II. Mithridatis (Part kralı)

**II. Mithridatis** ( *Mihrdāt*), MÖ 124'ten 91'e kadar Part İmparatorluğu'nun kralıydı. Hanedanının şimdiye kadar hüküm süren en büyüklerinden biri olarak kabul edilen kendisi, antik çağda **Büyük Mithridatis** olarak biliniyordu.

II. Mithridatis, selefi I. Erdevân'ın ani ölümünün ardından kral olarak taç giydi. Hem doğuda hem de batıda askeri baskı nedeniyle gerileyen bir imparatorluğun mirasçısı olan II. Mithridatis, Harakini'nin bağlılığını kazanarak ve isyancı Elymais Krallığı'nı ve ayrıca Babil'e sürekli baskın yapan Arapları bastırarak Mezopotamya'daki durumu hızla istikrara kavuşturdu. II. Mithridatis, Part egemenliğini Ermenistan, İberya ve muhtemelen Kafkas Albanya krallıklarının Part vasal devletleri haline geldiği Kafkasya'ya genişleten ilk Part kralıydı. Doğuda, her iki selefini de öldüren Baktriya'daki göçebe kabileleri yendi ve fethetti. Suren Hanesi'ne tımarlık olarak verilen Sistan da yeniden fethedildi. MÖ 114/113'te Suriye'deki Dura-Europos'u Selefkîler'den ele geçirdi ve MÖ 95'e gelindiğinde kuzey Mezopotamya krallıkları Adiabene, Karduya ve Osroene onun otoritesini kabul etti. II. Mithridatis yönetimi altında, Part İmparatorluğu zirve noktasında Suriye ve Kafkasya'dan Orta Asya ve Hindistan'a kadar uzanıyordu. Part İmparatorluğu'nun ilk kez Roma ve Han Hanedanlığı ile diplomatik ilişkiler kurması II. Mithridatis döneminde oldu.

Ahameniş geleneklerinin savunucusu olan II. Mithridatis, iktidardaki Arsakes hanedanının İran Ahameniş İmparatorluğu ile olan ilişkisini vurgulamaya kararlıydı. Düzenli olarak Kralların kralı unvanını kullanan ilk Part hükümdarıydı ve daha önceki seleflerinin kullandığı Helenistik tacın aksine, kendisini paralarının ön yüzünde İran tacıyla tasvir ediyordu. Ayrıca sikkelerinin arka yüzündeki *[[omphalos]]u* Ahameniş kökenli yüksek arkalıklı bir tahtla değiştirdi.

## İsim
"Mithridatis", eski İran güneş tanrısının adı olan " Mithra tarafından verilen" anlamına gelen İranlı *Mihrdāt* isminin Yunanca tasdikidir. İsmin kendisi Eski İran *Miθra-dāta-* kelimesinden türemiştir. Mithra, Zerdüşt kaynaklarında öne çıkan bir şahsiyettir ve burada *khvarenah'ın*, yani krallık şerefinin hamisi rolünü oynar. Mithra, geç İran Ahameniş İmparatorluğu döneminde önemli bir rol oynadı ve Yunan tanrıları Apollon veya Helios veya Babil tanrısı Nabu ile ilişkilendirildiği Yunan Selefkî dönemi boyunca büyümeye devam etti. Mithra'nın rolü Partlar döneminde zirveye ulaştı ve modern tarihçi Marek Jan Olbrycht'e göre " Helenistik dönemde Zerdüştlerin yabancı inançların yayılmasına karşı verdiği mücadelelerden kaynaklanıyor gibi görünüyor."

## Babasının kimliği
II. Mithridatis'in babasının kimliği belirsizdir. 2. yüzyıl Romalı tarihçi Justinus'a göre II. Mithridatis, selefi I. Erdevân'ın oğluydu. Ancak MÖ 119'a ait bir çivi yazılı tablette II. Mithridatis'ten "Kardeşim Erdevân'ı öldüren Gutyalılardan, karşılarına (birlikler) yerleştirdim ve onlarla savaştım; aralarında iki adam dışında büyük bir öldürme gerçekleştirdim." şeklinde bahsedilmektedir.

* Priapatius'un Oğlu: Vesta Sarkhosh Curtis'e (2019) göre II. Mithridatis çivi yazısında I. Erdevân'dan kardeşi olarak bahsetmektedir. II. Mithridatis'in Priapatius'un (aynı zamanda Friapatak olarak da yazılır) oğlu olduğunu ileri sürer ve bu da MÖ 91/90'da Nisa'da oluşturulan bir ostracon tarafından desteklenmektedir. Ostracon'da, bir Part kralı, büyük olasılıkla II. Mithridatis'in oğlu Gotarzes'ten "Arsakes Kralı, Arsakes'in [I] yeğeninin oğlu Friapatak'ın torunu" olarak bahsedilir.
* I. Erdevân'ın Oğlu: Olbrycht (2010), II. Mithridatis'in I. Erdevân'ın kardeşi değil, onun oğlu olduğunu öne sürüyor. Priapatius'un MÖ 176'da ölmesi nedeniyle II. Mithridatis'in tahta çıktığı sırada orta yaşlı bir adam olacağını belirtiyor. Olbrycht'e göre, "İmkansız olmasa da, II. Mithridatis'in taht için doğal yarışmacılarının II. Fraates ve I. Mithridatis'in oğulları olması nedeniyle bu tarihsel olarak pek olası değildir." I. Mithridatis ve I. Erdevân'ın (Priapatius'un oğulları) aksine, II. Mithridatis *Theopatoros* ("babası tanrı olan") unvanını kullanmadı. Erdevân isimli bu kardeş çivi yazısında kral olarak geçmiyor ve büyük olasılıkla savaşta ölen yüksek rütbeli bir subaydı.

## Mezopotamya ve Kafkasya'ya ilk seferler

Onun tahta geçtiği dönemde Part İmparatorluğu Batı ve Doğu'daki askeri baskılardan dolayı sarsılıyordu. Doğulu göçebelerin elindeki birkaç aşağılayıcı yenilgi, krallığın gücünü ve prestijini zayıflatmıştı. II. Mithridatis, başlangıçta Partlarla savaşan Harakini hükümdarı Hyspaosines'in bağlılığını hızla kazandı ve MÖ 127'de Babil'i kısa süreliğine ele geçirdi. Hyspaosines, Arsakes'in tahta tahtını II. Mithridatis'e tanrı Bel'e hediye olarak geri verdi. II. Mithridatis artık gözlerini, başlangıçta doğrudan Part yönetimi altında olan, ancak I. Erdevân'ın ölümünden sonra bağımsız Elam kralı Pittit tarafından ele geçirilen Elymais'e çevirdi. II. Mithridatis, Elymais'i işgal etti ve Susa'yı ele geçirdi. Daha sonra son bir savaşta Pittit'le karşılaştı ve burada onu yenerek Elymais'i fethetti. Aynı sıralarda Hyspaosines öldü ve Part komutanı Sindates, Harakini'nin valisi olarak atandı.

Part egemenliğinin Kafkasya'ya yayılması ilk kez II. Mithridatis döneminde oldu. Ermenistan'ın Küçük Asya, Kafkaslar ve İran arasındaki stratejik konumunu fark etti.  II. Mithridatis Ermenistan'ı işgal etti ve kralı I. Artavasdes'e Part hükümdarlığını kabul ettirdi. I. Artavasdes, oğlu ya da yeğeni olan II. Tigran'ı Partlara rehin vermek zorunda kaldı. Ermenistan üzerindeki kontrol, hanedanın sonuna kadar Part politikasının en temel hedeflerinden biri olarak kalacaktı. İberya gibi diğer Kafkas krallıkları da büyük olasılıkla bir Part vasal devleti ve muhtemelen Kafkas Albanya'sı haline geldi. Part sikkelerinin Ermenistan ve Kafkasya Arnavutluk'unun yanı sıra İberya'da da büyük miktarda dolaşımı, bu krallıkların Partların etkisiyle etkilendiğini göstermektedir. Babil belgelerine göre Babil, sürekli olarak Arapların akınlarına maruz kalıyordu ve bu durum II. Mithridatis'i oldukça tedirgin etmişti. MÖ 119 yılı baharında bir Part kuvveti Arapları, akınlarını bir süre durduracak kadar ağır bir yenilgiye uğrattı.Gücün II. Mithridatis tarafından mı yoksa bir Part komutanı tarafından mı yönetildiği belli değildir. Part kuvveti büyük olasılıkla daha sonra, görünüşe göre doğudaki göçebelere karşı yaklaşan sefere katılmak için Medya'ya doğru yola çıktı.

Part çıkarları aynı zamanda Selefkî kralı (*[[basileus]]*) VII. Antiohos'i () MÖ 129'da yenen II. Fraates'ten () sonra ilk kez Partlar tarafından talep edilen Suriye'ye yönelikti. MÖ 114/113'te II. Mithridatis, Fırat üzerinde yer alan önemli Selefkî kenti Dura-Europos'u ele geçirdi. Selefkî diyarı o zamanlar zayıftı ve Nabatîlere, çeşitli yerel krallara, Yahudilere ve Suriye ve Fenike'deki Yunan şehirlerine karşı bitmek bilmeyen iç çekişmeler ve iktidar mücadeleleri içindeydi.

## Doğudaki savaşlar
Justinus'a göre II. Mithridatis, "ebeveynlerinin veya atalarının" (*ultor iniuriae parentum*) ölümünün intikamını aldı; bu da onun I. Erdevân ve II. Fraates'i öldüren Toharlar ile savaştığını ve onları mağlup ettiğini gösteriyor. II. Mithridatis ayrıca Batı Baktriya'yı İskitlerden geri aldı. Part sikkeleri ve dağınık raporlar, II. Mithridatis'in adaşı I. Mithridatis () tarafından ele geçirilen Belh, Kampyrtepa ve Tirmiz'i yönettiğini ima etmektedir. Türkmenabat da dahil olmak üzere orta Ceyhun'un kontrolü Partlar için, Mâverâünnehir'den, özellikle Soğdya'dan gelen göçebelerin saldırılarını engellemek için hayati önem taşıyordu. Part sikkeleri Batı Baktriya'da ve orta Ceyhun'da II. Gotarzes'in () hükümdarlığına kadar basılmaya devam etti.

Göçebe istilaları, güçlü Saka egemenliklerinin kurulduğu doğu Part eyaleti Drangiana'ya da ulaşmıştı böylece Sistan ("Saka ülkesi") adının ortaya çıkmasına neden olmuştu. Bu göçebeler muhtemelen I. Erdevân ve II. Mithridatis'in kuzeyde kendilerine uyguladığı baskı nedeniyle bölgeye göç etmişlerdi. MÖ 124 ile 115 yılları arasında II. Mithridatis, bölgeyi yeniden ele geçirmek için Suren Hanesi'nden bir generalin komutasındaki bir orduyu gönderdi. Sistan'ın tekrar Part diyarına dahil edilmesinin ardından II. Mithridatis, bölgeyi Suren generaline derebeyliği olarak ödüllendirdi. II. Mithridatis yönetimindeki Part İmparatorluğu'nun doğu sınırları Arachosia'ya kadar uzanıyordu.

## Batıya doğru daha fazla genişleme ve Romalılarla temas
Tigran, , II. Mithridatis'in onu serbest bırakmasıyla Ermenistan kralı oldu. Tigran, Hazar Denizi'nde "yetmiş vadi" olarak adlandırılan bölgeyi ya rehin olarak ya da II. Mithridatis talep ettiği için II. Mithridatis'e bırakmıştır. Tigran'ın kızı Ariazate, modern tarihçi Edward Dąbrowa'nın sadakatinin bir garantisi olarak Ermeni tahtına çıkmadan kısa bir süre önce gerçekleştiğini öne sürdüğü II. Mithridatis'in oğluyla da evlenmişti. Tigran, MÖ 80'lerin sonuna kadar Part vassalı olarak kalacaktı. Ertesi yıl II. Mithridatis Adiabene, Karduya ve Osroene'ye saldırdı ve bu şehir devletlerini fethederek Part diyarının batı sınırını Fırat'a kaydırdı. Partlar Romalılarla ilk kez orada karşılaştılar. MÖ 96'da II. Mithridatis, memurlarından Orobazus'u Sulla'ya elçi olarak gönderdi. Romalıların gücü ve nüfuzu arttıkça, Partlar Romalılarla dostane ilişkiler kurmaya çalıştılar ve böylece iki güç arasında karşılıklı saygıyı güvence altına alan bir anlaşmaya varmak istediler. Bunu Sulla'nın görünüşte üstünlük sağladığı müzakereler takip etti, bu da Orobazus ve Partların yalvaranlar gibi görünmesine neden oldu. Orobazus daha sonra idam edilecek.

## Çin ile diplomatik faaliyet

MÖ 121'de Han İmparatoru Wu yönetimindeki Çinliler, doğuda Hiung-nu'yu mağlup etmiş ve güçleriyle batıya doğru yayılıyorlardı. Fergana'da Çinliler Partların nüfuz alanıyla karşılaştı. Part sarayına bir Çin heyetinin MÖ 120 yılı için onaylandığı kanıtlanmıştır. Ertesi yıl İpek Yolu ticarete açıldı. İmparatorluğun II. Mithridatis yönetimindeki gücü ve refahı, Çinli bir gezgin tarafından şu şekilde anlatılmıştır:

## Ölüm ve veraset
II. Mithridatis'in hükümdarlığının son yılları, bilim adamlarında II. Mithridatis'in ölümünden (veya son yıllarından) başlayarak Part İmparatorluğu tarihinde otuz yıllık bir döneme atıfta bulunan "Part Karanlık Çağı " olarak adlandırılan bir dönemde gerçekleşti. Görünüşte örtüşen bir dizi hükümdarlık dönemi dışında imparatorlukta bu dönemde yaşanan olaylara ilişkin net bilgilerin bulunmaması nedeniyle "Karanlık Çağ" olarak anılır. Bu sadece II. Orodes'in]] hükümdarlığının başlangıcı  ile birlikte, Part hükümdarlarının soyunun yeniden güvenilir bir şekilde izlenebildiğidir. Madeni paralar, kabartmalar ve Babil astronomi günlükleri Gotarzes'i II. Mithridatis'in oğlu ve vârisi olarak etiketliyor. Behistun'daki ağır hasar görmüş bir rölyefe göre Gotarzes, babasının emrinde "satrapların satrapı" olarak görev yapmıştı. MÖ 91 yılında II. Mithridatis'in ölümünden sonra Gotarzes Babil'de kral ilan edildi.

## Kaya kabartması

Batı İran'daki Behistun Dağı'nda, beşinci bir figüre saygı duruşunda bulunan dört figürün tasvir edildiği bir kaya kabartması bulunmaktadır.  Ağır hasar görmüş olan Yunanca yazıtla birlikte kabartma, Alman arkeolog Ernst Herzfeld (ö. 1948) tarafından kısmen yeniden inşaa edilmiştir ve yazıt üzerinde şunlar yazılıdır:

Rahim M. Shayegan (2011), diğer bilim adamlarının aksine, kaya kabartmasının II. Mithridatis'in hükümdarlığı sırasında değil, oğlu ve halefi Gotarzes'in hükümdarlığı döneminde, belki de II. Mithridatis'in krallığı sırasında kendisinin ve subaylarının prestijli statüsünü tasvir ederek onun egemenliğinin meşruiyetini vurgulama girişimi olarak inşa edildiğini ileri sürmüştür. İlk figürü Part satrapı Kofzad ile; ikinci figür Gotarzes döneminde seçkin bir konuma ilk kez yükselen Part komutanı Mitratu ile; üçüncü figür Gotarzes'in oğlu ve vârisi Orodes ile ve dördüncüsü, babasının emrinde "satrapların satrabı" olarak görev yapan Gotarzes ile özdeşleştiriyor.

## İmparatorluk ideolojisi ve Madeni Paralar

MÖ 2. yüzyılın başlarından itibaren Arsakesler, hanedan ideolojilerine, antik Ahameniş İmparatorluğu'nun mirasıyla olan ilişkilerini vurgulayan açık sinyaller eklemeye başlamışlardı. Bu işaretlerin örnekleri arasında, ilk Arsakes kralı I. Arsakes'in () Ahameniş Kralların kralı II. Artaserhas'ın () soyundan geliyordu. Ahameniş unvanları I. Mithridatis'in "Kralların Kralı" unvanı da dahil () Arsakesliler tarafından da üstlenildi; bununla birlikte, başlık yalnızca I. Mithridatis tarafından nadiren kullanıldı ve ilk olarak II. Mithridatis döneminde, y. MÖ 109/8'den itibaren bu unvanın kullanımı düzenli bir özellik haline geldi. Yeni unvan hem madeni paralarda hem de gravürlerde (Yunanca'da BAΣIΛEΥΣ BAΣIΛEΩN olarak tasdik edilmiştir) ve ayrıca *šar šarrāni* olarak tasdik edilen Babil anlatımlarında kullanıldı. II. Mithridatis, Ahameniş mirasının varisi ve koruyucusu olarak seleflerinden daha kararlıydı.

Hükümdarlığının başlangıcında II. Mithridatis, Ekbatan ve Rhages'deki madeni para darphanelerinde kullanılan Yunanca *Soter* ("Kurtarıcı") unvanını kısaca kullandı. Unvanın kullanmasının ardındaki sebep belirsizdir. Olbrycht (2010), göçebelere karşı kazandığı zafer nedeniyle bu unvanı benimsediğini öne sürerken; Grenet (2006), Zerdüştlük'te Mithra'nın kurtarıcı rolüyle bağlantılı olarak *Soter'in* İran bakış açısından Mitraik bir unvan olarak görülebileceğini öne sürdü.

İlk Arsakes hükümdarları, sikkelerinin ön yüzünde, Ahameniş satrapları tarafından da giyilen, *başlyk* olarak bilinen yumuşak bir başlıkla tasvir edilmiştir. I. Mithridatis'den itibaren Helenistik diadem Arsakes kralları tarafından kullanıldı. Diadem, II. Mithridatis'in hükümdarlığının ilk dönemlerinde de kullanıldı, ta ki daha sonra mücevherlerle süslü uzun bir tiara veya *kolah* (uzun şapka) kullanmaya başlayana kadar. Taç, Medya kökenliydi; Ahameniş döneminde, yüksek rütbeli Med subaylar, Medya ulusal kıyafetinin bir parçası olan uzun, kubbeli bir başlık takarlardı. Orta İran'da Partlara komşu olan bir bölge olan Medya, II. Mithridatis yönetimindeki Part krallığının önemli bir parçasıydı.

Justinus'a göre Partça Medce ile birçok özelliği paylaşıyordu. Partlar, Medyan geleneklerine hayrandılar ve görünüşe göre Medya aracılığıyla Ahameniş mirasına aşina olmuşlardı. Tiara, özellikle geç Part döneminde birçok Part kralı tarafından kullanılacaktı. Bu tür taç daha sonra Persis Kralları gibi Partların vasal kralları tarafından da kullanıldı. Sasani İmparatorluğu'nun kurucusu I. Erdeşîr () da bu tiarayı kullandı. I. Erdevân gibi, II. Mithridatis de sikkelerinin ön yüzünde İranlı bir binici kıyafeti (Part pantolonu) giymiş olarak tasvir edilmiştir.

II. Mithridatis'in sikke darphanelerinin arka yüüzü de hükümdarlığı sırasında büyük bir şans görüyor. Arsakes hanedanlığının başlangıcından bu yana, madeni paraların arka yüzünde, Ahameniş satrapı Datamis'in (ö. MÖ 362) madeni paralarına büyük ölçüde benzeyen, *bashlyk* giyen oturan bir okçu tasvir ediliyordu. Okçu başlangıçta bir *difros* üzerinde otururken tasvir edilmişti, ancak I. Mithridatis döneminde bu bir *[[omphalos]]* olarak değiştirildi. Orta İran ve Margiana'daki Merv'deki ilk madeni para darphaneleri de dahil olmak üzere II. Mithridatis döneminde Seleukia ve Susa'da basılan tetradrahmiler aynı tarzı korudu. Ancak Ekbatan ve Rhages'de basılan sikkelerde okçunun sırtına kuyruk benzeri bir kumaş parçası eklenmiştir. MÖ 117-111'de *omfalosun* yerini, ilk olarak Ahameniş döneminde kullanılan yüksek sırtlı bir taht aldı. Uzun kumaş parçası da çıkarıldı. Askeri toplantılar ve seferler sırasında sikkelerinin arka yüzünde bir at veya goritos tasviri yapılmıştır.

## Değerlendirme ve miras

II. Mithridatis, onu şimdiye kadar hüküm süren en büyük ve başarılı Part hükümdarlarından biri olarak gören hem antik hem de modern tarihçiler tarafından olumlu karşılanıyor. Justinus onun hakkında şunları söylüyor;

## Kaynakça
;Özel

;Genel
### Antik çalışmalar
*Strabo, *[[Coğrafya (Strabon)|Geōgraphika]]*.
*Justinus, Epitome of the Philippic History of Pompeius Trogus.

### Modern çalışmalar
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
* 
* 
* 
*  
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
* 
*  
*  
* 
* 
*  
* 
* 
*  
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
* Overtoom, Nikolaus Leo. (2019). A Reconsideration of Mithridates II's Early Reign : A Savior Restores the Eastern Frontier of the Parthian Empire. 43-55 p.&nbsp;In [Parthica : incontri di culture nel mondo antico : 21, 2019][Pisa : Fabrizio Serra, 2019.] - Permalink: http://digital.casalini.it/10.19272/201903501003