Üst solunum yolu enfeksiyonu

**Üst solunum yolu enfeksiyonu (ÜSYE)**, burun, sinüsler, farenks, larenks veya trakea dahil olmak üzere üst solunum yollarını tutan akut bir enfeksiyonun neden olduğu bir hastalıktır. Bu genellikle burun tıkanıklığı, boğaz ağrısı, bademcik iltihabı, farenjit, larenjit, sinüzit, orta kulak iltihabı ve soğuk algınlığını içerir.&hairsp; Enfeksiyonların çoğu doğası gereği viraldir ve diğer durumlarda neden bakteriyeldir. ÜSYE'ler mantar veya helmintik kaynaklı da olabilir, ancak bunlar daha az yaygındır.

2015 yılında 17,2 milyar ÜSYE vakasının meydana geldiği tahmin edilmektedir. Bu vakalar 1990'da 4.000 iken 2016 itibarıyla yaklaşık 3.000 kişinin ölümüne neden olmuştur.

## Belirti ve semptomlar

Komplike olmayan soğuk algınlıklarında öksürük ve burun akıntısı diğer semptomlar geçtikten sonra bile 14 gün veya daha uzun süre devam edebilir. Akut ÜSYE'ler genellikle soğuk algınlığı olarak adlandırılan rinit, farenjit/tonsillit ve larenjit ile bunların komplikasyonları olan sinüzit, kulak enfeksiyonu ve bazen bronşiti içerir (bronşlar genellikle alt solunum yollarının bir parçası olarak sınıflandırılır). ÜSYE semptomları genellikle öksürük, boğaz ağrısı, burun akıntısı, burun tıkanıklığı, baş ağrısı, düşük dereceli ateş, yüzde basınç ve hapşırmayı içerir.

Çocuklarda rinovirüs belirtileri genellikle maruziyetten 1-3 gün sonra başlar. Hastalık genellikle 7-10 gün daha sürer.

Mukus akıntısında sarı, koyu veya yeşil renk veya kıvam değişiklikleri viral ÜSYE'nin doğal seyridir ve antibiyotik endikasyonu değildir.

A grubu beta-hemolitik streptokok farenjiti/bademcik iltihabı (strep boğazı) tipik olarak ani başlayan boğaz ağrısı, yutkunurken ağrı ve ateş ile kendini gösterir. Strep boğaz genellikle burun akıntısına, ses değişikliklerine veya öksürüğe neden olmaz.

Orta kulak enfeksiyonunun (otitis media) neden olduğu kulak ağrısı ve basıncı ile viral konjonktivitin neden olduğu göz kızarması genellikle ÜSYE ile ilişkilidir.

## Neden
Patofizyoloji açısından rinovirüs enfeksiyonu bağışıklık tepkisine benzemektedir. Virüsler üst solunum yolu hücrelerine zarar vermez, bunun yerine epitel hücrelerinin sıkı bağlantı noktalarında değişikliklere neden olur. Bu da virüsün epitel hücrelerinin altındaki dokulara erişmesini ve doğuştan gelen ve adaptif bağışıklık tepkilerini başlatmasını sağlar.

Akut farenjit vakalarının %15'ine kadarına bakteriler, en yaygın olarak streptokokal farenjitte ("strep boğaz") bir A grubu streptokok olan *[[Streptococcus pyogenes]]* neden olabilir. Diğer bakteriyel nedenler *[[Streptococcus pneumoniae]]*, *[[Haemophilus influenzae]]*, *[[Corynebacterium diphtheriae]]*, *[[Bordetella pertussis]]* ve *[[Bacillus anthracis]]*'tir.

Cinsel yolla bulaşan enfeksiyonlar, oral ve farengeal enfeksiyonların nedenleri olarak ortaya çıkmıştır.

## Tanı

### Sınıflandırma
Bir ÜSYE, iltihaplanan bölgeye göre sınıflandırılabilir. Rinit burun mukozasını etkilerken, rinosinüzit veya sinüzit burun ve frontal, etmoid, maksiller ve sfenoid sinüsler dahil olmak üzere paranazal sinüsleri etkiler. Nazofarenjit (rinofarenjit veya soğuk algınlığı) genellikle burun deliklerini, farenksi, hipofarenksi, uvulayı ve bademcikleri etkiler. Burun tutulmaksızın farenjit, farenks, hipofarenks, uvula ve bademcikleri iltihaplandırır. Benzer şekilde, epiglottit (supraglottit) larinksin üst kısmını ve supraglottik bölgeyi; larenjit larinksi; laringotrakeit larinks, trakea ve subglottik bölgeyi; trakeit ise trakea ve subglottik bölgeyi iltihaplandırır.

## Korunma
İnfluenza virüsleri, adenovirüsler, kızamık, kızamıkçık, *[[Pnömokok aşısı|Streptococcus pneumoniae]]*, *[[Hib aşısı|Haemophilus influenzae]]*, difteri, *[[Şarbon aşısı|Bacillus anthracis]]* ve *[[Boğmaca aşısı|Bordetella pertussis]]*'e karşı aşılama, bunların ÜRT'yi enfekte etmesini önleyebilir veya enfeksiyonun şiddetini azaltabilir.

## Tedavi

Tedavi genellikle baş ağrısı, boğaz ağrısı ve kas ağrıları için analjezikler yoluyla semptomatik destekten oluşur. Doğal yollarla edinilmiş ÜSYE'si olan sedanter bireylerde orta düzeyde egzersiz muhtemelen hastalığın genel şiddetini ve süresini değiştirmez. Sıvı alımını artırmanın faydalarını tespit etmek için randomize çalışmalar yapılmamıştır.

### Antibiyotikler
Larenjit için antibiyotik reçete edilmesi, önerilen bir uygulama değildir. Penisilin V ve eritromisin antibiyotikleri akut larenjit tedavisinde etkili değildir. Eritromisin bir hafta sonra ses bozukluklarını ve 2 hafta sonra öksürüğü iyileştirebilir, ancak herhangi bir mütevazı öznel fayda, yan etkilerden, maliyetten ve bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç geliştirme riskinden daha büyük değildir.

Sağlık yetkilileri, antibiyotik kullanımı bu viral hastalıkların iyileşme süresini önemli ölçüde azaltmadığından, doktorları yaygın ÜSYE'leri tedavi etmek için antibiyotik reçetelemeyi azaltmaya şiddetle teşvik etmektedir. 2017 yılında yapılan sistematik bir inceleme, akut solunum yolu enfeksiyonlarında antibiyotik kullanımını azaltmada muhtemelen etkili olan üç müdahale bulmuştur: C-reaktif protein testi, prokalsitonin rehberliğinde yönetim ve hekimler ile hastalar arasında ortak karar verme.

Dar spektrumlu antibiyotiklerin kullanımının, akut bakteriyel ÜSYE'li çocuklar için geniş spektrumlu alternatifler kadar etkili olduğu ve çocuklarda daha düşük yan etki riskine sahip olduğu gösterilmiştir. Antibiyotik kullanımının azaltılması ilaca dirençli bakterilerin önlenmesine de yardımcı olabilir. Bazıları ÜSYE tedavisinde, hasta memnuniyetini korumaya çalışırken antibiyotik tüketimini azaltmayı amaçlayan geciktirilmiş antibiyotik yaklaşımını savunmaktadır. 11 çalışma ve 3.555 katılımcının yer aldığı bir Cochrane incelemesi, solunum yolu enfeksiyonları için antibiyotikleri araştırmıştır. Antibiyotik tedavisinin geciktirilmesi ile hemen başlanması ya da hiç antibiyotik kullanılmaması karşılaştırılmıştır. Sonuçlar solunum yolu enfeksiyonuna bağlı olarak karışıktı; akut orta kulak iltihabı ve boğaz ağrısı semptomları, komplikasyon oranında minimum farkla birlikte hemen antibiyotiklerle mütevazı bir şekilde iyileşti. Antibiyotikler sadece devam eden semptomlar için kullanıldığında antibiyotik kullanımı azalmış ve hasta memnuniyeti %86'da kalmıştır. ÜSYE geçiren 432 çocuğu kapsayan bir çalışmada, ateş veya nefes darlığı gibi daha ciddi semptomları olan çocuklarda bile amoksisilin plasebodan daha etkili olmamıştır.

CDC, sinüzit için antibiyotiklerin aşırı kullanımını caydırırken aynı zamanda önermektedir:

* Birinci basamak ilaçlarla olası organizmaları hedefleyin: amoksisilin, amoksisilin/klavulanat
* En kısa etkili kürü kullanın; 2-3 gün içinde iyileşme görülmelidir. Semptomlar iyileştikten veya düzeldikten sonra 7 gün boyunca tedaviye devam edin (genellikle 10-14 günlük bir kür).
* Tekrarlayan veya belirsiz vakalarda görüntüleme çalışmalarını düşünün; komplike olmayan viral ÜSYE seyrinin erken dönemlerinde bazı sinüs tutulumu sıktır

### Öksürük tedavisi
Reçetesiz satılan öksürük ilaçlarının yetişkinlerde veya çocuklarda öksürüğü azaltmadaki etkinliğine dair lehte veya aleyhte iyi bir kanıt bulunmamaktadır. Hayatı tehdit eden yan etki potansiyeli nedeniyle 2 yaşın altındaki çocuklara herhangi bir öksürük veya soğuk algınlığı ilacı verilmemelidir. Buna ek olarak, Amerikan Pediatri Akademisine göre, 4 yaşın altındaki çocuklarda öksürük semptomlarını hafifletmek için öksürük ilacı kullanımından kaçınılmalıdır ve 6 yaşın altındaki çocuklar için güvenlik sorgulanmaktadır.

#### Dekonjestanlar

Bir Cochrane derlemesine göre, soğuk algınlığında tek bir oral doz nazal dekonjestan, yetişkinlerde tıkanıklığın kısa süreli giderilmesinde mütevazı derecede etkilidir; ancak çocuklarda dekonjestan kullanımına ilişkin veriler yetersizdir. Bu nedenle, dekonjestanların soğuk algınlığı olan 12 yaşın altındaki çocuklarda kullanılması önerilmez. Oral dekonjestanlar ayrıca hipertansiyon, koroner arter hastalığı ve kanamalı felç öyküsü olan hastalarda kontrendikedir.

#### Mukolitikler
Asetilsistein ve karbosistin gibi mukolitikler, kronik bronko-pulmoner hastalığı olmayan üst ve alt solunum yolu enfeksiyonları için yaygın olarak reçete edilmektedir. Ancak 2013 yılında yapılan bir Cochrane incelemesinde etkinliklerinin sınırlı olduğu bildirilmiştir. Asetilsisteinin 2 yaşından büyük çocuklar için güvenli olduğu düşünülmektedir.

### Alternatif tıp
Genel popülasyonda soğuk algınlığı insidansını azaltmada etkili görünmediği için rutin C vitamini takviyesi haklı değildir. Üst solunum yolu enfeksiyonlarının önlenmesi ve tedavisinde C vitamini kullanımı, 1930'larda C vitamininin ilk kez izole edilmesinden bu yana önerilmektedir. Kısa süreli şiddetli fiziksel egzersize ve/veya soğuk ortamlara maruz kalan kişilerde bunun haklı olabileceğini gösteren bazı kanıtlar mevcuttur. C vitamini takviyelerinin ucuz ve güvenli olduğu göz önüne alındığında, soğuk algınlığı olan kişiler, kendi durumlarında terapötik olarak faydalı olup olmadıklarını değerlendirmek için C vitamini takviyelerini denemeyi düşünebilirler.

Bazı düşük kaliteli kanıtlar, tuzlu su çözeltisi ile nazal irrigasyon kullanımının bazı kişilerde semptomları hafifletebileceğini göstermektedir. Ayrıca, tuzlu burun spreyleri de faydalı olabilir.

## Epidemiyoloji
Çocuklar tipik olarak yılda iki ila dokuz viral solunum yolu hastalığı geçirmektedir. 2013 yılında 18,8 milyar ÜSYE vakası rapor edilmiştir. Bu hastalıklar, 1990 yılında 4.000 iken 2014 yılı itibarıyla yaklaşık 3.000 kişinin ölümüne neden olmuştur. Amerika Birleşik Devletleri'nde ÜSYE'ler genel nüfusta en sık görülen bulaşıcı hastalıktır ve insanların işe ve okula gitmemelerinin önde gelen nedenleridir.

## Diyet araştırması
Zayıf kanıtlar, probiyotiklerin üst solunum yolu enfeksiyonlarını önlemede plasebo tedavisinden veya tedavisizlikten daha iyi olabileceğini düşündürmektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Cleveland Clinic Online Medical Reference'dan Üst Solunum Yolu Enfeksiyonu