İran-Özbek savaşları

**İran-Özbek Savaşları** ( ) 1502 ile 1788 yılları arasında Özbek ile İran hanedanları arasında bir dizi çatışmadır.

## Safevi-Özbek Savaşları (1502-1510)
1502'de, Muhammed Şeybani'nin Ferganan hükümdarı Babür'ün istilasını bastırmasından kısa bir süre sonra, Safevi imparatoru I. İsmail İran'ın geri kalanını fethetmiştir. Şeybani ve atlıları, 14. yüzyılın sonlarında acımasız Timur tarafından kurulan büyük bir süper güç olan Timur İmparatorluğu'na akınlar düzenlemeye başladı. Bedi el-Zaman, yardım için İran şahına başvurdu ve İsmail, Şeybaniler ile savaşa girdi.

Şeybani, 1507'de Timurluların güney başkenti Herat'ı ele geçirip ardından kuzeyde Kazak Hanlığı ile savaşa girdi. Bu sırada Badi, İran İmparatorluğu'na sığınmıştı. İsmail ve Timurlu ordusu güçlerini birleştirerek Özbek ordusuyla karşılaşmaya hazırlandı. Merv Muharebesi'nde müttefik ordu Şeybanileri bozguna uğrattı ve Şeybani kaçmaya çalışırken öldürüldü. Bu, Şeybani İmparatorluğu ve Şeybani ile İran İmparatorluğu ile arasındaki savaşların sonu oldu.

## Sonrası
Timurlu Hanedanlığı, 1510-1525 yılları arasında Babür tarafından fethedildi ve Babür, hükümdar olarak iktidarı ele geçirdi. 1526'da Babür, Hindistan'ı işgal etti ve Hindistan'da Babür İmparatorluğu adını alarak Timurlular'ın egemenliğini genişletti.

## Mâverâünnehir'in Yeniden Fethi
Gazdevan Muharebesi, Kasım 1512'de, Babür İmparatorluğu'nun desteklediği Safevi ordusu ile Özbek ordusu arasında, günümüzde Özbekistan sınırları içinde yer alan Gicduvan şehri yakınlarında meydana gelmiştir.

Babür, Buhara yakınlarındaki Köli Melik Muharebesi'ndeki yenilgisinden sonra, Belh'te Safevi İran Şahı I. İsmail'e hizmet eden komutan Biram Han Karamanlu'dan yardım istemiştir. Biram'ın müfrezesinin ek desteğiyle, Özbekler sonunda Hisar ülkesinden çekildi. Bu zaferden sonra ve Köli Melik'teki yenilgisine yanıt olarak Babür, Mâverâünnehir'deki Özbekleri nihayet yenmek için kullanabileceği ek bir güç istemek üzere Şah İsmail I'i şahsen ziyaret etti. Şah bunun üzerine Horasan'ın yerleşimini emanet ettiği maliye bakanı Necm-i Sani'yi çağırdı. İsmail, ona daha önce sahip olduğu toprakları geri almak için Babür'e yardım etmesi talimatını verdi.

Belh'e vardığında Necm, Herat valisi, Horasan emirleri ve Belh'ten Biram Han'ı da yanına alarak bizzat Mâverâünnehir'e yürümeye karar verdi. Ceyhun'u geçen Necm, kısa süre sonra Babür'e katılarak 60.000 kişilik bir ordu kurdu.

## II. Abdullah Han'ın Horasan'ı İşgali (1580'ler)
1583 yılında Abdullah Han II'nin oğlu Abdülmümin, Safevi topraklarına bir sefer düzenleyerek Meşhed şehrini yağmalamıştır. Aynı yıl II. Abdullah Han, tüm Özbeklerin Hanı ilan edililmesinin ardından güçlü Buhara Hanlığı resmen kuruldu.

1584'te II. Abdullah Han, Bedehşan'ı ve 1588'de Horasan'ı ilhak etti.

Maveraünnehir, Türkistan, Kaşgar, Deşt-i Kıpçak, Harezm, Belh ve Bedehşan'ın tamamını egemenliği altına aldıktan sonra Horasan'ı Kızılbaşlardan kurtarmayı hedeflemiş ve Horasan'ın en uç noktası olan Yer-Küpruk'a kadar olan bölgeyi I. Tahmasb'ın oğlu Şah Abbas'tan almıştır.

## Şah Abbas'ın 1602'deki Başarısız Seferi
1602'de I. Abbas, 10.000 tüfekçi ve yaklaşık 300 top da dahil olmak üzere 40.000 askerle Belh'e yürümüştür; bu ordu, o dönemde Batı Avrupa'dakilerden daha büyük bir saha gücüydü. Ancak erzak ve su eksikliği, Abbas'ın toplarının çoğunu kaybettiği aşağılayıcı bir geri çekilmeye yol açtı. 1602'de Özbek lider Baki Muhammed Han tarafından alt edildi.

## Şah Murad'ın Merv Kaçar Beyliği'ne Karşı Seferi
1785'te, İran'a karşı akınlar için üs olarak kullanmak amacıyla Merv'deki Kaçar Beyliği'ne karşı bir sefer başlattı. Vali Bayram Ali Han Kaçar'ı öldürmüş ve 1788'de bölgeyi tamamen ele geçirmiştir. 1788'de Şah Murad, Merv'e doğru ikinci seferini düzenleyerek şehri fethetti ve sulama sistemini yok etti. Hacı Muhammed Hüseyin güvenliği için İran'a kaçmak zorunda kalınca beylik sona ermiştir.

## Kaynakça