Osmanlı Gürcistanı

**Osmanlı Gürcistanı** (Gürcüce: ოსმალოს საქართველო; Rusça: Турецкая Грузия *"Türk Gürcistanı"*; Fransızca: Géorgie Turque *"Türk Gürcistanı"*; İngilizce: Turkish Georgia *"Türk Gürcistanı"*) veya **İslam Gürcistanı** (Gürcüce: სამაჰმადიანო საქართველო veya სამუსლიმანო საქართველო), geniş anlamda Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakları, dar anlamda 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın öncesinde Osmanlı sınırları içinde bulunan tarihsel Gürcü topraklarını ifade etmek için kullanılan bir terimdir.

Modern akademik çevrelerde, dar anlamdaki Osmanlı Gürcistanı veya Türkiye Gürcistanı kavramı karşılığı olarak Tao-Klarceti teriminin kullanılması tercih edilmektedir. Osmanlılardan önce Bizans'ın Gürcülerden ele geçirdiğinde aynı topraklar, o zamanki Gürcistan'ın adıyla İberia Teması olarak adlandırılmıştır.

## Tarih

Osmanlıların Gürcülerden 16. yüzyılda aşama aşama ele geçirdiği topraklar, o dönemdeki Osmanlı tarihçileri tarafından Gürcistan Vilayeti (daha sonra Çıldır Eyaleti) olarak anılıyordu. Bu terim idari bir birimden çok, Gürcülerden ele geçirilen topraklar anlamı taşıyordu. Bununla birlikte Gürcülerden ele geçirilen toprakların önemli bir kısmının tahriri, 1574 ve 1595 tarihlerinde "Gürcistan Vilayeti" adı altında gerçekleştirilmiştir. Osmanlı tarihçi İbrahim Peçevi, 15 Muharrem 943 (5 Ağustos 1536) tarihli olayı şu şekilde anlatmıştır: 

Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği toprakları karşılamak üzere "Osmanlı Gürcistanı" veya "Türk Gürcistanı" terimi ilk kez Fransız doğabilimci Joseph Pitton de Tournefort (1656-1708) 18. yüzyılın başında kullanılmıştır. Tournefort, 1717 yılında basılan Fransızca *Relation d'un voyage du Levant* adlı eserinde, Gürcistan'ın Osmanlı sınırları içinde kalan kısmından "Géorgie Turque" (Türk Gürcistanı) adıyla söz etmiştir. Yazar, Erzurumda bulunduğu sırada, Tokat'a ve Tiflis'e gidecek olan kervanlar hakkında İngiliz konsolusundan bilgi aldığını, Tokat yolunun eşkıyalar yüzünden tehlikelerle dolu olduğunu, Tiflis yolunun daha güvenli olduğunu, Tokat'ta ve Türk Gürcistanı'nda buğdayın Temmuz ayında, Erzurum'da ise Eylül ayında biçildiğini yazmıştır.

*Encyclopedia Americana*’nın 1831 tarihli baskısında “Georgia” maddesinde Gürcistan, “Rus Gürcistanı” (Russian Georgia) ve “Türk Gürcistanı” (Turkish Georgia" şeklinde iki bölge olarak tanımlanmıştır. “Kartuel (*Zemo Kartli*)” şeklinde de yazılan “Türk Gürcistanı” şu şekilde tarif edilmiştir:

Bu terim, Gürcistan'nın Çarlık Rusyası tarafından işgal edilmesinin ardından, özellikle 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın hemen öncesi ve sonrasında Gürcü seçkinler arasında yaygın bir kullanım buldu. Gürcü tarihçi ve arkeolog Dimitri Bakradze, 1873 yılındaki araştırma gezisinin sonuçlarını yayımladığı *Археологическое путешествие по Гурии и Адчаре* (1878; "Guria ve Acara'da Arkeolojik Yolculuk") adlı Rusça eserinde, Osmanlı egemenliği atındaki Gürcü topraklarını "Türk Gürcistanı" (Турецкой Грузiн) şeklinde tanımlamıştır. Rusça terim bu eserin Gürcüce çevirisinde "Osmanlı Gürcistanı" (ოსმალოს საქართველო) şeklinde karşılanmıştır. Bu çeviri, söz konusu terimin Gürcü literatüründe yaygın olarak bu şekilde kullanıldığını göstermesi açısından önemlidir. Nitekim "Osmanlı Gürcistanı" (ოსმალოს საქართველო), 1870'lerde Gürcü basınında da kullanılan bir terimdir. *İveria* gazetesinde 1875 yılında yayımlanan "ოსმალოს საქართველო" (Osmanlı Gürcistanı) başlıklı yazıda, bu şekilde adlandırılan tarihsel Gürcü topraklarının Gürcistan'ın bir parçası olduğu vurgusu yapılmış, Bizans, İran ve Osmanlı Devleti'nin saldırıları karşısında, Gürcistan'ın Osmanlıların elinde bulunan kısmında (Osmanlı Gürcistanı) yaşayan halkın da ülkenin dini ve birliği için savaştığı belirtilmiştir.

1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’ndan sonra hazırlandığı belli olan ve “Gürcistan ve Güney Kafkasya Haritası” adını taşıyan Gürcüce bir haritada, Rus İmparatorluğu sınırlar içindeki kalan ve “Müslümanlaşmış Gürcistan” (გამაჰმადიანებული საქართველო) diye ifade edilen bölgede 100.000 kişinin yaşadığı not edilmiştir. 

Gürcü tarihçi ve gazeteci S. Bavreli, Rusların 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından sınırlarına kattığı tarihsel Gürcü topraklarını dolaşmış, Ardahan, Ardanuç ve Artvin bölgeleri üzerine yazdığı gazete yazılarının bir kısmında “მაჰმადიანთ საქართველოდამ” (Müslüman Gürcistan'dan) başlığını kullanmıştır. Asıl adı Solomon Aslanişvili olan yazarın gazete yazıları 2008 yılında "წერილები ოსმალოს საქართველოზე" (Osmanlı Gürcistanı Üzerine Yazılar) adı altında yayımlanmıştır. Rus ordusunda görev yapmış Gürcü general ve coğrafyacı Giorgi Kazbegi ise, 1874 yılındaTao-Klarceti ve Lazeti bölgelerine yaptığı seyahat notlarını 1875 yılında Rusça "Три месяца в Турецкой Грузии" ("Türk Gürcistanı'nda Üç Ay") başlığı altında kitaplaştırmıştır.

Osmanlı-Rus savaşının ardından Çürüksu ve Batum bölgelerinin Osmanlılar tarafından Ruslara devredilmesi sırasında bölgede bulunan Aleksandr Frenkel, 1879 yılında yayımlanan ve tanıklıklarını içeren Rusça kitabında, Osmanlıların Müslümanlaştırdığı Gürcülerden "турецкихъ грузинъ" ("Türk Gürcüleri) olarak söz etmiştir. Öte yandan, Gürcistan'ın Rusların hakim olduğu kısmında yaşayan Gürcüleri de "русскихъ грузинъ" ("Rus Gürcüleri") şeklinde adlandırmıştır. Daha geç dönemde, özellikle Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti döneminde “Osmanlı Gürcistanı” veya "Türkiye Gürcistanı" yerine “Müslüman Gürcistan” veya "İslam Gürcistanı" ("სამაჰმადიანო საქართველო" veya "სამუსლიმანო საქართველო") tabiri kullanmıştır. Nitekim bu dönemde *[[Samuslimano Sakartvelo]]* („სამუსლიმანო საქართველო“) adıyla bir gazete de yayımlanmıştır. Gürcüce ve Osmanlıca çıkan bu gazetenin Türkçe adı *İslam Gürcistanı* ("اسلام كورجستانی") idi. Osmanlı Devleti'nin yeniden ele geçirmeye çalıştığı bölgede, Gürcistan içinde kurulmak istenen  Batum merkezli özerk bölge de gazeteyle aynı adı taşıyordu.

"Osmanlı Gürcistanı" veya "Türk Gürcistanı" terimi, Birinci Dünya Savaşı'nın yol açtığı uluslararası siyasi sonuçları ve Paris Barış Konferansı'nda ele alınan siyasi sorunlarla bağlantılı olarak da gündeme gelmiştir. Kurulması öngörülen Ermenistan devletinin bir parçası olarak Lazların yaşadığı coğrafyanın talep edilmesi üzerine, Gürcü siyasetçi Grigol Veşapeli *La Géorgie turque Lasistan, Trebizonde et contree de Tchorokh* adlı bir kitap kaleme almış, daha geniş bir coğrafyayı, Trabzon Vilayeti'ni "Géorgie turque", yani "Türk Gürcistanı" saymıştır. Oysa bazen bu terim, bu vilayetin dört sancağından biri olan Lazistan Sancağı'na denk düşecek şekilde kullanılmıştır. Bir gazeteye adını da vermiş olan bu terim, Gürcü araştırmacılar tarafından günümüzde de kullanılmaktadır. Osmanlı Devleti'ne hizmet etmiş Gürcü kökenli kişilerin biyografilerinin toplandığı *Osmanlı Gürcüleri*, "Osmanlı Gürcistanı" teriminden kaynaklanmış bir isme sahiptir.

## Dinsel dönüşüm

Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği tarihsel Gürcü topraklarına "Osmanlı Gürcistanı" denmesi, Gürcistan'ın bu kısmının Osmanlı Devleti'nin sınırları içinde kalmış olmasıyla ilişkilidir. Geç dönemde "Müslüman Gürcistan" veya "İslam Gürcistanı" şeklinde adlandırılması ise, bu bölgede yaşayan Gürcülerin Osmanlı idaresince Müslümanlaştırılmasıyla bağlantılıdır.

Bir zamanlar "Samtshe-Saatabago" olarak adlandırılan Osmanlı Gürcistanı'nın, Osmanlı İmparatorluğu'na siyasi entegrasyonu, dini bir tabiiyetle beraber ilerlemiştir. Abuladze'ye göre Türklerin ilhak ettiği topraklarda yaşayan Gürcülerin İslamlaşması, Osmanlı ekonomik sisteminin bir sonucuydu zira "Bey” unvânı sadece bir Müslümana verilebilirdi. İslam hukukunda gayrimüslim biri Müslime emredemez, kılıç taşıyamaz, ata binemez, egemenlik simgeleri ibraz edemezdi.

Alman seyyah, Salomon Schweigger İstanbul'da bulunduğu 1579 yılında, Müslümanlaşan yöneticilere dair ilk örneklerden birine tanıklık yapmıştır. Bu tarihte Samtshe'yi idare eden Cakeli ailesinden Kvarkvare ve Manuçar adlı Gürcü prensler, kendi ülkelerinde kalabilme koşuluyla belli bir vergi ödemeye hazır olduklarını padişaha bildirmek üzere maiyetleriyle birlikte İstanbul'da bulunmaktaydı:
Ancak daha sonra Osmanlılara karşı mücadeleye girişmesi sebebiyle Manuçar'ın bu adımı sadece taktiksel bir hamle olarak da görülebilir. Nitekim Gürcü beylerinden Müslüman olduktan sonra tekrar eski dinlerine başka dönenler de olmuştur. Türk tarihçiler, bölgedeki İslamlaşmanın herhangi bir zorlama içermediğini iddia etmekle birlikte tımar ve zeamet olarak verilen toprakların Gürcü beylerinin Müslümanlaşmasındaki rolünü kabul etmektedir. Buna göre Müslümanlara eski yerlerinin sancak olarak verilmesi, Gürcü beylerinin Müslüman olmalarındaki en etkili faktör olarak gösterilmektedir. Halkın Müslümanlaşmasıyla ilgili kaynaklar ise başka bir manzara çizmektedir:
Foxe'nin köleleştirilen Gürcülerle ilgili aktarımını doğrulayan örneklerden bazılarının ismi günümüze ulaşmış olup tarihe Hadım Şehabettin Paşa, Gürcü Hadım Mehmed Paşa, Antimoz İverieli, Reşid Mehmed Paşa, Kör Yusuf Ziyaeddin Paşa, Mihrişah Valide Sultan, Bezmiâlem Valide Sultan isimleriyle geçmiştir. Gocha Japaridze gibi Gürcü akademisyen ve aydınları, Osmanlı ve Safevilerin, Gürcüleri “kul” olarak edinmelerinden dolayı oluşan sürekli nüfus kaybını “Gürcü ulusal trajedisi" olarak tanımlar. Köle tedariki, Osmanlılar için Batı Gürcistan'ın cazibelerinden biriydi ve Samtshe bölgesindeki Ahaltsihe şehri, bu ticaretin ana merkeziydi. Köleleştirilmek istemeyenler için İslam'a geçiş uygun bir seçenekti zira İslam hukukuna göre Müslümanların köleleştirilmesini yasaktı. Bölgenin Müslümanlaşmasının tamamlanmasında gayrimüslimlerden alınan haraç, cizye, ispenç gibi vergilerden İslam'a geçenlerin muaf olması ve İslam'a geçmek istemeyen Hristiyan nüfusun ise Gürcistan'ın iç bölgelerine göç etmesi gösterilmektedir.

Osmanlı Gürcistanı, "Rus Gürcistanı"nın aksine Türk hakimiyeti altında 16. yüzyıldan başlayarak yüzyıllar içinde büyük oranda İslamlaşmıştır. İlk olarak yönetici sınıf arasında başlayan Müslümanlaşma süreci, 18. yüzyılda halka yayılarak devam etmiş; ulaşımın zor olduğu Yusufeli, Barhal, Ardanuç ve Şavşat gibi yerleşimlerde Hristiyanlık bir süre daha varlık göstermiştir. Şavşat bölgesindeki Tbeti köyünde Tbeti Kilisesi'nin 1702 yılında camiye çevrilmiş ve kilisenin vakıfları da cami vakfına devredilmiş olması, bu bölgedeki Gürcülerin bir kısmının Hristiyanlığı bu tarihe kadar koruduğunu göstermektedir. Ağustos 1655 tarihli cizye defteri, Maçaheli bölgesindeki köylerdeki Hristiyan nüfusun varlığı da Gürcülerde Müslümanlaşma sürecinin uzun zamana yayıldığı gösteren Osmanlı kaynaklarından biridir. Bu deftere göre Akria köyünde 8 hane, Mindieti köyünde 14 hane, Hertvisi köyünde 8 hane, Eprarti köyünde 20 hane, Saputkreti köyünde 8 hane, Çhutuneti köyünde 16 hane, Çikuneti köyünde 8 hane, Tshemlana köyünde 16 hane, Acarisağmarti köyünde 12 hane, Uçheti köyünde 11 hane, Sindieti köyünde 10 hane, Rabat-i Macahel'de 14 hane Hristiyan inancını korudukları için cizye vergisi veriyordu.

Gürcülerin Müslümanlaşma sürecinin 16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar yayılmasını Gürcü tarihçi Zakaria Çiçinadze Osmanlı Devleti'nin hoşgörüsüyle değil, Gürcülerin din değiştirmeye karşı direnmesiyle açıklamıştır. Çiçinadze'nin verdiği bilgiye göre Acara, Maçaheli, Zegani ve Livana bölgeleri din değiştirmeye karşı yüz yılın aşkın bir süre mücadele etmişlerdir. Acaralıların Osmanlı Devleti'ne karşı verdiği savaşın merkezi Modi Nahe kalesiydi. Nitekim kale bu mücadele sırasında harabeye dönmüştür. 1630-1740 yılları arasında yılmadan mücadele eden halkın direnişi sonunda kırılmış, direnmiş olan kişiler de 1740 yılından itibaren İslam dinine geçmişlerdir. Bununla birlikte bazı Gürcüler 1800'lere kadar Hristiyan inancını korumuştur. Dikkat çekici bir örnek olarak Çiçinadze'nin 1891 yılında verdiği bilgiye göre, Çürüksu kazandaki Leğva köyünde iki katlı caminin yapımına öncülük etmiş olan köyün muhtarı yirmi yıl önce Müslüman olmuştu.

## Ayrıca bakınız

* Tao-Klarceti
* İberya Teması
* Gürcistan Vilayeti
* Gürcü Boğazı
* Gürcü Kolu
* İslam Gürcistanı (gazete)
* Türkiye Gürcüleri

## Kaynakça