Autokrator

***Autokrator*** veya ***Otokrator*** (),  () ile  () kelimelerinin birleşimiyle oluşan ve üst bir otoriteye bağlı olmadan hareket eden bireyler için kullanılan Yunanca unvan. Bu terim, Latince *[[Imperator|imperator]]* un karşılığı olarak hem başkomutanlar hem de Roma ve Bizans imparatorları için kullanılmıştır. Bizans ve Rus tarzı mutlakiyetçilikle olan bağlantısı, modern otokrasi ve otokrat kavramlarının ortaya çıkmasına yol açmıştır.

## Antik Yunanistan
Bu unvan, MÖ 5. yüzyılın sonlarında Antik Yunanistan'da ortaya çıkmış ve bağımsız yetki verilen generaller; yani en yüksek komuta yetkisine sahip kişiler (σ*stratēgòs autokrátōr*) için kullanılmıştır. Klasik Atina'da *stratēgoi autokratores*, komuta konusunda özerk yetkilerle donatılmış generallerdi dolayısıyla önceden Atina meclisine danışmadan belirli askerî ve diplomatik kararlar alabiliyorlardı. Bu uygulama özellikle generalin Atina'dan uzak bölgelerde faaliyet göstermesinin beklendiği durumlarda yürürlüğe konulurdu. Bununla birlikte generaller, geri döndüklerinde eylemlerinden dolayı meclise karşı sorumlu olmaya devam ederdi.

Benzer uygulamalar, Siraküza gibi diğer Yunan şehir devletlerinde de görülmüştür; burada bu görev, şehrin bazı tiranları için bir güç temeli işlevi görmüştür. *Stratēgoi autokratores* ayrıca çeşitli şehir devleti birlikleri tarafından birleşik orduların başına getirilirdi. Bu bağlamda II. Filip, Korint Birliği tarafından güney Yunan devletlerinin *hēgemōn*u ("lider") ve *stratēgòs autokrátōr*u ilan edilmiştir. Bu unvan daha sonra oğlu Büyük İskender'e de verilmiştir. Terim ayrıca tam yetkili elçiler (*présbeis autokratores*) için de kullanılmıştır.

## Roma ve Bizans
Daha sonraki dönemlerde, Roma Cumhuriyeti'nin yükselişiyle birlikte, *stratēgòs autokrátōr* terimi Yunan tarihçileri tarafından çeşitli Roma unvanlarını karşılamak için kullanılmıştır. Polibios bu terimi *[[Diktatör|dictator]]* unvanını çevirmek için kullanırken, Plutark daha sonraki kullanımında bunu zafer unvanı olan ''imperator'' un karşılığı olarak kullanmıştır. *Autokrator*, Roma İmparatorluğu döneminde ikinci anlamıyla yerleşik hale gelmiş ve *[[Imperator|imperator]]* unvanının resmî Yunanca karşılığı olmuştur. Nitekim *imperator*, Roma imparatorlarının unvanlarının bir parçasını oluşturuyordu. Bu nedenle, Roma İmparatorluğu boyunca, İmparator Herakleios'un 629 yılında Yunanca ''basileus'' unvanını benimsemesine kadar kullanılmaya devam etmiştir.

Bu terim, Doğu Roma İmparatorluğu'nda törensel hitaplarda arkaik biçimleriyle varlığını sürdürmüş ve *basileùs [kai] autokrátōr* (genellikle "imparator ve otokrat" olarak çevrilir) biçiminde yeniden canlandırılmıştır. Bu ifade daha sonra, fiili iktidarı elinde bulunduran birden fazla ortak imparator arasındaki kıdemli olanı (*symbasileis*) tanımlamak için kullanılmıştır. Palaiologoslar dönemi sırasında bu kullanım, belirlenmiş veliahtı da kapsayacak şekilde genişletilmiştir. Bu unvan, 912 yılından itibaren sikkelerde, 11. yüzyıldan itibaren imparatorluk fermanlarında (''hrisobullos'') ve çok sayıda tezhipli el yazmasında belgelenmektedir.

*[[Stratigos|Stratēgòs]] autokrátōr* terimi Bizans döneminde de kullanılmaya devam etmiştir. Bu unvan özellikle 6. yüzyılda (örneğin Belisarius için) yaygındır ve 10.–11. yüzyıllarda üst düzey askerî komutanlar için yeniden ortaya çıkar. Nitekim II. Basileios, David Arianites'i Bulgaristan'ın *stratēgòs autokrátōr* u olarak atamıştır. Bu durum da onun, kuzey Balkanlar'daki diğer bölgesel *stratēgoi* üzerinde komuta yetkisine sahip olduğunu göstermektedir.

## Diğer uluslar
Bizans imparatorluk formülü, Bizans etkisindeki ülkelerde taklit edilmiş, daha sonra ise özellikle Rusya'da, III. İvan'ın saltanatıyla birlikte benimsenmiştir.

* II. Bayezid, kendisini "Tanrı'nın lütfuyla, Asya ve Avrupa'nın iki kıtasının ve diğer mülklerin *[[basileus]]* ve *autokrator* u" olarak unvanlandırmıştır.
* Gürcistan'da Bagrationi Hanedanı krallarının unvanlarından biri "doğunun ve batının otokratı" idi. Bu unvan, IV. Davit döneminde ortaya çıkmış ve VIII. Giorgi döneminde birleşik Gürcü monarşisinin dağılmasına kadar kullanılmıştır.
* İkinci Bulgar İmparatorluğu hükümdarları başlangıçta "Bulgarların imparatoru (''çar'')" unvanını kullanmış, erken dönemlerde buna "ve Ulahların" ifadesi de eklenmiştir. Ancak II. İvan Asen (h. 1218–1241), 1230 yılında Klokotnitsa Savaşı'ndan sonra Bizans İmparatorluğu'nun eski Avrupa topraklarının büyük kısmı üzerindeki hâkimiyetini genişletmiş ve ayrıca "Bulgarların ve Yunanların *[[çar]]* ve *autokrator* u" unvanını benimsemiştir; bu unvan ilk kez I. Simeon (h. 893–927) tarafından ileri sürülmüştür.
* Benzer şekilde, Stefan Duşan 1345/46'da imparatorluk unvanını ilan ettiğinde, Yunanca olarak "Sırbistan ve Romanya'nın *[[basileus]]* ve *autokrator* u", Sırpça olarak ise "Sırpların ve Yunanların çarı" unvanını kullanmıştır. Buradaki "Romanya" ifadesinin (yani Romalıların ülkesi, Bizans İmparatorluğu) kullanılması ve alışılmış Bizans formülü olan "Romalıların" yerine tercih edilmesi, onun I. Konstantin'den itibaren tüm Bizans imparatorlarının doğrudan varisi olduğunu iddia ettiğini, ancak Konstantinopolis ve Ekümenik Patrikhane üzerinde fiilî kontrolü bulunmadığı için tam meşruiyete sahip olmadığını göstermektedir.
* Bu kullanımdan hareketle, Rus çarları, Rus İmparatorluğu'nun kuruluşundan 1917 Rus Devrimi ile Rus monarşisinin sona ermesine kadar "Tüm Rusların imparatoru ve otokratı" formülünü kullanmıştır. III. İvan, büyük knez olarak kendisini otokrat olarak tanımlarken, I. Fyodor hem *[[çar]]* hem de *otokrat* olarak taç giyen ilk hükümdar olmuştur. *Samoderzhets* (otokrat) unvanı 17. yüzyıldan itibaren çarların resmî unvanının standart bir parçası hâline gelmiştir. Slav dillerinde bu unvan çeviri biçimiyle kullanılmıştır (, , )

## Kaynakça