İş yeri demokrasisi

İş yeri demokrasisi, oylama sistemleri, uzlaşma, münazaralar, demokratik yapılandırma, usulüne uygun süreç, çekişmeli süreç ve itiraz sistemleri gibi demokrasinin çeşitli biçimlerde iş yerine uygulanmasıdır. Bir kuruluşun büyüklüğüne, kültürüne ve diğer değişkenlerine bağlı olarak çeşitli şekillerde hayata geçirilebilir.

## Teori

### Ekonomik argüman
1920'lerin başından itibaren akademisyenler, çalışanların katılımını artırma fikrini araştırmaktadırlar. Çalışanların organizasyonel karar alma süreçlerine dahil etmenin, kurum içindeki etkinliği ve verimliliği artırıp artırmayacağını öğrenmeye çalışmışlardır. Kurt Lewin'e göre, karar alma süreçlerine dahil olan bireylerin değişime karşı daha fazla açıklık gösterirler.

### Vatandaşlık argümanı
İş yeri demokrasisi, hükûmetin siyasi süreçlerine halkın katılımını teşvik edebilir. İş yerindeki demokrasi sayesinde geliştirilen beceriler, gelişmiş bir vatandaşlık bilincine dönüşebilir ve daha iyi işleyen bir demokrasiyle sonuçlanabilir.

### Etik gerekçelendirme
Filozof Robert Dahl, "Eğer demokrasi, devletin yönetilmesinde meşru olarak görülüyorsa, ekonomik işletmeleri yönetmede de meşru olmalıdır" iddiasında bulunmuştur. Bazı siyaset bilimciler, iş yerinde demokratikleşmeaini haklı çıkarmak için "devlet-şirket" benzetmesinin en uygun yol olup olmadığını sorgulamışlardır.

İktisatçı Richard D. Wolff, kapitalizmin etik başarısızlığının demokrasiyi iş yerinden dışlamasında, tahakkümü ve eşitsizliği normalleştirmesinde ve böylece işçilerin ahlaki kapasitesini ve toplumda gerçek demokratik katılım beklentisini aşındırmasında yattığını savunmaktadır.

### Çalışanların gücü ve temsiliyeti
Demokratik liderler için çalışan işçiler, grup üyesi memnuniyeti, cana yakınlık, grup bilinci, "biz" dili kullanımı, işçi motivasyonu, yaratıcılık ve organizasyon içinde alınan kararlara bağlılık gibi olumlu sonuçlar bildirmektedir.

İş yeri demokrasisi uygulandığında genellikle çalışan potansiyeli, çalışan temsili, özerklik ve organizasyon içinde güç eşitliği gibi unsurlarda artış görülür. İş yerleri, farklı derecelerde demokratik yönetişim sergileyebilir ve ortak karar alma ve kooperatiflerden gelişmiş işçi karar alma süreçlerine kadar uzanan bu tür "demokratik örgütlenme", yalnızca iç örgütsel sonuçlarla değil, aynı zamanda toplumda daha geniş sivil ve demokratik katılımla da ilişkilendirilmiştir.

## Siyasi ilişki
İş yeri demokrasisi teorisi, özellikle büyük ölçekli işyerlerinde siyasi demokrasiyi yakından takip eder. Demokratik iş yeri örgütlenmesi genellikle sendikalar, anarşist ve sosyalist (özellikle liberteryen sosyalist) hareketlerle ilişkilendirilir. Çoğu sendika, en azından lider seçimi için demokratik yapılara sahiptir ve bazen bunlar iş yerindeki tek demokratik unsur olarak görülür. Sendikası olmayan her iş yeri demokrasiden yoksun olmadığı gibi, sendikası olan her iş yeri de anlaşmazlıkları çözmek için mutlaka demokratik bir yola sahip değildir.

Menşevik önderliğindeki Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti, ekonomide kooperatifleri teşvik ederek iş yeri demokrasisi deneyleri yapmıştır. Bu kooperatifler, Gürcistan Sovyetler Birliği tarafından ilhak edildiğinde sona ermiştir.

İsveç'te, İsveç Sosyal Demokrat Partisi 1950-70 yılları arasında daha demokratik iş yerleri kurmak için yasalar ve reformlar yapmıştır.

Salvador Allende, 1970'te Şili'nin başkanı olduğunda ülkede bu türden çok sayıda deneye öncülük etmiştir.

## Güncel yaklaşımlar

### Özkaynak modeli
Özkaynak modelinde, çalışanlar şirketlerinin oy hakkı veren hisselerine, en yaygın haliyle bir çalışan hisse senedi sahipliği planı aracılığıyla sahip olurlar. İş yeri demokrasisinin özkaynak modeli, katılımcı yönetim gibi aşağıdan yukarıya uygulamaların, oy haklarının sağladığı yukarıdan aşağıya etkiyle birleşmesiyle oluşur.

### Personel ve İşçi Temsilcisi Kongreleri
Çin'de, kamu iktisadi teşebbüsleri için kanunlarca zorunlu kılınan bir iş yeri demokrasisi biçimi bulunmaktadır ve kamu dışı kolektif ve şirketlerde de izin verilen bir uygulamadır. Bu uygulama, bir iş yerinde çalışan tüm işçiler tarafından doğrudan seçilerek onları temsil eden işçilerden oluşan Personel ve İşçi Temsilcileri Kongreleri (PİTK'ler) aracılığıyla gerçekleştirilir. 1980'ler ve 1990'lar itibarıyla, PİTK'ler, yönetim ve işçiler arasındaki Anglo-Amerikan "çatışmacı modelin" aksine, haklar, yetkiler ve fikir birliği oluşturma açısından, teorik olarak, Kıta Avrupası ve Japon işçi konseylerine benziyordu. 1997'de yapılan görüşmelerden elde edilen bulgular, pratikte PİTK'lerin bazı durumlarda yöneticileri görevden alma vakaları da dahil olmak üzere somut bir güce sahip olduğunu göstermiştir.

### İş yeri demokrasisiyle örgütlenmiş şirket örnekleri

## Ayrıca bakınız

* İşçi özyönetimi
* Ortak mülkiyet
* Halk meclisi
* Müzakereci demokrasi

## Kaynakça