Gönderi listesi

**Gönderi listesi**, bilgi erişim (Information Retrieval – IR) sistemlerinde sıklıkla kullanılan bir veri yapısıdır. Bu yapı, bir belge koleksiyonuna (derlem) ait terimlerin geçtiği belgeleri ve konum bilgilerini tutar. Arama motorları ile büyük ölçekli veritabanı yönetim sistemlerinin hızlı ve verimli bilgiye erişimini mümkün kılmak açısından merkezi bir öneme sahiptir.

En basit hâliyle bir gönderi listesi, bir belge içinde geçen belirli bir terimle ilişkilendirilir ve bu terimin geçtiği yerleri kaydeder. Bir derlemde bulunan her bir terim, o terimin hangi belgelerde geçtiğini ve çoğu durumda belgelerdeki konumlarını gösteren bir gönderi listesine karşılık gelir.

## Yapı
Gönderi listesi, "gönderi öğesi" (posting element) olarak adlandırılan bir dizi kayıttan oluşur. Bu gönderi öğeleri genellikle aşağıdaki bilgileri içerir:

* **Belge Tanımlayıcısı (DocID):** Her belgenin derlem içinde benzersiz şekilde tanımlanmasını sağlar.
* **Terim Sıklığı (Term Frequency):** İlgili terimin söz konusu belgede kaç kez geçtiğini belirtir.
* **Konum Bilgisi (Position Information):** Terimin metin içindeki geçtiği konumları gösterir.
* **Ek Meta Veriler:** Belge başlığı, alt başlıklar, tarih, yazar gibi belgeye özgü diğer bilgiler de dâhil edilebilir.

Gönderi listesinin tam yapısı kullanım amacına göre farklılık gösterebilir. Bazı uygulamalarda bağlantılı listeler (linked list), diziler (arrays) ya da daha karmaşık yapılardan biri olan **atlama listeleri** (skip lists) kullanılarak belirli arama türleri daha verimli hâle getirilebilir.

## Kullanımı
Bir kullanıcı arama sorgusu gerçekleştirdiğinde, IR sistemi sorgudaki her bir terim için gönderi listelerini çağırır. Bu işlem sayesinde sistem:

# Hangi belgelerin ilgili terimleri içerdiğini belirler,
# Terimlerin belgelerdeki **sıklığı** ve **konumu** üzerinden, her belgenin sorguya ne kadar **alakalı (ilişkili)** olduğunu değerlendirir.

Bu süreç, arama sonuçlarının hem **doğruluğunu** hem de **hızını** doğrudan etkiler.

## Varyantlar
Gönderi listelerinin bazı özel türleri şunlardır:

* **[[Ters indeks|Ters Dizin]] (Inverted Index):** Terimlerden belgelere işaret eden en yaygın gönderi listesi türüdür. Her terim için, o terimi içeren belgelerin listesi tutulur.
* **Etki Sıralı Gönderi Listesi (Impact-Ordered Postings):** Gönderi öğeleri, terimin belge üzerindeki göreli ağırlığına veya önemine göre sıralanır. Bu yöntem, özellikle derecelendirmeye dayalı sıralama (ranking) algoritmalarında kullanılır.
* **Konum Bilgili Gönderi Listesi (Positional Postings List):** İfade sorguları (örneğin "bilgi erişim sistemleri") ve yakınlık temelli aramalar için kullanılır. Bu listelerde terimin belgede hangi pozisyonlarda yer aldığı da kaydedilir.

## Ek bilgi ve uygulamalar
Gönderi listeleri, sadece arama motorları için değil; dijital kütüphaneler, belge yönetim sistemleri, e-ticaret platformları ve sosyal medya uygulamaları gibi birçok farklı dijital ortamda da kullanılmaktadır. Özellikle büyük metin koleksiyonları ile çalışan sistemlerde, hızlı ve doğru arama sağlanabilmesi için gönderi listeleri temel bir yapı taşıdır.

Yazılım uygulamalarında gönderi listelerinin bellekteki temsili, sistem performansını ciddi oranda etkileyebilir. Bu nedenle veri sıkıştırma (compression), delta kodlama, bloklama gibi yöntemlerle gönderi listeleri optimize edilir.

## Kaynakça