Kırmızı Pazar

**Kırmızı Pazar** (), Azerbaycan'ın Karabağ bölgesindeki Hocavend rayonuna bağlı bir kasaba. 1992'den 10 Kasım 2020'ye kadar *[[de facto]]* olarak Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin işgali altında kaldı. İkinci Karabağ Savaşı'nın ardından imzalanan üçlü bildirgeye göre Kırmızı Pazar kasabası Rus Barış Gücü'nün kontrolüne geçti. 19-20 Eylül 2023 tarihlerinde Azerbaycan Ordusu'nun Karabağ'da gerçekleştirdiği operasyonun ardından  kasaba tekrar Azerbaycan'ın kontrolüne geçti. 

## Etimoloji
Sovyetler Birliği döneminde kasabanın adı "Krasny Bazar" (Rusça: *Красный Базар*) idi ve Rusça'da "Kırmızı Pazar" anlamına geliyordu. Ermenice adı olan "Karmir Şuka" (Կարմիր Շուկա) ile Azerice karşılığı olan "Qırmızı Bazar" da "Kırmızı Pazar" anlamına gelmektedir.

## Tarihçe
1920'lerde, başlangıçta yakındaki yerleşim yerlerinin ihtiyaçlarını karşılamak üzere tahsis edilmiş bir pazar alanı olarak ortaya çıktı. Yerel bilgilere göre, 1924 yılında burada ilk kez 1 Mayıs Dayanışma Günü kutlanmış ve bu tarihten itibaren ise burası *Kırmızı Bazar* olarak adlandırılmıştır. Zamanla Mavaş, Sixtoraşen, Bilbilyak, Şixer ve Tağaverd köylerinden göç edenlerin yerleşmesiyle birlikte kalıcı bir yerleşim yerine dönüşmüştür. 

Kızıl Pazar, 1947 yılında kentsel yerleşim statüsü kazandı. Bölgesel bir birim olarak, Dağlık Karabağ Özerk Oblastını'nın Martuni rayonuna bağlıydı. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından, 26 Kasım 1991'de Azerbaycan hükûmeti Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'ni kaldırdı ve Kızıl Pazar yerleşimini yeni kurulan Hocavend rayonuna bağladı. Mayıs 1992'de Birinci Dağlık Karabağ Savaşı patlak verdiğinde köy Ermeni ayrılıkçıların kontrolü altındaydı. Azerbaycan ordusunun 28 Haziran 1992'de Kırmızı Pazar yönünde gerçekleştirdiği büyük çaplı operasyon başarısızlıkla sonuçlandı. Askeri operasyonların sona ermesinden sonra kasaba, tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin kontrolü altında kaldı ve burada Karmir-Şuka adı altında  Martuni bölgesinin bir parçası oldu.

2020 yılında, yerleşim yeri İkinci Karabağ Savaşı sırasında ciddi hasar gördü ve çatışmalar sonucunda yaklaşık 120 ev yıkıldı. Savaş sırasında Azerbaycan ordusu yerleşim yerine bir kilometre kadar yaklaştı. Ermenistan ve Azerbaycan'ın ateşkes ilanından sonra, köy kendisini yeni temas hattının tam üzerinde buldu. Savaş öncesinde kasaba sakinleri tarafından kullanılan 260 hektarlık ekilebilir arazi ve bağların, meyve bahçelerinin ve otlakların önemli bir kısmı Ermeni kontrolü dışında kaldı. Savaşın ardından kasaba 14 Kasım 2020'de Rus barış güçlerinin kontrolüne geçti. Savaşın ardından, 2021 yılında, yerleşim yerinin nüfusu yaklaşık 800 kişiydi. Azerbaycan'ın 19-20 Eylül 2023 tarihlerinde gerçekleştirdiği askeri operasyon sırasında Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Kırmızı Pazar yakınlarındaki Ermeni Silahlı Kuvvetlerine ait muharebe mevzilerinin, uzun süreli ateş noktalarının, muharebe teçhizatının ve askeri tesislerinin imha edildiğini bildirdi. Askeri operasyonlar sonucunda Azerbaycan, köy üzerindeki tam kontrolü yeniden kazandı.

## Nüfus
1 Ocak 1933 itibarıyla köyde 47 hanede toplam 198 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Ermenilerden oluşuyordu. 1959 yılında 673'ü Ermeni, 5'i Azerbaycanlı ve 3'ü Rus olmak üzere toplam 682 kişi yerleşim yerinde ikamet etmekteydi. Azerbaycan SSC döneminde 1970 yılında yapılan nüfus sayımında 1080 kişi köyde yaşıyordu. İkinci Dağlık Karabağ Savaşı'ndan sonra yerinden edilmiş 10 aileden oluşan 39 kişi köye geri dönüş yaptı. 19 Kasım 2025'te 89 kişiden oluşan 21 aile köye yeniden yerleştirildi. 17 Aralık 2025'te ise 90 kişi daha Kırmızı Pazar'a dönüş yaptı.

## Altyapı ve ekonomi

1930'larda, kasabada su temin şebekesi kuruldu. Köyde bir şarap imalathanesi, bir tereyağı ve peynir fabrikası, bir ortaokul, bir kulüp, bir kütüphane, bir anaokulu, bir sinema, bir hastane ve bir otomatik telefon santrali vardı. Yerleşimdeki şaraphanenin faaliyetlerine 2000 yılında yeniden başlandı. 2016 yılında, Tüm Ermenistan Hayastan Vakfı'nın fonlarıyla burada bir belediye merkezi inşa edildi.

Kasabada 300 müstakil ev bulunmakta olup, bunların 71'i bakımsız durumda, 229'u ise kısmen yaşanabilir durumdadır. Bu evlerden on tanesi ise oturuma hazır vaziyettedir. Kırmızı Pazar'da Eylül 2025'e kadar elektrik ve doğalgaz hatları ile bir artezyen kuyusu onarıldı, sayaçlar takıldı, iki trafo merkezi kuruldu, üç su deposu tamir edildi ve 11 kilometreden uzun bir doğalgaz boru hattı döşendi. Şu anda kamu hizmetleri ve bir imalat atölyesi faaliyet göstermektedir. Nüfusun büyük çoğunluğu tarım ve hayvancılıkla uğraşmaktadır.

## Kaynakça