Beşikdağ Kilisesi

**Beşikdağ Kilisesi** veya **Vangsar Kilisesi**, Haçınçay Nehri kıyısındaki Beşikdağ Dağı'nda, Ağdam'dan Hankendi'ye giden yolun sağ tarafında bulunan 7. yüzyıldan kalma bir Alban kilisesidir. Kilise, Şahbulak Kalesi'nin hemen üzerinde yer almaktadır.

Kilise, haç kubbeli bir plana sahiptir ve mimari tasarım açısından Gedebey Kilisesi ile benzerlik göstermektedir. Haçın dört kare kenarından üçü yarım daire şeklindedir. Kilisedağ Kilisesi'nin aksine, farklı olarak salonun ortasında bağımsız durmaz, duvarlara bitişiktir. Bu payeler kemerlerle birbirine bağlanarak yapının merkezinde kubbe altı kare bir mekân oluşturur. Söz konusu karenin üzerinde kiremit örtülü bir kubbe yükselir.

## Konum
Ağdam'dan Hankendi'ye giden yolun sağ tarafında, Gözbel Dağı kuzeyden güneye doğru uzanmaktadır. Dağın yüzeyi yıl boyunca kuru çöl bitki örtüsüyle kaplıdır. Bunun nedeni bölgedeki yağış miktarının az olmasıdır. Beşikdağ, dağlık ve ova Karabağ arasında doğal bir sınır görevi görmektedir. Güneydoğuda Kur-Araz Ovası ve batıda Ermeni Yaylaları ile çevrilidir.

Beşikdağ'ın güney eteğinde, kayalıkların ovayla buluştuğu yerde, ünlü Şahbulak pınarı, kireçtaşı kayalıklarının altından kaynamaktadır. Bölge, çok sayıda tarihî ve kültürel anıttan da anlaşılacağı üzere, eski çağlardan beri yerleşim alanı olarak kullanılmıştır. Şahbulak'ın güneyinde, Karabağ Hanlığı dönemine ait Şahbulak Kalesi bulunmaktadır. S. Barkudaryan'ın 1964 yılında yayınladığı bir makalede, Şahbulak bölgesinde bulunan ve Azerbaycan Tarih Müzesi'nde muhafaza edilen bir mezar taşından bahsedilmektedir. Grigor Hammam'ın bir akrabasına ait olan bu mezar taşı, Şahbulak bölgesinin 9. yüzyılda onun yönetimi altında bulunduğunu da kanıtlamaktadır.

Pınarın kuzeybatısındaki dağın yamacında eski bir Hristiyan mezarlığı bulunmaktadır. Yüzyıllar boyunca mezar taşlarının çoğu devrilmiş ve orijinal görünümünü kaybetmiş, bazıları ise kısmen veya tamamen toprağa gömülmüştür. Beşikdağ'ın yüksek kayalık bölgesinde küçük, haç kubbeli bir kilise bulunmaktadır. İlk bakışta, kilisenin çevredeki manzara ile uyumu dikkat çekmektedir. Bu izlenimin başlıca nedeni, belirgin boyutlarının yanı sıra renk tonlarıdır. Küçük ölçülerine rağmen kilisenin duvarları oldukça yüksektir. Duvarlar, yontulmuş gri kireç taşından inşa edilmiştir.

## Tarihi ve araştırmalar
Kilise ilgili ilk bilgiler, 1858'de yayımlanan eserinde Şahbulak Kalesi'nin üzerinde bulunan kiliseden bahseden S. Celalyant tarafından verilmiştir. Makar Barkudaryan, "*Artsak*" adlı eserinde, kilisenin Arşak hanedanından Kafkas Albanyası hükümdarı II. Vache tarafından inşa edildiğini belirtmektedir.

Beşikdağ Kilisesi ilk olarak Z. Yampolski tarafından incelenmiştir. 1960 yılında yayımlanan bir makalede Yampolski, kilisenin Kafkas Albanyası mimari geleneği içinde inşa edildiğini belirtmiş; planını ve çizimlerini ilk kez yayımlamış ve anıtı Erken Orta Çağ'a tarihlenen diğer Arnavut kiliseleriyle karşılaştırmıştır. Yampolski'nin yayınından sonra, Ermeni bilim insanları Murad Asratyan, Shagen Mkrtchyan, V. Qriqoryan V. Grigoryan, S. Karapetyan, X. Simonyan ve S. Sanamyan Yampolski'nin görüşlerini eleştirmiş ve anıtın Ermeni mimarisi geleneği içinde inşa edildiğini iddia etmişlerdir. 1960'larda anıt, Gavurkale arkeoloji ekibi tarafından incelenmiştir.

## Mimari özellikler
Haç-kubbeli plana sahip olan kilise, erken Orta Çağ'a tarihlenmektedir. Haçın kare biçimli dört kolundan üçü yarım daire planlıdır. Doğu-batı ekseni 10 metre, kuzey-batı ekseni ise 9,15 metre uzunluğundadır. Batı duvarı (yüksek bir pencerenin bulunduğu bölüm) dışında, haçın diğer üç kolunda giriş kapıları yer almaktadır. Dikdörtgen biçimli kapı açıklıkları, duvarlarla aynı yükseklikte düzenlenmiş, çapa taşlarıyla süslenmiş olup kaidenin bir parçası olarak değerlendirilmektedir.

Tüm yapı, oyma kireç taşından yapılmış olup basamaklı bir kaide üzerine inşa edilmiştir. Kubbesini taşıyan dört paye, Kilisedağ Kilisesi'nden farklı olarak salonun ortasında bağımsız şekilde durmaz, duvarlara bitişiktir. Bu payeler kemerlerle birbirine bağlanarak yapının merkezinde kubbe altı kare bir mekân oluşturur. Söz konusu karenin üzerinde kiremit örtülü bir kubbe yükselmektedir.

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
*

## Dış bağlantılar

* “Qarabağ – mədəniyyətimizin beşiyi”: Beşikdağ kilsəsi VİDEO