ateşli oklar kullandılar. Moğollar bu silahı daha sonraki fetihlerde benimsediler.

1233'te İmparator Aizong, Kaifeng'i terk edip Hebei'de kendisi için yeni bir ordu kurmayı başaramayınca Henan'a döndü ve üssünü Guide'da (bugünkü Anyang) kurdu. Dağınık Kin orduları çevredeki bölgeden ve Hebei'den Guide'da toplanmaya başladı ve şehirdeki erzak artık tüm bu askerleri besleyemez hale geldi. Böylece İmparator Aizong, şehri korumak için Pucha Guannu komutasındaki yalnızca 450 Han Çin askeri ve Ma Yong komutasındaki 280 adamla kaldı ve geri kalan birlikleri Su (Anhui Eyaleti'nde ), Xu (bugünkü Xuzhou, Jiangsu Eyaleti) ve Chen (bugünkü Huaiyang, Henan Eyaleti) bölgelerine yiyecek aramak üzere dağıttı.

Pucha Guannu daha sonra askerleriyle bir darbe başlattı ve Ma Yong'u ve diğer 300'den fazla saray mensubunun yanı sıra onunla işbirliği yapmayı reddeden yaklaşık 3.000 subayı, saray muhafızını ve sivili öldürdü. İmparator Aizong'u kukla bir hükümdar yaptı ve Kin imparatorluk sarayının gerçek efendisi oldu. Bu noktada Moğollar Guide'ın dışına çıkmışlardı ve şehri kuşatmaya hazırlanıyorlardı. Moğol generali Sajisibuhua şehrin kuzeyinde, bir nehrin kıyısında kamp kurmuştu. Guannu daha sonra 450 askerini, ateş mızraklarıyla silahlanmış halde, geceleyin güney kapısından teknelerle dışarı çıkardı. Şehrin doğu yakasındaki nehir boyunca kürek çekerek sabah erkenden Moğol kampına ulaştılar. İmparator Aizong, savaşı şehrin kuzey kapısından izledi ve imparatorluk teknesi, Kin birliklerinin yenilmesi durumunda Xuzhou'ya kaçması için hazırlandı.

Kin birlikleri, Moğolları paniğe sürüklemek için ateş mızraklarını kullanarak Moğol kampına iki yönden saldırdı. 3.500'den fazla Moğol kaçmaya çalışırken nehirde boğuldu ve Moğol barakalarının tamamı yakıldı. Sajisibuhua da savaşta öldürüldü. Pucha Guannu kayda değer bir zafer elde etti ve İmparator Aizong tarafından terfi ettirildi. Ancak Guide uzun vadede savunulabilir değildi ve diğer saray mensupları İmparator Aizong'u daha güçlü duvarlara, daha fazla erzak ve birliğe sahip olan Caizhou'ya taşınmaya çağırdı. Pucha Guannu, güç tabanının zayıflayacağından korktuğu ve Caizhou'nun avantajlarının abartıldığını savunarak bu harekete karşı çıktı.

Han Çinli general Shi Tianze, geri çekilirken birliklerin İmparator Aizong'u takip etmesine öncülük etti ve Pucheng'de (蒲城) Wanyan Chengyi (完顏承裔) liderliğindeki 80.000 kişilik Kin ordusunu yok etti.

Üç ay sonra İmparator Aizong, Guannu'ya suikast düzenlemek için bir komplo kullandı ve ardından hızla Caizhou'ya taşınmak için hazırlıklara başladı. Caizhou'nun savunma, birlik ve malzeme açısından hala çok zayıf olduğuna dair yeni raporlar ona ulaştığında, o çoktan oraya doğru yola çıkmıştı. Guide'da büyük zorluklara rağmen daha önce kazanılan zafere rağmen, Kin Hanedanı'nın kaderi artık tamamen belirlenmişti.

Kin Hanedanı'na *son darbeyi* vermek isteyen Güney Song Hanedanı, Curçenlere savaş ilan etti ve sahaya büyük bir ordu yerleştirdi. Kin ordusunun geri kalanı Caizhou'ya sığındı ve burada bir yanda Moğollar, diğer yanda Song ordusu tarafından sıkı bir şekilde kuşatıldılar. Böylece köşeye sıkıştırılan Curçenler umutsuzluğun cesaretiyle savaştılar ve düşmanlarının ortak çabalarına karşı uzun süre direndiler. Sonunda İmparator Aizong mücadelenin daha fazla uzatılamayacağını gördü ve hayatına son vermeye hazırlandı. Düşman şehir surlarını aştığında İmparator Aizong, tahtı generali Wanyan Chenglin'e devrettikten sonra intihar etti. Tarihsel olarak İmparator Mo olarak bilinen Wanyan Chenglin, sonunda savaşta öldürülmeden önce bir günden az bir süre hüküm sürdü. Böylece Kin Hanedanı 9 Şubat 1234'te sona erdi.

## Moğol politikaları
James Waterson, Kuzey Çin'deki nüfus düşüşünün Moğol katliamına atfedilmemesi konusunda uyardı; çünkü nüfusun büyük bir kısmı Güney Song döneminde Güney Çin'e taşınmış olabilir veya tarımsal ve kentsel şehir altyapısı tahrip edildiğinden hastalık ve kıtlıktan ölmüş olabilir. Moğollar, Xu Li tarafından Subutay'a teslim edilen Kaifeng ve Li Tingzhi'nin Güney Song tarafından idam edilmesinin ardından Li Tingzhi'nin ikinci komutanı tarafından Bayan'a teslim edilen Yangzhou şehirleri teslim olmaları halinde katliamdan ve yağmalanmaktan kurtardı, ve Kubilay Han'a teslim olduğunda yağmalanmaktan kurtulan Hangzhou. Han Çinlileri ve Hıtay askerleri Curçen Kin Hanedanı'na karşı toplu halde Cengiz Han'a sığındı Teslim olan kasabalar Kubilay Han'ın yağmalama ve katliamından kurtuldu. Kin ana başkentlerini Pekin'in güneyinden Kaifeng'e taşıyıp Moğollara sığınırken Hıtaylar isteksizce Mançurya'daki anavatanlarını terk etti.

Pek çok Han Çinlisi ve Hıtay, Kin Hanedanı'na karşı savaşmak için Moğollara sığındı. İki Han Çinli lideri, Shi Tianze ve Liu Heima (劉黑馬), ve Hitan Xiao Zhala (蕭札剌) Moğol ordusundan kaçtı ve üç tümene komuta etti. Liu Heima ve Shi Tianze, Cengiz Han'ın halefi Ögeday Han'a hizmet etti. Liu Heima ve Shi Tianxiang, Moğollar adına Batı Xia'ya karşı ordulara liderlik etti. Her biri 10.000 askerden oluşan dört Han tümeni ve üç Hıtay tümeni vardı. Üç Hıtay generali Shimo Beidi'er (石抹孛迭兒), Tabuyir (塔不已兒) ve Xiao Zhongxi (蕭重喜; Xiao Zhala'nın oğlu), üç Hıtay tümenine ve dört Han generali Zhang Rou'ya (張柔) komuta etti, Yan Shi (嚴實), Shi Tianze ve Liu Heima, Ögeday Han komutasındaki dört Han tümenine komuta etti. Kin Hanedanlığında görev yapan ve Moğollara sığınan Shi Tianze, Zhang Rou, Yan Shi ve diğer Han Çinlileri, yeni Moğol devletinin yönetimine yönelik yapının inşa edilmesine yardımcı oldu.

Moğollar hekimlere, sanatkarlara ve din adamlarına değer veriyor ve Kuzey Çin'deki şehirler ele geçirildiğinde onların ölümden kurtarılıp yanlarına getirilmesini emrediyorlardı.

Han Çinlisi soylular Dük Yansheng ve Göksel Üstatlar, önceki hanedanlardan bu yana Moğol imparatorluğu ve Yuan hanedanlığında unvanlarını almaya devam etmişlerdir.

## Notlar

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
*