Buhara Devrimi

**Buhara Devrimi**, 1917–1925 yılları arasındaki olayları kapsar; bu süreç 1920'de Buhara Emirliği'nin ortadan kaldırılmasına, Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasına, Kızıl Ordu müdahalesine, halkın kitlesel silahlı direnişine (bkz. Basmacı Hareketi) ve bu direnişin bastırılmasına yol açmıştır. Süreç, cumhuriyetin 27 Ekim 1924'te ayrı bir bilidşik cumhuriyet olarak Sovyetler Birliği'ne katılmasıyla devam etmiş; nihayetinde 1924 yılında Millî Sınırlandırma neticesinde yeni kurulan cumhuriyetin tasfiyesiyle Özbekistan SSC, Türkmenistan SSC ve Tacikistan ÖSSC'nin (1929'dan itibaren Tacikistan SSC) teşekkülü ile sonuçlanmıştır.

## NEP Döneminde Buhara

## 1917 Devrimi Sırasında Buhara

### Buhara ve Rus Geçici Hükûmeti
Rusya'da otokrasinin devrilmesi, Buhara Emirliği'nin toplumsal hayatında ani bir canlanmaya sebebiyet verdi. Buharalı muhalifler, Emir rejiminin liberalleşmesi hususunda yeni Rusya'nın yardımına bel bağladılar. Buna karşılık Emir Seyyid Alim Han, reform vadeden bir manifesto yayımladı. Lakin Feyzullah Hocayev, Geçici Hükûmet mukiminin ve yakın çevresinin otokrasi dönemine kıyasla değişmediğine işaret ederek, gerici girişimlerinde Emir'e büyük destek sağladıklarını belirtmiştir. 1917'de Geçici Hükûmet, Buhara Emirliği'nin bağımsızlığını yeniden teyit etmiştir.

### Genç Buharalılar
Genç Buhara hareketi, Cedidcilik akımından neşet etmiş olsa da zamanla siyasi bir mahiyet kesbetmiştir. Hareket, kendisini ilk kez Nisan 1917'de hissettirmiştir. Emir'in, uzun zamandır beklenen ıslahatları müjdeleyen beyannamesini yayımlamasının hemen akabinde Genç Buharalılar, yaklaşık 5 ila 7 bin kişinin iştirak ettiği bir nümayiş tertip etmişlerdir. Buna mukabil, Emir'in sarayının önündeki meydanda sayıları 7-8 bini bulan karşıt bir grup toplanmış ve bölgeye askerî birlikler sevk edilmiştir. Kan dökülmesinden endişe eden nümayiş liderleri, halkı evlerine dönmeye ikna etmişlerdir. Aynı gün baskılar ve takibatlar başlamıştır. Gösteriye katılan pek çok Ceditçi yakalanmış, bir kısmı değnekle darp edilerek cezalandırılmış, diğerleri ise o dönemki adıyla Yeni Buhara olan Kağan'a kaçmışlardır. Lakin Geçici Hükûmet'in tepkisinden çekinen Emir, kısa süre sonra tutukluları serbest bırakmıştır.

Sağ kanadın yardımıyla Genç Buhara Merkez Komitesi yeniden teşkil edilmiştir. Ceditçiliği destekleyen ve Türkistan'a göç etmek mecburiyetinde kalan nüfuzlu Buharalı milyoner Muhittin Mansurov başkanlığa getirilmiştir. Yeni Merkez Komitesi'nin diğer azaları ise şunlardır: Abdulkadir Muhittinov, Muhittin Refet, Abduvahid Burhanov, Osman Kocayev, Arif Kerimov, Mirza İsam Muhittinov, Musa Saidcanov, Muhtar Saidcanov, Feyzullah Hocayev ve daha sonra komite faaliyetlerine iştirak etmedikleri için ihraç edilen iki kişi. Onların yerini eski Merkez Komitesi azalarından Fıtrat ve Ata Kocayev almıştır. Fayzullah Hocayev'e göre bu yeniden yapılanmanın özü, Muhittin Mansurov ve oğullarının Merkez Komitesi'ne dahil edilmesinden ibarettir.

Bunu müteakiben, Merkez Komitesi'nin yeni seçilen başkanı tarafından yürütülen ancak başarısızlıkla neticelenen bir dizi müzakere tertip edilmiştir. Genç Buharalılar heyeti, görüşmelerden ancak Yeni Buhara'daki işçi ve asker delegeleri konseyi azalarının desteği sayesinde dönebilmiştir. Müzakerelerin akim kalması, inisiyatifin sol kanat tarafından ele alındığı yeni bir teşkilatlanma sürecini doğurmuştur. Bu durum aynı zamanda hareketin sosyal tabanının değişmesi ve kentsel alt tabakaların harekete dahil olmasıyla da doğrudan bağlantılıdır.

Yeni merkez komitesi, hareketin birliğini muhafaza etme istikametinde hareket etmiştir. Genç Buharalıların sol kanadı, bizzat Fıtrat tarafından hazırlanan ve tüm hareket tarafından desteklenen en itidalli fikirleri ihtiva eden bir program ortaya koymuştur. Bu programda ağırlıklı olarak idare, maliye ve eğitim alanındaki ıslahatlar ön plana çıkarılmıştır.

### 1918'de Kızıl Ordu'nun Müdahale Teşebbüsü

Emirliğin istiklali, Sovyet hükûmetinin bir kararnamesi ile teyit edilmişti. Bu süreçten evvel Genç Buharalılar, Bolşeviklerin desteğinden istifade etmek istemişlerdi; lakin Feyzullah Hocayev'in aktardığına göre, Türkistan SSC Halk Komiserleri Kurulu (SNK) Başkanı Fyodor Kolesov, siyasi mülahazalarla buna yanaşmamıştı. Zira henüz olgunlaşma aşamasındaki karşı-devrimci Hokand muhtariyeti, kırılgan Sovyet cumhuriyetini tehdit etmekteydi.

Buna mukabil, Hokand'ın mağlubiyetinin hemen ardından Buhara Emirliği'ne son verilmesi kararlaştırıldı. Ancak Genç Buharalıların ayaklanma hazırlıklarının zayıf olması, halk nezdinde geniş bir taban desteğinin bulunmayışı ve bir dizi stratejik hata; Mart hadiselerinin başarısızlığına, Kızıl Muhafızların, Genç Buharalıların ve Eski Buhara ahalisinin bir kısmının geri çekilmesine sebebiyet verdi.

Neticede Kolesov, bizzat kendisi bu harekâtı bir başarısızlık olarak tavsif etmiştir:

Emir'i devirmeye yönelik bu başarısız teşebbüsten sonra, Rusya ile Buhara arasında bir barış antlaşması akdedilmiş ve Buhara'nın bağımsızlığı yeniden teyit edilmiştir.

## 1920'de Emirliğin Tasfiyesi

### Emir'in Türkistan'daki Basmacılara Yönelik Tutumu
Buhara'daki Sovyet müdahalesinin akim kalışından sonra Rusya SFSC, Buhara'nın istiklalini tekrar tasdik etti. Lakin Sovyet Türkistanı, Emir'in kaçan pek çok muhalifi ve neticede Buhara'nın iki ana devrimci kuvveti olan Komünist Parti ile devrimci Genç Buharalıların Türk Bürosu (Turkbüro) için bir sığınak haline geldi. Buna karşılık Buhara, Hocayev'in ifadesiyle "Orta Asya'daki irtica merkezi" hüviyetine büründü; Beyaz Muhafızlar oraya iltica etti, muhaliflere yönelik baskılar arttı ve Emir, kıtalarını hararetle yeniden silahlandırmaya başladı.

### Buhara Komünist Partisi'nin Teşekkülü
Müstakil bir Buhara Komünist Partisi (BKP) kurma fikri, Kagan ve Taşkent'te (17–19 Nisan 1918) bir araya gelen ve bir kısmı hâlihazırda RKP(b) üyesi olan Buharalı muhacirlerin toplantılarında gündeme gelmiştir. Bazı tarihçiler, 1918 yazında A. Yakubov liderliğindeki bir grup Genç Buharalı'nın da aynı yönde karar aldığını kabul eder. 25 Eylül 1918'de Taşkent'te komünistler ile Yakubov grubunun iştirak ettiği bir toplantı icra edilmiş; burada BKP'nin kuruluşu ilan edilerek partinin Merkez Komitesi seçilmiştir (Başkan: A. Yakubov; Azalar: M. Kulmuhammedov, H. M. Mirmuhsinov, M. Parzulla, A. Yoldaşbekov). Bununla birlikte, diğer bazı tarihçiler partinin kuruluş tarihi olarak, bir grup Genç Buharalı'nın III. Kongre'de isimlerini Buhara Komünist Partisi olarak değiştirmeye karar verdikleri 1919 sonunu esas alırlar. 23 Aralık 1918'de BKP Merkez Komitesi, Buhara Emirliği'nin iktidarını devirmeyi ve Şuralar (Sovyetler) temelinde demokratik bir cumhuriyet tesis etmeyi hedefleyen Geçici Parti Programı'nı kabul etmiştir. 1919 başı itibarıyla BKP'nin Kagan, Semerkant, Katta-Kurgan, Kerki ve Termez gibi şehirlerde şubeleri faaliyete geçmiştir. Buhara Emirliği topraklarında ise BKP'nin yeraltı teşkilatları (26 hücre, 300 parti azası) mevcuttu. BKP, Türkistan Komünist Partisi tarafından desteklenmekteydi. 1920 yılına gelindiğinde parti, Rusya SFSC'den aldığı mütemadi destekle önemli ölçüde güç kazanmıştı.

Başlangıçta, Ocak 1920'de teşkil edilen Feyzullah Hocayev liderliğindeki Devrimci Genç Buharalılar Türk Bürosu (Turkbüro) ile BKP arasındaki münasebetler gergin, hatta zaman zaman doğrudan hasmane bir seyir izlemiştir; bu durum ekseriyetle münferit Buharalı komünistlerin Hocayev'e duyduğu şahsi husumetten kaynaklanmaktaydı. Lakin 16–19 Ağustos tarihlerinde Çarcu'da toplanan BKP IV. Kongresi'ndeki müzakereler sırasında her iki partinin taktikleri üzerinde mutabakat sağlanmış ve Turkbüro ile BKP'nin birleşmesi kararı ileri bir tarihe tehir edilmiştir.

### Frunze'nin Emir ile Müzakereleri
1920 yazında, Kızıl Ordu Türkistan Cephesi Başkomutanı Mihail Frunze, Buhara Emiri ile müzakere masasına oturma teşebbüsünde bulunmuştur. Frunze'nin ileri sürdüğü şartlar Emir tarafından kabul edilemez bulunmuş ve görüşmeler neticesiz kalmıştır. Bunun üzerine Kızıl Ordu Buhara üzerine yürüme hazırlıklarına başlarken, Emir de müdafaa tertibatı almaya koyulmuştur.

### Buhara Taarruzu Hazırlıkları ve Kuşatma

Çarcu Kongresi'nden sonra hem Komünistler hem de Genç Buharalılar silahlı bir ayaklanma için hararetli bir hazırlığa giriştiler. Ayaklanmanın başlangıç noktası olarak yine Çarcu ve havalisi seçildi; zira devrimciler, Dehkanların (çiftçilerin) Emir idaresi altında en ağır zulmü burada gördüğüne inanmaktaydılar.

Devrim, 27 Ağustos 1920'de patlak veren ayaklanma ile başlamıştır. 1 Eylül'de Eski Çarcu mukavemetle karşılaşılmadan ele geçirilmiştir. 2 Eylül'de, asilerin çağrısı üzerine Kızıl Ordu birlikleri bölgeye intikal etmiştir. Yüksek ve muhkem surlara, aynı zamanda hatırı sayılır bir garnizona sahip olan Eski Buhara, 26 saat süren şiddetli çarpışmaların ardından zapt edilmiştir. Emir'in ikametgâhı olan Buhara Arkı'na yönelik taarruz esnasında, 4 metre kalınlığındaki kerpiç surlar Kızıl Ordu sahra topçusu tarafından yoğun ateş altına alınmış ancak bir netice alınamamıştır. Bunun üzerine uçaklar devreye sokulmuş ve sarayın yukarıdan ateşe verilmesiyle kalenin teslim olması sağlanmıştır.

### BSHC'nin Teşkili
Buhara'nın Kızıl Ordu ve Buharalı devrimci kıtalar tarafından zapt edilmesinin ardından, Buhara Komünist Partisi ve ona iltihak eden Genç Buharalılar iktidarı ele almışlardır. Buhara Halk Sovyet Cumhuriyeti (BHSC), birkaç ay sonra toplanan Buhara Halk Temsilcileri Kurultayı'nda resmen ilan edilmiştir.

Aynı zamanda, devrimci Buhara'ya muhalif olan Basmacı Hareketi teşekkül etmiş; memleket bir iç savaşın pençesine düşmüştür.

## Basmacılar

### Basmacıların Teşkilatlanması ve İbrahim Bek

### 1922'de Duşanbe'nin Enver Paşa Tarafından Zaptı
Kızıl Ordu komutası, Enver Paşa'nın kuvvetlerini hafife almış ve Doğu Buhara'daki Rus birliklerini geri çekerek yerlerine Buhara birliklerini ikame etme hazırlıklarına başlamıştı. 1921 sonbaharında, Merkezi Yürütme Kurulu (MSK) Başkanı Abdulkadir Muhittinov Doğu Buhara'ya gönderildi. Osman Koca, Rus birliklerinin çekilmesinin hızlandırılmasını talep etmeye başladı ve Duşanbe'deki Rusya SFSC temsilcileriyle bir ihtilaf vuku buldu. Aralık 1921'de Osman Koca, Duşanbe garnizon komutasını ve Rusya SFSC konsolosunu tevkif ederek Duşanbe garnizonunun bir kısmını silahsızlandırdı. Silahlı çatışma esnasında Rus garnizonu tutukluları serbest bırakmayı başardı ve telsiz vasıtasıyla Baysun'daki Rus birliklerinden yardım istedi. Osman Koca'nın birlikleri güneye, Babat Dağları'na doğru çekildi; burada Enver Paşa'nın Basmacıları ona hücum etti. Buharalıların bir kısmı teslim olurken diğerleri Duşanbe'ye döndü. Polat Kocayev ve Ali Rıza ise Afganistan'a kaçtılar. Neticede, vaziyeti kavrayamayan Kızıl Ordu kumandanları, Doğu Buhara'daki BHSC liderlerini tutuklayarak bölgedeki tüm desteği kaybettiler.

1922 başı itibarıyla Enver Paşa, Basmacı birliklerini birleştirmeyi başarmış ve Afganistan'dan silah tedarik etmişti. Afganistan ve Fergana'dan gelen müfrezeler de yardımına yetişti. 1921 Aralık sonu itibarıyla Enver Paşa Duşanbe'yi muhasara altına aldı. Şehir garnizonu iki ay süren kuşatmaya mukavemet ettiyse de, Şubat 1922'de Duşanbe'den Baysun'a yarma harekâtı icra ederek çıkmayı başardı.

### [[Buhara kuşatması (1922)|Enver Paşa'nın Buhara Harekâtı]]
Enver Paşa'nın Buhara harekâtı, Nisan ve Mayıs 1922 aylarında Enver Paşa ile Molla Abduk Kahar liderliğindeki Basmacı Hareketi ile Sovyet kuvvetleri arasında cereyan eden bir dizi muharebeyi kapsar. Harekât, Basmacı Hareketi'nin genel galibiyetiyle neticelenmiş; Enver Paşa, Doğu Buhara'nın büyük bir kısmı ile Batı Buhara'nın mühim bölgelerini zapt etmeyi başarmıştır. Bu ilerleyiş bölgedeki Sovyet kontrolünü muvakkaten sarsmış ve Bolşevik karşıtı mukavemeti tahkim etmiş olsa da, çatışmalar yılın ilerleyen dönemlerinde yenilenen Sovyet taarruzlarıyla devam edecektir.

### Duşanbe ve Balcuvan'da Kızıl Ordu Taarruzu

### Selim Paşa ve Basmacı Direniş Teşebbüsleri

### Matça'nın Kızıl Ordu Tarafından İşgali ve [[Karategin]] ile [[Dervaz|Darvaz]]'a Tedrici İlerleyiş

### Basmacıların Tasfiyesi

## Sovyet İktidarının Tahkimi ve Buhara Cumhuriyeti'nin Tasfiyesi
Sovyet askerî zaferlerine rağmen Basmacılar tamamen imha edilememişti. Bu sebeple Buhara Cumhuriyeti, Şark'ta milli uzlaşı politikasının tatbik edildiği ilk memleket oldu. Bu politika; Basmacılar yüzünden kaçmak mecburiyetinde kalan halka yönelik genel af ilanı, Basmacılarla münasebetlerde silahlı mücadele ve kan dökülmesinden sarfınazar edilmesi ve en mühimi, İslam dinine hürmet gösterilmesi şeklinde tezahür etti. Bu hamleler somut neticeler verdi; Şubat 1923 itibarıyla 300 militan ve 17 elebaşı mukavemeti bırakarak silahlarını teslim etti. Lakin elde edilen başarılara rağmen Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti'nin ömrü kısa oldu. Eylül 1924'te, BHSC Şûra'sının "*V. Tüm Buhara Kurultayı*" şu kararı aldı:

"*Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti, [[Buhara Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti]] olarak ilan edilmiştir. Buhara halklarının iradesini tecelli ettirerek; Türkistan ve Harezm Özbekleri ile birlikte [[Özbekistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti]]'ni teşkil etme hususunda muvafakatimizi beyan ederiz... Kurultay, Özbekistan'ın... SSCB'ye katılma zaruretini kati surette tesis eder.*"

Böylelikle Buhara Sovyet Halk Cumhuriyeti nihayete ermiş ve Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'ne ilhak edilmiştir; bu durum de facto (fiilî) olarak Buhara Devrimi'nin Bolşevik hiziplerin zaferiyle neticelendiğini tescil etmiştir.

## Kaynakça