Tilemse

**Tilemse** (günümüz **[[Çayırpınar, Reşadiye|Çayırpınar]]** köyü, Yolyaka Mahallesi), Osmanlı İmparatorluğu döneminde Tokat Sancağı'na bağlı İskefser (Reşadiye) kazasında yer alan stratejik bir yerleşim yeridir. 15. yüzyıldan 20. yüzyıl başlarına kadar yaklaşık 500 yıl boyunca aynı anda **kale**, **menzil merkezi**, **köy** ve **vakıf alanı** olarak çok işlevli bir yapıya sahip olmuştur.

## Tarihi Önem
Tilemse, Kelkit Nehri kenarındaki stratejik konumu sayesinde Osmanlı İmparatorluğu'nda ulaşım ve haberleşme sistemi içerisinde Osmanlı Anadolu sol kol menzil güzergâhı'nın (Anadolu Sol Kol Güzergahı: Üsküdar, Gebze, İznikmid (İzmit), Sapanca, Hendek, Düzce Pazarı, Bolu, Gerede, Bayındır (Hamamlı), Çerkeş, Karacalar, Karaca-Viran, Koçhisar, Tosya, Hacı Hamza, Osmancık, Hacıköyü, Merzifon, Lâdik, Sonisa (Uluköy), Niksar, Tilemse (Yolyaka), Hacı Murad (Murad Kal'ası), Karahisâr-ı Şarkî, Şiran, Kelkit (Çiftlik), Karakulak, Aşkale ve Erzurum) önemli bir durağı olarak işlev görmüştür. **İstanbul-Erzurum-Tebriz-Kars** hattının önemli bir durağı olan bu yerleşim, hem askeri hem de ticari açıdan büyük önem taşımıştır. 

Yerleşimin en dikkat çekici özelliği, aynı anda birden fazla işlevi yerine getirmiş olmasıdır.

## İdari Yapı ve Fonksiyonlar

### [[Kale]] ve [[Garnizon]]
**Tilemse Kalesi**, küçük bir garnizon karakterinde olup Mengen ve Söklen derbentlerinin güvenliğinden sorumlu olmuştur. 1642 tarihli Avârız Defteri'nde şu şekilde kayıt altına alınmıştır:

### Menzil Sistemi
Menzil sistemi kapsamlı bir personel yapısı ile organize edilmiştir:

**Menzil emini** - "Genel koordinatör", **Kethüdâ** - "Vekil, yönetici yardımcısı", **Ahur kethüdâsı** - "Ahır sorumlusu", **Odacı** - "Oda hizmetlisi", **Seyis** - "At bakımcısı", **Sürücü** - "Araç kullanıcısı", **Aşçı** - "Yemek hazırlayıcısı"

### [[Tımar Sistemi]] ve Askeri Yapı
1642-1643 tarihli avarız defterine göre Tilemse'de 20 hane (yaklaşık 100-120 kişi) yaşamaktaydı. Yerleşimin askeri karakterini gösteren en önemli unsur, 11 tımar sahibinin varlığıydı. Bunlara ek olarak 1 silahtar ve 1 sipahi de köyde kayıtlıydı. 

Yerleşimde ayrıca 1 imam-hatip ve 1 müezzin görev yapmakta, köyün camisi hizmet vermekteydi.

## Mali Yapı ve Finansman
**1760 yılı** verilerine göre, altı aylık dönemde toplam **28.426 "[[akçe]]"**lik harcama yapılmış, bunun 2.526 akçesi tenzil edilerek net **26.000 akçe** ödenmiştir.

Bu mali yükün tek başına Tilemse halkı tarafından karşılanması mümkün olmadığından, 1726 belgesinde belirtildiği üzere çevre kazaların katkısı sisteme dahil edilmiştir. Milas (günümüz Mesudiye), Aybasdı ve Habsamana (günümüz Gölköy) kazaları bu menzile bağlı olarak mali destek sağlamışlardır.

## [[Vakıf]] Sistemi
Tilemse'nin vakıf sistemi açısından zengin bir yapısı bulunmaktadır:

### Cimi Dede [[Zaviye]]si (1411)
Hacıemiroğulları Beyliği'nin son hükümdarı **[[Süleyman Bey (Hacıemiroğulları Beyi)|Emir Süleyman Bey]]**in kızı **Esleme Hatun** tarafından kurulan vakıf, Osmanlı öncesi dönemden gelen kurumsal sürekliliği temsil etmektedir.

**1530 tarihli Muhasebe Defteri**ne göre, **Esleme Hatun Vakfı**nın Taşlısekü'den (günümüz Güvendik köyü) 350, Ermeni köyünden 545 akça olmak üzere toplam **895 akçe**lik yıllık geliri bulunmaktadır. Bu gelirin 'Tilemse menziline kuzeyden ulaşan yolları kullanan ayende ve revendeye hizmet' için tahsis edilmesi, vakıf sisteminin menzil sistemiyle organik bağlantısını göstermektedir.

### Diğer Vakıflar
**Sinan Bey Zaviyesi (1485)** - Başçiftlik bölgesinde, **Şahkulu Zaviyesi** - Koyulhisar bağlantısı, **Bulgarhatun Vakfı** - Tilemse Malikânesi

## Demografik Yapı ve Önemli Aileler
**1910 tarihli nüfus kaydı** önemli veriler sunmaktadır. **Kethüdâoğlu (Kahyaoğlu) Mahmud bin Halil**in kayıtları, yerel elite yapısını ve idari unvanları taşıyan ailelerin varlığı bu belgelerde görülmektedir. 

**\"Kethüdâoğlu\"** gibi idari unvanları taşıyan ailelerin varlığı, yerel yönetim geleneğinin nesiller boyunca sürdürüldüğünü ortaya koymaktadır. 

## Modern Dönem ve İsim Değişiklikleri
Osmanlı İmparatorluğu'nun son döneminden Türkiye Cumhuriyeti'ne geçiş sürecinde Tilemse köklü bir isim değişikliği yaşamıştır:

**İskefser** → **[[Reşadiye]]** (merkez kaza), **Tilemse** → **Yolyaka** (Çayırpınar köyü mahalle adı)

## Kaynakça

### Arşiv Belgeleri

# Ahmed Efendi Safevî (AE.SAMD.III), Dosya No: 125, Gömlek No: 12273, Tarih: 3 Safer 1124 (12 Mart 1712)
# Ahmed Efendi Safevî (AE.SAMD.III), Dosya No: 178, Gömlek No: 17348, Tarih: 09 Rebiü'l-ahir 1139 (4 Aralık 1726)
# Cevdet Nafia (C.NF.), Dosya No: 25, Gömlek No: 1226, Tarih: 17 Şevval 1173 (2 Haziran 1760)
# Dahiliye Nezareti Sicill-i Nüfus Tahrirat (DH.SN.THR.), Dosya No: 6, Gömlek No: 81, Tarih: 19 Cemaziye'l-evvel 1328 (29 Mayıs 1910)

### Tahrir ve Avarız Defterleri

# TT 387: 597, 604 (1530 Muhasebe Defteri)
# Mehmet Öz - Fatma Acun, "Orta Karadeniz Tarihinin Kaynakları VII, Karahisar-i Şarki Sancağı Mufassal Avarız Defteri (1642-43 Tarihli)", TTK Yayınları

### Vakıf Defterleri

# Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi (VGMA), VD 624: 419/394 (Cimi Dede Zaviyesi)
# VGMA, VD 582: 168/113 (Sinan Bey Zaviyesi)

### Kitaplar

# Tosun, Murat Dursun (2020). *Arşiv Belgelerinde Reşadiye (İskefser)*. İstanbul.
# Çakır, Coşkun (2020). *Osmanlı Nüfus Defterlerinde Reşadiye (1835-1843)*. Acar Matbaacılık, İstanbul.

## Dış bağlantılar

* T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı
* Vakıflar Genel Müdürlüğü - Vakıf Kayıtlar Arşivi
* İSAM - İslam Araştırmaları Merkezi
* Reşadiye Belediyesi resmi sitesi
* Reşadiye Kaymakamlığı
* Tokat Valiliği