Azerbaycan saray kültürü

**Azerbaycan saray kültürü**, Azerbaycan saraylarında gelişen Azerbaycan kültürü, Azerbaycan soylularının kültürel faaliyetlerinden oluşmaktadır.

Azerbaycan Türkçesinin Celayî sarayında edebi bir dil olarak kullanılması, Sultan Ahmed Celayî (?-1410) ve Abdülgadir Marağâyî'nin şiirlerinde kanıtlanmıştır. Karakoyunlu hükümdarı Cihanşah, Azerbaycan dilinde yazdığı şiirlerle Türkçeyi saraya getirmiş ve Türkçeye saray dilinin özünü kazandırmıştır. Akkoyunlu döneminde, dönemin alimleri, şairleri ve sanatçıları Sultan Yakub'un sarayında toplanmıştır. Şiir toplantıları sıklıkla saraylarda düzenlenmiştir. Bu dönemde Alisher Nevâî okulunun gücüne ve bazı Azerbaycanlı şairlerin Herat'a gitmesine rağmen, Yakub Mirza'nın Tebriz sarayı Herat okuluyla rekabet edebilecek kadar güçlüydü.

Safevi İmparatorluğu'nda Azerbaycan dili, Kızılbaş'ın hükûmet, saray ve askeri teşkilatının dili ve Safevi hanedanının ana diliydi. Saray dilinin Azerbaycan dili olması, başkentlerde (Tebriz, Kazvin ve İsfahan) kullanımını yaygınlaştırdı. Kaçar döneminde Azerbaycan dili aynı zamanda saray diliydi ve Farsça ile birlikte hem Tebriz hem de Tahran saraylarında yaygın olarak kullanılıyordu.

Hem İran'ın Farsça dili ve kültüründe hem de dil ve köken bakımından akraba oldukları Osmanlı Türk kültüründe baskın olan Azerbaycanlı Türkmenler, özellikle Osmanlı yüksek saray kültürünün yaratılmasında öncü rol oynayarak iki kültür arasında elçi rolü üstlendiler. Osmanlı devletinde büyük bir Azerbaycanlı şair sınıfı bulunuyordu. Azerbaycanlı şairler bir dönem Osmanlı divan şiirine bile öncülük etmeyi başardılar. Şairler, Osmanlı sarayında büyük saygı görüyorlardı, Anadolu'dan gelen şairler ise onları kıskanıyordu.

## Tarihi gelişimi

### Orta çağ ve erken modern dönem
14. yüzyılın sonlarında Şeki prensliğini yöneten Orlat hanedanı, Azerbaycanlılaşmış, Türkçe konuşan bir Moğol hanedanıydı.

Hem İran'ın Farsça dili ve kültüründe hem de dil ve köken bakımından akraba oldukları Osmanlı Türk kültüründe baskın olan Azerbaycanlı Türkmenler, özellikle Osmanlı yüksek saray kültürünün oluşturulmasında öncü rol oynayarak iki kültür arasında elçi görevi gördüler. Osmanlı Sadrazamı Çandarlı Ali Paşa, Azerbaycanlı-İranlı bürokratların yardımıyla klasik İslami kanunları, saray adabı, bürokratik yöntemleri, köle sistemini ve mali yöntemleri uygulayarak Osmanlı devlet yönetimi ve saray hayatında reformlar gerçekleştirdi. Osmanlı hükümdarları, Orta Asya ve Azerbaycan'dan Türkçe ve Farsça bilen katipleri, şairleri ve alimleri Osmanlı başkentine getirmek için fedakarlık yapmaya istekliydiler. Şah İsmail I'in (1501-1524) saltanatı sırasında, ülkeden kaçan Akkoyunlu bürokratlar Osmanlı İmparatorluğu'na sığındılar. Türkmen-Azeri Türkçe lehçesi konuşuyorlar ve Farsça yazım kurallarını biliyorlardı. Bunlardan biri İdris-i Bitlisi'ydi. Osmanlıların İran'daki fetihleriyle birlikte Türk ve Azerbaycanlı personel de Osmanlı askeri elitine dahil edildiler.

Azerbaycan Sufi edebiyatında karizmatik lider, büyük ideolog ve yetenekli şair genellikle aynı kişiydi. Bu tür şahsiyetlerin başlıca örnekleri arasında Safevi devletinin kurucusu, Safevi ideologu ve şairi Şah İsmail Hatî, Karakoyunlu hükümdarı ve Sufi şairi Cihan Şah ve Erzincan hükümdarı ve şairi Kadı Burhaneddin yer almaktadır.

Şuşa'nın kültürel yaşamı, 18. yüzyılda Karabağ'ın yönetici hanedanı olan Cavanşir hanedanı tarafından destekleniyordu. Cavanşir hanedanı kültür ve eğitim alanlarında faaliyet gösteriyor ve bu alanları himaye ediyordu. Ailenin birçok üyesi önde gelen bilginler ve şairlerdi. Bunlara örnek olarak Caferkulu Ağa Cavanşir, Hurşidbanu Natevan, Mehdikulu Han Vafa ve Mir Hasan Ağa Mir gösterilebilir. Dolayısıyla Şuşa, 19. yüzyılda bir taşra merkezi olmamasına rağmen, zengin bir şehirdi ve birçok Azerbaycanlı yazar ve müzisyenin doğum yeri olarak gösterilebilir.

### Saray ile halk arasındaki çatışma

Dünya görüşü olarak Kadı Burhaneddin, saray övgü edebiyatına karşıydı. Şiirlerinde sarayın övgüsüne karşı çıktı ve insan güzelliğini övmeyi ve yüceltmeyi tercih etti. Şirvanşahların sarayında yaşayan ve Farsça yazan Bedir Şirvani ve diğer şairler, şiirlerinde feodal yöneticileri övmeye geniş yer verdiler. Bununla birlikte, 15. yüzyıl şairlerinin çoğu, kentli zanaatkarların ve diğer yoksul sınıfların isteklerini ve görüşlerini anlattılar ve yönetici sınıfı eleştirdiler. Hamidi, sarayda yaşamasına rağmen, fırsat doğduğunda saraya karşı olduğunu ve insanlara saraydakinden farklı bir gözle baktığını söylemiştir.

Habibi, Tufeyli, Şahi, Khazani, Rahmati, Gulshani, Fazli ve Sururi gibi şairler saray edebiyatının abartılı övgülerinden kaçındılar ve halk edebiyatına daha yakın oldular. Kişvari, zamanın olaylarından duyduğu memnuniyetsizliği gizleyemedi ve bu nedenle sarayın gözdesi olamadı. Övgülere tahammül edememesi ve onu kıskanan şairlerin hakaretleri sebebiyle saraydan uzaklaştı.

Fuzûlî, "Ben ü Bade" adlı eserinde sarayın ahlakını, ihanetini ve hırsını işlemiştir. "Sohbetül-esmar" adlı eserinde kavun meyvelerinden bahsedilmesi, saray mensuplarının ve yönetici sınıfların kibrini ve sınırlılıklarını göstermektedir. Eserde bahçe meyvelerinden bahsedilmesi ise genel olarak insanlar arasındaki bencilliği eleştirmektedir. Ancak kavun olaylarının bahçe olaylarına kıyasla ölüme yol açması, şairin halk hayatı ile saray hayatı arasında ayrım yaptığını ve bunları farklı gördüğünü göstermektedir.

Fedai Tebrizi, "Bahtiyarname" adlı eserinin "Bahtiyar'ın Tüccar Öyküsü" bölümünde, meşru emeğin önemini ve mutluluğun kralların saraylarında değil, bahçıvanlar ve marangozlarda olduğunu gösterir. Öte yandan Saib Tebrizi, sarayda çalışarak geçirdiği dönemi "kayıtsızlık içinde geçen bir hayat" olarak adlandırır ve bundan pişmanlık duyar.

Mahjur Şirvani, saraydaki önemli makamları güvenilir kişilere atamayı temel sosyal hedef olarak belirlemiştir. Mahjur'un eserinde özellikle iktidardakiler ile halk arasındaki ilişkilerin iyileştirilmesi, zeki bakanların seçilmesi ve kral ile bakanın birliğinin vurgulandığı görülmektedir. Molla Veli Vidadi, Gürcü sarayında yaşamış ve orada bir sebeple tutuklanmıştır. Hapisteyken, hanlara ve sultanlara duyduğu derin nefreti ifade eden " *Kalp özlem duyuyor, ruh uyanık, gözler yolda* " adlı eserini yazmıştır. Sultanlara ve hanlara hizmet etmeyi kendine izin vermemiş, Kazak'a dönmüş ve ekonomik işlerle uğraşmıştır. Şeki Han ve şair Muhammed Hüseyin Han Mushtag ile arkadaştı.

Molla Panah Vâkıf'in saray güzelliğine dair idealizasyonu ve örneği, saray görevlisi "Vâkıf"in halk temsilcisi "Vâkıf"a karşı zaferiydi. Halk temsilcisi "Vâkıf" halka ve onların saygın sınıfına bağlıydı. Saray görevlisi Vâkıfise bir feodal lorddu. Halk temsilcisi "Vâkıf" bazen feodal lordu alt eder, bazen de onunla güçlerini birleştirirdi. Bu ikilik, "Kur Nehri'nin garip bir manzarası var" şiirinde hissedilir. Kur Nehri'ne yaptığı gezilerden birinde geciken İbrahim Halil Han, köylüleri rahatsız eder ve Vâkıf, bu şiiri yazarak Karabağ sarayını Kur Nehri'ne tercih eder ve hanı saraya dönmeye zorlar.

Şehriyar destanında, manzum ve düzyazı birlikte kullanılır ve manzum biçimler arasında gazel, muhammes, koşma ve gerayli bulunur. Böylece yazılı ve sözlü edebi gelenekler birlikte kullanılır. Gazel ve muhammes saraya aitken, koşma ve geraylı halka aittir.

### Çarlık Rusya ve SSCB döneminde saray ve aristokrat kültürü
Çarlık döneminde Rus yetkililer Azerbaycanlı aristokrat ailelere güvenmiyorlardı. Bunun nedeni, aristokratların Türk-İslam kültürünün seçkin tabakası olması ve İran ve Osmanlı toplumlarının ayrılmaz bir parçası olmalarıydı. Bu aristokrat ailelerin çocukları Arapça ve Farsça eğitim görüyor, teoloji ve klasik edebiyatı öğreniyor, saraylarında ve toplantılarında şiir ve mükaam geleneklerini yaşatarak eski Türk savaş taktikleri öğreniyorlardı. Soylular, konuşma biçimleri, davranışları, zevkleri, giyimleri ve yaşam tarzlarıyla kendilerini sıradan halktan ayırmaya çalışıyorlardı. Klasik edebiyat (soyluların edebiyatı) ile halk edebiyatı (sıradan halkın edebiyatı) arasındaki ayrım, bu sosyo-kültürel kutuplaşmadan kaynaklanıyordu. Sıradan halk için elit kültür uzak görünürken, soylular halk kültürünü ilkel buluyordu.

Çarlık hükûmetinin soyluların ailelerine güvenmek zorunda olmasının başlıca nedenleri şunlardı:

* Arapça, Farsça ve Türkçe dillerine ve İslam kültürüne hakim olmaları, Müslüman dünyasıyla sosyo-kültürel bağları olması, Doğu çalışmaları okulu kurmak ve İran'daki birçok soylu aileyle olan akrabalık bağlarını kullanarak bu bilgileri askeri istihbarat çalışmalarına uygulamak;
* Soylu aileleri kademeli olarak Rus-Avrupa kültürüne entegre etmek, onları Ruslaştırmak ve uygun olduğu durumlarda Hristiyanlaştırmak;
* Soylular aracılığıyla Müslümanlar arasında Rus dili ve kültürünü yaymak ve Kafkas Müslümanlarını Osmanlı ve İran kültüründen mümkün olduğunca uzaklaştırmak.

Böylece, soyluların çocukları, hem Türk-İslam hem de Rus-Avrupa kültürlerine aşina olan ayrı bir altkültür tabakası haline geldi. [42] Soylular, 19. yüzyılda aydınlanma ve modernleşmenin yayılmasında, 1918'de Azerbaycan Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasında ve Sovyet döneminde zulüm gördükleri dönemde ulusal kültürün korunması ve geliştirilmesinde önemli bir rol oynadılar.

## Saray edebiyatı, törenler ve ideolojik çalışmalar
Anadolu Türkleri kendilerini İlhanlıların vatandaşları olarak görüyor ve onun kanunlarına boyun eğiyorlardı. Timur döneminde Azerbaycanlı şair Kadı Burhaneddin, kendisini sevgilisi gibi bir göreve zorlayabilecek gücün yasak ve hanın varlık (atama mektubu) olduğunu; bildiği belgenin hanın damga* (mührü) olduğunu; bildiği devlet sisteminin bir kağan, büyük han, sultan olduğunu belirtmiştir. bey, tutqavul (kervanları ve yolları korumak için bir güvenlik sistemi) olduğunu belirtti.

1387'den 1406'ya kadar Osmanlı sadrazamı olan Çandarlı Ali Paşa, Azerbaycanlı-İranlı bürokratların yardımıyla klasik İslam saray adabını getirerek Osmanlı devlet idaresini ve saray hayatını yeniden düzenledi. Ancak, Hoca ibn Adili Ibarri'nin 15. yüzyılda yazdığı bir el yazması, astronomik, astrolojik, coğrafi, felsefi ve etik kavramları ifade etmek için kullanılan orijinal Azerbaycanca terimleri açıklamaktadır.

Safevi İmparatorluğu'nda saray törenleri (yetkililer ve ileri gelenler arasındaki ilişkilerin kamuya açık bir şekilde sergilendiği tüm resmi ve standartlaştırılmış etkileşim biçimleri) Azerbaycan Türkçesi ile gerçekleştiriliyordu. Kızılbaşların savaş naraları Türk dilindeydi: “Qurbanı olduğum, ey mənim mənəvi rəhbərim və sahibim” (“Sana kurbanım, ey ruhani rehberim ve efendim”). Ancak Şah Abbas I, İtalyan gezgin Pietro della Valle'yi Azerbaycanca “xoş gəldi, safa gəldi” sözleriyle selamlamıştı. Bu ifade, Azerbaycanlı Türkler tarafından misafirleri karşılamak için hala yaygın olarak kullanılmaktadır. Safevi döneminde, malik-ush-shu'ara (baş şair) eski yıldan yeni yıla geçişi kutlamak için sarayda Azerice şiirler okurdu.

16. yüzyılda Azerbaycanlı şair ve Safevi hükümdarı Şah İsmail I, “Nasihatnameh” adlı eseri kaleme almıştır. Eserde tevhid ve imamet konularının tartışılmasının ardından, öğütler bölümü başlar. Verilen ilk öğütler, şahın hükümdarlığına destek ve şahına sadakatle ilgilidir.

## Kaynakça