Lusitanca

**Lusitanca** (adını Lusitanlardan almıştır) bir Paleohispanik Hint-Avrupa diliydi. Antik İtalik dillerle veya Kelt dilleriyle bağlantılı olduğu yönünde bir destek bulunmaktadır. Yaklaşık olarak MS 1. yy'a tarihlenen yalnızca altı büyük yazıttan ve çok sayıda yer (toponim) ve tanrı adından (teonim) bilinmektedir. Lusitan kabilelerinin yaşadığı bölgelerde - bugünkü Merkez Portekiz ve Batı İspanya'ya denk gelen Douro Nehri'nden Tejo Nehri'ne kadarki bölgede - konuşulmuştur.

## Sınıflandırma ve ilgili diller

### Kelt
Untermann gibi akademisyenler, Kelt materyalleriyle açıkça ilişkili olan toponimik (yer adı) ve antroponimik (kişi adı) kökleri tanımladılar: *briga* ‘tepe, tahkimat', *bormano* ‘termal' (bkz. teonim *[[Borvo|Bormo]]* en), *karno* ‘taş yığını şeklinde anıt', *krouk* ‘tümsek', *crougia* ‘anıt, taş sunak' vs. Anderson gibi diğerleri, Lusitania ve Gallaecia'daki (en) yazıtların yakından incelenmesinin ardından - sonuçlar bir şekilde dolaylı da olsa - Lusitanca ve Gallekçenin (Gallaeci dili) birbirine yakın yazıtlar sergileyen oldukça homojen bir dil grubu oluşturduğunu düşünüyorlar. Portekiz ve Galiçya'daki yerli ilahi isimler sıklıkla tanrı veya tanrıça *Bandu, Bandi, Cossu, Nabia ve Reve'nin* etrafında döner:

* *Bandei Brialcacui* (Beira-Baixa en)
* *Coso Udaviniago* (A Coruña)
* *Cosiovi Ascanno* (Asturias)
* *deo domeno Cusu Neneoeco* (Douro)
* *Reo Paramaeco* (Lugo)
* *Reve Laraucu* (Ourense)
* *Reve Langanidaeigui* (Beira-Baixa en)

Örneğin Lusitanca ve Gallekçe ilahi ismi *Lucubos;* yarımada dışında da, Kelt Helvetia'sında çoğul yalın biçimi *[[Lugus|Lugoves]]* (en) olarak görülür. Lug ayrıca bir İrlanda tanrısıydı, Lyon'un antik adı *Lug dunum*'du ve Lusitanca ile Gallekçe kelimeyle bağlantısı olabilir; bu da Lusitancaın izole bir dil olarak değil, bir lehçe olarak parçası olduğu bir Kuzeybatı İber dil birliğini düşündürüyor. Ellis Evans gibi dilbilimciler Gallekçe-Lusitancanın P-Keltik varyantından tek bir dill olduğuna inanıyorlar.

Hispanik Hint-Avrupa halklarının kronolojisi, göçleri ve yayılımı halen daha net olmaktan uzak olsa da Antik Portekiz ve Galiçya-Asturias için ortak bir Kelt lehçesinin varsayılması gerektiği ileri sürüldü. Bu Batı İber Hint-Avrupalıları, Keltiberler, Galyalılar ve Büyük Britanya'nın Kelt halkları arasındaki dilsel benzerlikler kelime dağarcığı ve dil yapısı açısından bir yakınlığa işaret etmektedir.

Ayrıca Koch gibi akademisyenler, Hint-Avrupa hecesel titreşimlileri  ve soluklu ötümlü patlamalıları  seslerinin karşılıklarına dair kesin bir örneğin olmadığını söylüyor. Ek olarak yazıtlardaki AMBATVS, CAELOBRIGOI ve VENDICVS gibi isimler şüphesiz Keltçe olarak okunabilir. Dagmar Wodtko, aslında Keltçe olmayan Lusitanca kişi ve yer adlarını saptamanın zor olduğunu savunmaktadır. Bu argümanlar; PORCOM'daki p- sesinin tek başına Lusitancayı, Avrupa'daki Roma öncesi Kelt grubundan hariç tuttuğu ve onun, Hint-Avrupa *p (veya muhtemelen zaten fonetik olarak zayıflamış ve arkaizm sonucu P olarak yazılan bir ) sesini koruyan bir Kelt lehçesi olarak sınıflandırılabileceği varsayımıyla çelişmektedir. Bu, büyük ölçüde çokça Kelt kişi, tanrı ve yer adına dayanmaktadır.

Lusitanca; PVMPI, *kʷodkʷid'den gelen zamir PVPPID ve *kʷetwor- 'dört' biçiminden türeyen PETRANOI biçimlerinde muhtemelen Hint-Avrupa *kʷ'dan gelen /p/'yi gösteriyor ancak bu, Hint-Avrupa'nın çeşitli kollarından birçok dilinde görülen bir özellik; bu kollara P-Kelt/Galyaca, Osko-Umbriya ve kısmen - daha sonrasında /f/'ye dönüştüğü (en) için - Cermen dilleri örnek verilebilir ancak özellikle Keltiberce örnek gösterilemez. Bu durumun Lusitancanın Kelt olup olmadığı sorusuyla kendi başına hiçbir ilgisi yoktur. Bua Carballo; *Proeneiaeco* ve *Proinei*'e karşı *Broeneiae* ve *Lapoena*'ya karşı *Laboena* gibi farklı yazıtlardaki eşleştirmelerin, Lusitancada bir P sesinin varlığına dair şüphe uyandırabileceğini ileri sürüyor.

### Para-Kelt
Bazı akademisyenler; Lusitancanın, Kelt dillerinin yanında evrimleşen ya da Tartesçe (en) ve Gallekçe (en) ile bir lehçe sürekliliği veya dil birliği oluşturmuş bir para-Kelt dili olabileceğini öne sürüyorlar. Bu, Kelt dillerinin İber kökenli olduğunu söyleyen bir teoriye bağlıdır. Gal dillerinin de dahil olduğu yalnızca Q-Kelt dillerinin Batı İberya'da ortaya çıkmış olması (ilk olarak 1707'de Galli tarihçi Edward Lhuyd tarafından ortaya atılan bir teori) veya Lusitanca ile ortak bir dilsel ataya sahip olmaları da mümkündür.

Bu varsayım için ikinci kanıtlar; biyologların, (ilk olarak) hem eski Lusitanya hem de İrlanda'da bulunan insan DNA'sındaki köklü benzerlikleri ve (ikinci olarak) Batı İberya ve İrlanda'ya özgü hayvan ve bitkilerin "Lusitanya dağılımı"nı (en) tanımladıları araştırmalarında bulunur. Bu iki fenomenin de artık genel olarak, Geç Paleolitik veya Erken Mezolitik çağlarda İberya'dan İrlanda'ya doğru yaşanan insan göçlerinden kaynaklandığına inanılıyor.

### Kelt olmayan

Genelde dilbilimciler Lusitancayı Kelt olmayan bir Hint-Avrupa dili olarak görüyor.

Villar ve Pedrero (2001), Lusitanca ve çoğunlukla Galyaca ve Etrüskçe dil bölgeleri (sprachraum) arasında, Kuzeybatı İtalya'da konuşulmuş olan çağdaşı Antik Ligurca arasında bir bağlantı öneriyorlar. Bu varsayımda çözülmemiş iki büyük boşluk vardır. Birincisi, Antik Ligurca sınıflandırılmamış bir dil ve genellikle ya Kelt ya da para-Kelt olarak kabul edilir ki bu da Lusitanca ve kanonik Kelt dilleri (İberkelt dahil) arasındaki farklılıklara yöneltilen soruları cevaplamıyor. İkincisi; varsayım kısmen, Lusitanca ve bir İtalik dili olan Umbriyaca gibi Ligurcayla bilinen hiçbir bağlantısı olmayan üçüncü diller arasındaki ortak gramatik ögelere, teonim (tanrı adı) (en) ve olası eş asıllı leksemlerdeki paralellere dayalıdır (Villar ve Pedrero, Lusitanca *comaim* ve Umbriyaca *gomia* gibi olası eş asıllı kelimeleri belirtiyorlar). Bu yüzden en azından Lusitancanın İtalik dillerle (Ligurcaya göre) daha yakın bir bağlantısının olması muhtemeldir.

Krzystof (1999); Anderson (1985) ve Untermann (1987) tarafından verilen Lusitanca-Keltçe isim karşılıklarını son derece eleştirmektedir, bu karşılıkları verimsiz olarak görür ve [Kelt dilleriyle] bir dil temasından gelmiş olabileceklerinden bunların bir genetik ilişki için yetersiz kanıtlar olduğu konusunda Karl Schmidt ile fikir birliğine varır. Krzystof; bazı fonolojik olgularla Kelt dillerinden ayrıldığından dolayı Lusitancanın bir Hint-Avrupa dili olduğuna, muhtemelen bir Batı kolundan geldiğine ancak bu kolun Kelt olmadığına karar verir. Bu olgulara; Lusitancanın Ön-Hint-Avrupaca *p'yi koruyup *d'yi r'ye dönüştürmesi, Yaygın Keltçede ise aksine *d'nin korunup *p'nin kaybolması örnek verilebilir.

Jordán Colera (2007); bazı Kelt dil özelliklerine sahip olduğunu iddia etmesine rağmen, Lusitancayı veya daha genel olarak Gallo-Lusitancayı bir Kelt külliyatı olarak kabul etmiyor.

Prósper'a (1999) göre mevcut dilbilimsel Keltlik tanımlarına göre Lusitanca, bir Kelt dili olarak kabul edilemez çünkü, diğer Kelt dışı özelliklerinin yanı sıra, Hint-Avrupa *p'sini Kelt dillerinin korumayacağı yerlerde, özellikle de PORCOM 'domuz' ve PORGOM'da koruyor. Daha yakın zamanlarda Prósper, Plasencia'da yeni keşifedilen bir yazıtın yardımıyla önceki yazıt okumalarını doğruladı. Bu; yönelme ve bulunma durumu bitimlerinin, Lusitancayı Kelt dillerinden kesinlikle ayırdığını ve onu İtalik'e yaklaştırdığını açıkça gösteriyor.

Prósper, Lusitancanın Keltlerin İber Yarımadası'na gelişinden daha önceye dayandığını ileri sürüyor ve Eski Avrupa dillerinden (en) unsurlar koruduğuna, dolayısıyla kökeninin muhtemelen daha eski olduğuna işaret ediyor. Bu; Mallory, Koch ve diğerlerinin önerilerini bir miktar desteklemektedir. Bu öneriler; Antik Lusitanyalıların, Tuna Vadisi'ne doğru yapılan yeni Yamnaya göçlerinden sonra Merkez Avrupa'dan Batı Avrupa'ya yayılan Ön-İtalik ve Ön-Keltçe dili konuşan nüfusların birinden geldiğini, Ön-Cermence ve Ön-Baltık-Slavca dillerinin ise Karpatların doğusunda - günümüz Ukrayna'sında - gelişip kuzeye doğru hareket edip Orta Avrupa'daki İp Baskılı Seramik kültürüyle yayıldığını (MÖ 3. milenyum) varsayıyor. Alternatif olarak, "Kuzeybatı Hint-Avrupa" olarak adlandırılan ve çan biçimli çömlek kültürüyle ilişkilendirilen bir Hint-Avrupa kolu; sadece İtalik ve Kelt dillerinin değil, ayrıca Cermen ve Baltık-Slav dillerinin de atası olabilir.

Luján (2019) da benzer bir düşünce çizgisini takip ediyor ancak Lusitancanın kökenini daha da erken bir tarihe yerleştiriyor. Kanıtların; Lusitancanın, sonrasında İtalik ve Kelt ailelerine evrilecek olan çekirdek oluşmadan önce diğer Batı Hint-Avrupa lehçelerinden ayrılmış olması gerektiğini gösterdiğini ileri sürüyor. Bu, Lusitancanın çok eski olduğuna ve hem Kelt hem de İtalik dil gruplarından önce geldiğine işaret ediyor. Ardından İber Yarımadası'na yapılan Kelt göçleriyle oluşan temas, muhtemelen dilde bulunan Kelt unsurlarının dilsel asimilasyonuna (en) yol açmıştır.

## Coğrafi dağılım

Yazıtlar; Cabeço das Fráguas'ta (Guarda), Moledo'da (Viseu), Arroyo de la Luz'ta (Cáceres) ve en yakın zamanda olanı Ribeira da Venda'da bulunmuştur. Lusitanca teonimler (tanrı adları), antroponimler (kişi adları) ve toponimler (yer adları) dikkate alındığında Lusitanca etki alanı, merkezi Serra da Estrela (en) olmak üzere günümüz Kuzey Portekiz'i ve Güney Galiçya'daki komşu bölgeleri kapsamaktadır.

En ünlü yazıtlar, Portekiz'deki Cabeço das Fráguas ve Lamas de Moledo ile İspanya'daki Arroyo de la Luz'takilerdir. Ribeira da Venda'daki yazıt en yakın tarihte (2008) bulunanıdır

İki dilli bir Lusitanca-Latince adak yazıtının Portekiz'deki Viseu şehrinin eski adını tasdiklemektedir: *Vissaîegobor*.

## Yazı sistemi
Bilinen bütün yazıtlar, Lusitancanın kendi yazı sistemi olmadığından Latince bilen iki dilli Lusitanyalılar tarafından alınan Latin alfabesiyle yazılmıştır. Harflerin Latincedekinden farklı bir telaffuza sahip olup olmadığını anlamak zordur ancak *c*'nin *g* ile (*porcom* vs. *porgom*), *t*'nin *d* ile (*ifadem* vs. *ifate*) sık değişimi ve ünlü arasındaki *g*'nin sık kaybı Latinceye kıyasla daha yumuşak bir telaffuza işaret ediyor. Ünlüler arasında ve *r*'den sonra *b*, *d* ve *g* harfleri /β/, /ð/ ve /ɣ/ seslerine karşılık gelmiş olabilir.

## Dil bilgisi
Kısıtlı veriden dolayı Lusitanca gramerinin yalnızca temel kısımları bulunabilmektedir. Aşağıdakiler Luján (2019) ve Prósper'i (2021) temel almakatadır.

### Sentaks
Sıfatlar modifiye ettikleri isimden önce gelirler.

İsim öbekleri *indi* bağlacıyla bağlanabilir, örneğin: *oilam Trebopala indi porcom Laebo* "Trebopala için bir koyun ve Laebo için bir domuz" veya *Ampilva indi Loemina* "Ampilva ve Loemina".

Lusitancadaki varsayılan kelime sırası özne-fiil-nesnedir (SVO) ancak özne-nesne-fiil (SOV) de tasdiklenmiştir.

### Morfoloji

#### İsimler
Lusitancadaki isimler en az üç durumda (yalın, belirtme, yönelme), en az iki cinsiyette (eril ve dişil) ve iki sayıda (tekil ve çoğul) çekimlenirler. Tamlayan hali ve nötr cinsiyet günümüze ulaşan külliyatta tasdiklenmemiştir.

Sadece iki çekim sınıfı düzgünce tasdiklenebilmiştir, bunlar birinci çekim (ā-gövdeleri) ve ikinci çekimdir (o-gövdeleri). Üçüncü çekim (ünsüz ve i-gövdeleri) de varsayıulmıştır. Tasdiklenmiş bitimler şöyledir:

#### Fiiller
Lusitanca fiiller tematik tekil 3. kişi şimdiki zaman -*eti* (ör. *rueti* "koşar") ve atematik çoğul 3. kişi şimdiki zaman -*enti* (ör. *doenti* "verirler") bitimlerini korur.

2. ve 3. kişi gelecek zaman emir kipi bitimi -*tōd,* *singeieto* kelimesinde görülmektedir, Prósper bu kelimeyi Latince *sancītō* kelimesiyle kıyaslar.

## Yazıtlar
**Lamas de Moledo:**

**Cabeço das Fráguas:**

Çevirisi:

**Arroyo de la Luz (I & II):**

**Arroyo de la Luz (III):**

**Ribeira da Venda:**

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

**Genel çalışmalar**
* .
* Anthony, David W. (2007): *[[The Horse, the Wheel, and Language]]*. Princeton, NJ. pp.&nbsp;360–380.
* .
* .
* .
* Mallory, J. P. (2016): *Archaeology and language shift in Atlantic Europe*, in Celtic from the West 3, eds Koch, J. T. & Cunliffe, B.. Oxford: Oxbow, pp.&nbsp;387–406.
* .
* 
* .

**Epigrafi üzerine çalışmalar**
* . 
* 
* Cardim, José, y Hugo Pires (2021). «Sobre La Fijación Textual De Las Inscripciones Lusitanas De Lamas De Moledo, Cabeço Das Fráguas Y Arronches: La Contribución Del "Modelo De Residuo Morfológico" (MRM), Resultados Y Principales Consecuencias Interpretativa»s. In: *Palaeohispanica. Revista Sobre Lenguas Y Culturas De La Hispania Antigua* 21 (diciembre), 301-52. https://doi.org/10.36707/palaeohispanica.v21i0.416.
* .
* Prósper, Blanca Maria.''The Lusitanian oblique cases revisted: New light on the dative endings''. In: *Curiositas nihil recusat. Studia Isabel Moreno Ferrero dicata: estudios dedicados a Isabel Moreno Ferrero*. Juan Antonio González Iglesias (ed. lit.), Julián Víctor Méndez Dosuna (ed. lit.), Blanca María Prósper (ed. lit.), 2021. págs. 427-442. . 
* . 
* .
* Untermann, Jürgen (1997): *Monumenta Linguarum Hispanicarum. IV Die tartessischen, keltiberischen und lusitanischen Inschriften*, Wiesbaden.
* Villar, Francisco (1996): *Los indoeuropeos y los orígenes de Europa*, Madrid.
* Villar, Francisco; Pedrero Rosa (2001): «La nueva inscripción lusitana: Arroyo de la Luz III», *Religión, lengua y cultura prerromanas de Hispania*, pp.&nbsp;663–698.

## Dış bağlantılar

* Lusitanian in LINGVÆ·IMPERII (İspanyolca)
* İberya'daki Roma öncesi halkların ayrıntılı haritası (yaklaşık MÖ 200)
* Ribeira da Venda yazıtı çalışması (Portekizce)
* Lusitancanın Kelt olup olmadığını anlamak için ne gerek? (İngilizce)