Durankulak (arkeolojik sit)

**Durankulak Arkeolojik Kompleksi** (Bulgaristan: *Археологически комплекс Дуранкулак*), Bulgaristan’ın kuzeydoğusunda, Durankulak Gölü kıyısında ve Durankulak köyü yakınında yer alan önemli bir arkeolojik alan dır.

Saha; Neolitik, Kalkolitik, Tunç Çağı, Antik dönem ve Orta Çağ’a ait yerleşim ve nekropollerin aynı bölgede bulunması nedeniyle Balkanlar’ın en kapsamlı arkeolojik komplekslerinden biri olarak kabul edilmektedir.

## Araştırma geçmişi
Durankulak'ta sistematik arkeolojik kazılar 1974 yılında başlamıştır. Çalışmalar ilk olarak Henrieta Todorova, Kiril Botov ve Todor Dimov tarafından yürütülmüş; 2015 yılından itibaren kazılara Ivan Vajsov ve Vladimir Slavchev başkanlık etmiştir. Son yıllarda dijital belgeleme, fotogrametri ve stratigrafik analiz yöntemlerinin uygulanmasıyla araştırmalar güncellenmiştir.

## Tarihöncesi yerleşim
Gölün güneybatısında, MÖ 6. binyılın ortalarına tarihlenen geç Neolitik bir yerleşim alanı tespit edilmiştir. Bu yerleşim, bazı araştırmacılar tarafından Hamangia kültürünün erken evrelerinden biri olan “Blatnitsa” ile ilişkilendirilir.

Durankulak'taki **Büyük Ada**, MÖ 5. binyılın başlarında iskân edilmiştir. Bu dönemde, 
kıta Avrupası’ndaki **en erken taş mimarili yerleşim** de burada kurulmuştur.

Yer, Erken Kalkolitik Hamangia kültürü’nün “idari-iktidar merkezlerinden” birinin inşası için seçilmiştir. Ayrıca yerleşimin, değerli hammaddelerin değişimi ve dolaşımının kontrol edildiği bir merkez olduğu düşünülmektedir.

Bu dönemde Durankulak Gölü henüz mevcut değildi. Gölün bulunduğu yerde, bölgenin peyzajını belirleyen menderesli bir nehir akıyordu. Büyük Ada, bu nehrin batı kıyısında yer alan kayalık bir yükseltiydi.

Bu erken yerleşime ait bazı yapıların, günümüzde Durankulak Gölü sularının altında kalan 
bu eski nehrin kıyıları boyunca da yer almış olması muhtemeldir.

Daha sonra yerleşim, göl içindeki doğal yükseltiye – günümüzde Golyamiyat ostrov (Durankulak yerleşim höyüğü) Büyük Ada) olarak bilinen alana – taşınmış ve MÖ 5. binyılın başından MÖ 4. binyılın sonuna kadar Kalkolitik bir höyük yerleşimi olarak varlığını sürdürmüştür. Taş temelli, dikdörtgen planlı yapılar hem Hamangia hem de Varna kültürüne ait tabakaları yansıtmaktadır.

## Durankulak Nekropolü
Gölün güney kıyısındaki “Nivata” mevkiinde, Avrupa'nın bilinen en büyük tarihöncesi nekropollerinden biri olan Durankulak nekropolü ortaya çıkarılmıştır. Toplamda 1400'den fazla mezar kayıt altına alınmış ve 1200'den fazlası kazılmıştır. Mezar tipolojisi, gömü yönleri ve mezar eşyaları, bölgedeki Neolitik–Kalkolitik toplulukların sosyal yapısı hakkında önemli bilgiler sağlamaktadır.

Durankulaç Nekropolü, Kalkolitik Çağ’ın son evrelerinde ortaya çıkan toplumsal eşitsizlik, yapısal dönüşümler ve çatışma göstergeleri arasındaki ilişkiyi izlemeye olanak sağlayan en önemli arkeolojik alanlardan biridir.

Nekropolde elde edilen arkeolojik bulgular, tarihöncesi toplumlarda doğal kaynaklara (toprak, maden yatakları, su kaynakları) erişimdeki farklılıkların ekonomik asimetri yaratarak toplumsal tabakalaşmaya yol açtığını göstermektedir.

Bu kaynakların sınırlı bir grubun elinde toplanması, zenginlik ve prestij birikimine; buna bağlı olarak da belirli toplumsal ayrıcalıkların ortaya çıkmasına zemin hazırlamıştır.

Söz konusu süreçler, mezar uygulamalarında ve gömü envanterinde açıkça gözlemlenmektedir. Altın ve bakır gibi “lüks” hammaddelerden üretilmiş nesneler, dış kaynaklı materyaller, özel mezar mimarisi, mekânsal ayrımlar ve bireyselleştirilmiş ritüel uygulamalar bu toplumsal farklılaşmanın maddi göstergeleri olarak değerlendirilir.

Durankulaç Nekropolü, zengin stratigrafisi ve ayrıntılı arkeolojik belgeleri sayesinde, toplumsal eşitsizlik ve değişim süreçlerinin MÖ 5. binyılın sonu – 4. binyılın başlarında nasıl geliştiğine dair somut ve ölçülebilir kanıtlar sunmaktadır.

## Antik dönem
Büyük Ada'nın güney yamacında Geç Tunç Çağı ve Erken Demir Çağına tarihlenen bir Trak yerleşimi tespit edilmiştir. Göl çevresinde çok sayıda Trak tümülüsü kaydedilmiş olmakla birlikte bunlardan bir kısmı henüz araştırılmamıştır.

Adada ayrıca MÖ 4–3. yüzyıllara tarihlenen küçük bir Hellenistik kaya içi kutsal alanı bulunmuştur. Buluntular, kutsal alanın muhtemelen Kybele kültüyle ilişkili olduğunu göstermektedir.

## Orta Çağ
9–10. yüzyıllara tarihlenen bir Proto-Bulgar yerleşimi ve buna ait bir nekropol belgelenmiştir. Kazı sonuçları “Durankulak” başlıklı çok ciltli yayında yayımlanmıştır.

## Müzeler
Buluntuların çoğu Dobrç Bölgesel Tarih Müzesi'nde sergilenmektedir. Seçilmiş eserler ayrıca Durankulak köyündeki yerel sergilerde ve Sofya’daki Ulusal Tarih Müzesinde görülebilir.

Durankulak Arkeolojik Kompleksi, Bulgaristan’ın 100 turistik objesi arasında yer almaktadır.

## Galerie

Durankulak-Golemija ostrov.JPG|Tell de Golemija Ostrov (« Grande Île ») et le site archéologique. La plus ancienne architecture en pierre du continent européen (vers 4500 av. J.-C.) (photo par Ivan Vajsov)
Sgrada 5 VII 96.jpg|Durankulak, Bakır Çağı’na ait taş temel kalıntıları
Bilding-24-VII.jpg|Yapı 24/VII – Hamangia IV. 2022 hava fotoğrafı (I. Vajsov)
Ogarlica-24-VIi.jpg| Yerinde (in situ) bulunan kolye. Yapı 24–25/VII, Hamangia IV kültürü
Sofia - Skeleton from the Durankulak Necropolis.jpg|Durankulak nekropolünde bir gömü (Varna kültürü, MÖ 5 beşinci binyıl)
Gr.197 01.jpg|Duran Külağı Nekropolü’nden Mezar 197 (Varna kültürü, MÖ 5 beşinci binyıl)
Durankulak-Sic. Status.jpg|Durankulaç’taki zengin ve yoksul mezarların sayısına ilişkin karşılaştırmalı grafik
Durankulak-AVI and GINI.png|Durankulaç nekropolü verilerine dayanarak yapılan AVI ve GINI katsayıları analizi, Kalkolitik dönem boyunca toplumdaki eşitsizliğin belirgin biçimde arttığını açıkça göstermektedir
Durankulak-ceramic 24-VII (HIV).jpg| Eneolitik kaplar (Büyük Ada, yapı no. 24/VII, Hamangia IV kültürü)
08 ENEOLIT-Ceramik.jpg


## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Durankulak Arkeolojik Parkı (arşiv)
* Dobrç Bölgesel Tarih Müzesi – Arkeoloji
* Durankulak Gölü – fotoğraflar ve arkeoloji