Belarus'un Ruslaştırılması

**Belarus'un Ruslaştırılması** (; ), özellikle 20. yüzyılda, Rus dili ve kültürünün Belarus toplumunda giderek daha fazla etkili olduğu tarihsel bir süreci ifade eder. Bu dönemde Rus dilinin eğitim, yönetim ve kamusal yaşamda kullanımı belirgin bir şekilde arttı. Bu durum, zaman zaman Belarus'un kendi kültürel ve dilsel unsurlarını gölgede bırakarak öne çıkmıştır.

## Rus İmparatorluğu dönemi

### Tarihsel arka plan
18. yüzyılın sonunda Polonya'nın birden fazla kez bölünmesinin ardından (1772, 1793, 1795), Rus İmparatorluğu Belarus topraklarının büyük bir bölümünü ele geçirdi. Bu dönemde, Rus yetkililer bölgeyi entegrasyon sürecinde zorluklarla karşılaştı. Kent nüfusunun önemli bir kısmı ve soyluların çoğunluğu Lehçe konuşuyordu. Ancak kırsal kesimde halkın yaklaşık %90'ı Belarusçayı ana dili olarak kullanıyordu.19. yüzyıl boyunca ve 20. yüzyılın başlarına kadar Ruslaştırma, Büyük Ruslar (Ruslar), Küçük Ruslar (Ukraynalılar) ve Beyaz Ruslar (Belaruslular) gibi Doğu Slav gruplarını Rus kimliği altında birleştirmeyi amaçlayan kültürel bir asimilasyon politikası olarak devam etti. Bu politikalarda geçen "Rus dili" terimi genellikle ana edebi ve idari standart olarak teşvik edilen Büyük Rusya diyalektini ifade ediyordu. Ancak bu dönemde Belarusça edebiyatının resmî olarak tanınması gerçekleşmiş ve zaman zaman bu dilde eserler yayımlanmıştır. Filolog ve etnograf Yefim Karski, 1903 yılında Belarus halkının kendilerini tanımlamak için "Beyaz Rus" terimini kullanmadığını belirtmiştir. Karski'ye göre, sıradan halk, "Sen kimsin?" diye sorulduğunda genellikle kendisini "Rusin" olarak tanımlıyordu. Katolik olanlar ise "Katolik" veya "Polonyalı" olduğunu söylüyordu.18. ve 19. yüzyıllar boyunca Kuzeybatı Krayı'nda Ortodokslar ve Katolikler arasındaki gelişen mezhepsel ayrım, etnik farklılıklar üzerinde de önemli bir etki yarattı. Bu mezhepsel ayrım, azınlık olan Polonya Katoliklerinin kimliğini dinî semboller ve merkezler etrafında güçlendirirken çoğunluk olan Rusların ise daha geniş kapsamlı bir Ortodoks kimliği benimsemesine yol açtı.

### Uygulamalar ve sosyo-ekonomik değişimler
Ruslaştırma çabaları, özellikle Mihail Muravyov-Vilenski döneminde ve onun halefi Konstantin Kaufman tarafından devam ettirilen süreçte, Ortodoks nüfus arasında Batı Rus etnik bilincini yeniden inşa etmeyi amaçlamıştır. Bu politikalar kamu ve kilise cemaati eğitimi ile Rus Kilisesi'nin pastoral hizmetleri aracılığıyla uygulanmış, böylece insanları Ortodoksluğa bağlılıkta birleştiren mezhepsel bağlar etnik bağlarla bütünleştirilmiştir. Bu durum, Kuzeybatı Krayı'ndaki bölgesel özellikler ve dilsel karakteristikler vurgulanarak, halk arasında tüm-Rus ulusal kimliğinin güçlenmesine yol açmıştır.

Ruslaştırma politikaları, Kasım Ayaklanması'nın (1830-1831) ardından yoğunlaşmış ve Vilna İmparatorluk Üniversitesi gibi yüksek öğretim kurumlarında Polonya dilinden Rusçaya belirgin bir geçiş yaşanmıştır. Vyaçeslav Naseviç, bu kurumları Polonya ulusal projesinin "reaktörlerinden" biri olarak tanımlamıştır. Bu kurumlar açıkça sınıf temelliydi ve bu geçiş, Rus Ortodoks Kilisesi'ne ve otokratik rejime bağlılık aşılamak amacıyla tasarlanmıştı. Bu politikalar, Belarus kimliğini daha geniş bir Rus bağlamına dahil etmeyi, Belarus kültürel ve dilsel özelliklerinin belirginliğini incelikle azaltmayı ve aynı zamanda bölgedeki Polonya kültürel kimliğinin etkisini düşürmeyi hedefliyordu.

19. yüzyılın sonuna gelindiğinde Rus yetkililer, Kuzeybatı Krayı'ndaki altyapıyı önemli ölçüde geliştirmişti. Bu, Belarus bölgesini imparatorluğa daha fazla entegre etme stratejisinin bir parçasıydı. Sanayi, ulaşım ve tarımın geliştirilmesine odaklanılması, Belarus'un önceki Polonya bakış açısındaki geri kalmış bir vilayet olarak görülmesiyle tezat oluşturuyordu. Rus İmparatorluğu için Belarus, ülkenin neredeyse merkezinde yer alıyordu ve ekonomik strateji açısından hayati öneme sahipti.

Eğitim ve yönetimde Rus dilinin daha aktif bir şekilde tanıtılması, imparatorluğun modernleşme çabalarının bir parçası olarak Belaruslulara eğitime daha fazla erişim ve daha geniş kültürel katılım imkanı sağladı. Beş Belarus vilayetinin nüfusu, 1863'te 3,3 milyondan 1897'de 6,5 milyona yükselerek neredeyse iki katına çıktı. Bu artış, doğal büyüme ve altyapıdaki iyileştirmelerden kaynaklanıyordu. Bu büyüme, istikrarlı bir kentleşme ve artan okuryazarlık oranlarıyla eşleşti. 1860'tan 1881'e kadar Belarus'taki okul sayısı 576'dan 2185'e yükseldi ve bu, Rus eğitim ve kültürel girişimlerini genişletmeye yönelik stratejik bir çabayı gösteriyordu.

Bu dönem, imparatorluk içindeki sosyo-ekonomik değişimler ve kültürel alışverişlerden etkilenen belirgin bir Belarus ulusal bilincinin gelişimine de tanık oldu.

### Rus İmparatorluğu'nda Belarus dili çalışmaları
19. yüzyılın sonlarında, akademik çevrelerde yerel halkın dilini inceleme konusuna ilgi artmaya başladı. İzmail Sreznevski ve Aleksandr Potebnya gibi dilbilimciler, Belarus lehçelerini Güney Rusya halk ağzının bir parçası olarak değerlendiriyordu. Dönemin çoğu araştırmacısı, Belarus dilinin kurumsal bir kimlik kazanma potansiyeline karşı oldukça şüpheci bir tutum sergiliyordu. Ünlü etnograf ve Belarus folkloru derleyicisi Pyotr Bessonov'un da belirttiği gibi: "Belarus halk konuşması asla edebi, yazılı ve kitabi bir dil haline gelmeyecektir."

Ancak başlangıçtaki bu şüpheciliğe rağmen, 19. yüzyılın sonu ile 20. yüzyılın başları, Belarus çalışmalarına yönelik artan bir ilginin filizlendiği bir dönem oldu. Bu yeni alan, Belarus halkının tarihini, kültürünü, geleneklerini ve kendine özgü özelliklerini keşfetmeye adanmıştı. Pavel Şpilevski ve Jan Czeczot gibi öncü isimler, Belarus sözlü geleneklerini ve folklorunu belgelemeye başlayarak, Belarus dilinin bağımsız doğasını ve zengin kültürel mirasını vurguladılar. Bu çalışmalar, alandaki sonraki araştırmalar için sağlam bir temel oluşturdu.

Belarus dilbiliminin kurucusu kabul edilen Yefim Karski, kapsamlı araştırmalar yürüttü ve 1903-1922 yılları arasında "Belaruslar" adlı üç ciltlik önemli eserini yayımladı. Bu eser, Belarus lehçelerine dair detaylı incelemelerin yanı sıra, "Belarus Topluluğunun Etnografik Haritası"nı da içeriyordu. Karski'nin çabaları, Belarus dili ve kültürünün akademik çalışmalarını büyük ölçüde ilerletti ve Doğu Avrupa çalışmaları bağlamında bu dilin kendine özgü kimliğini öne çıkardı.

## Sovyet dönemi

### 1920-1933 arası dil politikası
1920'lerde, Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde (BSSR) Belaruslaşma süreci yaşandı. Bu süreç, Belarus dilinin sosyo-politik ve kültürel yaşamda daha geniş bir şekilde kullanılmasını hedefliyordu. Bu dönem, cumhuriyetin topraklarının genişlemesiyle de paralellik gösterdi. 1924 yılında, gelecekte Mahilyov ve Vitsebsk bölgelerinin bir parçası olacak topraklar BSSR'ye devredildi. 1926'da ise Gomel ve Reçitsa okrugları cumhuriyete katıldı. Bu dönemde, ilkokulların büyük bir kısmı eğitim dilini Belarusçaya çevirdi. Yükseköğretim kurumları da zamanla Belarusçayı eğitim dili olarak benimsemeye başladı. 1924 yılında çıkarılan bir kararname ile cumhuriyetin dört ana dili (Belarusça, Rusça, Yidiş ve Lehçe) eşit statüye kavuşturuldu.

1926 yılında yapılan nüfus sayımına göre, BSSR nüfusunun %80,6'sını Belaruslar oluşturuyordu. Bunu %8,2 ile Yahudiler, %7,7 ile Ruslar ve %2 ile Lehler takip ediyordu. 1927 BSSR Anayasası'nın 22. maddesi, Belarusçayı devlet, mesleki ve kamu kurumlarının ana dili olarak ilan etti. Bu durum, eğitim de dahil olmak üzere hayatın her alanında geniş bir Belaruslaşma sürecini başlattı. 1926/27 eğitim-öğretim yılında, okulların %92'sinde eğitim dili Belarusçaydı. Benzer eğilimler, Smolensk bölgesi gibi yakındaki RSFSC topraklarında da gözlemlendi. 1930'ların ortalarında bu bölgede 99 Belarusça eğitim veren okul bulunuyordu.

### 1933-1989 arası dil politikası
Belaruslaşma süreci, zamanla yerini Sovyetler Birliği genelinde Rus dilinin hakimiyetini pekiştirmeyi amaçlayan Ruslaştırma politikalarına bıraktı. Stalin, küresel sosyalist ekonominin gelişmesiyle birlikte, ulusların kendi dillerinin yanı sıra ortak bir uluslararası dile ihtiyaç duyacağına inanıyordu.

Filoloji Bilimleri Adayı İgor Klimov, bu durumu şu şekilde açıklıyor:

1958 yılında uygulanan bir okul reformu, ebeveynlere çocuklarının eğitim dilini seçme ve ulusal dili öğrenip öğrenmeyeceklerine karar verme hakkı tanıdı. Bu reformun sonucunda, ulusal dilde eğitim veren okulların sayısı ve bu okullara devam eden öğrenci sayısı hızla azaldı. 1990 yılında, Beyaz Rusya Komünist Partisi Merkez Komitesi İdeoloji Sekreteri Aleksandr Kuzmin bu durumu şu sözlerle hatırladı: 1958 yılında Minsk'te sekiz adet Belarusça eğitim veren okul bulunuyordu. Ancak ebeveynlere çocuklarının eğitim dilini seçme hakkı tanındığında, sadece dört adet birinci sınıf öğrencisi ailesi çocuklarının Belarusça eğitim almasını talep etti. Sonuç olarak, sekiz okul da hemen Rusçaya geçiş yaptı.Örneğin, 1969 yılında Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nde öğrencilerin %30'u Belarusça öğrenmiyordu. Minsk'te bu oran %90'a kadar çıkıyordu. Araştırmacılar, bu durumu ebeveynlerin çocuklarını, hem Belarus içinde hem de yurtdışında Rusça eğitim veren orta ve yükseköğretim kurumlarına devam edebilmelerini sağlayacak bir dilde eğitmeyi tercih etmelerine bağlıyor. Bu durum, başarılı bir kariyerin temellerini atma amacıyla açıklanabilir. Vladimir Alpatov'un da belirttiği gibi:Bu durum, ilk bakışta garip görünen bir sonuca yol açtı: Devlet ulusal okulları destekliyordu, ancak aileler çocuklarının Rusça eğitim almasını tercih ediyordu. Ana dillerini bir ders olarak öğrenmeye devam etseler de eğitimin tamamen Rusça olması yaygın bir eğilim haline geldi.

## Aleksandr Lukaşenko dönemi

### 1990'lar
Belarus Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko, 1994 yılında iktidara gelmesinden bu yana ülkenin dil ve kültür politikalarını önemli ölçüde şekillendirdi. 1990'larda Belarus kimliğini Rus dili ve kültürel normlarıyla daha yakından uyumlu hale getirmeye odaklandı.

1994-1995 akademik yılında Minsk şehrinde ilkokul birinci sınıf öğrencilerinin %58'i Belarusça eğitim alıyordu. Ancak Lukaşenko'nun 1994'te başkan olmasının ardından bu sınıfların sayısı azalmaya başladı. 1999 yılına gelindiğinde Minsk'te ilkokul birinci sınıf öğrencilerinin sadece %5,3'ü Belarusça eğitim görüyordu.

1999 yılında yapılan nüfus sayımı ilk kez günlük dil kullanımına dair bir soru içeriyordu. Sayım sonuçları nüfusun %73,7'sinin Belarusçayı ana dili olarak tanımladığını ancak sadece %36,7'sinin evde Belarusça konuştuğunu ortaya koydu. Bu durum Belarusçanın resmi statüsüne rağmen günlük kullanımının gerilediğine işaret ediyordu.

Bağımsızlığın ilk yıllarında eğitim, medya ve devlet kurumlarında Belarusçayı teşvik etmeye yönelik çabalar gösterildi. Bu çabalar başlangıçta olumlu sonuçlar verdi. Ancak 1995 yılında Rusçanın resmî dil statüsü kazandığı referandumun ardından bu çabalar zayıflamaya başladı.

### 2010'lar
2014 yılından sonra Devlet Başkanı Aleksandr Lukaşenko, "yumuşak Belaruslaşma" olarak bilinen bir politika başlattı. Bu politika, Belarus dilinin ülkedeki varlığını kademeli olarak artırmayı ve Ruslaştırma düzeyini azaltmayı amaçlıyordu. Bu strateji, Rusya ile güçlü bağları korurken Belarus kültürel kimliğini güçlendirmeye yönelik önemli bir adım olarak görüldü.2016-2017 akademik yılında yaklaşık 128.000 öğrenci Belarusça eğitim aldı (toplam öğrenci sayısının %13,3'ü). Belarusça eğitim veren okulların büyük çoğunluğu kırsal bölgelerde bulunuyor. Ancak bu bölgelerden şehirlere doğru yaşanan göç nedeniyle bu okullar yavaş yavaş kapanıyor. Her yıl Belarus'ta yaklaşık 100 küçük okul kapanıyor ve bunların çoğu Belarusça eğitim veren okullar. Bu okullardaki öğrenciler, Rusça eğitim veren okullara aktarılıyor. Bu durum, Belarusça eğitim gören öğrenci sayısının azalmasına yol açıyor.

### 2020'ler
2020'lerde, Belarus'ta Ruslaşma süreci daha da yoğunlaştı. Bu durum, büyük ölçüde 2020 başkanlık seçimlerinin ardından yaşanan siyasi kargaşa ve Belarus'un Ukrayna'nın işgaline dahil olmasıyla tetiklendi. Rusya'nın bu dönemdeki desteği, iki ülke arasındaki kültürel iş birliklerinin güçlenmesine yol açtı.

Bu dönemde, Belarus'ta sanat, eğitim ve medya gibi çeşitli alanlarda Rus kültürel etkisinde belirgin bir artış gözlendi. Rus kültür personelinin stratejik yerleştirilmeleri ve Rus kültür merkezlerinin yaygınlaşması bu durumun önemli göstergeleri arasında yer aldı.

Avrupa'dan gelen etkilerin azalması, jeopolitik hizalanmalar nedeniyle daha da belirginleşti ve Belarus'un Rusya ile olan kültürel bağlarını pekiştirdi. İki ülke arasında ortak müze sergileri, tiyatro iş birlikleri ve eğitim değişim programları gibi etkinliklerin sıklığı arttı. Bu iş birlikleri, Belarus'un Rusya'nın kültürel yörüngesine giderek daha fazla entegre olduğunu gösterdi.

### Belarusçanın mevcut durumu
Belarusça, ulusal dil olarak tanınmasına rağmen, günlük iletişimde Rusçaya kıyasla daha az kullanılıyor ve eğitim ile mesleki gelişim açısından prestijli bir dil olarak görülmüyor. Kamusal yaşamda sınırlı kullanımına rağmen, Belarusça zengin bir edebi geleneğe ve kültürel varlığa sahip. Vasil Bıkau ve Ulacimir Karatkiyeviç gibi yazarların edebi başyapıtları bu geleneği temsil ediyor. Belarusçayı canlandırma ve tanıtma çabaları, tarihsel öneme sahip "Naşa Niva" gazetesi ve modern internet platformları aracılığıyla devam ediyor.

## Ruslaştırmanın bileşenleri

Belarus'un Ruslaştırılması süreci, birkaç temel bileşenden oluşmaktadır:

# **Eğitim Alanında Ruslaştırma:**
#* Belarus'ta eğitim sisteminde Rus dilinin hakim hale getirilmesi.
# **Milli Bağımsızlık Yanlısı Belarus Elitlerine Baskı:**
#* Belarus'un milli kimliği temelinde bir devlet inşa etmeyi savunan Belaruslu elitlere yönelik baskı ve sindirme politikaları.
# **Belarus Dilinin Rusçaya Yaklaştırılması:**
#* Belarus dilinin kurallarının Rusçaya yakın hale getirilmesi amacıyla yeniden düzenlenmesi.
#* Narkamaŭka (Belarus dilinin Sovyet döneminde Rusçaya yaklaştırılan standartlaştırılmış hali).
# **Rusçanın Resmi Dil İlan Edilmesi:**
#* Rusçanın ikinci resmi dil olarak kabul edilmesi ve Belarus dilinin kullanım alanlarının daraltılması.
# **Milli Mimarinin Tahribi veya Değiştirilmesi:**
#* Rus İmparatorluğu yetkilileri tarafından Litvanya Büyük Dükalığı'na ait mimari anıtların yıkılması
#* Moskova Patrikhanesi tarafından Belarus'un tarihi ve mimari anıtlarının tahrip edilmesi
# **Yerleşim Yerlerinin ve Coğrafi Nesnelerin Yeniden Adlandırılması:**
#* Şehirlerin, sokakların ve diğer coğrafi nesnelerin Rus figürlerinin veya Rus geleneğine uygun şekilde yeniden adlandırılması.
# **Medya Alanında Rus Hakimiyeti:**
#* Belarus medya alanında Rus televizyonlarının ve Rus ürünlerinin baskın hale gelmesi.
# **Belarus Dilinin İş ve Resmi İşlemlerde Kullanımının Engellenmesi:**
#* İş dünyasında ve resmi belge akışında Belarus dilinin kullanımına yönelik uygun koşulların sağlanmaması.
# **Dini Baskı ve Zorla Din Değiştirme:**
#* Dini özgürlüklere yönelik baskılar ve zorla din değiştirme uygulamaları.
#* Polotsk Konsili örneği.

## Kronoloji
**1772:** Polonya'nın ilk parçalanmasının ardından, etnik Belarus topraklarının bir kısmı Rus İmparatorluğu'na katıldı. Çariçe II. Katerina, ilhak edilen topraklardaki tüm valilerin kararlarını, emirlerini ve yazışmalarını yalnızca Rusça yazmalarını zorunlu kılan bir kararname imzaladı.

**1773:** Çariçe II. Katerina, "Yerel Mahkemelerin Kurulması Hakkında" başka bir emir daha imzaladı. Bu emirle, arşivlerde yalnızca Rusça kullanılması zorunlu hale getirildi.

**1787:** Çariçe II. Katerina, dinî kitapların Rus İmparatorluğu'nda yalnızca Rus Ortodoks Kilisesi Konsili'ne bağlı yayınevlerinde basılabileceğine dair bir kararname çıkardı. Bu kararla, Rum Katolik matbaaları yasaklandı.

**1794:** Kościuszko Ayaklanması, Aleksander Suvorov'un birlikleri tarafından bastırıldı. Suvorov, 25.000 Belarus köylüsünü ödül olarak aldı.

**1795:** Rusya, Belarus ulusunun ve ayrı bir Belarus dilinin varlığını resmen reddetti. Yerel Belarus siyasetçilerinin kitlesel tutuklamaları başladı ve yerlerine Ruslar atandı.

**1831:** Rus Çarı I. Nikolay'ın iktidara gelmesinin ardından Kasım Ayaklanması bastırıldı. Rusya İçişleri Bakanı Pyotr Valuyev, "Batı Bölgesini Ruslaştırma Yöntemleri Üzerine Özel Bir Deneme" (Rusça: Очерк о средствах обрусения Западного края) hazırladı.

**1832:** Belarus dili ve kültürüne destek veren Rum Katolik ve Bazilyen okullarının kitlesel olarak kapatılması gerçekleştirildi. Rus Ortodoks Kilisesi'nin eğitim üzerindeki kontrolü güçlendirildi.

**1852:** Rum Katolik Kilisesi'nin kapatılmasıyla birlikte, Belarus dinî literatürünün kitlesel olarak imhası başladı. Yosif Semaşko, Belarus kiliselerinde bulunan 1.295 kitabın yakılmasına şahit oldu. Anılarında, üç yıl boyunca kendi emriyle iki bin cilt Belarusça kitabın yakıldığını gururla anlattı.

**1900:** Rusya Eğitim Bakanlığı "farklı milletlerden çocuklar, tamamen Rus yönelimli bir eğitim almalı ve Rus ulusuyla tam bir birleşmeye hazırlanmalıdır." emri verdi.

**1914:** Birinci Rus Halklar Eğitimi Kongresi'nin kararlarında Belarus halkından bahsedilmedi. Genel olarak, Rus yönetimi döneminde Belarus'ta tek bir Belarus okulunun açılmasına izin verilmedi.

**1948:** Ulusal kurtuluş hareketinin aktivisti Alesya Furs, Belarus arması Pahonia'yı sergilediği gerekçesiyle 25 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

**1995:** Aleksandr Lukaşenko iktidara geldikten sonra Belarus'un beyaz-kırmızı-beyaz bayrağı ve tarihi Pahonia arması değiştirilerek Sovyet dönemi sembollerine dayanan yeni versiyonlar getirildi. Ulusal marş da değiştirildi. Ayrıca Rusça, ikinci resmi dil oldu ve tüm eğitim kurumlarında ile medya kuruluşlarında kullanılmaya başlandı. UNESCO'ya göre Belarusça, yok olma tehlikesiyle karşı karşıya.

## Ayrıca bakınız
*Ruslaştırma
*Belarus milliyetçiliği

## Kaynakça