Filistin'e Moğol akınları

**Filistin'e Moğol akınları**, öncelikle 1260 ve 1300 yıllarında Suriye'deki geçici başarılı Moğol istilalarının ardından Haçlı Seferleri'nin sonlarına doğru gerçekleşmiştir. Bu istilaların her birinin ardından Moğolların güneye, Filistin'e ve Gazze'ye kadar uzanan akınlar düzenleyebildiği birkaç aylık bir dönem yaşandı.

Baskınlar, yağmalamaya, öldürmeye ve yok etmeye devam eden Moğol ordusunun nispeten küçük bir kısmı tarafından gerçekleştirilmiştir. Ancak Moğolların her iki durumda da Filistin'i Moğol idari sistemine entegre etme niyetinde olmadığı görülmüş ve Suriye işgallerinden birkaç ay sonra Memluk güçleri Mısır'dan dönmüş ve çok az direnişle bölgeyi yeniden işgal etmiştir.

## 1260 Moğol seferleri
1258'de, lider Hülâgû yönetimindeki Moğollar, Moğol İmparatorluğu'nu daha da genişletme arayışlarında, İslam dünyasının güç merkezi olan Bağdat şehrini başarıyla ele geçirerek Abbâsî Hanedanı'nı etkili bir şekilde yok etmiştir. Bağdat'tan sonra, daha önce fethedilen veya teslim edilen Gürcistan, Kilikya Ermenistanı ve Antakya topraklarından bazı Hristiyanların da aralarında bulunduğu Moğol kuvvetleri, Eyyubi hanedanının bölgesi olan Suriye'yi fethetmeye devam etmiştir. Moğollar Halep şehrini ele geçirdiler ve 1 Mart 1260'ta Şam'ı fethettiler.

Bağdat ve Şam'daki İslami güç merkezlerinin gitmesiyle Memlûk yönetimindeki Kahire, İslami gücün merkezi haline geldi. Moğollar muhtemelen Filistin üzerinden Mısır'a doğru ilerleyişini sürdüreceklerdi ancak Türkistan'da yaşanan bir iç çatışma nedeniyle işgallerini durdurmak zorunda kaldılar. Hülâgû, kuvvetlerinin büyük bir kısmıyla birlikte yola çıkmış ve fethedilen toprakları işgal etmek üzere, Nestûrî Hıristiyan generali Ketboğa komutasında Suriye'de yalnızca 10.000 Moğol atlısını bırakmıştır.

Ketboğa, Baalbek, el-Subayba ve Aclun şehirlerini ve kalelerini ele geçirerek ve Moğol baskın gruplarını Filistin'in daha da içlerine, Aşkelon'a ve muhtemelen Kudüs'e kadar ulaşarak göndererek saldırıya devam etti. Gazze'ye yaklaşık 1000 kişilik bir Moğol garnizonu yerleştirildi. Kuşlu Han komutasındaki bir Moğol müfrezesi, Nablus garnizonunu habersiz şehrin dışında yakaladı. Hem Eyyubi komutanları Mujir al-Din ibn Abi Zakari hem de Nur al-Din 'Ali ibn Shuja' al-Din al-Akta' öldürüldüler. Moğollar daha sonra Nablus'a garnizon kurdular. Nablus'un Sâmirî topluluğuna yaptıkları baskının yarattığı yıkım *Tolidah'da* kayıtlıdır. Pek çok erkek, kadın ve çocuk öldürülmüş ve Baş Rahip Amram ben Itamar'ın oğlu Uzzī yakalanıp Şam'a getirilmiştir. Daha sonra topluluk tarafından fidye karşılığında serbest bırakılmıştır.

Hülâgû ayrıca Fransa Kralı IX. Louis'e de bir mesaj göndererek Moğolların Kudüs'ü Hristiyanlara bıraktığını bildirmiştir. Ancak modern tarihçiler, Kudüs'ün bu süre zarfında en az bir Moğol baskınına maruz kalmış olabileceğine, ancak başka türlü işgal edilmediğine veya resmi olarak fethedilmediğine inanmaktadırlar.

Moğolların Orta Doğu'da Memlüklere yönelik saldırısı sırasında Memlüklerin çoğu Kıpçaklardan oluşuyordu ve Altın Orda'nın Kıpçak tedariki Memluk ordularını ikmal ederek Moğollarla savaşmalarına yardımcı olmuştur.

### Ayn Calut Muharebesi (1260)

Suriye'den Kahire'ye çekildikten sonra Mısırlı Memlükler, Akka'daki güdük Kudüs Krallığı'nın Franklarıyla müzakere etti ve Franklar, Müslüman Memlükler Moğolların geleneksel düşmanları olmasına rağmen Memlükler ve Moğollar arasında pasif bir tarafsızlık pozisyonunu benimsedi. Haçlılar. O dönemde Franklar Moğolları Müslümanlardan daha büyük bir tehdit olarak görüyormuş gibi görünüyor. Böylece Memlük kuvvetlerinin Haçlı topraklarından zarar görmeden geçmesine izin verildi ve Eylül 1260'ta Celile'deki tarihi Ayn Calut Muharebesi'nde Moğol ordusunun kalıntılarıyla yüzleşmek için büyük bir güç topladılar. Memlükler, bölge açısından önemli olan ama aynı zamanda Moğol Ordusu'nun ilk kez büyük bir yenilgiye uğradığı büyük bir zafer elde etti. Moğol fetihleri için en yüksek nokta haline geldi, çünkü bu savaştan sonra Moğollar Suriye'yi tekrar birkaç kez işgal etmeye çalışsalar bile 1300'e kadar başarılı olamayacaklardı. O zaman bile bölgeyi yalnızca birkaç aylığına ellerinde tutacaklardı.

### Sidon olayı (1260)
Çağdaşları tarafından sorumsuz ve sersem olarak tanımlanan Haçlı Sidon ve Beaufort Lordu Julian de Grenier, 1260 yılında, yakın zamanda Moğol toprakları haline gelen Bekaa bölgesine baskın yapma ve yağmalama fırsatını değerlendirdi. Moğol generali Ketboğa, tazminat almak için küçük bir kuvvetle yeğenini gönderdiğinde, onlar Julian tarafından pusuya düşürüldü ve öldürüldü. Ketboğa, kalenin ele geçirilmediği söylenmesine rağmen Sidon şehrine baskın düzenleyerek, duvarları yıkarak ve Hristiyanları katlederek güçlü bir şekilde karşılık verdi.

## Dokuzuncu Haçlı Seferi sırasında Moğol baskınları (1271)
1269 yılında, İngiliz Prensi Edward (gelecekte I. Edward), büyük amcası Aslan Yürekli Richard'ın ve Fransız kralı VII. Louis'in İkinci Haçlı Seferi'nin hikâyelerinden esinlenerek, kendi haçlı seferi olan Dokuzuncu Haçlı Seferi'ni başlattı. Haçlı seferinde Edward'a eşlik eden şövalyelerin ve hizmetlilerin sayısı oldukça azdı, muhtemelen 230 civarında şövalye ve 13 gemilik bir filoda taşınan toplam yaklaşık 1.000 kişiydi. Edward'ın keşif gezisinin üyelerinin çoğu, karısı Kastilya'lı Eleanor, kardeşi Edmund ve ilk kuzeni Almain'li Henry dahil olmak üzere yakın arkadaşları ve ailesindendir.

Edward, nihayet 9 Mayıs 1271'de Akka'ya vardığında, hemen Moğol hükümdarı Abaka'ya bir elçilik göndermiştir.

Edward'ın planı Moğolların yardımını kullanarak Müslüman lider I. Baybars'a saldırmaktı. Elçi heyeti Reginald Russel, Godefrey Welles ve John Parker tarafından yönetiliyordu.

Abaka, 4 Eylül 1271 tarihli bir mektupta Edward'ın isteğine olumlu yanıt verdi. Tarihçiler Steven Runciman ve René Grousset, Surlu William'ın on ikinci yüzyıl Latin tarihçesinin devamı olan Orta Çağ Fransızca *Estoire d'Eracles'ten* alıntı yapıyor:

Ekim 1271'in ortalarında Edward'ın talep ettiği Moğol birlikleri Suriye'ye geldi ve Halep'ten güneye doğru toprakları yağmaladı. Türkistan'daki diğer çatışmalar nedeniyle işgal edilen Abaka, Selçuklu Anadolu'sundaki işgal ordusundan ve yardımcı Selçuklu birliklerinden general Samagar komutasındaki yalnızca 10.000 Moğol atlısını gönderebildi, ancak bunlar Müslüman nüfusun (Ketboğa'nın önceki seferlerini hatırlayan) göçünü tetikledi. Kahire kadar güneyde. Moğollar, Halep'i koruyan Türkmen birliklerini mağlup ederek şehirdeki Memluk garnizonunu dağıttı ve Ma'arretü'n-Nu'man ve Epemiye'ye doğru ilerlemeye devam etti.

Baybars, 12 Kasım'da Mısır'dan karşı saldırıya geçtiğinde Moğollar, Memluk ordusunun tamamıyla yüzleşemeyecek şekilde Fırat Nehri'nin ötesine çekilmiştiler.

## 1299-1300 Moğol seferleri

1299 yazında Gazan komutasındaki Moğollar, 23 veya 24 Aralık 1299'da kuzeydeki Halep şehrini başarılı bir şekilde ele geçirdiler ve Vâdi'l-Haznedar Muharebesi'nde (3. Humus Muharebesi olarak da bilinir) Memlükleri mağlup ettiler. Moğol generali Mulay'ın komutasındaki bir grup Moğol daha sonra Gazan'ın ordusundan ayrıldı ve geri çekilen Memluk birliklerini Gaza'ya kadar takip ederek onları Mısır'a geri ittiler. Gazan'ın kuvvetlerinin büyük bir kısmı daha sonra Şam'a doğru ilerledi; Şam 30 Aralık 1299 ile 6 Ocak 1300 arasında teslim oldu, ancak Kalesi direndi. Ghazan daha sonra Şubat ayında kuvvetlerinin çoğunu geri çekti, muhtemelen atlarının yeme ihtiyacı vardı. Gazan ayrıca Mısır'a saldırmak için Kasım ayında geri döneceğine söz verdi.

Buna göre, Moğol il-Han'ın Kutsal Toprakların De facto efendisi olduğu Şubat'tan Mayıs 1300'e kadar yaklaşık dört aylık bir dönem vardır. Mulay komutasındaki yaklaşık 10.000 atlıdan oluşan daha küçük bir kuvvet, Gazze'ye kadar güneyde baskınlar düzenledi, Mart 1300 civarında Şam'a döndü ve birkaç gün sonra Gazan'ı takip ederek Fırat Nehri'ne geri döndü.

Mısırlı Memlükler daha sonra geri dönmüşler ve Mayıs 1300'de tüm bölgeyi savaşmadan geri almışlardır.

### 1300'de Kudüs'ün Kaderi
Orta Çağ kaynakları, 1299 ve 1300'deki baskınların kapsamı hakkında birçok farklı görüş vermektedir; modern tarihçiler arasında hangi kaynakların en güvenilir olduğu, hangisinin abartılmış veya sadece yanlış olabileceği konusunda ise anlaşmazlıklar vardır. Özellikle Kudüs'ün kaderi tartışılmaya devam ediyor; bazı tarihçiler Moğol baskınlarının şehre girmiş olabileceğini belirtirken diğerleri şehrin ele geçirilmediğini, hatta kuşatılmadığını söylüyor.

Konuyla ilgili en çok alıntı yapılan çalışma, Dr. Sylvia Schein'in 1979 tarihli "Gesta Dei per Mongolos" başlıklı makalesidir. Sözünü şu şekilde tamamlamıştır: "Kutsal Toprakların kurtarıldığı iddiası hiçbir zaman gerçekleşmedi." Ancak Schein, 1991 tarihli kitabında, Kudüs'ün Moğollar tarafından fethinin "doğrulandığını" söyleyen kısa bir dipnot içeriyor çünkü onların 1300 yılında Kubbetü's-Sahre'nin Şam'a nakletmek için Altın Kapısını kaldırdıklarını belgeliyor. Bu, Kudüs'ün ayrıntılı bir mimari tanımını veren ve Moğolların kapıdaki eylemlerinden bahseden 14. yüzyıl papazı Poggibonsi'li Niccolo'nun bir anlatımına dayanıyordu. Başka bir bilim adamı Denys Pringle, Poggibonsi'nin anlatımını Moğolların kapıyı yok etmeye, baltalamaya, yakmaya veya kaldırmaya çalıştığını ancak başarılı olamadıklarını ve Memlükler geri döndüğünde kapıyı duvarla ördürdüklerini söylemiştir.

Alain Demurger, 2007 tarihli *Les Templiers* adlı kitabında Moğolların Şam ve Kudüs'ü ele geçirdiğini ve Gazan'ın generali Mulay'ın da 1299-1300 yıllarında Kudüs'te "etkili bir şekilde bulunduğunu" belirtmektedir. Frederic Luisetto'ya göre Moğol birlikleri "Kudüs ve El Halil'e girerek birçok katliam gerçekleştirdiler." *The Crusaders and the Crusader States* kitabında Andrew Jotischky, Schein'in 1979 tarihli makalesini ve daha sonra 1991 tarihli kitabını kullanarak "Kudüs'ün kısa ve büyük ölçüde sembolik bir işgalinden sonra Gazan'ın İran'a çekildiğini" belirtmiştir.

Reuven Amitai, 1987 tarihli "Filistin'e Moğol baskınları" başlıklı makalesinde şöyle demektedir: "O halde büyük olasılıkla Moğollar 1299 - 1300 yıllarında Filistin'e tek başlarına baskın düzenlemişler. Moğol kuvvetleri Gazze'ye kadar ilerlemiş, yağmalamış ve öldürmüş ve Kudüs dahil birçok şehre girmişlerdir. Sonunda, 1300 yılının Mart ayı ortalarında tüm akıncılar Şam bölgesine geri dönmüştür."

#### Avrupalıların Kudüs hakkındaki söylentileri
Gerçek ne olursa olsun, Moğol ilerleyişi o dönemde Avrupa'da, belki de Moğolların Kudüs'ü ele geçirip Avrupalılara geri vereceklerine dair çılgın söylentilere yol açmıştı. Mart 1300 civarında başlayan bu söylentiler muhtemelen Kıbrıs'tan yeni gelen Venedikli tüccarların anlatımlarına dayanıyordu. Anlatım, Moğolların Suriye'deki başarılarının az çok doğru bir resmini veriyordu, ancak daha sonra Moğolların bu noktada Kutsal Toprakları "muhtemelen" ele geçirdiğini söyleyecek şekilde genişletildi. Daha sonra söylentiler, hüsnükuruntu ve Jübile için Roma'da toplanan büyük kalabalıkların oluşturduğu şehir efsanesi ortamıyla geniş çapta abartıldı. Hikâye (yanlış bir şekilde) Moğolların Mısır'ı ele geçirdiğini, Moğol Gazan'ın kardeşini oraya yeni kral olarak atadığını ve Moğolların bir sonraki Berberi ve Tunus'u fethedeceğini söyleyerek büyüdü. Ayrıca Gazan'ın Şam ve Mısır'da esir tutulan Hristiyanları serbest bıraktığı ve bu esirlerden bazılarının Kıbrıs'a doğru yola çıktığı da söylentiler arasındaydı.

Nisan 1300'e gelindiğinde, Papa VIII. Bonifacius, Moğol Gazan'ın Kutsal Toprakları fethettiği ve onu Hristiyanlara teslim etmeyi teklif ettiği "özel bir sevinçle kutlanacak büyük ve neşeli haberi" duyuran bir mektup gönderiyordu. Roma'da, 1300 yılındaki Jübile kutlamalarının bir parçası olarak Papa, "Kutsal Toprakların kurtarılmasını kutlamak" için yürüyüşler yapılmasını emretmiş ve ayrıca herkesi yeni kurtarılan bölgeye doğru yola çıkmaya teşvik etmiştir. İngiltere Kralı I. Edward'dan tebaasını da Kutsal Yerleri ziyaret etmeye teşvik etmesi istenmiştir. Papa Bonifacius, *Ausculta fili* adlı fermenında Kutsal Toprakların Moğollardan kurtarıldığından bile bahsetmiştir.

Jübile yılının (1300) yazında, Papa VIII. Bonifacius, çeşitli krallar ve prenslerden gönderilen bir düzine elçiyi kabul etmiştir. Gruplardan biri, İlhan'ın elçisi Florentine Guiscard Bustari'nin liderliğindeki 100 Moğol'dan oluşuyordu. Dönemin kaynaklarda bolca adı geçen elçilik Jübile törenlerine katılmıştır. İddiaya göre elçi aynı zamanda Gazan'ın geri vereceği topraklarda Frenklerin yeniden kurulmasını denetlemek üzere Gazan tarafından görevlendirilen kişiydi.

Kısa bir süre için büyük bir sevinç yaşandı, ancak Papa çok geçmeden Suriye'deki gerçek durumu öğrendi; aslında Gazan, Şubat 1300'de kuvvetlerinin büyük kısmını geri çekmişti ve Memlükler de Mayıs ayına kadar geri almıştı. Ancak söylentiler en az Eylül 1300'e kadar devam etmiştir.

## Ayrıca bakınız
* Fransız-Moğol ittifakı

## Notlar

## Kaynakça

### Ortaçağ kaynakları
*Le Templier de Tyr (yaklaşık 1300). *Chronicle du Templier de Tyr*, Online (Orijinal Fransızca).
*Korikoslu Hayton (1307). *La Flor des estoires de la terre d'Orient* ("Doğu Tarihlerinin Çiçeği"), Online (İngilizce tercümesi).
**Estoire d'Eracles* (yaklaşık 1300), Online (Orijinal Fransızca).

### Modern kaynaklar
*
*
*
*Encyclopædia Iranica, Article on Franco-Persian relations
*Foltz, Richard, *Religions of the Silk Road*, New York: Palgrave Macmillan, 2010, 
*
* 
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*