Antik Yakın Doğu kronolojisi

**Antik Yakın Doğu kronolojisi** çeşitli olayların, yöneticilerin ve hanedanların tarihlerinin yer aldığı bir çerçevedir. Tarihi yazıtlar ve metinler, olayları genellikle yetkililerin veya yöneticilerin ardışıklığı açısından kaydeder: "Kral Y'nin X yılında". Çok sayıda kaydın karşılaştırılması, geniş bir coğrafyadaki şehirlerdeki tarihleri ilişkilendiren göreceli bir kronoloji ortaya koymaktadır.

MÖ 3. ve 2. bin yıllar için bu ilişki daha az kesin olmakla beraber aşağıdaki dönemler ayırt edilebilir:

* Erken Tunç Çağı: Uruk döneminde ve Cemdet Nasr dönemlerinde çivi yazısının yükselişini, varlıkları çoğunlukla yetersiz çağdaş kaynaklara (örneğin En-me-barage-si) dayanan bir dizi hükümdar ve hanedan izledi; bunların yanı sıra bazıları sorunlu kabul edilen arkeolojik kültürler de vardı (örneğin II. Erken Hanedan). Dendrokronolojinin, astronomik korelasyonların eksikliği ve Güney Mezopotamya'dan gelen radyokarbon tarihlerinin modern, iyi tabakalanmış dizilerinin seyrekliği, bu değişken kronolojiye kesin tarihler atamayı zorlaştırmaktadır.
* Orta Tunç Çağı: M.Ö. 2300 civarında Akad İmparatorluğu'nun kurulmasıyla başlayan kronolojik kanıtlar kendi içinde daha tutarlı hale geliyor. Kimin kimi takip ettiği konusunda daha iyi bir resim çizilebilir ve Mezopotamya, Levant ve Antik Mısır'ın daha sağlam kronolojisi arasında eşzamanlılıklar kurulabilir. Önceki dönemden farklı olarak, bu değişken kronolojiyi sabit bir kronolojiye dönüştürmeye yardımcı olan çeşitli veri noktaları bulunmaktadır. Bunlar arasında astronomik olaylar, dendrokronoloji, radyokarbon tarihlemesi ve hatta volkanik patlamalar bile yer alıyor. Buna rağmen bir anlaşmaya varılamadı. En yaygın görülen çözüm, Hammurabi'nin hükümdarlığını "orta kronoloji" olan MÖ 1792-1750 arasına yerleştirmektir, ancak bu konuda bir fikir birliğinden uzaktır.
* Geç Tunç Çağı: Birinci Babil İmparatorluğu'nun çöküşünü, "Geç Eski Babil kraliyet yazıtlarının az olduğu ve yıl adlarının siyasi olayları daha az çağrıştırdığı, erken Kassit kanıtlarının daha da nadir olduğu ve yakın zamana kadar Sealand I kaynaklarının neredeyse yok denecek kadar az olduğu" bir kaos dönemi izledi. Daha sonra Asur Orta Krallığı, Hitit Yeni Krallığı ve Üçüncü Babil Hanedanlığı (Kasit) ile bir istikrar dönemi yaşandı.
* Tunç Çağı çöküşü: MÖ 1200 civarında III. Babil Hanedanı'nın (Kassit) düşüşü, Deniz Kavimleri'nin istilaları ve Hitit İmparatorluğu'nun çöküşüyle "Karanlık Çağ" başlar.
* Erken Demir Çağı: M.Ö. 900 civarında, Yeni Asur İmparatorluğu'nun yükselişiyle yazılı kayıtlar tekrar çoğaldı ve nispeten güvenilir kesin tarihler belirlendi. Batlamyus Kanonu, Berossus'un eserleri ve İbranice İncil gibi klasik kaynaklar kronolojik destek ve eşzamanlılık sağlar. Asur Kralı III. Aşur-Dan'ın hükümdarlığının onuncu yılına ait bir yazıtta güneş tutulmasından bahsedilmekte olup, makul yıllar aralığındaki astronomik hesaplamalar tutulmanın MÖ 15 Haziran 763'te gerçekleştiğini göstermektedir. Bu, astronomik olaylara ilişkin diğer ifadelerle ve güvenilir bir mutlak tarihlemenin oluşturulmasıyla doğrulanabilir; bu da, göreceli kronolojileri, günümüzde baskın olan Miladi takvime bağlar.

## Farklı Orta Tunç Çağı kronolojileri
"Karanlık Çağ" boyunca yazılı kaynakların azlığı nedeniyle, Yakın Doğu Orta Tunç Çağı'nın Birinci Babil Hanedanlığı'nın sonuna kadar olan tarihi, değişken veya göreceli bir kronolojiye dayanmaktadır. Tutulma kayıtlarını ve dendrokronoloji ve radyokarbon tarihlemesi gibi diğer yöntemleri kullanarak kronolojiyi sabitleme girişimleri olmuştur, ancak bu tarihlerin hiçbiri yaygın olarak desteklenmemektedir.

Şu anda bu dönemin kesin tarihlenmesi konusunda önde gelen düşünce okulları arasında 56 veya 64 yıllık bir fark mevcuttur. Çünkü bu analizin temel kaynağı Kral Ammi-Şaduqa Venüs tabletindeki alamet gözlemleri olup, bunlar Venüs'ün Dünya'dan görülebildiği sekiz yıllık döngünün katlarıdır. Vahe Gurzadyan'ın daha yakın tarihli çalışması, Venüs'ün temel sekiz yıllık döngüsünün daha iyi bir ölçüt olduğunu öne sürmüştür. Bazı bilginler Ammisaduqa'daki Venüs tabletinin geçerliliğini tamamen reddetmektedirler. Alternatif büyük kronolojiler, Babil Kralı Ammi-Şaduqa'nın hükümdarlığının sekizinci yılına göre tanımlanmaktadır.

En yaygın Venüs Tableti çözümleri (Babil'in Yağmalanması) şu şekildedir:

* Uzun Kronoloji (Babil'in yağmalanması MÖ 1651)
* Orta Kronoloji (Babil'in yağmalanması MÖ 1595)
* Orta Aşağı Kronoloji (Babil'in yağmalanması MÖ 1587)
* Kısa Kronoloji (Babil'in yağmalanması MÖ 1531)
* Ultra Kısa Kronoloji (Babil'in yağmalanması MÖ 1499)

Aşağıdaki tablo, farklı önerilerin bir özetini sunmaktadır. Bazı önemli tarihleri ve bunların orta kronolojiye göre sapmalarını listelemekte ancak Süper Kısa Kronoloji'yi (MÖ 1466'da Babil'in yağmalanması) dışarıda bırakmaktadır:

## Kronolojik verilerin kaynakları

### Astronomik

#### Ammi-Şaduqa Venüs tableti

Seride, Venüs'ün doğuşunun yeniay ile kavuşumu bir referans noktası, daha doğrusu üç nokta oluşturuyor, zira kavuşum periyodik bir olaydır. Kral Ammisaduqa'nın hükümdarlığı sırasında bu hesaplanmış kavuşumlardan biriyle bir kavuşum tanımlamak, dolayısıyla örneğin Hammurabi'nin tahta çıkışını MÖ 1848, 1792 veya 1736 olarak sabitleyecektir ki bu da "yüksek" ("uzun"), " orta " ve "kısa (veya düşük) kronoloji" olarak bilinir.

Birinci Babil Hanedanı'ndan Ammisaduqa olduğuna inanılan bir kralın hükümdarlığı sırasında yaklaşık 16 günlük bir süre boyunca Venüs'ün hareketlerinin kaydı, Ammi-Şaduqa Venüs tableti (Enuma Anu Enlil 63) adı verilen bir tablette korunmuştur. Yirmi nüsha ve parça ele geçmiş olup, hepsi Yeni Asur ve sonrasına aittir. Bir örnek giriş şöyledir: "XI. ayın 15. gününde, batıdaki Venüs kayboldu, gökyüzünde 3 gün uzak kaldı ve XI. ayın 18. gününde, doğudaki Venüs görünür oldu: pınarlar çağlayacak, Adad yağmurlarını yağdıracak, Ea selleri getirecek, kraldan krala uzlaşma mesajları gönderecek." Çeşitli bilim insanları bunu kullanarak, Venüs'ün 56/64 yıllık döngüsüne dayanarak Babil'in ele geçirilmesi için tarihler önerdiler. Venüs'ün temel 8 yıllık döngüsünün daha iyi bir ölçüt olduğu öne sürülmüştür ve bu da "ultra düşük" bir kronoloji önerisine yol açmıştır. Diğer araştırmacılar, verilerin kronolojiyi düzeltmek için kullanılamayacak kadar belirsiz olduğunu beyan etmişlerdir.

#### Tutulmalar
Antik Yakın Doğu'nun tarihlendirilmesinde bir dizi ay ve güneş tutulmasının kullanılabileceği öne sürülmüştür. Gerçek bir tutulmanın gerçekleştiğini gösteren orijinal tabletlerin belirsizliği bir sorundur. Bu noktada, belirli bir tutulmanın belirli bir yerde ne zaman görülebileceğini göstermek için bilgisayar modelleri kullanma meselesi ortaya çıkıyor; bu durum, Dünya'nın yavaşlayan dönüşünü (ΔT) modellemedeki zorluklar ve ayların uzunlukları hakkındaki belirsizlik nedeniyle karmaşıklaşmaktadır. Tutulmaları kullanarak tarihleme için yapılan hesaplamaların çoğu, Ammisaduqa'nın Venüs Tableti'nin meşru bir kaynak olduğunu varsaymıştır. En dikkat çekici atlanmış tutulmalar, I. Şamşi-Adad zamanından Mari Eponym Chronicle tutulması ve Akad Sargon tutulmasıdır (Akkad Kralları Efsaneleri ve bir karaciğer alameti).

Önemli bazı örnekler:

* Ninova tutulması – Asur kraliyet görevlileri listesinde (*limmū*) bulunan ve şu ifadeleri içeren kısa bir metin: " Guzanalı Bur-Sagale, Asur şehrinde isyan etti. Simanu ayında bir güneş tutulması gerçekleşti." Bur-Sagale kraliyet görevlisinin adıydı. Metin, Eponim tarihleme sisteminin bir parçasıydı. Bu tutulmanın kesin olarak MÖ 15 Haziran 763'te gerçekleştiği ve Kral III. Asur-dan'ın hükümdarlığının dokuzuncu veya on birinci yılına denk geldiği düşünülmektedir.
* Murşili'nin tutulması – Hitit İmparatorluğu'nda II. Mursili'nin hükümdarlığının 10. yılında yazılmış bir metinde, "[A]zzi ülkesine] yürüdüğümde, Güneş tanrısı bir işaret verdi." ifadesi, bir tutulma olayı olarak yorumlanmıştır. Önerilen tarihler MÖ 1340 ile MÖ 1308 arasında değişmektedir
* Şulgi Tutulması – Ur III hanedanından Şulgi'nin hükümdarlığının sonundan itibaren "Eğer Simānu'nun 14. gününde bir tutulma meydana gelirse ... Ur kralı, oğlu ona haksızlık edecek ve babasına haksızlık eden oğul Şamaş onu yakalayacak. Babasının yas yerinde ölecek" diyen Enuma Anu Enlil *[[Enuma Anu Enlil]] 20* adlı bir kehanet metnine dayanmaktadır. M.Ö. 25 Temmuz 2093 tarihi önerildi. Bu kehanetler, gelecekteki olayları tahmin etmeye yardımcı olmak için sonradan yazılmıştır. İkinci bir kehanet olan EAE 21 (ay 12), İbbi-Sin döneminde III. Ur'un düşüşünü öngörür ve "Eğer Addaru'nun 14. gününde bir tutulma meydana gelirse... Kehanet dünyanın kralı için verilmiştir: Ur'un yıkımı".
* Babil Tutulması – EAE 20'deki (3. ay) bir başka bölüm, Babil'in düşüşünden bahseder, yani "eğer Şabattu'nun (XI. ay) 14. gününde bir tutulma meydana gelirse ve tanrı, tutulmasında ... Babil için şu kehanet verilir: Babil'in yıkımı yakındır ...". Güneş tutulmasının ardından gelen ay tutulmasını ifade eder. En olası çözüm olan MÖ 1547, Venüs Tableti çözümleriyle uyuşmuyor. Kehanet ile ilgili metinsel sorunlar var ve söz konusu şehrin aslında Akkad olduğu öne sürülüyor.
* Tell Muhammed Tutulması – Tell Muhammed'de, "Babil'in yeniden yerleştirilmesinden sonraki 38. yıl" ve "Ay tutulmasının gerçekleştiği yıl" olmak üzere iki yıllık isimlerle tarihlenen birkaç tablet ve gümüş borç sözleşmeleri bulundu. Önceki yıl adı, Eski Babil döneminde kullanılan olay biçiminden farklı olarak Kassitler tarafından kullanılan bir biçimdedir. Bu tutulmayı, Babil'in yağmalanması ve Kassitler tarafından yeniden yerleştirilmesinin tarihini belirlemek için kullanma girişimleri yapıldı.

#### Mısır ay gözlemleri
II. Ramses'in tahta çıkış yılını MÖ 1279 olarak sabitleyerek kronolojiyi o döneme sabitlemek için kullanılan on üç Mısır Yeni Krallığı ay gözlemi bulunmaktadır. Bununla ilgili bir dizi sorun vardır;

a) I. Neferneferuaten, Seti ve Horemheb'in hükümdarlık sürelerinin aslında tam olarak bilinmemesi,

b) gözlemlerin nerede yapıldığı (genellikle Memphis varsayılır),

c) gözlemlerin hangi gün yapıldığı (ikisi 1. ay günü olarak bilinir)

d) bu döneme ait Mısır takviminin tam olarak bilinmemesi, özellikle de ara ayların nasıl ele alındığı.

Asur isim listesi yalnızca MÖ 1132'ye kadar geriye doğru bir yıl için doğru olduğundan, önceki yüzyıla ait antik Yakın Doğu kronolojisi, senkronizasyonlara ve Mısır ay gözlemlerine dayanarak II. Ramses'e dayanmaktadır. Megiddo Muharebesi'nin firavunu olan III. Thutmose'nin tahta çıkış tarihinde görülen ay tarihleri günümüzün MÖ 1470 yılı karşısında MÖ 1490 veya hatta MÖ 1505 olduğu öne sürülmüştür.

#### Kudurru sembolleri
Kassit Kudurru taş belgelerinin tarihlendirilmesi için, sembollerin astronomik elementlere eşlenmesi yoluyla, MUL gibi Babil yıldız katalogları kullanılarak bir dizi girişimde bulunulmuştur. APIN şimdiye kadar çok sınırlı sonuçlar vermiştir.

### Yazılı
Anadolu'dan Mısır'a kadar uzanan bölgede binlerce çivi yazılı tablet bulunmuştur. Birçoğu bakkal fişlerinin eski eşdeğeri olsa da, bu tabletler, binalar ve kamu anıtları üzerindeki yazıtlarla birlikte, antik Orta Doğu için kronolojik bilginin başlıca kaynağını oluşturmaktadır.

#### Altta yatan sorunlar

* Malzemelerin durumu

Nispeten bozulmamış sergileme kalitesindeki bazı nesneler bulunsa da, kurtarılan tabletlerin ve yazıtların büyük çoğunluğu hasarlıdır. Bunlar sadece bazı kısımları bulunarak kırılmış, kasıtlı olarak tahrip edilmiş ve hava veya toprak etkisiyle zarar görmüştür. Birçok tablet fırınlanmamıştır ve ısıtılarak sertleştirilene kadar dikkatli bir şekilde ele alınması gerekmektedir.

* Kökeni

Arkeologlar için, bir eşyanın bulunduğu yer, önemli bir bilgidir. Bu bilgi iki faktörden etkilenebilir. Birincisi, eski zamanlarda eski malzemeler sıklıkla yapı malzemesi veya dolgu olarak yeniden kullanılıyordu, bazen de orijinal yerlerinden çok uzakta kullanılıyorlardı. İkinci olarak, yağmalama en azından Roma dönemlerine kadar uzanan arkeolojik alanları bozmuş ve yağmalanan eserlerin kökeninin belirlenmesini zorlaştırmış veya imkansız hale getirmiştir. Son olarak, bu nesnelerin sahte versiyonları uzun süredir devam eden bir gelenektir ve sıklıkla tespit edilmesi zordur.

* Çoklu versiyonlar

*[[Sümer Kral Listesi]]* gibi önemli belgeler, güncel siyasi ihtiyaçlara uyacak şekilde nesiller boyunca tekrar tekrar kopyalandıp ve sansürlendi. Bu ve diğer nedenlerden ötürü, bir zamanlar önemli bir tarihsel kaynak olarak kabul edilen Sümer Kral Listesi, burada tartışılan dönem için artık yalnızca ihtiyatla kullanılmaktadır.

* Çeviri

Çivi yazılı belgelerin tercümesi, özellikle de hasarlı kaynak materyaller söz konusu olduğunda oldukça zordur. Ayrıca, Akadca ve Sümerce gibi altta yatan diller hakkındaki bilgimiz zamanla gelişti, dolayısıyla şimdi yapılan bir çeviri 1900 yılında yapılan bir çeviriden oldukça farklı olabilir: bir belgenin ne söylediği konusunda dürüst bir anlaşmazlık olabilir. Daha da kötüsü, arkeolojik buluntuların büyük çoğunluğu henüz yayınlanmamış, hatta çevrilmemiş bile. Özel koleksiyonlarda bulunanlar ise asla var olmayabilir.

* Siyasi eğilim

Önemli kaynak belgelerin birçoğu, Asur Kral Listesi gibi, doğal olarak kral veya tanrı lehine bir önyargıya sahip olan hükûmet ve dini kurumların ürünleridir. Bir kral, kendinden önceki bir hükümdarın bir savaşını veya inşaat projesini bile kendisine mal edebilir. Özellikle Asurlular, tarihi mümkün olan en iyi şekilde yansıtma konusunda edebi bir geleneğe sahiptirler. Bu saptama yorumcuların sürekli akıllarında tutmaları gereken bir gerçektir.

#### Kral listeleri
Antik Yakın Doğu'da yöneticilerin tarihi listeleri gelenekseldir.

* Sümer Kral Listesi

Versiyonuna göre " tufandan önceki" dönemden İsin Hanedanlığı'nın çöküşüne kadar olan dönemde Mezopotamya'nın yöneticilerini kapsamaktadır. Akad öncesi hükümdarlar için kullanımı ise hiçbir şekilde sınırlı değildir. Akad dönemi ve sonrasında da değerini korumaktadır. *Sümer Kral Listesi,* Lagaş'tan hiçbir şekilde bahsetmez; oysa listenin kapsadığı dönemde Lagaş açıkça büyük bir güçtü. Lagaş Kraliyet Tarihi, bu eksikliği gidermeye yönelik bir girişim gibi görünüyor; Lagash krallarını bir tarihçe biçiminde listeliyor, ancak bazı bilim insanları Lagaş tarihi'nin *Sümer Kral Listesi'nin* bir parodisi veya tamamen bir uydurma olduğuna inanılır.

* Babil Kral Listesi

Bu liste yalnızca Babil hükümdarlarını kapsamaktadır. Neo-Babil döneminde yazılmış, A ve B olarak adlandırılan iki versiyonu bulunmuştur. Listedeki sonraki hanedanlar Kassit ve Deniz Ülkesi dönemlerini belgelemektedir, ancak bazı Kassit hükümdarları zarar görmektedir. Hükümdar isimleri büyük ölçüde diğer kayıtlarla uyuşuyor ancak hükümdarlık süreleri daha sorunludur. Ayrıca 1. binyılın sonlarına doğru Helenistik Dönem'e ait bir Babil Kral Listesi de bulunmaktadır.

* Asur Kral Listesi

Asur Kral Listesi, Yukarı Mezopotamya'da yeni bir krallık kurarken Asur'u fetheden bir Amorit olan I. Şamşi-Ahad (1809-y. M.Ö. 1776) dönemine kadar uzanmaktadır. Liste, V. Şalmanezer'in (MÖ 727-722) hükümdarlığına kadar uzanır. Listenin ilk olarak I. Aşur-uballit (M.Ö. 1365-1330) zamanında oluşturulduğu düşünülmektedir. Kral listesinin o noktadan itibaren kabaca doğru olduğu düşünülüyor, ancak çok sayıda tutarsızlığın bulunduğu önceki girdiler için aynı şey geçerli değildir. Amacı, Amorit kökenli kralları da katarak Asur krallığı için bir süreklilik ve meşruiyet anlatısı yaratmaktır. Mevcut kaynak 3 büyük ölçüde tamamlanmış tablodan ve 2 küçük parçadan oluşmaktadır. Tabletler arasında hükümdarlık süreleri, isimler ve bir durumda bir kralın tamamen dışarıda bırakılması gibi konularda farklılıklar bulunmaktadır. Daha önceki tabletlerin kopyaları olarak kaydedildikleri göz önüne alındığında bu şaşırtıcı değildir.

#### Kronikler
Antik Yakın Doğu'da çoğu parçalı, politik eğilimli ve bazen çelişkili olan birçok kronik bulunmuştur. Ancak bu kronikler, diğer kaynaklar ile birleştirildiğinde zengin bir kronolojik veri kaynağı sağlarlar.

Mevcut kroniklerin çoğu daha sonraki Babil ve Asur kaynaklarından gelmektedir. Sümer Kral Listesi tipindeki bir başlangıçtan sonra Hanedanlık Tarihi, Simbar-Šipak'tan ( 1021-1004 civarı) Erība-Marduk'a ( 769-761 civarı) kadar olan Babil krallarını içerirler. İlk Krallar Tarihi, erken bir girişten sonra, Birinci Babil İmparatorluğu'nun krallarından başlayarak Birinci Deniz Diyarı Hanedanı'na kadar olan dönemi içerir. Tummal Yazıtı, MÖ ikinci bin yılın başlarında İsin Kralı İşbi-Erra'nın başına gelen olayları anlatır. Piyasa Fiyatları Tarihi'nde Hammurabi döneminden başlayarak çeşitli Babil hükümdarlarından söz edilmektedir. Eklektik Kronik, Kasitlerden sonraki Babil krallarının olaylarını anlatır. Diğer örnekler arasında Dini Eklektik_Kronik ve Nebukadnezar Eklektik_Kronik sayılabilir.

Asurbanipal'in Ninova'daki kütüphanesinde bulunan Eşzamanlı Kronik, Asur İmparatorluğu'nun Babil İmparatorluğu ile olan diplomatik ilişkilerini kaydeder. Yararlı olmakla birlikte, bu kroniğin güvenilir kabul edilmemesi gerektiği konusunda görüş birliği vardır. Kronik P, Asur Eşzamanlı Kronik'i ile aynı türde ancak Babil bakış açısından bilgi sağlar.

#### Kraliyet yazıtları
Antik Yakın Doğu'daki yöneticiler kamusal işlerden pay almayı severlerdi. Tapınaklar, binalar ve heykeller büyük olasılıkla kraliyet koruyucularını tanımlayacak niteliktedir. Krallar ayrıca kazanılan muharebeler, edinilen unvanlar ve yatıştırılan tanrılar gibi önemli eylemleri de kamuya açık bir şekilde kaydederlerdi. Bunlar bir hükümdarın yönetimini takip etmede çok faydalıdır.

#### Yıl listeleri
Günümüzdeki takvimlerden farklı olarak, antik takvimlerin çoğu, "Hammurabi'nin hükümdarlığının 5. yılı" gibi, mevcut hükümdarın tahta çıkışını esas alıyordu. Her kraliyet yılına ayrıca hükümdarın bir eylemini yansıtan bir unvan da verilirdi, örneğin "Ur'un yenildiği yıl". Bu yılların derlemesine tarih listeleri denilmektedir.

#### Eponim (limmu) listeleri
Asur'da, kralın hükümdarlığının her yılında bir kraliyet görevlisi veya *limmū* seçilirdi. Bu listelerin birçok kopyası bulundu, bazı belirsizlikler de vardır. Bazen bir kralın hükümdarlığının uzunluğuna göre çok fazla veya çok az kraliyet görevlisi olur ve bazen de eponim listesinin farklı versiyonları Mari Eponim Kronik'de olduğu gibi bir kraliyet görevlisi hakkında uyuşmazlık gösterir. Eponim listesinin M.Ö. 1133'e kadar 1 yıllık bir geçmişi kapsadığı düşünülmektedir. Ondan önce belirsizlik başlar. Artık bu sorunların bazılarını çözmeyi amaçlayan bir Asur Gözden Geçirilmiş Eponim Listesi bulunmaktadır.

#### Ticaret, diplomatik ve ödeme kayıtları
Arkeolojide sıklıkla görüldüğü gibi, günlük kayıtlar bir medeniyetin en iyi resmini verir. Çivi yazılı tabletler, antik Yakın Doğu'da sürekli olarak el değiştiriyor, ittifaklar teklif ediyor (bazen evlilik için kız çocukları da dahil), savaş tehditleri içeriyor, sıradan malzemelerin sevkiyatlarını kaydediyor veya alacak hesaplarını kapatıyordu. Çoğu, günümüzde istenmeyen fişlerin atılması gibi kullanıldıktan sonra atılıyordu; ancak kil tabletler yeni inşaatlarda duvar dolgu malzemesi olarak kullanılsa bile hayatta kalabilecek kadar dayanıklı olmaları önemli bir şanstır.

* Amarna mektupları

Önemli buluntulardan biri de Mısır'ın Firavun Akhenaton'in şehri olan Amarna'da bulunan çok sayıda çivi yazılı tabletti. Çoğunluğu dönemin diplomatik dili olan Akadca olan bu senetler arasında Asur ve Babil kralları, Mitanni kralı Tuşratta ve Levant'taki küçük devletlerin yöneticileri gibi yabancı hükümdarların adları yer alıyor. Mektuplar Amenhotep III'ün hükümdarlığının son dönemlerine (MÖ 1386–1349) Tutankhamun'un 2. yılına (yaklaşık MÖ 1349–1349) kadar (M.Ö. 1341–1323). Doğru yabancı yöneticilerin tespit edildiği varsayıldığında, bu önemli bir senkronizasyon noktası sağlar. Devletlerin kraliyet isimlerini yeniden kullanma eğilimi nedeniyle kimlik tespiti zor olabilir.

### Klasik
Klasik döneme ait bazı veri kaynaklarımız şunlardır:

* Berossus
Büyük İskender zamanında doğan Babilli astronom ve tarihçi Berossus, kayıp bir kitap olan Babil'in tarihini yazmıştır. Bazı bölümler diğer klasik yazarlar, özellikle Josephus ve Alexander Polyhistor tarafından korunmuştur. Günümüze ulaşan materyal, kronik biçimindedir ve Nabopolassar'dan (MÖ 627-605) Nabonidus'a (MÖ 556-539) kadar olan Yeni Babil İmparatorluğu dönemini kapsamaktadır.

* Batlamyus Kanunları (Krallar Kanunu)
Bu kitap, Yeni Babil İmparatorluğu'ndan başlayıp erken Roma İmparatorları'na kadar uzanan kralların bir listesini sunmaktadır. Antik Yakın Doğu ile ilgili kayıtlar Nabunassar'dan (MÖ 747-734) Makedonya Kralı IV. İskender'e (MÖ 323-309) kadar uzanmaktadır. Her ne kadar büyük ölçüde doğru kabul edilse de Kanın'da bilinen bazı sorunlar da vardır. Bazı hükümdarlar atlanmış, hiçbir hükümdarın listelenmediği zamanlar mevcut ve erken tarihler Babilliler tarafından kullanılan ay takviminden Mısır güneş takvimine dönüştürülmüştür.

* İbranice İncil
Gömülü kil tabletlerin sağladığı istikrara sahip olmayan İbrani kayıtları, kronoloji kaynağı olarak kullanıldığında, çok sayıda eski editoryal çalışmayı elenmesi gerekmektedir. Ancak İbrani krallıkları, Babil, Asur, Mısır ve Hititlerin kesişim noktasında yer aldığından, 1. binyılda bölgede yaşanan olayların hem seyircisi hem de çoğu zaman kurbanı olmuşlardır. Çoğunlukla Levant'taki bölgesel olaylarla ilgilidir, 2 Krallar 23'te İbranice: פַרְעֹה נְכֹה, romanize: Firavun Necho II olduğu düşünülen Firavun Necho'dan üç kez bahsedilir. Yeni Babil kralları 2 Krallar 20'de bahsedilir, İbranice: בְּרֹאדַךְ בַּלְאֲדָן, romanize: Berodach Bal'adan, II. Marduk-apla-iddina olduğu düşünülür, 2 Krallar 24'te II. Nebukadnezar ve 2 Krallar 25'te İbranice: אֱוִיל מְרֹדַךְ, romanize: Kötü Merodach, Amel-Marduk olduğu düşünülür. İşaya 38'de Neo-Asur kralları Sanherib ve Esarhaddon'dan bahsedilir.

### Dendrokronoloji

Dendrokronoloji, ağaçların halkalarında ifade edilen değişken büyüme örüntüsünü kullanarak kronolojik bir zaman çizelgesi oluşturmaya çalışan bir bilimdir. Yakın Doğu için henüz sürekli bir kronoloji bulunmamakta olup, Anadolu'daki ağaçlardan yararlanılarak Tunç ve Demir Çağları için yüzen bir kronoloji geliştirilmiştir. Cornell'deki arkeoloji profesörü Sturt Manning, kronolojiyi sabitlemek için radyokarbon titreşimli eşleştirme ile bu yüzen kronolojiyi kullanma çabalarına öncülük etmiştir. Araştırmaları yakın zamanda Oxford Yakın Doğu Tarihi'ne dahil edilmiş ve son akademik literatürde sıkça atıfta bulunulmuştur. Dendrokronolojiyi, Miyake olaylarıyla birleştirerek aralığı diğer alanlara genişletmek için yeni bir yöntem geliştirilmiştir.

### Radyokarbon tarihlemesi

Mısır ve Doğu Akdeniz'de olduğu gibi radyokarbon tarihleri, arkeologların önerdiği tarihlerden bir veya iki yüzyıl daha önceye uzanıyor. Son zamanlarda, Ebla'nın son yıkımına ait radyokarbon tarihlerinin kesinlikle orta kronolojiyi (Babil ve Halep'in yaklaşık M.Ö. 1000'de yıkılması) desteklediği gösterilmiştir.&nbsp;MÖ 1595) ve çok düşük kronolojiyi (aynı olay yaklaşık MÖ 1595'te) göz ardı ediyor gibi görünüyor.&nbsp;MÖ 1499), ancak bunun kesin bir argüman olarak sunulmadığı vurgulanmaktadır.

Literatürdeki radyokarbon tarihleri, ham C14 tarihini ve kalibrasyon yöntemini içermiyorsa dikkate alınmamalıdır. Ayrıca kömür örneklerinin tarihlendirilmesinde de sorunlar yaşandı; bu da kömürün yapıldığı ağacın çok daha eski olabileceğini gösteriyor. Yıllık ve bölgesel C14 değişimlerinde de kalibrasyon sorunları bulunmaktadır. Bir diğer sorun ise, daha eski arkeolojik tarihlemelerde geleneksel radyokarbon tarihlemesinin kullanılması, daha yeni sonuçların ise bazen daha doğru olan Hızlandırılmış Kütle Spektrometrisi (AMS) radyokarbon tarihlemesinden gelmesidir. Son yıllarda bazı düzgün kalibre edilmiş radyokarbon tarihleri ortaya çıkmaya başladı:

* 1991 yılında Abu Salabikh'teki Uruk Höyüğü'nün Orta Uruk katmanından alınan iki tahıl numunesi, MÖ 3520 ± 130 kalibre edilmiş tarihlerle hızlandırılmış radyokarbon tarihlemesi yapıldı. Kalibrasyon Pearson'a dayanıyordu.
* 2013 yılında YWN bölgesindeki 2. Evre'ye ait Kiş'ten alınan kemik bir yarma, Erken Hanedanlık ve Akad dönemleri arasındaki geçiş dönemine ait, hızlandırılmış radyokarbon tarihlemesiyle MÖ 2471-2299 (3905 ± 27 C14 yıl BP) olarak belirlendi.
* 2017 yılında Tell Abraq'taki Umm Al Nar kale kulesinin taban alanından alınan kömür örneği, radyokarbon tarihini MÖ 2461-2199 (3840±40 C14 yıl BP) olarak verdi. IntCal13 ile kalibre edildi. Umm El Nar dönemi, Mezopotamya'daki Akadlar ile Ur III dönemleri arasındaki aynı zamana denk gelmektedir.

Diğer ortaya çıkan teknik tarihleme yöntemleri arasında rehidroksilasyon tarihlemesi, lüminesans tarihlemesi, arkeomanyetik tarihleme ve yapılardan kireç sıvalarının tarihlenmesi yer almaktadır.

### Senkronizasyonlar

#### Mısır
Mısır, en azından I. Thutmose'nin hükümdarlığından itibaren antik Yakın Doğu'ya büyük ilgi duyuyordu. Zaman zaman bölgenin bazı kısımlarını işgal ettiler, ancak daha sonra Asurlular buna karşılık verdiler. Bazı temel senkronizasyonlar:

* Mısırlı II. Ramses'in ("Yıl 5 III Şemu 9. gün") ve Hitit imparatorluğunun II. Muwatalli'sinin katıldığı Kadeş Savaşı. Bu, genellikle kabul gören Mısır kronolojisine göre MÖ 12 Mayıs 1274'e denk geliyor. Hem Mısır (Kadeş yazıtları) hem de Hitit kayıtlarında yer almaktadır.
* Mısır Kralı II. Ramses'in hükümdarlığının 21. yılında (yaklaşık MÖ 1259) Hitit Kralı III. Hattuşili arasında yapılan barış antlaşması (Mısır-Hitit barış antlaşması). Hiyeroglif kopyaları Karnak'taki Amun tapınağında ve Ramesseumand'da bulunmuştur. Hattuşa'da parçalı Akad çivi yazısı parçaları bulundu.
* III. Amenhotep (III. Amenophis), Mitanni Kralı II. Şuttarna'nın kızıyla evlenir. Amarna Mektubu'nda (EA1–5) firavunun Babil Kralı I. Kadashman-Enlil'e gönderdiği mesajların kaydı da bulunmaktadır. Diğer Amarna mektupları da III. Amenhotep'i Babil Kralı II. Burnaburiash'a (EA6) ve Mitanni Kralı Tushratta'ya (EA17–29) bağlar.
* Akhenaton (IV. Amenhotep), babası III. Amenhotep gibi, Mitannili Tushratta'nın kızıyla evlenerek bir dizi kayıt bırakmıştır. Ayrıca Babil Kralı II. Burna-Buriash (EA7–11, 15) ve Asur Kralı I. Aşuruballit (EA15–16) ile de yazışmıştır.
* Mısır Kraliçesi Twosret'in bir memuru olan Bay, Ras Şamra'da bulunan bir tablette (RS 86.2230) Ugarit'in son hükümdarı Ammurapi ile iletişim halindeydi. Bay, yaklaşık MÖ 1194-1190 yılları arasında görevdeydi. Bu, Ugarit'in yıkım tarihine bir üst sınır koyuyor.
* Mısır firavunu Pepi I'in çanak çömlek mühürleri, Akadlı Naram-Sin tarafından yıkılan Ebla şehrinin enkazında bulundu.

Mısır kronolojisinin kullanımında sorunlar var. Bazı küçük hükümdarlık süreleri ve örtüşmeler dışında, eski Mısır tarihinde, uzunlukları şüpheli olan Birinci, İkinci ve Üçüncü Ara Dönemler olmak üzere, kötü belgelenmiş üç uzun kaos dönemi vardır. Bu, Mısır Kronolojisi'nin aslında üç değişken kronolojiden oluştuğu anlamına gelir. Mezopotamya, Levant ve Anadolu kronolojileri büyük ölçüde Eski Mısır kronolojisine bağlıdır. Mısır kronolojisinde sorunlar olduğu ölçüde, bu sorunlar Antik Mısır ile senkronizasyonlara dayalı kronolojilerde miras kalacaktır.

#### İndus Vadisi

Tunç Çağı'nda İndus Vadisi'ndeki medeniyetin Yakın Doğu ile ticaret yaptığına dair çok sayıda kanıt bulunmaktadır; bunlar arasında Ur III'te ve Basra Körfezi'nde bulunan kil mühürler de bulunmaktadır. Esnunna bölgesinde ayrıca mühürler ve boncuklar da bulundu.  Ayrıca, eğer Meluhha toprakları gerçekten İndus Vadisi'ni ifade ediyorsa, Akad İmparatorluğu'ndan Babil I Hanedanlığı'na kadar uzanan kapsamlı ticaret kayıtları bulunmaktadır.

#### Thera ve Doğu Akdeniz
Yunanistan'dan gelen mallar doğrudan Anadolu'ya, Kıbrıs adası üzerinden de bölgenin geri kalanına ve Mısır'a ulaşıyordu. Hitit kralı IV. Tudhaliya, Asurlulara karşı bir abluka uygulama girişiminin bir parçası olarak Kıbrıs'ı bile ele geçirdi.

Thera yanardağının patlaması bölge için olası bir zaman işareti sağlıyor. Büyük bir patlama, kül bulutunu doğrudan Anadolu'nun üzerine göndermiş ve bölgedeki denizi yüzen pomza taşıyla doldurmuş olmalı. Bu pomzanın Mısır'a, görünüşe göre ticaret yoluyla geldiği anlaşılıyor. Levant'ta devam eden kazılar da bu zaman çizelgesine katkıda bulunabilir. Volkanik patlamanın kesin tarihi MÖ 1628 ile 1520 yılları arasında değişmektedir ve bu konuda yoğun tartışmalar yaşanmaktadır. Bu tarihler radyokarbon örnekleri, dendrokronoloji, buz çekirdekleri ve arkeolojik kalıntılara dayanmaktadır. Arkeolojik kalıntılar patlamanın Geç Minos IA döneminin sonuna (MÖ 1636-1527 civarı) doğru olduğunu ve bunun da Mısır'daki Yeni Krallığın başlangıcına yakın bir zamana denk geldiğini gösteriyor. Radyo karbon tarihlemesi, %95 olasılıkla MÖ 1627 ile MÖ 1600 arasına yerleştirmiştir. Radyo karbon tarihlemesini kabul eden arkeolog Kevin Walsh, 1628'in olası bir tarih olduğunu öne sürüyor ve bunun Akdeniz arkeolojisinde en çok tartışılan olay olduğuna inanıyor. ANE kronolojisi açısından temel sorun, patlama ile ANE'deki Orta Tunç Çağı'na ilişkin değişken kronolojideki bir nokta arasında bir bağlantının bulunmamasıdır.

## Ayrıca bakınız
* Mısır kronolojisi
* Minos kronolojisi
* Mezopotamya hanedanlarının listesi
* Elam kralları listesi
* Geç Hititler kralları listesi
* Ebla kralları listesi
* Mari kralları listesi

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
*Bietak, M., "Problems of Middle Bronze Age Chronology: New Evidence from Egypt", AJA 88, pp.&nbsp;471–485, 1984
*Bietak, M., "The Middle Bronze Age of the Levant — A New Approach to Relative and Absolute Chronology", in Åström, P. ed. High, Middle or Low, Part 3, Gothenburg, pp.&nbsp;78–120, 1989
*https://www.researchgate.net/publication/30494975_Radiocarbon_Dating_in_Near-Eastern_Contexts_Confusion_and_Quality_Control Johannes van der Plicht1 and Hendrik J Bruins, "Radiocarbon Dating in Near-Eastern Contexts: Confusion and Quality Control", Radiocarbon, vol. 43, no. 3, pp.&nbsp;1155–1166, January 2006
*https://hal.science/hal-03090272v9 Gerard Gertoux, "Mesopotamian chronology over the period 2340–539 BCE through astronomically dated synchronisms and comparison with carbon-14 dating", ASOR 2019 Annual Meeting, Richard Coffman, Nov 2019, San Diego CA, United States, 2023
*Grigoriev, Stanislav, "Chronology of the Seima-Turbino bronzes, early Shang Dynasty and Santorini eruption", Praehistorische Zeitschrift, vol. 98, no. 2, pp.&nbsp;569–588, 2023
*https://pure.rug.nl/ws/portalfiles/portal/81377418/1_s2.0_S0048969719302773_main_1_.pdf Neocleous, A., Azzopardi, G., & Dee, M. W., "Identification of possible δ14C anomalies since 14 ka BP: A computational intelligence approach", Science of the Total Environment, vol. 663, pp.&nbsp;162–169, 2019 
*Albrecht Goetze, "The Kassites and Near Eastern Chronology," Journal of Cuneiform Studies, vol. 18, no. 4, pp.&nbsp;97–101, 1964
*Manning, Sturt W., et al., "Dating the Thera (Santorini) eruption: archaeological and scientific evidence supporting a high chronology". Antiquity 88.342, pp.&nbsp;1164–1179, 2014
*Miller, Jared L., "Amarna Age Chronology and the Identity of Nibḫururiya in the Light of a Newly Reconstructed Hittite Text1", Altorientalische Forschungen, vol. 34, no. 2, pp.&nbsp;252–293, 2007
*Otto, Adelheid, "From Pottery to Chronology: The Middle Euphrates Region in Late Bronze Age Syria", Proceedings of the International Workshop in Mainz (Germany), May 5–7, 2012, Gladbeck: PeWe-Verlag 2018
*Ramsey, Christopher Bronk, et al., "Radiocarbon-Based Chronology for Dynastic Egypt", Science, vol. 328, no. 5985, pp.&nbsp;1554–57, 2010
*https://www.assyriologie.uni-muenchen.de/personen/professoren/sallaberger/publ_sallaberger/wasa_schrakamp_2015_arcane1.pdf Walther Sallaberger and Ingo Schrakam, "Associated Regional Chronologies for the Ancient Near East and the Eastern Mediterranean: History and Philology (Arcane)", Brepols Publishers (4 March 2015) 
*Glenn Schwartz, "Problems of Chronology: Mesopotamia, Anatolia, and the Syro-Levantine Region", in Beyond Babylon: Art, Trade, and Diplomacy in the Second Millennium B.C., Metropolitan Museum of Art, pp.&nbsp;450–452, 2008 
*https://www.cambridge.org/core/services/aop-cambridge-core/content/view/A587B892D599EBB4417186EFBD316CF7/S003382222300036Xa.pdf/towards_a_radiocarbonbased_chronology_of_urban_northern_mesopotamia_in_the_early_to_midsecond_millennium_bc_initial_results_from_kurd_qaburstan.pdf Webster, Lyndelle C., et al., "Towards a Radiocarbon-Based Chronology of Urban Northern Mesopotamia in the Early to Mid-Second Millennium BC: Initial Results from Kurd Qaburstan", Radiocarbon, pp.&nbsp;1–16, 2023
*H. Weiss et al., "The Genesis and Collapse of Third Millennium North Mesopotamian Civilization", Science, vol. 261, iss. 5124, pp.&nbsp;995–1004, 20 August 1993

## Dış bağlantılar
* Çivi Yazılı Dijital Kütüphane Girişimi
* Sümer Edebiyatının Elektronik Metin Külliyatı
* NERD (Yakın Doğu Radyokarbon Tarihleri)