Toplum sanatı

**Toplum sanatı**, sanatçılar ile bir topluluk veya grup arasında işbirliği yapan ve toplulukların kendi yaratıcı yeteneklerini geliştirmelerine yardımcı olan bir sanat türüdür. Bu sanat dalı, genellikle toplumsal değişim yaratma amacı taşır ve toplulukları dâhil etmek, onların seslerini duyurmak ve toplumsal sorunları sanat yoluyla tartışmak için bir araç olarak kullanılır. Toplum sanatı, bir yandan var oluşa dair estetik duyarlılığı geliştirmeyi amaçlarken yine de sadece estetik bir ürün ortaya koymakla kalmaz, aynı zamanda süreç odaklıdır ve katılımcıların deneyimlerini, öğrenmelerini ve sosyal bağlarını ön planda tutar. Bu yaklaşım, sanatı bir diyalog ve etkileşim aracı olarak konumlandırır. Buradan hareketle, daha geniş kitlelere seslenerek, kitlelerin tarihsel-toplumsal var oluşlarını belirli biçimde deneyimlemelerini sağlamayı amaçlar.

## Tarihçe

Toplum sanatı, 1960'ların sonlarından itibaren toplumsal adalet ve aktivizmle bağlantılı olarak gelişmeye başlamıştır. Özellikle sivil haklar hareketleri ve toplumsal değişim talepleriyle birlikte, sanatın sadece galerilerde veya müzelerde sergilenen bir nesne olmaktan çıkıp, kamusal alanda ve topluluklarla doğrudan etkileşim içinde bir araç olarak kullanılması fikri güçlenmiştir. Amaç toplumsal kesimleri belirli şekillerde eyleyecek şekilde celp etmektir. Bu dönemde, sanatın elitist algısından uzaklaşılarak daha kapsayıcı ve demokratik bir pratik haline gelmesi hedeflenmiştir. 1970'ler ve 1980'lerde, özellikle kentsel dönüşüm ve ekonomik eşitsizliklerin arttığı dönemlerde, topluluk sanatı projeleri yoksul veya marjinalize edilmiş toplulukların güçlenmesi ve seslerini duyurması için önemli bir platform sağlamıştır. Günümüzde ise, dijital araçların da entegrasyonuyla topluluk sanatı daha geniş kitlelere ulaşmakta ve farklı coğrafyalardaki toplulukları bir araya getirmektedir.

## Temel Özellikler

Katılım; Toplum sanatının en temel özelliği, sanat eserinin yaratım sürecine topluluk üyelerinin aktif olarak dâhil edilmesidir. Sanatçı, bir "kolaylaştırıcı" veya "rehber" rolü üstlenerek topluluğun fikirlerini, deneyimlerini ve becerilerini sanatsal ifadeye dönüştürmelerine yardımcı olur. Bu katılım, projenin başından sonuna kadar devam edebilir ve katılımcıların sahiplenme duygusunu artırır.
Toplumsal Hedefler; Toplum sanatı projeleri genellikle belirli toplumsal sorunlara dikkat çekmeyi, farkındalık yaratmayı veya toplumsal değişimi teşvik etmeyi amaçlar. Bu, çevresel sürdürülebilirlikten, insan haklarına, göçmen entegrasyonundan, cinsiyet eşitliğine kadar geniş bir yelpazeyi kapsayabilir. Sanat, bu hedeflere ulaşmak için bir dolayım işlevi görevi görür.
Halkın Erişimi; Geleneksel sanatın aksine, toplum sanatı genellikle kamusal alanlarda veya topluluk merkezlerinde gerçekleşir. Bu, sanatın daha geniş kitlelere ulaşmasını sağlar ve sanatın erişilebilirliğini artırır. Sergiler, performanslar veya enstalasyonlar halka açık mekanlarda düzenlenerek topluluk üyelerinin ve genel kamuoyunun projelerle etkileşime girmesi teşvik edilir. Bu anlamda bir form olarak sosyal medya katılım sürecini genişletmiştir.
Yaratıcılık ve İfade; Toplum sanatı, katılımcıların kendi yaratıcı yeteneklerini keşfetmelerine ve kendilerini özgürce ifade etmelerine olanak tanır. Sanatsal üretim süreci, katılımcıların problem çözme becerilerini, eleştirel düşünme yeteneklerini ve iletişim becerilerini geliştirmelerine yardımcı olabilir. 

## Örnekler ve Uygulamalar

Mural (Duvar Resimleri): Özellikle kentsel alanlarda, toplulukların hikayelerini, tarihini veya geleceğe dair umutlarını yansıtan büyük ölçekli duvar resimleri, topluluk kimliğini güçlendiren ve kamusal estetiği zenginleştiren önemli bir toplum sanatı biçimidir. Genellikle, yerel halkla atölye çalışmaları yapılarak tasarlanır ve boyanır.

Performans Sanatı: Toplumsal konuları ele alan ve genellikle interaktif ögeler içeren performanslar, izleyicileri düşündürmeyi ve harekete geçirmeyi hedefler. Topluluk üyeleri, oyunculuk, dans, müzik veya sözlü anlatım yoluyla kendi hikayelerini ve deneyimlerini sahneleyebilirler. Bu performanslar, bazen belirli bir amaca yönelik farkındalık kampanyalarının bir parçası olarak da düzenlenebilir.

Toplum Tiyatrosu: Toplum tiyatrosu, belirli bir topluluğun üyeleri tarafından oluşturulan ve genellikle onların yaşam deneyimlerinden ilham alan tiyatro eserlerini içerir. Bu tür tiyatro, toplumsal sorunları dramatize ederek diyalog başlatmayı ve çözüm yolları aramayı teşvik eder. Forum tiyatrosu gibi teknikler, seyircilerin de oyuna müdahil olmasına olanak tanır.

Örgü ve Tekstil Sanatı Projeleri; Özellikle kadınların yoğun katılımıyla gerçekleşen bu projeler, topluluk üyelerinin bir araya gelerek ortak bir eser yaratmasını sağlar. Bu eserler, genellikle kamusal alanlara yerleştirilerek veya sergilenerek toplumsal mesajlar iletebilir (örneğin, "yarn bombing" - ip bombardımanı).

Hikaye Anlatıcılığı ve Sözlü Tarih Projeleri; Topluluk üyelerinin bireysel veya kolektif hikayelerini kaydetme, düzenleme ve paylaşma üzerine kurulu projelerdir. Bu, genellikle yazılı metinler, ses kayıtları veya video belgeseller şeklinde olabilir ve topluluğun belleğini korumaya ve aktarmaya yardımcı olur.

## Toplum Sanatının Amaçları

Toplum sanatının temel amacı, sanat yoluyla toplumsal farkındalık yaratmak ve toplulukları güçlendirmektir. Bu, aşağıdaki spesifik amaçları içerebilir:

* Sesleri Duyurmak; Marjinalize edilmiş veya sesi duyulmayan topluluklara kendi hikayelerini ve perspektiflerini ifade etme fırsatı sunmak.
* Toplumsal Bağları Güçlendirmek; Ortak bir yaratıcı süreç etrafında insanları bir araya getirerek topluluk içindeki dayanışmayı ve işbirliğini artırmak.
* Farkındalık Yaratmak; Çevresel, sosyal veya siyasi konular hakkında kamuoyunda farkındalık oluşturmak ve diyalog başlatmak.
* Bireyleri toplumcu sanat çerçevesinde tanımlanan tarihsel-toplumsal ihtiyaçlar doğrultusunda eylemek üzere yapılandırmak.
* Bireysel ve Kolektif Güçlenme; Katılımcıların özgüvenlerini artırmak, yeni beceriler edinmelerini sağlamak ve kendi çevrelerini etkileme kapasitelerini geliştirmek.
* Kültürel Kimliği Kutlamak; Toplulukların kültürel miraslarını, geleneklerini ve kimliklerini sanat aracılığıyla kutlamak ve gelecek nesillere aktarmak.
* Çatışma Çözümü ve Diyalog; Farklı gruplar arasında anlayışı ve empatiyi teşvik ederek toplumsal uyumu artırmak.

## Eleştiriler ve Zorluklar

Toplum sanatı bazen sanatın "kalitesi" üzerine tartışmalara yol açabilir. Bazı eleştirmenler, estetik değerden çok toplumsal faydaya odaklanıldığı için sanatsal inceliğin göz ardı edildiğini savunurken diğerleri ise bu tür bir sanatın geleneksel sanat kurumlarının dışında kalarak kendi değer sistemini oluşturduğunu belirtir.

Diğer zorluklar şunları içerebilir:

* Finansman ve Sürdürülebilirlik; Toplum sanatı projeleri genellikle bağışlara ve hibe programlarına bağımlıdır, bu da projelerin uzun vadeli sürdürülebilirliğini zorlaştırabilir.
* Sanatçı Rolü; Sanatçının hem bir kolaylaştırıcı hem de bir sanatçı olarak çift rolü arasında denge kurması zor olabilir.
* Beklentileri Yönetme; Topluluk üyelerinin ve fon sağlayıcıların projedeki beklentilerini yönetmek ve ortaya çıkan sonuçların herkesin beklentilerini karşılamasını sağlamak karmaşık olabilir.
* Etkiyi Ölçme; Toplum sanatının sosyal etkilerini nicel olarak ölçmek zor olabilir, bu da projelerin değerini ve başarısını göstermeyi zorlaştırabilir.
* Toplumsal Eşitsizliklerin Yeniden Üretimi; Projelerin tasarlanmasında dikkatli olunmadığında, var olan toplumsal eşitsizlikleri farkında olmadan yeniden üretebilme riski de bulunmaktadır.

## Kaynakça
* İngilizce Vikipedi
* Lacy, Suzanne. *Mapping the Terrain: New Genre Public Art*. Bay Press, 1995.
* Kester, Grant H. *Conversation Pieces: Community and Communication in Modern Art*. University of California Press, 2004.
* Helguera, Pablo. *Education for Socially Engaged Art*. Jorge Pinto Books, 2011.