Adamawa Savaşları

**Adamawa Savaşları** (1899–1907), Alman İmparatorluğu’nun sömürgesi olan Alman Kamerun’unun kuzeyinde, Sokoto Halifeliği’ne bağlı Müslüman siyasal oluşumlara karşı yürüttüğü askerî seferler ve çatışmalar bütünüdür. Bu çatışmalar başta Adamawa Emirliği olmak üzere, bölgedeki Fulani ve Hausa emirlikleri, sultanlıkları ve kabilelerini kapsamıştır.

Savaşlar, Alman Schutztruppe birliklerinin Kamerun’un iç bölgelerinden kuzeye, Sahel kuşağına doğru ilerlemesiyle başlamış; Alman yönetimi bu harekâtı resmî olarak bölgede var olduğu ileri sürülen İslami köle ticaretini sona erdirme gerekçesiyle meşrulaştırmıştır. Çatışmalar, Adamawa’nın ilhakı ve Alman sömürge idaresinin Çad Gölü’ne kadar genişlemesiyle sonuçlanmıştır.

Bu süreç, eş zamanlı olarak Britanya İmparatorluğu’nun Nijerya’daki askerî harekâtlarıyla birlikte Sokoto Halifeliği’nin siyasal olarak dağılmasına yol açmış; Alman ve Britanya sömürge sınırları yeniden çizilmiştir. Alman askerî başarısına rağmen, bölge 1907 yılına kadar süren ayaklanmalar ve Mehdi yanlısı isyanlarla istikrarsızlığını korumuştur.

## Arka plan

Alman yönetimi altındaki Kamerun’un kuzeyinde yer alan topraklar, 19. yüzyılın sonlarına kadar ya Kanem-Bornu İmparatorluğu’na ya da Sokoto Halifeliği’ne bağlıydı. Sokoto Halifeliği, Osmanlı İmparatorluğu ile birlikte dünyanın son faal halifeliklerinden biri olarak kabul edilmekteydi. Kanem-Bornu’nun askerî direnci, Sudanlı savaş ağası Rabih ez-Zübeyr tarafından geçici olarak fethedilmesinin ardından zayıflamıştı; buna karşılık Sokoto Halifeliği bütünlüğünü korumaktaydı.

Sokoto, yarı özerk emirliklerden oluşan İslamî bir imparatorluktu ve bunların en büyüğü Adamawa Emirliği idi. Ancak Adamawa, 1890 yılına gelindiğinde iç çekişmeler nedeniyle zayıflamıştı. Emirlik sınırları içinde bir Mehdi yanlısı yapı ortaya çıkmıştı. Bununla birlikte, Adamawa’nın sınırları Alman sömürge iddialarıyla örtüşmesine rağmen, bölge toprak devrine karşı direnişini sürdürmekteydi.

Ekonomik ve siyasî gerekçelerle Alman yönetimi koloniyi Adamawa yönünde genişletmekte kararlıydı. Bu doğrultuda bölgenin incelenmesi amacıyla keşif seferleri başlatıldı ve uzun vadede Adamawa’nın askerî güç kullanılarak ele geçirilmesi hedeflendi. Ancak 1898 yılına kadar Almanlar öncelikle Bafut Savaşları’na odaklanmış, Kamerun’un orta ve kuzeybatı kesimlerindeki yerel şefliklerin bastırılmasıyla meşgul olmuş ve kuzeydoğuya doğru genişlemeyi ikinci planda tutmuştur.

## Tibati Seferi
Alman Kamerun’u kuzeye, Sahel bölgesine doğru genişletmeye yönelik askerî seferler, bölgede İslami köle ticaretinin sona erdirilmesi gerekçesi öne sürülerek Ocak 1899’da fiilen başlatıldı. Bu kapsamda Schutztruppe birlikleri, Kaptan Oltwig von Kamptz komutasında Douala’dan kuzeye doğru hareket ederek, güney Adamawa’daki Tibati Sultanlığı’nı boyunduruk altına almayı amaçladı.

Tibati Sultanlığı, Alman ilerleyişine karşı sert bir direniş gösterdi. Aynı zamanda Adamawa’nın eski güney sınırında yaşayan Bulu kabilesi de ayaklanarak isyana katıldı; Bulu savaşçıları kıyıdaki Kribi kentine yürüyerek burada bulunan Katolik misyonunu tahrip etti.

Alman yönetimi, kolonideki askerî birlik sayısını artırdıktan sonra 1901 yılına kadar süren sert bir askerî harekât yürüttü. Bu süreç sonunda bölge “pasifiye” edildi; Tibati Sultanı yakalandı ve sarayı Alman birlikleri tarafından zorla ele geçirildi.
## Adamawa Platosu’nun Fethi ve Çad Gölü’ne İlerleyiş

1890’ların sonlarında, Almanlar Adamawa’daki askerî müdahalelerini Tibati Sultanlığı’nın fethi ile yoğunlaştırdı. Bu yaklaşım, Kamerun Valisi Jesko von Puttkamer tarafından desteklenirken, bölgeye barışçıl giriş yapılması yönündeki misyonerlik çabaları, kolonide etkili tüccar Adolph Woermann tarafından destekleniyordu.

1901 yazında, Emirlik ile önceki çatışmalara rağmen, Teğmen Hans Dominik’e, tartışmalı bölgelerde anlaşmaya varmak ve Adamawa’yı Alman İmparatorluğu’nun bir koruması haline getirmek için Emir Zubeiru bi Adama ile görüşme görevi verildi. Almanya, Sanaga Nehri ile Çad Gölü arasındaki tüm toprakları kendi toprağı olarak talep ediyordu ve kuzeye bir sefer düzenlemeyi planlıyordu.

Ancak, Vali Puttkamer’in emirlerini dikkate almayan Albay  Batı’dan birlikleriyle Adamawa’ya girerek Ngaoundéré şehrini 20 Ağustos’ta ele geçirdi.
Böylece Emirliğin kendi payını ele geçirme fırsatını gören İngilizler, Eylül ayında Nijerya’dan Kolonel Thomas Morland komutasında bir birlik göndererek Yola’yı işgal etti. Bu durum, Emir Zubairu’nun başkentinden kaçmasına yol açtı.

Dominik ve birlikleri kuzeye, Ngaoundéré’ye doğru ilerleyip Clausbruch’un birlikleriyle birleşti ve Benue Nehri’ni geçerek Garoua şehrini ele geçirdi. Alman ilerleyişine karşı çıkan Fulani liderlerinden biri Mal Hammadou idi; güçleri Almanlar tarafından büyük ölçüde yok edildi. Teğmen Radke, 47 kişilik bir birlikle Hammadou’nun başkenti Rei Buba’ya yürüdü ve şehrin hemen dışında güçlü bir Fulani kuvvetiyle çarpıştı; savaşı neredeyse kaybedeceklerdi ama son bir süngü saldırısı ile düşmanı bozguna uğrattılar ve Rei Buba’yı ele geçirdiler.

Hammadou’nun başkenti top atışlarıyla bombardımana tutuldu ve ardından Almanlar tarafından ele geçirildi. Yerine Ardo unvanlı yeni yerel lider olarak Bouba Djama atandı.

Zubairu, Sokoto’dan destek topladı ve büyük bir Fulani süvari ve piyade gücü ile geri döndü. Ayrıca Adamawa’daki Mahdist hareketinden destek talep etti; bu hareket artık Emir için düşman değildi ve Emir’in Alman işgalcilere karşı cihat çağrısına sempati duyuyordu.

Ancak, muhbirler Almanlara Zubairu’nun planlarını bildirdi. Buna rağmen Almanlar Garoua’da barış görüşmeleri yapmak ve Zubairu’yu kukla olarak kullanmak istedi. Ancak Emir, Kasım 1901’de daha büyük bir güçle Garoua’ya saldırdı. Zubairu yenildi ve kuvveti yaklaşık 300 kişi kaybetti.

Maroua’ya kaçarken Zubairu yeni bir güç toplamaya çalıştı; ancak Teğmen Dominik küçük bir Schutztruppe birliğiyle peşine düştü. Maroua Muharebesi’nde Zubairu ve Ahmadu Rufai liderliğindeki Fulani süvari kuvveti, Mahdist destekçilerle birlikte tekrar bozguna uğratıldı. Zubairu ve Rufai ise yeniden kaçmayı başardı.

Maroua Muharebesi’nin ardından Zubairu ve birçok destekçisi Mandara Mountains üzerinden Sokoto İmparatorluğu’nun derinliklerine kaçtı. Hans Dominik, bu bölgede Zubairu’nun kaçmasına yardımcı olan yerel Fulani lideri Bakari Yadji’yi idam ettirdi ve yerine oğlu Hamman’ı yerel lider olarak atadı.

Zubairu’nun askerî yenilgisi ve Fulani üzerindeki manevi ve siyasî otoritesinin sona ermesiyle Alman sömürge yönetimi bölgeyi Sokoto’dan ilhak etti, Fulani’nin merkezi Yola ile olan tarihi bağları kesti ve Garoua’yı yeni siyasî ve ekonomik merkez olarak belirledi.

Nisan 1902’de Mandara Sultanı Umar, Alman İmparatoru Kaiser Wilhelm II’ye bağlılığını ilan etti. 1902 Mayıs başında bir sefer, Çad Gölü’nün güney kıyılarına ulaştı.

Zubairu sürgünde olmasına rağmen Almanlardan intikam almak için ajanlar gönderdi. Ocak 1903’te ajanlarından biri, Yerima Mustapha, Alman Maroua yetkilisi Graf Fugger’i zehirli bir ok ile öldürdü; bu olay Dominik’in şehri sert bir şekilde işgal etmesine yol açtı.

Zubairu, aynı yıl İngiliz Nijeryası’ndaki rakip kabileler tarafından öldürüldü. 1903’te Almanya ve İngiltere bölgeyi resmen paylaştı. Bu, Sokoto Halifeliği’nin resmi olarak sona ermesiyle sonuçlandı ve Kuzey Kamerun’un Lake Chad kıyılarına kadar Alman kontrolü kesinleşti.

## Mahdist Ayaklanması

1903 ile 1907 yılları arasında, eski Sokoto Caliphate topraklarında Schutztruppe’nin kontrolü altındaki bölgelerde durum nispeten sakinleşmişti. Ancak Alman yönetimi altında, Müslümanlar dinlerini korumak için savunmada hissettiler ve 1907 yazında önemli bir ayaklanma başladı.

Hac ziyareti sonrası kuzey Kamerun’a dönen Mal Alhadji, *Mallam* (Kuran ilahiyatçısı) Liman Arabu’nun etkisiyle Adamawa’da Mahdiyya’yı yaymaya başladı.

Haziran 1907’de, Maroua yakınlarında Alman yönetimine karşı Mahdist bir isyan başlattı. Kendini, Mahdi’ye teslim edilecekleri ve Alman İmparatorluğu’na bağlı Müslüman yöneticilerden kurtaracak kişi olarak ilan etti.

Mal Alhadji kuzeye ilerleyerek Avrupa ile işbirliği yapan köyleri yakmaya başladı. Temmuz başında, Mahdist kuvvetler Malam-Petel’deki Alman kampına saldırdı (komutan: [Kaptan Zimmermann]), ancak ağır kayıplar vererek geri çekilmek zorunda kaldılar. Zimmermann’ın birlikleri Alhadji’yi Doumru’da yakaladı. Alhadji, Maroua’nın yerel lideri ''Lamido'' Soudi’ye teslim edildi ve Maroua pazarında halka açık şekilde idam edildi; suç ortaklarıyla birlikte.

Almanlar, Alhadji’nin ayaklanmasında önemli rol oynayan Mallam Arabu’yu da öldürdü.

Bu arada, Ngaoundéré lideri, Alman misillemesinden endişelenerek Waday ve isyancıları sınır dışı etti. Waday ve takipçileri kuzeye, Garoua’yı ele geçirmek için ilerlemeye karar verdi. [Benue Nehri’ni geçerek Garoua’ya yöneldiler. Schutztruppe, Teğmen Nitschmann komutasında bir birlik göndererek 18 Temmuz 1907’de Guébaké’de Mahdistleri pusuya düşürdü. Waday makineli tüfek ateşiyle öldürüldü ve sadece arka gruptaki Mahdistler kaçabildi. Ağustos 1907 itibarıyla Kuzey Adamawa’daki isyancılar bastırıldı ve ayaklanma sona erdi. 

Almanlar, benzer ayaklanmaları önlemek için Waday’ı destekleyen tüm Fulani liderlerini Garoua’da asarak cezalandırdı. Hem Alhadji hem de Waday yakın zamanda Hac ziyareti yapmış olduklarından, hac gezileri önceden izin alınarak gerçekleştirilmeye başlandı.

Alhadji ve Waday’ın isyanının bastırılmasına rağmen, Kamerun üzerindeki Alman kontrolü, on yıl sonra Fransız Troupes coloniales ve İngiliz West African Frontier Force tarafından Kamerun kampanyası sırasında kesin şekilde sona erdirildi.

## Resimler

Benue River (early 1900s).jpg|Benue Nehri
Fulani soldiers in north Kamerun.jpg|Kuzey Kamerun’daki Fulani askerleri örneği
Hans Dominik with his African company, 1906.jpg|Kaptan Hans Dominik ve bir Schutztruppe birliği, 1906
Fulani cavalry adamawa kamerun.jpg|Adamawa’da Fulani süvarileri
The Capture of Yola Benue (MeisterDrucke-309717).png|İngilizlerin Yola’yı ele geçirmesini tasvir eden çizim
German British meeting in yola 1903.jpg|Yola’da Morland Seferi sırasında Alman subaylar ve İngiliz subaylar
German Schutztruppe Colonial forces advance across Adamawa Steppe.jpg|Alman Schutztruppe birlikleri Adamawa Bozkırı’nda ilerlerken
Angehörige der Schutztruppe Kamerun am Tschadsee im Mai 1902. Untere Reihe rechts Hauptmann Hans Glauning (1868-1908). Aus Oscar Zimmermann Durch Busch und Steppe Berlin 1909 Seite 206.jpg|Hans Dominik, Oscar Zimmermann, Curt von Pavel ve diğer Alman subaylar Çad Gölü’ne ulaştıktan sonra fotoğraf molasında (2 Mayıs 1902)


## Kaynakça