Ksanthos Mezarları

Ksanthos, Ksanthus olarak da bilinir, güneybatı Anadolu'nun (günümüzde Türkiye ) yerli bir halkı olan Likyalıların baş şehir devletiydi. **Ksanthos Mezarları** çoğu, büyük bir taş sütunun üzerindeki taş bir mezar odasından oluşan sütun mezarlardır. Ceset, taş yapının tepesine yerleştirilerek manzaranın üzerinde yükseltilirdi. Mezarlar, MÖ 6. yüzyılın ortalarından 4. yüzyılın ortalarına kadar bir Likya hanedanlığında hüküm süren erkekler için yapılmış ve bölgedeki güçlerinin sürekliliğini göstermeye yardımcı olmuşlardır. Mezarlar yalnızca yöneticilerin anısını korumak için bir anıtsallaştırma biçimi olarak hizmet etmekle kalmaz, aynı zamanda Yunan dekorasyon tarzının benimsendiğini de ortaya koyarlar.

Ksanthos, bir Ahameniş İmparatorluğu valisi altında bir kral tarafından yönetilen baş şehir devletiydi. Ksanthos'taki hanedan yönetiminin sürekliliği, sütunlu mezar inşa etme geleneğiyle kendini göstermektedir. Bu mezarlar inşa edildiğinde, baskın Geç Klasik Yunan sanat fikirleri Likya imgelerine nüfuz etmişti. Mezarlar, yerel gelenekten uzaklaşarak, MÖ 4. yüzyılın 2. çeyreğinden (MÖ 375-350) itibaren bölgede Yunan etkisinin yeniden canlanmasıyla birlikte sütunlu Yunan Tapınaklarının cephelerini sergilemeye başlamıştır.

Levant ve Küçük Asya'da kazı yapan bir İngiliz olan Sir Charles Fellows tarafından birkaç mezar kazılmış ve 1848 yılında British Museum'a taşınmıştır.

## Anıtsal sütun mezarlar

### Aslan Sütunu

Adını yüksek kabartmadaki büyük aslandan alan Aslan Sütunu, Ksanthos Akropolü'nün doğusunda yer almaktadır ve yaklaşık  yüksekliğindedir. Taş sandık, gövdeye uyacak şekilde oyulmuş beyaz kireç taşından yapılmıştır. Bu mezarın MÖ 6. yüzyılın başları ile ortaları arasında yapıldığı varsayılmıştır. Uçlardaki yüksek kabartma heykel ile sandığın ortasındaki düşük kabartma heykel arasında bir kontrast yaratılmıştır. Frizlerin detayları, sandığın batı tarafındaki insan formunun tasvirlerinden anlaşıldığı üzere, zanaatkarların Yunan olduğunu göstermektedir. Bir aslan, vücudu basitçe çizilmiş bir adam tarafından tutulmaktadır: çıplak ve çok az belirgin kıvrıma sahiptir. Arkaik gülümsemesi ve bukleler halinde dökülen saçları, güçlü bir Arkaik Yunan stilinin göstergeleridir.

Sandığın ön yüzünün güney tarafında, yüksek kabartma olarak oyulmuş, yatan bir aslan figürü yer almaktadır. Aslan sola dönüktür ve gövdesi bloğun ucunda yer almaktadır. Aslan tarafından sıkıştırılmış bir boğanın küçük başı, pençelerinin arasında durmaktadır. Boğanın altında, üzerindeki yazı silinmiş bir tablet bulunur. Anıtın kuzey tarafında, yavrularına bakan bir aslan ve yavrularıyla etkileşim halindeki aslanların daha fazla tasviri yer almaktadır. Bu kabartmada kullanılan oyma tekniği, frizin güney tarafında kullanılana benzer; formun detayları ve ana hatları çizgi kullanılarak çizilmiştir. Doğu tarafındaki aslan daha ince görünmektedir.

Anıtın doğu tarafında, kompozisyon bölümlere ayrılmıştır; alt yarısı süslenmemiş, üst yarısı ise büyük olasılıkla düşük kabartmalı bir friz içermektedir. Ancak, üst frizin tam uzunluğu bilinmemektedir çünkü bir kısmı kopmuştur ve bu da resimlerden elde edilebilecek bilgileri sınırlamaktadır. Anıtın doğu tarafının sol tarafında, alçak kabartmalı askeri sahneler, kalkanlı, Korint miğferli ve silahlı askerleri tasvir etmektedir. Frizin sağ tarafında ise, kısa bir pelerin ve miğfer giymiş bir atlıya Yunan tarzı bir tunik olan kiton giymiş ve mızrak taşıyan bir görevli eşlik etmektedir.

Anıtta kullanılan benzersiz ikonografi, akademik çevrelerde büyük ilgi görmüştür. Bu ikonografi, mezar sahibinin meşruiyetini ve Ahamenişler ile olan bağını ifade etmeyi amaçlamıştır. Likya'ya özgü bir mimari tarzın en eski örneği olan Arkaik sütunlu mezar, Likya kökenine işaret etmektedir. Seyer'e göre mezrın sahibi muhtemelen Ahamenişler döneminde ilk yerel hükümdar olarak göreve başlayan bir Likyalıdır.

### Harpy Anıtı

Akropolis'te bulunan Harpy Anıtı büyük ihtimalle  yıllarında yapılmıştır. Süslemeler Yunan Arkaik Üslubu'nda yapılmıştır.

Mezar ikonografisinin yorumlanması zamanla gelişti. Başlangıçta, frizdeki kanatlı kadınların Likya kraliyet ailesine uygulanan şiddetle ilgili bir mite atıfta bulunduğuna inanılıyordu. Daha sonra, mezarın Yunan zanaatkârlar ve işçiler tarafından yapılmış olması nedeniyle, yapının cenaze töreninde nasıl kullanıldığını vurgulamak için ikonografi kullanılarak, imgelerin yeraltı dünyasından bir sahneye atıfta bulunduğu varsayılmıştır. Bu dönemde Yunanistan anakarasında inşa edilen mezarlarda tasvir edilen tanrı figürleri bulunmadığından, üçüncü bir teori geliştirilmiştir. Bu teori, imgenin etrafında tasvir edilen çok sayıda nesil figürün, mezarda gömülü bireyler etrafında şekillenen bir kahraman tapınmasının göstergesi olduğunu belirtir.

### Yazılı Sütun

Ksanthos Yazıtlı Sütunu, aynı zamanda Ksantos Steli olarak da bilinir ve  tarihinde yapılmıştır. Ksanthos'taki diğer sütunlu mezarlar gibi, yazıtlı sütun da dış kısmı frizlerle süslenmiş bir oda mezarı bulunan yükseltilmiş bir kaideyi desteklemektedir. Üstüne, bir Ksanthos kralı olan oturanın heykeli yerleştirilmişti. Frizler, avlanma ve savaş sahneleri de dahil olmak üzere kralın hayatından sahneleri tasvir etmektedir. Muhtemelen antik çağdaki sismik aktivite, oda mezarının düşmesine neden olmuştur.

Bilim insanları, Yunanca ve iki farklı Likya dilinde yazılmış olan yazıtların yaratıcıları hakkında spekülasyonlarda bulunmuştur. Yunanca yazıt, muhtemelen 12 Yunan tanrısına adanmış bir anıttır ve Likya'da bilinen en eski Yunanca yazıttır. Likçe B'deki yazıtlar henüz tam olarak çözülememiştir, ancak sütuna yazılan son yazıt olan Likçe A'daki yazıtlar çevrilmiştir. Likya yazıtındaki kişinin adını oluşturan harflerden birkaçı eksik olduğu için Yazılı Sütun'un yaratıcısı bilinmemektedir.

## Diğer anıtlar

### Nereidler Anıtı

Yunan Nereidler Anıtı, ön taraftaki sütunlar arasında yer alan üç kadına ithafen isimlendirilmiş bir mezardır. İyon düzeninde inşa edilmiş olup, formu bir İyon tapınağını andırmaktadır.  tarihinde inşa edilmiştir, cenaze mimarisi, Klasik Yunanistan'ın sonlarında gelişen dini mimariye paralellik göstermektedir. Anıt, Antik Dünyanın Yedi Harikasından biri olan Halikarnas Mozolesi de dahil olmak üzere bölgesel mimariyi doğrudan etkilemiştir.

Bina ve üzerinde durduğu podyum kabartma heykeller ile kaplıdır. Tasvir edilen kadınlar, Yunanlara göründükleri gibi Nereidler veya yerel bir Likya kültünün parçası olan su perileri olarak tanımlanmıştır. Anıtta bulunan "melez ikonografi" farklı yorumlara izin vermektedir. Bir mezar olmasına rağmen, güç ifadesi anıtta yaygın bir temadır. Sütun mezarların hanedan geleneği içindeki görkemli boyut ve konumu, içine gömülmüş olan Ksanthos Hanedanlığı'nın hükümdarı Kral Erbinna'nın güç kaynaklarını ifade etmeye yardımcı olur. Anıt, frizlerin hem saray hem de savaş sahnelerini tasvir etmesiyle gücüne dair çok sayıda referans içerir. Podyumda ikonografi karışıktır; alttaki iki frizde Yunan ikonografisi ve MÖ 8. ila 7. yüzyıl ikonografisi kullanılır. Üstteki iki kabartmada ise Asur güç ikonografisi bulunur. Podyum, arşitrav ve iç mekandaki her bir friz seti, siyasi yaşam ve eğlence sahnelerinin yanı sıra, sivil ve dini görevleri de göstermektedir.

### Ek mezarlar
Ksanthos'ta başka mezarlar da vardı. Bunlar arasında "Güreşçiler Sütunu", "Tiyatro Sütunu", "Akropolis Sütunu" ve "Payava Anıtı" yer almaktadır.

## Stilistik etkiler

Ksanthos'taki mezarlar biçim ve süslemelerini birçok farklı kaynaktan almıştır. Sütun mezarın biçimi belirgin bir Likya mimari tipidir, ancak kabartma heykellerde Likya, Yunan ve Pers stilleri ve ikonografileri belirgindir. Likyalılar kabartma heykellerinde ağırlıklı olarak Geç Klasik Yunan temalarını kullanmışlardır.

Mezarlar, Anadolu'da "Doğu Yunan" stilinin kullanıldığı Geç Klasik dönemde Yunan etkisinin kanıtıdır. Örnekler arasında Nereid Anıtı'ndaki kabartma heykeller ve Aslan Mezarı'ndaki Yunan Arkaik stilindeki avcı ve aslan tasvirleri yer almaktadır. Arkaik stil, formların ızgara benzeri, orantılı ancak durağan tasvirlerinde kendini göstermiştir.

; Fenike
Likya ogival mezarının şekli, İyonyalı sanatçılar tarafından MÖ 430-420 civarında inşa edilen, Fenike (modern Lübnan) kralına ait bir mezar olan Sidon'daki Likya Lahdi'nden benimsenmiştir.

### Hint mimari benzerlikleri

Payava Anıtı'nın ve diğer Likya beşik tonozlu mezarlarının,  itibaren inşa edilen Hint Chaitya mimari tasarımı ile benzerlik taşımaktadır; Barabar mağaraları grubundaki Lomas Rishi mağaraları ile ilgili bir değerlendirme yapılmıştır. James Fergusson, "Hindistan'daki eski Budist tapınaklarının biçimi ve yapısı, Likya'daki bu örneklere çok benzemektedir" yorumunu yapmıştır.

MÖ 4. yüzyılda inşa edilen Likya mezarları, yüksek bir kaide üzerine yerleştirilmiş, ahşap yapıları taklit eden taştan oyulmuş mimari özelliklere sahip, serbest duran veya kayaya oyulmuş, beşik tonozlu lahitlerdir. Lahitlerin üzerindeki kabartmalarda hem Yunan hem de Pers etkisi görülebilmektedir. "Aynı sivri çatı biçimi ve sırt" gibi Chaitya tipi Hint Budist tapınak tasarımlarıyla benzerlikler, Hint mağara tapınaklarında daha da geliştirilmiştir. Fergusson, Ahameniş İmparatorluğu boyunca bir tür kültürel aktarım olduğunu öne sürmüştür. Chaityalar için bilinen Hint tasarımları, ; Ksanthos mezarlarından en az bir yüzyıl sonrasına tarihlenmektedir.

Sanat tarihçisi David Napier, Payava Anıtı'nın eski bir Güney Asya stilinden geldiğini ve Payava'nın aslında Pallava adında bir Hint-Grek olabileceğini iddia ederek tersi bir ilişki önermiştir.

## Kaynakça