Panahi Makulu

**Panahi Makulu, Abbas Makulu** veya **Abbas Panahi** (1 Mayıs 1900, Maku - 29 Eylül 1971, Bakü) — Azerbaycanlı yazar, çevirmen ve siyasetçi.

Siyasi faaliyetleri nedeniyle Pehlevi döneminde tutuklanmış ve Zencan’a sürgün edilmiştir. 1941 yılında sürgünden serbest bırakıldıktan sonra Tebriz’e gelmiş ve “21 Azer” hareketine katılmıştır. Azerbaycan Demokrat Partisi’ne üye olmuş, partinin birinci kongresinde delege olarak yer almıştır. ADP’nin resmi yayın organı olan “Azerbaycan” gazetesinde yazıları, hikâyeleri ve felyetonları yayımlanmıştır. Azerbaycan Millî Hükümeti kurulduktan sonra ise Siyasi İşler Dairesi'nde görev yapmıştır.

Azerbaycan Millî Hükûmeti dağıldıktan sonra Azerbaycan SSC’ye göç etmiş ve Bakü’de yaşamaya başlamıştır. 1948 yılından itibaren Azerbaycan Bilimler Akademisi Yazmalar Fonu’nda çalışmaya başlamıştır. “Sattarhan”, “Hiyabani”, “Gizli Zindan”, “Heyder Emioglu” gibi tarihî romanların yazarıdır. “Sattarhan” romanı Moskova’da, Rusça olarak 100.000 tirajla yayımlanmıştır. 1962 yılında, Yakın Doğu ülkelerinde yazan 5.711 yazar, şair ve düşünür hakkında bilgileri içeren “Edebi Bilgi Cetveli”ni yazdı.

Jeoloji-mineraloji bilimler doktoru Şefik Penahi, filoloji bilimler doktoru Manuçehr Penahi ve animatör, senarist ve yönetmen Mesud Penahi’nin babasıdır.

## Hayatı

### İlk yılları
Abbas Hacı Alekber oğlu Penahi 1900 yılında Maku şehrinde doğmuştur. İlk eğitimini Hoy şehrinde bulunan Mirza Yusuf medresesinde, daha sonra ise modern tarzda eğitim veren Hayriye okulunda almıştır.Abbas Penahi ilk şiirini satirik bir üslupla 1916 yılında yazmıştır. Birkaç yıl ailesiyle birlikte Tiflis şehrinde yaşamıştır. 1923 yılında Tiflis’te Arap alfabesinden Latin alfabesine geçiş meselesinin tartışıldığı bir toplantıda kendi yazdığı “Yeni Türk Alfabesi” adlı şiirini okumuştur. Toplantının başkanı Böyükağa Talıblı tarafından Abbas Penahi'ye bu toplantıda “Makulu” mahlasını vermiştir. Yazdığı şiirler ağırlıklı olarak “Yeni Fikir” gazetesinde yayımlanmıştır. Çeşitli dönemlerde “A. Makui”, “A.P.”, “Ayın P.” ve “Makulu” mahlaslarını kullanmıştır. 1926 yılına kadar şiirlerini “Makulu” adıyla yayımlamıştır.

1925 yılında “Yeni Fikir” gazetesinin editörü Rzagulu Necefov'un teklifi üzerine Abbas Penahi kendini nesir alanında denemiştir. Yazdığı “Perişan” adlı hikâye, “Yeni Fikir” gazetesinin düzenlediği yarışmada ikinci yeri kazanmıştır. Bu olaydan sonra o, İran’daki toplumsal ve siyasal süreçleri konu alan hikâyeler, romanlar ve felyetonlar yazmaya başlamıştır.

Abbas Panahi, babası Hacı Alekber'in ağır hastalanmasının ardından 1928'de İran'a döndü. 1928–1935 yılları arasında “İran Meşrutiyeti” adlı eserini kaleme almış ve siyasetle uğraşmıştır. 1935'te siyasi faaliyetleri nedeniyle tutuklandı. Önce Maku'da, daha sonra Urmiye’de hapsedilmiştir. Yaklaşık bir yıl Urmiye hapishanesinde kaldıktan sonra 1936 yılında ömür boyu Zencan’a sürgün edilmiştir. 1939 yılında yeniden takiplere uğrayıp tutuklanınca, yakalanmamak için “İran Meşrutiyeti” adlı eserini ve babası tarafından Meşrutiyet Hareketi döneminde yazılmış bazı değerli eserleri sobada yakmıştır.

1941 yılının Ağustos–Eylül aylarında Britanya ve SSCB orduları İran'a girdi. 17 Eylül 1941'de Rıza Şah tahttan feragat ederek İran'ı terk etti. Bu olaydan sonra ülkede tutuklu bulunan siyasi mahkûmlar serbest bırakıldı ve çeşitli siyasi örgütler kurulmaya başladı. Abbas Panahi de 1941 sonbaharında sürgünden serbest bırakıldı ve Zencan'dan ayrılıp Tebriz şehrine gitti.

### 21 Azer herekatında
Abbas Panahi, Tebriz'e vardıktan sonra "Azerbaycan" gazetesinde çalışmaya başladı. Gazetenin sayfalarında dönemin olaylarını yansıtan felyetonlar ve eleştirel makaleler yazdı. 1945 yılında Azerbaycan Demokrat Partisi’ne üye olmuştur. Partinin ilk kongresine Maku şehrinin temsilcisi olarak katıldı.

12 Aralık 1945’te Azerbaycan Millî Hükûmeti kuruldu. Abbas Penahi bu dönemde Siyasi İşler Dairesinde görev yapmıştır.

11 Aralık 1946'da Azerbaycan Eyalet Encümeni, kan dökülmesini önlemek amacıyla Kızılbaş Halk Kuvvetleri ve fedai birliklerine, şah ordusuna karşı direnmemeleri ve savaş meydanlarını terk etmeleri yönünde karar aldı. Aynı günden itibaren İran ordusu büyük şehirlere girmeden önce bu şehirlerde ağaların çete birlikleri ile sivil kıyafetli jandarmalar katliamlar gerçekleştirmeye başladılar. Bu çeteler, Tahran Radyosu tarafından “İran vatanseverleri” olarak adlandırılıyordu. Bu grupların asıl amacı, demokratları ortadan kaldırmak ve şah ordusunun şehirlere girişini kolaylaştırmaktı. Tebriz ve Azerbaycan'ın diğer şehirleri yağma ve katliamlara maruz kaldı. Azerbaycan Millî Hükûmeti yıkıldı. 1946 yılı 14 Aralık'ta ABD ve Büyük Britanya tarafından desteklenen İran ordusu Tebriz'e girdi. Bundan sonra da katliamlar ve yağmalar durmadı. Binlerce insan tutuklandı, sürgün edildi. Yaşanan katliamlarda ADP üyeleri, fedailer ve tanınmış şairlerden Ali Fitret, Sedi Yüzbendi, Cafer Kaşif ve Mehmetbağır Niknam öldürüldü.

### Sonrakı hayatı
Azerbaycan Millî Hükûmeti dağıldıktan sonra Penahi Makulu Azerbaycan SSC’ye göç etmiş ve Bakü’de yaşamaya başlamıştır. “İnkılâb ve Medeniyet” dergisinde ve “Azerbaycan” gazetesinde felyetonlar, hikâyeler ve romanlarla yer almıştır. 1948 yılından itibaren Azerbaycan Bilimler Akademisi Yazmalar Fonu’nda çalışmaya başlamıştır.

İlk nesir eseri olan “Perişan” hikâyesini, daha sonra bazı değişiklikler yaptıktan sonra “Sırlı Çoban” adıyla yayımlamıştır. “Sırlı Çoban”, “Kızıl Âşıklar”, “Tebriz Geceleri”, “İntikam Grubu”, “İki Rakip”, “Mezhep Tutuculuğu” gibi hikâyeleri “İnkılâb ve Medeniyet” dergisinde ve “Azerbaycan” gazetesinde yayımlandıktan sonra, 1950 yılında “Tebriz Geceleri” adlı hikâyeler kitabını yayınlamıştır. Bu hikâyelerde, Azerbaycan Millî Hükûmeti dağıldıktan sonra yaşanan gerçek olaylar ve katliamlar anlatılmıştır.

1952 yılında ise “Mübarizler” kitabı yayımlanmıştır. İlk büyük hacimli eseri, Meşrutiyet Hareketi lideri Sattar Han hakkında yazdığı “Sattarhan” romanıdır. Roman, ilk kez “Azerbaycan” dergisinin 8, 9, 10 ve 11. sayılarında bölümler hâlinde yayımlanmıştır. Eserde Sattar Han'ın yanı sıra silah arkadaşları Bağırhan, Ali Sehhlanlı, Hacı Ali Davacı, Mirza İbrahim Ağa, Mahmud, Kasım, Sabir, Hüseyn Han Bağban gibi karakterler de tasvir edilmiştir.  “Sattarhan” romanı, 1957 yılında Bakü’de Azerbaycan dilinde kitap olarak basılmıştır.

Sonraki yıllarda, Rıza Han’ın Kaçarları devirip iktidara gelmesi ve işlediği suçlar hakkında “Gizli Zindan”, devrimci ve siyasetçi Şeyh Muhammed Hiyabani’ye adanmış “Hiyabani”, devrimci ve Meşrutiyet Hareketi katılımcısı Heyder Han Emioglu'ya adanmış “Heyder Emioglu”, ve Kaçarlar döneminde yaşanan olaylara adanmış “Haceler” tarihî romanlarını yazmıştır.

Arap alfabesiyle yazılmış tezkirelerin okunmasını kolaylaştırmak amacıyla, on temel kaynağı Kiril alfabesiyle vererek “Edebi Bilgi Cetveli”ni hazırlamıştır. Bu bilgi cetvelinde Devletşah Semerkandi’nin “Tezkiretü’ş-Şuara” (1486), Lütfeli Bey Azer Beydili'nin “Tezkireyi-Ateşkade” (17. yüzyıl sonu), Emin Ahmed Razi'nin “Tezkireyi-Haft Iqlim” (1593), Emir Ghulamelihan Belkrami'nin “Tezkireyi-Hazanei-Amire” (1763), Rzagulu Han Hidayet'in “Mecmüül-Füseha”, Muhammedali Terbiyeti'nin “Daneşmendani-Azerbaycan”, Şemseddin Sami’nin “Qamysül-Elam”, Mir Muhsin Nevab’ın “Tezkireyi-Nevvab”, Muhammed Ağa Müctehidzade'nin “Riyazül-Aşiqin”, Firudin Bey Köçerli’nin “Azerbaycan Edebiyatı Tarihi Materyalları” cetvel halinde sunulmuştur. Cetvelde toplam 5.711 yazar, şair ve düşünür hakkında bilgi toplanmıştır. “Edebi Bilgi Cetveli”, 1962 yılında Azerbaycan Bilimler Akademisi Yayınları tarafından Bakü’de yayımlanmıştır.

Faaliyet gösterdiği dönemde Sadi Şirazi, Ömer Hayyam, Baba Bey Üryan’ın bazı eserlerini, ayrıca Nizami Aruzi Semerkandi’nin “Çaharmakale”, Cahangir Mirza Kaçar'ın “Tarihi Nov” ve Mirza Bağır Vicuyeni'nin “Belvayi-Tebriz” eserlerini Azerbaycan diline çevirmiştir.

SSCB Yazarlar Birliği üyesi olmuştur.

Abbas Panahi, 29 Eylül 1971 tarihinde Bakü’de vefat etmiş ve Bakü’de defnedilmiştir.

1972 yılında yazarın “Sattarhan” romanı Moskova’da, Rusça olarak 100.000 tirajla yayımlanmıştır. Bu roman, 1983 yılında Azerbaycan dilinde 2 cilt hâlinde ikinci kez basılmıştır. “Hiyabani”, “Heyder Emioglu” ve “Haceler” eserleri de ayrı kitaplar hâlinde yayımlanmıştır. “Hiyabani” ve “Heyder Emioglu” eserleri ise yazarın ölümünden sonra yayımlanmıştır.

## Ailesi
Abbas Penahi, Hacı Elekber ve Sünbül Hanım'ın ailesinde dünyaya gelmiştir. Babası Hacı Elekber, dönemin ilerici kişilerinden biri olup, Meşrutiyet Hareketi sırasında Hoy, Salmas ve Maku şehirlerindeki demokratik hareketlere katılmış ve bu şehirlerde encümen başkanı olarak görev yapmıştır.

Abbas Panahi, Sariyya Hanım ile evlenmiştir. Bu evlilikten Şefik, Manuçohr ve Mesud adında çocukları olmuştur. Büyük oğlu Şefik Panahi, 1925 yılında Tiflis'te doğmuştur. 1984 yılında jeoloji-mineraloji bilimler doktoru unvanını almıştır. Jeoloji-mineraloji alanında 150'den fazla bilimsel makale ve 20'den fazla kitabın yazarıdır.

Ortanca oğlu Manuçohr Panahi, 1929 yılında Maku’da doğmuştur. 1945 yılında Azerbaycan Demokrat Partisi’ne üye olmuş, 1946 Mart ayında milli-demokratik harekete katıldığı için “21 Azer” madalyası ile ödüllendirilmiştir. Aynı yıl Azerbaycan Millî Hükûmeti tarafından askeri eğitim almak üzere Bakü’ye gönderilmiş, burada askeri okuldan teğmen rütbesiyle mezun olmuştur. 1948–1952 yıllarında Azerbaycan Devlet Pedagoji Yabancı Diller Enstitüsü’nde eğitim görmüş ve eğitimini sürdürerek filoloji bilimleri doktoru unvanını almıştır.

Küçük oğlu Mesud Penahi, 1943 yılında Zencan’da doğmuştur. Sinema ressamı, animatör, senarist ve yönetmen olarak tanınır.  Bakü’de eğitim görmüş ve 1973–1979 yılları arasında Cafer Cabbarlı adına “Azerbaycanfilm” film stüdyosunda animasyon filmlerinin yönetmeni ve ressamı olarak çalışmıştır. “Pıspısa Hanım ve Siçan Bey”, “Günlerin Bir Gününde”, “Kız Kalesi Efsanesi” gibi animasyon filmlerinin yazarıdır.

## Kaynakça

### Özel

### Genel

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar

### Yazdığı kitaplar
* Abbas Makulu — Təbriz gecələri, Bakü, 1950-ci il.
* Abbas Makulu — Səttarxan, Bakü, 1957-ci il.
* Pənahi Makulu — Ədəbi məlumat cədvəli, Bakü, 1962-ci il.
* Pənahi Makulu — Xiyabani, Bakü, 1979-cu il.
* Pənahi Makulu — Heydər Əmoğlu, Bakü, 1985-ci il.
* Abbas Makulu — Xacələr, Bakü, 2005-ci il.

### Hakkında yazılmış kitaplar
* Süleyman Alıyev — Abbas Pənahi Makulu, Bakü, 2005-ci il.