Şen Olasın Ürgüp Dumanın Gitmez

"**Şen Olasın Ürgüp Dumanın Gitmez**" veya "**Cemalım**" türküsü, Nevşehir yöresine ait muhayyerkürdi makamında anonim bir ağıttır. Nevşehir ilinin, Ürgüp ilçesinin Karlık Köyü'nde varlıklı ve kalabalık bir ailenin mensubu olan ve çevresinde çok sevilen "Cemal" adındaki bir gencin kalleşçe vurularak öldürülmesi üzerine, eşi "Şerife Hanım" tarafından yakılan bir ağıttır.

Türkü, Nevşehirli halk ozanı Refik Başaran tarafından plağa okunarak geniş kitlelere ulaştırılmıştır. TRT repertuvarına ise Nida Tüfekçi tarafından derlenerek ve notaya alınarak kazandırılmıştır.

Türkü, Orta Anadolu bölgesine özgü ezgisel ve tematik özellikler taşır. Aşk, ayrılık, ölüm, çaresizlik ve özlem temaları etrafında şekillenen eser, özellikle yöresel söyleyiş biçimi ve melodik yapısıyla dikkat çeker.

## Derleme ve repertuvar bilgileri
Türkü, TRT Türk Halk Müziği Repertuvarı içinde yer almakta olup repertuvar numarası 3819’dur.

* Yöre: Ürgüp (Nevşehir) 
* Kaynak kişi: Refik Başaran, Avanoslu Selahattin 
* Derleyen / notaya alan: Nida Tüfekçi 

## Varyantlar
Türkünün farklı yörelerde küçük söz ve ezgi değişiklikleriyle icra edilen varyantları bulunmaktadır. Bu varyantlarda özellikle söz diziliminde ve bazı dörtlüklerde farklılıklar gözlemlenmektedir. Bazı yorumcular "Şen Olasın Ürgüp", "Cemalım" gibi farklı türkü isimleri kullanmıştır, ancak beste ve güfte içeriği aynıdır.

## Müzikal özellikleri
Eserin makamsal yapısı Muhayyerkürdî dizisine dayanmaktadır. Türkü, ’lük düz vuruşlu bir ritmik yapıya sahiptir. Bu sade ritmik yapı, eserin ağıt karakterini bozmadan rock veya caz gibi farklı türlere uyarlanabilmesini kolaylaştırır. Melodik seyir, sözlerdeki hüzün ve yas duygusunu destekleyen inişli-çıkışlı bir yapı sergiler. Orta Anadolu (Nevşehir/Ürgüp) bölgesinin karakteristik ağız ve tavır özelliklerini yansıtır. Özellikle uzun hava tadındaki giriş kısımları ve ardından gelen ritmik nakarat bölümleri yöresel icra geleneğinin bir parçasıdır. Eser, tipik bir "bağlantılı türkü" yapısındadır. Sözlerin üçer mısralık bölümleri arasında "Cemalım Cemalım algın Cemalım" şeklinde tekrarlanan nakarat (bağlantı) bölümü bulunur.

## Konusu
Türkü, Ürgüp yöresinde yaşamış Cemal adlı bir kişinin öldürülmesi üzerine eşi tarafından yakılmış bir ağıt olarak bilinmektedir. Anlatıya göre Cemal’in pusuya düşürülerek öldürülmesi sonrasında eşi Şerife’nin yaşadığı derin acı ve çaresizlik, türkünün temel duygusal eksenini oluşturur. Şerife, genç yaşta bir çocuğuyla yalnız kalmış, bir yıl sonra da atın tepmesi sonucu çocuğunu da kaybetmiştir.

Eserde geçen “dumanın gitmez” ifadesi, kaybın kalıcılığına ve acının sürekliliğine işaret eden bir metafor olarak yorumlanmaktadır. Türküde geçen "Gıratım acemi kolanı tutmaz" ifadesi, Cemal'in atının eyer kayışının (kolan) bile bu kederli gidişi durduramadığına dair bir göndermedir.

## Güftesi
Şen olasın Ürgüp dumanın gitmezKıratın acemi gonağı tutmazOğlun da çok küçük yerini tumazCemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ımAl kanlar içinde kaldın Cemal'ım
Ürgüp'ten de çıktığını görmüşlerKıratının sekisinden bilmişlerSeni öldürmeye karar vermişlerCemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ımAl kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Cemal'ın giydiği ketenden yilek
Al kana boyanmış don ile göynek
Sana nasip oldu ecelsiz ölmek
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Ürgüp'ten de çıktın kırat kişnedi
Üzengiler ayağını boşladı
Yağlı kurşun iliğine işledi
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Karlık ile başkadın pınar arası
Çok mu imiş Cemal'ımın yarası
Ağlayıp geliyor garip anası
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Cemal'ın giydiği kadife şalvar
Dükkânın kilidi cebinde parlar
Oğlun da çok küçük beşikte ağlar
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Kıratın üstünde bir uzun yayla
Ne desem ağlasam kaderim böyle
Gidersen Ürgüp'e sen selâm söyle
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Kıratım başımda oturmuş ağlar
Cemal'a dayanmaz şu karlı dağlar
Üzüm vermez oldu Karlık'ta bağlar
Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım
Al kanlar içinde kaldın Cemal'ım

Giden Cemal gelir mi de yerineİçerimde yaram indi derineCemal düşta kahpelerin şerineCemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ımAl kanlar içinde kaldın Cemal'ım

## Sözlerin analizi
“Şen Olasın Ürgüp Dumanın Gitmez” türküsünün sözleri, Anadolu halk şiirinin tipik özelliklerini taşıyan; sitem, ayrılık, kader ve içsel kırgınlık temaları etrafında şekillenen çok katmanlı bir anlatı sunar. Türkü, Ürgüp üzerinden hem bireysel, hem de simgesel bir duygu dünyası kurar.

* Ana İmge: “Şen olasın Ürgüp”: bu ifade, yüzeyde bir iyi dilek gibi görünür. Ancak halk edebiyatında bu tarz söyleyişler çoğu zaman ironik bir sitem içerir, söylenmek istenen duygunun tersini ima eder. Burada anlatıcı: “Sen mutlu ol, ben acı çekiyorum” alt anlamını kurar. Yani bu söz, doğrudan bir övgü değil; kırgınlıkla söylenmiş bir vedadır.
* “Dumanın gitmez”: “duman” metaforu türkünün en güçlü sembolüdür. Yanmışlık / acı (ateşin sonucu), geçmeyen iz / hatıra ve üstü örtülemeyen bir durumu ifade eder. “Gitmez” kelimesiyle birlikte: Bu durumun kalıcı ve kaçınılmaz olduğu vurgulanır ve acının zamanla geçmeyeceği hissi verilir. Bu da türkünün temel duygusunu oluşturur: Bitmeyen bir içsel yangın.
* "Kıratın acemi gonağı (konağı) tutmaz": Burada yer alan konak kelimesi aslında at ve eşek gibi binek hayvanlarında, oturmaya yarayan eyeri bağlamak için, hayvanın göğsünden aşırılarak sıkılan yassı kemer olan kolan kelimesi yerine konmuştur. Doğrusu  "Kıratın acemi golanı tutmaz" olmalıydı.
* "Oğlum da Çok Küçük Kundağı Dutmaz": Cemal'in geride çok küçük, henüz kundağa sığmayan bir bebek bıraktığını vurgulayan, dramatik etkiyi artıran dizedir.
* "Cemal'ım Cemal'ım algın Cemal'ım", türküde geçen "algın" kelimesi, halk ağzında ve eski Türkçe kökenli kullanımlarda birden fazla anlama gelmektedir. Türkünün hüzünlü bağlamı düşünüldüğünde öne çıkan anlamlar şunlardır: 
** Halsiz ve Güçsüz: En yaygın halk ağzı kullanımıyla; cılız, zayıf, hastalıklı veya takati kalmamış kişi anlamına gelir. Türkünün bir ağıt olması ve Cemal'in yaralı halini tasvir etmesi sebebiyle "dermansız kalmış" anlamı taşır.
** Sevdalı ve Vurgun: Gönül vermiş, birine tutkun veya bir aşkın etkisiyle kendinden geçmiş (meczup) anlamında da kullanılır. Bu anlam, Cemal'in eşine olan büyük aşkını vurgular.
** Renksiz veya Solgun: Bazı kullanımlarda kişinin yüzünün sararıp solması, renginin gitmesi durumunu ifade eder. 
* "Ürgüp'ten de çıktığını görmüşler / Kıratının sekisinden bilmişler", seki: atların bacaklarının alt kısmında, toynak üzerinde bulunan beyaz lekelere veya beyaz tüylere denir. Her atın seki sayısı ve şekli farklı olduğu için bu, o atın kimlik kartı gibidir. Cemal’in bindiği at o kadar meşhur ve kendine hastır ki, düşmanları atın bacaklarındaki o beyazlıklardan (sekisinden) gelenin Cemal olduğunu uzaktan anlamış ve saldırı planını ona göre yapmışlardır. Bu mısra, Cemal'in bilinen ve sevilen bir figür olmasının aynı zamanda onu hedef haline getirdiğine işaret eden hüzünlü bir ayrıntıdır. 
* “Cemal'ın giydiği ketenden yilek / Al kana boyanmış don ile göynek”, yilek: yelek, göynek: gömlek. Burada giyim eşyası üzerinden bir karakter betimlemesi var. Halkın giydiği sade, dayanıklı giysi Cemal’ın mütevazı ve çalışkan bir kişi olduğunu gösterir. Sade bir nesne üzerinden trajedi ve yakınlık hissi güçlendirilir. İkinci satırda fiziksel şiddetin veya savaş/çatışma izinin somut betimlemesi yapılır.
* “Sana nasip oldu ecelsiz ölmek”, “Ecelsiz ölmek” = beklenmedik, zamansız ölüm. Cemal’ın ölümü önceden tahmin edilemezve buradan kaderin adaletsizliği öne çıkıyor. Türkü artık yalnızca acıyı değil, haksız ve erken ölüme duyulan sitemi de dile getiriyor.
* “Ürgüp'ten de çıktın kırat kişnedi / Üzengiler ayağını boşladı”, Kırat (at) hareket ediyor, kişnemesiyle bir hareket ve aciliyet hissi veriliyor. Ayağın üzengiden kayması → kontrolün kaybı, tehlike. Hem fiziksel hem mecazi olarak Cemal’ın yaşamında talihsiz bir dönemeç gözler önüne seriliyor.
* Türküde açık bir öfke yoktur. Bunun yerine: içe atılmış kırgınlık ve kabullenilmiş bir kader vardır. Bu yönüyle türkü: bağıran bir isyan değil, derinden yakan bir sitemdir.
* Türküdeki yapı genellikle: tekrar eden dizeler (özellikle nakarat), basit ama vurucu kelimeler üzerine kuruludur. Bu durum sözlerin akılda kalıcılığını artırır ve duygunun yoğunlaşmasını sağlar.

## İcralar
Türkü, çeşitli Türk halk müziği sanatçıları tarafından seslendirilmiştir. Bunlar arasında; Refik Başaran, Nida Tüfekçi, Emel Taşçıoğlu, Niran Ünsal, Cengiz Özkan, Zara, Volkan Konak, Şükriye Tutkun, Özlem Özdil, Kubat  ve Erkin Koray sayılabilir. Jülide Özçelik gibi sanatçılar esere caz tınıları katarak farklı kitlelere ulaştırmıştır.

## Notasyon
Erkin Koray tarzı bir Anadolu Rock tınısı yakalamak için, parça genellikle ***Am*** (La Minör) tonunda çalınabilir. Kullanılan akorlar; ***Am*** (La Minör), ***G*** (Sol Majör), ***F*** (Fa Majör), ***Dm*** (Re Minör) dür.

## Popüler kültürde

* 2016 yılında, TRT Belgesel kanalında yayınlanan "Toprak Kokusu" isimli belgesel film'in fragmanında türkünün Niran Ünsal tarafından okunan yorumu yer almış, türkünün hikayesi belgeselin bir bölümünde anlatılmıştır.
* 2001 yapımı Deli Yürek: Bumerang Cehennemi adlı sinema filminde Leylâ, Cemal’in ardından yas tutmuş ve bir defasında Zeynep ile konuşmak yerine bu türküyü söylemeyi tercih etmiştir.

## ''Sürmeli''
***Sürmeli***, 1998 yılında, Kalan Müzik tarafından çıkarılan Nida Tüfekçi'ye ait derleme albümdür. Albüm Tüfekçi'nin okuduğu 17 adet türküden oluşmaktadır.

## Nida Tüfekçi

Mehmet Nida Tüfekçi (1 Mart 1929, Akdağmadeni - 18 Eylül 1993, İstanbul), Türk halk müziği sanatçısıdır. Uzun yıllar TRT'de çalıştıktan sonra Devlet Konservatuvarında öğretim üyeliği yapmıştır. Eşi Neriman Altındağ Tüfekçi ile birlikte hocası Muzaffer Sarısözen'in izinden gitmiş ve Türk halk müziği konusunda Türkiye'nin en önemli isimlerinden birisi olmuştur. 

## Ayrıca bakınız

* Ağıt
* Nida Tüfekçi
* Ürgüp

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Şen Olasın Ürgüp Dumanın Gitmez notaları