İsmail Han Ziyadhanov

**İsmail Han Ziyadhanov**; Azerbaycan Cumhuriyeti hükûmetinin üyesi, diplomat, Azerbaycan Cumhuriyeti ordusunun yarbayı. Rusya İmparatorluğu'nun Birinci Devlet Dumasına seçilen 5 Azerbaycanlıdan biri.

Türk Edemi Merkeziyyet Partisi ve "Müdafie" partilerinin kurucularındandır. Mart soykırımı sırasında Şamahı ve Göyçay kazalarında Taşnak güçlerine karşı savaştı. Eylül 1918'de başlayan Karabağ hareketine katıldı. Nisan işgalinden sonra Bolşevikler tarafından yargılanmadan vuruldu.

İsmail Han, Gence Hanı Cevad Han'ın soyundandır ve Kaçar tahtının veliaht prensi Abbas Mirza'nın torunudur. Çarlık Ordusu ve Azerbaycan Cumhuriyeti Ordusu subayı Şahverdi Han Ziyadhanov ile Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Cumhuriyetin İrandaki Büyükelçisi Adil Han Ziyadhan'in kardeşidir.

## Hayatı
### Çarlık Rusyası döneminde
İsmail Han Ziyadhanov, 15 Ağustos (27) 1867'de Gence şehrinde doğdu. İlk eğitimini Gence Erkek Jimnazyumu'nda aldı, ardından Moskova İmparatorluk Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girdi. Üniversiteden mezun olduktan sonra Tiflis Bölge Mahkemesinde savcı yardımcısı olarak göreve başladı. 1904 yılında kurulan Gence Müslüman Yardım Cemiyeti'nin üyesiydi.

1906'da İsmail Han, Yelizavetpol Guberniyasi'ndan Rusya İmparatorluğu'nun Birinci Devlet Dumasına seçildi. Devlet Dumasına seçilen 5 Azerbaycan milletvekilinden biriydi. Burada Duma'nın Müslüman kanadının büro üyesi ve "Halkın Özgürlüğü" partisinin üyesiydi. Duma'daki görev süresi boyunca çarlığın uzak bölgelere yerleştirme politikasını, Kafkasya'da yapılan katliamları ve Rusya'nın Azerbaycanlılara yönelik tutumunu sert bir şekilde eleştirdi. İsmail Han, sadece Kafkasya'da değil, Baltık bölgelerinde de yaşanan adaletsizliklere karşı çıktı ve protestosunu dile getirdi. İsmail Han Ziyadhanov, Duma'nın dağılmasını protesto eden Vyborg Manifestosunu imzaladığı için Duma'ya seçilme hakkından yoksun bırakılarak üç ay hapis cezasına çarptırıldı. Şeki hapishanesinde 3 ay tutuklu kaldı.

Mart 1907'de Kafkas ve Kırım Müslümanlarının temsilcilerinin Gence'de yapılan kongresinde İsmail Han Ziyadhanov'un önderliğinde Transkafkasya Tüm Müslüman Birliği'nin kurulmasına karar verildi. Mayıs 1907'de İsmail Han'ın önderliğinde amacı Müslümanlar arasında eğitim ve kültürü yaymak, hakları korumak, adaleti ve vicdanı ayaklar altına alan herkesi cezalandırmak olan "Müdafie" teşkilatı kuruldu.

Birinci Dünya Savaşı sırasında, zayıflayan Rus ordusunun gücünü artırmak için Rus komutanlığı, Azerbaycan'dan asker toplamaya ve onları Osmanliya karşı savaşlara sokmaya karar verdi. Bu kararı engellemek için Halil Bey Hasmammadov, İsmail Han Ziyadhanov ve Alakbar Bey Rafibeyli'den oluşan bir heyet Tiflis'te Kafkasya Genel Valisi ile görüşüyor. Sonuçta Azerbaycanlıların zorla değil gönüllü olarak askere alınmasına karar verildi.

1917 Rus Şubat devriminden sonra Gence'deki kamu kuruluşlarının yürütme komitesini örgütledi ve şehir milislerinin başına atandı. O dönemde Gence şehrinin düzeni onun önderliğindeki milis gruplar tarafından korunuyordu. 1917 yılında kurulan "Türk Edemi-Merkeziyyet Partisi"nin kurucularındandır.

18 Mart 1918'de Stepan Lalayev liderliğindeki Taşnaklar Şamahı'yı kuşatarak saldırdılar. Burada binlerce sivili öldürdüler, evleri yaktılar, tarihî eserleri yok ettiler. Lalayev'in askerleri çocukları ve yaşlıları öldürdü, kadınlara tecavüz etti ve onları binaların balkonlarından attı. Şehrin camilerinde saklanan kadın ve çocuklar, camilerde yakılarak öldürüldü. İsmail Han, bölge halkına yardım etmek amacıyla 28 Mart 1918'de Gence'de topladığı 500 kişilik süvari birliğiyle Şamahı'ya gelerek şehri Malakan ve Ermeni militanlardan temizledi. Şehirden ayrılan Ermeni grupları Medrese köyüne kaçtı. İsmail Han onları köye kadar kovaladı ve ardından burada kuşattı. Köy çevresinde yaşanan çatışmanın ardından Ermeni gruplar Medrese köyünü terk ederek Malakanların yaşadığı Gozluçay köyüne kaçtı.

### Azerbaycan Cumhuriyeti döneminde
28 Mayıs 1918'de Azerbaycan Cumhuriyeti'nde oluşturulan ilk kabinede General Hosrov bey Sultanov Savunma Bakanı olarak atandı. Hosrov bey 11 Haziran'a kadar bu görevi sürdürdü. Aynı yılın 6 Ekim'inden 26 Aralık'a kadar askeri işlerle ilgili konularda İsmail Han Ziyadhanov görevlendirildi. Azerbaycan Cumhuriyeti ordusunda yarbay rütbesindeydi. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin 2. hükûmetinde askeri işlerden sorumlu, daha sonra da 1. dışişleri bakan yardımcılığına atandı.

Bakü'nün 15 Eylül 1918'de işgalden kurtarılmasının ardından 23 Eylül 1918'de Karabağ hareketi başladı. Karabağ hareketine katılan kuvvetler arasında 9. ve 106. Türk Alayları, milli gönüllü birlikleri ve 1. Azerbaycan Tümeni yer alıyordu. Kafkas İslam Ordusu 4 Ekim'de Ağdam'dan başlayarak Şuşa istikametine saldırdı ve 8 Ekim 1918'de Şuşa şehri Ermeni-Taşnak kuvvetlerinden tamamen temizlendi. Bu savaşlara Azerbaycan hükûmetinin temsilcisi İsmail Han Ziyadhanov da katıldı.

25 Mart 1919'da Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Kaçar devleti ile müzakere yapmak üzere Tahran'a gönderdiği Olağanüstü diplomatik misyona başkanlık etti. Onlara Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Tahran, Tebriz, Reşt, Meşhed'de diplomatik temsilciliklerinin açılması için, ticaret, posta-telegraf, gümrük ve denizcilik konularında gelecekteki sözleşmelere ilişkin genel hükümlerin hazırlanması demiryolu ve karayolları ile sınır hatlarının korunmasına yönelik karşılıklı tedbirlerin uygulanmasına yönelik ön müzakereler yapmak görevi verilmiştir. 4 Haziran 1919'da İsmail Han Ziyadhanov ve Kaçar Devleti Dışişleri Bakanlığı temsilcisi Motasamul Saltana, 14 maddeden oluşan bir sözleşme taslağı imzaladılar. Bu misyonun faaliyeti sonucunda Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Tahran'da daimi diplomatik temsilciliğinin ve Kaçar devletinin bazı yerlerinde konsoloslukların açılması kararlaştırıldı.

## Ölümü
İsmail Han Ziyadhanov'un öldürülmesiyle ilgili farklı görüşler var. Enver Çingizoğlu, "İsmail Han Ziyadhanov" adlı monografisinde, Azerbaycan'ın 11. Kızıl Ordu tarafından işgal edilmesinin ardından İsmail Han'ın Kızıl Ordu'nun askeri saha mahkemesi tarafından kurşuna dizilerek idam edildiğini yazmıştır. 5 Mayıs 1920'de Azerbaycan Devrim Komitesi'nin özel kararnamesi ile İsmail Han Ziyadkhanov'un mülk ve arazilerine el konuldu. İltifat Aliyarlı ve Tahir Behbudov'a göre İsmail Han Ziyadhanov, Nisan işgaline karşı Gence'de yer almış, Gence Ayaklanması'ndan sonra tutuklanmış ve 11. Kızıl Ordunun siyasi bölümünün başkanı Semyon Pankratov'un emriyle 6 Haziran 1920'de Nargin Adası'nda kurşuna dizilerek idam edilmiştir.

## Ailesi

Babası Ebülfet Ağa Ziyadhanov 1843'te doğmuştur ve Cevad Han'ın torunudur. Ebülfet Ağa, Bahman mirza Govanli-Kaçar'ın kızı Azerhümayun Govanli-Kaçar ile evlendi ve bu evlilikten İsmail Han, Şahverdi Han, Adil Han, Sultan Beyim, Fahritac Beyim, Şirin Beyim, Hirda Beyim, Gamartac Beyim isimlerinde evlatlari dünyaya geldi.

İsmail Han Ziyadhanov, Nahçıvan Hanlığı'nın son Hanı'nın torunu Sanubar Nahçıvanski ile evlendi. Bu evlilikten Ebülfet Han, Cavad Han, Meleyke ve Hurşid adında çocukları dünyaya geldi.

İsmail Han Ziyadhanov'un ortanca kardeşi Şahverdi Han Ziyadhan, Çarlık Ordusu ve Azerbaycan Cumhuriyeti Ordusu'nda subaydı. Küçük kardeşi Adil Han Ziyadhanov, Azerbaycan Cumhuriyeti Dışişleri Bakan Yardımcısı ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran Büyükelçisiydi.

## Hatırası
Memmed Emin Resulzade, 1923 yılında yazdığı "Azerbaycan Cumhuriyeti'nin Niteliği-Kuruluşu ve Mevcut Durumu" adlı kitabında İsmail Han Ziyadhanov'u Azerbaycan'ın istiklal şehidi olarak adlandırmıştır.

Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra Gence'nin sokaklarından birine İsmail Han Ziyadhanov'un adı verildi ve Adil Han Ziyadhanov'un mülkünün duvarına İsmail Han Ziyadhanov'un hatıra plaketi yerleştirildi. Gence Tarih ve Coğrafya Müzesi 1972 yılından bu yana bu mülkte faaliyet göstermektedir.

2014 yılında inşa edilen ve Mart Soykırımı'na adanan Guba Soykırımı Anıt Kompleksi'nin Şamahı kazasıyla ilgili bölümünde İsmail Han Ziyadhanov'un fotoğrafları ve o dönemde Taşnaklara karşı verdiği mücadeleye ilişkin bilgiler yer alıyor.

2021 yılında Azerbaycan Millî İlimler Akademisi El Yazmaları Enstitüsü Bilim Konseyi'nin kararıyla, yazarları Enver Çingizoğlu ve Aydın Ziyadhanlı olan "İsmayıl Han Ziyadhanov" başlıklı bir monografi yayımlandı.

## Kaynakça

### Genel
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Dış bağlantılar
* Bizimki 32. İsmail Han Ziyadhanov / Azərbaycanfilm
* İsmail Han Ziyadhan'ın 1919 yılında Azerbaycan Cumhuriyeti'nin İran'daki ilk Diplomatik Misyonu'nun raporu / Bakı Araşdırmalar İnstitutu