Anglo-Persian Oil Company

**Anglo-Persian Oil Company** (**APOC**; ), İran'ın Mescid-i Süleyman bölgesinde büyük bir petrol sahasının keşfedilmesinin ardından 1909 yılında kurulmuş bir Britanya şirketidir. Britanya hükümeti, 1914 yılında şirketin %51'ini satın alarak hisselerin kontrolünü ele geçirmiş ve şirketi fiilen devletleştirmiştir. İran'dan petrol çıkaran ilk şirkettir. Rıza Şah'ın yabancı ülkelerden Persia yerine resmi olarak ülkenin öz adını kullanmalarını talep etmesi üzerine, APOC'un ismi 1935 yılında **Anglo-Iranian Oil Company** (**AIOC**) olarak değiştirilmiştir.

1954 yılında, günümüzdeki BP anonim şirketinin öncüllerinden biri olan "The British Petroleum Company" ismini almıştır. Muhammed Musaddık hükûmeti, şirketin yerel altyapı varlıklarını millileştirmiş ve kurulan yeni şirkete İran Millî Petrol Şirketi ismini vermiştir.

## D'Arcy petrol imtiyazı

### Arama ve keşif

1901 yılında, Londra sosyetesinden bir milyoner olan William Knox D'Arcy, Kaçar İranı Şahı Muzafferüddin Şah ile bir petrol imtiyazı üzerine müzakere etmiştir. Bu girişimi, Avustralya, Queensland'deki yüksek kârlılığa sahip Mount Morgan Madeni'ndeki hisselerinden elde ettiği sermaye ile finanse etmiştir. D'Arcy, İran'ın büyük bir kısmını kapsayan geniş bir arazide 60 yıl boyunca münhasır petrol arama haklarını devralmıştır. Bunun karşılığında Şah, 20.000 £ (günümüzde  milyon £), D'Arcy'nin şirketinden eşit miktarda hisse ve gelecekteki kârdan %16 pay sözü almıştır.

D'Arcy, İran çölünde arama faaliyetlerini yürütmesi için jeolog George Bernard Reynolds'u işe almıştır. Koşullar son derece ağırdı: "çiçek hastalığı kol geziyor, haydutlar ve derebeyleri hüküm sürüyor, su neredeyse hiç bulunmuyor ve sıcaklıklar sık sık 50°C'nin üzerine çıkıyordu". Birkaç yıllık arama faaliyetinin ardından D'Arcy'nin serveti tükenmiş ve haklarının büyük bir kısmını Glasgow merkezli bir sendika olan Burmah Oil Company'ye satmak zorunda kalmıştır.

1908 yılına gelindiğinde, İran girişimine 500.000 £'dan fazla para yatırmış ve henüz petrol bulamamış olan D'Arcy ve Burmah, İran'daki aramaları durdurma kararı almıştır. Mayıs 1908'in başlarında Reynolds'a, paralarının bittiğini bildiren ve kendisine "çalışmaları durdurmasını, personeli işten çıkarmasını, kıyıya taşınmaya ve yeniden sevk edilmeye değecek her şeyi sökmesini ve eve dönmesini" emreden bir telgraf göndermişlerdir. Reynolds bu emirlere uymayı geciktirmiş ve bir talih eseri olarak, kısa bir süre sonra, 26 Mayıs 1908'de petrole ulaşmıştır. Ancak Arnold Wilson'a göre, "G.B. Reynolds tarafından Britanya İmparatorluğu'na, Britanya sanayisine ve İran'a verilen hizmet hiçbir zaman takdir görmemiştir."

### APOC'un Kurulması
14 Nisan 1909 tarihinde Burmah Oil, Anglo-Persian Oil Company'yi (APOC) bir yan kuruluş olarak kurmuş ve hisselerini halka arz etmiştir.

İran petrol ürünlerinin seri üretimi, nihayet 1913 yılında Abadan'da inşa edilen ve ilk 50 yılında dünyanın en büyük petrol rafinerisi olan tesiste başlamıştır (bkz. Abadan Rafinerisi). 1913 yılında, I. Dünya Savaşı'nın hemen öncesinde, APOC yöneticileri yeni bir müşteri olan ve o dönemde Birinci Deniz Lordu görevini yürüten Winston Churchill ile müzakerelerde bulunmuştur. Churchill, üç yıllık bir genişleme programının parçası olarak, kömürle çalışan buharlı gemilerin kullanımını terk edip gemilerde yakıt olarak petrolü benimseyerek Britanya Kraliyet Donanması'nı modernize etmeyi amaçlamıştır. Britanya büyük kömür rezervlerine sahip olsa da petrol, daha yüksek enerji yoğunluğu avantajına sahipti ve aynı bunker (yakıt tankı) kapasitesiyle gemilerin daha uzun bir seyir menziline ulaşmasına olanak tanıyordu. Dahası Churchill, Britanya'yı Standard Oil ve Royal Dutch Shell petrol şirketlerine olan bağımlılığından kurtarmak istiyordu. Donanma gemileri için güvenli petrol tedariki karşılığında Britanya hükûmeti şirkete yeni sermaye enjekte etmiş ve böylece APOC'un kontrol hisselerini devralmıştır. Britanya Hükûmeti ile APOC arasında tesis edilen sözleşme 20 yıl süreliydi. Britanya hükûmeti aynı zamanda petrol şirketinin arkasındaki de facto (fiili) gizli güç haline gelmiştir.

APOC, Osmanlı İmparatorluğu'ndaki petrol kaynaklarını araştırmak ve geliştirmek amacıyla 1912 yılında Kalust Gülbenkyan tarafından kurulan yeni Turkish Petroleum Company (TPC) içinde %50 hisse almıştır. I. Dünya Savaşı'nın neden olduğu kesintinin ardından şirket yeniden yapılandırılmış ve 1927 yılında Irak Mandası altındaki Kerkük'te muazzam bir petrol fışkırması gerçekleştirerek adını Irak Petrol Şirketi olarak değiştirmiştir.

1920 yılında APOC, 1916'da eski bir Rus tebaası olan Gürcü Akaki Khoshtaria'ya resmen verilmiş olan bir kuzey petrol imtiyazını da satın almıştır. Bu yeni kazanımı yönetmek için APOC, North Persia Oil Company adında yeni bir yan kuruluş oluşturmuştur. Ancak İran, yeni şirketi kabul etmeyi reddetmiş ve bu durum kuzey İran petrolü üzerinde süregelen bir ihtilafa yol açmıştır.

1923 yılında, İran-Irak sınırı boyunca "devredilmiş bölge" olarak kabul edilen Naft Khaneh/Naft-i-Shah (günümüzde Diyala ili) bölgesinde, Irak/İran sınırında petrol bulunmuştur. Khanaqin Oil Company, Londra'da bir APOC iştiraki olarak tescil edilmiştir. Bu sahadan üretilen miktarlar daha sonra oldukça ehemmiyetsiz kalmıştır. Naft Khaneh, günlük 40.000 varil sözleşme yükümlülüğünü yerine getirememesi üzerine 1958 yılında Irak hükûmetine iade edilmiştir.

Bu dönemde, D'Arcy petrol imtiyazına ve İran'ın net kârın yalnızca %16'sını aldığı telif hakları şartlarına yönelik İran halkının muhalefeti yaygındı. Sanayi gelişimi ve planlaması ile diğer temel reformların petrol gelirlerine dayandırılması nedeniyle, hükûmetin petrol endüstrisi üzerindeki kontrol eksikliği, İran hükümetinin APOC'un İran'daki işleyiş tarzına dair endişelerini derinleştirmiştir. Böylesine yaygın bir hoşnutsuzluk atmosferi, imtiyaz şartlarında köklü bir revizyonun mümkün olabileceğine işaret etmekteydi. Üstelik İran'da mali düzeni iyileştiren reformların başlatılmasıyla, talepleri karşılanmadığında petrol telif ödemelerini kesme yönündeki eski APOC pratiği etkisini büyük ölçüde kaybetmişti.

1923 yılında Burmah, APOC'un İran petrol kaynakları üzerinde münhasır haklara sahip olması için Britanya hükûmeti nezdinde kulis yapmak üzere Winston Churchill'i ücretli danışman olarak tutmuş ve bu haklar sonradan tescil edilmiştir. 1925 yılında TPC, Britanya mandası altındaki Irak hükûmetinden Mezopotamya petrol kaynakları konusunda imtiyaz almıştır. TPC nihayet 14 Ekim 1927'de Irak'ta petrole ulaşmıştır. 1928 yılında, artık adı Irak Petrol Şirketi (IPC) olan TPC'deki APOC hisseleri, Osmanlı İmparatorluğu'nun dağılması sonrası değişen jeopolitik durum ve Kırmızı Hat Anlaşması sonucunda %23,75'e düşürülmüştür. AIOC, IPC mülkiyetindeki Kerkük-Hayfa petrol boru hattı'nın Hayfa terminalinde 1939'da tamamlanan rafinerinin %50 ortağı ve işletme sorumlusuydu.

### Şartların İran tarafından yeniden müzakere edilmesi

Petrol imtiyazı şartlarının İran lehine daha elverişli bir zeminde revize edilmesi girişimi; 1925-32 yılları arasında İran Saray Bakanı ve nominal Dışişleri Bakanı olan Abdolhossein Teymourtash ile APOC Yönetim Kurulu Başkanı John Cadman arasında 1928-32 yılları arasında Tahran, Lozan, Londra ve Paris'te gerçekleşen uzun soluklu müzakerelere yol açmıştır. İran tarafının D'Arcy Anlaşması'nın şartlarını yeniden inceleme konusundaki temel argümanı; ulusal servetin, 1901 yılında baskı altında eşitsiz şartları kabul etmek zorunda bırakılan anayasa öncesi eski bir hükûmet tarafından verilen bir imtiyazla heba edildiği yönündeydi. Teymourtash, Britanyalılarla yürüttüğü görüşmelerdeki konumunu güçlendirmek amacıyla Fransız ve İsviçreli petrol uzmanlarının uzmanlığına başvurmuştur.

İran, APOC'un toplam hisselerinin %25'inin kendisine verilmesini öngören bir şart revizyonu talep etmiştir. Britanya'nın itirazlarına karşı Teymourtash, "Eğer bu yeni bir imtiyaz olsaydı, İran Hükûmeti %25 değil, %50-%50 esası üzerinde ısrar ederdi," şeklinde beyanda bulunmuştur. Teymourtash ayrıca, şirketin hisse kâr payları üzerinden %12,5 oranında asgari garantili faiz ve üretilen her ton petrol başına iki şilin ödeme yapılmasını talep etmiştir. Buna ek olarak, şirketin mevcut imtiyaz alanını daraltmasını şart koşmuştur. İmtiyaz alanının daraltılmasındaki amaç, APOC operasyonlarını ülkenin güneybatısına itmek; böylece İran'ın, APOC imtiyaz sahası dışında kalan bölgelerde daha hakkaniyetli şartlarla petrol sahaları geliştirmeleri için diğer petrol şirketlerine yaklaşmasını ve onları cezbetmesini mümkün kılmaktı.

Şirket kârlarından daha adil bir pay talep etmenin yanı sıra, Teymourtash'ın gözünden kaçmayan bir husus da APOC ile çeşitli yan kuruluşları arasındaki işlem akışının, İran'ın APOC'un tam kârı hakkında doğru ve güvenilir bir değerlendirme yapmasını engellemesiydi. Bu doğrultuda, şirketin Londra'nın yanı sıra Tahran'da da tescil edilmesini ve petrolün münhasır nakliye haklarının İran hükûmetine iadesini talep etmiştir. Nitekim 1930 yılındaki müzakerelerin ortasında, İran Milli Şura Meclisi, yabancı şirketlerin İran'da elde etmeyi umdukları kârlar üzerinden yüzde 4 vergi ödemelerini zorunlu kılan bir kanun tasarısını onaylamıştır.

1931 yılında Teymourtash, Veliaht Prens Muhammed Rıza Pehlevi'yi İsviçre'deki bir yatılı okula kaydettirmek üzere Avrupa'ya seyahat ederken, bu vesileyle müzakereleri sonuçlandırmaya karar vermiştir. Cadman'a göre Teymourtash, bekleyen tüm meseleleri çözmek için hummalı ve titiz bir çalışma yürütmüş, ancak kilit rakamlar ve götürü ödemeler karara bağlanamazken sadece ilkesel bir anlaşma sağlamayı başarabilmiştir.

Ancak Teymourtash, dört yıl süren kapsamlı ve ayrıntılı görüşmelerin ardından müzakereleri kesin bir sonuca ulaştıracak yola soktuğuna inandırılmış olsa da; Londra'daki son müzakerelerin bir çıkmaz sokaktan (cul-de-sac) öteye gitmediği anlaşılacaktır.

Küresel piyasalardaki aşırı petrol arzı ile Büyük Buhran'ın ekonomik istikrarsızlığının birleşik etkilerinin, İran'a yapılan yıllık ödemelerin bir önceki yıl alınan miktarın beşte birine kadar düşmesine neden olan dalgalanmalara yol açmasıyla 1931 yılında işler kopma noktasına gelmiştir. O yıl APOC, İran hükûmetine o yıla ait telif haklarının yalnızca 366.782 £ tutarında olacağını bildirirken, aynı dönemde şirketin Britanya hükûmetine ödediği gelir vergisi yaklaşık 1.000.000 £ seviyesine ulaşmıştır. Dahası, şirketin o yılki kârı yüzde 36 oranında azalırken, şirketin muhasebe uygulamaları uyarınca İran hükûmetine ödenen gelirler yüzde 76 oranında düşmüştür. Telif haklarındaki bu ani düşüş kötü niyet şüphelerini teyit eder görünmüş ve Teymourtash, tarafların müzakereleri yeniden ele alması gerektiğini belirtmiştir.

Ancak Rıza Şah, kısa süre sonra müzakerelere dramatik bir şekilde müdahil olarak otoritesini tesis edecektir. Hükümdar, Kasım 1932'de Bakanlar Kurulu toplantısına katılmış ve bir anlaşma sağlayamadığı için Teymourtash'ı kamuoyu önünde azarladıktan sonra, kabineye D'Arcy Anlaşması'nı iptal eden bir mektup yazdırmıştır. İran hükûmeti APOC'a daha fazla müzakere yürütmeyeceğini bildirmiş ve D'Arcy imtiyazının feshini talep etmiştir. Feshi reddeden Britanya hükûmeti, APOC adına iddiayı sahiplenmiş ve uyuşmazlığı Lahey'deki Uluslararası Daimi Adalet Divanı'na taşıyarak, "şirketin korunması için durumun gerektirebileceği tüm önlemleri alma hakkına sahip olduğunu" ileri sürmüştür. Uluslararası Daimi Adalet Divanı, I. Dünya Savaşı'nın galiplerinin hakimiyetindeki Milletler Cemiyeti'nin bir aracıydı. Bu noktada, petrol dosyasının sorumluluğunu üstlenme görevi yeni İranlı Bakan Hasan Takizade'ye verilmişti. Modern siyasi tarihte Takizade, "İran'ın dıştan ve içten, bedenen ve ruhen Avrupalılaşması gerektiğine" inanan seküler bir siyasetçi olarak tanınır. Takizade, Britanyalılara feshin sadece müzakereleri hızlandırmayı amaçladığını ve İran'ın müzakerelerden çekilmesinin siyasi intihar teşkil edeceğini hissettirmiştir.

İki ülke arasındaki ihtilaf Lahey'e taşındıktan sonra, arabulucu olarak atanan Çekoslovakya Dışişleri Bakanı, tarafların uyuşmazlığı çözmeye çalışmasına imkan tanımak için meseleyi askıya almıştır. Manidardır ki, D'Arcy imtiyazının kaldırılmasını talep etme konusunda kararlı duran Rıza Şah, kabinesini hayal kırıklığına uğratarak ve üzerek aniden Britanya taleplerine boyun eğmiştir. Cadman'ın Nisan 1933'te İran'ı ziyaret etmesi ve Şah ile özel bir görüşme yapmasının ardından Anglo-Persian Oil Company ile yeni bir anlaşma üzerinde mutabık kalınmıştır. Yeni anlaşma 28 Mayıs 1933'te Milli Şura Meclisi tarafından onaylanmış ve ertesi gün Kraliyet onayını almıştır.

### 1933 anlaşması
Daniel Yergin'e göre: "1933 Nisan ayının sonunda nihayet yeni bir anlaşma akdedildi. İmtiyaz sahası dörtte üç oranında daraltıldı. İran'a, kendisini petrol fiyatlarındaki dalgalanmalara karşı koruyan, ton başına dört şilinlik sabit bir telif hakkı garanti edildi. Aynı zamanda, şirketin dünya çapındaki kârından, hissedarlara dağıtılan belirli bir asgari tutarın üzerindeki kısmından %20 pay alacaktı. Buna ek olarak, diğer gelişmelerden bağımsız olarak yıllık asgari 750.000 £ tutarında bir ödeme garanti altına alındı. 1931 ve 1932 yılları için telif hakları yeni esaslara göre yeniden hesaplanacak ve işgücünün 'İranlılaştırılması' süreci hızlandırılacaktı. Bu sırada imtiyazın süresi 1961'den 1993'e uzatıldı." 1950 yılına gelindiğinde Abadan, dünyanın en büyük rafinerisi haline gelmişti.

Anglo-Persian Oil Company, 1935 yılında adını AIOC olarak değiştirmiş olsa da İran'daki geniş çaplı faaliyetlerini sürdürmüştür. Faaliyetlerini çeşitlendirmesine rağmen AIOC, arzının dörtte üçü için hala büyük ölçüde İran petrol sahalarına güveniyordu ve İran'daki tüm petrolü kontrol altında tutuyordu.

## Millileştirme ve darbe

### İran'daki hoşnutsuzluk

Rıza Şah ile yapılan 1933 anlaşması uyarınca AIOC; işçilere daha iyi ücret ve terfi imkanları sağlamayı, okullar, hastaneler, yollar ve bir telefon sistemi inşa etmeyi vadetmişti. AIOC bu vaatlerini yerine getirmemiştir.

Ağustos 1941'de, Müttefik güçler Britanya ve Sovyetler Birliği, petrol sahalarını güvence altına almak ve SSCB'ye güvenli bir ikmal yolu açmak amacıyla İran'ı işgal etmiştir. İran Koridoru üzerinden tek başına 4 milyon tondan fazla Amerikan Lend-Lease yardımı ve diğer malzemeler sevk edilmiştir. Rıza Şah, kendi çıkarlarına karşı hareket etme kabiliyeti daha düşük olduğu düşünülen genç oğlu lehine feragat etmeye zorlanmıştır.

II. Dünya Savaşı'nın ardından Orta Doğu'da milliyetçi duygular yükselişe geçmişti; bunun en bariz örneği İran milliyetçiliği idi. AIOC ve Başbakan Ali Razmara liderliğindeki Batı yanlısı İran hükümeti, başlangıçta AIOC'un imtiyaz şartlarını İran lehine daha da revize etmeye yönelik milliyetçi baskılara direnmiştir. Mayıs 1949'da Britanya, ülkedeki huzursuzluğu yatıştırmak için bir "Ek petrol anlaşması" teklif etmiştir. Anlaşma, telif ödemelerinin 4 milyon £'un altına düşmeyeceğini garanti ediyor, sondaj yapılmasına izin verilecek alanı daraltıyor ve idari pozisyonlar için daha fazla İranlının eğitileceğini vadediyordu. Ancak anlaşma İran'a ne "şirket yönetiminde daha fazla söz hakkı" ne de şirket defterlerini denetleme hakkı tanıyordu. Ayrıca, İran'ın petrolden elde edeceği telif gelirlerinin önerilen 4 milyon £'luk garanti tutarının altına düşmesi zaten beklenmiyordu ve daraltılan alan tüm üretken petrol sahalarını kapsamaktaydı. İran Başbakanı, AIOC başkanı Sir William Fraser ile tartışmaya çalıştığında, Fraser onu "başından savmış" ve Birleşik Krallık'a geri uçmuştur.

1950 yılının Aralık ayı sonlarında Tahran'a, Amerikan mülkiyetindeki Arabian American Oil Company'nin kârı Suudilerle %50-%50 esasına göre paylaşmayı kabul ettiği haberi ulaşmıştır. Britanya Dışişleri Ofisi, AIOC için benzer bir anlaşma fikrini reddetmiştir.

7 Mart 1951'de Başbakan Ali Razmara, AIOC'un millileştirilmesini destekleyen Şii terör örgütü İslam Fedaileri tarafından suikasta kurban gitmiştir. Başbakan olarak Razmara, millileştirme yanlısı muhalefet partisi Milli Cephe'nin çabalarına başarıyla direnmişti. AIOC ve D'Arcy imtiyazı konusundaki ilerleme eksikliğinden kaynaklanan halktaki hoşnutsuzluk, Razmara için bariz bir yas tutulmamasından daha da belirgin hale gelmiştir. Ziyaretçi bir Amerikalı diplomatın, Britanya'nın İran'a karşı yaklaşan ambargosuyla başa çıkmak için "heyecanın yanı sıra sağduyu" çağrısında bulunması üzerine gazete muhabirlerinin protesto amacıyla toplantıyı terk etmesiyle gürültülü bir eylem yaşanmıştır.

1951 yılına gelindiğinde, AIOC'un millileştirilmesine yönelik İran desteği hatırı sayılır düzeye ulaşmıştı. Şikayetler arasında İran'ın aldığı gelirlerin çok küçük bir kısmı olması da yer alıyordu. Örneğin 1947'de AIOC, vergi sonrası 40 milyon £ (112 milyon $) kâr bildirmesine rağmen anlaşma İran'a kârın yalnızca %17,5'ini, yani 7 milyon £ pay hakkı tanıyordu. Britanya, İran petrolünden İran'ın kendisinden çok daha fazla kâr elde ediyordu. Ayrıca, İranlı petrol işçileri ve aileleri için koşullar oldukça kötüydü. İran Petrol Enstitüsü direktörü şunları yazmıştı:

### Millileştirme

Mart 1951'in sonlarında İran parlamentosu, Anglo-Iranian Oil Company'nin (AIOC) ve varlıklarının millileştirilmesi yönünde karar almıştır. Nisan ayında, Milli Cephe lideri ve millileştirme davasının savunucusu Muhammed Musaddık başbakan seçilmiş; bu durum Abadan Krizi'ni tetiklemiştir.

Musaddık, AIOC'un çalışanlarını İran'dan çekmekle tehdit etmesi ve Britanya'nın tanker sahiplerini "İran hükümetinden alınan makbuzların dünya piyasasında kabul görmeyeceği" konusunda uyarmasının ardından, Temmuz 1951'de şirketle müzakereleri kesmiştir. Britanyalılar İran hükümeti üzerindeki baskıyı artırmış ve "Buccaneer" kod adlı, Abadan'ı işgal etmeyi öngören ayrıntılı bir istila planı hazırlamışlardır. Bu plan nihayetinde hem Clement Attlee hem de Winston Churchill tarafından reddedilmiştir. ABD Başkanı Harry S. Truman ve ABD'nin İran Büyükelçisi Henry F. Grady İran'a müdahaleye karşı çıkmış, ancak Kore Savaşı için Britanya'nın desteğine ihtiyaç duymuşlardır.

Amerika Birleşik Devletleri, kurumun fiili kontrol ve yönetiminin AIOC'ta kalacağı, Musaddık ile itibar kurtarıcı bir anlaşmaya varılmasının mümkün olduğuna inanıyordu. Truman, Musaddık'ı böyle bir tasarıya ikna etmesi için Averell Harriman'ı İran'a göndermiştir. 15 Temmuz 1951'de Tahran'a varan Harriman, Birleşik Devletler'in imtiyazın millileştirilmesini kabul ettiğini ancak "İran'daki operasyonları yürütmek üzere NIOC'un temsilcisi (agent) olarak hareket edecek yabancı mülkiyetli bir şirketin" varlığında ısrar ettiğini belirtmiştir. Harriman'ın Britanyalı mevkidaşı Lord Privy Seal Richard Stokes, Birleşik Krallık'ın da böyle bir düzenlemeden yana olduğu sinyalini vermiştir. Ancak Musaddık, bunun sadece "eski AIOC'u yeni bir formda canlandıracağına" inanarak bu fikre şiddetle karşı çıkmıştır. Musaddık'ın muhalefeti, Britanyalıların onun gitmesi gerektiği sonucuna varmasına neden olmuştur. Yakıt ve Enerji Bakanlığı yetkilileri Eylül 1951'de şunları yazmıştır:

Ekim 1951'de Musaddık, Tahran'daki ABD büyükelçiliğinin yanlışlıkla kendisini davet etmesi üzerine (davet aslında Churchill içindi) Amerika Birleşik Devletleri'ne bir ziyaret gerçekleştirmiştir. Orada George C. McGhee ile yaptığı görüşmelerde Musaddık, şaşırtıcı bir şekilde, İran'ın Kirmanşah'taki rafineriye sahip olacağı ve petrol sahalarını yöneteceği karmaşık bir çözümü kabul etmiştir. Çok daha büyük olan Abadan Rafinerisi Britanyalı olmayan bir şirkete satılacak ve geliri tazminat olarak AIOC'a verilecektir. Ayrıca, Ulusal İran Petrol Şirketi (NIOC), önümüzdeki on beş yıl boyunca AIOC'a yıllık asgari 30 milyon ton ham petrol satacaktır. NIOC'un yönetim kurulu üç İranlı ve dört yabancıdan oluşacak ve işlemlerinin çoğunu Sterlin üzerinden yürütecektir. Musaddık, Washington'ın ısrarı üzerine ziyaretini uzatmıştır; çünkü ABD yönetimi, göreve gelecek olan Winston Churchill liderliğindeki Muhafazakâr hükümetin bu anlaşmaya sıcak bakacağına inanıyordu. Ancak anlaşma, Musaddık'ın düşüşünün an meselesi olduğuna inanan Britanyalılar tarafından reddedilmiştir. Socony-Vacuum ve Shell gibi birkaç büyük petrol şirketi de Yakıt ve Enerji Bakanlığı'na anlaşmaya karşı olduklarına dair güvence vermişlerdir.

Britanya, ihtilafı Uluslararası Adalet Divanı (ICJ) aracılığıyla çözmeye çalışmış, ancak İran konunun mahkemenin yetki alanı dışında olduğunu savunmuştur. 22 Temmuz 1952'de "mahkeme, uyuşmazlığın Britanya hükümeti ile değil, İran hükümeti ile yabancı bir şirket arasında olduğu yönündeki İran argümanını kabul etmiştir; uyuşmazlık yabancı bir hükümetle yapılan bir antlaşma veya sözleşme hakkında olmadığından, İran iç hukukuna tabidir".

Aylar geçtikçe kriz akut bir hal almıştır. 1952 ortalarında, Şah'ın Musaddık'ı görevden alma girişimi ters tepmiş; Şah'a ve algılanan yabancı müdahalesine karşı ayaklanmalara yol açmıştır. Bu olaydan sonra Musaddık daha da büyük bir prestijle geri dönmüştür. Ancak aynı zamanda, Britanya'nın İran petrol ihracatına yönelik boykot/ablukasının önemli bir devlet geliri kaynağını ortadan kaldırması nedeniyle koalisyonu zayıflıyordu; birçok İranlı gün geçtikçe fakirleşiyor ve dolayısıyla mutsuzlaşıyordu.

### Darbe

 
Musaddık, Birleşik Krallık hükümetinin rejimini içeriden sarsmaya yönelik daha fazla çabasını engellemek amacıyla Ekim 1952'de Britanya büyükelçiliğini sınır dışı etmiştir. Britanya, Musaddık ve İran'ı istikrarsız ve zayıflamaya devam ettikçe komünist nüfuzuna düşmesi muhtemel olarak tasvir ederek ABD'nin anti-komünist hissiyatına hitap etmiştir. İran'ın düşmesi durumunda, "İran petrol üretimi ve rezervlerinin" "devasa varlıklarının" ve "kısa süre içinde Orta Doğu'nun diğer bölgelerinin" komünist kontrolüne gireceği iddia edilmiştir.

Musaddık karşıtı plan, CIA tarafından "Ajax Operasyonu" kod adıyla ve MI6 tarafından "Boot Operasyonu" olarak organize edilmiştir. CIA, Britanya istihbaratından elde edilen bilgileri kullanmış ve ülkeyi istikrarsızlaştırmak ve Musaddık'a karşı muhalefeti tahkim etmek için siyasetçilere, askerlere, kabadayılara ve gazetecilere rüşvet vermiştir. Şah konumunu yeniden pekiştirmiş ve Musaddık'ı zorla görevden almıştır. General Fazlullah Zahidi tanklarla Musaddık'ın ikametgahına yürümüş ve onu vatana ihanetten tutuklamıştır. 21 Aralık 1953'te Musaddık, savcıların talep ettiği idam cezasının çok altında, bir askeri hapishanede üç yıl hücre hapsine mahkum edilmiştir. Daha sonra 5 Mart 1967'deki ölümüne kadar Ahmedabad'daki ikametgahında ev hapsinde tutulmuştur.

### Konsorsiyum
Batı yanlısı bir Şah ve yeni Batı yanlısı Başbakan Fazlullah Zahidi ile birlikte İran petrolü yeniden akmaya başlamış ve 1954 yılında adını British Petroleum (BP) olarak değiştiren Anglo-Iranian Oil Company eski konumuna dönmeye çalışmıştır. Ancak İran kamuoyu buna o kadar karşıydı ki yeni hükümet buna izin verememiştir.

Amerika Birleşik Devletleri'nin baskısı altında BP, İran petrolünü uluslararası pazara geri getirecek bir şirketler konsorsiyumuna üyeliği kabul etmek zorunda kalmıştır. BP, 1954 yılında Londra'da Iranian Oil Participants Ltd (IOP) adlı bir holding şirketi olarak yapılandırılmıştır. IOP'nin kurucu üyeleri arasında British Petroleum (%40), Gulf Oil (%8), Royal Dutch Shell (%14) ve Compagnie Française des Pétroles (günümüzde TotalEnergies SE, %6) yer alıyordu. Dört Aramco ortağı — Standard Oil of California (SoCal, sonraki adıyla Chevron), Standard Oil of New Jersey (sonraki adıyla Exxon), Standard Oil Co. of New York (sonraki adıyla Mobil) ve Texaco — holding şirketinde her biri %8'lik hisseye sahipti. Ek olarak, bu şirketler konsorsiyumdaki %60'lık payları için Anglo-Iranian'a yaklaşık 90 milyon dolar ödemiş ve varil başına on sentlik telif hakkından ödenmek üzere 500 milyon dolar daha vermişlerdir. Şah anlaşmayı 29 Ekim 1954'te imzalamış ve ertesi gün Abadan'dan petrol akmaya başlamıştır. Birkaç ay içinde Amerikan şirketlerinin her biri; Phillips, Richfield, Standard of Ohio ve Ashland'ı içeren dokuz bağımsız Amerikan şirketinden oluşan bir konsorsiyum olan Iricon'a %1 oranında katkıda bulunmuştur.

IOP'nin kurucu üyeleri çeşitli aşamalarda Süper Devler (Supermajors), "Yedi Kız Kardeş" veya "İran Konsorsiyumu" karteli olarak tanınmaya başlanmış ve 1940'ların ortalarından 1970'lere kadar küresel petrol endüstrisine egemen olmuşlardır. 1973 Petrol Krizi'ne kadar, Yedi Kız Kardeş üyeleri dünyanın bilinen petrol rezervlerinin yaklaşık %85'ini kontrol ediyordu.

Tüm IOP üyeleri, İran'daki petrolün ve tesislerin sahibinin İran Millî Petrol Şirketi (NIOC) olduğunu ve IOP'nin rolünün NIOC adına bunları işletmek ve yönetmek olduğunu kabul etmiştir. Bunu kolaylaştırmak için IOP, Hollanda'da tescilli iki işletme kurmuş ve her ikisi de NIOC'a devredilmiştir. 1950 yılındaki Suudi-Aramco %50 hissesi anlaşmasına benzer şekilde konsorsiyum, kârı İran ile %50-%50 esasına göre paylaşmayı kabul etmiş, "ancak defterlerini İranlı denetçilere açmayı veya İranlıların yönetim kuruluna girmesine izin vermeyi" reddetmiştir. Konsorsiyumun kurulmasına yol açan 1954-55 yıllarındaki müzakereler, Yedi Kız Kardeş için ustaca bir diplomasi başarısı olarak kabul edilmiştir. Bazıları bu hamleyi, IOP'nin kârları kolayca başka yöne aktarmasına ve gizlemesine —fiilen İran'ın kâr payını kontrol etmesine— olanak tanıdığı için İran ile artan gerilimlere yol açan bir adım olarak değerlendirmiştir.

## Yan kuruluşlar
* Scottish Oils Ltd (kontrol hissesi %) - 1919 yılında Anglo-Persian tarafından beş İskoç bitümlü şist şirketinin (Young's Paraffin Light & Mineral Oil Company, Broxburn Oil Company, Pumpherston Shale Oil Company, Oakbank Oil Company ve James Ross & Company Philpstoun Oil Works) birleştirilmesiyle kurulmuş bir Şist yağı üreticisiydi. İskoçya'daki şist yağı üretimi 1960'ların başında durmuş, ancak 1973'te bu sektörü canlandırmak için başarısız bir girişimde bulunulmuştur. Şirket 15 Aralık 2010 tarihinde tasfiye edilmiştir. Scottish Oil Agency Ltd, Scottish Oils Ltd'nin bir dağıtım ve satış organizasyonuydu. Bir Scottish Oil Agency demiryolu tankeri Museum of the Scottish Shale Oil Industry'de muhafaza edilmektedir.
* Aden Petroleum Refinery Ltd. - 150 milyon dolarlık ve günlük 120.000 varil (bpd) kapasiteli rafineri 4 Ağustos 1954'te faaliyete geçmiştir. 1 Haziran 1956'da adı *BP Refinery (Aden) Ltd* olarak değiştirilmiştir.
* Australasian Petroleum Refinery Ltd. - Ocak 1953'te kurulmuştur. Fremantle'daki 70.000 bpd kapasiteli Kwinana Petrol Rafinerisi Şubat 1955'te faaliyete başlamıştır. 1 Haziran 1956'da adı *BP Refinery (Kwinana) Ltd.* olarak değiştirilmiştir.
* Australasian Petroleum Co., Pty., Ltd. - 1953 yılında Papua Yeni Gine'de arama faaliyetleri yürütmekteydi.
* Bakhtiari Oil Co., Ltd. (%100)
* British Petroleum Co., Ltd. (%100)
* British Oil Bunkering Co., Ltd. (kontrol hissesi %) - 5 Mart 1920'de 1.200.000 £ sermaye ile kurulmuştur.
* British Tanker Co., Ltd. (%100) - Bkz. aşağısı. 1 Haziran 1956'da adı *BP Tanker Co., Ltd.* olarak değiştirilmiştir.
* D'Arcy Exploration Co., Ltd. - APOC'un IPC'deki hisselerini elinde tutmaktaydı; bu pay 1914'te %47,5 iken 1928'den sonra nihai olarak %23,75'e düşmüştür. 1956'da adı *BP Exploration Co., Ltd.* olmuştur.
* D'Arcy Kuwait Co., Ltd. (%100) - Kuveyt Petrol Şirketi'nde %50 hisseye sahipti, diğer %50'lik pay ise Gulf Kuwait Co.'ya (Gulf Oil) aitti. 1956'da adı *BP (Kuwait) Ltd.* olmuştur.
* First Exploitation Co., Ltd. (%100)
* Grangemouth Petroleum Refinery Ltd. - 1956'da adı *BP Refinery (Grangemouth) Ltd* olmuştur.
* Homelight Oil Co., Ltd. (%100)
* Kent Oil Refinery Ltd. - Kent Rafinerisi (Isle of Grain rafinerisi olarak da bilinir) 1953'te faaliyete geçmiştir. 1956'da adı *BP Refinery (Kent) Ltd* olmuştur.
* National Oil Refineries, Ltd. (%100) - Llandarcy Petrol Rafinerisi 1921'de faaliyete geçmiştir. 1956'da adı *BP Refinery (Llandarcy) Ltd* olmuştur.
* North Persian Oils Ltd. (kontrol hissesi %)
* Petroleum Steamship Co., Ltd. (%100)
* Tanker Insurance Co., Ltd. (%100)
* Khanaqin Oil Company (%100) - 1925'te kurulmuş, 1927'de küçük Naft Khana sahasından Hanekin yakınlarındaki Alwand rafinerisine uzanan 24 millik bir boru hattı üzerinden üretime başlamıştır. Rafineriyi 1951'de Irak hükümetine satmış ve imtiyazı 1958'de kaybetmiştir.
* Kermanshah Petroleum Oil Company (%100) - 1935'te küçük Naft-i-Shah sahasından Kirmanşah yakınlarındaki bir rafineriye uzanan 158 millik bir boru hattı üzerinden üretime başlamıştır.
* Oil Refineries Ltd (%50 AIOC, %50 Royal Dutch-Shell) - Kerkük-Hayfa petrol boru hattı'nın güney terminalindeki rafineride 1939 yılında üretime başlanmıştır.

## Tanker filosu
British Tanker Company Limited (BTC), Anglo-Persian Oil Company'nin deniz taşımacılığı için doğrudan bir tanker filosuna sahip olarak tamamen kendi kendine yeten bir operasyon haline gelme kararı almasının ardından 1915 yılında kurulmuştur. Kuruluş aşamasında BTC, yedi adet buhar enerjili tanker inşa etmek üzere 144.000 dolarlık bir başlangıç bütçesine sahipti. Şirketin ilk tankeri, 1916 yılında denize indirilen *British Emperor* idi. İlk yedi geminin ve filoya daha sonra eklenen tüm gemilerin isimleri **British** ön ekini taşımaktaydı.

Takip eden on yıl içinde, gelişmiş dünyada petrole olan talep artmış ve BTC buna paralel olarak genişlemiştir. 1924 yılına gelindiğinde filonun sayısı 60 gemiye ulaşmış, 60. gemi olan 10.762 dedveyt tonluk (dwt) *British Aviator* amiral gemisi olmuştur. Bu gemi, BTC’nin ilk dizel motorlu petrol tankeriydi ve o dönemde dünyanın en güçlü tek pervaneli motorlu gemisi unvanına sahipti.

1930'ların başındaki ekonomik buhran, dünya genelindeki ticaret donanmalarında işsizliğin artmasına neden olmuştur. Bununla birlikte BTC, bir dizi stratejik birleşme gerçekleştirmiş ve İran Şahı'nın devam eden desteğiyle birleşen APOC, endüstri içindeki konumunu güçlendirmeyi başarmıştır.

1939 yılında Britanya hükümeti, İkinci Dünya Savaşı sırasında silahlı kuvvetlerine yakıt sağlamak amacıyla 93 tankerden oluşan tüm filoyu kiralamıştır. Filo, savaş boyunca batırılan toplam 42 gemisini kaybetmiştir.

1945'teki barışın üzerinden bir yıl geçmeden BTC filosu, savaş öncesindeki toplamı olan 93 gemiye yeniden ulaşmıştır. İyileşme süreci, her biri 12.000 dwt olan 57 yeni tankerin inşasıyla devam etmiştir; bu gemiler İran'daki Abadan rafinerisinden taşınan petrol tonajını artırırken, aynı zamanda tankerlerin Süveyş Kanalı'nın sığ sularından geçebileceği kadar hafif kalmasını sağlamıştır.

1946 yılında Prenses Elizabeth, APOC için *British Princess* tankerini denize indirmiş ve bu münasebetle kendisine safir bir broş hediye edilmiştir.

Ancak 1951 yılında, İran petrol endüstrisinin millileştirilmesi ve APOC'un tüm personelini İran'dan çekmesiyle durum tamamiyle değişmiştir.

## Ayrıca bakınız
* Abdolhossein Teymourtash
* 1919 İngiliz-İran Anlaşması
* Britanya'nın Orta Doğu dış politikası
* D'Arcy Exploration Co, UK.
* Muhammed Rıza Pehlevi
* Daryuş Foruher
* Hüseyin Fatımi
* John Cadman, 1st Baron Cadman
* İran Devrimi
* Nissho Maru Olayı
* Beyaz Devrim
* Süveyş Krizi

## Kaynakça

### Bibliyografya

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## İlave okumalar

* Beck, Peter J. "The Anglo-Persian Oil Dispute 1932-33." *Journal of Contemporary History* 9.4 (1974): 123–151. Çevrimiçi
* Lockhart, Laurence. "The causes of the Anglo-Persian oil dispute." *Journal of the Royal Central Asian Society* 40.2 (1953): 134–150. https://doi.org/10.1080/03068375308731472 
* 
* 
* Sampson, Anthony. *Seven sisters: The great oil companies and the world they shaped* (1975) ss. 62–70. 
* Yergin, Daniel. *The Prize: The epic quest for oil, money and power* (1991) ss. 135–64.