Azerbaycan ziyaretgâhları

**Azerbaycan ziyaretgâhları** ya da kutsal mekanları, Azerilerin tarihsel olarak ve günümüzde yaşadıkları bölgelerde yer alan ve sürekli olarak ziyaret edilen pîr, ocak vb. kutsal mekanlardır. Ziyaretgâhlarda hem İslam öncesi hem de İslam sonrası dönemlere ait izlere rastlanmaktadır. Bu mekanlar genellikle belirli kutsal şahısların adlarıyla, taş, ağaç, su kaynağı, kabir vb. unsurlarla ilişkilendirilir. Ayrıca Azerbaycanlıların diğer halklarla ortak olarak ziyaret ettikleri kutsal yerler de mevcuttur.

Azerbaycan ziyaretgâhları, ulusal düzeyde somut olmayan kültürel miras olarak kayıt altına alınmıştır.

## Etimolojisi
Azerbaycan'da ziyaretgâhlar genellikle pîr ve ocak olarak adlandırılır. "*Pîr*" kelimesi Azerbaycan Türkçesinde "büyük", "dini cemaatin kurucusu", "aile reisi" ve "kutsal" anlamlarını taşır. "Ocak" ise ateşin bulunduğu yer anlamına gelirken geniş anlamda "ev" ve "aile"yi ifade eder. "Pîr" ve "ocak" sözcükleri çoğu zaman aynı anlamda kullanılır.

## Özellikleri ve tarihi

Azerbaycan kültüründe kökenlerine göre pîrler ve onlara yapılan ziyaretler iki ana gruba ayrılır. Birinci grup, İslam öncesi yerel inançlar, kültürler ve animizm düşünceleriyle bağlantılı geleneksel veya arkaik pîrlerdir. Bu pîrler genellikle doğada, izole alanlarda, su kaynakları veya ormanlık bölgeler yakınında yer alır ve sağlık ile doğurganlık inançlarıyla ilişkilidir. İkinci grup ise daha sonraki dönemlerde ortaya çıkan ve İslami anlatılar, mimari tasarım ve üslubun etkisi altında şekillenmiş pîrlerdir. Ziyaretgâhlar, diğer dünyalara açılan kapılar, alemler arası geçiş noktaları veya pencereler olarak kabul edilir.

Azerbaycan inanç sisteminde günlük ev eşyalarından silahlara, pınarlardan tepelere ve kayalara kadar birçok nesne ilahlaştırılmış ve tarih boyunca insanların umut bağladığı unsurlar haline gelmiştir. Masal ve destanlarda olağanüstü işler başaran, mucizeler yaratan büyülü nesneler sıkça tasvir edilir. Bu inanışlar, çeşitli mekanların kutsallaştırılmasında da görülmektedir. Azerbaycan mitolojik sisteminde ve halk inançlarında ağaç (ağaç pîrlerine günümüzde dahi bez bağlanır), dağ, kaya, su, pınar, yılan (*yılan pîrləri*), öküz, inek, at ve ocak kültlerinin izlerine rastlanmaktadır.

Pîrler hem İslam öncesi hem de İslam sonrası unsurları bünyesinde barındırır. Bu kutsal mekanlar çoğunlukla belirli kutsal şahısların adlarıyla, taş, ağaç, su-kaynak, mezar vb. ile ilişkilidir. Tarım ve hayvancılıkla bağlantılı kutsal mekanlar arasında gölgelikler, pınarlar, mağaralar ve hayvancılığın gelişimiyle ilişkili Eynəltaxtı, Nağara Dağı, Çoban Daşı, Çınqıl Yol ve Pîr Qalaçası gibi alanlar örnek gösterilebilir.

İmam Ali'nin hiçbir zaman Arabistan ve Irak dışında bir yere gitmemesine rağmen, Azerbaycan'da "Halife Kabri", "Ali Pîri", "Hz. Ali Taşı" ve "Ali Ayağı" gibi kutsal ziyaret yerleri bulunmaktadır. Tovuz ve İsmayıllı bölgelerinde kutsal kabul edilen bir kayanın Ali tarafından kılıçla vurulduğuna ve oradan su fışkırdığına inanılır. Ayrıca, Azerbaycan'da Şii imamlarının soyundan geldiği iddia edilen, ancak tarihsel olarak uydurma kabul edilen imamzade türbeleri de vardır. Oryantalist Wilhelm Barthold'a göre, İmam Rıza'nın kızı Ükeyme, Bibiheybet Camii'nde defnedilmemiştir. Bununla birlikte, Azerbaycan'da birçok şeyh ve seyyidin kabri de zamanla ziyaretgâha dönüşmüştür.

Büyük alimlerin, şairlerin, kutsal kişilerin ve Şii imamlarının soyundan gelenlerin türbelerini ziyaret etme geleneği Azerbaycan'da çok yaygındır. Selman Mümtaz'a göre, Laçın bölgesindeki Sarı Aşık Türbesi halk tarafından ziyaret edilmekteydi ve Sarı Aşık, "Hakk Aşığı" olarak adlandırılıyordu. İran Azerbaycanlılarının ziyaret ettikleri yerler, Erdebil'deki Şeyh Safi Türbesi'nden, yol kenarındaki ocaklar ve dua edilen ağaç pîrlerine kadar uzanır. Bu tür ziyaret yerlerine gelenlerin çoğu şifa, çözüm veya aracı bulmak isteyen kadınlardır. Şirvanşahlar dönemine ait Divanhane bölgesi, ayrıca "süt kuyusu" olarak adlandırılan yeraltı odası da kutsal kabul edilmekteydi. Rivayete göre, sütü kesilen anneler çare bulmak için buraya gelirlerdi. Muhtemelen bu yer İslam öncesi dönemde de bir kutsal ziyaret yeriydi.
Sovyet döneminde camiler yasaklanmış olsa da pîrlerin ve diğer kutsal mekânların ziyaretine göz yumulmuştur. Masallı, Bilesuvar, Celilabad ve Lenkeran'da pîrlere gidilerek namaz kılınmış, dini bayramlarda ziyaretler sürdürülmüştür. Bu dönemde Kazak, Tovuz, Şemkir, Yevlah, Şabran ve Kusar bölgelerinde dini ritüeller evlerde ve kutsal mekanlarda icra edilmiştir.

Zorla göç ettirilmiş bir hikâye anlatıcısı, 1990'larda Karabağlı Azerbaycanlıların onları topraklarından çıkaran Ermeni askerlerine şöyle cevap verdiklerini aktarmıştır: "*Biz burada [[Dede Korkut]]'un zamanından beri yaşıyoruz. Burası bizim toprağımızdır ve biz burada kutsallarımıza kurban kestik. [[I. İsmail|Şah İsmail Hatayi]] atıyla bu diyardan geçti ve o yaşlı çınarın altındaki kutsal ziyaretgâh da Dede Korkut'un zamanından beri buradadır*."

## Türleri

### Ağaçlar
Azerbaycan'ın neredeyse tüm bölgelerinde ağaç pîrleri (kutsal ağaç ziyaretgâhları) bulunur. Bu pîrler genellikle doğurganlık inancıyla ilişkilidir ve çocuğu olmayan kadınlar tarafından ziyaret edilir. İnancın temelinde, ağacın "atalık" özelliğine sahip olduğu ve doğurganlık verdiği düşüncesi yer alır. İnanca göre, pîr odunlarını yakmak uğursuzluk getirir. Karabağ'da "Qara pîr" (Kara pîr) ve "Palıd" (Meşe) pîrleri, Muğanlı'da ise "Peyğəmbər" pîri bulunur. 20. yüzyılın başlarına kadar Karabağ'da göynük ormanında üç gün süren bayramlar düzenlenirdi.

Borçalı bölgesinde en kutsal sayılan ağaç çitlembiktir. Kazak'ın Aslanbeyli köyünden buraya gelen ziyaretçiler, ağaçtan küçük bir parça koparıp yanlarında götürürler. İnanca göre, ağacın bir parçası giysiye dikilirse, kişi kötü ruhlardan ve nazardan korunur. Borçalı'nın Candar köyünde ise bir çınar ağacı ve dibinden çıkan pınar, kutsal bir varlık olarak kabul edilir. Çocuğu olmayan kadınlar ve sevgililer dilek dileyip burayı ziyaret ederler. Genel olarak Borçalı bölgesinde, ağaç, su, taş gibi yer-su iyelerine dair inançlar, bu varlıkların yaşadığı yerlerin ziyaret edilmesi ve onlara adaklar sunulması şeklinde günümüze kadar sürmektedir.

Goranboy'un Şahbeyli ve Sefikürd köyleri arasındaki ağaç pîrinin çevresine gece gitmek uygun görülmez. İnanca göre, gece vakti bu ağaç pîrinde periler ve cinler toplanır. Çocuk sahibi olmak isteyenler, yakındaki bir taşın altına adak (*nezr*) bırakırlar.

Bazen hamile kadının karnındaki çocuğu korumak için kadın, ağaç ziyaretgâhına götürülür ve onun etrafında üç kez dolaştırılır. Hamilelik süresince ziyaretgâhtan alınan bir avuç toprak, kadının yatağının bir köşesinde gizli tutulur; çocuk doğduktan sonra bu toprak yeniden ziyaretgâha geri götürülür. Hamilelik dönemi boyunca kadın ağaç ziyaretgâhın koruması altında sayılır ve çocuk sağlıklı doğarsa, "ağacın şerefine" kurban kesilir.

Yazar Manaf Süleymanov, etnografik nitelikteki "*Lahıc*" adlı eserinde şöyle yazar: "*Bir zamanlar Niyaldağ'ın eteklerinde görkemli bir ‘Tekağaç' yükselirdi. Çocukluğumdan beri duyardım ki, ‘Tekağaç pîri' yaşlısı genci, çocuklusu birçok hastaya şifa verirmiş. Nice derde tutulanları, geç konuşan çocukları, yürüyemeyenleri buraya getirir, dallardan salıncaklar - ninniler asar, onları sallayarak pîre yalvarır, şifa dilenirlermiş. Birçok kişi de muradına erermiş. Başka nedenler olsa da herkes bunu ‘Tekağaç pîrinin kerameti' sayardı*." Yazar ağacın akıbetini sorduğunda şu cevabı alır: "*Allah, onu kestirenin cezasını verdi. O tuta-tut ([[Azerbaycan'da Stalin'in baskıları|1937 Stalin baskıları]]) sırasında kalp krizi geçirdi. Görenler anlatırdı ki, baltayı her vuruşta ağacın gövdesinden kan akıyormuş. Pîr kan ağlıyormuş. Halk üç gün ‘Tekağaç' için yas tuttu.*"

Şahbuz'da yer alan Maksud pîrinin armut ağacının altına dilek dileyenler buğday saçar. Eğer buğday filizlenirse dileğin gerçekleşeceğine inanılır. Yine Şahbuz'daki Garip pirinin armut ağacına bir beşik asılmıştır. Evli bir kadın ziyaret sırasında beşik sallanırsa, bu onun çocuk sahibi olacağı anlamına gelir. Culfa'da anlatılan bir efsaneye göre, çocuğu olmayan bir adam "iki çocuğum olursa birini burada kurban edeceğim" diye adak adamış. Dileği gerçekleşince kurbanı kesmek isterken fırtına kopmuş ve ağacın yanında bir manda belirmiş.

Ilısu köyündeki "Ceviz pîri"nde şifa arayan hastalar ve çocuk isteyen kadınlar burayı en kutsal güçlerden biri olarak görür. Kah ile Ilısu arasında bulunan "Kızılcık pîri"ne gelen ziyaretçiler, kızılcık dallarına ip, kumaş parçası, yün teli, para gibi nesneler bağlarlar.

Meşginşehr'in birçok köyünde ise orman kültü varlığını sürdürür; insanlar Tanrı'dan bir dilek dilediklerinde ormanlık alanlara gidip dua ederler.

### Taşlar ve kabirler
Taş pîrleri, genellikle belirli hastalıklar veya çocuk sahibi olamama, romatizma gibi durumlarla ilişkilendirilirdi. Kabir pîrleri ise çeşitli hastalıklar için ziyaret edilirdi. Kabir pîrlerinin çoğunda kurban kesme adeti vardı. Bu tür ziyaret yerleri, hastalık ve felaketlerden kurtulmak için umut kapısı olarak görülür, burada her türlü kötü ruh ve zalim varlığa karşı mücadele edildiğine inanılırdı.

Taş koçun ayaklarının altından geçenin veya kaya üstünde uzanan kadının hamile kalacağına inanılması, taş pîr inancının bir devamıdır. Azerbaycan'ın bazı bölgelerinde hasta çocukların iyileşmesi için çocuklar kayanın altından geçirilir. Bazı araştırmacılar bu inancı animizmle ilişkilendirirken, atalar kültüyle bağlantısının da dikkate değer olduğunu belirtmektedirler.

Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinde *Humay* olarak adlandırılan kayalar ve onlarla ilgili inançlar, eski Türk tanrıçası Umay kültünün hala yaşadığını gösterir. Bu yerlere gelen çocuksuz kadınlar, başlarını kayaya koyup uyur; çocuklar ise kemikleri güçlensin, erken yürüsün diye kayanın altındaki delikten geçirilirdi. Kubadlı bölgesinin Karacallı köyünde bugün de bir Umay mağarası (*kahası*) bulunmaktadır.

Kusar'da bulunan "Piral" adlı menhirin ilahi bir güce sahip olduğuna inanılır. Hava yağışlı geçtiğinde burada bir ayin düzenlenir, ardından taş yere yatırılıp tekrar kaldırılır. Bunun dışında Laçın'daki "Yeri Daş" pîri (geç yürüyen çocuklar için), Novhanı'daki "Ağ Daş" pîri (çocuk sahibi olamayan kadınlar için), Lerik'teki "Vavuya Hal" pîri (hastalıklara deva olduğu inanılan) gibi örnekler de taş pîr geleneğine dahildir.

Qobu yakınlarındaki Kırkkız Tepesi'nde her cuma günü taşların ağladığına ve bu günün ziyaret için en uygun zaman olduğuna inanılır. Bu suyun, taşa dönüşen kırk kızın gözyaşları olduğu söylenir. Efsaneye göre, kızlar düşmana yakalanmamak için Allah'tan kendilerini taşa çevirmesini dilemişlerdir.

Nahçıvan şehrinde yer alan "Sütlü Nene" pîrindeki inanç sistemi, halk arasındaki "kara taş" inancıyla bağlantılıdır. T. Kadirzade'ye göre, bu tür taşlar kutsal kabul edilir ve "ocak taşı" olarak adlandırılır. İnanca göre, sütü olmayan gelinler bu pîri ziyaret ederler. Ziyaret sırasında yanlarında kavrulmuş buğday getirir, yolda kimseyle konuşmadan belirli noktalara buğday bırakırlar; dönüşte ise bıraktıkları buğdaylardan bir kısmını alıp yerler. Şahbuz bölgesindeki Sütlü Nene pîrinde taş yarığından geçme inancı, eski destanlardaki Cennet'in süt gölü motifini hatırlatır. Halk inanışına göre, bu taşların yanına su bırakmak gerekir.

Culfa'da "yağmur pîrleri" olarak bilinen kutsal ziyaret yerleri bulunmaktadır. Buradan alınan taşlar evlerde suya konur ve pîrin koruyucu ruhu, pîrde kalan taşların da suyla buluşması için yağmur yağdırır. Yağmur yağdıktan sonra gençler evleri dolaşarak taşları toplar ve pîrlere geri götürürler. Benzer inançlara Muğanlı ve Gence bölgelerinde de rastlanır.

### Dağlar
Azerbaycan'da ve Anadolu'da, yakın dönemlere kadar dağlara kanlı kurban kesme geleneği varlığını sürdürmüştür. Füzuli Bayat'a göre, bu geleneğin temelinde, İslam sonrası dönemde dağlarda evliya mezarlarının bulunması inancı vardır. İnsanlar, evliyaların adlarını dağlara vererek dağları insan yerine koymuş, bu nedenle dağlara kurban kesmişlerdir. İran Azerbaycanlıları arasında da dağda kurban kesme geleneği, Türklerin dağları Tanrı'ya yakın yerler olarak görmesiyle açıklanır. Meşginşehr'deki Savalan Dağı'nın zirvesine koyun çıkarılıp dağ ruhu için kurban kesilirdi. Ayrıca, duaları kabul olan kişiler de Yüce Tanrı'ya bu dağın zirvesinde kurban sunarlardı. Bu inanca göre kutsal kabul edilen dağlar, yer ile gök arasında bir bağlantı kurardı. Bu nedenle Dağ iyesinin Göktanrı ile iletişim kurduğuna inanılmış, hatta dağlar "göğün kapısı" sayılmıştır. Bir başka gelenek ise dağların koruyuculuğuna olan inançla ilgili olan ölülerin yüksek yerlere gömülmesi uygulamasıdır. Bu uygulama, İran Azerbaycanlılarının yaşadığı tüm şehir ve köylerde görülmektedir.

Rivayete göre, Yel Ata'nın yaşadığı Yel Dağı bir ziyaret yeridir. Halk oraya gidip kurban keser. Diğer bir kutsal dağ olan Şahpir Dağı'nda ise kurban edilen hayvanın eti dağdakyen yenilmez. Yemin edenler dağa dönerek ant içerler. Koşkar Dağı da geçmişte Azerbaycanlılar tarafından kutsal sayılmıştır.

Azerbaycan'ın kuzeydoğusundaki en yüksek dağ olan Şahdağ, bölge halkı tarafından mukaddes kabul edilir. Yaz aylarında Şahdağ'a ziyaretler düzenlenir; bölgede bulunan mezar yerleri ziyaret edilir, ağaçlara bez parçaları bağlanır, kurbanlar kesilir. Bu bölgede kadınlar dağa bakarken yaşmak takar ve "Kaynatam bakıyor, ayıptır" derler. Kadınların bu davranışı, ayrıca Azerbaycan'da dağlara "baba" denilmesi (Azerbaycan bayatılarında da dağlar büyüklük sembolüdür) ile, dağın kadının eşinin ve kayınbabasının soy dağı olarak görülmesi inancına dayanır.

### Su kaynakları
Âlemin yattığı vakit evlerde her şeyin yenilendiğine inanıldığı için, eski su dökülür, bütün kaplar taze suyla yıkanır. İnsanlar çeşme başına gidip elini yüzünü yıkar, suyun üzerinden atlayarak eve yeni su getirir. Halk inancına göre, biri o sudan alıp hamur yoğurursa veya sudaki küçük taşlardan birkaçını alıp yağ kabına, ekmek teknesine ya da evin bir köşesine koyarsa, o evde bereket ve ekmek bol olur.

Azerbaycan'da kızlar kısmetlerinin açılması için pınarların ve su kaynaklarının başında dilek ve dua ederler. Dilek sahipleri akan suya şöyle söyler: "*Akan suya dilek ederim. Akan sular akıp gitmeden dileğim gerçekleşsin. Kötü günlerim ve kötülükler de akıp gitsin*." Ayrıca ilkbaharda anneler, çocuklarını akan sularda yıkarken dua niteliğinde şiirler söylerler.

İran Azerbaycanlılarında da suyla ilgili birçok gelenek vardır. Meşginşehr'in Ur köyünde, dileği olan kişiler, duaları kabul edilsin diye ırmak kıyısında diz çöküp dua ederler. Bazı su kaynakları kutsal kabul edildiği için yanlarında kurban kesilir ve yağmur duası yapılır. Ayrıca suyun şifa verici özelliği olduğuna inanılır. İran Azerbaycanlılarında, evleri bereketli olsun diye sudan üç taş alma geleneği, kuzey Azerbaycanlılarda yedi taş olarak sürdürülmektedir.

Azerbaycanlı mitolog ve Türkolog Mirali Seyidov, Subaba Türbesi'ni Suceddim ayini ve suya inanç ile ilişkilendirir. "Suceddim" ile "Subaba" kelimeleri arasındaki bağlantı da su kültüne olan inancı gösterir. Türk halklarında da kutsallara "baba" denilmesi bu geleneğin devamıdır. Subaba Türbesi, Susay köyünden başlayan bir dere yatağının kıyısında yer alır. "Susay" kelimesi muhtemelen "su" ve "say" (saygı göstermek) kelimelerinin birleşiminden oluşmuştur ve "suya saygı" anlamına gelir. Seyidov'a göre, böyle bir yapının dere yatağı kıyısına yapılması son derece doğaldır.

"Kanlı Göl" efsanesinde, geyiklerin zaman zaman göle gelmesi, su iyesine yapılan bir ziyaret ritüeliyle ilişkilendirilir.

### Diğer

* **Tandır:** Azerbaycan'da tandır kutsal bir ocak olarak kabul edilir. Yeminlerini pekiştiren sevgililer burada sarılıp öpüşürler. Kardeş olmaya karar verenler burada yemin eder, bu ilişki "tandır kardeşliği" olarak adlandırılır.
* **Mağaralar:** Nahçıvan'ın kuzeyindeki Eliabad köyünde bulunan "Göylü Baba" mağarasında ölüler bir süre tutulur, ardından götürülüp Kerbela'da defnedildiği, aynı zamanda yağmur duası için de buraya gelindiği aktarılmaktadır. Ashâb-ı Kehf Mağarasına gelenler, mağaranın yukarısına renkli iplerle dilek taşları asarlardı. Daşkesen'deki "Kara İnek Ahırı" ve "Ağ Kağa" mağaralarında ise kurban kesilirdi.
* **Yılan pîrleri:** Azerbaycan halk inanışına göre her ailenin, üyelerini kötü ruhlardan koruyan bir koruyucu yılanı vardır. Bu inançtan dolayı yılan pîrlerinin varlığı, yılanın kutsallığını gösterir.
* **Kurt pîrleri:** Kuzey Azerbaycan ve Anadolu Türk kültür alanlarında Kurt Pîri, Kurt Evliya, Kurt Baba, Kurt Ata, Kurt Tekkesi gibi halk tarafından kutsal kabul edilen yerler ve bunların efsaneleriyle birlikte halk yaşamındaki rolleri bilinmektedir. Güney Azerbaycan'daki Kurt Baba (ya da Kuduz Ocağı) halk inançları bakımından çok yönlü bir merkezdir ve ovo biçiminde bir taş yığınından oluşur. İnanca göre yılda bir kez kurtlar bu ocağın etrafında toplanır. Bunun için kurtların sınav geçidi sayılan Ağçay'ı aşmaları gerekir. Ayrıca kurt tarafından ısırıldığı için kuduz olduğundan şüphelenenler ya da göz hastalığı olanlar da burayı ziyaret eder. Her yıl Kurt Baba'yı ziyaret edenler türbenin etrafında döner ve yakındaki bir ağaca bez bağlarlar.

## Davranış kuralları
Pîrin içinde bulunan herkes yazılmamış kurallara uymak zorundadır. Bazı pîrlerde türbenin etrafında saat yönünün tersine üç kez dönülmesi gerekir. Camilerde olduğu gibi pîrlere de ayakkabıyla girilmez. Kadınların başı örtülü olmalıdır. Bu başörtüsü modern tesettür gibi değildir ve kadınlar saçlarını tamamen kapatmazlar. Ancak buna rağmen, ziyaretgâhların kullanımını belirleyen sabit bir yasal çerçeve bulunmamaktadır.

## Analiz
Azerbaycan'daki İslami ziyaret yerlerinde, atalar kültüyle bağlantılı özellikler tespit edilmiştir. Zelik Yampolski, Azerbaycan'da kutsal mekânların "ocak" olarak adlandırılması ve bunlarla ilgili ritüel ile efsaneleri inceleyerekziyaretgâhların kabilenin (cemaatin) "gündelik kült merkezleri" olduğu sonucuna varmıştır.

Azerbaycan'da pîrlere adlarını veren kutsal kişilerin isimlerine "ata" ve "baba" sözcüklerinin eklenmesi (örneğin Şeki'de Babaratma Pîri, Ağdaş'ta Gündoğdu Baba Ziyaretgâhı), atalar kültüyle ilişkilendirilir. Bu yolla akrabalık bildiren kelimeler, kutsallara saygı göstermek amacıyla kullanılmıştır.

Zakatala'da bulunan Cinpir Ziyaretgâhı, şaman işlevi görerek hastaları iyileştirme amacı taşır. Ziyaretçiler buraya genellikle kara keçi getirir. Aynı şekilde Bürküt Ataya da keçi kurban edilir. Şaman önderliğinde keçi kurban etme geleneği, Sibirya ve Buryat topluluklarında da vardır; ancak bu uygulama yalnızca şamanizmle sınırlı değildir.

Azerbaycan Türklerinin Muharrem geleneklerini inceleyen Ivar Lassy, Azerbaycan'daki pîrleri Türkistan göçebeleri tarafından kullanılan kubbeli çadırlara benzetmiştir. Ona göre pîrlerin biçimleri ve üst kısımlarındaki açıklıklar, göçebe Türk mimarisinin korunduğunun bir kanıtıdır.

## Diğer halklarla ortak ziyaret edilen yerler
Kafkasya'da yerli azizlerin türbelerinde Müslümanlar ve Hristiyanlar birlikte dua ederler. Aynı şekilde, Azerbaycan'da, özellikle Dağlık Karabağ'da da her iki dine mensup insanların ziyaret ettiği ortak kutsal mekânlar bulunmaktadır. Azerbaycan kültürünün etkisi Udinlerin yaşamının tüm alanlarında kendini gösterir. Udinler ve Azerbaycanlılar farklı dinlere mensup olmalarına rağmen aynı ziyaret yerlerini, ocakları, pîrleri ziyaret ederler. Azerbaycan ve Gürcü halklarının temsilcileri bahar ve sonbaharın gelişini ortak halk törenleriyle kutlar; bu kutlamalar geleneksel olarak Kah bölgesindeki Kürmük Kilisesi'nde gerçekleştirilir. Günümüzde 6 Mayıs'ta ve Kasım ayında, dini mensubiyetinden bağımsız olarak her Kahlı Kürmük Kilisesini ziyaret eder. Ziyaretçiler arasında diğer bölgelerden ve komşu ülkelerden gelenler de bulunur.

Karabağ sorunu öncesinde Azerbaycanlılar ve Ermeniler, Şvanidzor'daki 16–17. yüzyıllara ait Hacı Baba Türbesi'ni birlikte ziyaret eder ve burada *matah* (hayvan kurbanı) keserlerdi. Bu nedenle türbe, iki halk arasında nadiren görülen etnik uyumun sembolü olarak kabul edilmektedir.

Bolnisi bölgesindeki Kepenekçi köyü yakınlarında yer alan Yel Dağı, yerel Azerbaycanlılar tarafından ve bir ölçüde Yunanlar ile Gürcüler tarafından da ziyaret edilir. İnsanlar buraya adaklar getirir, kurban kesip yemin ederler.

## Galeri

Dosya:Sofi_Həmid_piri_2024_(4).jpg|bağlantı=Fayl:Sofi_Həmid_piri_2024_(4).jpg|alt=Sofi Həmid pirində ağaca asılan parçalar| Sofi Hamid Türbesi'nde bir ağaca asılı parçalar.
Dosya:Sofi_Həmid_piri_2024_(2).jpg|bağlantı=Fayl:Sofi_Həmid_piri_2024_(2).jpg|alt=Sofi Həmid pirində dəvə heykəli| Sofi Hamid Türbesi'ndeki deve heykeli.

## Ayrıca bakınız

* Azerbaycan halk inançları
* Azeri mitolojisi
* Azerbaycan'daki törenler

## Notlar


## Kaynakça

## Bibliyografya

* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə III cild. (2007), Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb.
* Nuruzade, Shahla. (2016). RELIGIOUS VIEWS IN MODERN AZERBAIJAN. Theoretical & Applied Science. 43. 151–157. 10.15863/TAS.2016.11.43.28.
* Wiktor-Mach, Dobroslawa (2017). Religious Revival and Secularism in Post-Soviet Azerbaijan. De Gruyter.
* Fragments of Armenia's Soviet Past: Tracing the Armenian-Azerbaijani Coexistence // RA NAA IAE. Edit. L. Kharatyan, A. Hakobyan- Yerevan, IAE Publication, 2019, 164 pages
* 
* 
* Mirzeler, M. K., & Jafarov, A. (2012). The Memory of Loss: Voices of Azeri Storytellers from Nagorno Karabakh. Journal of Muslim Minority Affairs, 32(2), 253–268. The Memory of Loss: Voices of Azeri Storytellers from Nagorno Karabakh
* Sara Aşurbəyli. Bakı şəhərinin tarixi. Bakı, "Apostrof", 2009, 380 səh.
* Darieva, T. (2021). Encountering Informal and Invisible Religious Diversity in Post-Soviet Azerbaijan. New Diversities, 23(2), 11–26. 2021, 23(2) • Tsypylma Darieva: Encountering Informal and Invisible Religious Diversity in Post-Soviet Azerbaijan

## Ek bibliyografya

* Nuridə Zabit qızı. Funksional-semantik baxımdan ocaqlar və pirlər. Baki, Elm və təhsil, 2016, 168 səh.
* Azərbaycan etnoqrafiyası, Üç cilddə II cild., Azərbaycan Milli Elmlər Akademiyası Arxeologiya və Etnoqrafiya İnstitutu, Bakı: Şərq-Qərb, 2007, ISBN ISBN 5-17-033764-7.
* И. И. Мещанинов. Пиры Азербайджана. — "Известия Государственной Академи и истории материальной культуры", т. IX, вып. 4. Л., 1931.
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar

* 
* Azərbaycan regionlarında pir və ziyarətgahlar. Kənan Rövşənoğlu. Baku Research Institute, 2021.