Kapitalist barış teorisi

**Kapitalist** ya da **ticari barış teorisi**, açık pazarların devletler arasında daha barışçıl davranışlara katkıda bulunduğunu ve gelişmiş piyasa odaklı ekonomilerin birbirleriyle çatışmaya girme olasılığının daha düşük olduğunu öne sürer. Demokratik barış teorisi ve kurumsalcı barış argümanlarıyla beraber, ticari barış Kantçı barış üçgeninin bir parçasını oluşturur. Ticari barış için öne çıkan mekanizmalar, kapitalizm, ticaret bağımlılığı ve sermaye bağımlılığının savaş maliyetlerini artırması, grupları savaşa karşı lobi yapmaya teşvik ettiği, liderlerin savaşa girmesini zorlaştırdığı ve fetihlerin ekonomik faydalarını azalttığı düşüncesi etrafında döner.

Akademisyenler, ticari barış tezinin ampirik ve teorik geçerliliğini ve teorini arkasındaki mekanizmaları tartışmışlardır. Mevcut araştırmaların bri incelemesine göre ekonomik karşılıklı bağımlılık ve çatışma arasındaki ilişkiye dair kanıtlar kesin değildir.

## Tarihi
Tatlı ticaret (doux commerce) kavramıyla yakından ilişkili olan ticari barışın felsefi kökleri, Montesquieu, David Hume, Richard Cobden, Immanuel Kant, Joseph Schumpeter, Norman Angell ve klasik ekonomi teorisine kadar uzanmaktadır. 19. yüzyılda, ticari barışın savunucularının çoğu siyasi sol görüşlüydü ve serbest ticareti barışçıl ve müferreh bir dünya düzeni için gerekli görüyorlardı.

Immanuel Kant, 1795 tarihli "Ebedi Barış" adlı makalesinde, diğer şeylerin yanında "ticaret ruhu... er ya da geç her ulusu ele geçirir ve savaşla bağdaşmaz" diye savunmuştur. 20. yüzyılın başlarında Norman Angell, modern ekonomilerde ticaretin karşılıklı bağımlılığının savaşı karsız hale getirdiğini savundu. Daha sonra Joseph Schumpeter, kapitalizmin ilerlemesiyle insanların "savaşçı olamyan bir mizaç" geliştirdiklerini gözlemledi. Karl Polanyi, ''Büyük Dönüşüm'' adlı eserinde, uluslararası finansın ortaya çıkmasının Napolyon Savaşları'nın sonu ile I. Dünya Savaşı arasındaki dönemde Avrupa'da barışın sağlanmasına en büyük katkı sağlayan faktör olduğunu savunur.

## Teori

### Ticari karşılıklı bağımlılık
Kapitalist barış için ticari karşılıklı bağımlılık teorisi, klasik ekonomi teorisinin temelleri üzerine inşa edilmiştir. Kant'a kadar uzanan bu fikir, kapitalist barışın orijinal teorik açıklaması haline gelmiştir. 1996 yılında Erich Weede, ticaret ve serbest piyasaları kalkınma ve barışla ilişkilendirerek, ticaretin karşılıklı bağımlılığının uluslararasında barışa yol açtığını öne sürmüştür. Weede bunu, "kapitalist barış" olarak adlandırdığı kavramla devam ettirmiştir. Daha sonraları, ticaret ve kalkınma arasındaki bağlantıya ilişkin ampirik bulgular sorgulanmaya başlanmıştır çünkü bir araştırmaya göre kişi başına düşen gayri safi yurtiçin hasıla ile ölçüldüğünde, dış ticaretin gayri safi yurtiçi hasılaya oranının yalnızca 0.08 olduğu ortaya çıkmıştır. Stephen Gent ve Mark Crescenzi, ekonomik karşılıklı bağımlılığın, pazar gücü üzerindeki devletler arası çatışmaları azalttığını savunmuştur.

Katherine Barbieri, ticari barış tezini reddedip bu tez için yalnızca sınırlı ampirik destek bulduğunu açıklamıştır. Mariya Grinberg'in 2021 yılında International Security dergisinde yayınlanan bir çalışmasına göre devletlerin birbirleriyle savaş halindeyken bile sıklıkla ticaret yaptıklarını ortaya koymuş ve bu da ticaretin karşılıklı bağımlılığının önleyici gücü hakkında soruları ortaya çıkarmıştır. Bazı akademisyenler, asimetrik bağımlılık ve göreceli kazançların çatışmayı tetikleyebileceğini savunmaktadır. Henry Farrell ve Abraham Newman, karşılıklı bağımlılığın küresel ekonomik ağlardaki önemli düğümler için rekabeti kışkırtarak çatışmayı tetikleyebileceğini savunmaktadır.

Dale Copeland'a göre ticaret devletlerarası ilişkiler üzerinde barışçıl bir etki yaratabilir ancak bu devletlerin gelecekte ticaretin getirilerinden yararlanacaklarına inanmaları durumunda mümkündür. Barry Buzan, "Liberal ve merkantalist yapılar, güç kullanımında hem olumlu hem de olumsuz etkilere sahiptir ancak bu etkiler, güç kullanımını düzenleyen ekonomik olmayan faktörlerle tamamlandığında önem kazanır" demiştir.

Eşi görülmemiş bir küreselleşme ve ekonomik karşılıklı bağımlılık döneminin ortasında patlak veren I. Dünya Savaşı, ekonomik karşılıklı bağımlılığın savaşı önleyemediğini hatta savaşa katkıda bulunduğunu göstermektedir. Diğer akademisyenler ise I. Dünya Savaşı'nın liberal teori için bir başarısızlık olduğunu söyler. Eric Gartzke ve Yonatan Lupu, I. Dünya Savaşı'nı ateşleyen devletler arasında ticari karşılıklı bağımlılığın eksik olduğunu savunur. Patrick McDonald ve Kevin McSweeney, I. Dünya Savaşı öncesindeki dönemde küreselleşmenin ticaretin serbestleşmesinden değil ulaşım maliyetlerindeki düşüşlerden kaynaklandığını ve bu yüzden I. Dünya Savaşı öncesi dönemin kapitalist barış tezini test etmek için iyi bir örnek olmadığını savunmaktadır.

2021'de PNAS'ın yaptığı araştırmaya göre ticaretin açıklığının deniz ulaşımının darboğaz noktalarının yakınındaki stratejik konumlar üzerinde çatışma riskini önemli ölçüde azalttığını ortaya koymuştur.

### Ekonomik normlar teorisi
Michael Mousseau, "ekonomik normlar teorisi" olarak adlandırdığı şeyi savunur. Bu teoriye göre, gelişmiş piyasa ekonomisine sahip devletlerin liderleri, sağlam bir küresel pazarı korumak için tüm devletlerin kendi kaderini tayin etme ilkesini korumaya büyük önem vermektedirler. Zayıf iç pazara sahip devletlerin liderleri ise küresel pazarı korumaya pek önem vermemektedirler.

Ekonomik normlar teorisi, birçok düşük gelirli toplumda yaygın olan kayırmacı ekonomik koşullarını ve birçok yüksek gelirli toplumda yaygın olan sözleşme yoğun ekonomiyi, farklı siyasi çıkarlar ve alışkanlıklarla ilişkilendirir.

Ekonomik normlar teorisi, demokrasi ile barış arasındaki nedensel ilişkinin sahte olduğunu ortaya koyduğu için demokratik barışa alternatif bir açıklama olarak ortaya çıkmıştır. Mousseau, sözleşme yoğun ekonomileri hem demokrasinin hem de barışın olası bir nedeni olarak tanımlar. Sözleşme yoğun ekonomileri, hayat sigortası sözleşme oranlarının ve net göç oranlarının yüksek olduğu ekonomiler olarak tanımlar. Bu açıklama, sosyal bilimlerde yaygın kabul gören iki unsura dayanmaktadır: sınırlı rasyonellik ve kliyentalist ile sözleşme yoğun ekonomiler arasındaki farklı hiyerarşiler. Sözleşme yoğun toplumlarda, bireyler yabancılar arasındaki sözleşmeleri uygulayan devlete sadıktırlar. Sonuç olarak bu toplumlardaki bireyler, devletlerinin sözleşmeleri güvenilir ve tarafsız bir şekilde uygulamasını, bireysel haklarını korumasını ve genel refahı artırmak için çaba göstermesini beklerler. Ayrıca, sınırlı rasyonellik varsayımıyla, sözleşmelerde yabancılara güvenmek zorunda olan bireyler, yabancıalra güvenme ve evrensel hakları, tarafsız hukuku ve liberal demokratik hükûmeti tercih etme alışkanlıkları geliştirecektir. Buna karşılık, sözleşme yoğunluğu düşün toplumlarda bireyler, grup liderlerinin emirlerine uymayı ve grup dışındakilere güvenmemeyi alışkanlık haline getirecektir.

Ekonomik normlar teorisine göre, sözleşme açısından zengin ülkelerdeki insanlar kalıcı ve olumlu bir barışın tadını çıkarır. Devletleri halkın taleplerine uyduğu ve güvenilir bir şekilde tarafsız kaldığı sürece, sözleşme yoğun ekonomilere sahip ülkelerdeki bireyler, ülke içinde ve dışında herkesin haklarına ve maddi refahına ilgi duyarlar. Sonuç olarak, sözleşme yoğun ülkeler sadece birbirleriyle savaşmaktan kaçınmakla kalmaz, aynı zamanda birbirlerinin maddi refahını artırmayı amaçlayan yoğun düzeyde karşılıklı işbirliği yaparlar. Buna karşılık sözleşme açısından zayıf ekonomilere sahip ülkelerin liderleri, egemen grupların çıkarlarını gözetir ve ülke içinde veya dışında olsun, dış grupların üyelerinin güvenliği ve refahıyla ilgilenmezler. Mosseau, 2019 yılında yaptığı bir analizde, Birleşmiş Milletler Genel Kurulu'ndaki oy verme eğilimlerinin ekonomik normlar teorisini desteklediğini savunmuştur.

Mousseau'nun teorik açıklamasının bir itiraz kaynağı, hayat sigortası sözleşmelerinin "toplumda son derece kurumsallaşmış bir sözleşme normunu gösterdiğini çünkü hayat sigortası sözleşmesi yapmanın büyük ölçüde güven gerektirdiğini" öne sürmesidir. Bu konuda "Sözleşme yoğun toplumlarda... yabancılarla sözleşme yapmak, bu sözleşmeleri... hukukun eşit uygulanmasıyla yürürlüğe koyan devlete sadakati teşvik eder" der ve "Pazar toplumlarını diğerlerina yıran şey, mülk müsaderelerinin tarafsızlık ve hukukun üstünlüğü ilkeleri doğrultusunda gerçekleştirilmesidir" diye ekler. Ancak, Mousseau'nun hayat sigortası verileri için referans gösterdiği kaynak (Beck ve Webb), "... hukukun üstünlüğü veya yolsuzluk, ülkeler arasındaki hayat sigortası yoğunluğu farklılıklarını açıklayamaz" der. Buna karşılık, "kişi başına gelir, enflasyon ve bankacılık sektörünün gelişimi, ülkeler arasında ve zaman içinde hayat sigortası tüketiminin en sağlam belirlericileridir" argümanı sunulur. Dolayısıyla, hayat sigortasının gerçekten "bir toplumda yüksek düzeyde kurumsallaşmış bir sözleşme normunu gösterip göstermediği" konusu tartışmalıdır.

Mousseau'nun kapitalist barış teorisi açıklamasıyla ilgili bir başka itiraz, 1816 ile 1992 yılları arasında Latin Amerika'da gerçekleşen neredeyse tüm müdahaleleri göz ardı etmesidir. Bu durum, yazarın "yüksek düzeyde demorkatik ikili ilişkilerde, karşılıklı tavizlerle askeri çatışmaların çözülme olasılığının yaklaşık 3 kat daha fazla olduğu" sonucuna varmasına olanak tanımaktadır.

### Maliyetli sinyalleme
Bazı akademisyenler, ticaret akışı ve sermaye akışı daha fazla olan ülkelerin, maliyetli sinyalleme imkanına sahip oldukları için çatışmaya girme olasılıklarının daha düşük olduğunu savunmaktadır. Bu ülkeler açık tehditlerde bulunduklarında, tehditleri ciddiye alınır çünkü tehditlerin yayınlanması yatırımcıları ve tüccarları ülkeden yatırımlarını ve ticaretlerini çekmeye yönlendirir. Bu da krizlerin istemeden savaşa dönüşme olasılığını azaltır.

### Sermaye ve finans
Stephen G. Brooks, bazı çalışmalarında, finansın küreselleşmesi ve çokuluslu şirketlerin yükselişinin daha barışçıl bir uluslararası sisteme katkıda bulunduğunu savunmuştur. 2005 yılında yaptığı bir çalışmada, sermayenin geniş hareketliliğine ve karmaşık küresel tedarik zincirlerine sahip bir uluslararası sistemde ekonomik amaçlarla fetih yapmanın anlamsız ve ters etki yarattığını savunmaktadır. 2013 yılında yaptığı bir çalışmada "artık savaşa olumlu bakan ve bu tercihi ile hükûmete baskı yapan hiçbir ekonomik aktör kalmadı... küresel ekonominin mevcut yapısı, doğrudan yabancı yatırımların, önceki dönemlerde mümkün olmayan bir şekilde, fetihlerin etkili bir ikamesi olarak hizmet etmesini mümkün kılıyor" demiştir.

### Devletin büyüklüğü
Patrick J. McDonald, küçük hükûmetlerin büyük veya sosyalist hükûmetlere göre savaşmak için vergi artırmaya daha bağımlı olduğunu savunmuştur. Bu durum, küçük hükûmetlere sahip ülkelerin taahhütlerini büyük hükûmetlere sahip ülkelere göre daha güvenilir hale getirir ve küçük hükûmetlere ve dolayısıyla "kapitalist" ekonomilere sahip ülkelerin çatışmalardan kaçınmak için daha iyi bir konumda olmalarını sağlar.

### Başkalarını zorla yönetmek
Bu teori, insanlar savaşa karşı çıkmak istiyorlarsa karşı çıkmaları gereken şeyin devletçilik olduğunu öne sürer. Bireyin kolektif için feda edilebilir bir varlık olduğu, bazı insanların başkalarını zorla yönetme hakkında sahip olduğu ve bazı sözde "iyilik" bunun haklı gösterilebileceği gibi kabileci düşünceler sürdüğü sürece bir ulusun içinde ve uluslar arasında barış olamaz inancı savunulur.

### Fetihlerden elde edilen ekonomik faydaların azalması
Richard Rosecrance'a göre, devletler ekonomik açıdan açık bir uluslararası sistemde ticaret ve doğrudan yabancı yatırımlar yoluyla güç biriktirebilir ve güvenliklerini artırabilirken daha önceki dönemde devletler toprak fetihleri yoluyla güç biriktiriyorlardı. Peter Liberman, devletlerin 20. yüzyılda fetihlerden fayda sağladığını savunarak Rosecrance'ı çürütmüştür.

## McDonald's teorisi
Thomas L. Friedman'ın 1999 tarihli ''Lexus ve Zeytin Ağacı'' adlı kitabında şu ifade yer almaktadır: "McDonald's'ın bulunduğu iki ülke, McDonald's'ın kurulmasından bu yana birbirleriyle savaşmamıştır." O, bir ülkenin ekonomik gelişimi, McDonald's ağını destekleyecek kadar güçlü bir orta sınıfa ulaştığında, o ülkenin bir "McDonald's ülkesi" haline geleceğini ve artık savaşmakla ilgilenmeyeceğini belirterek bu inancı bir teori olarak destekledi.

### Eleştiriler
Kitap yayınlandıktan kısa bir süre sonra NATO, Yugoslavya'yı bombaladı. Bombardımanın ilk gününde, Belgrad'daki McDonald's restoranalrı öfkeli protestocular tarafından yıkıldı ve bombardıman sona erdikten sonra yeniden inşa edildi. Kitabın 2000 baskısında Friedman, bu istisnanın kuralı doğruladığını savundu. Savaşın çabuk sona ermesinin nedenlerinden birisi olarak Sırp halkının "McDonald's'ın simgelediği" küresel sistemdeki yerini kaybetmek istememesi olduğunu öne sürdü.

2022'de Rusya'nın Ukrayna işgali ile kural yine ihlal edildi. Hem Ukrayna hem de Rusya'da işgal öncesinde önemli sayıda McDonald's restoranı vardı. McDonald's daha sonra Rusya'daki tüm restoranalrını Sibirya'daki bir lisans sahibine sattı.

2023 yılında, İsrail-Hizbullah çatışması kapsamında İsrail'in Lübnan'a saldırmasına yanıt olarak Massachusetts Amherst Üniversitesi'nden Profesör Paul Musgrave "McDonald's teorisi sonrası bir dönemdeyiz" dedi.

## Dell teorisi
Dell çatışma önleme teorisi ya da Dell teorisi, Thomas Friedman tarafından ''The World is Flat (Dünya Düzdür)'' adlı kitabında savunulmuştur. Bu teori, Friedman'ın önceki McDonald's teorisinin güncellenmiş bir versiyonudur: 

: "Dell Teorisi şudur: Dell gibi büyük bir küresel tedarik zincirinin parçası olan iki ülke, aynı küresel tedarik zincirinin parçası oldukları sürece birbirleriyle savaşmayacaktır."

### Eleştiriler
Dell teorisi, Şubat 2014'te Rusya'nın Ukrayna'yı işgal etmesi, Kırım'ı ele geçirmesi ve Ukrayna'da üretilen helikopter ve uçak jet türbinleri dahil olmak üzere Rusya'yı temel askeri ve sivil bileşenlerden mahrum bırakmasıyla başarısız oldu. Bu ürünlerin sınırlı tedariki, Rusya'nın Ukrayna'ya karşı savaşını sürdürmesini olumsuz etkiledi.

## Ayrıca bakınız

* Big Mac Endeksi
* Tatlı ticaret
* Dünya Düzdür: Yirmi Birinci Yüzyılın Kısa Tarihi
* Demokratik barış teorisi
* Ekonomik liberalleşme
* Immanuel Kant
* Ölüm tacirleri
* Liberalizm (uluslararası ilişkiler)
* Ultra emperyalizm
* Wandel durch Handel

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Gartzke, Erik. "The capitalist peace." *American journal of political science* 51.1 (2007): 166–191. online
* Gat, Azar. *The causes of war and the spread of peace: but will war rebound?*  (Oxford University Press, 2017).
* Gill-Tiney, Patrick. "A Liberal Peace?: The Growth of Liberal Norms and the Decline of Interstate Violence." *Journal of Conflict Resolution* (2021): 00220027211035554. online
* Kulnazarova, Aigul, and  Vesselin Popovski, eds. *The Palgrave Handbook of Global Approaches to Peace* (Palgrave Macmillan, 2019)
* Schneider, Gerald, and Nils Petter Gleditsch. "The capitalist peace: The origins and prospects of a liberal idea." *International Interactions* 36.2 (2010): 107–114. online
* Shea, Patrick E. "Money Talks: Finance, War, and Great Power Politics in the Nineteenth Century." *Social Science History* 44.2 (2020): 223–249; argues the Rothschilds helped Europe avert war in several episodes.
* Smith, Andrew D., and Laurence B. Mussio. "Canadian Entrepreneurs and the Preservation of the Capitalist Peace in the North Atlantic Triangle in the Civil War Era, 1861–1871." *Enterprise & Society* 17.3 (2016): 515–545. online