Bitcoin'in çevresel etkisi

**Bitcoin'in çevresel etkisi** kayda değerdir. Bitcoinlerin üretildiği ve işlemlerin onaylandığı süreç olan Bitcoin madenciliği, yüksek enerji tüketimine neden olur ve karbon emisyonları oluşturur, çünkü 2025'te kullanılan elektriğin yaklaşık yarısı fosil yakıtlardan elde edilmiştir. Ayrıca, Bitcoin madenciliği özel bilgisayar donanımlarıyla yapıldığından elektronik atık da ortaya çıkar. Akademisyenler, Bitcoin madenciliğinin rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynaklarından gelen fazla elektriği kullanarak bu enerjilerin gelişimine katkı sağlayabileceğini savunmaktadır. Bitcoin'in çevresel etkisi, düzenleyici kurumların da dikkatini çekmiş ve çeşitli ülkelerde teşviklere ya da kısıtlamalara yol açmıştır.

## Sera gazı emisyonları
### Elektrik yoğun bir süreç olarak madencilik

Bitcoin madenciliği, son derece elektrik tüketen bir emek ispatı sürecidir. Madenciler, her 10 dakikada bir oluşturulan bloğu ilk çözen olmak için özel yazılımlar çalıştırarak birbirleriyle yarışırlar ve karşılığında Bitcoin ödülü kazanırlar. Daha iyi enerji verimliliğine sahip olan hisse ispatı protokolüne geçiş, Bitcoin'in mevcut sistemine sürdürülebilir bir alternatif ve çevresel sorunlarına olası bir çözüm olarak tanımlanmıştır. Ancak Bitcoin savunucuları, ağın güvenliğini sağlamak için emek ispatının gerekli olduğunu savunarak bu değişime karşı çıkmaktadır.

Bitcoin madenciliğinin dağınık yapısı, araştırmacıların madencilerin konumunu ve elektrik kullanımını belirlemesini zorlaştırır. Bu nedenle, enerji tüketimini karbon emisyonlarına çevirmek zordur. 2025 itibarıyla, Cambridge Alternatif Finans Merkezi (CCAF) tarafından hakemli olmayan bir çalışmada, Bitcoin'in yıllık  enerji tükettiği tahmin edilmiştir. Bu, dünya elektrik tüketiminin %'ine ve yıllık  sera gazı emisyonuna denk gelmektedir; bu oran küresel emisyonların %'ine karşılık gelir ve Slovakya'nın yıllık emisyonlarıyla kıyaslanabilir düzeydedir.

### Bitcoin madenciliğinde enerji karması
2021'e kadar, Bitcoin madenciliğinin büyük bir bölümü Çin'de gerçekleştiriliyordu. Çinli madenciler, sonbaharın sonundan ilkbaharın sonuna kadar Sincan ve İç Moğolistan gibi ucuz kömür enerjisine dayalı bölgelerde faaliyet gösteriyor, Mayıs ile Ekim ayları arasında ise düşük maliyetli hidroelektrik kapasitesinin yüksek olduğu Siçuan ve Yünnan gibi bölgelere göç ediyorlardı. Çin'in Haziran 2021'de Bitcoin madenciliğini yasaklamasının ardından madencilik operasyonları başka ülkelere taşındı. Ağustos 2021 itibarıyla madencilik faaliyetlerinin %35'i ABD'de, %18'i Kazakistan'da ve %11'i Rusya'da yoğunlaştı. *[[Scientific Reports]]* dergisinde yayımlanan bir çalışmaya göre, 2016-2021 arasında çıkarılan her bir ABD doları değerindeki Bitcoin, ortalama 35 sentlik iklim zararı yaratmıştır. Bu rakam kömür için 95 sent, benzin için 41 sent, sığır eti için 33 sent, altın madenciliği için 4 senttir. Çin'deki kömürden Kazakistan'daki kömüre geçiş, Bitcoin'in karbon ayak izini artırmıştır. Çünkü Kazakistan'daki santraller, kömür türleri arasında en yüksek karbon içeriğine sahip olan taş kömürü kullanmaktadır. Yasağa rağmen, gizli madencilik faaliyetleri zamanla Çin'e geri dönmüş ve 2022 itibarıyla Çin, küresel hash oranının %'ini oluşturmuştur.

Bitcoin'in çevresel etkisi yalnızca temiz enerji kaynakları kullanılarak azaltılabilir. 2023'te *[[Bloomberg Terminal]]* için yazan kripto analisti Jamie Coutts, küresel Bitcoin madenciliği kaynaklarının yaklaşık yarısının yenilenebilir enerji olduğunu belirtmiştir. Öte yandan, kâr amacı gütmeyen teknoloji şirketi WattTime tarafından yapılan bir araştırmaya göre, ABD'deki madenciler kullandıkları elektriğin %54'ünü fosil yakıtlardan sağlamaktadır. Avrupa Menkul Kıymetler ve Piyasalar Otoritesi ile Avrupa Merkez Bankası, madencilikte yenilenebilir enerjinin kullanılmasının, genel halk için temiz enerji arzını kısıtlayabileceğini öne sürmektedir. 2025 itibarıyla Cambridge Alternatif Finans Merkezi'ne (CCAF) göre madencilikte kullanılan başlıca enerji kaynakları şu şekildedir: yenilenebilir enerji (%43), doğalgaz (%38), nükleer enerji (%10) ve kömür (%9).

Bitcoin madenciliği sektörü, rüzgâr ve güneş enerjisi şirketleri için fırsatlar yarattıklarını savunarak, Bitcoin'in çevresel, sosyal ve yönetişim yatırımı olup olamayacağı yönünde bir tartışma başlatmıştır. 2023'te *[[ACS Sustainable Chemistry & Engineering]]* dergisinde yayımlanan bir makale, rüzgâr ve güneş gibi Değişken yenilenebilir enerji kaynaklarından gelen fazla elektriğin Bitcoin madenciliğine yönlendirilmesinin, elektrik kesintini azaltabileceğini, şebeke dengesini sağlamaya yardımcı olabileceğini ve yenilenebilir enerji santrallerinin kârlılığını artırabileceğini ileri sürmüştür. Bu da sürdürülebilir enerji geçişini hızlandırabilir ve Bitcoin'in karbon ayak izini azaltabilir. 2023'te *[[Resource and Energy Economics]]* dergisinde yayımlanan bir derleme de benzer şekilde, Bitcoin madenciliğinin yenilenebilir enerji kapasitesini artırabileceğini ancak aynı zamanda karbon emisyonlarını da artırabileceğini ve talep yanıtını sağlamak için Bitcoin madenciliğinin çevresel etkisini büyük ölçüde azaltabileceğini belirtmiştir. 2023 ve 2024'te Fengqi You tarafından yürütülen iki çalışmaya göre, şebekeye henüz entegre edilmemiş rüzgâr veya güneş enerjisi santrallerinin ticaret öncesi aşamalarında, bu elektriğin Bitcoin madenciliği için kullanılması ek kâr sağlayabilir. Bu da yenilenebilir enerji gelişimini destekleyebilir ve iklim değişikliğiyle mücadeleye katkı sağlayabilir. You'nun 2024'te *[[Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America]]* dergisinde yayımladığı başka bir çalışmada ise, yeşil hidrojen altyapısının Bitcoin madenciliğiyle eşleştirilmesinin güneş ve rüzgâr enerjisi kurulumlarının hızlandırılmasını sağlayabileceği gösterilmiştir. 2024'te *[[Heliyon]]* dergisinde yayımlanan başka bir çalışmada, güneş enerjisiyle çalışan bir Bitcoin madenciliği sisteminin yatırım geri dönüş süresinin yalnızca 3,5 yıl olduğu, oysa bu elektriğin şebekeye satılmasının geri dönüş süresinin 8,1 yıl olduğu ve bu yöntemin yılda 50.000 ton  emisyonunu önleyebileceği hesaplanmıştır. Çalışmanın yazarları, hisse kanıtı algoritmasına sahip kripto paraların bu tür teşvikler sağlayamadığını da not etmiştir.

### Metan emisyonları
Bitcoin, bazen doğrudan atmosfere salınan ya da yakılarak bertaraf edilen, ham petrol sondajı sırasında ortaya çıkan metan açısından zengin bir yan ürün olan ilişkili petrol gazından (APG) üretilen elektrik aracılığıyla da madencilikle çıkarılmıştır. Metan, küresel ısınma potansiyeli 'ye göre 28 ila 36 kat daha yüksek olan bir sera gazıdır. APG jeneratörleri, yalnızca yakmaya göre daha fazla metanı 'ye dönüştürdüğünden, APG'nin sera etkisine katkısını azaltır, fakat bu uygulama yine de çevreye zarar verir. Alevle yakmanın yasak olduğu yerlerde bu yöntem, petrol kuyularının çalışmaya devam edebilmesini sağlayarak maliyetleri düşürmekte ve fosil yakıtların kullanımdan kaldırılmasını geciktirmektedir. 2022'de ExxonMobil ile yürütülen bir pilot projeyi değerlendiren siyaset bilimci Paasha Mahdavi, bu sürecin petrol şirketlerine gaz kaçaklarını satarak daha düşük emisyon raporlamalarına imkân tanıyabileceğini; bunun sonucunda şirketlerin sorumluluğu alıcılara devredip gerçek bir emisyon azaltım taahhüdünden kaçınmalarına olanak tanıyabileceğini ifade etmiştir. 2024'te, *[[Journal of Cleaner Production]]* dergisinde yayımlanan bir makaleye göre ise Bitcoin madenciliği, çöp sahalarındaki metan gazının azaltılmasına yönelik projeleri finanse etme potansiyeline sahiptir.

### Diğer ödeme sistemleriyle karşılaştırılması
2023'te *[[Ecological Economics (dergi)|Ecological Economics]]* dergisinde yayımlanan bir araştırmada, Uluslararası Para Fonu (IMF) araştırmacıları küresel ödeme sistemlerinin, dünya elektrik tüketiminin yaklaşık %0,2'sini oluşturduğunu belirtmiş, bu tüketimin Portekiz veya Bangladeş'in yıllık tüketimine eşdeğer olduğunu ifade etmiştir. Bitcoin için, her işlem başına enerji tüketimi yaklaşık  olarak tahmin edilmektedir. Bu oran, kredi kartlarının 'lik tüketimiyle karşılaştırıldığında çok yüksektir (bu rakam, ödemeyi alan tarafın bankasının tüketimini kapsamaz). Ancak, Bitcoin'in enerji tüketimi işlem sayısına doğrudan bağlı değildir. Lightning Network gibi 2. katman çözümleri ve toplu işleme yöntemleri sayesinde, zincir üzerindeki işlem sayısının çok üzerinde ödeme işlenebilmektedir. Örneğin, 2022'de Bitcoin yılda 100 milyon işlem gerçekleştirmiş, ancak bu işlemler 250 milyon ödemeyi temsil etmiştir.

## Elektronik atıklar

Bitcoin'ler genellikle yalnızca Bitcoin madenciliği amacıyla kullanılan uygulamaya özel tümleşik devreler adı verilen özel donanımlarda üretilir. Bu donanımların başka bir kullanım alanı bulunmaz. Bitcoin ağının işlem gücünde sürekli artış olması nedeniyle, 2021'de yapılan bir çalışmada, madencilik cihazlarının ortalama ömrünün 1,3 yıl olduğu ve bu sürenin sonunda artık kârlı olmadığı için değiştirilmeleri gerektiği belirtilmiştir. Bu durum, ciddi miktarda elektronik atık oluşumuna yol açmaktadır. Aynı çalışmada, Bitcoin madenciliğinden kaynaklanan yıllık elektronik atığın un üzerinde olduğu (bu miktar, Hollanda'nın küçük bilişim ekipmanı atığına eşdeğer) ve her bir işlemin ortalama  elektronik atık oluşturduğu tahmin edilmiştir. Ancak 2024'te yapılan bir sistematik inceleme, bu tahmini eleştirmiş; piyasa satışları ve halka arz verileri temel alınarak, madencilik donanımının ömrünün 4-5 yıl olduğunu ileri sürmüştür. CCAF'ye göre ise, 2024'te e-atık miktarı çok daha düşüktür ve yıllık yaklaşık  olarak tahmin edilmektedir; çünkü donanımların %87'si geri dönüştürülmekte, satılmakta veya yeniden kullanılmaktadır.

## Su ayak izi
2023'te yayımlanan, hakemli olmayan bir yoruma göre Bitcoin'in su ayak izi, hem doğrudan madencilik tesislerinde tüketilen su hem de elektrik üretimi sırasında dolaylı olarak tüketilen su nedeniyle, 2021'de  olmuştur. Yazar, bu su tüketiminin daldırma soğutma sistemleri ve tatlı su gerektirmeyen enerji kaynakları (örneğin rüzgâr, güneş ve kuru soğutmalı termoelektrik üretim sistemleri) kullanılarak azaltılabileceğini belirtmiştir.

## Düzenleyici tepkiler
Çin'in 2021'deki bitcoin madenciliği yasağı, kısmen yasadışı kömür madenciliğindeki rolü ve çevresel endişeler nedeniyle alınmıştır.

Eylül 2022'de ABD Bilim ve Teknoloji Politikası Ofisi, elektrik kullanımı, sera gazı emisyonları ve e-atıklar hakkında daha fazla şeffaflık sağlanması gerektiğini vurgulamıştır. Kasım 2022'de ise ABD Çevre Koruma Ajansı, kripto para madenciliğinin iklim üzerindeki etkileri üzerine çalışmalar yürüttüğünü açıklamıştır. New York eyaleti, çevresel kaygıları gerekçe göstererek iki yıllık bir moratoryum ile yeni fosil yakıtla çalışan madencilik tesislerini yasaklamıştır. Buna karşılık, Iowa, Kentucky, Montana, Pensilvanya, Rhode Island, Teksas ve Wyoming eyaletleri, Bitcoin madenciliğini vergi indirimleriyle teşvik etmektedir. Özellikle Teksas, alevlenmiş gazdan kaynaklanan metan emisyonlarını azaltmak amacıyla Bitcoin madenciliğini desteklemektedir. Ocak 2024'te ABD Enerji Bilgi İdaresi, kripto para madencilerinin enerji kullanımına ilişkin zorunlu bir anket başlatmış; ancak bu uygulama, Teksas Batı Bölge Mahkemesi'nde madenciler tarafından açılan davada başarıyla itiraz edilmesi üzerine bir ay sonra askıya alınmıştır.

Kanada'da, sektörün artan talebi ve yenilenebilir elektriğin daha verimli kullanılması gerektiği endişesiyle Manitoba ve Britanya Kolumbiyası eyaletleri, 2022 sonlarında Bitcoin madencilik tesislerinin hidroelektrik şebekesine yeni bağlantılarını 18 aylığına duraklatmıştır. Bu süreçte Hydro-Québec, Bitcoin madencileri için fiyatları artırmış ve kullanımı sınırlamıştır.

Ekim 2022'de, küresel enerji krizi nedeniyle Avrupa Komisyonu, üye devletlere kripto varlık madencilerinin elektrik tüketimini azaltmaları ve vergi indirimi gibi teşvikleri sonlandırmaları yönünde çağrıda bulunmuştur.

## Kaynakça

### Alıntı yapılan eserler
*