Persepolis İdari Arşivleri

**Persepolis İdari Arşivi** (ayrıca **Tahkimat Arşivi** veya **Hazine Arşivi**) iki grup kil idari arşivden oluşur  - fiziksel olarak bir arada saklanan kayıt kümeleri - Persepolis'te bulunan ve Ahameniş İmparatorluğu'na tarihlenen kayıtlar. Keşif, 1930'larda Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü arkeologları tarafından yürütülen yasal kazılar sırasında yapıldı. Bu nedenle, bulundukları yer olan Persepolis'ten dolayı bu adla anılırlar. Doğu Enstitüsü için Persepolis'teki arkeolojik kazılar ilk olarak 1931'den 1934'e kadar Ernst Herzfeld tarafından yönetildi ve 1934'ten 1939'a kadar Erich Schmidt tarafından sürdürülmüştür.

Ahameniş İmparatorluğu'nun siyasi sonu, İskender'in Persepolis'i yakmasıyla (MÖ 330/329) sembolize edilirken, Persepolis'in düşüşü paradoksal olarak zamanın geçmesi ve doğal ve insan yapımı nedenlerden dolayı kaybolabilecek Ahameniş idari arşivlerinin korunmasına katkıda bulunmuştur. Arkeolojik kanıtlara göre, Persepolis'in kısmen yakılması Persepolis Tahkimat Arşivi tabletlerini etkilememiştir, ancak tabletlerin Doğu Enstitüsü arkeologları tarafından kurtarılıncaya kadar korunduğu kuzey Tahkimat duvarının üst kısmının çökmesine neden olmuş olabilir.

MÖ 509-457 yılları arasını kapsayan elliden fazla ardışık yılı kapsayan Persepolis arşivlerindeki binlerce kil tablet, parça ve mühür baskısı, faaliyetin sürekliliğini ve veri akışını temsil eden tek bir idari sistemin parçasıdır. Bu kayıtlar, I. Darius'dan I. Artaserhas'e kadar Pers Büyük Krallarının kalbi olan Persepolis bölgesinin coğrafyası, ekonomisi ve yönetiminin yanı sıra dini ve sosyal koşulları hakkında da ışık tutabilir.

Persepolis İdari Arşivleri, Ahameniş İmparatorluğu'nun iç işleyişini anlamak için en önemli ve mevcut birincil kaynaktır. Ancak bu arşivler, imparatorluğun kalbinden günümüze ulaşan tek ve önemli kayıtlara dayanarak Ahameniş tarihi üzerine bir çalışma sunma potansiyeline sahip olsa da, tarihçilerin çoğu tarafından henüz tam olarak kullanılmamaktadır. Persepolis idari arşivlerinin yavaş benimsenmesinin nedeni, arşivlerin anlatı tarihinin dramatik ve heyecan verici yapısından yoksun olması da olabilir.

## Persepolis Tahkimat Arşivi
*Persepolis Tahkimat Arşivi* (PFA), *Persepolis Tahkimat Tabletleri* (PFT, PF) olarak da bilinir, Persepolis çevresindeki bölgede (günümüzde Fars Eyaleti'nin büyük bir kısmı) gıda ürünlerinin (tahıllar, meyve), hayvanların (koyun ve keçiler, sığırlar, kümes hayvanları), gıda ürünlerinin (un, ekmekler ve diğer tahıl ürünleri, bira, şarap, işlenmiş meyve, yağ, et) ve yan ürünlerin (hayvan derileri) alımı, vergilendirilmesi, transferi ve depolanması ile bunların tanrılara, kraliyet ailesine, saray mensuplarına, rahiplere, din görevlilerine, yöneticilere, gezginlere, işçilere, zanaatkarlara ve hayvanlara tekrar dağıtımına ilişkin Ahameniş idari kayıtlarının bir parçasını içerir.

Ancak Persepolis arşivleri, Ahameniş tarihinin daha iyi anlaşılmasına dair ipuçları sunabilmeden önce, çoğunluğu hâlâ tam olarak anlaşılamamış, son derece zor bir dil olan Elamca'nın geç bir lehçesinde yazılmıştır bu nedenle kil tabletlerin çözülmesi gerekmektedir. Bu nedenle, 1935'te İranlı yetkililer *Persepolis Tahkimat Arşivi'ni* araştırma ve yayın için Doğu Enstitüsü'ne ödünç verdi. Arşiv 1936'da Chicago'ya ulaştı ve 1937'den beri incelenmektedir.Ta ki Richard Hallock, 2.087 Elam *Persepolis Tahkimat Tableti'nin* büyük baskısını yayınladığı 1969 yılına kadar ve bu, 1970'lerde Ahameniş çalışmalarının yeniden canlanmasına yol açtı. Yetmiş yılı aşkın bir süreyi kapsayan uzun vadeli proje henüz tamamlanmaktan uzaktır.

1950'lerde İran'a 153 tablet, yaklaşık 30.000 parça ve bilinmeyen sayıda yazısız tablet iade edilmiştir. Şu ana kadar toplamda yaklaşık 450 tablet ve on binlerce parça İran'a iade edilmiştir. Arşivin yalnızca Ahameniş yönetiminin gıda maddeleriyle ilgili işlemlerini kaydedilmesinden dolayı dar içeriği, bunlardan çıkarılabilecek bilgi miktarı açısından dikkate alınmalıdır.

Ernst Emil Herzfeld'in 1933 ve 1934 yılları arasında Doğu Enstitüsü için Persepolis'te yürüttüğü kazılarda, Mart 1933'te on binlerce pişmemiş kil tablet, kötü şekilde kırılmış parçalar ve bullalar keşfedilmiştir. Persepolis terasındaki saray kalıntılarından molozların kolayca kaldırılması için bir yol inşa etmeye çalışmadan önce Herzfeld, bir geçit inşa etmenin herhangi bir şeye zarar vermeyeceğinden emin olmak için önce konumu kazmaya karar vermiştir. Bir kütüphanede olduğu gibi sıralı şekilde düzenlenmiş kil tabletlerle dolu iki oda bulmuştur. Temizlenmemiş tabletler ve parçalar balmumuyla örtüldü ve kuruduktan sonra pamuğa sarılarak nakliye için 2.353 sıralı numaralandırılmış kutuya paketlendi. O zamanlar Herzfeld, buluntunun yaklaşık 30.000 veya daha fazla yazılı ve mühürlü kil tablet ve parça içerdiğini tahmin etmiştir. Ancak Herzfeld'in kendisi kesin notlar bırakmamış ve hiçbir zaman uygun bir arkeolojik rapor yayınlamamıştır.

Arşiv, Persepolis terasının kuzeydoğu köşesinde, sur duvarındaki iki odada bulunmuştur. Tabletler, sur duvarındaki kulenin merdivenlerinin yakınındaki küçük bir alanda saklanıyordu. Sur duvarının üst katı, Makedonya istilası sırasında çökmüş olabilir; her ikisi de tabletlerin düzenini kısmen bozarken 1933'e kadar korummasını sağlamıştır. Odaların girişi antik çağda tuğlalarla örülmüştür. Tabletler, I. Darius'un 13. ve 28. saltanat yılı olan MÖ 509'dan 493'e kadar on altı yılı kapsamaktadır. Arşivin kronolojik dağılımı eşit değildir ve en yoğun olduğu dönem 22. ve 23. saltanat yıllarını içermektedir.

### Tablet detayları
Arşivde üç ana türde kil tabletler ve parçaları bulunmaktadır:

* Elamca : Elamca dilinde çivi yazısıyla yazılmış 15.000'den fazla orijinal kaydın kalıntıları. 
* Aramice : Aramice dili ve yazısıyla yazılmış 1.000'den biraz daha az orijinal kayıt kalıntısı.
* Yazıtsız: Sadece mühür baskıları ve metin içermeyen yaklaşık 5.000 veya daha fazla orijinal kaydın kalıntıları.

Ancak bu üç tür arasındaki işlevsel ilişkiler henüz net değil.

2010 yılı itibarıyla, Doğu Enstitüsü'nde yaklaşık 15.000 ile 18.000 arası orijinal kaydı temsil eden yaklaşık 20.000 ile 25.000 arası tablet ve parça bulunmaktadır. Aynı döneme ait orijinal arşivin boyutu 100.000 Elam tableti kadar olabilir. Bugüne kadar düzenlenen örnekler, orijinal Ahameniş arşivinin yüzde beşinden fazlasını temsil etmeyebilir. I. Darius'un MÖ 522'den 486'ya kadar olan tüm saltanatına ait orijinal arşivin boyutu, yalnızca gıda maddelerinin dağıtımı için 200.000 kayıt kadar olabilir.

Arşive güncel bakış açısı, Richard Hallock tarafından yayınlanmış 2.120 metni (1969'da 2.087 tablet ve 1978'de 33 tablet)  ve yayınlanmış Elam kayıtlarına eşlik eden 1.148 mührün analizini içeren Elamca kayıtlarının bir örneğine dayanmaktadır. Hallock'tan sonra çeşitli bilim insanları tarafından yaklaşık 20 yeni tablet de yayınlanmıştır. Elam kayıtlarının çoğunluğu tekil işlemlerin muhtıralarıdır. Bilinen en eski tarihli Elam metni, I. Darius'un (MÖ 509 Nisan) 1. ayında, 13. saltanat yılında ve en yenisi 28. saltanat yılında 12. ayında (MÖ 493 Mart/Nisan) yazılmıştır. Elam kayıtları, Persepolis'teki Ahameniş yönetiminin kontrolündeki bölgede yaklaşık 150 yerden bahsetmektedir; bunların çoğu modern Fars'ın ve muhtemelen modern Huzistan'ın bazı kısımları; köyler, malikaneler, parklar ve cennetler, depolar, kaleler, hazineler, kasabalar, nehirler ve dağlar şeklindedir.

bir Elamca kaydının Richard Hallock tarafından yapılmış örnek transliterasyonu ve çevirisi:


: **PF 53**
:
: 2 w.pi-ut kur-min m.Šu-te-na-na Ba-ir-ša-an ku-ut-ka hu-ut-ki+MIN-nam
: Ba-ka-ba-da Na-ba-ba du-iš-da be-ul 21-na

: Šutena'nın sağladığı 2 (BAR) incir, (kraliyet) depoları için Persepolis'e götürüldü.
: Bakabada (ve) Nababa aldı. 21. yıl.


Yaklaşık 680 Tahkimat tableti ve tek dilli Aramice metinler (aynı zamanda *İmparatorluk Aramicesi* olarak da bilinir) içeren parçalar tespit edilmiştir. Neredeyse tüm Aramice kayıtlar düğümlü ipler etrafında oluşturulmuştur. Tüm Aramice metinler mühür baskılarına sahiptir ve kalemlerle kazınmış veya kalem ya da fırçalarla mürekkeple yazılmıştır ve Elam notlarına benzemektedirler. Bunlar, yiyecek maddelerinin taşınması veya depolanması, tohum dağıtımı, yolcular için erzak dağıtımı ve işçiler için tayın dağıtımı kayıtlarını içermektedir.

Yaklaşık 5.000'den fazla tablet ve parçada yalnızca mühür izleri mevcut olup metin yoktur. Bu tür kayıtların neredeyse tamamı düğümlü ipler etrafında oluşturulmuştur. Yazıtsız tablet ve parçaların hiçbirinde Ahameniş yönetiminin üst düzey yetkililerinin mühürlerinin bulunmadığı belirtilmektedir. Bazı durumlarda mühür yerine düğmeler, Atina tetradrahmileri ve Ahameniş darikleri gibi madeni paralar veya diğer yaygın nesneler de kullanılmıştır.

2.200'den fazla farklı silindir mühür ve damga mühür tespit edilmiştir; bunlar arasında kahramanca savaş sahneleri, avcılık, tapınma, savaştaki hayvanlar ve soyut tasarımlar yer almaktadır. Daha fazla kayıt incelendikçe bu sayının artması muhtemeldir ve bu da Persepolis idari arşivlerini, tasarımcıların ve gravürcülerin çok çeşitli stil ve becerilerini sergileyen, antik dünyanın en büyük görsel koleksiyonlarından biri haline getirmektedir. Mühürlerin 100'den fazlasında, mührün sahibini veya üstünü tanımlayan yazıtlar bulunmaktadır. Elam tabletlerindeki mühürlerin çoğu, arşivlerde adı geçen Persepolis idari yetkilileriyle, örneğin Parnâkka (Eski Farsça **Farnaka* ) ile ilişkilendirilebilir.

Persepolis şehrinde birçok farklı dil konuşan çok sayıda insan yaşıyordu. Persepolis yönetiminin birçok dil kullandığını kanıtlayan, diğer dillerde de benzersiz arşiv kayıtları mevcuttur, örnek olarak:

* Sadece şarap miktarını ve Aramice ay adını kaydeden Yunanca yazılmış bir tablet.
* Beş köy arasında bazı kuru malların dağıtımını kaydeden Eski Farsça yazılmış bir tablet.
* Akadca'nın Babil lehçesiyle yazılmış bir tablet, Büyük Darius I döneminde Persepolis'te bir kölenin satın alındığını kaydeden ve Babil isimleri taşıyan taraflar ve tanıklar arasında tutulan bir hukuki belgedir. Hukuki kayıt, Babil geleneklerine uygundur.
* Frigce yazılmış bir tablet yorumlanmamıştır.
* Bilinmeyen çivi yazısıyla yazılmış bir tablet.

Persepolis idari arşivlerinin keşfine kadar, Ahamenişler hakkında bilginin ana kaynakları Herodot gibi Yunan kaynakları ve İskender'in antik tarihçileri ve İbrani Kutsal Kitabı'da yer alan Kitâb-ı Mukaddes referanslarıydı ve bu da antik Persler hakkında kısmi ve önyargılı bir görüş sağlıyordu. 

Arşiv, dikkatli, uzun vadeli ve büyük ölçekli planlamanın sonucu olan oldukça karmaşık ve kapsamlı bir kurumsal ekonomiyi temsil eden, gelişmiş ve kapsamlı bir idari ve arşiv sistemidir. Arşiv, işçilerin örgütlenmesi ve statüsü, bölgesel demografi, dini uygulamalar, kraliyet yolu, devlet kurumları ile özel şahıslar arasındaki ilişki ve kayıt yönetimi gibi önemli konularda araştırma yapmak için eşsiz bir fırsat sunmaktadır. Araştırmalar, Persepolis'in Ahameniş yöneticilerinin yetki alanındaki bölge ve bölgenin yapılanmasının altında yatan sistem hakkında daha iyi bir bakış açısı sağlamaktadır.  Persepolis Tahkimat Arşivi'nde kayıtlı erkekler kadar kadın da bulunmaktadır. Bazı kadınlar, muhtemelen rütbeleri veya özel becerileri nedeniyle, bir çalışma grubundaki erkeklerden daha fazla erzak aldıkları görülmektedir. Ayrıca, yeni annelerden de bahsedilmektedir; erkek çocuk sahibi annelerin kız çocuk sahibi annelerinin iki katı kadar erzak almaktadırlar.

Elam ve Aramice kayıtlarında yer alan İran sözcükleri ve adları, Persepolis arşivlerinde kullanımları nedeniyle korunan Eski İran dillerinin en büyük kaynağıdır ve başka hiçbir yerde bulunmayan sözlük, fonoloji ve lehçe çeşitliliğine dair kanıtlar içermektedir.

Ahameniş İmparatorluğu'ndaki diğer bölgelerden gelen Elam metinleriyle birlikte parçalı buluntular, benzer ortak uygulamalara ve idari faaliyetlere işaret etmektedir. Ahameniş İmparatorluğu'nun satraplıklarından biri olan Baktriya'da bulunan arşiv kayıtları, Persepolis idari arşivlerinde bulunan idari kelime dağarcığını, uygulamaları ve muhasebeyi kullanmaktadır.

Rutin bir idari görev için Eski Farsça yazılmış bir kaydın keşfi, Eski Farsça dilinin yalnızca imparatorluk anıtsal yazıtlarında kullanıldığı yönündeki daha önceki düşüncenin sorgulamasına neden olmuştur.

Persepolis yönetimi tüm tanrılara eşit davranmıştır. Persepolis idari arşivlerinde adı geçen ve yiyecek adakları alan çeşitli tanrılar arasında şunlar yer alır: Elam Humban, İnşuşinak ve Šimat, Mazdean Ahura Mazda, Sami Hadad ve başka bilinmeyen diğer tanrılar. Persepolis idari arşivlerinde Mithra'ya dair hiçbir referans yer almamaktadır. Ancak, M. Schwartz , RT Hallock'un "... *rahip, Ahura Mazda ve tanrı Mithra ve S(h)imut için [16 marri şarap] aldı ve kullandı*, ikincisi bir Elam tanrısıydı" şeklinde bir çeviri vermektedir ve ayrıca "tedarikçi ve rahibin İran isimleri taşıdığını" belirtmektedir.

### Önemli dava
2004 yılında Persepolis Tahkimat Arşivi, Amerikan Federal Yargı Sistemi'nde çığır açan bir davanın]] konusu olmuştur.

1997'de teröristlerin Kudüs'teki bir alışveriş merkezinde bavul bombaları patlatması sonucu beş Amerikalı turist ölmüş ve çok sayıda kişi yaralanmıştır. Filistinli örgüt Hamas, bombalamaların sorumluluğunu üstlenmiştir.

2001 yılında saldırıdan sağ kurtulanlar ve aile üyeleri, İran'ın Hamas'a mali ve lojistik destek sağladığını iddia ederek Hamas ve İran'a dava açmışlardır. Mahkeme, davacıların İran'dan 71,5 milyon dolar tazminat ve 300 milyon dolar cezaî tazminat almasına karar vermiştir.

Kararı tahsil etmek için davacılar, 2004 yılında çeşitli İran eserleri ve koleksiyonlarına el koymak ve bunları tazminat talebini karşılamak üzere satmak amacıyla bir dizi ABD müzesine dava açtılar. Dava açılan grup arasında Oriental Institute ve Persepolis Fortification Arşivi de vardı.

*Rubin v. İran İslam Cumhuriyeti* davası 4 Aralık 2017'de görülerek 21 Şubat 2018'de İran lehine 8-0 karara bağlanmıştır. İran eserleri İran tarafından ticari olarak kullanılmadığı için 28 USC § 1610'un (a) ve (g) alt bölümleri kapsamında değerlendirilememiştir.

Akademik çevrelerin ve UNESCO gibi uluslararası kurumların çoğunluğunun görüşü, kültürel mirasın korunması, değişimi ve bilimsel araştırmanın siyasetin ötesinde olması gerektiği şeklindedir. 

### PFA Projesi
2004'ten beri devam eden davalar sonucunda Persepolis Tahkimat Arşivi'nin bilimsel araştırmalara kaybedilmesi tehlikesi, Doğu Enstitüsü'nü 2006 yılında Asuroloji Profesörü Dr. Matthew Stolper başkanlığındaki PFA Projesi'ni hızlandırmaya ve genişletmeye yöneltmiştir. Çeşitli üniversitelerden bilim insanları, öğrenciler ve gönüllüler, Persepolis Tahkimat Arşivi'ni acilen dijitalleştiriyor ve dünya çapında daha fazla araştırma için çevrimiçi kaynaklar aracılığıyla kullanıma sunmaktadırlar.

PFA Projesi editörleri şunlardır:
: Annalisa Azzoni, Aramice metinler, Vanderbilt Üniversitesi, Nashville
: Elspeth Dusinberre, Aramice metinler üzerindeki mühür baskıları, Colorado Üniversitesi, Boulder
: Mark Garrison, tüm bileşenlerdeki mühür baskıları, Trinity Üniversitesi, San Antonio
: Wouter Henkelman, Elam metinleri, Vrije Universiteit Amsterdam ve École pratique des hautes études, Paris
: Charles Jones, Elam metinleri, Antik Dünya Çalışmaları Enstitüsü, New York
: Matthew Stolper, Elam metinleri, Doğu Enstitüsü, Chicago

## Persepolis Hazine Arşivi
Erich Schmidt'in 1934-1939 yılları arasında Doğu Enstitüsü için Persepolis'te yürüttüğü kazılarda, **Persepolis Hazine Arşivi** (PTA) veya Persepolis Hazine Tabletleri (PTT) olarak da bilinen ikinci bir grup kil tablet ve parçası keşfedilmiştir. Bunlar, Tahran'a gönderilmek üzere talaşla doldurulmuş küçük metal sigara kutularına paketlenmişlerdir.

Persepolis Hazine Arşivi, çoğunlukla Persepolis'te veya yakınında çalışan işçilere ve zanaatkârlara koyun, şarap veya tahıl gibi kısmi veya tam ayni yardımlar yerine Persepolis hazinesinden yapılan gümüş ödemeler ile ilgilidir. Bazı kayıtlar, işçi gruplarına ödeme emri veren ve bu ödemelerin yapıldığını doğrulayan idari mektuplardır.

### Konum
Persepolis Hazine Arşivi, Persepolis terasının güneydoğu kısmında, "Kraliyet Hazinesi " olarak tanımlanan yapı bloğunda bulunmuştur; burada küçük altın yaprak parçaları bulunmmasından dolayı Persepolis Hazine Arşivi adı verilmiştir.

### Bileşenler
Persepolis Hazine Arşivi'nde iki ana türde kil tablet ve parçası yer almaktadır:

* Elamca : Elam dili ve çivi yazısıyla yazılmış kayıtlar.
* Yazısız: Üzerinde damga mühür, silindir mühür ve mühür halkası izleri bulunan çeşitli şekillerdeki nesneler. Birçoğunda, çantaları veya kutuları sabitleyen ve/veya mühürleri kaplara bağlayan ip izleri vardır.
* Akadca'nın Babil lehçesinde yazılmış bir tablet, Darius I'in 19. ve 20. saltanat yıllarında bilinmeyen bir yerde üç (3) kişi tarafından gümüşle ödenen vergilerin Hazine kayıtlarıdır.

### Sayılar
Kazı görevlileri tarafından toplam 746 kil tablet ve parçası bulunduğu bildirilmiştir: 198 tablet ve büyük parça ve 548 küçük parça. 46 kil tablet İranlı yetkililer tarafından Doğu Enstitüsü'ne verilirken, geri kalanı Tahran'daki Eski İran Müzesi'ne (günümüzde İran Ulusal Müzesi) gönderilmiştir. Koleksiyonun bir kısmı 1998'den beri İran Ulusal Müzesi'nin Tablet Salonu'nda yer almaktadır. Kazı sırasında ayrıca 199 adet yazı içermeyen mühür bulunmuştur.

### Kapsam
Persepolis Hazine Arşivi, MÖ 492'den 457'ye kadar, I. Darius'un 30. saltanat yılından, I. Artaserhas'un 7. saltanat yılına kadar otuz beş (35) yılı kapsamaktadır; sayısal olarak en yoğunlaştığı dönem I. Serhas'ın 19. ve 20. saltanat yıllarıdır.

#### Örnek
George G. Cameron tarafından Persepolis Hazine Arşivi'nden alınan bir Elam kaydının örnek transliterasyonu ve çevirisi:


: **Hayır. 1957:5**
:
: ma-u-ú-iš kán-za-bar-ra tu-ru-iš ir-da-tak-ma na-an KI.MIN 2 kur-šá-am KÚ.BABBAR şa-ik pír-nu-ba-ik
: gal-na SÌ.SÌ-du gal ruh mu-ši-in sìk-ki-ip i-ia-an-uk-ku-ma ma-u-ú-iš da-ma gal
: Edge [ITU ha-ši-ia-ti]-iš-
: Ters n [a be-ul] 19-um-me-man-na 4 ruh un-ra [12-15. satırlar tamamen yok edildi *li* ]-ka du-me
: ba-ka-gi-ia(sic!)-ik-mar

: Hazinedar Vahush'a konuş, Artataxma diyor ki: 2 karsha gümüş, ücretin kalan yarısı,
: Vahuş'a bağlı olarak sarayda muhasebecilik yapan adamlara ücret olarak verilir.
: 19. yılın Açiyadiya(?) ayının ücretidir.
: 4 adam, her biri...
: 12-15. satırlar tahrip edilmiştir.
: [Bu mühürlü emir] verildi. Makbuz Bagagiya'dan geldi.


### Önemi
Persepolis arşivleri, Ahameniş İmparatorluğu'nda kullanılan tüm resmi dillerin hem bireysel hem de toplu olarak birbirleriyle bağlantılı olarak incelenmesi için zengin bir kaynak sunmaktadır.

Persepolis Hazine Arşivi, gümüş madenî paranın Persepolis bölgesel ekonomisine girişini belgelemesi ve nihayetinde benimsenme sürecini izlemesiyle ekonomi tarihine de katkıda bulunmaktadır. Persepolis Hazine Arşivi'nden bir nesil öncesine ait olan Persepolis Tahkimat Arşivi, Persepolis'te yalnızca ayni ödeme yapıldığını (şarap, bira, tahıl, un, koyun vb.) doğrulamaktadır.

## Persepolis'ten diğer Ahameniş kayıtları
1968 ve 1973 yılları arasında Persepolis'te Akbar Tajvidi tarafından yürütülen kazılarda daha fazla kil tablet ortaya çıkarılmıştır. Kuh-e Rahmat (Rahmet Dağı) tepesindeki sur duvarının üst kulelerini kazarak kazı yapan kazıcılar, mühürlü, yazısız Ahameniş Bullae'leri bulmuşlardır. 52 adet yazısız mühürden oluşan bir gruptan bazı izler, Persepolis Hazine Arşivi'nde bulunan mühürlere benzemektedir.

Persepolis terasının güneydoğu kısmı ve dağ surları gibi şu anda kazılmamış alanlarda gelecekte yapılacak kazılar başka arşivler ortaya çıkarabilir.

## Çevrimiçi kaynaklar
* '''OKRA'''&nbsp;– Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü'ndeki Çevrimiçi Kültürel ve Tarihsel Araştırma Ortamı, Persepolis İdari Arşivleri'nin tüm bileşenlerinin (Elam, Aramice, gliptik ve çeşitli) görülebildiği, bağlanabildiği ve aranabildiği Persepolis Tahkimat Arşivi (PFA) Projesi için ana çevrimiçi veritabanıdır.
* Güney Kaliforniya Üniversitesi'ndeki (USC) '''InscriptiFact''' – Batı Sami Araştırma Projesi – Doğu Enstitüsü ile işbirliği içinde Persepolis Tahkimat Arşivi tabletlerinin iki tür yüksek çözünürlüklü çevrimiçi görüntüsünü üreten ve görüntülerin çevrimiçi olarak işlenmesine olanak tanıyan bir sitedir.
* Kaliforniya Üniversitesi, Los Angeles'taki (UCLA) '''CDLI''' – Çivi Yazılı Dijital Kütüphane Girişimi, Persepolis Tahkimat Arşivi Elam tabletlerinin hızlı, düşük çözünürlüklü çevrimiçi görüntülerini sağlayan bir sitedir.
* '''Achemenet''' ve '''MAVI''' – Collège de France, Persepolis Tahkimat Arşivi bileşenlerinin tam baskılarını ve çevirilerini sunan bir Ahameniş çalışmaları sitesidir. Bu baskılar, Sanal Ahameniş Müzesi'ndeki yüksek çözünürlüklü çevrimiçi görüntüleri görüntülemek için MAVI arayüzüne bağlıdır.
* '''ARTA''' – Ahameniş Metinleri ve Arkeolojisi Araştırmaları – Collège de France'da bulunan Ahameniş çalışmaları üzerine çevrimiçi dergi sitesidir ve Persepolis İdari Arşivleri'nin incelenmesi sırasında yapılan keşifler hakkında periyodik bültenler sağlar.

## Ayrıca bakınız
* Ahameniş İmparatorluğu
* Aramice
* Chicago'nun Fars mirası krizi
* I. Darius
* Elam çivi yazısı
* Elamca
* Eski Fars çivi yazısı
* Eski Farsça
* Antik Kültürler Araştırma Enstitüsü
* Persepolis
* I. Serhas

## Kaynakça
;Özel

;Genel
*Anonymous: "Recent Discoveries at Persepolis," *Journal of the Royal Asiatic Society*, pp.&nbsp;226–232, 1934.
*Briant, Pierre: *From Cyrus to Alexander, a History of the Persian Empire*, Winona Lake, 2002.
*Briant, Pierre, Henkelman, Wouter F.M., and Stolper, Matthew W. (eds.): *L’archive des Fortifications de Persépolis: État des questions et perspectives de recherches*, Persika 12, Paris: De Boccard, 2008.
*
*Cameron, George G.: *Persepolis Treasury Tablets*, Oriental Institute Publications 65, Chicago, 1948.
*Cameron, George G.: "Persepolis Treasury Tablets Old and New," *Journal of Near Eastern Studies* 17:161-176, 1958.
*Cameron, George G.: "New Tablets from the Persepolis Treasury," *Journal of Near Eastern Studies* 24:167-192, 1965.
*Garrison, Mark B.: "The 'Late Neo-Elamite' Glyptic Style: A Perspective from Fars," Bulletin of the Asian Institute 16: 65–102, 2002.
*Garrison, Mark B.: "Achaemenid iconography as evidenced by glyptic art, subject matter, social function, audience and diffusion," in Christoph Uehlinger (ed.): *Images as Media, Sources for the Cultural History of the Near East and the Eastern Mediterranean (1st Millennium BCE)*, Orbis Biblicus et Orientalis 175, Fribourg and Göttingen, 115–163, 2000.
*Garrison, Mark B. and Cool Root, Margaret: *Seals on the Persepolis Fortification Tablets, I: Images of Heroic Encounter,* Oriental Institute Publications 117, http://www.achemenet.com/actualites/Hallock.pdf, Chicago, 2001.
*Garrison, Mark B. and Cool Root, Margaret: *Persepolis Seal Studies. An Introduction with Provisional Concordance of Seal Numbers and Associated Documents on Fortification Tablets 1-2087,* Achaemenid History 9, corrected edition. Leiden, 1998.
*Hallock, Richard T.: "New Light from Persepolis," *Journal of Near Eastern Studies* 9:237-252, 1950.
*Hallock, Richard T.: "A New Look at the Persepolis Treasury Tablets," *Journal of Near Eastern Studies* 19:90-100, 1960.
*Hallock, Richard T.: *Persepolis Fortification Tablets*, Oriental Institute Publications 92, https://web.archive.org/web/20070621133316/http://oi.uchicago.edu/pdf/OIP92.pdf, Chicago, 1969.
*Hallock, Richard T.: "Selected Fortification Texts," *Cahiers de la Délégation Archéologique Française en Iran* http://www.achemenet.com/actualites/Hallock.pdf, 8:109-136, 1978.
*Heath, Sebastian, and Schwartz, Glenn M.: "Legal Threats to Cultural Exchange of Archaeological Materials," *American Journal of Archaeology*, Vol. 113 No. 3 (July 2009), http://www.ajaonline.org/note/294.
*Henkelman, Wouter F.M.:*The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation based on the Persepolis Fortification Texts* Achaemenid History 14. Leiden, 2008.
*Herzfeld, Ernst: *Iran in the Ancient East*, London, 1941.
*Lewis, D.M.: "Persepolis Fortification Texts", in H. Sancisi-Weerdenburg & A. Kuhrt *Achaemenid History IV: Centre and Periphery, Proceedings of the Groningen 1986 Achaemenid History Workshop*, pp.&nbsp;2–6, Leiden: Nederlands Instituut voor het Nabije Oosten, 1990.
*Parisi, Daniel: "Of Ancient Empires and Modern Litigation", *Tableau* https://web.archive.org/web/20080704192203/http://humanities.uchicago.edu/tableau/issues/Fall_Win_08.pdf Winter 2008.
*Schmidt, Erich F.: *The Treasury of Persepolis and Other Discoveries in the Homeland of the Achaemenians*, Oriental Institute Communications 21, Chicago, 1939.
*Schmidt, Erich F.: *Persepolis, II: Contents of the Treasury and Other Discoveries*, Oriental Institute Publications 69, Chicago, 1957.
*Shaked, Shaul: *Le satrape de Bactriane et son gouverneur.  Documents araméens du IVe s. avant notre ère provenant de Bactriane*, Persika 4, Paris, 2004.
*Sider, Alison: "The Trial of the Centuries", *The Chicago Maroon*, https://web.archive.org/web/20110716141445/http://www.chicagomaroon.com/2009/3/5/trial-of-the-centuries-the-legal-battle-over-ancient-artifacts-and-global-terror, March 5, 2009.
*Stein, Gil J.: "A Heritage Threatened: The Persepolis Tablets Lawsuit and the Oriental Institute" *The Oriental Institute News & Notes*, Winter 2007.
*Stolper, Matthew W.: " The Neo-Babylonian Text from the Persepolis Fortification," *Journal of Near Eastern Studies* 43: 299–310, 1984.
*Stolper, Matthew W. and Tavernier, Jan: "From the Persepolis Fortification Archive Project, 1: An Old Persian Administrative Tablet from the Persepolis Fortification," *ARTA* 2007.001  http://www.achemenet.com/document/2007.001-Stolper-Tavernier.pdf, 2007.
*Stolper, Matthew W.: "What are the Persepolis Fortification Tablets?" *The Oriental Institute News & Notes*, Winter 2007.
*Tajvidi, Akbar: *Dānistānihā-ye nuvīn dar barāh-e hunār va bāstānšināsi-ye asr-e Hakhāmaniši bar bunyād-e kāvushā-ye panj sālah-e Takht-e Jamshīd,* Tehran, 1976.
*Tavernier, Jan: *Iranica in the Achaemenid Period (c. 550-330 BC), Lexicon of Old Iranian Proper Names and Loanwords, Attested in Non-Iranian Texts,* Orientalia Lovaniensia Analecta 158, Paris, 2007.
*Wawrzyniak, James A.: "Rubin v. The Islamic Republic of Iran – A Struggle for Control of Persian Antiquities in America", Harvard Law School http://works.bepress.com/james_wawrzyniak/1  September 2007. Archived 2020-11-02. Archive-url: https://web.archive.org/web/20201102053357/https://works.bepress.com/james_wawrzyniak/1/ . Retrieved 2021-12-04. unpublished. 
*Wiesehöfer, Josef: *Ancient Persia: from 550 BC to 650 AD* London, 1996, 2001.

## Konuyla ilgili yayınlar
### İngilizce
*Arfaee, Abdolmajid: *Persepolis Fortification Tablets, Fortification and Treasury texts,* Ancient Iranian Studies v. 5., The Center for The Great Islamic Encyclopedia, Tehran, Iran, 2008.
*Briant, Pierre: *From Cyrus to Alexander, a History of the Persian Empire*, Winona Lake, 2002.
*Briant, Pierre, Wouter Henkelman, and Matthew Stolper (eds.): *L’archive des Fortifications de Persépolis: État des questions et perspectives de recherches*, Persika 12, Paris, 2008.
*Brosius, Maria: *Women in Ancient Persia 559-331 B.C.*, Oxford, 1996.
*Brosius, Maria (ed.): *Ancient Archives and Archival Traditions. Concepts of Record-Keeping in the Ancient World*, Oxford, 2003.
*Curtis, John and Tallis, Nigel (eds.): *Forgotten Empire: the World of Ancient Persia*, London, 2005.
*Henkelman, Wouter F.M.: *The Other Gods Who Are: Studies in Elamite-Iranian Acculturation based on the Persepolis Fortification Texts*, Achaemenid History 14, Leiden, 2008.
*Kuhrt, Amélie: "Bureaucracy, Production, Settlement" in Kuhrt, Amélie: *The Persian Empire, a Corpus of Sources from the Achaemenid Period*, 2 Vols., London, 2007.

### Farsça
*Rahimifar, Mahnaz: "Mo‘arafī-ye barxi az barčasbhā-ye geli-ye Taxt-e Jamšīd", *Bāstān Šenāsī*, 1:72-76, 2005.
*Tadjvidi, Akbar: *Dānistānihā-ye nuvīn dar barāh-e hunār va bāstānšināsi-ye asr-e Hakhāmaniši bar bunyād-e kāvushā-ye panj sālah-e Takht-e Jamshīd*, Tehran, 1976.

## Dış bağlantılar
*Persepolis Fortification Archive Project
*Persepolis Fortification Archive Project Blog
*What are the Persepolis Fortification Tablets?
*Persepolis Fortification Archive Project: Preserving the Legacy of the Achaemenid Persians
*Overview of Legal Issues and Latest Legislative Developments
*Persepolis Fortification Tablets Jona Lendering, livius.org
*Cuneiforme elamita Enrique Quintana, University of Murcia, click on *CARTAS *, then click on *Persépolis*, for transliteration and Spanish translation of some Elamite tablets