Kırmızı Manastır

**Kırmızı Manastır**, **Kızıl Manastır** ya da **Aziz Grigori Manastırı**, Azerbaycan'ın Ağdara rayonundaki Kozlu köyünden 3&nbsp;km, Bakü'ye 1,5&nbsp;km uzaklıkta, dik kayalık bir platoda, üç tarafı dik yamaçlarla çevrili bir ormanda bulunan tarihi bir manastırdır. Kızıl Manastır, Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı tarafından yerel öneme sahip bir anıt olarak tescil edilmiştir.

## Tarihi
Kızıl Manastır yerleşkesi, epigrafik veriler açısından oldukça zengin bir envantere sahiptir. Manastır bünyesinde tespit edilen toplam on sekiz adet yazıt, farklı dönemlerde Ermeni araştırmacılar tarafından paleografik ve filolojik açılardan incelenerek bilim dünyasına kazandırılmıştır.

Yazıtlar, kilisenin ve narteks duvarlarına gömülü kitabeler (yazıt levhaları), giriş açıklıklarının üzerinde yer alan portal alınlıkları (timpanonlar) ve bağımsız ya da duvara eklemli haç taşları (haçkarlar) üzerine işlenmiştir. Bu yazıtlar, yalnızca anıtın kronolojik tarihçesini aydınlatmakla kalmamakta; aynı zamanda Yukarı Haçın prens hanedanları arasındaki diplomatik ilişkiler ile bölgenin sosyo-ekonomik ve siyasi panoramasına dair birincil derecede tarihsel belge niteliği taşımaktadır.

Anıtın inşa kitabesi 16 satırdan oluşmakta olup, dar ve uzun bir taş üzerine oyulmuş ve ana kilise binasının kuzey duvarına örülmüştür. Yazıtta şunlar yazmaktadır: *"673 yazında (MS 1224), Hasan'ın kardeşi Vakhtang'ın oğlu ben, bu kiliseyi yaptırdım ve* *Çake'de diktiğim bahçeyle birlikte, ruhumu kurtarmak için oğlum Grigor'un hizmetine verdim."*> Kilisenin güney duvarına oyulmuş ikinci bir inşa kitabesi, kilisenin farklı bir tarihte ve farklı bir emirle inşa edildiğini göstermektedir. 13 satırlık yazıtta şunlar yazmaktadır: *"708 yazında (MS 1259),* *ben, [[Amaras Manastırı|Amaras]] Piskoposu Keşiş Grigor, kutsal kardeşliğe katıldım ve kiliseyi inşa eden Vardapet'e ödeme yaptım.* *Manastırın keşişi* *Keşiş Grigores..."* Sh. Mkrtchyan, kilisenin 35 yıl sonra *"yeniden inşa edilmiş*" *olmasının*, tapınağın ciddi şekilde hasar gördüğünü veya o kadar büyük ölçüde yıkıldığını ve onu restore edenlerin "*yeniden inşa edilmiş*" ifadesini kullanmayı tercih ettiğini gösterdiğini belirtmektedir. Araştırmacıya göre, söz konusu kitabelerde zikredilen tarihlerin kronolojik tutarlılığına dair herhangi bir kuşku bulunmamaktadır. Bu durum, iki kitabenin karşılaştırılması ile kanıtlanmaktadır: İlk yazıtta Sakar'ın oğlu Grigoris, henüz kilisenin hizmetine verilirken; kronolojik olarak daha geç tarihli olan ikinci yazıtta aynı şahıs, artık manastırın bir keşişi olarak kaydedilmiştir. Bu şahıs odaklı veriler, yazıtların tarihsel gerçekliğini ve yerleşkenin idari işleyişini teyit etmektedir.

Epigrafik kaynaklarda Sakar (veya Sakr) olarak zikredilen şahsiyet, dönemin idari yapısında önemli bir mevkii bulunan Zar köyü prens hanedanının (beyliğinin) hamisi ve lideridir. Manastır arazisindeki haç taşlarından birine oyulmuş bir yazıtta hem anıtın adı (Büyük Aziz Gregory Manastırı) hem de Sakar'ın manastıra yaptığı bağışlar belirtilmektedir.

Sh. Mkrtichyan'ın değerlendirmesine göre; kitabelerde müellifin isminin yanına *[[vardapet]]* (usta/üstat) unvanının eklenmiş olması, kiliseyi inşa eden mimarın döneminin saygın ve tanınmış bir sanatçısı olduğuna işaret etmektedir. Ayrıca, yazıtlardan birinde mimara emeği karşılığında ödenen bedelin (ücretin) açıkça belirtilmesi, Orta Çağ inşa pratikleri ve sanatçı emeğinin ekonomik karşılığına dair nadir ve kıymetli bir veri sunmaktadır. S. Barkhudaryan'a göre, Kızıl Manastır'ın ana kilisesini restore eden "vardapet" 80 dehgan almıştır ki bu, "*özellikle taşra bölgesi için 13. yüzyılda büyük bir meblağdı.*"

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
*
*
*