open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Bunyoro

**Bunyoro**, aynı zamanda **Bunyoro-Kitara** olarak da adlandırılır, Batı Uganda'da geleneksel bir Bantu krallığıdır. 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Orta ve Doğu Afrika'nın en güçlü krallıklarından biriydi. Bunyoro-Kitara Kralı (*Omukama*) tarafından yönetilir. Mevcut hükümdar, 27. *Omukama* olan Solomon Iguru I'dir.

## Notlar

## Kaynakça
Tooro dili

**Tooro** () veya **Rutooro** (, ), ağırlıklı olarak Batı Uganda'daki Tooro Krallığı'ndan Tooro halkı (*Abatooro*) tarafından konuşulan bir Bantu dilidir. Tooro dilinin ağırlıklı olarak kullanıldığı üç ana bölge vardır: Kabarole Bölgesi, Kyenjojo Bölgesi ve Kyegegwa Bölgesi. Tooro, sözcük tonunun olmaması nedeniyle Bantu dilleri arasında sıra dışıdır. En yakın akrabası Runyoro'dur.

## Kaynakça
Ankole

**Ankole** (sömürge öncesi dönemde **Nkore**), Uganda'da geleneksel bir Bantu krallığıydı ve 15. yüzyıldan 1967'ye kadar varlığını sürdürdü. Krallık, Uganda'nın güneybatısında, Edward Gölü'nün doğusunda yer alıyordu.

## Kaynakça
Kigalar

**Kiga halkı** veya *Abakiga* ("dağların insanları"), güney batı Uganda ve kuzey Ruanda'ya özgü bir Bantu etnik grubudur.

## Kaynakça
Tooro Krallığı

**Tooro Krallığı**, Uganda sınırları içerisinde yer alan bir Bantu krallığıdır. Tooro'nun şu anki Omukama'sı Kral Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV'tür. Kral Oyo Nyimba Kabamba Iguru Rukidi IV, babası Omukama Patrick David Matthew Kaboyo Rwamuhokya Olimi III'ün 26 Ağustos 1995'te 50 yaşında ölümünden sonra, 1995 yılında sadece üç yaşındayken Tooro krallığının tahtına geçti.

Krallığın yerli halkı Batooro ve yerli dilleri Rutooro olarak adlandırılır. Batoorolar ve Banyorolar, birbirine çok benzeyen Rutooro ve Runyoro dillerini konuşurlar ve birçok benzer kültürel özelliği paylaşırlar. Batooro halkı, Uganda'nın batı sınırında, Albert Gölü'nün güneyinde yaşamaktadır.

## Notlar

## Kaynakça
Hemalar

**Hema halkı** veya **Bahema** (çoğul), Demokratik Kongo Cumhuriyeti'nin doğusundaki Ituri Eyaleti'nin bazı bölgelerinde yoğunlaşmış bir Bantu etnik grubudur. Nüfusları 160,000'dir.

## Kaynakça

## Bibliyografya
*
*
Nkoleler

**Banyankole** olarak da bilinen **Nkole halkı**, Uganda'nın Ankole bölgesine özgü bir Bantu etnik grubudur. Ağırlıklı olarak ülkenin güneybatı kesiminde, tarihsel olarak Ankole Krallığı olarak bilinen bölgede yaşarlar. Banyankole halkı, zengin kültürel mirası ve geleneksel sığır yetiştirme uygulamalarıyla tanınır. Başta Nyoro, Kiga, Toro ve Hema halkları olmak üzere, bölgedeki diğer Bantu halklarıyla yakından ilişkilidirler.

## Kaynakça
Nkore dili

**Nkore** (ayrıca **Nkole**, **Nyankore**, **Nyankole**, **Orunyankore**, **Orunyankole**, **Runyankore** ve **Runyankole** olarak da bilinir), eski Ankole ilinin yanı sıra Tanzanya, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Ruanda ve Burundi'de güneybatı Uganda'nın Nkore ("Banyankore") tarafından konuşulan bir Bantu dilidir.

## Kaynakça
Nyoro dili

**Nyoro** veya **Runyoro** (, ), Uganda'daki Nyoro halkı tarafından konuşulan bir Bantu dilidir. İki lehçesi vardır: *Runyoro* ve *Rutagwenda*. 1947'de standart bir yazım sistemi oluşturulmuştur. En yakın akrabası Rutooro'dur.

## Kaynakça
Riverdale (anlam ayrımı)

**Riverdale** şu anlamlara gelebilir:

* Riverdale
* Riverdale, Georgia
* Riverdale, Illinois
* Riverdale, Utah
Büyük Göller Bantu dilleri

**Büyük Göller Bantu dilleri**, aynı zamanda **Göl Bantusu** ve **Bantu J bölgesi** olarak da bilinir, Doğu Afrika'da konuşulan bir Bantu dilleri grubudur.

MÖ 500'de, Proto-Büyük Göller Bantu dillerini konuşanlar ilk olarak Ruanda'daki Kivu ve Rweru Gölleri arasına yerleştiler.

## Kaynakça
Kiga dili

**Kiga** (*Rukiga*, *Ruchiga* veya *Chiga* olarak da bilinir), Kiga halkının (*Bakiga*) Büyük Göller Bantu dilidir. Kiga, Nkore diline benzer ve kısmen karşılıklı olarak anlaşılırdır.

## Kaynakça
Runyakitara dili

**Runyakitara**,**** batı Uganda'nın birbirine yakın dört diline dayanan standartlaştırılmış bir dildir:

* Nyoro veya ''Runyoro''
* Kiga (Chiga) veya ''Rukiga''
* Nkore veya ''Runyankole''
* Tooro veya ''Rutooro''

## Kaynakça
Empaako

***Empaako*** (, : ***empaako***), **sevgi sözcükleri** veya **övgü sözcükleri** olarak da bilinir, kişinin sosyal bağlarını vurgulayan sevgi sözcükleridir; bir selamlama, sevgi, saygı, onur veya aşk beyanı olarak kullanılabilir.

Empaako, Uganda'daki Batooro, Banyoro, Batuku, Batagwenda ve Banyabindi halkları arasında çocuklara isim verme amacıyla kullanılan bir isimlendirme sistemidir. Biito klanının Kitara İmparatorluğu'nu fethetmesinden sonra ortaya çıktı ve günümüzde bireysel ad ve soyadlarından ayrı olarak, konuşmada birine saygılı ve sevgi dolu bir şekilde hitap etmenin bir yolu olarak kullanılmaktadır. Empaako, UNESCO'nun Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Dünya Mirası listesinde yer almaktadır.

## Kaynakça
Filibe Üniversitesi

**Filibe Üniversitesi "Paisii Hilendarski"** (**'), yada **Filibe Paisii Hilendarski Üniversitesi''', 1961'de kurulmuş dokuz farklı bölümü bulunan Filibe, Bulgaristan merkezli bir üniversitedir. 
## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Official Website
Langolar

**Langolar**, Nilotik bir etnik gruptur. Uganda'nın kuzey-orta kesiminde, 1974 yılına kadar Lango Bölgesi olarak bilinen ve daha sonra Apac ve Lira adlandırılan ilçelerde yaşamaktadırlar. Mevcut Lango Bölgesi, Amolatar, Alebtong, Apac, Dokolo, Kole, Lira, Oyam, Otuke ve Kwania ilçelerini içermektedir. Lango Bölgesi'nin toplam nüfusu yaklaşık 2.884.000'dir.

## Kaynakça
Nyorolar

**Nyoro halkı** (, ), **Banyoro** olarak da bilinir, Uganda'daki Bunyoro krallığına özgü bir Bantu etnik grubudur. 2014 itibarıyla nüfusları 966,976'dır. Sulak ve verimli bir platodaki yerleşim alanlarında yaşarlar. Banyorolar, bölgedeki diğer Bantu halklarıyla, özellikle Batooro, Banyankole, Bakiga ve Bahema halklarıyla yakından ilişkilidir.

## Kaynakça
Chess Titans

***Chess Titans***, Oberon Games tarafından geliştirilen ve Windows Vista ile Windows 7'nin belirli sürümlerinde (Home Premium, Professional, Enterprise ve Ultimate) yerleşik olarak gelen üç boyutlu bir satranç oyunudur. Gerçekçi 3D grafiklere sahip olan oyun, hem iki oyunculu olarak hem de bilgisayara karşı oynanabilmektedir. Bilgisayara karşı oynandığında on farklı zorluk seviyesi bulunmaktadır.
Ca trù

***Ca trù*** (, , "taksitli kart şarkıları"), aynı zamanda **** olarak da bilinir, Vietnam'ın kuzeyinde ortaya çıkan, kadın vokalistlerin öne çıktığı bir müzikli öykü anlatımı türüdür. Tarihinin büyük bir bölümünde, zenginleri ve kraliyet sarayını eğlendirmeyi ve dini şarkıların icra edilmesini içeren törenleri kapsayan pansori benzeri bir eğlence biçimiyle ilişkilendirilmiştir.

Ca trù, 2009 yılında Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras listesine kaydedildi.

## Kaynakça
Ibrexafungerp

**Brexafungerp**, vajinal maya enfeksiyonunu tedavi etmek için kullanılan bir antifungal ilaçtır. Adet görmeye başladıktan sonra kadınlarda kullanılabilir. Ağız yoluyla alınır.

Sık görülen yan etkileri ishal, bulantı, karın ağrısı ve baş dönmesi olarak gösterilebilir. Gebelik döneminde kullanımı bebeğe zarar verebilmektedir. Bu, bir triterpenoid antifungaldir ve mantar hücre duvarının oluşumunu engelleyen glukan sentazı bloke ederek etki eder.

Ibrexafungerp, Amerika Birleşik Devletleri'nde tıbbi kullanım için 2021 yılında onaylandı. 2022 itibarıyla Avrupa'da veya Birleşik Krallık'ta onaylı değildir. Amerika Birleşik Devletleri'nde bir tedavi seansının maliyeti 2022 itibarıyla yaklaşık 500 ABD dolarıdır.

## Kaynakça
Kaplacizumab

**Kaplacizumab**, trombotik trombositopenik purpura (TTP) tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. Plazma değişimi ve immünosupresif tedavi ile birlikte kullanılır. Damar içine veya deri altına enjeksiyon yoluyla verilir.

Burun kanaması, baş ağrısı ve diş eti kanaması sık görülen yan etkilerdir. bulunur. Gebelikte kullanımı bebekte kanama riskini artırabilir. Von Willebrand faktörüne bağlanan ve onu etkisiz hale getiren küçük bir antikordur.

Kaplacizumab, tıbbi kullanım için 2018'de Avrupa'da ve 2019'da Amerika Birleşik Devletleri'nde onaylandı. Birleşik Krallık'ta 2021 yılı itibarıyla bir aylık tedavinin maliyeti yaklaşık 125.000 £'dur. Amerika Birleşik Devletleri'nde bu miktar yaklaşık 230.000 ABD dolarıdır.

## Kaynakça
Lekanemab

**Lekanemab**, Alzheimer hastalığının tedavisinde kullanılan bir ilaçtır. Hafif hastalığı olanlarda amiloid plak oluşumunu azalttığı gösterilmiştir. Faydaları net değildir. Damara kademeli enjeksiyon yoluyla verilir.

Baş ağrısı, infüzyon reaksiyonları ve beyin şişmesi sık görülen yan etkileridir. Diğer yan etkileri arasında amiloidle ilişkili görüntüleme anormallikleri (ARIA) bulunur. Amiloid beta'ya bağlanan monoklonal bir antikordur.

Lekanemab, Amerika Birleşik Devletleri'nde tıbbi kullanım için 2023 yılında onaylandı. Üretici 2023 yılında Avrupa'da onay talebinde bulundu. Kanada'da 2025 yılında onaylandı. 75&nbsp;kg ağırlığındaki bir kişi için yıllık maliyeti yaklaşık 'dır.

## Kaynakça
Gland, Aisne

**Gland**, Fransa'nın Hauts-de-France bölgesine bağlı Aisne ilinde bulunan bir komündür.

## Kaynakça
Andacollo

**Andacollo**, Şili'nin Coquimbo bölgesinin Elqui ilinde bulunan bir şehir ve belediyedir. Yüzölçümü 310,3&nbsp;km² olan belediyenin nüfusu 2017 yılı itibarı ile 11.093'tür.

Andacollo, orta ölçekli madenciliğin hakim olduğu bir madencilik bölgesinin merkez yerleşimidir. Kentte bulunan Andacollo Meryem Ana Kilisesi, her yıl binlerce dindar ve turisti kendine çekmektedir.

## Kaynakça

## Kaynakça
*
Paiguano

**Paiguano**, Şili'nin Coquimbo bölgesinin Elqui ilinde bulunan bir kasaba ve belediyedir. Yüzölçümü 1.494,7&nbsp;km² olan belediyenin nüfusu 2012 yılı itibarı ile 4.256'dır.

## Kaynakça

## Kaynakça
*
Greg Biffle

**Gregory Jack Biffle** (23 Aralık 1969 – 18 Aralık 2025), "**Biff**" lakaplı Amerikalı profesyonel stok otomobil yarış pilotuydu.

1990'ların ortalarında NASCAR Winter Heat Serisi'nde yarıştıktan sonra, eski yarışçı ve spiker Benny Parsons tarafından Jack Roush'a tavsiye edildi. Roush Racing ile 1998 NASCAR Craftsman Truck Serisi Yılın Çaylak Ödülü'nü kazandı. 2000 Craftsman Truck şampiyonluğunu elde etti. Bu başarıyı NASCAR Busch Serisi'nde de tekrarlayarak 2001 Yılın Çaylak Ödülü'nü kazandı ve hemen ardından 2002 şampiyonluğunu da kazandı. Biffle, 2003'ten 2016'ya kadar Roush için NASCAR Sprint Cup Serisi'nde yarıştı ve 16 numaralı Ford ile 19 yarış kazandı.

1995 yılında NASCAR kariyerine başlayan Biffle, hem Busch Serisi'nde hem de Craftsman Truck Serisi'nde şampiyonluk kazanan sadece üç sürücüden ilki ve NASCAR'ın üç ulusal serisinin her birinde yarış kazanan otuz altı sürücüden altıncısı oldu.

Emekliliğinin ardından Biffle, 2019'da Kyle Busch Motorsports ve 2020'de GMS Racing için Truck Series yarışlarına katılarak NASCAR'a geri döndü.

## Ölümü
8 Aralık 2025'te, Biffle'a ait bir Cessna Citation 550 özel jeti, Statesville Bölgesel Havaalanı'na iniş yapmaya çalışırken düştü. Uçaktaki yedi kişinin tamamı kaza sonucu hayatını kaybetti. Biffle, Kuzey Carolina Eyalet Karayolu Devriyesi tarafından yolcu olarak tanımlandı. Aileleri, Greg Biffle'ın yanı sıra eşi Cristina, kızı Emma ve oğlu Ryder'ın da uçakta olduğunu belirten ortak bir açıklama yayınladı. Ayrıca uçakta pilotlar Dennis ve Jack Dutton ile eski Kenny Wallace nakliye şoförü Craig Wadsworth da bulunuyordu.

## Kaynakça
Flip flap

**Flip flap** (bilinen diğer adlarıyla ***elástico***, **akka**, **snakebite** ve ***la culebrita***), futbolda savunma oyuncusunu geçmek için kullanılan bir çalım veya top sürme hareketidir. Amaç, topa sahip olan hücum oyuncusunun rakibe, gitmeyi hiç düşünmediği bir yöne gidecekmiş izlenimi vermesidir. Oyuncu bu hareketi, baskın ayağının dışıyla topu baskın tarafına doğru iterek başlatır; ardından aynı ayağını hızla topun etrafından dolaştırır ve ayağının içiyle topu baskın olmayan tarafına doğru iter. Ayak hareketleri çalımın en ayırt edici yönü olsa da, bu çalımın başarılı olabilmesi büyük ölçüde hücum oyuncusunun durağan bir pozisyondan patlayıcı hızlanma gösterebilmesine bağlıdır.

## Tarihi

Hareket, Brezilyalı-Japon futbolcu Sérgio Echigo tarafından icat edilmiştir. 1964'te Brezilyalı oyun kurucu Rivellino, Corinthians altyapısında takım arkadaşı olan Echigo'dan bu hareketi öğrenmiş ve 1970 FIFA Dünya Kupası'nda dünya çapındaki izleyicilere sergilemiştir. 2012'de yayımlanan *Football's Greatest* adlı televizyon programında verdiği bir röportajda şu ifadeyi kullanmıştır: "O [Echigo] şimdi bunu kendisinin icat ettiğini söylüyor ama ben mükemmelleştirdim." Rivellino'nun millî takımdan takım arkadaşı Pelé ise bu hareketi hiçbir zaman öğrenememiştir.

Rivellino birçok futbolcu için bir idoldü. Bu çalım, 1980'lerin başında Cezayirli Salah Assad (koşu hâlindeyken yapılan ve kendi geliştirdiği, "El Ghorraf" adını verdiği bir versiyonla) ve Perulu Julio César Uribe tarafından popülerleştirildi. 1990'ların sonları ve 2000'lerde ise Romário, Ronaldo ve Ronaldinho gibi oyuncularla geniş kitlelere yayıldı.

Afrika'da, özellikle Nijerya'da, ayakların iç-dış hareketine benzediği için bu çalım "Snakebite" ("yılan ısırığı") veya "Zigima" olarak adlandırılmıştır. Ancak günümüzde daha yaygın olarak, Ronaldinho'ya atfen "The Gaúcho" ismiyle anılmaktadır.

## Kaynakça
Apache Superset

**Apache Superset**, büyük ölçekli verileri (petabayt ölçeğinde, big data) işleyebilen, veri keşfi ve veri görselleştirmesi için geliştirilmiş açık kaynaklı bir yazılım uygulamasıdır. 

## Tarihçe
Apache Superset, Apache Airflow'un da yaratıcısı olan Maxime Beauchemin tarafından Airbnb'de çalıştığı sırada bir hackathon projesi olarak başlatılmış ve 2017 yılında Apache Incubator programına kabul edilmiştir.

Airbnb'ye ek olarak proje, Lyft ve Dropbox gibi önde gelen teknoloji şirketlerinden de önemli katkılar almıştır. Superset, Apache Incubator programından mezun olmuş ve 2021 yılında Apache Yazılım Vakfı bünyesinde üst düzey bir proje hâline gelmiştir.

## Kaynakça
100 veya daha fazla millî gol atan kadın futbolcular listesi

Bu zamana kadar, 19 kadın futbolcu üst düzeyde en az 100 millî takım golü kaydetti. Kanadalı Christine Sinclair, 190 golle millî takımda en çok gol atan futbolcu rekorunu elinde bulundurmaktadır. Amerika Birleşik Devletleri, 100 gole ulaşan yedi oyuncuyla lider konumdayken, onu üç oyuncuyla İtalya takip etmektedir. CONCACAF, 100 gole ulaşan sekiz oyuncusuyla en fazla oyuncuya sahip federasyondur.

İtalya'dan Elisabetta Vignotto, 100 gole ulaşan ilk oyuncudur. 26 yaş ve 185 gün ile 100 gole ulaşan en genç futbolcu olan Mia Hamm, 1999'da attığı 108. golle Vignotto'yu geride bırakmış ve 20 Haziran 2013'e kadar rekoru elinde tutmuştur. Daha sonra Abby Wambach 159 golle onu geçmiştir. Wambach 100 gole dokuz yılda ulaşırken, Sinclair bunu on yıldan biraz daha kısa bir sürede başarmıştır.

## 100 veya daha fazla millî takım golü atan oyuncuların listesi

**Kalın** yazılan futbolcular hâlâ millî takım düzeyinde oynamaktadır.

## Ülkesine göre 100 veya daha fazla gol atan oyuncu sayısı

## Konfederasyonuna göre 100 veya daha fazla gol atan oyuncu sayısı

OFC oyuncularından hiçbiri millî maçlarda 100 gol atmamıştır. En fazla gol atan futbolcu 2004-2018 yılları arasında 125 maçta 54 gol atan Yeni Zelanda oyuncusu Amber Hearn'dür.

## Notlar

## Kaynakça
Naustathmus

**Naustathmus** ya da **Naustathmos** (), Antik Çağ'da Karadeniz (Euxinos Pontos) kıyısında, Pontus bölgesinin batı kesiminde yer alan bir liman kentiydi. Yerleşim, denizle bağlantılı bir tuz gölü kıyısında konumlanmış olup, Halys (Kızılırmak) Nehri'nin doğusunda bulunmaktaydı.

Antik coğrafi kaynaklara göre Naustathmus'un Halys Nehri'ne olan uzaklığı konusunda farklı bilgiler mevcuttur. Roma tarihçisi Flavius Arrianus'un 130-131 yıllarında kaleme aldığı Periplus Ponti Euxini adlı eseri, kentin nehrin doğusunda yaklaşık **90 stadion** mesafede yer aldığını bildirirken, ''Tabula Peutingeriana'''da yerleşim **Nautagmus** adıyla anılmaktadır. *Anonim Periplus* ise Naustathmus'u Halys Nehri ağzının yalnızca **40 stadion** doğusunda konumlandırır. Bu farklılıklar, antik ölçüm yöntemleri ve coğrafi tasvirlerdeki değişkenliklerle ilişkilendirilmektedir.

Yerleşimin bulunduğu bölge, Bizans döneminde Armeniakon Theması'na bağlıydı ve 13. yüzyılda Türklerin hakimiyetine geçti. Pervâneoğulları Beyliği ve Canik beylikleri dönemlerinin ardından, 15. yüzyılda Osmanlı topraklarına katılarak Rum Eyaleti'nin Canik Sancağı'na dahil edildi.

Sit alanı günümüzde Samsun ilinin 19 Mayıs ilçesi sahilinde Kumcağız mahallesi yakınlarında konumlandırılır.

## Kaynaklar
Die Ratten

***Die Ratten***, yönetmenliği Robert Siodmak tarafından gerçekleştirilen,, başrollerinde Maria Schell, Curd Jürgens, Heidemarie Hatheyer, Gustav Knuth ve Ilse Steppat'ın yer aldığı 1955 çıkışlı Batı Almanya yapımı sinema filmi. Film, 5. Berlin Uluslararası Film Festivali'nde Altın Ayı ödülünü kazandı.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Morcourt, Aisne

**Morcourt**, Fransa'nın Hauts-de-France bölgesine bağlı Aisne ilinde bulunan bir komündür.

## Kaynakça
Etnografya müzesi

**Etnografya müzesi**, toplumların günlük yaşam pratiklerini, üretim biçimlerini, inanç sistemlerini, gelenek ve göreneklerlerini yansıtan maddi kültür öğelerini toplayan, koruyan, araştıran ve sergileyen bir müze türüdür. Bu müzelerde halk kültürüne ait giysiler, takılar, el sanatları ürünleri, tarım ve zanaat aletleri, ev eşyaları ile ritüellere ilişkin nesneler yer alır. Söz konusu etnografik materyaller, belirli bir toplumun ya da bölgenin kültürel yapısını bütüncül biçimde yansıtacak şekilde düzenlenir. Etnografya müzeleri, kültürü yalnızca estetik ya da tarihsel bir unsur olarak değil, toplumsal bağlamı içinde ele alarak insan ve toplum arasındaki ilişkileri görünür kılmayı amaçlar.

Etnografya müzelerinin başlıca işlevleri arasında kültürel mirasın korunması, belgelenmesi ve kuşaklar arası aktarım yer alır. Bu müzeler, sergileme yoluyla geçmişteki ya da günümüzde dönüşüme uğramış yaşam biçimlerini ziyaretçilere aktarmayı hedeflerken, aynı zamanda eğitim ve toplumsal hafıza oluşturma işlevi de üstlenir. Klasik müzecilik anlayışında nesne merkezli sunumlar öne çıkarken, çağdaş müzecilik yaklaşımlarıyla birlikte etnografya müzeleri hikâyeleştirme, canlandırma ve bağlamsal anlatım yöntemlerine de yönelmiştir. Bu yönüyle etnografya müzeleri, bir toplumun kimlik oluşumunda ve kültürel sürekliliğin sağlanmasında önemli kurumsal yapılar olarak değerlendirilir.

## Kaynakça
Mısırlı Pavlus

**Mısırlı Pavlus** veya **Tebli Pavlus** (; , *Paûlos ho Thēbaîos*; ; d. 227 civarı – ö. 341 civarı), yaygın olarak **İlk Münzevi Pavlus** veya **Ankorit Pavlus** olarak bilinen, Hristiyan manastır sisteminin ilk münzevisi (hermit) kabul edilen Mısırlı bir Azizdir.

16 yaşından 113 yaşına kadar Roma İmparatorluğu yönetimindeki Mısır'ın Teb çölünde tek başına yaşadığı rivayet edilir. 491 yılında Papa I. Gelasius tarafından kanonize edilmiş olup Katolik Kilisesi, Doğu Ortodoks Kilisesi ve Oryantal Ortodoksluk mezhepleri tarafından saygı duyulur.

## Ayrıca bakınız
* Kıptîler

## Kaynakça
Unutulanlar

***Unutulanlar***, 1974 yılında TRT 1'de yayımlanmış olan dram ve tarihî türündeki Türk televizyon dizisidir. Yönetmenliğini ve senaristliğini Haldun Dormen'in üstlendiği dizi, 9. bölümü ile sona erdi.

## Unutulanlar Serisi
# #Afife Jale (Y: Haldun Dormen / O: Meral Taygun, Güner Sümer, Halil Ergün, Kahraman Acehan
# #Küçük Kemal (Y: Haldun Dormen / O: Alev Sezer, Suna Selen, Aytaç Yörükaslan, Cihat Tamer
# #Peruz Terzakyan (Y: Haldun Dormen / O: Altan Karındaş, Turgut Boralı, Necdet Yakın, Mesut Engin
# #Naşit Özcan (Y: Haldun Dormen / O: Erol Günaydın, Adile Naşit, Güzin Özipek, Selim Naşit Özcan
# #Deniz Kızı Eftelya (Y: Haldun Dormen / O: Göksel Kortay, Yüksel Gözen, Alpay İzer, Hüseyin Kutman
# #Şevkiye May (Y: Haldun Dormen / O: Hümeyra, Perran Kutman, Ahmet Sezerel, Uğur Say
# #Turan Seyfioğlu (Y: Haldun Dormen / O: Süleyman Turan, Bora Ayanoğlu, Güler Ökten, Aliye Uzunatağan
# #Nevin Seval (Y: Haldun Dormen / O: Ayten Gökçer, Can Gürzap, Ayşegül Devrim, Avni Yalçın
# #Cemal Sahir (Y: Haldun Dormen / O: Kerem Yılmazer, Alpay İzer, Madalet Tibet, Ahmet Sezerel

## Dış bağlantılar
* SinemaTürk'te https://www.sinematurk.com/film/61797-unutulanlar
Lavra (anlam ayrımı)

**Lavra**, şu anlamlara gelebilir:

## Din ve Manastırcılık
* Lavra (manastır), Doğu Hristiyanlığında yarı-münzevi keşişlerin yaşadığı manastır türü.

## Yerleşim Yerleri
* Lavra, Portekiz'in Matosinhos belediyesine bağlı bir bucak (freguesia).
Senobitik

**Senobitik** veya **Senobitik manastırcılık** (), bir topluluk içinde ortak yaşam süren keşişlerin oluşturduğu manastır geleneğidir. 

Terim, İngilizce *Cenobite* kelimesinden türemiş olup, kökeni Yunanca "ortak" anlamına gelen *koinos* (κοινός) ve "yaşam" anlamına gelen *bios* (βίος) kelimelerinin birleşiminden oluşan *koinobion* (κοινόβιον) sözcüğüne dayanır.

Senobitik sistem, keşişlerin tamamen yalnız yaşadığı Ankorit (münzevi) sistemin ve yarı-münzevi Lavra sisteminin aksine; katı bir disiplin, ortak ibadet ve ortak mülkiyet esasına dayanır.

## Tarihçe
Senobitik yaşamın organize ilk örneği, 4. yüzyılda Mısır'da Pakomios (Pachomius) tarafından kurulmuştur. Pakomios, keşişlerin tek başlarına (Ankorit) yaşadıklarında karşılaştıkları ruhsal ve fiziksel zorlukları görerek, onları bir çatı altında toplamaya karar vermiştir. Yaklaşık 320 yılında Mısır'daki Teb bölgesinde ilk organize manastırı kurmuştur.

Pakomios'un kurduğu bu sistemin temel özellikleri şunlardır:
* Keşişler aynı çatı altında yaşar.
* Yemek, iş ve ibadet saatleri bellidir.
* Bir Başrahibe (*Abba*) mutlak itaat esastır.
* Özel mülkiyet yoktur, her şey ortaktır.

Bu sistem daha sonra Büyük Basileios tarafından Anadolu'da ve Nursialı Benedikt tarafından Batı'da (Avrupa) geliştirilerek bugünkü modern manastır sisteminin temeli atılmıştır. Benedikt'in yazdığı kurallar (Regula Benedicti), Batı manastırcılığının senobitik yapısını standart hale getirmiştir.

## Diğer Sistemlerle Karşılaştırma

## Kaynakça
Lavra (manastır)

**Lavra** veya **laura** (; ), merkezinde bir kilise ve bazen bir yemekhane bulunan, münzevi keşişler için ayrılmış hücre veya mağaralardan oluşan bir manastır türüdür.

Lavra manastırları başta Ortodoks Kilisesi olmak üzere Doğu Hristiyanlığı geleneklerinde yaygındır; bu terim bazı Katolik topluluklarda da kullanılmaktadır.

Antik Yunanca kökenli kelime, antik dönemde "dar yol" veya "ara sokak" anlamına gelmekteydi ve manastır bağlamında hücrelerin yollarla merkeze bağlanmasından dolayı bu isim verilmiştir. Zamanla, özellikle Slav Ortodoks geleneklerinde "lavra" terimi en büyük ve önemli manastırlara verilen prestijli bir unvan haline gelmiştir.

## Kökenbilim
"Lavra" kelimesi Antik Yunanca'da "dar yol", "geçit" veya "sokak" anlamındaydı. Hristiyan manastırcılığında, kişisel yaşam alanlarının (hücrelerin) patika yollarla merkezi yapılara bağlandığı yerleşim düzenini ifade etmek için kullanılmıştır.

## Tarihçe
Lavra sistemi, 4.-5. yüzyıllarda Filistin ve Mısır çöllerinde ortaya çıkmış; tam inziva (ankorit) ile ortak yaşam (senobitik) arasında bir geçiş formudur.

Filistin'deki ilk lavralar, Keşiş Hariton (ö. yak. 350) tarafından kurulmuştur. Bunların en bilinenleri Pharan Lavrası, Douka Lavrası ve Souka'dır (Eski Lavra). Daha sonra Büyük Euthymius (377-473) bu sistemi kurumsallaştırmış, Aziz Sabbas (ö. 532) tarafından kurulan Mar Saba Lavrası ise bu geleneğin en eski ve hala faal olan örneklerinden biri olmuştur.

Aynoroz Dağı'nda Aziz Athanasius tarafından 963'te kurulan Büyük Lavra, organize manastır hayatının en önemli örneklerindendir.

### Yaşam Tarzı
Tipik bir lavrada merkezi bir yapı (senobiyum) ve çevrede dağınık hücreler bulunurdu. Keşişler hafta içi hücrelerinde yalnız kalır, el işleri (sepet örme vb.) yapar ve dua eder; hafta sonları ise merkezde toplanır, Efkaristiya ayinine katılır ve ortak yemek yerlerdi.

## Lavra Unvanı
Zamanla "lavra" terimi mimari bir yapıdan ziyade, en yüksek rütbeli manastırları tanımlayan bir statü sembolü olmuştur. Özellikle Rus Ortodoks Kilisesi ve Ukrayna Ortodoks Kilisesi geleneğinde yalnızca en kutsal ve tarihi manastırlara verilir.

Önemli örnekler:
* Büyük Lavra (Aynoroz, Yunanistan; 963)
* Kiev Peçersk Lavrası (Ukrayna; 1051)
* Troitse-Sergiyeva Lavrası (Rusya; 1337)
* Aleksandr Nevski Lavrası (Rusya; 1710)

## Kaynakça
Lorraine Cheshire

**Lorraine Cheshire** (d. 15 Ağustos 1960 – ö.19 Aralık 2025), İngiliz aktris.

## Hayatı
Cheshire, 15 Ağustos 1960'ta Wythenshawe, Manchester, İngiltere'de doğdu. Manchester'daki Arden Drama Okulu'nda eğitim gördü. 1994'te başladığı oyunculuk kariyerini 2022 yılına kadar sürdürdü. Eğitiminin ardından Manchester Oyuncular Topluluğu'na girdi. Genelde Channel 4, Channel 5, Sky ve BBC kanalı yapımı televizyon dizilerinde görüldü. En çok rol aldığı; *Early Doors*, *Trollied*, *Waterloo Yolu*, *Ackley Bridge*, *Cranford*, *Doktorlar*, *Ackley Bridge*, *Clocking Off*, *Casualty*, *Having It Off*, *In the Club* ve *Holby City*  gibi yapımlarla akıllarda kaldı.
Eski İngiliz Ordusu mensubu John Dixon ile evli olup  çocuğu bulunmayan Cheshire, 19 Aralık 2025'te yaşamını sürdürdüğü Manchester, İngiltere'de geçirdiği kalp krizi nedeniyle 65 yaşında öldü.

## Filmografi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Anatoli Lobotski

**Anatoli Anatolyeviç Lobotski** (; 14 Ocak 1959, Tambov – 20 Aralık 2025, Moskova, Rusya), Sovyet-Rus aktör.

## Hayatı
Lobotski, 14 Ocak 1959'da işçi ailesinin çocuğu olarak Tambov, Tambov Oblastı, Sovyetler Birliği'nde doğdu. Rus Tiyatro Sanatları Akademisi'nden mezun oldu. 1985'te başladığı oyunculuk kariyerini 2025 yılındaki ölümüne kadar sürdürdü. En çok; 2000 yapımı drama türündeki yönetmenliğini Vladimir Menşov'un üstlendiği *The Envy of Gods* adlı filmde canlandırdığı André rolüyle tanındı.
Hizmetleriyle Rusya Federasyonu Şeref Nişanı'nı (1998), Rus Halk Sanatçısı (2013) ünvanını ve Dostluk Nişanı'nı (2019) aldı.
Lobotski, 20 Aralık 2025'te Moskova, Rusya'da akciğer kanseri nedeniyle 66 yaşında öldü.

## Seçme filmografi
* *Trifles of Life* (1992) rolü: Roman Bukreyev
* *The Envy of Gods* (2000) rolü: André, Fransız gazeteci
* *Still Waters* (2000) rolü: Alexey Yozhikov
* *Amiral* (2008) rolü: Kont Chelyshev
* *Rahip* (2009) rolü: Albay Freigausen
* *The Junior Team* (2013) rolü: Stanislav Mikhailoviç Kostrov
* *Şampiyonlar* (2014) rolü: Vyaçeslav Bykov
* *Mata Hari* (2017) rolü: Bay Malle
* *AK-47* (2020) rolü: Albay Glukhov

## Ödülleri
* Rusya Federasyonu Şeref Nişanı (1998)
* IX St. Petersburg Bütün-Rusya Film Festivali — "En İyi Erkek Oyuncu" Ödülü (*The Envy of Gods*) adlı filmle
* Rus Halk Sanatçısı (2013)
* Dostluk Nişanı (2019)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Official site
*
Evelyn Tweed

**Evelyn Maureen Tweed** (d. 1967, Ayr), İskoç siyasetçi.

## Hayatı
Tweed, 1967'de Ayr, İskoçya'da doğdu.
Paisley Teknoloji Koleji (Batı İskoçya Üniversitesi) ve Heriot-Watt Üniversitesi'nde eğitim gördü. Eğitiminin ardından sosyal konut alanındaki farklı firmalarda üst düzey görevler üstlendi. Ardından 2007'den 2009 yılına kadar İskoçya Konut Enstitüsü Yönetim Kurulu üyeliği görevinde bulundu. 

Aynı zamanda Ulusal Parti bünyesinde siyasete girerek 2017-2022 yılları arasında; Trossachs ve Teith bölgesi'ni temsilen Stirling Bölge Konseyi'nde
ve 7 Mayıs 2021'nden itibaren Stirling'i temsilen İskoç Parlamentosu'nda delege olarak yer almıştır.

## Özel yaşamı
Ahsen Han ile evli olup yaşamını iki çocuğu ve eşiyle beraber Stirling'de sürdürmektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Scottish Parliament profiles of MSPs: Evelyn Tweed
Immensa aeterni Dei

***Immensa aeterni Dei*** ("Ebedi Tanrı'nın engin bilgeliği") Papa V. Sixtus tarafından 22 Ocak 1588'de yayınlanan bir papalık fermanı şeklinde bir apostolik anayasadır. Anayasa, Roman Curia'yı yeniden düzenleyerek, çeşitli konularda papaya danışmanlık yapacak kalıcı kardinaller meclisleri kurmuştur.

## Tarihçe
1542'de Papa III. Paulus, inanç meselelerini gözetmekle görevli altı kardinalden oluşan bir komisyon kurdu (Papalık Fermanı *[[Licet ab initio]]*, 21 Temmuz 1542). "Kutsal Roma ve Evrensel Engizisyon" olarak bilinen bu Komisyon, başlangıçta yalnızca sapkınlık ve bölünme davalarıyla ilgilenen bir mahkemeydi.

Papa IV. Paulus, 1555'ten itibaren, bu kuruma çeşitli ahlaki soruları yargılama sorumluluğunu da vererek faaliyet alanını önemli ölçüde genişletti.

1571'de Papa V. Pius, Yasak Kitaplar Dizini Reformu Dikasteryumu'nu kurdu. Başlangıçta Engizisyon'a emanet edilen bu görev, 1917'deki kapanışına kadar üç yüzyıldan fazla bir süre bu yeni kurum tarafından yürütüldü.

V. Sixtus'un (Papalık fermanı *Immensa aeterni Dei*, 22 Ocak 1588) Roman Curia'da gerçekleştirdiği reformun bir parçası olarak, Engizisyon'un sorumlulukları doğrudan veya dolaylı olarak inanç ve ahlakla ilgili her şeyi kapsayacak şekilde genişletildi.

## İçerik
Bu belgenin tek amacı, Katolik doktrinine aykırı olan yayınları kınama veya düzeltme konusunda talimat vermekti. Bu belge, seçilmiş kişilere yasaklanmış kitapları okuma izni verme yetkisine de sahipti. Papa Franciscus'un Praedicate Evangelium adlı anayasasıyla birlikte yürürlükten kaldırılmıştır.

Anayasa ayrıca, o dönemde Azizlerin Yüceltilmesi Davaları üzerinde de yetkiye sahip olan Ayinler Cemaati'ni de kurmuştur.

## Dikasteryumlar (Cemaatler)
*Immensa aeterni Dei* 15 kalıcı dikasteryum kurulması çağrısında bulundu, bunlardan bazıları yeni kurulmuş, diğerleri ise onaylanmış veya yeniden düzenlenmişti:
* İnanç Doktrini için Dikasteryum,
* Segnatura Dikasteryumu,
* Piskoposlar Dikasteryumu,
* Kutsal Ayinler Dikasteryumu,
*Endeks Kutsal Dikasteryumu,
* Din Adamları Dikasteryumu,
* Kutsanmış Yaşam Enstitüleri ve Apostolik Yaşam Toplulukları Dikasteryumu,
* Piskoposlar Dikasteryumu,
* Vatikan Basın Dikasteryumu,
* Annona Dikasteryumu, (Roma ve taşrasının gıda tedarikinden sorumludur),
* Papalık Donanması Dikasteryumu,
* Kamu Refahı Dikasteryumu,
* Bilgelik Dikasteryumu,
* Altyapı Dikasteryumu,
* *Sacra Consulta* (Kutsal Danışma Meclisi).

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
* *[https://www.documentacatholicaomnia.eu/01p/1588-02-11,_SS_Sixtus_V,_Constitutio_'Immensa_Aeterni',_LT.pdf Ammensa Aeterni]* Latince metni, Documenta Catholica Omnia, (**PDF**).
Çitalişte

Bir ***chitalishte*** (), geleneksel bir Bulgar kamu kurumu ve binası olup, toplum merkezi, halk kütüphanesi ve tiyatro gibi çeşitli işlevleri aynı anda yerine getirmektedir. Ayrıca, her yaştan insanın yabancı dil, dans, müzik ve diğer kurslara kaydolabileceği bir eğitim kurumu olarak da kullanılmaktadır. Bu işlevi bakımından Kuzey Avrupa'daki halk yüksek okullarıyla benzerlik sergilemektedir. Bazı büyük şehirlerdeki *çitalişte*ler ise New York'taki 92nd Street Y ile benzerlik göstermektedir.

Aralık 2017'de Bulgaristan Çitaliştesi, UNESCO tarafından İyi Koruma Uygulamaları Listesi'ne eklenmiştir.

## Kaynakça
El kuklacılığı

**El kuklacılığı** () 17. yüzyılda Çin'in Fujian eyaletinin Quanzhou veya Zhangzhou şehrinde ortaya çıkan ve tarihsel olarak Quanzhou, Zhangzhou, Guangdong'un Chaoshan bölgesi ve Güney Çin'in diğer bölgeleri gibi Min Nan dilinin konuşulduğu bölgelerde uygulanan, kumaş kuklalar kullanarak sergilenen bir opera türüdür. O zamandan beri Tayvan'da çağdaş bir popüler sanat formu olarak sergilenmiştir.

## Kaynakça
Canossa Hanedanı

**Canossa Hanedanı**, onuncu yüzyılın başlarından on ikinci yüzyılın başlarına kadar mevcudiyetini sürdürmüş olan, Lucca kökenli bir İtalyan hanedanı. Hanedanın adı, varlığı süresinde elinde tuttuğu Canossa kalesinden gelmektedir.

Hanedanın atası Luccalı Sigifred, Canossa'da bulunan kaleyi 940 civarında inşa ettirmiştir. Sigifred'in oğlu Adalberto Azzo, 955 yılında İtalya kralı II. Berengario ve Toskanalı Willa'dan kaçan Kraliçe Adelaide'yi (dönemin İtalya Kralı - daha sonrasında Kutsal Roma İmparatoru - Otto'nun eşi) egemenliği altındaki Canossa kalesinde saklayarak muhafaza etmiştir.

Hanedanın son hükümdarı Toskanalı Matilda (~1046 – 1115) olmuştur. Matilda'nın sarayı, Tayin İhtilafından ötürü yaşanan kargaşa döneminde yerinden, yurdundan olmuş birçok kişi için bir sığınak haline gelmiş ve bu durum, kültürel bir canlanmaya neden olmuştur. Matilda'nın 1111 senesinde, Kutsal Roma İmparatoru V. Heinrich tarafından İtalya İmparatorluk Vicarı (yahut *Vicariusu*) ve İtalya Kraliçe Muavini olarak taçlandırıldığı rivayet edilmektedir. Matilda'nın 1115 yılında vefat etmesiyle birlikte, Canossa hanedanı sona ermiştir.

## Soyağacı
Luccalı Sigifredo, üç oğluyla beraber Canossa Kalesi'ni inşa ettirmiştir. 940 yılından sonra ölmüştür. Ailenin nesli şu şekildedir:

Sigifredo (ö. 972'den sonra), Parmalı Baratina ile evlenmiştir. Çocukları:

* Gerado (ö. 10 Haziran 998'den önce), Parmalı Gibertina ile evlenmiştir.
** Adalberto Azzo (ö. 13 Şubat 988), Reggio ve Mantua Kontu, Ildegarde ile evlenmiştir. Çocukları:
*** Rodolfo (ö. 973 civarı)
*** Tedaldo (ö. 8 Mayıs 1012), Reggio Kontu, Guillia ile evlenmiştir. Çocukları:
**** Bonifacio, (d. 985 - ö. 1052), Toskana Margrafı, Beatrice ile evlenmiştir, Çocukları:
***** Beatrice (ö. 1053)
***** IV. Bonifacio Federico (ö. Temmuz 1055), Toskana Margrafı
***** Matilda (d. ~1046 - ö. 1115), Toskana Margrafı, hanedanın son üyesi
**** Tedaldo (ö. 12 Haziran 1036), Arezzo piskoposu
*** Geoffredo (ö. 998'den sonra), Brescia piskoposu
*** Prangarda (ö. 991'den sonra), Torino Markizi I. Manfredo'nun eşi.

## Kaynakça
Werkraum Bregenzerwald

**Werkraum Bregenzerwald** ("Bregenz Ormanı atölyesi"), Bregenz Ormanı'ndaki (Avusturya) zanaatkârlar ve tüccarların kurduğu bir işbirliği ve derneğidir. 1999 yılında kurulmuştur.

Dernek kurulduğunda üyelerinin neredeyse üçte biri marangozdu. 2009 yılına gelindiğinde, Werkraum Bregenzerwald, 90 zanaat, tasarım ve teknoloji işletmesine ulaşmıştı.

2016 yılında Addis Ababa'da (Etiyopya) düzenlenen UNESCO konferansında Werkraum Bregenzerwald, "Somut Olmayan Kültürel Mirasın Korunmasına İlişkin İyi Uygulama Örnekleri Uluslararası Listesi"ne dahil edildi.

## Kaynakça
Peter Kupferschmidt

**Peter Kupferschmidt** (d. 2 Mart 1942 –ö. 19 Aralık 2025), defans bölgesinde oynayan Sırbistan doğumlu Alman eski profesyonel futbolcu.

## Hayatı
Kupferschmidt, 2 Mart 1942'de önceden Macaristan sınırlarında yer alan günümüzde Sırbistan'da yer alan Bački Gračac'da doğdu ve yetişti. Ailesiyle beraber 13 yaşında Münih, Almanya'ya gelerek buraya yerleştiler. 1956'da Bayern Münih takımının alt yapısında futbola adım attı. En parlak dönemini 1960'larda Bayern Münih takımında geçirmiş burada 1971 yılına kadar yer aldığı 221 maçta 5 gol atmıştır. Aynı zamanda; Sturm Graz ve Kapfenberger SV bünyesinde oynamıştır.

Kupferschmidt, 19 Aralık 2025'te doğal nedenlerden 83 yaşında öldü.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Peter Kupferschmidt auf bundesliga.at
Epir polifonik şarkısı

**[[Epir]] polifonik şarkısı**, güney Arnavutluk ve kuzeybatı Yunanistan'da Arnavutlar, Arumenler, Yunanlar ve etnik Makedonlar arasında uygulanan geleneksel bir halk polifonisi biçimidir. Epir polifonik şarkısı, Muotatal bölgesinin yodel şarkıları veya Sardinya'nın Cantu a tenore'si gibi diğer polifonik şarkı çeşitleriyle karıştırılmamalıdır. Bilim insanları Epir polifonik şarkılarını, ya antik Yunan ve Trakya-İlirya döneminden ya da Bizans müziğinden etkilenerek Bizans döneminden kaynaklanan eski bir gelenek olarak kabul ederler. UNESCO tarafından kültürel miras olarak tanınan Arnavut izopolifonisi, güney Arnavut geleneksel ölü ağıtı olan çok sesli *vajtim'de* kök saldığı düşünülmektedir. 1998'den beri Epir çok sesli şarkısını araştırmak, korumak ve tanıtmak amacıyla yürütülen Yunan projesi, 2020 yılında UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras İyi Koruma Uygulamaları Listesi'ne dahil edilmiştir.

## Kaynakça
Táncház

**Táncház**, sahne performanslarının aksine, "sıradan" bir Macar halk dansı etkinliğidir. 1970'lerin başlarında başlayan ve özellikle Budapeşte gibi şehirlerde ülke genelinde ulusal kültürün aktif bir parçası olmaya devam eden geleneksel kültürün Macar kökeninin canlanmasının bir yönüdür. Táncház, Macaristan Krallığı'nın (özellikle Transilvanya'nın) çeşitli bölgelerinden, özellikle müzik ve danstan kökenli geleneklerden yararlanır. Terim, Transilvanya'da bireylerin evlerinde dans düzenleme geleneğinden türetilmiştir.

Geleneksel dans öğretiminde táncház yönteminin canlandırılması ve korunmasına yönelik çabaların tanınması amacıyla, Kasım 2011'de UNESCO'nun Acil Koruma Altındaki Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne dahil edilmiştir.

## Kaynakça
Pavlo Elyanov

**Pavel Volodymyrovych Eljanov** (; d. 10 Mayıs 1983), Ukraynalı satranç büyükustası. 2010'da dünya sıralamasında 5. sıraya yükselmiştir.
Oselvar

**Oselvar** veya **Oselver**, geleneksel olarak Norveç'in batı kıyısı boyunca inşa edilen ve kullanılan küçük bir ahşap kürekli teknedir. Oselvar, ince, çok geniş tahtalardan yapılmış, klinker tekniğiyle inşa edilmiş bir teknedir. Bir oselvarın neredeyse tüm parçaları çam ağacından yapılır, sadece omurgası meşe ağacınıdan yapılmaktadır.

## Kaynakça
Yaşayan Gelenekler Okulları

**Yaşayan Gelenekler Okulları** (**SLT'ler**), Filipinler'de yerel sanatlara, el sanatlarına ve diğer geleneklere yoğunlaşmış eğitim kurumlarıdır.

Felipe M. de Leon, Jr. yönetimindeki Ulusal Kültür ve Sanat Komisyonu (NCCA), 1995 yılında SLT'ler (Sanatsal Dil ve Öğretim Merkezleri) programını başlattı. NCCA, UNESCO'nun yerli halkların yaşayan geleneklerini koruma görevinin bir parçası olarak SLT'leri (Kültürel Öğrenme Merkezleri) desteklemektedir. SLT'ler, belirli bir sanat, zanaat ve gelenek konusunda gençlere bilgi veya beceri öğreten kültür ustaları ve uzmanları tarafından yönetilen, topluluk tarafından idare edilen öğrenim merkezleridir. SLT'lerdeki öğretim genellikle gayri resmi, sözlü ve uygulamalı gösterilerle gerçekleştirilir. Günümüzde Filipinler genelinde 28 SLT uygulanmaktadır.

## Kaynakça
Kariprazin

**Kariprazin**, şizofreni ve bipolar bozukluğun tedavisinde kullanılan atipik bir antipsikotiktir. Ağız yoluyla alınır. Galler'de kullanımı tavsiye edilmemektedir.

Hareket bozuklukları, mide yanması, uyku hali ve huzursuzluk sık görülen yan etkileridir. Diğer yan etkileri ise nöroleptik malign sendrom, tardif diskinezi, diyabet, kilo artışı, düşük beyaz kan hücreleri, ayakta dururken düşük tansiyon ve nöbetlerdir. Demanslı yaşlılarda kullanımı ölüm riskini artırır. Gebelikte güvenliği belirsizdir. Esas olarak dopamin ve serotonin reseptörleri üzerinde etki gösterir.

Kariprazin, 2015 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde ve 2017 yılında Avrupa'da tıbbi kullanım için onaylanmıştır. Birleşik Krallık'ta 4 haftalık tedavinin NHS'ye maliyeti 2021 itibarıyla yaklaşık 80 £'dur. Amerika Birleşik Devletleri'nde bu miktar yaklaşık 1.250 ABD dolarına denk gelmektedir.

## Kaynakça
Ekomüze

**Ekomüze**, bir yerin kimliğine odaklanan ve büyük ölçüde yerel katılıma dayalı ve yerel toplulukların refahını ve gelişimini artırmayı amaçlayan  bir müzedir. Fransa'da ortaya çıkmış olup, kavram 1971'de 'ecomusée' terimini ortaya atan Georges Henri Rivière ve  tarafından geliştirilmiştir.

## Kaynakça
Montseny

**Montseny**, Katalonya'daki Vallès Oriental bölgesinde bulunan bir belediye ve köydür. 2014 yılı itibarıyla nüfusu 332'dir.

Köy, Montseny Masifi'nin eteklerinde yer almaktadır. Montseny Masifi içindeki Montseny Doğal Parkı, UNESCO tarafından Biyosfer Rezervi ilan edilmiştir.

## Kaynakça
Kobza

**Kobza** (), **Bandura** () olarak da bilinir, Ukrayna halk müziği enstrümanıdır. Lavta ailesine aittir. Orta Avrupa'daki mandoranın bir akrabasıdır. Bununla birlikte, *kobza* terimi, Ukrayna kobzasından farklı bir dizi başka Doğu Avrupa enstrümanı için de kullanılmıştır.

## Kaynakça
Hippopotamus kaisensis

***Hippopotamus kaisensis***, Hippopotamidae familyasından soyu tükenmiş bir su aygırı türüdür.

## Kaynakça
Hup dili

**Hup dili** (ayrıca *Hupdë, Hupdá, Hupdé, Hupdá Makú, Jupdá, Makú, Makú-Hupdá, Makú De, Hupda* ve *Jupde* olarak da adlandırılır), dört Naduhup dilinden biridir. Kolombiya ile Brezilya'nın Amazonas eyaleti arasındaki sınırda yaşayan Amazon yerlisi Hupda halkı tarafından konuşulmaktadır. Hup dilini konuşan yaklaşık 1500 kişi bulunmaktadır. Dilbilimci Epps'e göre, 2005 yılı itibarıyla Hup dili ciddi bir tehlike altında değildir – konuşanların gerçek sayısı az olsa da, tüm Hupda çocukları Hup dilini anadilleri olarak öğrenirler.

## Kaynakça
Hupdalar

**Hupda** (Hup, Hupd'äh veya Húpd'əh olarak da bilinir), Brezilya ve Kolombiya'da yaşayan Amazon yerli halkıdır. Hup dilini konuşmaktadırlar.

## Kaynakça

* Athias, Renato 1995. *Hupdë-Maku et Tukano: relations inégales entre deux sociétés du Uaupés amazonien (Brésil)*. Thèse de Doctorat. París: Université Paris X.

: 1998. "Doença e cura: sistema médico e representação entre os Hupdë-Maku da região do Rio Negro, Amazonas". *Horizontes Antropológicos* 4/9. Porto Alegre: UFRGS.
: 2004. "Indigenous traditional medicine among the Hupd’äh-Maku of the Tiquié river (Brazil)". Ponencia a la conferencia *Indigenous peoples’ right to health: Did the international decade of Indigenous peoples make a difference?* 9/10 December 2004, London.

* Reid, Howard 1979. *Some aspects of movement, growth and change among the Hupda Makú Indians of Brazil*. Ph.D.diss. Cambridge: University of Cambridge.

## İleri okumalar

* http://www.isa.org.br/pib/epienglish/maku/maku.shtm

## Dış bağlantılar
Papurí Nehri

**Papurí Nehri** (, ), Güney Amerika'da yer alan bir nehirdir. Kolombiya'nın Vaupés Departmanı'nda doğar ve doğuya doğru akarak Kolombiya ile Brezilya'nın Amazonas eyaleti arasındaki uluslararası sınırın bir bölümünü oluşturur. Sınırda, Uaupés Nehri'ne katılır.

## Kaynakça

* Brezilya Ulaştırma Bakanlığı
Alto Rio Negro Yerli Bölgesi

**Alto Rio Negro Yerli Bölgesi** (), Brezilya'nın Amazonas eyaletinin kuzeybatısında yer alan bir yerli bölgesidir. Amazon biyomunda bulunur ve çoğunlukla ormanlarla kaplıdır. Bölgede, genellikle evlilik yoluyla akraba olan ve toplam nüfusu 25.000'i aşan çeşitli etnik gruplar yaşamaktadır. Özerklik kazanma mücadeleleri, 1998'de koruma alanının kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Halk genellikle okuryazardır, ancak sağlık altyapısı yetersizdir ve ekonomik imkanları çok kısıtlıdır.

Alto Rio Negro Yerli Bölgesi, Amazonas eyaletinin kuzeybatısında yer almaktadır.  bir alan kaplamaktadır. Japurá ve São Gabriel da Cachoeira belediyeleri arasında bölünmüştür ve São Gabriel da Cachoeira belediyesinin %68'ini kapsamaktadır. Kuzey ve batıda Kolombiya ile sınır komşusudur.

## Kaynakça
Tucano dili

**Tucano**, aynı zamanda **Tukano** veya **Tucana**, endonimi ***ye'pâ-masa yee uúku͂sehé***, Amazonas, Brezilya ve Kolombiya'da konuşulan bir Tucano dilidir.

Nesli tükenmekte olan Tariana dilini konuşan birçok Tariana Tucano diline geçmektedir.

## Kaynakça
Tucanolar

**Tucano halkı** (bazen Tukano olarak da yazılır) (Tucano dilinde: **ye'pâ-masɨ** (erkek tekil), **ye'pâ-maso** (kadın tekil), **ye'pâ-masa** (çoğul)), Amazon'un kuzeybatısında, Vaupés Nehri boyunca ve çevresindeki bölgede yaşayan bir Güney Amerika yerli halkı grubudur. Çoğunlukla Kolombiya'da yaşarlar, ancak Brezilya'da da bazı topluluklar bulunmaktadır.

## Kaynakça
Dâwlar

**Dâwlar**, Brezilya'nın yerli halklarından biridir. Amazon Yağmur Ormanları'nda, genellikle Alto Rio Negro olarak bilinen bölgede, Rio Negro'nun sağ kıyısında yaşarlar. Bu bölgeyi, yakın akraba oldukları diğer Nadahup halkları (Nadëb, Nukak ve Hup gibi) ve ayrıca Barasana ve Tucano gibi Arawak ve Tucano halkları da dahil olmak üzere bir dizi başka yerli halkla paylaşırlar. 

*Dâw* kelimesi, *"halk"* anlamına gelen bir öz-belirtmedir. Edebiyatta ve Alto Rio Negro'da sıklıkla *Kamã* olarak anılırlar, ancak bu isim aşağılayıcı olarak kabul edilir.

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
*
Rio Preto Millî Ormanı

**Rio Preto Millî Ormanı** (), Brezilya'nın Espírito Santo eyaletinde bulunan bir milli ormandır.

## Kaynakça

*
*
*
*
*
Jalapão Mikro Bölgesi

**Jalapão**, Brezilya'nın Tocantins eyaletinde bulunan yarı kurak bir mikro bölgedir. Mikro bölgenin bazı kısımları, büyük turuncu kum tepeleri, yüksek kaya oluşumları ve hızlı akan berrak nehirleri ve dereleriyle çarpıcı manzaralara sahiptir. Jalapão, ABD'deki ''Survivor'' televizyon dizisinin bir sezonuna ev sahipliği yapmıştır.
Dosya:Chuveirinho.jpg
Dosya:Dune_at_Jalapao.jpg
Dosya:Formiga_waterfall.jpg
Dosya:Pequeno_fervedouro.jpg
Dosya:Rio_Novo_Jalapao.jpg
Dosya:Velha_Waterfall.jpg
Dosya:Veredas_at_Jalapao.jpg


## Kaynakça

* 
*
*
Jalapão Eyalet Parkı

**Jalapão Eyalet Parkı** (), Brezilya'nın doğu Tocantins eyaletindeki Jalapão mikro bölgesinde yer alan bir devlet parkıdır. Cerrado bitki örtüsü, kum tepeleri ve düz tepeli platolar da dahil olmak üzere çeşitli manzaralar içermektedir.

## Kaynakça

*
*
*
Vaupés Nehri

**Vaupés Nehri** (**Uaupés Nehri**), Güney Amerika'daki Rio Negro'nun bir koludur. Kolombiya'nın Vaupés Departmanında doğar ve Vaupés Departmanı boyunca doğuya doğru akar. Kolombiya'nın Vaupés departmanı ile Brezilya'nın Amazonas eyaleti arasındaki uluslararası sınırın bir parçasını oluşturur. Sınırda Papurí Nehri ile birleşerek Uaupés adını alır. 1847'de bir kaşif, dalgalarını 12 veya 15 metre (40 veya 50 fit) havaya fırlatan bir akıntı gördü, "sanki büyük su altı patlamaları gerçekleşiyormuş gibi." Nehir, Alto Rio Negro Yerli Bölgesi'nden doğuya doğru akmaya devam eder ve Amazonas'taki São Joaquim'de Rio Negro'ya karışır. Vaupés, karasu ırmağıdır.

## Kaynakça
Tarianalar

**Tariana** veya **Taliaseri**, Brezilya ve Kolombiya'nın Amazon bölgesindeki Vaupés veya Uaupés Nehri kıyılarında yaşayan bir yerli halktır. 19. yüzyıldan itibaren misyonerler, geleneksel inanç ve uygulamalarından vazgeçmeleri için onları ikna etmeye çalışmış ve bir ölçüde başarılı olmuşlardır. Hükûmet, 1980'lerden itibaren sağlık, eğitim ve ekonomik faydalar karşılığında onları bir "koloni" sistemine dönüştürme çabalarına girişmiştir. Günümüzde çeşitli yerli bölgelerinde nispeten özerk bir konumda yaşamaktadırlar.

## Notlar

## Kaynakça

## Bibliyografya

*
*
Eyalet parkı (Brezilya)

Bir **eyalet parkı** (), Brezilya'da yasal olarak tanımlanmış, eyaletlerden biri tarafından işletilen bir koruma alanı türüdür. Amaçları önemli veya güzel doğal ekosistemleri korumaktır. Halkın erişimine, sorumlu kurum tarafından belirlenen düzenlemelere tabi olarak izin verilmektedir.

## Kaynakça

*
*
Itaúnas Eyalet Parkı

**Itaúnas Eyalet Parkı** (), Brezilya'nın Espírito Santo, eyaletinde bulunan bir eyalet parkıdır. Itaúnas Nehri'nin aşağı kısımlarını ve eyaletin kuzeyindeki Atlantik kıyısı boyunca uzanan bir bataklık, kumsal ve sahil şeridini kapsamaktadır.

## Kaynakça

*
*
*
*
*
Itaúnas Nehri

**Itaúnas Nehri** (), Brezilya'nın doğusundaki Espírito Santo eyaletinde bulunan bir nehirdir.

1991 yılında kurulan Itaúnas Eyalet Parkı, adını parkın içinden  boyunca akan Itaúnas Nehri'nden almaktadır. Nehir, Itaúnas yerleşiminde kıyıya yaklaşır ve daha sonra Conceição da Barra'nın kuzeyinde Atlantik Okyanusu'na dökülmeden önce, bir kum tepesinin arkasında kıyıya paralel olarak güneybatıya doğru akar.
Dosya:ItaunasES2014_05.JPG
Dosya:Rio_Itaúnas.JPG|alt=Itaúnas River at dawn| Şafak vakti Itaúnas Nehri


## Kaynakça

## Kaynaklar

*
*
Preto Nehri (Itaúnas Nehri kolu)

**Preto Nehri**, Brezilya'nın doğusundaki Espírito Santo eyaletinde bulunan bir nehirdir. Itaúnas Nehri'nin bir koludur. Nehir, Rio Preto Millî Ormanı'ndan geçer. 

## Kaynakça

* Brezilya Ulaştırma Bakanlığı
Millî orman (Brezilya)

Brezilya'daki **ulusal ormanlar** (), sürdürülebilir kullanım amaçlı koruma alanları türlerinden biridir. Birincil amacı, çeşitli sınırlamalara tabi olarak ormanın sürdürülebilir bir şekilde işletilmesidir. Bunlar arasında, orijinal ormanın en az %50'sinin korunması, su yolları boyunca ve dik yamaçlarda ormanın korunması vb. yer almaktadır. Amazon yağmur ormanlarının %10'undan fazlası milli ormanlar veya diğer koruma birimleri tarafından korunmaktadır.

## Kaynakça

*
*
*
*
Ilha Grande Millî Parkı

**Ilha Grande Milli Parkı** (*Parque Nacional de Ilha Grande*), Brezilya'da Paraná ve Mato Grosso do Sul eyaletleri arasındaki sınırda yer alan bir millî parktır. Park, yukarı Parana Nehri bölgesinin biyolojik çeşitliliğini korumak amacıyla 1997 yılında kurulmuştur.

## Kaynakça

## Kaynaklar

*
*
*
Ulusal Doğa Koruma Birimleri Sistemi

**Ulusal Doğa Koruma Birimleri Sistemi** (Portekizce : *Sistema Nacional de Unidades de Conservação da Natureza*), kısaltılmış haliyle **SNUC**, Brezilya'da doğa korumayı organize etmek amacıyla federal, eyalet ve belediye hükûmet departmanlarının yanı sıra özel girişimlerin de Koruma Birimleri (UC) oluşturmasına, uygulamasına ve yönetmesine olanak sağlayan bir dizi düzenleme ve resmi prosedürdür.

## Kaynakça
Brezilya'daki koruma alanları

**Brezilya'daki koruma alanları**, 2000 yılında oluşturulan ve federal, eyalet ve belediye parkları için resmî ve birleşik bir sistem olan Ulusal Doğa Koruma Birimleri Sistemi'ne (SNUC) göre belirlenen farklı alan sınıflarını kapsayan bir sistemdir.

## Kaynakça

*
*
*
*
*
*
*