2024 Lübnan çağrı cihazı patlamaları

17 ve 18 Eylül 2024 tarihlerinde, Hizbullah tarafından kullanılması planlanan binlerce çağrı cihazı ve yüzlerce telsiz, İsrail'in saldırısı sonucu Lübnan ve Suriye'de eş zamanlı olarak patladı. Aralarında en az 12 sivilin de bulunduğu 42 kişi hayatını kaybetti.  Olay, Ekim 2023'te İsrail-Hizbullah çatışmasının başlamasından bu yana Hizbullah'ın en büyük güvenlik ihlali olarak nitelendirildi.

İlk patlama dalgası 17 Eylül'de Doğu Avrupa Yaz Saati (Türkiye Saati) ile 15:30 sularında meydana geldi ve aralarında iki Hizbullah üyesi ve iki çocuğun da bulunduğu en az 12 kişi öldü, aralarında İran'ın Lübnan Büyükelçisi'nin de bulunduğu 2.750'den fazla kişi yaralandı. İkinci dalga 18 Eylül'de meydana geldi ve en az 30 kişinin ölümüne ve 750'den fazla kişinin yaralanmasına neden oldu. İlk dalgada hedef alınan cihazlar çağrı cihazları, ikincisinde ise ICOM telsizleri olmuştur. Patlamalar Lübnan'da Hizbullah'ın etkin olduğu çeşitli bölgelerin yanı sıra Suriye'de de meydana geldi. Lübnan genelinde patlamalardan etkilenenlerin kaldırıldığı 150 hastanede yoğunluk yaşandı.

Şubat 2024'te Hizbullah Genel Sekreteri Hasan Nasrallah, İsrail'in cep telefonu ağına sızdığını iddia ederek grup üyelerine cep telefonu yerine çağrı cihazı kullanmaları talimatını verdi. Hizbullah daha sonra patlamalardan yaklaşık beş ay önce Gold Apollo AR924 çağrı cihazı satın aldı. İsrail istihbarat teşkilatı (Mossad) cihazları gizlice üretmiş, patlayıcı PETN'i cihazlara entegre etmiş ve bunları paravan bir şirket aracılığıyla Hizbullah'a satmıştır. Uluslararası yetkililer ve savaş hukuku akademisyenleri saldırıların yasallığını tartışmış, eleştirmenler bunların savaş suçu ya da terör eylemi teşkil edebileceğini öne sürmüşlerdir.

Saldırılara yanıt veren Nasrallah, patlamaları “büyük bir darbe” olarak nitelendirdi ve bunları bir savaş eylemi, muhtemelen İsrail'in savaş ilanı olarak nitelendirdi. 22 Eylül 2024'te İsrail Cumhurbaşkanı İzak Herzog patlamalarda İsrail'in herhangi bir dahli olduğunu reddetti, ancak aynı gün İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu “Eğer Hizbullah mesajı anlamadıysa, size söz veriyorum, mesajı anlayacaktır” dedi.
Patlamaların ardından İsrail Savunma Bakanı Yoav Galant, İsrail ve Lübnan'ın kuzeyindeki savaşta “yeni bir aşamanın” başladığını duyurdu. Hizbullah misilleme sözü verdi ve birkaç gün sonra İsrail'in kuzeyine bir roket saldırısı düzenleyerek Nasıra ve Kiryat Bialik gibi şehirleri vurdu ve aralarında yaşlıların ve bir gencin de bulunduğu sivilleri yaraladı.

## Arka plan

Hamas'ın 7 Ekim 2023'te İsrail'e yönelik saldırılarını başlatmasından ve İsrail'in Gazze'yi bombalamaya başlamasından bir gün sonra, 8 Ekim 2023'te Hizbullah “Filistinlilerle dayanışma” amacıyla çatışmaya katıldı ve ilk olarak Şebaa Çiftlikleri ve Golan Tepeleri'ndeki İsrail askeri karakollarına ateş açtı (her ikisi de İsrail işgali altındaki topraklardır). O dönemden bu yana Hizbullah ve İsrail, İsrail ve Lübnan'daki tüm toplulukları yerinden eden ve sınır boyunca binalara ve arazilere önemli ölçüde zarar veren sınır ötesi askeri değişimlere dahil oldu. İsrail'de 96.000'den fazla, Lübnan'da ise 111.000'den fazla kişi yerinden edilmiştir. 24 Ağustos 2024 itibarıyla Lübnan'da 133'ü sivil olmak üzere 564 kişinin öldüğü teyit edilmiştir. İsrail ve Hizbullah saldırılarını tam ölçekli bir savaşa dönüşmeden zarar verecek düzeyde sürdürdü. Hizbullah, İsrail 40.000'den fazla Filistinlinin öldürüldüğü Gazze'deki saldırılarını durdurana kadar İsrail'e saldırmaktan vazgeçmeyeceğini söyledi.

17 Eylül 2024 tarihinde, patlamalardan sadece birkaç saat önce, İsrail Güvenlik Kabinesi yeni bir savaş hedefi belirledi: yerinden edilmiş halkın kuzeye güvenli bir şekilde geri dönmesi. Bu hedef mevcut iki hedefe eklenmiştir: Hamas'ın dağıtılması ve 7 Ekim saldırıları sırasında alınan rehinelerin serbest bırakılmasının sağlanması. İsrail'in iç güvenlik teşkilatı Şin Bet, Hizbullah'ın eski bir üst düzey savunma yetkilisine patlayıcı madde kullanarak suikast düzenleme planını engellediğini duyururken, ''The Jerusalem Post'' gazetesi çağrı cihazı patlamalarının misilleme olabileceği tahmininde bulundu.

### Çağrı cihazlarının kullanımı
Çağrı cihazları yirminci yüzyılın sonlarında popüler olsa da, o zamandan beri yerlerini büyük ölçüde cep telefonlarına bırakmışlardır. Yine de bazı Hizbullah üyeleri 7 Ekim saldırılarından önce yıllardır çağrı cihazı kullanıyordu, ancak Hizbullah Genel Sekreteri Hasan Nasrallah'ın İsrail'in sızma kapasitesini gerekçe göstererek üyelerine akıllı telefon kullanmayı bırakmaları çağrısında bulunduğu Şubat 2024'ten sonra daha fazla üye çağrı cihazı kullanmaya başladı. Hizbullah daha sonra patlamadan önceki aylarda çağrı cihazlarını Lübnan'a ithal etti. Reuters'a verilen bilgiye göre patlayıcılar kontrollere rağmen tespit edilemedi ve çağrı cihazları saldırıdan hemen önce dağıtılmaya devam ediyordu.

Patlayan çağrı cihazları Tayvanlı Gold Apollo şirketinin AR924 modeliydi. Gold Apollo çağrı cihazlarını ürettiğini reddederek, bunların Gold Apollo ile son üç yıldır lisans anlaşması bulunan Budapeşte merkezli BAC Consulting Kft. tarafından üretildiğini ve satıldığını açıkladı. Gold Apollo'nun kurucusu Hsu Ching-Kuang, BAC'nin ödemelerinin Orta Doğu üzerinden gelmesinin “çok garip” olduğunu söyledi. Tayvan polisi Gold Apollo'nun olaya karışıp karışmadığına dair bir soruşturma başlattı, Taipei ve New Taipei City'de dört yerde arama yaptı ve iki kişiyi sorguladı. Hem Ekonomi Bakanı J.W. Kuo hem de Başbakan Cho Jung-tai çağrı cihazlarının Tayvan'da üretildiğini reddetti.

BAC Consulting CEO'su Cristiana Bársony-Arcidiacono Gold Apollo ile çalıştığını kabul etti, ancak “Çağrı cihazlarını ben yapmıyorum. Ben sadece aracıyım.” dedi. Macar hükûmet sözcüsü Zoltán Kovács, BAC Consulting'in “Macaristan'da üretim veya operasyonel tesisi olmayan bir ticari aracı olduğunu” söyledi. Beyan ettiği adreste kayıtlı bir yöneticisi vardır ve söz konusu cihazlar hiçbir zaman Macaristan'da bulunmamıştır.”

''The'' ''New York Times'', İsrail istihbaratının BAC Consulting şirketini işlettiğini ve bu şirketle ilişkilerini gizlemek için adı açıklanmayan iki paravan şirket daha kurduğunu bildirdi. Hizbullah için üretilen çağrı cihazlarında, tespit edilmesi son derece zor olacak şekilde 3 gram (0,11 ons) patlayıcı PETN içeren piller kullanılmıştır.

Sky News, Lübnanlı güvenlik yetkililerinin Hizbullah'ın 5,000 cihaz sipariş ettiğini söylediğini aktardı. İsrail ajansları daha önce de patlayıcı iletişim cihazlarının kullanıldığı operasyonlar gerçekleştirmiştir: özellikle de 1996'da Hamas üyesi Yahya Ayyaş'ın öldürülmesi.

## Patlamalar

### Birinci dalga
17 Eylül 2024 tarihinde, TSİ 15:30 sularında, Lübnan ve Suriye'deki çok sayıda çağrı cihazı, Hizbullah üyelerine yönelik koordineli olduğu anlaşılan bir saldırıda beklenmedik bir şekilde patladı ve birçoğu ağır yaralandı. Lübnan Sağlık Bakanlığı'na göre acil servislere gelenlerin büyük çoğunluğu sivil kıyafetliydi ve Hizbullah'a bağlılıkları belirsizdi.

Yüz ve göz yaralanmaları patlamaların en yaygın etkisiydi ve Tracy Chamoun'a göre çağrı cihazları, kullanıcıları cihazları alıp başlarına kaldırmaya teşvik etmek için bir ses yayıyordu. Diğer raporlar, cihazın titreştiğini ve ekranda bir hata mesajı gösterdiğini ve yalnızca kullanıcı hatayı gidermek için bir düğmeye bastığında patladığını söylüyor.

Patlamalar Hizbullah'ın Beyrut'taki "kalesi" Dahiye, güney Lübnan ve Aali en Nahri ve Riyaq kasabalarında patlamaların rapor edildiği Suriye sınırına yakın Bekaa Vadisi de dahil olmak üzere Hizbullah'ın güçlü olduğu çeşitli bölgelerde meydana geldi. Suriye'de de Şam ve çevresinde çağrı cihazlarının patladığı bildirildi. Patlamaların ilk patlamalardan sonra 30 dakikaya kadar devam ettiği ve ortaya çıkan kaosu yoğunlaştırdığı bildirildi.

Görgü tanıkları patlamaların ardından kanamalı yaraları olan çok sayıda kişi gördüklerini bildirmişlerdir. Bir olayda, bir dükkanın dışında duran bir adamın pantolonunun ceplerinde bir patlama meydana gelmiştir. Beyrut'un güney banliyölerinden sosyal medya ve yerel medyada dolaşan fotoğraf ve videolarda, ellerinde ya da ceplerinin yakınında yaralarla yerde yatan kişiler görülmüştür.

Yaklaşık 150 hastane saldırının kurbanlarını kabul etti. Güney Lübnan, Bekaa Vadisi ve Beyrut'un güney banliyölerindeki hastaneler, çoğu yüz, el ve bel yaralanmalarından muzdarip hastalarla dolmuştur. Bunun üzerine Sağlık Bakanlığı çağrı cihazı olan kişilere çağrı cihazlarını atmalarını tavsiye etti ve hastanelere “yüksek alarm” durumunda kalmaları talimatını verdi. Ayrıca sağlık çalışanlarına işe gelmeleri çağrısında bulunarak kablosuz cihazları kullanmamalarını istedi. Devlet tarafından işletilen Ulusal Haber Ajansı kan bağışı çağrısında bulundu. Beyrut'a yardım etmek üzere kuzeydeki Trablus ve Kalamun şehirlerinden ambulans ekipleri görevlendirildi.

Saldırı, Biden yönetiminin özel temsilcisi Amos Hochstein'ın İsrail'i ziyaret ederek Başbakan Binyamin Netanyahu'yu Lübnan'da büyük bir gerilime yol açmaması konusunda uyarmasından sadece bir gün sonra gerçekleşti. Patlamalardan hemen önce İsrail Savunma Bakanı Yoav Galant, ABD Savunma Bakanı Lloyd Austin'e Lübnan'da bir operasyon planlandığını söyledi.

### İkinci dalga
18 Eylül günü TSİ 17:00 sularında, ilk saldırıdan yaklaşık 24 saat sonra, el telsizlerini hedef alan ikinci bir patlama dalgası meydana geldi.

Beyrut, Bekaa Vadisi ve Güney Lübnan'da patlamalar meydana geldiği bildirildi. Patlamalar ayrıca en az iki evde yangına neden oldu. Diğer patlamalar, ilk patlamalarda ölen üç Hizbullah üyesi ve bir çocuk için Beyrut'ta düzenlenen cenaze töreninde meydana geldi. Lübnan Sivil Savunması, aralarında Mecdel Selm'deki bir lityum pil mağazasının da bulunduğu en az 71 ev ve dükkânın yanı sıra 15 otomobil ve çok sayıda motosiklette çıkan yangınlara müdahale ettiğini açıkladı. Bu yangınlar Nabatieh Valiliği'nin çeşitli yerlerinde meydana gelen patlamalarla tetiklendi.

Ele geçirilen bir cihaz Beyrut Amerikan Üniversitesi Tıp Merkezi (AUBMC) dışındaki bir ambulansın içinde bulundu ve Lübnan Ordusu tarafından kontrollü bir patlamayla etkisiz hale getirildi. Hizbullah destekçilerinin AUBMC'de gazetecilerin olayı görüntülemesini engellediği bildirildi. Lübnan Kızıl Haçı, etkilenen bölgelerdeki mağdurları taşımak için 30 ambulans gönderdi.

Hedef alınan cihazların Hizbullah tarafından kullanıldığı bilinen Icom IC-V82 VHF telsizler olduğu bildirildi. IC-V82 modelinin üretimi 2014 yılında durduruldu ve Icom daha önce IC-V82 de dahil olmak üzere sahte telsizlerle ilgili bir uyarı yayınlamıştı. Şirket 19 Eylül'de bir soruşturma yürüttüğünü açıkladı ve iki gün sonra telsizlerin kendilerine ait olma ihtimalinin “çok düşük” olduğunu duyurdu. Icom'un ABD'deki yan kuruluşundan bir satış yöneticisi, söz konusu alıcı-vericilerin “çakma” (sahte) ürünler gibi göründüğünü söyledi.

Parmak izi biyometrik cihazları gibi diğer elektronik cihazların da patladığı bildirilmiştir, ancak bu cihazların diğer patlamalardan mı alev aldığı yoksa kendiliğinden mi patladığı belirsizliğini korumaktadır.

İkinci patlama dalgasının ardından, Lübnan Silahlı Kuvvetleri müdahale etmeden önce bir grup adam Sur'daki Birleşmiş Milletler Lübnan Geçici Gücü araçlarına saldırdı.

## Kayıplar
Saldırılarda ölenlerin sayısı en az 12'si sivil olmak üzere 42'ye ulaştı . Saldırılarda  3.500'den fazla kişi yaralanmıştır. Yaralanmalar nedeniyle 1.500 Hizbullah mensubunun saf dışı kaldığı, birçoğunun kör olduğu ya da ellerini kaybettiği bildirildi.

İlk saldırı dalgasında aralarında iki sağlık çalışanı, 9 yaşında bir kız çocuğu ve 11 yaşında bir erkek çocuğu gibi sivillerin de bulunduğu en az 12 kişi hayatını kaybetti. Hizbullah Parlamento üyesi Ali Ammar'ın oğlu öldürüldü; Başbakan Necip Mikati taziye ziyaretinde bulunmak üzere güney Beyrut'u ziyaret etti. Ardından 2.750'den fazla kişi yaralandı. Başlangıçta sadece Hizbullah üyelerinin çağrı cihazı taşıdığı belirsizdi, ancak Genel Sekreter Nasrallah konuşması sırasında patlatılan çağrı cihazlarının daha düşük rütbeli üyelere dağıtılanlar olduğunu, Hizbullah liderlerinin bu modeli kullanmadığını açıkladı. İkinci dalgada 18 Eylül'de en az 30 kişi öldü ve 750 kişi yaralandı.

Sağlık Bakanı Firass Abiad, acil servislerde tedavi görenlerin büyük çoğunluğunun sivil giyimli olduğunu ve Hizbullah'a bağlılıklarının belirsiz olduğunu söyledi. Bakan, yaralılar arasında yaşlıların yanı sıra küçük çocukların da bulunduğunu sözlerine ekledi. Sağlık Bakanlığı'na göre sağlık çalışanları da yaralandı ve tüm sağlık çalışanlarına çağrı cihazlarını atmalarını tavsiye etti. Cebel-i Lübnan Üniversite Hastanesi'ndeki bir göz doktoru, yaralananların bir kısmının doğrudan yüzlerine bir şey fırlatıldığına dair belirtiler gösterdiğini, bazılarının bir ya da iki gözünü kaybettiğini, bazılarının ise beyinlerinde şarapnel parçaları olduğunu bildirdi. Lübnan Sağlık Bakanlığı, çağrı cihazı saldırıları sonucunda 300 kişinin iki gözünü, 500 kişinin ise bir gözünü kaybettiğini bildirdi. Diğer doktorlar ciddi el, bel ve yüz yaralanmaları görmüş, parmakları kopmuş, elleri kesilmiş, gözleri yuvasından fırlamış ve yüzünde kesikler olan hastalar bildirmişlerdir.

İran'ın Lübnan Büyükelçisi Mojtaba Amani yaralandı; *The New York Times*'ın adı açıklanmayan Devrim Muhafızları üyelerine dayandırdığı haberine göre Amani bir gözünü kaybetti ve diğer gözünde de ciddi yaralanmalar meydana geldi. Ayrıca, İran büyükelçiliğinin iki çalışanı da yaralandı. Suudi haber kanalı Al-Hadath, Suriye'nin Deyrizor kentinde 19 İslam Devrimi Muhafızları Ordusu (İDMO) mensubunun öldüğünü ve 150'sinin de yaralandığını bildirmiş, ancak İDMO herhangi bir kayıp olduğunu reddetmiştir.

## Etki
### Lübnan
Lübnan Sağlık Bakanı Firas Abiad, saldırının boyutunun 2020 Beyrut patlamasından daha büyük olduğunu ve bunun şimdiye kadar kaydedilen en büyük nükleer olmayan yapay patlamalardan biri olduğunu söyledi. Lübnan'ın afet müdahale komitesi başkanı da çağrı cihazı saldırısını, ani kayıp akını ve Lübnan'ın acil müdahale sistemine getirdiği yük açısından Beyrut patlamasıyla karşılaştırdı. Yaralıları tedavi eden birçok Lübnanlı doktor, yaralanma seviyesinin liman patlamasından sonraki seviyeden daha yüksek olduğu konusunda hemfikirdi.

Lübnan'da 18 Eylül'de okullar tatil edildi ve Lübnan ordusu şüpheli cihazları imha etmek için çeşitli bölgelerde kontrollü patlamalar gerçekleştirdiğini duyurdu.

19 Eylül'de Lübnan Sivil Havacılık Otoritesi, Beyrut Refik Hariri Uluslararası Havalimanı'ndaki uçuşlarda kontrol edilen bagajlarda ve el bagajlarında çağrı cihazı ve telsiz taşınmasına süresiz yasak getirdi. Air France ve Lufthansa, saldırıların yol açtığı güvenlik durumunu gerekçe göstererek Beyrut (Tel Aviv ve Tahran ile birlikte) uçuşlarını askıya aldı. Türk Hava Yolları 26 Eylül tarihinde önce 30 Eylül tarihine kadar, Hasan Nasrallah suikastının ardından ise 6 Ekim tarihine kadar uçuşları askıya aldığını duyurdu.

#### Hizbullah
CNN, operasyonun muhtemelen Hizbullah üyeleri arasında paranoya yaratmayı, üye kazanma çabalarını baltalamayı ve Hizbullah'ın liderliğine ve operasyonları ile personelini koruma becerisine olan güveni zayıflatmayı amaçladığını öne sürdü. CNN'in Baş Kolluk Kuvvetleri ve İstihbarat Analisti John Miller, Hizbullah'a olan mesajın şu olduğunu belirtti: “Size her yerde, her zaman, istediğimiz gün ve anda ulaşabiliriz ve bunu bir düğmeye basarak yapabiliriz.”

''The Economist'', Hizbullah'ın komuta ve iletişim yapısını bozmayı amaçlayan çağrı cihazı bombalarının bir İsrail işgalinin habercisi olabileceğini ya da İsrail'in operasyonunun tam kapsamı olabileceğini öne sürdü. Chatham House'dan Lina Khatib bu saldırının Hizbullah'ın ordusunu felç edebileceğini ve korku yaratarak örgütü iletişim konusunda daha temkinli hale getirebileceğini söyledi. Bir başka teori de İsrail'in Hizbullah'ın güvenlik açığını keşfetmesini önlemek için önleyici olarak hareket ettiği yönündedir.

''The Atlantic'''e de katkıda bulunan Lübnanlı gazeteci Kim Ghattas CNN'e verdiği demeçte olayın “Hizbullah'ı korkutarak boyun eğdirme ve İsrail'e yönelik saldırılarının artmasının daha fazla şiddetle karşılanacağını açıkça ortaya koyma” çabası olabileceğini öne sürdü. Özellikle Hizbullah'ın saldırının yarattığı kaosla mücadele ederken, bunun İsrail'in geniş çaplı bir kampanyasının habercisi olabileceğini belirtti.

Yahudi asıllı Amerikalı siyaset bilimci Eliot A. Cohen The Atlantic'teki yazısında saldırıların -Hizbullah'ın kayıplarının ötesinde- “İsrail için stratejik bir kazanç” olduğunu çünkü Hizbullah'ın elektronik haberleşmeye güvenemeyeceğini ve bir örgütün elektronik haberleşme olmadan işleyemeyeceğini yazdı. Ayrıca patlamaların, üç hafta önce Hersh Goldberg-Polin ve diğer beş rehinenin öldürülmesinin ardından İsrail için bir “moral desteği” olduğunu söyledi.

## Sorumluluk
Saldırıdan kısa bir süre sonra Hizbullah bir açıklama yayınlayarak saldırının sorumluluğunu İsrail'e yükledi. İsrailli yetkililer saldırı hakkında hemen yorum yapmazken, en az iki ABD'li yetkili ve Orta Doğu'daki üst düzey bir diplomat NBC muhabirlerine 18 Eylül'deki saldırının arkasında İsrail'in olduğunu söyledi. ''The New York Times'' daha sonra İsrail'in saldırıda herhangi bir rolü olduğunu inkâr etmeye devam ettiğini, ancak saldırı hakkında bilgilendirilen on iki mevcut ve eski savunma ve istihbarat yetkilisinin saldırının arkasında İsrail'in olduğunu söylediğini bildirdi.

''Associated Press'''in ulaştığı İsrail Savunma Kuvvetleri ilk etapta yorum yapmayı reddetti. İsrail Genelkurmay Başkanı Herzi Halevi, İsrailli generallerle “tüm cephelerde savunma ve saldırı operasyonlarına hazırlık” konusunu görüşmek üzere bir toplantı düzenledi. Ertesi gün bir açıklama yapan Halevi şunları söyledi: “Henüz harekete geçirmediğimiz birçok kabiliyetimiz var... bunlardan bazılarını gördük, bana öyle geliyor ki iyi hazırlandık ve bu planları ileriye dönük olarak hazırlıyoruz.” Halevi ayrıca İsrail'in aşamalı olarak ilerleyeceğini ve her aşamanın Hizbullah için daha acı verici olacağını söyledi ve İsrail Savunma Kuvvetleri'nin İsrail'in kuzeyinde yerlerinden edilmiş vatandaşların güvenli bir şekilde evlerine dönmelerine izin vermeye kararlı olduğunu belirtti.

22 Eylül 2024 tarihinde İsrail Cumhurbaşkanı İzak Herzog patlamalarda İsrail'in herhangi bir dahli olduğunu reddetmiş, ancak aynı gün İsrail Başbakanı Binyamin Netanyahu “Eğer Hizbullah mesajı anlamadıysa, size söz veriyorum, mesajı anlayacaktır” demiştir.

## Uluslararası hukuk
Avrupa Birliği'nin Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikasından sorumlu Yüksek Temsilcisi Josep Borrell, çocukların ölümü de dâhil olmak üzere siviller arasında yüksek oranda zayiata yol açması nedeniyle saldırıların yasallığını sorguladı. Birleşmiş Milletler Lübnan Özel Koordinatörü Jeanine Hennis-Plasschaert de saldırının yasallığı konusundaki endişelerini dile getirdi. Belçika Başbakan Yardımcısı Petra De Sutter daha da ileri giderek bunu bir “terör saldırısı” olarak nitelendirdi. Eski CIA direktörü Leon Panetta da saldırıyı “bir tür terörizm” olarak nitelendirdi.

İncelenen hukuki sorular, saldırıların ayrımcılık ilkesini (bubi tuzağı kullanma yasağı dahil) ve orantılılık ilkesini ihlal edip etmediğini belirlemeye çalışmıştır.

Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği ile birlikte çalışan kalabalık bir Birleşmiş Milletler özel raportör grubu da saldırıların “siviller arasında terör yayma amacı taşıdığı”, korunan sivilleri ayırt etmediği ve bubi tuzağı kullanımına ilişkin yasakları ihlal ettiği gerekçesiyle savaş suçu olabileceğini söyledi. Bir soruşturma açılması çağrısında bulundular.

### Farklılık

#### Ayrım gözetmeksizin yapılan saldırılar
Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği uzmanları saldırının ayrım gözetmeyen bir nitelik taşıdığını, zira saldırganın binlerce bombayı aynı anda patlatarak sivillerle savaşçıları birbirinden ayırmak için her bir hedefi doğrulayamadığını belirttiler. Londra Ekonomi Okulu'ndan Alonso Gurmendi-Dunkelberg de ayrım ilkesine uymak için İsrail'in her bir cihazın sivil değil askeri bir hedefin elinde olup olmadığını doğrulaması gerektiğini söyledi. Binlerce cihazın aynı anda patlatıldığı düşünüldüğünde İsrail'in bunu yapmasının pek olası olmadığını söyledi.

Profesör William Boothby, Lieber Hukuk ve Savaş Enstitüsü için kaleme aldığı yazıda, hedeflerin çağrı cihazlarının verildiği kişiler gibi göründüğünü ve çağrı cihazlarının kullanıcılarının elinde olduğunu varsaymanın “muhtemelen makul” olduğunu belirtti.

İnsan Hakları İzleme Örgütü Orta Doğu ve Kuzey Afrika Direktörü Lama Fakih şunları söyledi: “Tam yeri güvenilir bir şekilde bilinemeyen bir patlayıcı cihazın kullanılması, belirli bir askeri hedefe yönlendirilemeyen ve sonuç olarak askeri hedefleri ve sivilleri ayrım gözetmeksizin vuracak bir saldırı aracının kullanılması, hukuka aykırı bir şekilde ayrım gözetmemek anlamına gelecektir.”

Birleşmiş Milletler Sierra Leone Özel Mahkemesi'nin kurucu başsavcısı David M. Crane, “kullanılan yöntemlerin sivillerden kaçınırken Hizbullah'ı hedef alacak kadar hassas olmaması” halinde saldırıların ayrımcılık ilkesini ihlal edebileceğini; ancak sivil kayıpların öngörülmemesi halinde saldırının hukuka uygun olacağını yazdı.

#### Hizbullah üyelerinin sivil durumu
Pek çok kaynak Uluslararası İnsancıl Hukuk (IHL) uyarınca sadece savaşçıların hedef alınabileceği, çatışmalarda yer almayanların hedef alınamayacağı konusunda uyarıda bulunmuştur. Hizbullah askeri bir kanada sahip olmakla birlikte aynı zamanda siyasi bir partidir. ABD'li insan hakları avukatı Huwaida Arraf, çatışmalarda yer aldıklarına dair bir kanıt olmadığı sürece devlet memurlarının uluslararası hukuk kapsamında sivil olarak kabul edildiğine dikkat çekmiştir. Profesör William Boothby, çağrı cihazlarının Hizbullah'ın savaşçı olmayan üyelerine de (örneğin diplomatik, siyasi veya idari personeline) verildiği biliniyorsa, çağrı cihazlarına yönelik saldırıların yasadışı olacağını yazmıştır.

King's College London'da güvenlik çalışmaları profesörü olan Andreas Krieg, çağrı cihazlarının hayır kurumlarında ya da kamu hizmetlerinde çalışanlar gibi Hizbullah'ın sivil üyeleri arasında dağıtılmış olabileceğini ve bu kişilerin çatışmalarda yer almadığını söyledi. Lübnanlı Hizbullah uzmanı Kasım Kasır, saldırıların çoğunlukla sivil çalışanları vurduğunu ve askeri kanadının büyük ölçüde etkilenmediğini söyledi.

Sivil durumu savunanlara göre Hizbullah ayrıca kendisine bağlı hayır kurumları aracılığıyla sosyal hizmetler de sağlamaktadır. Örneğin, öldürülenlerden biri, bu tür bir hayır kurumuna bağlı olan Al Rassoul Al Azam Hastanesi'nde çağrı cihazı taşıyan bir hastane hademesidir.

Marko Milanovic, Hizbullah'ın çağrı cihazlarını askerlere mi yoksa sivillere mi verdiğini İsrail'in bilmesinin neredeyse imkansız olduğunu, zira bazı çağrı cihazlarının patlamalardan sadece birkaç saat önce verildiğini yazıyor. Saldırıların büyük olasılıkla gelişigüzel olduğu sonucuna varıyor.

#### Bubi tuzakları
Bubi tuzakları çoğunlukla İsrail'in de taraf olduğu Bazı Konvansiyonel Silahlar Sözleşmesi'nin Mayınlar, Bubi Tuzakları ve Diğer Cihazlar Protokolü (“Değiştirilmiş Protokol II”) kapsamında yasaklanmıştır. Tadil Edilmiş Protokol II Madde 7.2 “bubi tuzakları veya patlayıcı madde içerecek şekilde özel olarak tasarlanmış ve inşa edilmiş görünüşte zararsız taşınabilir nesneler şeklindeki diğer cihazların” kullanımını yasaklamaktadır.

Birleşik Krallık gibi bazı ülkelerin angajman kuralları da zararsız eşya süsü verilmiş patlayıcıları yasaklamaktadır. Amerika Birleşik Devletleri Savunma Bakanlığı Savaş Hukuku El Kitabı, “etrafa saçılabilecek ve sivillere, özellikle de çocuklara çekici gelebilecek tehlikeli nesnelerin büyük miktarlarda üretilmesini önlemek” için yasaklanan bu tür eşyalara örnek olarak saatler, kameralar, tütün pipoları ve kulaklıkları vermektedir. Uluslararası Kriz Grubu'nda danışman ve New York Üniversitesi Hukuk Fakültesi'nde Yerleşik Olmayan Kıdemli Araştırmacı olan Brian Finucane, Savaş Hukuku El Kitabı'nda yasaklanmış bubi tuzaklarına örnek olarak “patlayan İkinci Dünya Savaşı dönemi iletişim kulaklıklarının” verildiğini belirtmiştir.

Savaş hukuku profesörü William H. Boothby, *Lieber Institute for Law & Warfare's Articles of War* adlı kitabında “silahlanma sinyali gönderildikten sonra Lübnan'da Hizbullah'a karşı kullanılan cihazların Madde 7(2) kapsamına girdiğini ve dolayısıyla bu temelde yasaklandığını” yazmıştır.

İnsan Hakları İzleme Örgütü Orta Doğu ve Kuzey Afrika Direktörü Lama Fakih şunları söyledi: “Uluslararası insancıl hukuk teamülleri, sivilleri ciddi risk altına sokmamak ve bugün Lübnan'ın dört bir yanında yaşanmaya devam eden yıkıcı sahnelerin ortaya çıkmasını önlemek için bubi tuzaklarının - sivillerin ilgisini çekmesi muhtemel veya sivillerin normal günlük kullanımıyla ilişkili nesneler - kullanılmasını yasaklamaktadır.”

### Orantılık
Oxford Etik, Hukuk ve Silahlı Çatışma Enstitüsü'nden Janina Dill, insanların çağrı cihazlarını evlerine götürmek de dahil olmak üzere farklı yerlere taşımaları nedeniyle saldırıların orantılı olduğundan şüphe duyuyor. Yüzlerce çağrı cihazının aynı anda patladığı düşünüldüğünde, saldırganın sivillere vermesi beklenen zarar konusunda anlamlı bir hesaplama yapmasının mümkün olup olmadığını sorguladı. İngiliz insan hakları avukatı Geoffrey Nice, saldırının orantı gözetilmeden yapıldığını belirterek, “Çağrı cihazları ve telsizler aktive edildiklerinde konumları ve varış noktaları bilinmiyordu, bu nedenle İsrail'in sonucun orantılı olup olmayacağını düşünmesi imkansızdı” dedi.

Marko Milanovic, orantılılık analizinin iki grup sivilin dikkate alınmasını gerektirdiğini yazıyor:

* çağrı cihazlarının verildiği siviller
* patlama anında çağrı cihazının yakınındaki görgü tanıkları

İsrail'in, çağrı cihazı patlayıcılarının küçük boyutları göz önüne alındığında ikinci grup sivillerin zarar görme olasılığının düşük olacağını savunabileceğini yazıyor. Ancak birinci grup siviller yüksek bir olasılıkla ciddi şekilde zarar görecektir.

RAND Corporation'da kıdemli bir siyaset bilimci olan Raphael Cohen, saldırının “2,000 kiloluk bir bomba atmaktan çok daha hedefe yönelik” olduğuna dikkat çekti.

## Tepkiler
### Lübnan
Üst düzey bir Lübnanlı güvenlik kaynağı Al-Hadath'a İsrail'in münferit cihazların iletişim sistemlerine sızarak patlamalarına yol açtığını söyledi. Başbakan Mikati'nin ofisinden yapılan açıklamada, olayın İsrail tarafından “Lübnan egemenliğinin ihlali” anlamına geldiği belirtildi. Hükûmet Birleşmiş Milletler ile temasa geçerek saldırıdan İsrail'i sorumlu tutmalarını istedi. Sağlık Bakanı Firas Abiad, sağlık sisteminin müdahalesini överek, sistemin “ihtiyacı olanlara, özellikle de ciddi yaralanması olanlara bakım sağlayabildiğini” belirtti.

Hizbullah karşıtı görüşleriyle tanınan Lübnanlı gazeteci Mohammad Barakat, çağrı cihazı saldırılarını “Lübnan'ın 11 Eylül'ü” olarak nitelendirdi. Lübnan gazetesi Al-Akhbar'ın haberine göre “düşman, hedeflere ve araçlara ulaşma kabiliyeti açısından istisnai bir güvenlik operasyonunda, düşmanla çatışmanın başından bu yana İslami Direniş'in gövdesine en sert darbelerini yöneltmeyi başardı”.

#### Hizbullah
Hizbullah İsrail'in saldırılarını “suç teşkil eden saldırganlık” olarak nitelendirdi ve “adil bir karşılık” sözü verdi. Örgüte yakın olanlar patlamaların ardından bir şok hali yaşadıklarını anlattılar. Lübnanlı analist Kasım Kasır saldırıların çoğunlukla Hizbullah içindeki sivil çalışanları vurduğunu, savaşçıları vurmadığını söyledi.

Genel Sekreter Nasrallah 19 Eylül'de yaptığı konuşmada saldırıyı “ağır bir darbe” olarak nitelendirdi ve Hizbullah, Lübnan ve muhtemelen bölge için “benzeri görülmemiş” olarak tanımladı. Ayrıca, İsrail'in tüm “kırmızı çizgileri” aştığını da sözlerine ekledi. Nasrallah, Hizbullah'ın hazır olduğunu iddia ederek İsrail Savunma Kuvvetleri'ne Lübnan'ı işgal etmesi için meydan okudu ve kuzeyde yerlerinden edilen İsraillilerin ancak İsrail'in Gazze işgalini durdurması halinde geri dönmelerine izin verileceğini söyledi.

Hizbullah 22 Eylül sabahı İsrail'in kuzeyine düzinelerce roket atarak misilleme yaptı. Roketlerin bazıları Hayfa ve Nasıra üzerinde durduruldu. Kiryat Bialik'te iki ev vuruldu. Şarapnel parçaları nedeniyle üç yaşlı erkek ve bir genç kız yaralandı. Nasıra'ya isabet eden bir roket şehirde büyük bir yangına neden olurken, Beit She'arim'de bir ahır isabet aldı ve birkaç inek öldü.

### İsrail
Axios'a göre İsrailli yetkililer kuzey sınırında büyük bir tırmanma riskinin farkında olduklarını ve İsrail Savunma Kuvvetleri'nin Hizbullah'ın misillemesine karşı yüksek alarmda olduğunu söyledi. İsrailli haber sitesi Walla'nın aktardığına göre ismi açıklanmayan yetkililer şunları söyledi: “İsrail istihbarat servisleri operasyondan önce Hizbullah'ın İsrail'e karşı önemli bir karşı saldırıyla cevap verebileceğini değerlendirdi.” Savunma Bakanı Yoav Galant Hizbullah ile çatışmada “yeni bir aşamanın” başladığını ve IDF'nin güç ve kaynaklarını Kuzey'e yönlendirdiğini açıkladı.

İlk saldırı dalgasının gerçekleştiği gün, İsrail muhalefet lideri Yair Lapid “İsrail ve Hamas arasında rehineler karşılığında ateşkes anlaşmasını” görüşmek üzere ABD'ye bir ziyarette bulunuyordu. Saldırıya tepki olarak gezisini kısa kesip İsrail'e döndü.

Saldırıdan kısa bir süre sonra birçok İsrailli figür ve sosyal medyadaki İsrail yanlısı hesaplar saldırıları kutladı. İnternet fenomeni Noya Cohen, patlayan bir telefonu eline almadan önce başörtüsü taktığı ve Arapça konuştuğu bir video paylaştı. İsrail yanlısı hesaplarda da benzer içerikler paylaşılırken, İsrailli sosyal medya fenomeni Einav Avizemer saldırıyı “bel altı operasyon” olarak nitelendirdi. Aralarında bir çağrı cihazına yeni Mossad ajanı “Motti Rola” adını veren ve bir diğerinde patlayan bir çağrı cihazı nedeniyle cinsel organı kopmuş bir Hizbullah savaşçısını gösteren memlerin de bulunduğu memler yaygın olarak paylaşıldı.

22 Eylül 2024 tarihinde İsrail Cumhurbaşkanı İzak Herzog patlamalarda İsrail'in herhangi bir dahli olduğunu reddetti.

### Çok uluslu kuruluşlar
Birleşmiş Milletler Lübnan Özel Koordinatörü Jeanine Hennis-Plasschaert saldırıyı kınayarak “siviller hedef değildir ve her zaman korunmalıdır” dedi. Genel Sekreter sözcüsü Stéphane Dujarric, örgütün sivil kayıplardan üzüntü duyduğunu ve bölgede gerilimin tırmanması riskine karşı uyarıda bulunduğunu söyledi. 18 Eylül'de bir konuşma yapan Genel Sekreter António Guterres “sivil nesnelerin” silah haline getirilmemesi gerektiğini vurguladı. Güvenlik Konseyi durumu ele almak üzere 20 Eylül'de acil bir oturum düzenlemiştir. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiseri Volker Türk tarafından yapılan açıklamada şu ifadelere yer verildi: “İster sivil ister silahlı grup üyesi olsun, binlerce kişinin, saldırı sırasında hedef alınan cihazların kimin elinde olduğu, bulundukları yer ve çevreleri hakkında bilgi sahibi olmadan eş zamanlı olarak hedef alınması, uluslararası insan hakları hukukunu ve uygulanabilir olduğu ölçüde uluslararası insancıl hukuku ihlal etmektedir.” Uluslararası Af Örgütü saldırıları kınayarak uluslararası hukukun ihlali olarak nitelendirdi.

Avrupa Birliği Dış İlişkiler Şefi Josep Borrell saldırıyı kınayarak saldırının “Lübnan'da terörü yaymayı” amaçladığını söyledi.

### Sivil toplum kuruluşları
Irak merkezli İran yanlısı milis grupları Kata'ib Hizbullah ve Harakat Hizbullah al-Nujaba, Hizbullah'a tıbbi ve askeri yardım teklif etti.

Gazze Şeridi'ni yöneten Filistinli örgüt Hamas, saldırıları “tüm yasalara meydan okuyan bir suç” olarak nitelendirdi. Hamas yaptığı açıklamada Hizbullah'ın “çabalarını ve fedakârlıklarını” övdü ve “bu terörist eylem Siyonist düşmanın bölgeye yönelik daha büyük saldırganlığının bir parçasıdır” dedi.

Yemen'in bir bölümünü yöneten Husilerin sözcüsü Muhammed Abdüsselam saldırıları “iğrenç bir suç ve Lübnan'ın egemenliğinin ihlali” olarak nitelendirdi ve Lübnan'ın “Siyonist düşman varlığı caydırmaya ve herhangi bir tırmanışta ona ağır bir bedel ödetmeye muktedir olduğunu” söyledi. Patlamalardan saatler sonra ve Tel Aviv'e süpersonik balistik füze fırlatılmasından iki gün sonra Husilerin medya otoritesinin başkan yardımcısı Nasr Al-Din Amer, grubun İsrail ile savaş durumunda Lübnan'a binlerce savaşçı göndermeye hazır olduğunu söyledi.

Lemkin Soykırımı Önleme Enstitüsü olayı “Lübnan halkına yönelik terörist saldırılar” olarak kınadı.

### Hükûmetler

#### Orta Doğu
* : Cumhurbaşkanı Abdülfettah es-Sisi, ABD Dışişleri Bakanı Antony Blinken ile yaptığı görüşmede Lübnan'ın güvenlik, istikrar ve egemenliğini bir kez daha teyit etti ve hükûmetinin “çatışmayı tırmandırma ve kapsamını bölgesel olarak genişletme girişimlerini” reddettiğini belirterek tüm tarafları sorumlu davranmaya çağırdı. Mısır ayrıca tıbbi yardım teklifinde bulundu.
* : Filistin Yönetimi, Lübnan'da gerilimin tırmanmasından korkarak saldırıyı kınadı.
* : Dışişleri Bakanı Abbas Araghchi saldırıları “İsrail terörizmi” olarak nitelendirdi ve saldırılardan etkilenenlere tıbbi yardım sağlama sözü verdi. Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Nasser Kanaani saldırıyı “Siyonist rejim” tarafından gerçekleştirilen bir “toplu katliam örneği” olarak nitelendirdi. İran, on iki doktor, on iki hemşire ve İran Kızılay Derneği başkanından oluşan bir sağlık ekibini tıbbi yardım sağlamak üzere Lübnan'a gönderdi.
* : Hükûmet, ilk saldırı dalgasının ardından Lübnan hastanelerine tıbbi malzeme sağladı. Ayrıca elektronik ekipman ithalatında herhangi bir “sızma” veya güvenlik riskini önlemek için sınırlarındaki kontrolleri güçlendireceğini söyledi. Irak Kızılay Derneği ve Halk Seferberlik Güçleri saldırı kurbanlarına yardım etmek üzere Beyrut'a yardım uçakları gönderdi.
* : Suriye patlamaları kınarken Lübnan halkıyla dayanışma içinde olduğunu ifade etti ve “kendilerini savunma haklarında yanlarında olduğunu” söyledi. Suriye Dışişleri Bakanlığı, devlet haber ajansı SANA tarafından yayınlanan bir açıklama ile İsrail'i “savaşın kapsamını genişletme arzusu ve daha fazla kan dökme açlığı” ile suçladı. Bakanlık, ulusları “bu saldırganlığı kesin bir dille kınamaya” çağırdı. Suriye de tıbbi yardım teklifinde bulundu.
* : Uluslararası İşbirliğinden sorumlu Devlet Bakanı Lolwah Al-Khater, uluslararası toplumun saldırıya tepki göstermemesini “dehşet verici” olarak nitelendirdi ve “Bu seyyar saatli bombalar kamusal ve sivil alanlarda ayrım gözetmeksizin insanları yaralıyor ve öldürüyor, bu ne zaman kabul edilebilir hale geldi?” dedi.

#### Diğer

* : Başbakan Yardımcısı Petra De Sutter “Lübnan ve Suriye'deki büyük terör saldırısını” kınadı.
* : Dışişleri Bakanlığı sözcüsü Lin Jian Çin'in saldırıları yakından takip ettiğini ve “Lübnan'ın egemenliğini ve güvenliğini ihlal eden” her türlü eyleme karşı çıktığını belirtti. Lin ayrıca bölgedeki olası gerginliklere ilişkin endişelerini de dile getirdi. Saldırıların ardından toplanan Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin acil oturumunda daimi temsilci Fu Cong “taraflara azami itidal” çağrısında bulundu. Fu, saldırıların “en güçlü şekilde kınanmaktan başka bir şeyi hak etmeyecek kadar acımasız ve gaddarca” olduğunu söyledi. “Hızlı ve eksiksiz bir soruşturma” çağrısında bulundu.
* : Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron bir video aracılığıyla Lübnan halkına seslenerek desteğini ifade etti ve “savaşın kaçınılmaz olmadığını” ve “diplomatik bir yolun mevcut olduğunu” vurguladı.
* : Dışişleri Bakanı Micheál Martin saldırıyı kınayarak sivillerin hayatını tehlikeye attığını ve ayrım gözetmeyen saldırılara ilişkin Cenevre Sözleşmesini ihlal ettiğini söyledi. Başbakan Simon Harris de saldırıyı eleştirdi ve gerilimi azaltma çağrısında bulundu.
* : Dışişleri Bakanlığı saldırıyı kınayarak Lübnan'ın güvenlik, istikrar ve egemenliğine zarar verdiğini belirtti. 
* : Ülke, Norveç'e ait bir şirketin saldırıyla bağlantısı olup olmadığını araştırıyor. Norveç polisi ayrıca Hizbullah'a çağrı cihazı satışıyla bağlantılı Norveçli-Hintli bir adam için uluslararası arama talebinde bulundu.
* : Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Maria Zaharova saldırıyı kınayarak, olayın soruşturulması ve uluslararası dikkat gerektirdiğini söyledi. Kremlin sözcüsü Dmitri Peskov saldırıların bölgede “gerilimin tırmanmasına yol açtığını” söyledi.
* : Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Lee Jae-woong, hükûmetin Orta Doğu'daki durumu endişeyle izlediğini ve ilgili tarafları diyalog yoluyla barışçıl bir çözüm aramaya çağırdığını söyledi.
* : Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan, Lübnan Başbakanı Mikati ile yaptığı telefon görüşmesinde İsrail'i eleştirerek, bölgede çatışmaları yayma girişimlerinin “son derece tehlikeli” olduğunu ve Türkiye'nin “İsrail saldırganlığını” durdurma çabalarının devam edeceğini söyledi.
* : Dışişleri Bakanı David Lammy “artan gerilim ve sivil kayıplar” konusundaki endişelerini dile getirdi ve durumun “hızla kötüleşebileceği” gerekçesiyle İngiliz vatandaşlarını Lübnan'ı terk etmeye çağırdı. Lammy, Birleşik Krallık hükûmetinin hem İsraillilerin hem de Lübnanlıların evlerine dönebilmeleri için “istikrar ve güvenliği yeniden tesis edecek” müzakere edilmiş bir siyasi çözüm görmek istediğini söyledi.
* : Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Matthew Miller saldırılarla ilgileri olduğunu reddetti ve ülkesinin bu saldırılardan önceden haberdar olmadığını söyledi. Amerika Birleşik Devletleri ayrıca İran'ı misilleme yapmaktan kaçınmaya çağırdı. Beyaz Saray Basın Sözcüsü Karine Jean-Pierre İsrail ve Hizbullah arasında diplomatik bir çözüm bulunması gerektiğini vurguladı. Saldırının terörizm teşkil edip etmediği sorusuna ise şu yanıtı verdi: “Açıkçası çocukların zarar görmesi, insanların zarar görmesi zor ve görmek istediğimiz bir şey değil”.

## Notlar

## Kaynakça

## Bibliyografya
*