Rus gazeteciliği tarihi

**Rus gazeteciliği tarihi**, 18. yüzyıldan günümüze kadar gazeteler, dergiler ve elektronik medya için yazım faaliyetlerini kapsar. Bu tarihin ana temaları düşük okuryazarlık oranları, sansür ve devlet kontrolü ile medyada siyasete ve siyasi propagandaya verilen ağırlıktır.

## 19. yüzyıl
Otokratik Rus İmparatorluğu'nda basın özgürlüğüne izin verilmiyor, siyasi gazetecilik güçlü biçimde caydırılıyordu. Bununla birlikte özellikle taşrada ekonomik ve toplumsal konulara dair tartışmalara izin veriliyordu; zira merkezî hükûmetin bilgi kaynakları yetersizdi. 1860'lara kadar cesur Ruslar politik haberleri gizlice ülkeye sokulan yabancı gazetelerden öğreniyorlardı. Rusya'daki koşulları aktarmak isteyen Aleksandr Radişçev (1749–1802) gibi yazarlar ise ağır sansüre uğruyor veya cezalandırılıyordu. Resmî basın bültenleri çeşitli bakanlıklar tarafından yayımlanıyordu; örneğin Ruski Invalid gazetesi (1813–1917) Savaş Bakanlığı'na bağlıydı.

İlk özel günlük gazete *Severnaya Pçela* (*Kuzey Arısı*) idi. Aleksandr Smirdin (1795–1857) tarafından hükûmet onayıyla yayımlanan bu gazete, edebî kitaplar ve ders kitaplarının yanı sıra *Biblioteka dlya çteniya* ve *Syn otechestva* gibi edebiyat dergilerinin de yayıncısı olan tanınmış bir editör tarafından yönetildi. *Kuzey Arısı* 1825–1864 arasında Sankt-Peterburg'da yayımlandı ve edebiyat meraklısı büyüyen kentsel orta sınıfa ulaştı. Aleksandr Puşkin gibi aristokrat yazarlar, gazetenin popüler zevklere hitap etmesini alaya aldı.

Uzun soluklu ilk taşra gazetesi ise *Kazanskie izvestiya* (*Kazan Haberleri*) idi. Kazan Üniversitesi öğretim üyeleri tarafından 1811–1820 yılları arasında Kazan'da yayımlandı. Okuyucu kitlesi Volga bölgesinin tüccarları ve diğer okuryazar sakinlerinden, ayrıca Volga, Ural ve Sibirya'yı kapsayan Kazan Eğitim Bölgesi'nde çalışan öğretmen ve görevlilerden oluşuyordu. Editörler, kamuoyunun yeni kurulan bakanlıkların (örneğin Eğitim Bakanlığı) sağladığı bilgileri pasif biçimde mi alması, yoksa bölgenin ekonomik, toplumsal ve etnografik koşulları hakkında aktif biçimde bilgi mi üretmesi gerektiğini tartıştılar.

Andrey Krayevskiy (1810–1889), *Oteçestvennıye Zapiski* (1839–1867) adlı etkili edebiyat dergisinin genel yayın yönetmenliğiyle tanınan bir Rus yayıncı ve gazeteciydi. Krayevskiy'nin 1863'te kurduğu *Golos* (*Ses*) gazetesi de dönemin popüler yayınlarındandı. Ayrıca *Russki Invalid* (1843–1852) ve *Sankt-Peterburgskiye Vedomosti* (1852–1862) gazetelerinin de editörlüğünü yaptı; bu dönemde tiraj 12.000'e ulaştı.

Sansürün kısmen gevşetilmesi, II. Aleksandr'ın 1860'lardaki reformlarından biriydi. 1865'te çıkarılan yeni basın yasasıyla yaklaşık 60 günlük gazetenin yayımlanmasına izin verildi. Krayevskiy'nin *Golos* gazetesi 23.000'e kadar tiraj yaptı. 1866'da ilk Rus Telgraf Ajansı'nın kurucularından biri oldu.

Aleksey Suvorin (1834–1912) dönemin önde gelen editör, kitap yayıncısı ve kitapçı zinciri sahibiydi. Muhafazakâr ve milliyetçi görüşleri nedeniyle hükûmet tarafından tolere edilen yüksek editoryal kalitesiyle tanınıyordu.

*Russki Vestnik* (*Rus Bülteni*) liberal görüşleri savunuyor, II. Aleksandr'ın reformlarını övüyor ve hukuk devleti ile jüri mahkemeleri çağrısı yapıyordu. 1900'e gelindiğinde anayasa ve parlamento (*Duma*) talep ediyor, köylü komününü ve zemstvo kurumunu övüyor, kapitalizm ve sanayileşmeye ise kuşkuyla yaklaşıyordu.

Ciddi gazetelerden çok daha popüler olan, rejimle alay eden 429 kısa ömürlü hiciv yayını vardı. Bunlar da devlet sansürünün hedefindeydi; devrimci partiler tarafından gizlice yayımlanan sol eğilimli gazeteler de öyleydi.

Hükûmet sansür uygulamaya devam etse de günlük ve haftalık gazetelerin sayısı devletin kontrol edemeyeceği kadar arttı. Bunun çözümü haberlerin yayımlanmadan önce hükûmetin eğilimlerine göre yönlendirilmesiydi. Bu görev Sankt-Peterburg Telgraf Ajansı tarafından yürütülüyordu. Ajans bir yandan çarları destekliyor, bir yandan da kamuoyunun siyasi okuryazarlığını artırıyordu. 1904–1917 arasında hükûmetin sağladığı bilgileri yayarak Sergey Vitte'nin teşvik ettiği hızlı sanayileşmeye destek sağlayan bir kamuoyu oluşturdu. Bolşevikler 1917'de ajansın propaganda gücünü fark ederek kontrolü ele geçirdi.

Gazetelerin geniş kitlelere ulaştığı, 1908'de Lev Tolstoy'un 80. doğum günü kutlamalarının basındaki yankılarında görülür. Bu olay, bir yazarın ruhani kişiliğinin ticarileştirilmesi tartışmalarını doğurmuş, tüm sınıf ve tabakalardan okurlara Tolstoy'un ve edebiyatın Rusya için önemini yeniden düşündürmüştür.

### Dergiler

1790'larda dergilerin abonelerinin çoğunluğunu soylular oluşturuyordu; onları din adamları ve ardından tüccarlar izliyordu. Diğer gruplarda okuma yazma bilmeyenlerin oranı %95'in üzerinde olduğundan abone sayıları çok düşüktü.

1860'lara gelindiğinde ise potansiyel okur kitlesi çok daha genişlemişti. Dergilerin çoğu hafif okumalar sunarken, bazıları edebiyata ayrılmıştı. *Vestnik Evropy* (, *Avrupa Habercisi*), 19. yüzyıl sonu Rusya'sının başlıca liberal dergisiydi. 1866–1918 arasında yayımlandı. Editör Mihail Stasyuleviç (1826–1911), Fransız sosyalist Pierre-Joseph Proudhon ve İngiliz liberal John Stuart Mill üzerine incelemeler yaparak hem liberalizmi hem de sosyalizmi açıklamaya çalıştı. Radikalizmden kaçınarak, Rus liberalizminin işçi sınıfı ya da sosyalizmle çatışmayacağı; fakat Avrupa burjuva liberalizminden de farklı kalacağı bir “orta yol” aradı.

Bu dönemde milliyetçilik giderek daha güçlü bir çekim unsuru haline geldi. Mihail Katkov (1818–1887) derin bir siyasi teorisyen olmamakla birlikte gazetecilik yetenekleri ve hitabet gücüyle ulusal kimlik ve amaç duygusunun inşasında önemli bir figür oldu. Kırım Savaşı (1856) ve Ocak Ayaklanması'ndan (1863) sonra liberal Anglofil görüşlerini terk ederek II. Aleksandr'ın erken reformlarını reddetti. Bunun yerine, coşkulu bir Rus halkı tarafından desteklenen güçlü bir Rus devleti ve birleşik bir ulusal bakış açısını savundu. Görüşleri Slavofil fikirlerden ziyade Batı düşüncesine dayanıyordu. Katkov'un *Russkiy Vestnik* adlı edebiyat dergisi ve *[[Moskovskiye vedomosti|Moskovskiye Vedomosti]]* (*Moskova Haberleri*) gazetesi bu düşünceleri yaymada etkili araçlar oldu.

1895'ten sonra gazete reklamcılığı başlıca gelir kaynaklarından biri haline geldi. Bankalar, demiryolları ve büyük sanayi kuruluşları reklamveren olarak öne çıktı; yeni reklam ajansları ortaya çıktı. Bunların en büyüğü, gazete reklam piyasasının yarısından fazlasını kontrol eden Mettsel & Co. idi.

### Azınlıklar
Gazetecilik geleneksel aristokrat alanının dışında olduğundan, işçi sınıfı kökenliler, kadınlar ve Yahudiler gibi farklı gruplara pek çok fırsat açıldı.

Antisemitizm Rus basınında yaygın bir temaydı. Önde gelen gazetelerden *Novoye Vremya* (*Yeni Zamanlar*), 1870'lerin sonlarından itibaren Yahudilere saldırmaya başladı. 1904–1906'daki devrimci yıllarda bu saldırılar giderek artarak, Yahudilerin Rusya'yı ele geçirmeye çalıştığını iddia eder hale geldi.

Yuli Martov (1873–1923), önde gelen bir Menşevik olarak Rusya'nın ilk Yahudi dergi ve gazetelerinin kurucusu ve editörüydü. İbrani, Yidiş ve Rusça yayımlanan bu yayınlar arasında *[[Ha-Melitz]]* (*Savunucu*), *Kol Mevasser* (*Müjdeci*), *Yidişer Folksblat* (*Yahudi Halk Gazetesi*) ve *Vestnik russkih yevreev* (*Rus-Yahudi Habercisi*) yer alıyordu.

## Sovyet dönemi
Bolşevikler, Lenin yönetiminde Ocak 1912'de günlük *Pravda* gazetesini kurdular. Hükûmet tarafından 1914'te kapatılmadan önce, *Pravda*, Bolşeviklerin Petersburg işçi hareketi üzerinde kontrol sağlamasına ve örgütleri için kitlesel bir taban inşa etmesine imkân tanıyan “son derece etkili bir propaganda ve eğitim aracı” oldu. Lenin döneminde (1917–1991) Bolşevikler tüm medyayı kontrol altına aldılar. Başlıca ulusal gazeteler, hükûmetin sesi olan *Izvestiya* ve özellikle partinin sesi olan *Pravda* idi. *Pravda*, illüstrasyonlar için en gelişmiş baskı ekipmanını elde etti. Başlıca gazeteler, totaliter yapıyı destekleyen, “mutlak hakikatin” yukarıdan geldiği, tüm hataların ise aşağı kademelerdeki beceriksiz bürokratlardan veya kapitalizm adına çalışan hain ve casuslardan kaynaklandığını ileri süren özel bir retorik dil geliştirdi.

Sovyet döneminde görüş birliği mutlak bir kuraldı. Nadir istisnalar, üst düzey siyasi mücadelelerin göstergesiydi. Örneğin 1936 Sovyet anayasa taslağı tartışmalarında *Pravda* ve işçilere hitap eden *Trud* taslağı överken, Nikolay Buharin'in kontrolündeki *Izvestiya* olumsuz mektuplar ve raporlar yayımladı. Buharin kısa süreliğine kazandı; fakat 1937'de tutuklanıp göstermelik bir yargılamadan sonra idam edildi.

Komünist liderlik, okuryazarlığı %10'un altında olan bir toplumu devraldığı için basılı propagandaya dayalıydı. Okullar ve okuma yazma seferberlikleri öncelik kazandı; böylece gazeteler, dergiler ve afişler aracılığıyla geniş kitlelere propaganda yapılabildi. Radyo da ihmal edilmedi; siyasi konuşmalar için önemli bir araç oldu. Ancak “amatör” radyo operatörlerinin aşırı bireyci yapısı totaliter rejim için sakıncalı görüldü. Bunun çözümü, yayınların bakır kablolar üzerinden fabrika gibi onaylı dinleme noktalarındaki hoparlörlere dağıtılmasıydı.

Sovyet tarzı, yurttaşların parti liderlerini doğrudan dinlemesine dayanıyordu. Gazeteci için metni özetlemek, yorum yapmak veya arka plan sağlamak gibi bir rol yoktu. Basın toplantıları yapılmaz, yayınlarda haber yorumu bulunmazdı.

Yabancı muhabirlerin resmi sözcüler dışında kaynaklara erişimi engellendi. Bu nedenle Batı medyasında Sovyet yaşamı, Kruşçev'in 1950'lerde Stalin'in suçlarını açıklamasına kadar pembe bir tabloyla aktarıldı. En bilinen örnek, *New York Times* muhabiri Walter Duranty idi.

## 1991 sonrası
1991'de Komünizmin çöküşüyle medya, Komünist Parti denetiminden kurtuldu. Yayıncılar ve gazeteciler doğru haber bulma ve aktarma, abonelik ve reklam geliri sağlama ve okuyucuların güvenini kazanma zorluğuyla karşı karşıya kaldılar.

2000 yılından bu yana iktidarda bulunan Vladimir Putin, kendi resmî görüşünü sorgulayan gazetecileri sert şekilde cezalandırdı. Medya üzerindeki kontrolü hem doğrudan hem de dolaylı yollarla sağladı. 2012 yılı itibarıyla ulusal hükûmet, altı ulusal televizyon kanalı, iki radyo ağı, 14 ulusal gazeteden ikisi ve 45.000 yerel gazete ve dergiden üçte birinin sahibi konumundaydı.

Robert W. Orttung ve Christopher Walker şu değerlendirmeyi yapar: 
:Sınır Tanımayan Gazeteciler'e göre Rusya, 2013'te 179 ülke arasında basın özgürlüğü bakımından 148. sıradaydı. Örgüt, özellikle siyasi muhalefete yönelik baskıları ve gazetecileri öldüren suçluları adalete teslim etme konusundaki başarısızlığı eleştirdi. Freedom House Rus medyasını “özgür değil” olarak sınıflandırdı; gazeteciler ve medya kuruluşları için temel güvence ve garantilerin olmadığını belirtti.

Freedom House'a göre 2015'te: 
:Rusya'daki baskın medya kuruluşlarının milliyetçi söylemi, bağımsız ve eleştirel gazeteciliği bastırmaya devam etti. Haberlerde 2014'teki Ukrayna müdahalesi ve Suriye'ye yönelik hava saldırılarıyla bağlantılı vatansever temalar öne çıkarıldı. Hükûmete yakın medya kuruluşları, ekonomik durgunluğa yol açan düşük petrol fiyatları ve Ukrayna yaptırımları karşısında kamu desteğini mobilize etmeye ve muhalefeti susturmaya çalıştı. Bağımsız habercilik üzerindeki caydırıcılar arasında sert yasalar ve gayriresmî baskılar yer aldı.

Çoğu analist Putin'e odaklanır; 1999'dan bu yana aralıksız olarak başbakan veya devlet başkanıdır. Maria Lipman'a göre, “Putin'in 2012'de Kremlin'e dönüşünü izleyen baskılar, o zamana kadar bağımsız sayılabilecek liberal medyayı da kapsadı.” Marian K. Leighton ise “Rusya'da basılı ve görsel medyayı susturan Putin, enerjisini internete yöneltti” der.

, Sınır Tanımayan Gazeteciler'in hazırladığı Basın Özgürlüğü Endeksi'nde Rusya, 180 ülke arasında 164. sırada yer aldı.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* Ambler, Effie. *Russian Journalism and Politics, 1861–1881: The Career of Aleksei S. Suvorin* (1972).
* Marianna Tax Choldin *A Fence Around the Empire: Russian Censorship of Western Ideas under the Tsars* (1985).
* McReynolds, Louise. *News under Russia's Old Regime: The Development of a Mass-Circulation Press* (1991).
* McReynolds, Louise. "Imperial Russia's Newspaper Reporters: Profile of a Society in Transition, 1865–1914." *Slavonic and East European Review* 68.2 (1990): 277–293. JSTOR
* Pogorelskin, Alexis E. "Poriadok and the War Among Russian Newspapers in 1881." *Canadian-American Slavic Studies* 17.2 (1983): 257–276.
* Rebecchini, Damiano and Raffaella Vassena (ed.). *Reading Russia: A History of Reading in Modern Russia.* Cilt 2 (2020). online
* Ruus, Charles A. *Fighting Words: Imperial Censorship and the Russian Press, 1804–1906* (1982).
* Schleifman, Nurit. "A Russian Daily Newspaper and Its New Readership: Severnaia Pchela, 1825–1840." *Cahiers du monde russe et sovietique* (1987): 127–144. online

### Sovyet dönemi 1917–1991
* Brooks, J. *When Russia Learned to Read: Literacy and Popular Literature, 1861–1917* (Princeton UP, 1985).
* Gorham, M.S. *Speaking in Soviet Tongues: Language, Culture and the Politics of Voice in Revolutionary Russia* (2003).
* Kenez, P. *The Birth of the Propaganda State: Soviet Methods of Mass Mobilization, 1917–1929* (Cambridge UP, 1985).
* Lovell, Stephen. *Russia in the Microphone Age: A History of Soviet Radio, 1919–1970* (Oxford UP, 2015).
** Lovell, Stephen. "How Russia Learned to Listen: Radio and the Making of Soviet Culture." *Kritika* 2#3 (2011): 591–615. online
** Lovell, Stephen. "Broadcasting Bolshevik: The Radio Voice of Soviet Culture, 1920s–1950s." *Journal of Contemporary History* 48.1 (2013): 78–97.
* Remington, Thomas. "The Mass Media and Public Communication in the USSR." *Journal of Politics* 43#3 (1981): 803–817.
* Rogers, Rosemarie. "Education and Political Involvement in USSR Newspaper Reading." *Journalism and Mass Communication Quarterly* 47.4 (1970): 735+.
* Rogers, Rosemarie. "The Soviet Mass Media in the Sixties: Patterns of Access and Consumption." *Journal of Broadcasting & Electronic Media* 15#2 (1971): 127–146.
* Siebert, F., T. Peterson ve W. Schramm (ed.). *Four Theories of the Press: The Authoritarian, Libertarian, Social Responsibility and Soviet Communist Concepts of What Press Should Be and Do* (University of Illinois Press, 1984).
* Stevenson, Robert L. *Soviet Media in the Age of Glasnost* (1987).
* Wolfe, Thomas C. *Governing Socialist Journalism: The Press and the Socialist Person after Stalin* (2005).

### 1991 sonrası
* Benn, David Wedgwood. "The Russian Media in Post‐Soviet Conditions." *Europe‐Asia Studies* 48.3 (1996): 471–479.
* Burrett, Tina. *Television and Presidential Power in Putin’s Russia* (Routledge, 2010).
* Rosenkrans, Ginger. "Since the End of the State-Run Press: Evolution of Russian Newspapers from Perestroika to 1998." *Journal of Government Information* 28.5 (2001): 549–560.
* Simons, Greg ve Dmitry Strovsky. "Censorship in Contemporary Russian Journalism in the Age of the War Against Terrorism: A Historical Perspective." *European Journal of Communication* 21.2 (2006): 189–211. online