Kampüs kooperatifi

**Kampüs kooperatifi** (**üniversite kooperatifi** veya **öğrenci kooperatifi** olarak da bilinir), bir üniversite veya yükseköğretim kurumu bünyesinde ya da bağlantılı olarak faaliyet gösteren, üyeleri tarafından sahiplenilip demokratik biçimde yönetilen kooperatif girişimdir. Üyeler genellikle öğrenci, akademisyen ve idari personelden oluşmaktadır. Kampüs kooperatifleri; tüketim kooperatifleri (kitapçılar, gıda mağazaları), konut kooperatifleri, kredi birlikleri, işçi kooperatifleri ve çok amaçlı hizmet kooperatifleri gibi çeşitli biçimlerde kurulabilmektedir.

Kampüs kooperatifçiliği hareketi, 1882'de Harvard Kooperatif Birliği'nin kuruluşundan günümüze kadar bir asrı aşan bir geçmişe sahiptir. Japonya'daki **Üniversite Kooperatifleri Ulusal Federasyonu** (NFUCA), 200'ün üzerinde üye kooperatif ve 1,5 milyonu aşkın bireysel üyesiyle dünyanın en büyük üniversite kooperatifleri sistemidir.

## Tarihçe

### Kuruluş dönemi (1880'ler–1910'lar)
Bilinen ilk kampüs kooperatifleri, ABD'de kurulan **kitapçı kooperatifleri**dir:

* **[[Harvard Kooperatif Birliği]]** (Harvard Cooperative Society), 1882'de Harvard Square'daki tüccarların kitap, odun ve diğer ihtiyaç maddelerine fahiş fiyat biçtiğini düşünen öğrenciler tarafından kurulmuştur. 2 dolarlık üyelik aidatı ve maliyetin %5 üzeri fiyatlandırmayla çalışan kooperatif, ABD'nin en eski kolej kooperatifidir.
* **Teksas Üniversitesi Kooperatif Birliği** (University Co-operative Society), 1896'da Teksas Üniversitesi'nde Profesör William J. Battle tarafından Harvard modeli örnek alınarak kurulmuştur.
* **Ontario Tarım Fakültesi Öğrenci Kooperatifi** (şimdiki Guelph Kampüs Kooperatifi), 26 Kasım 1913'te kurulmuş olup Kanada'nın kesintisiz olarak faaliyet gösteren en eski öğrenci kooperatifidir.

### Büyük Buhran dönemi (1930'lar)
Büyük Buhran, uygun fiyatlı gıda ve barınma arayışıyla öğrenci kooperatiflerinin hızla çoğalmasına yol açmıştır:

* 1933'te Berkeley Üniversitesi'nde 14 öğrenci tarafından kurulan **Kaliforniya Üniversitesi Öğrenci Kooperatif Birliği** (bugünkü Berkeley Öğrenci Kooperatifi), 48 öğrencilik bir evden başlayarak ABD'nin en büyük öğrenci konut kooperatiflerinden birine dönüşmüştür; günümüzde 20 mülkte 1.300'ün üzerinde öğrenciyi barındırmaktadır.
* 1936'da Toronto'da kurulan **Campus Co-operative Residence Inc.**, Kanada'nın en eski öğrenci konut kooperatifi olmuştur.

### Savaş sonrası kurumsallaşma (1940'lar–1960'lar)
* 1947'de Japonya'da üniversite kooperatifçiliği hareketi yeniden örgütlenmeye başlamış ve 1958'de 35 üniversiteden kooperatiflerin katılımıyla **NFUCA** resmen kurulmuştur.
* 1964'te Ontario, Kanada'da kurulan **[[Waterloo Kooperatif Yurdu]]** (WCRI), Kuzey Amerika'da öğrenciler tarafından inşa edilip sahiplenilen ve işletilen ilk yurt olan Dag Hammarskjöld Yurdu'nu hayata geçirmiştir. WCRI, 1.300'ün üzerinde sakiniyle Kuzey Amerika'nın en büyük öğrenci kooperatifidir.
* 1968'de **[[North American Students of Cooperation|NASCO]]** (Kuzey Amerika Öğrenci Kooperatifçiliği), Chicago'daki bir konferansta kıta çapında bir öğrenci kooperatifleri federasyonu olarak kurulmuştur.

### Günümüz gelişmeleri (2000'ler–)
* 2009–2010'da İstanbul'da Boğaziçi Üniversitesi'nde **[[BÜKOOP]]** (Boğaziçi Mensupları Tüketim Kooperatifi), küçük ölçekli üreticilerle üniversite mensuplarını buluşturan gönüllü tabanlı bir tüketim kooperatifi olarak kurulmuştur.
* 2014'te İngiltere'de **[[Edinburgh Öğrenci Konut Kooperatifi]]** (Edinburgh Student Housing Co-operative), 106 üyeyle Birleşik Krallık'ın en büyük öğrenci konut kooperatifi olarak açılmıştır.
* 2020'de Ankara'daki OSTİM Teknik Üniversitesi'nde **OSCOOP**, Türkiye'de bir kampüs içinde tescil edilen ilk öğrenci kooperatifi olmuştur.

## Türleri

### Kitapçı ve tüketim kooperatifleri
En eski kampüs kooperatifi türüdür. Ders kitapları, kırtasiye ve diğer ihtiyaç maddelerini maliyetine veya maliyete yakın fiyatlarla satarlar. Örnekler: Harvard Kooperatif Birliği (1882), Teksas Üniversitesi Kooperatifi (1896) ve Guelph Kampüs Kooperatifi (1913).

### Konut kooperatifleri
Özellikle Kuzey Amerika ve Birleşik Krallık'ta yaygın olan öğrenci konut kooperatiflerinde üyeler, piyasa fiyatlarının genellikle %50'ye varan oranda altında kira ödeyerek haftalık iş vardiyalarına (yemek pişirme, temizlik, bakım, yönetim) katkıda bulunurlar. "Grup sermayesi" modeline göre örgütlenir; üyeler bireysel birimler yerine kooperatif paylarına sahiptir.

### Gıda kooperatifleri
Kampüs gıda kooperatifleri, küçük alım gruplarından tam donanımlı perakende mağazalara kadar uzanmaktadır. Genellikle organik, yerel ve adil ticaret ürünlerini maliyetine veya maliyete yakın fiyatlarla sunarlar. BÜKOOP, Türkiye genelindeki küçük ölçekli tarım kooperatifleri ve üreticilerden doğrudan temin ettiği ürünleri %13-16 marjla satmaktadır.

### Kredi birlikleri
Bazı kampüslerde öğrenci topluluklarına hizmet veren kredi birlikleri faaliyet göstermektedir. 1983'te kurulan **Georgetown Üniversitesi Mezun ve Öğrenci Federal Kredi Birliği**, ABD'deki tamamen öğrenci tarafından işletilen en büyük kredi birliğidir.

### İşçi kooperatifleri ve öğrenci girişimleri
Bazı kampüs kooperatifleri, öğrenci-çalışanların girişimi kolektif olarak sahiplenip yönettiği işçi kooperatifleri olarak örgütlenmektedir. Türkiye'de OSTİM Teknik Üniversitesi'ndeki OSCOOP (2020) danışmanlık ve web geliştirme hizmetleri sunarken, Marmara Üniversitesi'ndeki Lonca Çeviri ve Yerelleştirme Kooperatifi (2021) çeviri hizmetleri vermektedir.

### Kooperatif üniversiteler
Bazı üniversiteler doğrudan kooperatif olarak yapılanmıştır. İspanya Bask Ülkesi'ndeki **[[Mondragon Üniversitesi]]** (1997), Mondragon Kooperatifi'nin bir parçası olarak personel, öğrenci ve dış paydaşların eşit temsilini sağlayan bir Genel Kurul tarafından yönetilmektedir.

## Ülkelere göre

### Japonya
Japonya, dünyanın en kapsamlı üniversite kooperatifleri sistemine sahiptir. 1958'de kurulan **NFUCA**, 200'ün üzerinde üye kooperatif ve 1,5 milyonu aşkın bireysel üyeyi —tüm Japon üniversite öğrencilerinin yaklaşık %40'ını— kapsamaktadır. Japon üniversite kooperatifleri çok yönlüdür; bir kampüste aynı anda kitapçı, yemekhane, market, seyahat acentesi, konut danışmanlığı ve karşılıklı yardım sigortası hizmetleri sunabilirler. NFUCA'nın toplam yıllık cirosu yaklaşık 130,8 milyar yen (c. 870 milyon ABD doları) düzeyindedir.

### Güney Kore
2011'de kurulan **Kore Üniversite Kooperatifleri Federasyonu** (KFUC), 34 üye kooperatif ve yaklaşık 144.000 bireysel üyeden oluşmaktadır. Güney Kore'deki ilk üniversite kooperatifi 1989'da kurulmuştur.

### Endonezya
**Koperasi Mahasiswa** (öğrenci kooperatifleri), Endonezya üniversitelerinde köklü bir kurumdur. Örnekler: Endonezya Eğitim Üniversitesi'ndeki Kopma Bumi Siliwangi (1975) ve Gadjah Mada Üniversitesi'ndeki Kopma UGM (1982). Genellikle market, kargo ve benzeri hizmetler sunan çok amaçlı kooperatiflerdir.

### Türkiye
Türkiye'deki kampüs kooperatifçiliği hareketinin öncüsü, 2009 yılı sonunda tescil edilen ve 2010'da faaliyete geçen **[[BÜKOOP]]** (Boğaziçi Mensupları Tüketim Kooperatifi) kooperatifidir. Yedi kurucu üyeyle —dört akademisyen ve üç idari personelle— kurulan BÜKOOP, Kuzey Kampüs'teki 40 metrekarelik "Baraka" mekânında tamamen gönüllü emekle çalışmaktadır. Yaklaşık 200 kayıtlı üyesi ve 400-500 düzenli müşterisi bulunan kooperatif, Türkiye genelindeki yaklaşık 20 tarım kooperatifi ve küçük üreticiden doğrudan temin ettiği ürünleri maliyet artı %13-16 marjla sunmaktadır. Pahalı organik sertifikasyon yerine **[[Katılımcı Güvence Sistemi]]** uygulanmaktadır.

BÜKOOP; Kadıköy, Beşiktaş, Yerdeniz ve Yeryüzü kooperatifleri başta olmak üzere İstanbul'da mahalle kooperatiflerinin kurulmasına ilham kaynağı olmuştur.

2020'de OSTİM Teknik Üniversitesi'nde kurulan **OSCOOP**, bir kampüs içinde tescil edilen ilk Türk öğrenci kooperatifidir. Marmara Üniversitesi'ndeki **Lonca Çeviri ve Yerelleştirme Kooperatifi** (2021) çeviri alanında işçi kooperatifi olarak faaliyet gösterirken, İzmir merkezli **Genç İşi Kooperatif** (2015) genç kooperatif girişimlerini destekleyen bir sosyal kooperatif olarak çalışmaktadır.

Türkiye'de kampüs kooperatifleri, 1969 tarihli 1163 sayılı Kooperatifler Kanunu'nun yarattığı özgül engellerle karşı karşıyadır: öğrenci kooperatiflerine özgü yasal statü bulunmaması, yönetim kurulu üyelerinin yüksek mali ve hukuki sorumluluğu ve devlet yurtlarındaki ticari faaliyet yasakları. Türkiye hükûmeti, 2025–2029 Ulusal Kooperatif Stratejisi'ne "Kampüs Kooperatifçiliği"ni dahil ederek Yükseköğretim Kurulu (YÖK) işbirliğiyle 74 üniversitede bilgilendirme oturumları düzenlemiştir.

### Birleşik Krallık
**[[Students for Cooperation]]** (Kooperatifçilik İçin Öğrenciler), Britanya genelinde 24 gıda kooperatifi, 4 konut kooperatifi ve diğer türleri kapsayan 30'un üzerinde öğrenci kooperatifini bir araya getiren ikincil bir kooperatiftir.

## Çatı kuruluşları

## Yönetim ve ilkeler
Kampüs kooperatifleri genel olarak Uluslararası Kooperatifler Birliği tarafından benimsenen Rochdale İlkeleri'ne uygun biçimde faaliyet gösterir:

# **Gönüllü ve açık üyelik** — genellikle nominal bir aidat ödeyerek herhangi bir öğrenci, akademisyen veya personel üye olabilir
# **Demokratik üye denetimi** — bir üye, bir oy; kararlar genel kurullarda veya seçilmiş yönetim kurullarında alınır
# **Üyelerin ekonomik katılımı** — üyeler aidat, sermaye payı veya iş vardiyalarıyla hakkaniyetli biçimde katkıda bulunur
# **Özerklik ve bağımsızlık** — çoğu kampüs kooperatifi ev sahibi üniversiteden hukuken bağımsızdır
# **Eğitim, öğretim ve bilgilendirme** — birçok kooperatif, kooperatifçilik eğitimini temel misyonları arasında sayar
# **Kooperatifler arası işbirliği** — NASCO, NFUCA ve Students for Cooperation gibi federasyonlar aracılığıyla gerçekleştirilir
# **Topluma karşı sorumluluk** — birçok kooperatif sosyal adalet, sürdürülebilirlik, gıda egemenliği ve kapsayıcılığı vurgular

## Ayrıca bakınız
* Kooperatif
* Tüketim kooperatifi
* Konut kooperatifi
* İşçi kooperatifi
* Kredi birliği
* BÜKOOP
* Tarlataban
* Gıda egemenliği
* Rochdale İlkeleri
* Uluslararası Kooperatifler Birliği

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* 
* 

## Dış bağlantılar
* North American Students of Cooperation
* National Federation of University Co-operative Associations (Japonya)
* Korea Federation of University Cooperatives (Güney Kore)
* Students for Cooperation (Birleşik Krallık)
* CoFED — Cooperative Food Empowerment Directive