Alternatif gıda ağı

**Alternatif gıda ağı** (**AGA** veya **AGİ**, İngilizce: *alternative food network*, **AFN**), standartlaştırılmış endüstriyel gıda tedarik zincirine alternatif oluşturan üretici, tüketici ve diğer aktörleri bir araya getiren ağların genel adıdır. Bu ağlar, gıda egemenliği, küçük üretici desteği, ekolojik üretim, aracısızlaştırma, adil fiyat ve demokratik yönetişim gibi ilkeleri benimseyerek endüstriyel gıda rejimine karşı bir konum alır.

Alternatif gıda ağlarının somut biçimleri arasında çiftçi pazarları, tüketim kooperatifleri, topluluk destekli tarım (TDT), gıda toplulukları, satın alma grupları, topluluk bahçeleri ve adil ticaret ağları yer alır.

## Kavramın kökeni
"Alternatif gıda" terimini akademik literatürde ilk kullananlar arasında Whatmore ve Thorne (1997) "alternatif gıda coğrafyası"ndan, Marsden, Banks ve Bristow (2000) ise "alternatif gıda zincirleri"nden söz etmiştir. **Renting, Marsden ve Banks** (2003) terimi *alternatif gıda ağları* olarak standartlaştırmıştır.

Kavram genellikle ne *olduğu* yerine ne *olmadığı* üzerinden tanımlanır: endüstriyel/konvansiyonel olmayan gıda sistemleri. Temel nitelikleri "alteritelik", "yakınlık", "bağlantılılık" ve "sürdürülebilirlik" olarak özetlenmiştir.

## Sınıflandırma
Marsden ve arkadaşlarının (2000) yaygın olarak kullanılan sınıflandırmasına göre kısa gıda tedarik zincirleri üç biçimde ortaya çıkar:

# **Yüz yüze** (*face-to-face*): Üretici ile tüketici doğrudan fiziksel olarak buluşur. Çiftçi pazarları, çiftlik satış noktaları.
# **Mekânsal yakınlık** (*spatially proximate*): Üretim ve tüketim aynı bölgede gerçekleşir, az sayıda aracı vardır. Tüketim kooperatifleri, bölgesel markalar.
# **Mekânsal uzaklık** (*spatially extended*): Coğrafi mesafe büyük olabilir ancak ürün kimliği ve menşe bilgisi ürünle birlikte taşınır. Adil ticaret, coğrafi işaret.

## Türkiye'de alternatif gıda ağları

### Tarihçe
Türkiye'de alternatif gıda hareketinin kökleri 1990'larda Bodrum, Marmariç ve büyük şehirlerdeki doğal ürün dükkânlarına (Başak, Nuhun Ambarı) ve köye dönüş girişimlerine (Ekoköy, Ortak Yaşam) dayanmaktadır.

2000'li yıllardan itibaren hareket kurumsallaşmaya başlamıştır:

### İstanbul'da AGA'lar
2025 itibarıyla İstanbul'da son 25 yılda tedarik ve dağıtım odağında örgütlenmiş 63 alternatif gıda inisiyatifi tespit edilmiştir. Bunların yarısı Kadıköy, Beyoğlu ve Şişli ilçelerinde yoğunlaşmıştır. 42'si faaliyetine devam etmemektedir. 28'i 2020 sonrasında kurulmuştur.

Orkun Doğan'ın araştırmasında (Mayıs-Eylül 2025) 26 farklı gıda topluluğu ve kooperatiften 30 kişiyle yapılan görüşmelerde kapanma nedenleri olarak artan işletme maliyetleri, gönüllü ağının genişletilememesi, kuruluşlar arası iş birliği eksikliği, üyelerin düşen alım gücü ve üretimde yaşanan zorluklar öne çıkmıştır.

Candan Türkkan'ın analizine göre bu kapanmalar operasyonel bir başarısızlık değil, mevcut ekonomik sistemin alternatif gıda ağlarını sürdürülemez kıldığını gösteren bilinçli bir "eleştiri performansı"dır.

### Türleri
Türkiye'deki alternatif gıda ağları çeşitli biçimlerde örgütlenmektedir:

* **Gıda toplulukları** (semt/mahalle temelli satın alma grupları)
* **[[Tüketim kooperatifi|Tüketim kooperatifleri]]** (resmi kooperatif statüsünde)
* **Topluluk destekli tarım** (TDT / CSA)
* **Ekolojik pazarlar** (üreticinin doğrudan sattığı sertifikalı pazarlar)
* **[[Topluluk bahçesi|Topluluk bahçeleri]]** (kentsel tarım kolektifleri)
* **Katılımcı güvence/onay sistemi** (KGS/KOS; pahalı organik sertifikasyona alternatif, topluluk temelli doğrulama)

### Ortak ilkeleri
* Küçük üreticinin desteklenmesi
* Ekolojik üretim (agroekoloji)
* Aracısızlaştırma (üretici ile tüketici arasındaki aracıların azaltılması)
* Erişilebilirlik ve adil fiyat
* Demokratik yönetişim

## Kuramsal çerçeveler

### Piyasa düzeneği (agencement)
Çalışkan ve Callon'un (2009) "ekonomikleştirme" çerçevesinden bakıldığında AGA'lar yalnızca sosyal yapılar değil, insan ve insan-dışı unsurlardan oluşan sosyo-teknik *piyasa düzenekleri*dir (*market agencements*). Bu perspektifte AGA'ların kapanması da bir "piyasa işi" olarak okunabilir.

### Müşterekleştirme (commoning)
İnce ve Kadırbeyoğlu (2020), İstanbul'daki AGA'ları birer "müşterekleştirme pratiği" olarak analiz etmiş; üyelerin pasif tüketiciler yerine aktif ortak-üreticiler haline geldiğini göstermiştir.

## Akademik çalışmalar
* Öz, Özlem; Aksoy, Zühre (2023). *Food Co-operatives in Turkey: Building Alternative Food Networks*. Routledge. .
* Türkkan, Candan (2021). *Feeding Istanbul: Political Economy of Urban Provisioning*. Brill.
* Türkkan, Candan (2023). "What is the 'alternative'? Insights from Istanbul's food networks." *Food, Culture & Society* 26(2).
* Goodman, David; DuPuis, E. Melanie; Goodman, Michael K. (2012). *Alternative Food Networks: Knowledge, Practice, and Politics*. Routledge.

## Ayrıca bakınız
* Gıda egemenliği
* Kısa gıda tedarik zinciri
* Tüketim kooperatifi
* Topluluk destekli tarım
* Çiftçi pazarı
* BÜKOOP
* Tarlataban
* Kampüs kooperatifi
* Buğday Ekolojik Yaşamı Destekleme Derneği
* Çiftçi-Sen

## Kaynakça