Johann Friedrich Herbart

**Johann Friedrich Herbart** (4 Mayıs 1776 – 14 Ağustos 1841), Almanya doğumlu filozof, psikolog ve pedagogdur. Modern anlamda pedagojiyi akademik bir disiplin hâline getiren ilk düşünürlerden biri olarak kabul edilir. Herbartçılık (Herbartianizm) adı verilen eğitim felsefesiyle tanınır. Immanuel Kant sonrası felsefi gelişmelere karşı eleştirel bir tutumla yaklaşarak kendi metafizik sistemini geliştirmiştir.

## Hayatı
Herbart, 1776 yılında Almanya'nın Oldenburg kentinde doğdu. Çocukken geçirdiği bir kaza nedeniyle zayıf bir bünyeye sahip olan Herbart, ilk eğitimini annesinden aldı. 12 yaşında klasik eğitim veren bir Gymnasium okuluna başladı. Kant'ın deneyim ve bilgi üzerine düşüncelerinden etkilenerek felsefeye yöneldi. Jena Üniversitesinde eğitim aldı; burada Johann Gottlieb Fichte ile bazı fikir ayrılıkları yaşadı.

1797-1800 yılları arasında İsviçre'de Interlaken valisinin çocuklarına özel öğretmenlik yaptı. Bu deneyim onu eğitim reformlarıyla ilgilenmeye yöneltti. Bu dönemde Johann Heinrich Pestalozzi ile tanıştı. 1802 yılında Göttingen Üniversitesi’nde doktora yaptı ve burada felsefe dersleri vermeye başladı. 1809’da Königsberg Üniversitesi'nde Immanuel Kant’ın daha önceki görevine atandı. Burada pedagojik seminerler düzenleyerek öğretmen yetiştirme çalışmalarını başlattı.

1833’te yeniden Göttingen’e döndü ve ölümüne dek burada çalıştı. 1841 yılında apopleksi nedeniyle hayatını kaybetti ve Göttingen’deki Albanifriedhof Mezarlığı’na defnedildi.

## Felsefesi
Johann Friedrich Herbart’ın felsefesi, deneyime dayalı kavramların işlenmesiyle başlayan bir düşünsel süreci esas alır. Ona göre felsefenin üç temel dalı olan mantık, metafizik ve estetik, insan zihninin kavramları nasıl düzenlediğini ve anlamlandırdığını açıklar. Bu yönüyle Herbart, Kant’ın izinden gitmiş; ancak onun spekülatif idealizmine karşı çıkarak daha çok bilimsel ve psikolojik bir yaklaşımı benimsemiştir.

### Mantık
Herbart’a göre mantık yalnızca düşüncenin biçimsel yapısını inceler. Kant’tan farklı olarak, mantığı metafiziğin temeli olarak değil, kavramların netlik kazanmasını sağlayan bir araç olarak ele almıştır. Ona göre mantık, sadece geçerli akıl yürütmeleri değil; aynı zamanda çelişkileri açığa çıkaran bir analiz aracıdır. Bu yönüyle Wilhelm Traugott Krug ve Jakob Friedrich Fries gibi dönemin mantıkçılarından etkilenmiş, ancak özgün bir çizgi izlemiştir.

### Metafizik
Herbart’ın metafiziği, "çoğulcu gerçekçilik" olarak adlandırılır. Gerçekliği bağımsız ve değişmez varlık birimlerinden (Reale) oluşmuş bir yapı olarak tasarlar. Bu görüş, idealizmin aksine, değişimin algısal yanılsama olduğunu; değişim gibi görünen şeylerin arkasında sabit bir gerçekliğin bulunduğunu savunur.

Metafizik bu birimler arasındaki karşılıklı ilişkilerin analizine dayanır. Herbart'a göre bir varlık ancak başka bir varlıkla etkileşim içinde anlaşıldığında bilinebilir. Bu anlayış, öznel idealizme karşı nesnel gerçekliği savunan bir metafizik sistemi öne çıkarır.

### Estetik ve Etik
Estetik, Herbart'a göre “onay” ve “reddetme” yargılarının felsefesidir. Estetik değerlendirmeler, gerçekliğin varlığından bağımsız olarak, duyusal hoşnutluk ya da ahlaki beğeniye dayanır. Bu bağlamda estetik yargılar doğrudan sezgiye değil, ideal biçimlere ve oranlara dayanır. Bu yönüyle onun estetik anlayışı, klasik sanatın idealize edilmiş ölçülerine yakındır.

Etik ise Herbart'a göre eğitimin nihai hedefidir. Ahlaki iyi, kişinin eylemlerinde uyum, düzen ve amaçlılık taşımasıyla gerçekleşir. Bireyin içsel iradesi, eğitim yoluyla sosyal uyumla bütünleştirilmelidir. Bu anlayış, Herbart'ın eğitimi yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda karakter gelişimi olarak görmesinin temelidir.

### Hegel Karşıtlığı
Herbart, çağdaşı olan Georg Wilhelm Friedrich Hegel ile sıkça karşılaştırılmış ve genellikle onun karşı kutbunda yer almıştır. Hegel'in diyalektik ve spekülatif yöntemine karşılık, Herbart deneyime ve somut gerçekliğe dayalı, matematiksel bir felsefi sistem geliştirmiştir. Özellikle metafizikteki sistematik farklılıklar, Herbart'ın Hegel'e yönelik eleştirilerinin temelini oluşturur. Herbart'a göre Hegel'in fikirleri “çelişkileri çözmez, onlara körü körüne boyun eğer.”

Herbart'ın Hegel karşıtı tutumu, daha sonra neo-Herbartçılık adıyla anılacak olan pedagojik reform hareketinin zeminini hazırlamıştır.

## Eğitim felsefesi
Herbart, eğitimi yalnızca bilgi aktarımı değil, aynı zamanda bireyin ahlaki karakterini biçimlendiren bir süreç olarak görmüştür. Eğitim, bireyin isteme (irade), düşünme ve duyumsama gibi temel yetilerini geliştirerek topluma uyumlu ve erdemli bireyler yetiştirmeyi hedeflemelidir. Ona göre eğitimin temel amacı, "ahlaki iyi"nin geliştirilmesidir ve bu, pedagojinin merkezinde yer alır. Bu bağlamda öğretmen, yalnızca bilgi veren değil; öğrencilerin karakter gelişimine rehberlik eden bir figürdür.

Herbart, öğrencilerin ilgi alanlarının geliştirilmesini merkeze almıştır. Ona göre birey farklı ilgi türleriyle (ampirik, estetik, sosyal, teorik, pratik ve dinsel) donatıldığında zihinsel gelişim dengeli olur. Bu nedenle eğitim bireyin zihinsel yaşamını zenginleştirecek çok yönlü içerikler sunmalıdır.

Herbart'ın eğitim felsefesi, onun öğretim sürecine dair geliştirdiği sistematik modelle de somutlaşmıştır:

**Beş Aşamalı Öğretim Modeli** (Herbart'ın öğretim ilkeleri):

# **Hazırlık (Anknüpfung):** Öğrencinin ön bilgileri hatırlanır ve dikkat odaklanır.
# **Sunum (Darstellung):** Yeni bilgi, somut örneklerle sunulur.
# **Bağlantı (Verknüpfung):** Eski ve yeni bilgiler ilişkilendirilir, kıyaslamalar yapılır.
# **Genelleme (Verallgemeinerung):** Soyutlama yapılır, ilkeler çıkarılır.
# **Uygulama (Anwendung):** Öğrenci yeni bilgiyi günlük yaşamda kullanarak pekiştirir.

Bu aşamalar yalnızca öğretim yöntemine sistematiklik kazandırmakla kalmaz; aynı zamanda zihinsel süreçlerin doğasına uygun bir öğrenme ortamı sağlar.

Herbart'ın modeli, özellikle 19. yüzyılın son çeyreğinde Avrupa ve Amerika'da öğretmen yetiştirme programlarında yaygın biçimde benimsenmiştir. ABD'de Charles De Garmo, Frank McMurry ve diğer eğitimciler aracılığıyla Herbartçı yöntemler, sistemli ve karakter temelli eğitim programlarına ilham vermiştir.

## Ayrıca bakınız
* Pedagoji
* Herbartçılık
* Johann Heinrich Pestalozzi
* John Dewey
* Eğitim felsefesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Stanford Encyclopedia of Philosophy – Johann Friedrich Herbart
* Encyclopedia Britannica – Johann Friedrich Herbart
* ResearchGate – Johann Friedrich Herbart (akademik makale)