Rus İmparatorluğu'nun yargı sistemi

**[[Rus İmparatorluğu]]’nun [[Yargı|yargı sistemi]]**, I. Petro’nun devlet reformları kapsamında oluşturuldu.

## 1864 sonrası yargı sistemi
19. yüzyılın ortalarından itibaren Rus İmparatorluğu’nun yargı sistemi, “özgürleştirici çar” II. Aleksandr tarafından 20 Kasım 1864 tarihli yargı statüsü ile kuruldu.

Yeni sistem — kısmen İngiliz, kısmen Fransız modellerine dayanarak — şu temel ilkeler üzerine inşa edildi: yargı ile idari işlevlerin ayrılması, hakim ve mahkemelerin bağımsızlığı, duruşmaların aleniliği ve sözlü usul, tüm sınıfların yasa önünde eşitliği. Ayrıca jüri yargılamasının kabulü ve bazı mahkemeler için hakimlerin seçimle göreve gelmesiyle demokratik bir unsur eklendi. Bu ilkeler üzerine kurulu yargı sisteminin oluşturulması, adaletin yürütme erkinin dışına çıkarılmasıyla Rus devlet anlayışında köklü bir değişim anlamına geliyordu. Bu durum, devleti bir despotizm olmaktan çıkarıyordu. Bu gerçek özellikle bürokrasi için rahatsız edici oldu ve II. Aleksandr’ın son yıllarında ve III. Aleksandr döneminde getirilen yeniliklerin bir kısmı geri alındı. 1905 Devrimi sonrasında ise Üçüncü Duma bu süreci tersine çevirmeye başladı.

1864 yasasıyla kurulan sistem, iki tamamen ayrı mahkeme düzeni oluşturması bakımından dikkat çekiciydi; bunların her birinin kendi temyiz mahkemeleri vardı ve yalnızca en yüksek temyiz mercii olarak senatoda birleşiyorlardı. Bunlardan ilki, İngiliz modeline dayalı olarak küçük hukuk ve ceza davalarına bakan, seçilmiş toplum yargıçları mahkemeleriydi. İkincisi ise Fransız modeline göre oluşturulan, önemli davaları jüriyle ya da jürisiz gören, atanmış hakimlerden oluşan olağan mahkemelerdi.

### Toplum yargıçları
Toplum yargıçları (Rusça: , *mir*in “yargıcı”) küçük ceza ve hukuk davalarına bakıyordu. Toplum yargıçları, kırsal bölgelerde Zemstvolar ve şehirlerde belediye dumaları gibi yerel özyönetim organlarından seçiliyordu.

Bu göreve aday olabilmek için bazı şartlar aranıyordu: yalnızca tam ortaöğretim görmüş kişiler seçilebiliyor, ayrıca taşrada 15.000 ruble, başkentlerde 6.000 ruble, diğer şehirlerde 3.000 ruble değerinde gayrimenkule sahip olunması gerekiyordu. Yargıçların çoğu küçük toprak sahiplerinden oluşuyordu. Bazı durumlarda zemstvolar mal varlığı şartı olmaksızın aday gösterebiliyordu, ancak bunun için oybirliği şarttı. Toplum yargıçları 3 yıllığına seçiliyor, ardından Yöneten Senato tarafından onaylanıyordu. Görev süreleri içinde yalnızca dava süreciyle suçlanmaları halinde görevden alınabiliyorlardı.

İki sınıf bulunuyordu: görevli (asıl) yargıçlar ve fahri yargıçlar. Görevli yargıç kendi bölgesindeki davalara normalde tek başına bakıyordu; ancak tarafların talebiyle bir fahri yargıcı yardımcı ya da yedek olarak çağırabiliyordu. 30 rubleden az sivil davalar ve en fazla üç gün tutuklama cezası gerektiren ceza davalarında kararı kesindi. Daha önemli davalarda temyiz, her ay toplanan üç veya daha fazla toplum yargıcından oluşan “toplum assizesi”ne (Rusça: *mirovoy syezd*) götürülebiliyordu. Buradan da yalnızca hukuk noktalarında ya da usule ilişkin konularda Senatoya başvuru yapılabiliyordu; Senato gerekirse davayı başka bir bölgedeki assize’e geri gönderebiliyordu.

### Olağan mahkemeler
Olağan mahkemeler, örgütlenme, personel ve usul açısından büyük ölçüde Fransa örneğine göre düzenlenmişti. Kent hakimi (*ispravnik*), 1864’te getirilen ilkeye rağmen yargısal ve idari işlevleri birleştirmekteydi. Bu hakimin kararlarına, tıpkı toplum yargıçlarında olduğu gibi, hakimin katıldığı bir kurul nezdinde temyiz başvurusu yapılabiliyordu; oradan ise üç yargıçtan oluşan ilçe mahkemesine (*cour d’arrondissement*a karşılık gelse de yetkisi genellikle birkaç bölgeyi ya da tüm guberniyayı kapsıyordu) gidiliyordu. İlçe mahkemelerinden temyiz mahkemesine (*sudebnaya palata*) başvuru yapılabiliyor, onun üstünde ise en yüksek temyiz mercii olarak Senato bulunuyordu. Senato, gerekçeli hallerde davayı yeniden görülmek üzere başka bir mahkemeye gönderebiliyordu. İlçe mahkemeleri, jüri ile birlikte oturduklarında ceza davalarına temyizsiz bakabiliyorlardı, ancak bunun için temyiz mahkemesinin özel izni gerekiyordu. Senato, temyiz mercii olarak medeni ve ceza dairelerinden oluşuyordu. Ancak ülkenin dört bir yanından gelen muazzam miktarda başvuruyla baş edememesi en büyük sorunuydu.

### Ruhban ve volost mahkemeleri
Rusya’daki iki önemli toplumsal sınıf, yani ruhban sınıfı ve köylüler, yukarıdaki sistemlerin dışında kalıyordu. Kilise mahkemeleri ruhban sınıfı üzerinde yargı yetkisine sahipti ve kendine özgü usule tabiydi. Halk açısından önemi ise evlilik ve boşanmanın onların yetki alanına girmesiydi. Bu mahkemelerin reformu uzun süre ertelendi; çünkü başkentteki zengin ve yozlaşmış toplum, boşanmayı kolayca satın alınabilir kılan ve aynı zamanda kamuoyunda skandala yol açmayan bir sistemi tercih ediyordu.

Köylüler ise ayrı bir sınıf oluşturuyordu ve Batı kültürünün etkisinden büyük ölçüde uzak kalmışlardı. 1864 yasasının yasama organları bu gerçeği kabul ederek, oluşturulan resmî mahkemelerin altında köylülere özgü mahkemelerin varlığını sürdürmesine izin verdiler. Bu özel mahkemeler aslında yalnızca birkaç yıl öncesinde kurulmuştu.

1861’de serfliğin kaldırılmasına kadar köylü serfler efendilerinin yargı yetkisi altındaydı. Özgürlük fermanı, bu yetkiyi kaldırdı ve her volostta köylülere özgü bir mahkeme kurulmasını öngördü. Bu mahkemelerin hakim ve jüri üyeleri köylülerin yıllık volost meclisi tarafından seçiliyordu. Bu mahkemelerde yazılı yasaların önemi azdı; kararlar daha çok yerel geleneksel hukuka dayanıyordu. Adalet anlayışı ataerkil ve kaba olmakla birlikte işlevseldi. 100 rubleye kadar olan tüm sivil davalara ve tarafların rızasıyla daha büyük davalara bakabiliyorlardı. Küçük hırsızlıklar, topluluk düzeninin ihlali gibi durumlarda da polis mahkemesi işlevi görüyorlardı. Ayrıca köy topluluğunda düzeni ve aile içi disiplinini korumakla yükümlüydüler; dini kuralları ihlal edenleri, eşlerini döven kocaları, çocuklarını kötü muamele eden ebeveynleri cezalandırıyorlardı. Dayak cezası da köylüler tarafından para ya da hapis cezasına tercih edildiğinden sık rastlanan bir yaptırımdı. Hakimler genellikle tamamen okuma yazma bilmeyen kişilerdi; bu da mahkeme kâtibine (*pisar*) büyük güç veriyor ve bu kişiler genellikle yolsuzluğa açık oluyordu.

Köylüler volost mahkemesine gitmeye zorunlu değildi; polis komiserine (*stanovoy*) veya toplum yargıçlarına başvurabiliyorlardı. Ancak ülkenin seyrek nüfuslu olması nedeniyle uzun mesafeler bu yolu güç kılıyordu. Öte yandan, volost mahkemelerinin kararlarına itiraz hakkı yoktu; yalnızca yetkisini aşması veya yasa dışı karar vermesi halinde köylü işlerinden sorumlu ilçe komitesine başvurulabiliyordu. Bu komite, 1866’da oluşturulan toplum arabulucuları (*mirovye posredniki*) meclisinin yerine geçmişti.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* ''Karamazov Kardeşler'', 1864 sonrası yargı usulünün bir temsili