Hypaipa

**Hypaipa** veya **Hypaepa** (), antik Lidya'da, Kaystros (Küçük Menderes) Nehri'nin kuzey kıyısına yakın, Efes'ten yaklaşık 67&nbsp;km uzaklıkta bulunan antik bir şehir ve (baş)piskoposluk merkeziydi. Günümüzde bir Latin Katolik titular (unvanlı) piskoposluk makamı olarak varlığını sürdürmektedir.

## Adı ve yeri
Adı, Aipos Dağı'nın eteklerinde bulunmasından türemiştir; Aipos Dağı ise Tmolus Dağı'nın (*Bozdağlar*) güney eteklerinden biridir.

Hypaipa'nın konumu, Fransız araştırmacılar Esprit-Marie Cousinéry (1747-1833) ve Charles Texier (1802–1871) tarafından tespit edilmiş ve 1892 yılında Osmanlı hükûmeti adına Demostene Baltazzi (1836-1896) tarafından yürütülen kazılarla doğrulanmıştır.

Harabeler, günümüzde İzmir ilinin Ödemiş ilçesine bağlı Günlüce köyüne (eski adıyla *Datbey* veya *Tapaı*) yakın bir konumda, Ödemiş kasabasının 4 kilometre kuzeybatısında yer almaktadır.

Kaystros (*Küçük Menderes*) Ovası'na bakan konumu, şehrin Sardis (Sard) ile Efes arasındaki rota üzerinde stratejik bir noktada bulunduğunu göstermektedir.

## Tarih

### Pontus Krallığı
Pontus Kralı VI. Mithridatis (MÖ 120-63 yılları arasında hüküm sürdü), Roma'nın Anadolu'daki artan etkisine karşı çıkan güçlü bir kraldı ve Roma'ya karşı geniş çaplı bir isyan başlatmıştı.

MÖ 88 yılı, özellikle "Asya Vesperleri" (Asiatic Vespers) olarak bilinen olayla öne çıkar. Bu olayda Mithridates, Anadolu'daki Roma ve Latin kökenli on binlerce kişinin katledilmesi emrini vermişti. Bu katliam, Anadolu şehirlerini Roma'ya karşı taraf seçmeye zorlamak amacıyla düzenlenmiş ve yaklaşık 80bin kişi öldürülmüştü. Bu katliam sırasında Hypaipa kenti de büyük zarar görmüştür.

### Roma dönemi
Roma İmparatoru Tiberius döneminde (MS 14–37), imparatora tapınma amacıyla yapılacak bir tapınağın yeri olarak aday gösterildi; ancak önemsiz (küçük) bir yerleşim olduğu gerekçesiyle reddedildi.

Romalı şair Ovidius, büyük Sardis kentini, “küçük Hypaepa” olarak adlandırdığı yerle karşılaştırmıştır: "Bir yanda Sardes, öte yanda küçük Hypaipa ile çevrilidir." (*Sardibus hinc, illinc parvis finitur Hypaepis*).

Hypaepa'ya ait MS 3. yüzyıla, İmparator Gallienus dönemine kadar izlenebilen sikkeler günümüze ulaşmıştır.

### Bizans dönemi
İçerdiği Bizans kiliselerinin sayısına bakılırsa, Hypaipa, Bizans İmparatorluğu döneminde gelişip zenginleşmiştir.

Antik dönemde kök boyaları, dokumacılık ve safran adlı bir parfüm üretilmiştir. Kent Efes ve Sardis yolu üzerinde bulunması nedeniyle MS 16. ve 17. yy'lara kadar varlığını sürdürmüştür. Bu tarihten sonra Otamış Oymağı olarak bilinen Türkmen göçebeler bugünkü Ödemiş'e yerleşmişlerdir.
## Mitoloji ve Hıristiyanlık öncesi din
Hypaipa'nın kadınlarının, mitolojik tanrıça Afrodit’ten güzel bir beden yapısı ve dans etme yeteneği armağanı aldığı rivayet edilirdi.

Ovidius, örümceğe dönüşmeden önce Arakne’nin yaşadığı yeri Hypaipa olarak belirtmiştir.

Pers tanrıçası Anahita, Artemis ile özdeşleştirilmiş ve bu nedenle Artemis Anaitis ya da Pers Artemis’i olarak adlandırılmıştır. Bu tanrıçaya, bir zamanlar Ahameniş İmparatorluğu’nun parçası olan Hypaipa kentinde tapınılmıştır. Ancak, Roma İmparatorluğu döneminde, bu tapınağın rahipleri Pers değil, Yunanca isimler taşımaktaydı.

Pausanias, Hypaipa'da gerçekleştirilen, odunların görünüşe göre sihirle tutuşturulduğu bir ritüelden bahseder. Bu, antik dönemde Anadolu'da, özellikle Lidya gibi bölgelerde yaygın olan ateş kültleri ve Pers dini etkileşimleriyle ilişkilendirilebilecek ilginç bir uygulamadır. Pausanias'ın "sihirle" ifadesi, muhtemelen o dönemde bilimsel olarak açıklanamayan veya dini bir mucize olarak görülen bir olayı tanımlamaktadır.

Şehirde Yunan mitolojisinde bahçeler ve bağlar tanrısı olan Priapus'a adanmış bir tapınak vardı.

Sardis sinagogundan bir yazıt, Hypaipa meclisinin bir üyesi olan bir hayırseverden bahseder; bu durum, Hypaipa'da bir Yahudi topluluğunun varlığına işaret eder.

## Kilise tarihi

### Piskoposluk
Hypaipa, bir piskoposluk merkeziydi; geç dönem Roma eyaleti Asia Prima'nın metropolitliği olan Efes'e bağlı birçok suffragan (yardımcı piskoposluk) merkezinden biriydi. Bu statüsünü 13. yüzyıla kadar sürdürmüştür.

Bizans imparatoru II. İsaakios Angelos Komnenos (1185-1195 ve 1203-1204) döneminde Metropolitlik makamına getirildi.

Lequien (*Oriens Christianus* Cilt I, s. 695), Hypaipa piskoposluğuna ait altı piskoposu anmaktadır:

* Mithres, 325 yılında Birinci İznik Konsili'ne katılmıştır.
* Euporus, 431'de Birinci Efes Konsili'ne katılmıştır.
* Julian, 449'da Efes'te toplanan sinoda ve 451'deki Kalkedon Konsili'ne katılmıştır.
* Anthony, 680'deki Üçüncü Konstantinopolis Konsilinde Monotelitizm'i reddetmiştir.
* Theophylactus, 787'deki İkinci İznik Konsili'nde yer almıştır.
* Gregory, 879'da düzenlenen Dördüncü Konstantinopolis Konsili'ne katılmıştır.

Bunlara ek olarak, 1230 yılında Patrik Germanos II tarafından yayımlanan bir belgeyi imzalayan Michael adlı piskopos da zikredilebilir (*Revue des Études Grecques*, 1894, Cilt VII).

### Ünvan piskopusloğu
Latin piskoposluğu, 1900 civarında **Hipæpa** (*Curiate Italian Ipæpa*) adıyla itibari bir piskoposluk olarak yeniden ihya edildi ve 1933 yılında **Hypæpa** olarak yeniden isimlendirildi.

Onlarca yıldır münhal olan bu makamda, hepsi en düşük piskoposluk (episkopal) rütbesinde bulunan şu görevliler hizmet etmiştir:

* **Edward Gilpin Bagshawe**, Neri'li Philip Oratoryenleri (C.O.) (27.01.1902 – 17.01.1904), öncesinde Nottingham Piskoposu (İngiltere, BK) (12.10.1874 – 25.11.1901?), daha sonra İtibari Seleucia Trachea Başpiskoposu (17.01.1904 – 06.02.1915)
* **Augustin Henninghaus** (韓寧鎬), Kutsal Söz Misyonerleri (S.V.D.) (07.08.1904 – 20.07.1939)
* **Raymond Aloysius Lane** (林化東), Maryknoll Pederleri (M.M.) (13.02.1940 – 11.04.1946)

## Kaynakça ve notlar
### Notlar

### Kaynakça

Sencan Altınoluk, Hypaipa. Roma İmparatorluk Döneminde Bir Lidya Kenti, İstanbul, 2013.

## Dış bağlantılar
* GCatholic, unvanlı görevli biyografi bağlantıları