Norepinefrin-dopamin geri alım inhibitörü

**Norepinefrin-dopamin geri alım inhibitörleri (NDRI'ler)**, sinaptik aralıktaki norepinefrin (NE) ve dopamin (DA) seviyelerini artırarak çalışan bir antidepresan ve psikostimülan ilaç sınıfıdır. Bu ilaçlar, norepinefrin ve dopamin taşıyıcılarını inhibe ederek bu nörotransmitterlerin geri alımını engeller ve sinaptik bölgede daha uzun süre kalmasını sağlar. NDRI'ler özellikle depresyon, dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu (DEHB) ve bazı nörolojik rahatsızlıkların tedavisinde kullanılır.
Dosya:Methylphenidate-2D-skeletal.svg|En yaygın kullanılan NDRI’lardan biri olan metilfenidat.


## Farmakoloji

### Etki Mekanizması
NDRI'ler, **[[norepinefrin taşıyıcısı]] (NET)** ve **[[dopamin taşıyıcısı]] (DAT)** üzerinde etki ederek norepinefrin ve dopaminin sinaptik boşluktan geri alımını engeller. Bunun sonucunda:

* **[[Dopaminerjik sistem]]in aktivitesi artar**, bu da motivasyon, ödül mekanizması ve dikkat üzerinde olumlu etkiler yaratır.
* **Norepinefrinerjik aktivite yükselir**, bu da enerji seviyelerini, uyanıklığı ve odaklanmayı artırır.

Serotonin sistemi üzerinde minimal etkileri olduğu için, **[[Seçici serotonin geri alım inhibitörü|SSRI]] (seçici serotonin geri alım inhibitörleri)** veya **SNRI ([[Serotonin-norepinefrin geri alım inhibitörü|serotonin-norepinefrin geri alım inhibitör]]leri)** gibi ilaçlardan farklı bir klinik etki profiline sahiptirler.

## Kullanım Alanları

### 1. Depresyon
NDRI’ler, **majör depresif bozukluk (MDD)** tedavisinde kullanılır. Özellikle **anhedoni (zevk alamama)**, **enerji eksikliği** ve **motivasyon kaybı** gibi belirtileri olan hastalarda etkili olabilir.

* **[[Bupropion]]**, bu alanda en yaygın kullanılan NDRI’dir ve diğer antidepresanlardan farklı olarak **cinsel yan etkilere neden olmaz** ve **kilo alımına yol açmaz**.

### 2. Dikkat Eksikliği Hiperaktivite Bozukluğu (DEHB)
NDRI’ler, dopamin ve norepinefrin seviyelerini artırarak **dikkat, odaklanma ve dürtü kontrolünü** geliştirir.

* **Bupropion**, DEHB tedavisinde **alternatif** bir ilaç olarak reçete edilir.
* **[[Amineptin]]**, eskiden bu amaçla kullanılmış ancak bağımlılık riski nedeniyle piyasadan çekilmiştir.

### 3. Sigara Bırakma Tedavisi
NDRI’lerin dopaminerjik etkisi, nikotin bağımlılığı ile savaşmada yardımcı olabilir.

* **Bupropion (Zyban)**, nikotin yoksunluk belirtilerini hafifletmek ve sigara bırakma oranlarını artırmak için FDA onaylıdır.

### 4. Parkinson Hastalığı ve Diğer Nörolojik Bozukluklar
Dopamin seviyelerini artıran ilaçlar, Parkinson hastalığı gibi nörolojik bozukluklarda potansiyel fayda sağlayabilir.

* **Amineptin** ve benzeri ilaçlar, Parkinson hastalarında motor fonksiyonları iyileştirmek için araştırılmıştır.

## Yaygın NDRI İlaçları

## Yan Etkiler
NDRI’lerin yan etkileri genellikle **dopaminerjik ve norepinefrinerjik sistemlerin aşırı uyarılmasına** bağlıdır:

### Yaygın Yan Etkiler

* **Uykusuzluk** ve **huzursuzluk**
* **Baş ağrısı**
* **Ağız kuruluğu**
* **Anksiyete ve gerginlik**

### Daha Az Görülen Ancak Ciddi Yan Etkiler

* **Epileptik nöbet riski (Bupropion yüksek dozlarda nöbet eşiğini düşürebilir)**
* **Çarpıntı ve kardiyak etkiler**
* **Psikotik belirtiler (çok nadir, yüksek dozlarda)**

## Kontrendikasyonlar ve Dikkat Edilmesi Gerekenler

* **Epilepsi** veya **nöbet öyküsü** olan hastalarda Bupropion kullanımı önerilmez.
* **Yeme bozukluğu** olan bireylerde (örneğin anoreksiya veya bulimia) dikkatli olunmalıdır, çünkü elektrolit dengesizlikleri nöbet riskini artırabilir.
* **[[Monoamin oksidaz inhibitörleri]] (MAOI'ler)** ile birlikte kullanılması **tehlikeli hipertansif krizlere** yol açabilir.

## Karşılaştırmalı Analiz: NDRI vs. Diğer Antidepresanlar

----

## Güncel Araştırmalar ve Gelecek Perspektifi

* **Dopamin ve norepinefrin sistemini daha seçici etkileyen yeni moleküller** üzerinde araştırmalar devam etmektedir.
* **Kombinasyon tedavileri** ile NDRI’lerin SSRI’lar ve SNRI’lerle birlikte kullanımının etkileri incelenmektedir.
* **Genetik çalışmalar**, bireylerin NDRI’lere nasıl yanıt verdiğini belirleyerek kişiselleştirilmiş tedavi yaklaşımlarının geliştirilmesine katkı sağlayabilir.

## Ayrıca bakınız

* Metilfenidat
* Uyarıcı
* SSRI
* Dopamin
* Noradrenalin

## Kaynakça