Bulgar Mezar Taşları

**Bulgar Mezar Taşları**, **Bulgar Mezar Kitabeleri** ya da **Bulgar Anıtları**, Altın Orda'nın Bulgar Ulusu'nda sınırları içerisinde Moğol hakimiyeti sonrasında bulunmuş 13-18.yy.lardan kalma mezar kitabeleridir. Bölgede bulunan mezar kitabelerinin çoğunluğu 13. ve 14. yüzyılda Kazanka nehrinin güneyinde, daha yoğunluklu olarak da Kama nehrinin güneyinde ve İdil nehrinin güney kıyılarında, yoğunlaşırken, 15. ve 16. yüzyıllardan kalan yazıtlar Kama nehrinin kuzeyinde, daha yoğunluklu olarak da Kazanka nehrinin kuzeyinde ve Zöye nehrinin batısında yoğunlaşmaktadır. 13.-14. yüzyıllardan kalan Türkçe yazıtlar çoğunlukla İdil Bulgarcasında kaleme alınmışken, 15-16. yüzyıllardan kalan yazıtlarda İdil Bulgarcasına rastlanmaz, hepsi Eski Tatarcada yazılmıştır.
Yazıtlar Arap yazısıyla yazılan Müslüman mezar kitabeleri ile Ermeni yazısıyla yazılan Ermeni mezar kitabeleri olarak ikiye ayrılmaktadır. Müslüman mezar taşları yaklaşık 400 kadarken, Ermeni mezar taşları 5 tanedir. Müslüman mezar taşları 13. yüzyılın son çeyreğine kadar yalnızca Arapça yazılmıştır, ancak 13. yüzyılın son çeyreğinden itibaren Arapçaya ilaveten Türkçe yazılmış metinler de görülür. En erken Türkçe metinler Lir Türkçesinde yazılmış olmakla birlikte, 1310'lu yıllardan itibaren Şaz Türkçesi ile yazılmış metinler de kendini göstermeye başlar. Erdal'ın tarih okumasına göre 1361 tarihli İdil Bulgarcası yazıt, Lir Türkçesi ile yazılmış son yazıttır. Bu tarihten sonra bölgede uzun süre yazıt yoktur, var olan az sayıda yazıt da Eski Tatarcada kaleme alınmıştır.Taşlara Bulgarca metinler kazınması, bir kültür ve ticaret merkezi olan İdil Bulgar devletinde ve Bulgar Ulusu'nda Arap harfli bir Bulgar yazınının varlığını düşündürür. Ancak günümüze ulaşan Arap harfli Bulgarca bir eser olmamıştır:

# Daha eski bir Bulgar yazını yoktur, ya da,
# Dayanıksız maddelere yazıldığından eserler günümüze kadar varlığını koruyamamıştır, ya da,
# Moğol istilası, bağımsızlık direnişleri, Rus, Tatar ve Nogay yağmaları, Timur'un işgali gibi dönemlerde kültür eserleri kasıtlı yok edilmiştir ya da yıkımdan sağ çıkamamıştır.

## Müslüman mezar taşlarının dili
Müslüman kitabeler Arapça, İdil Bulgarcası ve Eski Tatarca olmak üzere üç ayrı dil içermektedir. 13.yy.da Arapça ile başlayan yazıt geleneği İdil Bulgarcası ile devam etmiş, çok geçmeden de yerini Eski Tatarcaya bırakmıştır. 1311 tarihli yazıt Arapçayla, Şaz Türkçesiyle ve Lir Türkçesiyle yazılmış üç dilli bir mezar kitabesidir. Bazı yazıtların bir Türkçe yüzü bir de Arapça yüzü bulunur.

Lir Türkçesi ile yazılmış metinlere farklı adlandırmalar yapılmıştır. Orta Bulgarca veya Volga Bulgarcası denilmiştir. Eski Çuvaşça ve Orta Çuvaşça diye dahi adlandırılmıştır.

Şaz Türkçesi ile yazılmış metinlere ise Volga Türkçesi denilmiştir. Ayrıca Tatarca olarak da anılmıştır. Yusupov'a göre Yeni Bulgarca, Aşmarin'e göre ise Çağataycadır.

## Yazıtlar

### 13'üncü yüzyıl
Erken dönem yazıtlarda kûfi yazı biçimi yaygındır. Yine erken yazıtlarda sayıları rakamlarla yazmak tercih edilirken, 13.yy.ın son çeyreğinden başlayarak sayılar Arap harfleriyle yazmaya başlanır. Bu dönemde Ortak Türkçe yazıtlara rastlamayız. Yazıtlar Arapça ya da Volga Bulgarcasında yazılmıştır, ancak Volga Bulgarcası yazıtlar da sistematikleşmemiştir. Volga Bulgarcası yazıtlarda kullanılan dil oldukça sadedir.

#### Örnek yazıtlar

##### Arapça örnek yazıtlar
İlk örnekte yıl rakamlarla verilmişken, ikinci örnekte yıl harflerle verilmişir. Her iki Arapça yazıt da edebi açıdan oldukça zengindir.

**Türkçe çevirisi:** O, ölmeyen diridir. Bu, örtülü, iffetli, nurlu, şerefli ve cömert hanımefendinin bahçesidir. [...] ibadet eden, temiz, bilgili, faziletli bir kadındı. Allah ona rahmet etsin ve günahlarını bağışlasın. Bu kabir, diri İsmail'in kızı Emek İlçi'ye aittir; Mahmud bin Mansur el-Bulğari'nin soyundandır. Rebîülevvel ayının on altısında, 684 yılında vefat etmiştir.

**Türkçe çevirisi:** O, ölmeyen diridir; her canlı ise ölecektir. Bu, örtülü, iffetli, salih (iyi, dindar) hanımefendinin bahçesidir. O, oruç tutan, doğru, cömert ve herkese faydalı olandır. O, korunmuş, temizlenmiş, rükû eden, secde eden kadındır. Hayır kapılarını açan, mutlulukların ürünü olan, kerametlerin kaynağı, kadınların tacı olan, âlemlerde sabırlı İlbey, Burâş Bey'in kızı Sabar'dır. Allah onun ruhunu mukaddes kılsın ve kabrini nurlandırsın. Allah'ım! Ona geniş bir rahmet ver ve onu bütünüyle bağışla. İlkbaharda Cemâziyelâhir ayında altı yüz doksanda Allah'ın rahmetine kavuştu.

##### Bulgarca örnek yazıtlar

**Türkçe çevirisi:** Hicretten (sonra) altı yüz seksen yedinci yıl gün idi.

**Türkçe çevirisi:** Dünyadan göçüp ahirete vardığı hicretten (sonra) altı yüz doksan yıl Şaban ayı baş gün idi. Allah rahmet eylesin! Kendi başı.

#### Çok yüzlü yazıtlar
Bu dönemdeki Bulgarca kitabeler ne kadar sade ve edebi yönden yoksun olsa da, Tekin (1988) ve Erdal'ın (1993) görmediği iki yüzlü yazıt oldukça ilginçtir. Bir yüzü Arapça ve bir yüzü Bulgarca yazılmış ve ilk kez Fakhrutdinov (1997) tarafından yayınlanmış sülüs tipi kitabe, 9 Haziran 1287 yılında dikilmiştir ve Bulgar dilli yüzü Arapça yüzünün çevirisi olup diğer yazıtlara kıyasla içerik açısından zengindir.

**Türkçe çevirisi:** [O, asla ölmeyen diridir.] Bu, [zalimlere karşı mazlum şeyhlerin ve mahallîlerin mezarıdır.] Bu garip seyyah, Tabu Yunus bin Mahmud bin ... Allah'ın rahmetine kavuştu. ... yaşında vefat etti. [Allah onu bağışlasın ve rahmet etsin.] Ölümü Rabiyu[levvel ayının] yirmi beşinci günü hicri altı yüz seksen altıda.

**Türkçe çevirisi:** (Bazı kısımlar Arapça) ... oğlu İdris oğlu Mahmud oğlu Suvarlı Yunus'un mezar taşıdır. Allah'ın rahmeti üzerine olsun ve huzur nasip etsin... yıl... yıl... [xatna] okur? altmış yaş[ında] v[efat ettiği] gü[n i]çin tarihte altı yüz seksen altı yıl Rabiyulahir ayı yirmi beşinci gün, günah? *celin*diği gün, kim doğru yola yönelirse? bir Fatiha üç İhlas [okur?] Yüce Allah rahmet eylesin!

### 14'üncü yüzyıl
14. yüzyılda Volga Bulgar epigrafik geleneği en gelişmiş hâlini alır. Kullanılan dil daha gelişmiş ve daha edebidir. Bazı yazıtlarda şiirsel övgüler görülür. Bu dönemde kûfi ve nesih yazı biçimleri birlikte kullanılmıştır. 1310'lu yıllardan itibaren Ortak Türkçe yazıtlara da rastlanmaya başlar. İki Türkçeli yazıt dahi görülür. Yüzyılın ikinci yarısında ise yazıtlarda ciddi bir azalış meydana gelir. Volga Bulgarcası yazıtlar yerini Ortak Türkçe yazıtlara bırakmaya başlar. 1361 tarihli yazıt ise Volga Bulgarcasında yazılı son yazıt kabul edilir. Bundan sonra yazıtlara rastlansa da sıklığı azalır. 

#### Örnek yazıtlar

##### Bulgarca örnek yazıtlar
Yazıt, 1980 yılında Uspaniye kilisesi restorasyonu sırasında keşfedilmiştir. Bu nedenle Tekin, yazıtı *Uspaniye Kitabesi* olarak adlandırmıştır. Yazıt sağlam ve okunaklıdır. Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanmıştır:

**Türkçe çevirisi:** (*İlk üç satır Arapça*) Hüküm Allah'ındır. O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri seven, mescitleri inşa eden çok hayır sahibi, eli bereketli, büyük Suvar ili ... Ali hoca oğlu Atraç hoca oğlu Ebûbekir hoca oğlu Alp hoca oğlu mezar taşıdır. Dünyadan göçtüğü tarihi yedi yüz sekiz yılı Cemazeyilevvel ayı yirmi ikinci gün idi.

Yine de dönem yazıtlarının çok azı bu şekilde yazılmıştır. Edebi övgünün yer almadığı metinler ağırlıktadır.

**Türkçe çevirisi:** (*İki satır Arapça*) Hüküm yüce ve büyük Allah'ındır. İlyas oğlu İsmail oğlu Muhammed mezar taşıdır. Allah ona rahmet eylesin. Tarihi yedi yüz altıncı yıl Zilkade ayı içinde idi. Çerimsen nehrine giderken öldü.

Yine Uspaniye kilisesinde bulunmuş, ilk defa Mukhametşin (2016) tarafından yayınlanmış ve tarihi belli olmayan ama muhtemelen diğer Uspaniye'deki yazıtlar gibi 14. yüzyılda dikilmiş iki yüzlü yazıtın her iki yüzü de Bulgarca olmakla birlikte, ön yüzünde şecere arka yüzünde ise okunması gereken dua yer almaktadır.

**Türkçe çevirisi:** Remek xum Hacı Melik için bir Fatiha (suresi) üç İhlas (suresi) rahmet olsun! (*Son satır çözülemedi.*)

Musa oğlu Bakşı kitabesi de tamamıyla anlaşılamamıştır.

##### Eski Tatarca örnek yazıtlar
Aynı anda Hakimcanov (1986) tarafından yayınlanan kitabe bir önceki övgü içeren kitabeye çok benzemektedir. Aynı ibareler Eski Tatarcada tekrarlanmıştır. Kitabe Bolshie Tarkhany şehrinde bulunmuştur.

**Türkçe çevirisi:** (*İlk iki satır Arapça*) O, ölmeyen diridir. Ondan başka her canlı ölecektir. Bilginleri eğiten ve onları seven, mescitler inşa eden eden, konutların ... seven hoca oğlu Osman oğlu damgacı Suvarlı İbrahim vefât etmiş. Bu tarih yedi yüz on dördüncüde Cemazeyilevvel ayının on altıncı günü idi.

Aşağıdaki yazıt, Eski Tatarca yazıtlarda yıl yazımında rakamların tercih edilmeye devam ettiğini göstermektedir. Yazıt övgüler bakımından oldukça edebidir.

**Türkçe çevirisi:** (*İlk satır Arapça*) O, ölmeyen diridir. Yiğitler güzeli, gönüller özü, alimleri ağırlayan, yetim, dul, öksüzleri koruyan Musı oğlu kuyumcu Şahidullah kabridir. [Allah] rahmet eylesin. Rabiülevvel'in ortasında tarihte 717.

13-14. yüzyıla ait yazıtların konumuna göre en çok parça bulunan 6 şehri sırasıyla;
* Bolgar şehri, Spassky bölgesi: 160 parça,
* Bolshie Atryasi şehri: 17 parça,
* Russkie Sarsazy şehri: 15 parça,
* Russkie Kirmeni şehri: 14 parça,
* Tatarskiy Kalmayur şehri: 7 parça,
* Novoe Aksubaevo şehri. 7 parça, şeklindedir.
Zakam bölgesinde dağınık olarak toplam 128 parça bulunmuştur.14. yüzyılın ikinci yarısında, özellikle de 1350'lerin sonundan itibaren, yazıtlar sürekliliğini yitirir ve yüz yıllık gelenek son bulur. Yalnızca İdil Bulgarcası bu dönemde tarih sahnesinden silinmekle kalmaz, genel olarak bölgede yazıtlar sürekliliğini yitirir. Bu Kara Veba'nın yazıt geleneği üzerindeki olumsuz etkisidir. Kara Veba bu tarihlerde bölgede yayılır ve buna bağlı sebeplerden yazıt geleneği son bulur.

### 15-18'inci yüzyıl

14.yy.ın ikinci yarısında yazıt sayısı büyük bir düşüş yaşar. Yazıt geleneğinin sürdürülmediği bu süreç 15. yüzyıl boyunca da devam eder. 16.yy.ın ilk yarısında yazıt sayısında İdil Bulgar yazıtları dönemine denk sayılabilecek önemli bir artış gözlemlense de bu dönemden sonra yazıtlar nitelik bakımından zayıflayacak ve sayısı düşecektir. 16.yy.dan sonra taş boyutu küçülmüş ve süslemeler azalmıştır. Arapça ifadeler azalmıştır; yerel dil kullanımı, Ortak Türkçe olarak, artmıştır. Metinler kısalmış ve sadeleşmiştir. Dini ve şiirsel içerik azalmıştır. Yalnızca isim, ölüm tarihi ve kısa dua yer alır. Kazan Hanlığı dönemi yerel edebiyatın ve yazıtların sayısının arttığı bir dönem olacaktır ancak yıkılışından sonra yazıtlar önemini yitirir. Yerini daha pratik bilgi amaçlı metinlere bırakır. Bu dönemde dikilmiş yazıtları önceki yazıtların aksine daha çok Kama nehrinin kuzeyinde görürüz. 16.yy.ın ikinci yarısında yazıt geleneği tekrardan sürekliliğini yitirir ve 18.yy.a kadar yazıtların sayısında çok önemli bir artış olmadan devam eder. 17-18.yy. yazıtları Kama nehrinin kuzeyine, Zöye nehrinin batısına ve ayrıca Ağizel nehrinin doğusuna dikilmiştir.

14. yüzyıldan sonra dikilen yazıtların konumu tarihsel perspektife uygun olarak İdil Bulgar şehirlerinden uzaktadır. İdil Bulgar Devleti yıkıldıktan sonra Kaşan Beyliği 13.yy.da Bulgar şehrini başkent alarak bölgede hüküm sürmüş, Kıpçak göçebeler bölgeye yerleşse de yerli nüfus karşısında eriyerek kaybolmuştur. Öyle ki iki kitabede babanın taşı z-Türkçesi ile, oğlun taşı ise r-Türkçesi ile yazılmıştır: Kuşkusuz göçebeler kalabalık Bulgar kentlerinde baskın unsur haline gelemiyordur. (bkz. ) Ancak 1357 ve 1380 yılları arasında Altınorda prensleri arasındaki iç savaş döneminde bölge yağma akınlarının merkezi olmuş, akabinde Rus prenslerinin saldırısı, 1391-1395 Timur'un işgali, 1396-1420 arasında Nogayların saldırısı bölgedeki şehirleri nihai olarak yıkmıştır. Nihayetinde 1438 yılında Kazan Hanlığı kurulmuş, Eski Kazan başkent olmuştur. Şehirleri harap edilen İdil Bulgarları ya bugünkü Çuvaşistan'a ya da yeni başkente, Eski Kazan'a, göç etmek zorunda kalmıştır. Göç etmek durumunda kalan Bulgar yerlisi göç ettiği yerde asimile olarak kimliğini yitirmiştir. Bulgar, Suvar, Biler, Cüketav gibi İdil Bulgar Devletinin ve Kaşan Beyliğinin en önemli şehirleri tarih sahnesinden silinirken yerini Kazan hanlığının başkenti olan Eski Kazan'a ya da erken kayıtlarda Orta Suvar olarak geçen Şupaşkar'a bırakmıştır.

#### Örnek yazıtlar
Aşağıdaki kitabelerde ölen kişinin yaşı, yazıtın diken kişinin ismi ve ölen kişinin ölüm sebebi gibi bilgilere yer verilmiştir. Ayrıca aşağıdaki ilk yazıtta tamamı Türkçe oldukça edebi bir yazı mevcuttur.

**Türkçe çevirisi:** (*Rusça kaynaktan çeviri*) Ölüm kıv[a]ncı yetti. Bizim kıv[a]ncımız gitti. Meğer sungur olup uçtu. Bulunmaz aradığı[mız]. [Kederlerimiz] ile umutla[rı]mızı kısa kesti. Da[ha](sı) has[retinde boğularak] git[ti]. Yiğit, canım kıvanmadan üzülüp gitmiş. Yiğit, canımı ala(sın)!

**Türkçe çevirisi:** (*İlk dört satır Arapça*) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: “Her nefis ölümü tadacaktır.” Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: “Dünya bir tarladır.” Peygamber (aleyhisselâm) buyurdu: “Dünya bir saattir, onu ibadet kılın”. Peygamber (aleyhisselâm) şöyle buyurdu: [...] Şehidin tarihi dokuz yüz kırk birde mübarek Muharrem ayında idi ki Emir Ali ak seyit oğlu Ali Merdan ak seyit yirmi altı yaşında ölümlülük yurdundan ölümsüzlük yurduna göç etti. Hak teâla ... Bu tableti anası Apak dikti.
**Türkçe çevirisi:** (*İlk üç satır Arapça*) Allah Teâlâ şöyle buyurdu: Yeryüzünde bulunan her şey yok olacaktır. Ancak azamet ve ikram sahibi Rabbinin zatı bâki kalacaktır. Tarih dokuz yüz kırk sekizde Konak hocabay oğlu Emen hoca hafız (olup) büyüdüğünde gittiğinde kâfir [kolundan] şehit oldu.

### Yazıtlar Tablosu

## Okumalar
* Tekin T. Volga Bulgar kitabeleri ve Volga Bulgarcasi. Ankara, 1988;
* *[[Эрдаль, Марсель|Erdal M.]]* Die Sprache der Wolgabulgarische Inschriften. Wiesbaden, 1993.
* Ceylan E. Çuvaşça çok zamanli ses bilgisi. Ankara, 1997, 256 s.
* Әхметҗанов М.И. Болгар теленен язмышы (эпиграфика материаллары буенча) // ТА. 1998. № 1(2). С. 99–119. (Ахметзянов М. И. О судьбе булгарского языка (по материалам эпиграфики). На татарском языке. В интернет-ресурсе имеется  сокращённый перевод статьи на русский язык — вот здесь.)  
* Pritsak O. Die bulgarische Fürstenliste und die Sprache der Protobulgaren. Wiesbaden, 1955;
* *[[Бенцинг, Йоханнес|Вепzig. J.]]* Dаs Hunnische, Donaubolgarische and Wolgabolgarische // Philogiae Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 685-695.
* Вепzig. J. Dаs Tschuwaschische // Turcicae Fundamenta. Wiesbaden, 1959 Вd. I. S. 695-751.
* *[[Рона-Таш, Андраш|Róna-Tas A.]]*, Fodor S. Epigraphica Bulgarica: A Volgai Bolgar – török feliratok. Szeged, 1973;
* Ligeti L. A magyar nelv török kapcsolatai a honfoglalás etőtt és az Árpádkorban. Budapest: Akadémiai Kiadó, 1986 602 I.
* Булатов А.Б. Булгарские эпиграфические памятники XIII–XIV вв. Правобережье Волги // Эпиграфика Востока, XVI. – М.-Л.: Наука, 1963. – С. 56–71.
* Булатов А.Б. Эпиграфические памятники Закамья // Ученые записки НИИЯИИЭ. – Чебоксары, 1967. – С. 198–215.
* *[[Каховский, Василий Филиппович|Каховский В. Ф.]]* Булгарские памятники на территории Чувашии // История исследования археологических памятников в Чувашском Поволжье и материалы по антропологии чувашей. Чебоксары, 1995.
* *[[Малов, Сергей Ефимович|Малов С.Е.]]* Булгарские и татарские эпиграфические памятники // Эпиграфика Востока. – М.-Л., 1947. – Вып. I. – С. 38–45.
* Малов С.Е. Булгарская и татарская эпиграфика // Эпиграфика Востока. – М.- Л., 1948. – Вып. II. – С. 41–48.)
* *[[Милли, Алексей Прокопьевич|Милли (Прокопьев) А Н.]]* Отчёт о поездке с целью фотографирования древнечувашских надгробных надписей в пределах Чебоксарского и Цивильского уездов (1925 г.) // НА ЧГИГН. Отд. I. Ед. хр. 20. Инв. № 990. Л. 248-278.
* Михайлов Е. П. Фотоснимки надгробных камней, сделанные входе экспедиции 1984 г. в Комсомольском, Яльчикском, Батыревском, Шемуршинском районах Чувашской АССР // НА ЧГИГН. Отд. И. Ед. хр. 803. Инв. № 7021.
* Мухаметшин Д. Г. Эпиграфические памятники Болгарского городища. Рукопись. / Архив ИА РАН. -Ф. Р-21. - Ед. хр. 2015.
* Хакимзянов Ф.С. Язык эпитафий волжских булгар. М.: Наука. 1978 206 с.
* Хакимзянов Ф. С. Эпиграфические памятники Волжской Булгарии и их язык / Отв. ред. Э. Р. Тенишев; АН СССР, Казан. фил., Ин-т яз., лит. и истории им. Г. Ибрагимова. — М. Наука, 1987. — 191 [1] с., ил.
* *[[Хузангай, Атнер Петрович|Хузангай А. П.]]* БУЛГАРСКИЕ ЭПИГРАФИЧЕСКИЕ ПАМЯТНИКИ. — Статья в электронной чувашской энциклопедии.
* Юсупов Г. В. Введение в булгаро-татарскую эпиграфику. — М., Л.: Изд-во АН СССР, 1960. — 322 с.
* И.И. Гайнуллин, Х.М. Абдуллин, А.В. Касимов, А.М. Гайнутдинов, С.Р. Хамидуллин, Л.Н. Багаутдинова. Документирование булгаро-татарских эпиграфических памятников современными методами. // «Восток (Oriens)», 2023. № 6, с. 29–41.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* Увидели свет новые книги по эпиграфическим и литературным памятникам Булгарского периода
* Среднебулгарский  — Лингвофорум.
* Измайлов И. Л., Волжская Булгария XIII в.: автономия или ханский улус, 2009