Atalet üst kademesi

Başlangıçta **Geçici Üst Aşama** olarak adlandırılan **Atalet Üst Aşaması** (**IUS**), Boeing tarafından 1976'dan itibaren Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri için geliştirilen iki aşamalı, katı yakıtlı bir uzay fırlatma sistemidir. Üzerine yüklenmiş olan uzay görevi yüklerini alçak Dünya yörüngesinden yukarıya yükseltmek için kullanılmaktadır. Üst kademe olarak Titan 34D veya Titan IV roketleriyle veya uzay römorkörü olarak Uzay Mekiği'nin yük bölmesinden fırlatılmasının ardından daha yüksek yörüngelere veya gezegenler arası yörüngelere gönderilmesinde kullanılır.

## Gelişimi
Uzay Mekiği geliştirme çalışmaları sırasında NASA, Hava Kuvvetlerinin de desteğiyle birlikte, uzaya çıkarılması planlanan yükleri alçak dünya yörüngesinden GTO veya GEO gibi daha yüksek enerjili yörüngelere taşımak veya gezegensel yörüngeler için kaçış hızından kurtulabilmek amacıyla uzay mekiği üzerinde kullanılabilecek bir üst aşamaya ihtiyaç duymuştur. Adaylar, sıvı hidrojen ve sıvı oksijenle hareket ettirilen Centaur ve hipergolik depolanabilir itici gazlar Aerozine-50 ve dinitrojen tetroksit ile hareket ettirilen Transtage ve katı yakıt kullanan Geçici Üst Aşamaydı. Savunma Bakanlığı, Transtage'in tüm savunma ihtiyaçlarını karşılayabildiğini ancak NASA'nın bilimsel gereksinimlerini karşılayamadığını, IUS'un çoğu savunma ihtiyacını ve bazı bilim görevlerini destekleyebildiğini, Centaur'un ise hem Hava Kuvvetlerinin hem de NASA'nın tüm ihtiyaçlarını karşılayabildiğini bildirmiştir. Hem Centaur hem de IUS'ta geliştirme çalışmalarına başlandı ve IUS tasarımına, yükleri doğrudan sabit yörüngeye yerleştirmek için bir apsis ateşleme motoru olarak veya kaçış hızına getirilen yük kütlesini artırmak için kullanılabilecek ikinci bir aşama eklendi.

Boeing, IUS'un ana yüklenicisi olup, United Technologies'in Kimyasal Sistemler Bölümü ise IUS katı roket motorlarını üretmiştir.

IUS, Uzay Mekiğinden fırlatıldığında  doğrudan GEO'ya veya  kadar GTO'ya yük taşıması görevi gerçekleştirebilmekteydi.

IUS'un ilk fırlatılışı 1982 yılında STS-6 Uzay Mekiği görevinden kısa bir süre önce, Cape Canaveral Hava Kuvvetleri İstasyonundan Titan 34D roketi kullanılarak gerçekleştirilmiştir.

Centaur mekiğinin geliştirilme çalışmaları, Challenger felaketinden sonra durduruldu ve Geçici Üst Aşama, Atalet Üst Aşaması'na dönüştürüldü.

## Tasarım
Her iki kademedeki katı roket motoru, itme vektörü sağlamak amacıyla yönlendirilebilir bir ağızlığa sahiptir. İkinci aşamada, seyir sırasında durum kontrolü ve yükten ayrılma sağlayabilmek için hidrazin reaksiyon kontrol jetleri bulunmaktadır. Göreve bağlı olarak bir, iki veya üç  hidrazin tankı gövdeye takılabilmektedir.

## Uygulamalar

Titan görevleri kapsamındaki fırlatmalarda, Titan iticisinin IUS'u fırlatacağı, yükü Titan'dan ayrıldığı alçak Dünya yörüngesine taşıması ve onu eliptik bir "transfer" yörüngesine daha yüksek bir irtifaya taşıyan ilk aşamayı ateşlemesi planlanmıştır.

Mekik fırlatıldığında, yörünge aracının yük bölmesi açılmış, IUS ve yükü (IUS Havadan Destek Ekipmanı (ASE) tarafından) 50-52° açıya yükseltilerek serbest bırakılmıştır. Mekik yükten güvenli bir mesafeye kadar ayrıldıktan sonra ise, IUS'un ilk aşaması ateşlenerek Titan itici görevinde olduğu gibi bir "transfer yörüngesine" sokulmuştur.

Transfer yörüngesinde apsis noktasına ulaşıldığında, ilk aşama ve aşamalar arası yapı serbest bırakılmıştır. İkinci aşama daha sonra yörüngeyi dairesel hale getirmek için çalıştırılmış, ardından uyduyu serbest bırakarak konum kontrol jetlerini kullanmak suretiyle, yüküyle herhangi bir çarpışma olasılığını önlemek için daha düşük bir yörüngeye girmek üzere geriye dönük bir manevra başlatmıştır.

24 saatlik sabit bir yörüngeye yerleştirilebilen ve aynı zamanda yukarıda açıklanan iletişim ve keşif görevlerini yapabilen IUS, ek olarak uzay aracını gezegensel yörüngelere doğru itmek için de kullanılmıştır. Bu görevler için ikinci IUS aşaması ayrılarak ilk aşamanın tükenmesinin hemen ardından ateşlenmiştir. İkinci aşamanın düşük irtifada (ve dolayısıyla yüksek yörünge hızında) ateşlenmesi, uzay aracının Dünya yörüngesinden kaçmak için ihtiyaç duyduğu ekstra hızı sağlayabilmiştir. (bkz. Oberth etkisi ). IUS, taşıma yüküne Centaur kadar hız kazandırması mümkün değildir çünkü Centaur, Galileo'yu doğrudan Jüpiter'e doğru iki yıllık bir yolculuğa fırlatabilme yeteneğine sahipken, IUS, birden fazla yerçekimi desteğiyle altı yıllık bir yolculuğa ihtiyaç duymaktadır.

IUS'un son uçuşu Şubat 2004'te gerçekleştirilmiştir.

## Uçuşlar

Dosya:1988_s26_TDRS-C.jpg|alt=TDRS-C in Space Shuttle Discovery's payload bay|Uzay Mekiği *Discovery'nin* yük bölmesindeki TDRS-C
Dosya:1988_s26TDRS-C_Released.jpg|alt=Release of TDRS-C|TDRS-C'nin Yayınlanması
Dosya:Ulysses_sits_atop_the_PAM-S_and_IUS_combination.jpg|alt=Ulysses used a PAM-S and IUS combination| *Ulysses* PAM-S ve IUS modellerini kullandı
Dosya:Inertial_Upper_Stage_mockup.jpg|alt=An Inertial Upper Stage at the Museum of Flight in Seattle|Seattle'daki Uçuş Müzesi'nde bir Atalet Üst Aşaması


## Galeri

File:1988_s26_TDRS-C.jpg|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1988_s26_TDRS-C.jpg|TDRS-C, Uzay Mekiği Discovery'nin yük bölmesinde
File:1988_s26TDRS-C_Released.jpg|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:1988_s26TDRS-C_Released.jpg|TDRS-C'nin ayrılışı
File:Ulysses_sits_atop_the_PAM-S_and_IUS_combination.jpg|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ulysses_sits_atop_the_PAM-S_and_IUS_combination.jpg|*Ulysses* bir PAM-S ve IUS kombinasyonu kullanmıştır
File:Inertial_Upper_Stage_mockup.jpg|bağlantı=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Inertial_Upper_Stage_mockup.jpg|Seattle Uzay Müzesinde sergilenen bir Atalet Üst Aşaması 


## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* ''Evolution of the Inertial Upper Stage'' *Crosslink* Winter 2003 Vol 4 Num 1 (published by The Aerospace Corporation), page 38
* Inertial Upper Stage at Federation of American Scientists