Vsevolod Merkulov

**Vsevolod Nikolayevich Merkulov** (;  – 23 Aralık 1953), NKGB (Devlet Güvenliği Halk Komiserliği)'nin başkanlığını Şubat-Temmuz 1941 tarihleri arasında ve tekrar Nisan 1943-Mart 1946 tarihleri arasında yapmış olan Sovyet gizli polisidir. Daha sonraları alaycı bir şekilde "Beria çetesi" olarak tanımlanan grubun önde gelen üyelerinden biriydi.

## İlk yılları
Merkulov 1895 yılında günümüzün Azerbaycan Zagatala şehrinde doğdu. Babası Rus, annesi ise Gürcü soylu sınıfının küçük üyeleriydi. Ordu kaptanı olan babası, 1900 civarında zimmetine para geçirmekten mahkûm edildi ve 1908'de öldü. 1913'te Vsevolod Merkulov, Tiflis Lisesi'nden altın madalya ile mezun oldu ve Saint Petersburg Devlet Üniversitesi Fizik ve Matematik Bölümü'nde öğrenci oldu, ancak mezun olmadı. 1916'da Rus Ordusu'na askere alındı. 1918'de ordudan ayrıldı ve bir süre işsiz kaldığı, daha sonra öğretmenlik yaptığı Tiflis'e taşındı. Eylül 1921'den itibaren, Sovyetlerin Gürcistan'ı işgalinden sonra, Çeka'ya ve onun halefi olan GPU'na katıldı.

Merkulov, Lavrentiy Beria ile ilk kez 1923'te, Beria 24 yaşındayken ve Gürcistan GPU'sunun başkan yardımcısı olarak atandığında tanıştı. Daha sonraki terfilerini Beria'nın himayesine borçluydu. 1925'te Komünist Parti'ye katıldı. 1925'ten 1931'e kadar Gizli Operasyonlar Müdürlüğü Başkanı ve Adzharistan GPU'sunun Başkan Yardımcısıydı. 1931'de Transkafkasya GPU'sunun Gizli Siyasi Dairesi başkanı oldu, ancak kısa süre sonra Beria Transkafkasya komünist partisinin Birinci Sekreteri iken parti çalışmalarına geçti. Beria hakkında "Leninist-Stalinist Partinin Sadık Oğlu" başlıklı bir broşür yazdı. 1936-38 yılları arasında Gürcistan Komünist Partisi Merkez Komitesi Sanayi ve Ulaştırma bölümünün başkanıydı.

## Moskova'ya Transfer
Merkulov, Beria'nın Stalin tarafından Nikolai Yezhov'dan NKVD'nin kontrolünü devralması için seçilmesinden kısa bir süre sonra, Ağustos 1938'de Moskova'ya transfer edildi. Beria, 29 Eylül 1938'de Devlet Güvenlik Ana Müdürlüğü'nün (GUGB) başına geçtiğinde, Merkulov'u yardımcısı olarak seçti. 1939'da Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi üyesi seçildi.

Merkulov, beş aydır tutuklu olan ancak işbirliği yapmayı reddeden Yezhov'un ortağı Yefim Yevdokimov'u sorguladı. 13 Nisan 1939'da Yevdokimov çöktü ve 'Yezhov komplosunun' bir parçası olduğunu 'itiraf etti'. Duruşmasında, topuklarına vurulmanın acısına dayanamadığı için itiraf ettiğini söyledi.

Şubat 1941'de NKVD ikiye bölündü ve Merkulov NKGB Başkanı olarak atandı. 21 Temmuz 1941'de, departmanı tekrar NKVD ile birleştirildi ve Merkulov, Beria'nın altında Halk Komiseri Yardımcısı oldu. 20 Temmuz 1943'te iki departman tekrar ayrıldı ve Merkulov tekrar NKGB'nin başına geçti.

## Savaş Zamanı
Eylül 1939'da, SSCB ve Nazi Almanyası arasındaki paktı'nın ardından Merkulov, Polonya'dan ele geçirilen toprakların ilhakını denetlemek üzere Ukrayna'ya gönderildi. 28 Eylül'de Beria'ya, çoğu Ukraynalı milliyetçi olmakla suçlanan 1923 kişinin tutuklandığını bildirdi. 1940 baharında ünlü Katyn katliamı'nda yaklaşık 22.000 Polonyalı subay idam edildiğinde, Merkulov ölüm cezalarını imzalayan 'troika'nın başındaydı. Başlamadan önce, 5 Mart'ta, Polonya'dan yeni ele geçirilen cumhuriyetin batı kesiminde mahsur kalan Polonyalıların toplanmasındaki ilerlemeyi kontrol etmek için Belarus Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni ziyaret etti.

Mayıs 1941'de Merkulov, zorla SSCB'ye dahil edilen Baltık devletlerinin pasifleştirilmesinden sorumluydu. 17 Haziran'da, üç cumhuriyette 14.467 kişinin tutuklandığını ve 25.711 kişinin (çoğunlukla tutuklananların aileleri) evlerinden çıkarıldığını bildiren bir rapor gönderdi. Barbarossa Harekâtı'ndan önceki kısa dönemde Estonya nüfusunun yüzde dördünün ve Letonya ile Litvanya nüfusunun yüzde 2'sinin sürgün edildiği hesaplandı.

### Alman İşgali
Dış istihbarat başkanı sıfatıyla Merkulov, Kasım 1940'ta Hitler ile kahvaltı yapmak üzere Molotov ile birlikte Berlin'e gitti. İyi yerleştirilmiş ajanlardan Almanların işgal planladığına dair uyarılar aldı, ancak bunlara inanmayı reddetti ve ajanlarından birine şöyle dedi: "Çok abartıyorsunuz." 25 Mayıs 1941'de Stalin'e Almanya'nın 160-200 tümen Sovyet sınırında yoğunlaşmıştı, ancak savaşın "olası olmadığını" çünkü "Hitler'in Nazi Partisi'nin birliğini ihlal etme korkusuyla SSCB ile savaşa girmeyi göze alamayacağını" ekledi.

Alman işgalinden sonra Merkulov, sadakatsizlikten şüphelenilen subaylardan Kızıl Ordu'yu temizlemekle görevlendirildi; bu subaylar arasında Merkulov'un ofisinde elektrik kablosuyla vurularak sağ gözü yerinden çıkarılan Grigory Shtern de vardı. Merkulov, darbeyi vuran subay Lev Shvartzman'ı halıya kan dökülmesine neden olduğu için özür dilemeye zorladı. Tutuklanan Kızıl Ordu subayları Kirill Meretskov ve Boris Vannikov'u da lastik copla dövdü; ancak 12 yıl sonra bu suçtan yargılandığında, dayakların 'işkence' teşkil etmediğini iddia etti. Stalin'in emriyle Mareşal Grigory Kulik'in karısını da kaçırıp öldürdü.

### Casusluk
Manhattan Projesi içinde bir casus ağı kurma planına dahil oldu. NKVD'nin ilk başarısı Klaus Fuchs'un işe alınmasıydı. Projeye "Enormoz" kod adı verildi. Kasım 1944'te Pavel Fitin şunları bildirdi: ABD'de Enormoz sorunu üzerinde çalışan çok sayıda bilimsel kuruluş ve işçinin katılımına rağmen, bunların büyük bir kısmı bize ajan verilerinden biliniyor, ancak çalışmaları yetersiz gelişiyor. Bu nedenle, ABD hakkındaki verilerin büyük bir kısmı İngiltere'deki istasyondan geliyor. Londra istasyonundan gelen bilgilere dayanarak, Moskova Merkezi birden fazla kez New York istasyonuna bir çalışma yönlendirmesi gönderdi ve hazır bir ajan da gönderdi [Klaus Fuchs].

Başka bir önemli kaynak da John Cairncross idi. Fitin, Merkulov'a şunları bildirdi: Londra istasyonundan Enormoz hakkında değerli bilgiler geliyor. Enormoz ile ilgili ilk materyaller, 1941 yılının sonlarında kaynağımız List'ten [John Cairncross] alındı ve hem Enormoz sorununun özüne hem de İngiliz hükûmetinin ülkemizdeki atom enerjisi sorununa yönelik çalışmaları organize etme ve geliştirme önlemlerine ilişkin değerli ve kesinlikle gizli belgeler içeriyordu. Enormoz'daki Amerikan ve Kanada çalışmalarıyla bağlantılı olarak, üç ülkedeki (İngiltere, ABD ve Kanada) çalışmaların durumu ve ilerlemesini anlatan materyallerin tamamı Londra istasyonundan gelmektedir.

Savaş sırasında Merkulov, Vsevolod Rokk takma adını kullanarak "Mühendis Sergeyev" adlı vatansever bir oyun yazdı.

## Savaş Sonrası

Yazar Nikolai Tolstoy, "Yalta Kurbanları" (1977) adlı eserinde, Merkulov'un 1945'te Lubyanka'da tutuklu Kazak generali Pyotr Krasnov ile konuşmasını anlatır. (Bu rapor, generalin oğlu Nikolai Krasnov'un tanıklığıdır; kendisi de oradaydı ve daha sonra Nikita Kruşçev'in 1955 affı ile Gulag'dan serbest bırakıldı)

Er ya da geç Komünist Ayı ile Batılı Bulldog arasında bir çatışma olacak. Şeker kaplı, bal damlatan, yalvaran, dalkavuk müttefiklerimize merhamet olmayacak! Onları tüm krallarıyla, tüm gelenekleriyle, lordlarıyla, kaleleriyle, habercileriyle, Hamam ve Jartiyer Nişanlarıyla ve beyaz peruklarıyla birlikte ateşe vereceğiz. Ayının pençesi vurduğunda, altınlarının dünyayı yönetebileceği umudunu besleyecek kimse kalmayacak. Sağlıklı, sosyal açıdan güçlü genç fikrimiz, Lenin ve Stalin'in fikri galip gelecek! ... Kükrediğimizde kuyruklarının üzerinde sıkıca oturuyorlar! Bana Oder'de atlarını sulayan Çarlar olduğu söylendi. Pekala, Sovyet atlarını Thames'te sulayacağımız zaman gelecek!

## Görevden alma, tutuklama ve idam
4 Mayıs 1946'da Merkulov, adı değiştirilen Devlet Güvenlik Bakanlığı'nın başındaki görevinden alındı. Bu, Beria için bir geri adımdı; polis teşkilatının kontrolünü daha genç bir rakibi olan Viktor Abakumov'a kaptırdı, Merkulov ise bir yıldan fazla bir süre işsiz kaldı. 25 Nisan 1947'de, yurtdışındaki Sovyet mülkleri için ana müdürlüğün başına atandı. 27 Ekim 1950'de, Lev Mekhlis'in yerine Devlet Kontrol Bakanı olarak atandı.

Temmuz 1953'te, Beria tutuklandıktan sonra, Merkulov, komünist partinin yeni başkanı Nikita Kruşçev tarafından çağrıldı ve Beria ile olan bağlantıları hakkında bir rapor yazması emredildi. Kruşçev, Beria'yı hırslı bir entrikacı olarak kınayan uzun bir mektup yazdı, ancak 30 yıldır tanıdığı Merkulov'un onun bir suçlu olduğunu ancak şimdi fark ettiğini iddia etti. Kruşçev daha sonra şunları yazdı: "Ona büyük saygı duyduğumu ve onu iyi bir parti üyesi olarak gördüğümü kabul ediyorum. Şüphesiz kültürlü bir insandı" – ancak raporunu "kesinlikle değersiz" buldu. "Daha çok bir kurgu parçası gibiydi... Ona güvendiğim için, Merkulov'un Beria'nın bazı suçlarına derinden karışmış olduğu ortaya çıktı."

Merkulov, Beria ve altı kişiyle birlikte Aralık 1953'te gizli bir şekilde yargılandı. Pravda, 14 Aralık'ta onun suçlu bulunduğunu bildirdi.

Beria ile "uzun yıllar süren ortak suç faaliyetleri", "Beria'nın birçok suç görevini yerine getirme", vatana ihanet, terörizm ve "karşı devrimci, hain, komplo kuran bir gruba katılma" suçlarından dolayı ölüm cezasına çarptırıldı ve kurşuna dizildi.

## Kaynakça