Sentry (izleme sistemi)

**Sentry** izleme sistemi (Türkçe: *Nöbetçi*), 2002 yılında başlatılmış ve NASA'nın Jet İtki Laboratuvarı'ndaki Center for Near-Earth Object Studies (CNEOS) tarafından işletilen otomatik bir çarpma tahmin sistemidir. Sistem, en güncel asteroit kataloğunu sürekli olarak izleyerek önümüzdeki 100 yıldan fazla bir süre boyunca Dünya ile olası çarpışma ihtimallerini değerlendirir. Potansiyel bir çarpışma tespit edildiğinde analiz edilir ve sonuçlar CNEOS tarafından hemen yayınlanır. Bununla birlikte bu uyarılar gelecekteki çarpışmalar konusunda bir kesinlik ifade etmez, çünkü uyarıyı tetikleyebilen az miktardaki optik veri yıllar sonra gerçekleşecek bir çarpışmayı kesin olarak belirlemek için yeterli değildir. Buna karşılık, risk sayfasındaki bir girdinin kaldırılması nesnenin nerede "olmayacağına" dair negatif bir tahmindir.

Bilim insanları, yalnızca birkaç haftalık optik veriye dayanarak yıllar sonra olası bir Dünya karşılaşması gösteren bir nesnenin çarpma olasılığı konusunda endişe duymamayı tavsiye etmektedirler. Bazen böyle bir nesnenin listelenen sanal çarpışma tarihinde Güneş'in hangi tarafında olacağı bile kesin olarak söylenemez. Örneğin, 'ün 11 Mart 2023'te Dünya'ya çarpma olasılığı 500.000'de 1 olmasına rağmen, o tarihteki en muhtemel konumu Güneş'ten daha uzaktaydı. Sentry Risk Tablosundaki çoğu nesnenin gözlem yayı 14 günden azdır ve bu da konumlarını oldukça belirsiz hale getirir, ayrıca bu nesneler yıllardır gözlemlenmemişlerdir.

Risk tablosunda listelenen 1.620 Dünya'ya yakın asteroit ve 37.736 sanal çarpışma tarihi bulunmaktadır, yani risk tablosundaki her asteroit için ortalama olarak 23 sanal çarpışma tarihi vardır. Tabloya dahil edilen cisimlerden sadece 19'u, yaklaşık 140 metreden daha büyük çaplarıyla potansiyel olarak tehlikeli cisimler olarak kabul edilmektedir. Sentry'nin sayfasında yer alan cisimlerin ortalama boyutu 120 metredir ve ortalama çarpma olasılığı da 500'de 1'dir. Daha dış merkezli yörüngelere sahip cisimler ( gibi), Jüpiter'in yörüngesine kadar uzanabilen yörüngeleri ile yaklaşık  hızla atmosfere girebilirler.

## Sentry Risk Tablosu

Çarpma Riski sayfası, pratik amaçlar için kayıp küçük gezegenlerin yer aldığı bir dizi nesneyi listeler; bunlar risk sayfasının kalıcı sakinleri olarak kabul edilir ve listeden çıkarılmaları tesadüfi bir yeniden keşfe bağlı olabilir. Böyle bir kayıp asteroit 1979 XB, listenin oluşturulmasından bu yana listede yer almaktadır.  ve , çok kısa 1 günlük gözlem yaylarına sahip oldukları için sanal çarpma tarihlerini kaçırmışlardır; muhtemelen bu tarihlerde Dünya'dan oldukça uzakta bulunuyorlardı. , 8 yıldan fazla bir süre kayıp olduktan sonra 2006 yılında tesadüfen yeniden keşfedildi. 'un ise 2014'te zararsız bir ana kuşak asteroidi olduğu belirlendi. Sentry Risk Tablosundaki  gibi bazı nesneler yapay bile olabilir.

, Dünya'ya çarpma olasılığı en yüksek olan asteroittir (%10), fakat çapı yalnızca ~7 metredir. Gözlem yayları birkaç yıl olan numaralandırılmış nesneler sadece (29075) 1950 DA ve 101955 Bennu'dur. Sentry'den çıkarılan önemli asteroitler arasında (en son çıkarılanlar ilk sırada yer alacak şekilde): 99942 Apophis, (410777) 2009 FD, , , , , , , , , 367943 Duende ve  bulunmaktadır.

Dünya'ya çarpma olasılığı 1/10.000'den daha fazla olan 160 asteroitten sadece 101955 Bennu'nun çapı 50 metreden büyüktür.

Çapı 50 metreden büyük ve çarpma olasılığı 1 milyonda 1'den daha fazla olan bir asteroidin en yakın sanal çarpma tarihi, 11 Ağustos 2040 tarihinde 330.000'de 1 çarpma olasılığı olan 'dir. Çapının 120 metre olduğu tahmin edilen asteroit 3,1 günlük kısa bir gözlem yayına sahiptir ve 11 Ağustos 2040'ta Dünya'dan  uzakta olması beklenmektedir. Çarpma senaryosu ± 240 milyon km'lik 3 sigma belirsizlik bölgesinin dışındadır.

2023 yılında Dünya'ya çarpma olasılığı en yüksek olan asteroit, 4 metre çapa sahip ve gözlem yayı 1 günden az olan 'dur. 10 Haziran 2023'te çarpma olasılığı 1:53.000 iken, Dünya'dan yaklaşık  uzaklıkta olması bekleniyordu. Böyle bir çarpma 'e benzer bir etki yaratabilirdi.

24 günlük bir gözlem yayına sahip  diğer tüm asteroitlerden daha fazla, 1.244 potansiyel çarpma tarihiyle dikkat çekmektedir.

Radar veya kızılötesi ile incelenmemiş Dünya'ya yakın asteroitlerin çapları genellikle yalnızca asteroitin mutlak büyüklüğüne (H) dayalı olarak yaklaşık iki katlık bir belirsizlikle tahmin edilebilir. Sonuç olarak kütleleri yaklaşık 10 kat belirsizlikle tahmin edilmektedir. Sentry, çapı iyi belirlenmemiş Dünya'ya yakın asteroitler için genel bir 0,15 albedo değeri varsayar.

Sentry Risk Tablosu Ağustos 2013'te, tüm Dünya'ya yakın cisimlerin yörünge belirlemeleri için gezegensel efemeris (DE431) kullanmaya başladı. DE431 (JPL küçük-cisim pertürbasyon efemerisi: SB431-BIG16), gezegenlerin kütleçekimsel tedirginliklerini (pertürbasyon) daha iyi modellemekte ve en kütleli 16 ana kuşak asteroidini içermektedir. Sentry Nisan 2021'de, 2014 MV67'nin 1 milyarda 1'den daha düşük olan çarpma olasılığını ortadan kaldıran DE441'e geçti. DE441'e geçiş, aynı zamanda zararsız Jüpiter truvalısı olan 2014 ES57'yi yaklaşık 1 milyarda 1'lik çok düşük bir çarpma olasılığıyla kısa bir süre için listeye ekledi.

JPL, Şubat 2017'de web sitesinde büyük değişiklikler yaptı ve 10 Nisan 2017'de klasik sayfayı yeniden yönlendirdi.

2021'de JPL, küçük asteroitlerin yolunu on yıllar ve yüzyıllar boyunca önemli ölçüde değiştirebilen Yarkovsky etkisini dikkate alan Sentry-II'yi başlattı. Sentry-II varsayılan olarak, gözlemsel verilerle uyumlu bir çarpma çözümüne ulaşmaya çalışan genişletilmiş bir yörünge belirleme filtresi çalıştıran "Impact Pseudo-Observation" (IOBS) analiz tekniğini kullanır.

## İstatistikler

Eylül 2023 itibarıyla, yaklaşık 1.620'si risk tablosunda listelenen 32.955'ten fazla Dünya'ya yakın cisim bulunmaktadır. Risk tablosunda yer alan yalnızca 19 nesne, 140 metreden büyük çapa (22'den daha parlak mutlak büyüklük) sahip potansiyel olarak tehlikeli cisimler olarak nitelendirilecek kadar büyüktür. Risk tablosundaki nesnelerin yaklaşık %99'u kabaca 140 metreden daha küçük çapa sahiptir. Risk listesinde yer alan Dünya'ya yakın asteroitlerden yaklaşık 1.200'ünün Çelyabinsk meteoru boyutunda veya daha küçük olduğu tahmin edilmektedir (H>26). Çelyabinsk meteoru doğrudan ölüme yol açmamış fakat 1.491 kişiyi dolaylı olarak yaralamıştır. 2002'de oluşturulmasından bu yana risk tablosundan 3.140'tan fazla asteroit çıkarılmıştır.

Sentry Risk Tablosu'nda kısa bir süre yer alan kuyruklu yıldızlar ise sadece 197P/LINEAR (2003 KV2) ve 300P/Catalina (2005 JQ5) olmuştur.

## JPL SBDB karşılaştırması
JPL Small-Body Database'nin yakınlaşma tablosu doğrusal (lineerleştirilmiş) bir belirsizliği listeler. Sentry hesaplamaları ise yörüngedeki varyasyon çizgisi boyunca alternatif yörünge çözümlerini araştırır ve yörünge yayılımındaki doğrusal olmayan etkileri dikkate alır.

## Scout
Sentry'nin küçük kardeşi olan Scout (Türkçe: İzci), Küçük Gezegen Merkezi'nin Dünya'ya yakın nesne onaylama sayfasında (Near-Earth Object Confirmation Page) kullanıcı tarafından atanmış ve ek gözlemlerle doğrulanmadıkları için resmi olmayan belirtmelere sahip, yakın zamanda tespit edilen nesneleri tarar. Çarpma riski değerlendirmesi 0-4 arasında bir ölçekte derecelendirilir (ihmal edilebilir, küçük, orta, orta-yüksek veya yüksek). Scout, yaklaşan çarpma tehlikesi oluşturan nesneleri belirlemeye yardımcı olmak için kullanılır.

## Ayrıca bakınız
* Çarpma olayları
* Dünya'nın yörüngesinden geçen küçük gezegenler listesi
* Meteoroit

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Sentry: Giriş 
* Sentry: Çarpma Riski Veri Tablosu 
* Daha önce tespit edilen potansiyel çarpma olasılıkları ortadan kaldırılan tüm nesnelerin listesi
* Benzer listeler: NEODyS CLOMON2 / ESA NEO Risk Listesi / Sormano Gözlemevi TECA / Basitleştirilmiş Liste 
* Asteroid Hazards, Part 3: Finding the Path – Minor Planet Center (YouTube) 
* Scout: NEOCP Tehlike Değerlendirmesi: Giriş