Theangela

**Theangela** (), antik Karya'da bir kasabaydı. Karya'nın Büyük İskender tarafından fethinin ardından, İskender burayı Halikarnassos'un yetki alanına verdi. MÖ 4. yüzyıl tarihçisi Theangelalı Philippos'un doğum yeriydi. Bir *[[Polis (şehir)|polis]]* (şehir devleti) ve Delos Birliği'nin bir üyesiydi. Kildara ve Thodosa ile bir sympoliteia (şehirler arası birlik) içindeydi.

Sit alanı günümüzde Muğla ilinin Bodrum ilçesine bağlı Pınarlıbelen köyünün *Etrim* mahallesi yakınlarında bulunmaktadır. *Etrim*'den orman içinde 9 km'lik bir patika yoldan ulaşılabilir.

## Tarihi

Bazı araştırmacılara göre, şehirde bulunan buluntular MÖ 8. yüzyılı işaret etse de, Hellenistik Dönem'de Yunanistan anakarasındaki Argolis'te bulunan bir şehir olan Troezen'den gelen göçmenler tarafından kolonize edildiği varsayılmakta ve şehrin MÖ 5. yüzyılda Pigres tarafından yönetildiği ayrıca Delos Birliği'ne bir talent vergi ödediği; aynı kişinin MÖ 480'de Salamis Savaşı'na Pers donanmasının kaptanı olarak katıldığı bilinmektedir. MÖ 427'de öldüğü düşünülen Pigres'e ait olduğu sanılan tonozlu bir mezarda, MÖ 5. yüzyılın sonlarına tarihlenen çanak çömlek parçaları bulunmuştur. Mausolus MÖ 4. yüzyılda şehri yeniden inşa etmiş ve nüfus mültecilerle artmıştır. Büyük İskender Theangela'yı Halikarnassos'a bağlamış, MÖ 4. yüzyılın sonunda Eupolemus şehrin kontrolünü ele geçirmiştir. MÖ 314'te I. Antigonos'un komutanı Polemaios'a geçmiştir. Theangela'nın MÖ 200-150 yıllarında Halikarnassos'a bağlanması, Etrim'de bulunan bir yazıttan anlaşılmıştır.

Strabon, *[[Coğrafya (Strabon)|Coğrafya]]* adlı eserinde, özellikle de Troas hakkındaki kitabında, *Syangela*'dan, Karya'da Lelegler tarafından kurulan sekiz şehirden biri olarak sadece ara sıra bahseder. Bu sekiz şehirden altısı (Pedasa, Telmissos, Termera, Madnasa, Sibda, Ouranion) MÖ 4. yüzyılda Mausolos tarafından Halikarnassos'a dahil edilmiş, geriye sadece *Syangela* ve Myndos kalmıştır. Alazeytin kalesi yıkıntılarında lokalize edilen *Syangela* kenti halkı buradan Etrim tepelerine taşınarak daha büyük bir alanda *Theangela* kentini kurar. Her iki alanda bulunan kalıntılar bu iddiayı destekler.

Ne yazık ki, Strabon bize Mausolos'tan sonra Theangela'nın tarihi hakkında başka faydalı bilgi vermez. Ne şehrin kendi zamanında hala var olup olmadığını, ne de hangi isimle anıldığını belirtir. Ancak, Theangela kalıntılarında bulunan yazıtların hepsinin Hellenistik döneme ait olduğunu ve sonrasına ait olmadığını akılda tutmak gerekir; eğer şehir o döneme kadar varlığını sürdürmüş olsaydı, kesinlikle Roma yazıtları da bulunurdu. Bu nedenle, Arkaik, Klasik ve Hellenistik dönemlerde önemli bir yerleşim olan Theangela'nın, Strabon zamanında artık var olmadığı muhtemeldir; şehir MÖ 2. yüzyılın başlarında sakinleri tarafından terk edilmiş, onlar da Halikarnassos'a yerleşmiş ve şehir bir harabeye dönüşmüştür.

Şehrin asıl Karya adı **Souangela** idi ve Makedonya'nın bu bölgeleri fethetmesiyle başlayan Helenleşme sürecinde **Theangela**'ya dönüştürüldü. Souangela Karyalılar için şüphesiz kulağa hoş geliyordu, ancak Yunanlar için sadece "domuz sürüsü" anlamına geliyordu ve Helenleşme sürecinde bu kadar zarif olmayan bir ismi asilleştirme ihtiyacı hissedilmesi doğaldır.

## Theangela'nın Ekonomik Önemi: Arıcılık ve Bal
Theangela'dan çıkarılan mermerlerden, Mayıs 1925'te, üst kısmı eksik olan beyaz bir mermer stelin alt kısmı gün ışığına çıkarılmıştır. Bu stelin üzerinde, Theangelalılar ile Eupolemus arasındaki anlaşmanın son kısmı ve Eupolemus'un yemini bulunmaktadır. Bunu, yazısız bir parça takip eder ki bu da anlaşmanın yazıtın bittiği yerde sona erdiğini gösterir. Toplam 30 satırdan oluşan yazıt, MÖ 4. yüzyılın sonu ile 3. yüzyılın başına aittir. Vatandaşları ilgilendiren koşullardan, 5. satırda yer alan ve Eupolemus'un “*her vatandaşın arı kovanı vergisini ödemesini*” talep etmesi dikkat çekicidir. Bu konuda, arıcılık ve Karya'daki başlıca bal ve balmumu üretim merkezleri hakkında az ya da çok doğrudan belgeler bulunmaktadır; bu merkezler arasında Theangela'nın da açıkça, hatta özellikle öne çıktığı anlaşılmaktadır.

MÖ 4. yüzyıla ait yazıtlardan elde edilen bu türden en az iki örnek daha vardır ve her iki durumda da Theangela'ya çok uzak olmayan şehirlerden bahsedilmektedir: İyonya kıyısında, Ege Denizi'ne bakan küçük bir koyda bulunan **[[Teos]]** ve Theangela'nın kuzeydoğusundaki Karya iç bölgelerinde, şehirden en fazla on saat uzaklıkta bulunan **[[Pidasa]]**. Küçük Asya'nın tüm kıyı şeridinde, karşı adalarında ve özellikle Karya'da, arı kovanları boldu ve bu bölgeler en eski zamanlardan beri en iyi kalitede balın büyük üreticileriydi. Genellikle bol yağışlı ılıman iklim, Ege kıyılarının şirin vadilerinde kestane ve nar ormanlarının ve her mevsim parlak çiçeklerle dolu zengin bir çalılık altı bitki örtüsünün gelişmesini sağlıyordu. Özellikle bu bölgedeki bal üretimiyle ilgili olarak, MÖ 3. yüzyılın ortalarına ait Kahire Zenon papirüsü, şehir adlarının ve Mısır ile ticareti yapılan ilgili ürünlerin önemli bir listesini sunar: Attika balının yanında, Rodos balı, Taso balı, Karya'daki Theangela balı ve son olarak Pamfilya kıyısındaki **[[Coracesium]]** balı da bahsedilmektedir. Dolayısıyla, Theangela'nın bizzat Mısır'a bal tedarik ettiği ve bu balın, aynı şehirden çıkan onursal bir kararnamenin sonuç kısmında, şehre sunduğu hizmetlerden dolayı onurlandırılan kişiye iki küp bal gönderilmesinin kararlaştırıldığına göre, kesinlikle lezzetli ve çok kaliteli bir bal olması gerektiği anlaşılmaktadır.

## Araştırma ve Kazı
1887'de antik kenti ziyaret eden Alman arkeologlar Walther Judeich (1865–1942) ve Franz Winter (1861-1930), şehri Pedasa olarak tanıtmıştır. 1894'te Avusturyalı arkeolog ve epigrafist **[[Eduard Hula]]** ile epigraf uzmanı Emil Szántó'nın araştırmalarını takiben binalar sınıflandırılmış ve şehir surları Hellenistik Döneme tarihlendirilmiştir. İngiliz arkeolog George Ewart Bean, şehir surlarının bir taslağını çıkarmış ve Türk arkeolog Aşkıdil Akarca Leleg mezarlarından bazılarını araştırmıştır. Türk arkeolog Fahri Işık, Theangela'da ortaya çıkarılan pişmiş toprak eserler üzerine bir çalışma yayınlamıştır. 2009'da Prof. Dr. Adnan Diler ve ekibi tarafından gerçekleştirilen yüzey araştırması sırasında tekrar ziyaret edilip incelenmiştir. Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından hazırlanan tescilli arkeolojik sitler listesinde yer almaktadır. 2013'te Adnan Diler ve ekibi tarafından tekrar ziyaret edilmiştir.

## Kalıntılar
Şehrin kapladığı alan, yüzey ölçüsü bakımından Myndos ile karşılaştırılabilir. Akropolis'in *Manastırtepesi*'nde ve ana yerleşimin bu tepe etrafında olduğu varsayılmaktadır. Akropolis'te ortaya çıkarılan buluntular arasında Afrodit ve Athena kültlerine ait yazıtlar ve Arkaik Döneme ait bir kadın gövdesi bulunmaktadır. Stadyum gibi kamu binalarının yanı sıra, *Çukurtepe* ile *Manastırtepesi* arasındaki düz alanda evler ve hükümdar Pigres'in mezarı olabilecek başka bir yapı da bulunmaktadır. Çukurtepe'deki *diateikhisma*'nın (çapraz duvar) batısında birkaç kuyu ve bir su deposu dışında hiçbir kalıntı bulunmamıştır. Theangela yerleşimi, Batı Kulesi ve tepedeki düz alanın yanı sıra, iki tepe arasında uzanan ve doğudaki zirveye ulaşan teraslardan oluşmaktadır. Batıdaki tepe, köşelerinde kuleleri olan küçük bir 'iç kale/karakol' ile kuzey ve güneyde surlarla çevrilidir.

### Şehir Surları
Yaklaşık 3,5-4 km uzunluğunda olan surlar; batıdaki *Kaletepe*, ortadaki *Çukurtepe* ve doğudaki **Manastırtepesi** olmak üzere üç tepeyi kaplar. Genellikle arazinin topografyasına göre inşa edilmiştir. Batı, kuzey ve doğu surları savunma amaçlı uygun bir şekilde konumlanmıştır. Öte yandan, şehrin güney tarafını çevreleyen surlar birçok kule ile güçlendirilmiştir. Üç tepenin her biri bir iç kale görünümündedir. Ayrıca, Çukurtepe ve Manastırtepe'den uzanan iki diateikhisma (çapraz duvar), kuzey ve güney surlarını birbirine bağlayarak şehri üç bölüme ayırmaktadır. Yerel olarak *Bağtırnağı* olarak adlandırılan yeşil şist taşı, iki duvar arasındaki moloz dolgudan oluşan surların yapımında kullanılmıştır. Surlar, pseudo-isodomik teknikte, iri kesme taşlarla inşa edilmiştir. Tirpan, farklı bir duvar işçiliği tekniği uygulandığı için Kaletepe ile Çukurtepe arasındaki surun, Çukurtepe ile Manastırtepesi arasındaki surdan farklı bir döneme ait olduğunu belirtmektedir. 

Çukurtepe ve Manastırtepe'yi geçen ve kuzeydoğu-güneybatı yönünde uzanan diateikhisma duvarları da benzer bir teknikle inşa edilmiştir. Ancak, Çukurtepe'deki diateikhisma duvarı, daha erken bir dönemin geleneksel kerpiç tekniğine işaret eden daha küçük taş bloklarla yapılmıştır. Kaletepe'yi çevreleyen sur, her köşesinde dört kule ile; Çukurtepe ve Kaletepe'deki ilk diateikhisma duvarı on kule ile; doğu suru ise üç kule ile desteklenmiştir. Kuzeyde kule bulunmamıştır. Kaletepe'de 23x31 m'lik bir alanda bulunan dört kare ve neredeyse dikdörtgen şeklindeki kulelerin duvarları 1,2 m genişliğindedir ve pseudo-isodomik duvarcılık tekniğiyle şist taşlarından inşa edilmiştir. Güney surları da malzeme ve teknik açısından benzerdir. İç ve dış duvarlar arasındaki seviye farkı nedeniyle, bu kare kuleler duvarın içindeki kot seviyesine kadar moloz taşlarla doldurulmuştur. **K3** kulesi, şehre erişim sağlayan bir kapının yanı sıra, şehirden çıkışı sağlayan kapılarla da desteklenmiştir. Doğu kulelerinin basitçe gözcüler için düzenlendiği öne sürülmektedir. 

Bean, doğudaki Manastırtepesi'nin zirvesinde Leleg tipi bir kulenin bulunduğunu bildirmektedir. Güney surları üç kapı ile; kuzey surları ise iki kapı ile delinmiştir. Ayrıca, Kaletepesi'nde bir giriş ve Çukurtepe'deki diateikhisma'da bir başka giriş bulunmuştur. Hepsi surlara benzer malzeme ve teknikle yapılmıştır. Kaletepe'deki dört kuleyle çevrili alan, güçlü bir kale görünümündedir. Buraya dar ve dik açılı bir pseudo-kemerden erişim sağlanır. **KII** adlı kapı güney surunda yer alır ve muhtemelen şehrin ana kapısıdır. Buraya ulaşmak için, kapının önündeki kulenin her iki yanındaki kapılardan geçmek gerekmektedir. Ayrıca, surun iç kısmı ana kapıyı çevreleyen iki kule ile güçlendirilmiştir. Kuzey surlarındaki **K IV** ve **K V** kapıları 1,25 m genişliğindedir ve bindirme tekniğiyle yapılmıştır. Önden gelebilecek olası bir saldırıyı önlemek için iki paralel duvarla bir kapı geçidi oluşturulmuştur. Kaletepe'deki **K VI** kapısı da **K IV** ve **K V** kapılarına benzer. Giriş geçidini oluşturan duvarlardan biri, girişi gizlemek için çift dik açılı bir dönüş yapar. Girişin genişliği yaklaşık 1,25 m'dir. Tirpan'a göre, surlar üç inşaat aşamasında değerlendirilmelidir. Şehirdeki ilk yerleşim, muhtemelen Manastırtepe'sinde (akropolis tepesi olarak da adlandırılır) ve Manastırtepe'nin doğusundaki alanda olmuştur. Bu alanın MÖ 5. yüzyılda Pigres döneminde güçlendirildiği düşünülmektedir. Çukurtepe diateikhisma'sının batısındaki alan ise, Mausolus döneminde Troezen'den gelen göçmenler tarafından yerleşilmiştir. MÖ 4. yüzyılın savaş teknolojilerinin bir sonucu olarak gelişen çok katlı kuleler, bu alandaki sur savunma sistemiyle uyumludur. Bu nedenle, Çukurtepe diateikhisma'sının batısındaki alanı çevreleyen surlar muhtemelen MÖ 4. yüzyıla aittir. Çukurtepe diateikhisma duvarının duvarcılık özellikleri nedeniyle, Mausolus'tan daha eski bir zamana tarihlenebileceği varsayılmaktadır. Bu duvar, muhtemelen şehrin esas olarak yerleşim gördüğü Manastırtepesi çevresindeki surlarla çevrili alanın batı sınırını oluşturuyordu. Daha sonra, çeşitli nedenlerle Mausolus döneminde yeniden inşa edilmiştir. Şehir surları, 2009'da A. Diler ve ekibi tarafından gerçekleştirilen yüzey araştırması sırasında incelenmiştir. Şehrin en batı noktasına inşa edilen gözetleme kulesi, şehrin kuzey, güney ve batıdan kontrolünü sağlayan bir manzaraya sahiptir. Surların inşaat şekli ve kulelerin köşelerinde kullanılan kalıplar nedeniyle, Mausolos döneminde inşa edildiği düşünülmektedir. Şehir surları, özellikle doğu ve kuzeydoğu taraflarında, kısmen burçlarla güçlendirilmiş ve gözetleme ile savunma amaçlı kulelerle donatılmıştır. Şehir surları ve kulelerinin yapım şekli, genel olarak aynı dönemi işaret etmektedir. Teras/şehir suru, Kuzey-Güney yönünde ve iki tepe arasındaki binaların yakınında, eğimin yüksek olduğu Doğu şehir surlarında inşa edilmiştir. Bu yapının kalıntıları, kuzeydeki şehir suruna bağlanır. Kalıntıların 2 metreden fazlası günümüze kadar korunmuş olup, köşelerde kullanılan kalıplar göz önüne alındığında, Mausolos öncesi döneme tarihlendirilebilir. 2013 yılında Diler ve ekibi tarafından yürütülen yüzey araştırması sırasında, şehir surunun güney kesimi incelenmiştir. Bu bölüm yaklaşık 320 m uzunluğunda korunmuştur. Şehir surunun, şehre geçişi sağlayan küçük girişlerle birlikte kulelerle de desteklendiği gözlemlenmiştir.

### Stadyum
Doğu tepesinin batısında yer alan 45,7 m uzunluğundaki stadyum benzeri yapının egzersiz için kullanılmış olabileceği öne sürülmektedir.

### Sarnıç
Manastırtepesi'ndeki kulenin doğusunda iki sarnıç ve batı tepe ile ortadaki tepe arasında da bir sarnıç daha bulunmaktadır.

### Tapınak/Kutsal Alan
Athena Kutsal Alanı: Doğu tepesinin batısında yer almaktadır. Burada ortaya çıkarılan Arkaik Döneme ait heykellerin kutsal alana ait olması gerektiği öne sürülmüştür. Görünüşe göre belirgin bir kişiye ait olan bir mezarın varlığı, bu yerin kutsal bir alan olabileceği fikrini desteklemektedir.

### Konutlar
Çukurtepe'nin yamaçlarındaki kalıntıların, sakinlerin evlerine ait olabileceği düşünülmektedir. Güneydoğu yamacında iyi durumda bir ev bulunmaktadır. Bindirme tonozla örtülü üç odadan oluşan bu ev, Leleg evi olarak anılmaktadır. Sit alanının güneybatısında, şehir surları yönünde alçalan yamaçlarda paralel tarım terasları gözlemlenmiştir. Yerleşimin kuzey tarafındaki düz alana yakın tarım teraslarında gözlemlenen göletler ve çiftlik evleri, sit alanının tarımsal faaliyetlerle ilgili kalıntıları olarak değerlendirilebilir.

### Nekropol/Mezarlar
Doğu tepesinin yamacındaki sur içi mezar, bir ön oda ve uzun, dar bir odadan oluşmaktadır. Tavanı kemerli ve makas desteklidir. Termera (Asarlık) ve Telmessos (Gürice) dış surları içinde bulunan sur içi mezarları anımsatmaktadır. Ancak, içinde ortaya çıkarılan çanak çömlek parçalarına dayanarak MÖ 5. yüzyılın sonlarına tarihlendirilmiştir; bu da Mausolus döneminden daha eski bir döneme işaret etmektedir. Ancak, bu mezar dışında, genel olarak yapılan araştırmalar MÖ 4. yüzyılın ortalarından öncesine ait herhangi bir buluntu vermemiştir. Bu mezarın, MÖ 427'de hâlâ hayatta olan hükümdar Pigres'e ait olabileceği öne sürülmüştür. 2012 yılında Diler ve ekibi tarafından yürütülen yüzey araştırması sırasında ziyaret edilmiştir. Şehrin nekropol alanlarını tanımlamak amacıyla, yerleşimin doğusunda yer alan Genergölü ve çevresi incelenmiştir. Bu çalışma sırasında, kaçak kazılar nedeniyle ortaya çıkan dört mezar odası incelenmiştir. Alanda bulunan izler, başka mezarların da varlığına işaret etmektedir. 1 numaralı mezarın Geç Klasik-Erken Hellenistik Döneme tarihlendirilebileceği bildirilmiştir. Mezarın piramidal bir çatısı vardır ve iç boyutları 2x2.10 m'dir. 2 numaralı mezar, bindirme tekniğiyle düzgün işlenmiş büyük bloklarla inşa edilmiştir. 3 numaralı mezarın cephesi kesme taşla yapılmış olup kaliteli bir işçilik göstermektedir. Bindirme tekniğiyle yapılan mezar, bir tonozla kaplıdır. 4 numaralı mezarda ise sadece girişin üst kısmını örten kesme taş blok görülebilmektedir. Bu blok 0.90 m uzunluğunda ve 0.30 m kalınlığındadır. 2013 yılında Diler tarafından yürütülen araştırma sırasında, Bean tarafından keşfedilen (Pygres'e ait olan) yapı incelenmiştir. Bu kalıntı, 2.08 m uzunluğunda ve 0.90 m genişliğinde ince uzun dikdörtgen bir oda ve dromosdan oluşmaktadır.

### Çeşitli
Theangela'da açıkça ortaya çıkarılan 47 pişmiş toprak figürin, İstanbul Arkeoloji Müzesi'nde korunmaktadır. İki ana gruptan ilki, Panathenaia şenliklerinde başlarında hydria taşıyan giyimli genç kızları; ikinci grup ise yarı giyinik, sakalsız genç ve sakallı yaşlı figürleri ellerinde phiale tutarken tasvir etmektedir. Benzer figürinler Halikarnas Mozolesi, Lindos, Kos, Rodos, Kalymnos, Priene, İzmir, Myrina ve Iasos'ta da bulunmuştur. Bunların Theangela'daki Asclepion ve Athena kültleri için adak objesi olarak yapıldığı varsayılmaktadır ve MÖ 5. yüzyılın sonu ile 4. yüzyılın başına tarihlendirilmektedir.

### Yorum ve Tarihlendirme
Şehir surları, MÖ 4. yüzyıl işçiliğini yansıtmaktadır. Ancak özellikle doğu taraftaki yapı terasları daha erken dönemlere ait olmalıdır. Bunlar daha büyük bloklardan yapılmış ve poligonal teknik işçiliği sergilemektedir. Mausolos dönemindeki şehir surları ise kaba taş işçiliği (bossage) tekniğiyle inşa edilmiştir.

## Notlar

## Kaynakça