Muhammed Biriya

**Muhammed Biriya** veya **Muhammed Bağırzade** (1914, Tebriz - 1985, Tebriz) - şair, siyasetçi, Azerbaycan Milli Hükumeti Kültür ve Eğitim Bakanı, Tebriz'de kurulan Azerbaycan Sendikası başkanı, Milli Hükûmetin Milli Meclis üyesi, Azerbaycan'ın şairleri ve yazarları derneğinin yönetim kurulu üyesi, baskı mağduru.

Tebriz'de yayımlanan birçok gazete ve dergide şiirleri ve makaleleri yayımlandı. 1943-1946 yıllarında Tebriz'de yayınlanan "Yumruk", "Edebiyat Sayfası" ve "Zafer" gazetelerinin yazı işleri müdürlüğünü yaptı. "Çetirbazlar", "Gazete Bürosunda", "Stalingrad", "Erbab ve Çiftçi", "Mussolini", "Hitler ve Mussolini" gibi oyunların yazarıdır.

Azerbaycan Milli Hükûmeti Kültür ve Eğitim Bakanı olarak görev yaptığı süre boyunca okullarda dersler Azerbaycan Türkçesi ile yapılmaya başlandı, yeni müfredat oluşturuldu, ders kitapları Azerbaycan Türkçesiyle yazıldı. Milli demokratik harekete katılımı nedeniyle kendisine "21 Azer" madalyası ve "Settarhan" nişanı verildi.

Azerbaycan Milli Hükûmeti'nin yıkılmasından sonra Baküye göç etti. Burada zulüm gördü ve faaliyetleri nedeniyle defalarca hapse atıldı ve sürgüne gönderildi. Toplam 22 yıl boyunca Sovyet rejimi tarafından hapsedildi ve sürgüne gönderildi. Tebriz'e döndükten sonra orada tutuklandı. Hayatının son yıllarını hapiste geçirdi.

## Hayatı

### İlk yıllar
Muhammed Hacı Gulam oğlu Bağırzade, 1914'te Güney Azerbaycan'da yer alan Tebriz'de doğdu. Babası marangozdu. 1920 yılında ailesiyle birlikte önce Tebriz'den Bakü'ye, bir yıl sonra da Horasan'a taşındı. İlk eğitimini Horasan'da aldı. Annesi hastalanınca doktorlar Horasan'ın havasının ona zararlı olduğunu söylediler. Daha sonra 1923 yılında ailesiyle birlikte Bakü'ye taşındı. 1929 yılında Bakü'de bulunan 37 numaralı yedi yıllık okuldan mezun oldu ve Petrol Mühendisliği Teknik Koleji'ne girdi. Annesi ve amcası öldükten sonra Ocak 1933'te ailesiyle birlikte Tebriz'e döndü. Tebriz'e döndükten sonra bir süre "Şahin" gazetesinin yayınevinde düzeltmen olarak çalıştı. 1934'ten 1938'e kadar Tebriz'de Beldiyye idaresinde görev yaptı.

1938 yılında Tebriz'de bulunan 27. Alayın 3. Tümeninde askerlik görevine başladı. Askerlik hizmetini tamamladıktan sonra ilk olarak Tebriz şehir idaresinin su dairesinde sekreter olarak çalıştı. 1941 yılında demiryolu idaresinde muhasebeci olarak çalışmaya başladı.

### Siyasi faaliyetleri
25 Ağustos 1941'de SSCB ordusu Güney Azerbaycan'a girdi. 11 Ekim 1941'de Tebriz'de "Vatan Yolunda" gazetesi yayımlandı. Muhammed Biriya'nın şiirleri ve yazıları bu gazetenin ilk sayında yayımlandı. "Rehber", "Zafer", "Merdom", "Demavend", "Xavere No" ve "Azerbaycan" gazetelerinde de şiirler ve yazıları yayımlandı.

1941'de bir grup Güney Azerbaycanlı aydınla birlikte Bakü'ye davet edildi. Burada geçirdiği 15 gün boyunca yazdığı şiirler "Komünist" gazetesinde yayımlandı. Tebriz'e döndükten sonra Azerbaycan Cemiyeti başkanı Hacı Mirza Ali Şebüsteri, İsmayıl Şems, Mir Mehdi Etimad ve diğerleri daha aktif çalışmaya başladı. Kapitalizmi, emperyalizmi ve sömürgeciliği eleştiren şiirler ve makaleler yazıyor. 1942 yılında Mirza Ali Şebüsteri, İsmayıl Şemsi, Mir Mehdi Etimad ve Muhammed Biriya, zulüm nedeniyle Azerbaycan SSC İçişleri Komiser Yardımcısı General Ağaselim Atakişiyev tarafından Tebriz'den Bakü'ye getirildi. Ocak 1943'e kadar burada yaşadı ve Azerbaycan Yazarlar Birliği ile Azerbaycan Radyo Komitesi'nde çalıştı. Tebriz'e döndükten sonra "Edebiyat Sayfası" adında bir gazete çıkarmaya başladı. Gazete 1945'e kadar faaliyet gösterdi. 1944 yılında Bakü'de 5.000 tirajlı "Yürek Sözü" adlı şiir kitabı yayımlandı.

1943 yılında Tebriz'de kurulan Azerbaycan Sendikası'nın başkanlığına seçildi. Görev yaptığı süre boyunca işçilerle girişimciler arasında 41 maddelik bir anlaşma imzalamayı başardı. Mehed Biriya, 1944'ün ortalarında yeniden düzenlenen Tude partisinin Tebriz şehir komitesine seçilen 17 kişiden biriydi. Aynı zamanda kralın ve sömürgecilerin zulmüne karşı düzenlenen çok sayıda mitingin ana organizatörlerinden biriydi. Petrol çıkarma işçileriyle ilgili mitinglerden birinde konuşan Muhammed Biriya'ya suikast girişiminde bulunuldu. Kendisine sıkılan kurşun, mitinge katılan İsmail isimli kişinin ölümüne, üç kişinin de yaralanmasına neden oldu. 1945 yılında Paris'te düzenlenen Dünya Sendikalar Kongresi'ne temsilci olarak katıldı.

20 Kasım 1945'te Tebriz'deki Erk Tiyatrosu binasında faaliyete geçen Azerbaycan Halk Kongresinin başkanlığına seçildi.

12 Aralık 1945'te Azerbaycan Milli Hükûmeti'nin kurulmasından sonra Kültür ve Eğitim Bakanı olarak atandı. Ayrıca yeni oluşturulan Milli Meclis ve Azerbaycan Şairler ve Yazarlar Cemiyeti'nin yönetim kurulu üyesiydi. Kültür ve Eğitim Bakanı olduğu yıllarda okullarda dersler Azerbaycan Türkçesi ile yapılmaya başlandı, yeni müfredat oluşturuldu, ders kitapları Azerbaycan Türkçesiyle yazıldı. Nüfusun çoğunluğunun okuma yazma bilmemesi nedeniyle kısa sürede bölgede 3800 likbez kursu açıldı. Köylerde 2.000, şehirlerde ise 500 ilk ve orta okul açıldı. Çeşitli alanlardaki personel eksikliğini gidermek amacıyla çeşitli kurslar ve teknik okullar kurulmuştur. Biriya, bakanlığın yanı sıra 1946 yılında kurulan "Azerbaycan Üniversitesi"nde Edebiyat dersleri verdi. Tebriz, Zencan, Urmiye, Eher, Erdebil ve diğer şehirlerde merkezleri bulunan Azerbaycan Şairler ve Yazarlar Cemiyeti kuruldu. Devlet Drama Tiyatrosu ve Devlet Filarmoni Orkestrası açıldı, Behzad'ın adını taşıyan Ulusal Müze faaliyete geçti. Tebriz'e Settarhan, Bağırhan ve Şeyh Muhammed Hiyabani'nin heykelleri dikildi.

1946'da milli-demokratik harekete katılımı nedeniyle kendisine "21 Azer" madalyası ve "Settarhan" nişanı verildi.

İran hükûmetinin verdiği sözlerin ardından SSCB bölgeden ayrılıyor. Tahran hükûmeti, "Konseyler Meclisi'ne serbest seçim yapılmasını sağlamak" bahanesiyle Güney Azerbaycan'a asker gönderiyor. Azerbaycan Demokrat Partisi liderleri arasında bu orduya karşı direnilip direnilmeyeceği konusunda görüş ayrılığı vardı. Bazıları Azerbaycan SSC'ye çekilip oradan savaşmayı önerse de Muhammed Biriya bölgede kalmayı ve orduya karşı savaşmayı önerdi. Azerbaycan Demokrat Partisi'nin Tebriz'deki son toplantısında Muhammed Biriya, Azerbaycan Demokrat Partisi'nin genel başkanı seçildi. Bunun üzerine Biriya, partinin taktikleri ve bölgede düzeni sağlama konusunda bir bildiri hazırlayarak radyoda okudu. 13 Aralık 1946'da ABD ve İngiltere'nin desteklediği İran ordusu Tebriz'e girdi. Bunun üzerine Azerbaycan Milli Hükûmeti düştü.. Biriya ve arkadaşları şehre giren İran ordusuna karşı silahlı direniş gösterse de sayılarının az olması nedeniyle Tebriz'deki SSCB hastanesine sığınmak zorunda kaldılar. 8 Mart 1947'de Tebriz'deki SSCB Konsolosluğu çalışanlarının yardımıyla gizlice Bakü'ye getirildi.

### Millî Hükûmetin çöküşünden sonra
1947'de Azerbaycan Demokrat Partisi Merkez Komitesi yeniden kuruldu. Komiteye seçilen Muhammed Biriya, propaganda dairesi başkanlığına atandı. Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesinin emriyle Parti Okuluna kabul edildi.

27 Aralık 1947'de İran'a gitmek için Bakü'deki İran Konsolosluğu'na başvurdu. Eve gittikten sonra AzSSR İçişleri Bakanı General Mir Teymur Yagubov, Devlet Güvenlik Bakan Yardımcısı General Ağaselim Atakişiyev, Albay Muhammed Saveçallinski, Merkez Komite Sekreteri Hasan Hasanov, AzSSR Başbakan Yardımcısı, yazar Mirze İbrahimov evine geldi. Biriya'dan İran konsolosluğuna yaptığı başvuruyu geri çekmesini istediler. Biriya bunu yapmayacağını söyledi. Ertesi gün, yani 28 Aralık'ta tutuklandı.

7 aydan fazla süren bir soruşturmanın ardından Ağustos 1948'de Güney Azerbaycan'daki demokratik yapıya ve Sovyet hükûmetine karşı düşmanca tutum sergilemekle, Tebriz'de Amerikalılara ve Bakü'de İran başkonsolosuna casusluk yapmakla suçlandı. 27 Kasım 1948'de yayınlanan kararla, ceza süresinin 11 Ağustos'tan itibaren sayılması şartıyla 10 yıl süreyle çalışma kampına sürgün edildi. Cezasını SSCB İçişleri Bakanlığı'nın 4 numaralı özel kampında çekti. 31 Aralık 1950'de mahkûmlar arasında Sovyet karşıtı propaganda yapmaktan kamp mahkemesi tarafından 10 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 23 Ağustos 1951'de Lugovsk esir kampında kaldığı süre boyunca sıkı gözetim altında bir yıl hapis cezasına çarptırıldı. 13 Ağustos 1954'ten itibaren cezasını Karaganda şehrinde bulunan 415 numaralı çalışma kampında çekti. 30 Ağustos 1956'da Muhammed Biriya'nın ceza davası yeniden incelendi ve "suç unsuru bulunmadığından dava sonlandırıldı."

1956'da Bakü'ye döndü. Ailesinin yanına Tebriz'e gitmek istiyor. Bu nedenle 12 Kasım 1956'da vize almak üzere Moskova'ya gitti. Orada bulunan İran büyükelçiliğine girmeye çalıştığında durdurularak Bakü'ye geri getirildi. 18 Ocak 1957'de Azerbaycan SSR hükûmetinin liderlerine 16 maddelik bir mektup gönderdi. Bu mektupta Kiril alfabesinin terk edilerek Arap alfabesine dönülmesini, Marksizm-Leninizm okullarının kapatılmasını, Markx, Engels, Lenin ve Stalin'in heykellerinin kaldırılmasını, Ermenilerin Azerbaycan'dan uzaklaştırılmasını, sürgündekilerin serbest bırakılmasını ve şeriat düzeninin kurulmasını talep ediyor. Bu mektubun ardından 1957'de hükûmet aleyhine propaganda yaptığı iddiasıyla tekrar tutuklandı ve sonraki 10 yıl boyunca çeşitli şehirlerde hapis yattı. Hapis cezası bittikten sonra 1967'de Bakü'ye döndü. Tekrar vize almak için Moskova'ya gidiyor. Burada da Sovyet milislerine hakaret ettiği iddiasıyla tutuklandı ve 2 yıl Tambov bölgesinde hapis yattı. Güvenlik yetkilileri, hapis cezasının ardından 1969 yılında Bakü'ye dönen Muhammed Biriya'nın burada yaşamasına izin vermedi. Daha sonra 3 yıl süreyle Şamahı şehrine sürgün edildi. Şamahı'dan döndükten sonra Bakü'deki mezarlıklarda molla olarak çalışır. Muhammed Birya, Sovyet rejimi tarafından toplam 22 yıl boyunca sürgüne gönderildi ve hapsedildi.

29 Eylül 1980'de Tebriz'e döndü. Burada da hükûmete karşı kampanya yürütmekle suçlandı, zulüm gördü ve sonunda tutuklandı. 19 Şubat 1985'te öldü. Ölümüyle ilgili farklı görüşler var. Bazı araştırmacılara göre cezaevindeyken ölmüş, bazılarına göre ise ömrünün sonuna doğru cezaevinden çıkıp kimsesizler evinde ölmüştür.

Tebriz'de bulunan Vadi Rahmet mezarlığına defnedildi. Mezar taşında kendi yazdığı "Vasiyet" şiiri yazılıdır.

## Eserleri
İlk şiirleri 1924 yılında Bakü'de yayınlanan "Divar" dergisinde yayımlandı. 1930'lu yıllarda Azerbaycan Türkçesinde ve Farsça lirik gazeller yazmaya başladı. Kendisine "Biriya" lakabını aldı. "Biriya", ikiyüzlülükten uzak, yalansız demektir. 11 Ekim 1941'den itibaren Tebriz'de yayınlanan "Vatan Yolunda" gazetesinde şiirleri ve yazıları yayımlandı. Ayrıca "Rehber", "Zafer", "Merdom", "Demavend", "Xavere No" ve "Azerbaycan" gazetelerinde de şiirler ve yazılar yazmıştır. 1941-1946 yılları arasında Şah rejimine karşı, faşizme karşı ve vatanseverlik ruhuyla yazdığı şiirleri Güney Azerbaycan şehirlerinde elden ele dolaşiyordu. 1941 yılında bir grup Güney Azerbaycanlı aydınla birlikte Bakü'ye davet edildi. Burada yazdığı şiirler "Komünist" gazetesinde yayımlandı. 1943 yılında Tebrizde, "Edebiyat Sayfası" adında bir gazete yayınlamaya başladı. Gazete 1945'e kadar faaliyet gösterdi. 1945'ten itibaren Tebriz'de yayınlanan "Zafer" gazetesinin genel yayın yönetmenliğini yaptı.

Hayatı boyunca birçok kitap yayımlandı. Bakü'de basılan kitap "Yürek Sözü" adıyla 5.000 tirajla basılmıştır. 118 sayfalık kitap 2 bölümden oluşuyor. Birinci bölümde şairin çeşitli konularda yazdığı kırk sekiz lirik şiir, ikinci bölümde ise elli yedi satirik eseri yer almaktadır. Bu kitap 17 Temmuz 1944'te "Muhammed Biriya. Izbrannie stihi" adıyla Rusça yayımlandı. Mikayil Rafili bu kitabın önsözünü yazdı ve editörlüğünü yaptı.

Tebriz'de basılan ilk kitabın adı "Vatanım Azerbaycan'a"dır. "Halife Geri" yayınevi tarafından yayımlanan bu kitapta şairin 34 şiiri yer almaktadır. "Üsyan" ve "Hücum" kitapları 1945 yılında Tebriz'de "Firdovsi" yayınevi tarafından basıldı. Şairin "Üsyan" kitabında 30, "Hücum" kitabında ise 18 şiiri yer almaktadır.

Azerbaycan Milli Hükûmeti kurulduktan sonra şairliğinin yanı sıra oyunlar da yazdı ve sahneledi. "Çetirbazlar", "Ruzname idaresinde", "Stalingrad", "Erbab ve Ekinci", "Mussolini", "Hitler ve Mussolini" gibi yazdığı küçük oyunlar Tebrizde Erk Tiyatrosu'nda ve Marağa Şehir Tiyatrosu'nda sahnelendi.

## Hatırası
1947'de yönetmenliğini ve senaryosunu Esfir Şub'un yaptığı "Arazin o tayinda" filmi çekildi.  Film, genel olarak 1945-1946 yıllarında var olan Azerbaycan Milli Hükûmeti'ni ve hükûmetin kurulmasından önceki süreçleri konu almaktadır. Muhammed Biriya filmde kendi şiiri olan "Ben Diyorum"u söylüyor.

Muhammed Biriya ile aynı kampa sürgün edilen Moldovalı yazar Boris Marian da "Kaderin Dönüşleri" adlı kitabında onun hakkında yazmıştır.

1997 yılında şairin Milli Arşivler arşivinde saklanan araştırma materyallerinden yola çıkılarak "Her Adımda Bir Mezar Var" adlı kitap yayımlandı. Bu kitapta, M. Biriya'nın inceleme malzemelerinin yanı sıra, 1944 yılında hiçbir değişiklik yapılmadan yayınlanan "Yürek Sözü" kitabından alınan yirmi lirik şiir ve yirmi dokuz satirik eseri yer aldı.

2004 yılında Muhammed Biriya hakkında uzun metrajlı bir belgesel televizyon filmi çekildi. Filmin yönetmeni ve senaristi Enver Eblucdur.

## Kaynakça
### Özel

### Genel
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar
* Muhammed Biriya / AzTV
* Muhammed Biriya — Mən deyirəm