Chachapoya Uygarlığı

**Chachapoya Uygarlığı,** (Keçuva: *Chachapuyu*; Türkçe: *Bulutların İnsanları* veya *Ormanların Savaşçıları*), Güney Amerika kıtasında And Dağları'nın kuzeydoğusunda, günümüzde Peru'nun Amazonas, San Martín ve La Libertad bölgelerinde Kolomb öncesi hüküm sürmüş bir halktır. M.S. 800-1470 yılları arasında gelişen bu uygarlık, İnka İmparatorluğu tarafından fethedilmiş ve kültürel kimlikleri büyük ölçüde yok olmuştur. Chachapoyalar, sarp kayalıklara inşa ettikleri kaleleri, mumyalama teknikleri ve İnkalara direnişleriyle tanınır.

## Tarih

### Kökenleri ve Kuruluş
Chachapoya kültürünün tam olarak ne zaman ortaya çıktığı kesin olarak bilinmemektedir. Bu kültürün en bilinen kanıtı olan devasa Kuelap Kalesinin ne zaman inşa edildiği de tartışmalıdır. Daha önceki tahminler genellikle M.S. 800'ü temel alıyordu. Ancak 1986'dan beri Kuelap'taki kazılardan sorumlu Perulu arkeolog Alfredo Narváez, yeni radyokarbon analizleri sonucunda Kuelap'ın ne zaman inşa edildiği sorusuna farklı bir sonuca ulaştı: “Elimizdeki en eski tarihler 6. yüzyıldan, yani yaklaşık 500 yılından geliyor. Ancak çalışmaların daha önce, belki de M.S. 400 civarında başladığını tahmin ediyoruz.”

### Yükseliş Dönemi
10.-15. yüzyıllar arasında Chachapoya kültürü zirvesine ulaşmıştır. Başlıca yerleşimleri:

* **Kuelap**: 3.000 metre yükseklikteki bu kale, 400 dairesel yapıdan oluşur.
* **Gran Pajatén**: Ormanlık alanda keşfedilen bu arkeolojik site, karmaşık kabartmalarıyla ünlüdür.
* **Revash**: Kayalara oyulmuş anıtsal mezarlar.

### İnka İşgali ve Direniş
1470'lerde İnka hükümdarı Túpac Inca Yupanqui, Chachapoya topraklarını işgal etti. Yerel kaynaklara göre, Chachapoyalar şiddetle direnmiş ve İnkalar ancak bölgeyi kontrol altına almak için kitlesel sürgünler (*[[mitma]]* sistemi) uygulamıştır. 16. yüzyılda İspanyol işgali sırasında Chachapoyalar, İnkalara karşı Francisco Pizarro ile ittifak kurmuştur.

## Toplum ve Kültür

### Siyasi Yapı
Chachapoya toplumu, birbirine gevşek bağlarla bağlı şefliklerden oluşuyordu. Merkezi bir devlet yapısı yoktu, ancak ortak bir dil (muhtemelen kendilerine özgü bir dil) ve kültür paylaşıyorlardı.

### Mimari

* **Kale-Yerleşimler**: Sarp tepelere inşa edilen duvarlar (bazıları 20 metre yüksekliğinde) savunma amaçlıydı.
* **Dairesel Yapılar**: Evler ve tapınaklar, taş temelli ve konik çatılıydı.
* **Mezar Mimarisi**: *[[Purunmachu]]* adı verilen mumyalar, kayalara oyulmuş lahitlerde (*[[sarkofaj]]*) saklanırdı.

### Din ve Ölüm Kültü

* Doğa ruhlarına ve atalara tapınılırdı.
* Ölüler mumyalanır ve değerli eşyalarla gömülürdü. Leymebamba Müzesi'nde 200'den fazla Chachapoya mumyası sergilenmektedir.
* Kondor ve jaguar kutsal hayvanlardı.

### Ekonomi
Tarım (mısır, patates, kinoa), lama yetiştiriciliği ve tüccarlık başlıca geçim kaynaklarıydı. Ayrıca Amazon ile Andlar arasında ticaret yapıyorlardı.

## Miras ve Keşifler

### Modern Araştırmalar

* 1843'te Juan Crisóstomo Nieto, Kuelap'ı "keşfetti".
* 20. yüzyılda Gene Savoy ve Federico Kauffmann Doig gibi arkeologlar Chachapoya kültürünü detaylıca inceledi.
* 2017'de Amazonas'ta 20 yeni arkeolojik site bulundu.

### Popüler Kültürde
* *[[The Emperor's New Groove]]* (2000) filmindeki "Kuzkolar", Chachapoyalardan esinlenmiştir.
* Video oyunu *[[Shadow of the Tomb Raider]]* (2018), Chachapoya kalıntılarını konu alır.

## Kaynakça

### Akademik Yayınlar
* Kauffmann Doig, F. (2002). *Los Chachapoya: Moradores ancestrales de los Andes Amazónicos*. Lima: Universidad de San Martín de Porres.
* Schjellerup, I. (2005). *Incas y españoles en la conquista de los Chachapoya*. Copenhagen: National Museum of Denmark.

### Belgeseller
* BBC (2010). *The Cloud People of Peru*.
* National Geographic (2015). *Secrets of the Cloud Warriors*.

## Dış Bağlantılar
* Leymebamba Müzesi Resmi Sitesi (Chachapoya mumyaları)
* UNESCO – Kuelap Tentative List
* National Geographic Makalesi