Manisa Muharebesi

## Manisa Muharebesi

Manisa Muharebesi, Osmanlı İmparatorluğu'nda Celâlî isyanları çerçevesinde ortaya çıkan Cennetoğlu Ayaklanması sırasında, Aralık 1624'te Manisa Ovası'nda Osmanlı kuvvetleri ile Birgili Cennetoğlu'nun liderliğindeki isyancı kuvvetler arasında gerçekleşen bir meydan savaşıdır. Muharebe, Osmanlı İmparatorluğu'nun Batı Anadolu'daki merkezi idaresini tehdit eden bu isyanın bastırılması açısından dönemin geleneksel damgası vuruldu . 

## Arka plan

# yüzyılın sonları ile 17. yüzyılın başlarında Anadolu'da yaygınlaşan Celâlî isyanları, ağırlaşan vergi yükleri, tımar düzenindeki bozulma, saray ve taşra idaresindeki rüşvet, iltimas ve keyfî uygulamaları gibi, pek çok sancakta otoriter durumları doğurmuştur. Bu şekilde, özellikle Batı Anadolu'da, tımarlı sipahiler ile yerel eşraf arasında gerilimler artıyor, köylü halk da hem devlet görevlilerinin hem de yerel güç odaklarının baskısından şikayetlerinden hâle geldi. 

Balıkesir bölgesinde tımarlı bir sipahi olan Cennetoğlu, bu sosyal ve ekonomik özgürlüksüzlükten yararlanarak, sancakbeyi, kethüda ve çeşitli ağaların halka zulmettiğini, kendisi ise bu acıları ortadan kaldıracağını işaret edip varlığını hatırı sayılır bir destek toplamıştır. Zaman zaman katılan diğer tımar sahipleri, sekban ve sarıca gruplar, işsiz leventler ve sınıfsız köylülerle birlikte, bölgesel egemenliğini doğrudan hedef alan bir isyan hareketine dönüşmüştür.  

Osmanlı merkezi idaresi, daha önce farklı Celâlî tavsiyelerine karşı uygulanan yöntemleri sürdürerek, önce nasihat, af ve görev teklifleriyle Cennetoğlu'nu kazanmayı denemiş, bunda başarılı bir şekilde olamayınca isyanı bastırmak yüksek rütbeli bir serdar görevlendirme yöntemlerini uygulatır .

​

## Muharebe öncesi gelişmeler
Cennetoğlu'nun isyanı, Balıkesir ve kır ve kasabalarda vergi genişlemesinin aksamasına, tımar gelirlerinin kesintiye uğramasına ve bölgesel ticaret yollarının güvenliğinin kurallarına yol açmıştır. İsyancıların zaman zaman yerel destek hedef alan saldırıları, saray nezdinde de tedirginlik yaratmış; Özellikle Manisa ve kömür sancaklarının yaşam netliği hâline gelmiştir .

Bu birlikte, Sadaret Kethüdası sıfatıyla serdarlığa taşınan Vezir Kanlı Mehmed Paşa, isyanın bastırılmasıyla görevlendirilmiş, bölgede bulunan kuvvetlerle birlikte yeniçeriler, kapıkulu süvarileri ve gönüllü yerel unsurlardan oluşan 15–20.000 kişilik bir Osmanlı ordusu toplanmıştı. Serdarın yanında, Batı Anadolu'da Celâlî hareketlerine karşı yürütülen önceki harekâtlarda da deneyim sahibi Dişlenk Hüseyin Paşa gibi komutanlar yer almıştır .​

Cennetoğlu ise Balıkesir, Manisa ve civarından toplanmış, yaklaşık 8–10.000 civarında olduğu tahmin edilen isyancı güçlerle harekete geçirilen gemi; Yer başarılarının elde edilmesi durumunda de düzenli orduyla açık sahada karşılaşmaktan mümkün olan kaçınmaya çalışmıştır. Buna rağmen giderek genişleyen takip baskısı ve sorunlar nedeniyle nihayet Manisa Ovası'nda Osmanlı kuvvetleriyle açıktan çatışmaya mecbur kaldık .

## Muharebenin seyri
Aralık 1624'te Manisa Ovası'nda karşı karşıya gelen iki kuvvet arasında yapılan muharebede, Osmanlı ordusunun düzenli yapısı, topları ve disiplinli piyade birlikleri toplanmıştı. İsyancıların önemli bir kısmını teşkil eden sekban ve leventler, ilk kavgayı göğüslemekle birlikte, özellikle kanatlara yapılan süvari baskıları karşı düzenlerini koruyamamış, kısa sürede geri çekilmeye zorlanmışlardır.​

Osmanlı'da, muharebe sırasında serdar Kanlı Mehmed Paşa'nın merkez kuvvetleri eski, savaşçı birlikleri isyancının hücum hatlarını dağıtacak şekilde konuşlandırıldığı, Dişlenk Hüseyin Paşa komutasındaki süvari birliklerinin ise kanatlardan manevra yaparak isyancı hattını yardıma çabalaması aktarılır. Çatışma günün boyu sürmüş, akşam saatlerine yönelik isyancı saflarda çözülme başladı; Cennetoğlu'nun bizzat içerdiği çekirdek birlikler bile geri çekilmek zorunda kalır. Osmanlı'da, muharebe sırasında serdar Kanlı Mehmed Paşa'nın merkez kuvvetleri eski, savaşçı birlikleri isyancının hücum hatlarını dağıtacak şekilde konuşlandırıldığı, Dişlenk Hüseyin Paşa komutasındaki süvari birliklerinin ise kanatlardan manevra yaparak isyancı hattını yardıma çabalaması aktarılır. Çatışma günün boyu sürmüş, akşam saatlerine yönelik isyancı saflarda çözülme başladı; Cennetoğlu'nun bizzat içerdiği çekirdek birlikler bile geri çekilmek zorunda kalır.

​Muharebe, Osmanlının kesin zaferiyle sonuçlanmış; Devlet güçlerinin kaybı görece hafif, isyancıların kayıpları ise ağır oldu. İsyancıların önemli bir kısmı savaş alanında öldürülmüş, bir esir görmüş, bir kısmı da muharebe sahasından dağlara ve civar yerleşimlere kaçmıştır.​

## Takip harekâtı ve Cennetoğlu'nun akıbeti
Manisa Ovası'ndaki yenilginin ardından Osmanlı kuvvetleri, Cennetoğlu ve sağ kalan yandaşlarının toparlanmasına fırsat vermek amacıyla sistemli bir takip harekâtına girişmiştir. Bu takip sırasında isyancı gruplar, küçük birlikler hâlinde dağılmış, bazıları yerel halk arasında saklanmaya çalışılmış, bazıları da iç bölgelerde doğru çekilmiştir.​

Takip, Denizli yönüne kadar sürdürülmüş; nihayet Cennetoğlu (kaynaklarda kimi zaman Cennetkarıoğlu veya benzer dayanıklılık anlanır) yakalanarak Birgi'ye dönüştü. Burada Celâlî devletine karşı uygulanan klasik siyaset çerçevesi idam edilmiş ve isyanın sembolik lideri ortadan kaldırılmıştır. İsyana katılan pek çok önde gelen taraftar da çeşitli merkezlerde yargılandı ve büyük bir kısmı idam edildi.​

Bu sert kesim, kısa vadeli bölgedeki devlet istikrarının yeniden tesis edilmesi sağlanmıştı, ancak uzun süreli Celâlî hareketlerinin temel sosyo-ekonomik nedenlerinin ortadan kalkması söz konusu değildi. Nitekim 17. yüzyıl boyunca farklı bileşenler, benzer nitelikte yerel isyanlar ve eşkıyalık hareketleri devam etmiştir .​

## Muharebenin önemi ve sonuçları
Manisa Muharebesi, Cennetoğlu Ayaklanması'nın dönüm noktası ve fiili sona erme aşaması olarak kullanıldı. Muharebe sonrasında isyancı bir güç ortaya çıkmış, kalan unsurlar ya dağılarak küçük mesafelerde eşkıyalık hareketlerine dönüşmüş ya da ayrılmak zorunda kalmak zorunda kalıyor .

Sonuç olarak, Manisa ve çevresinde tımarlı sipahilerin, sancakbeylerinin ve diğer taşra desteğinin devletin bağlılığını yeniden pekiştirmiş, vergi ve güvenlik düzeninin belli ölçüde yeniden kurulmasını sağlamıştır. Ayrıca Osmanlı yönetimi için Batı Anadolu'daki önemli bir şehir olan Manisa'nın, Celâlî isyanlarının şiddetli bir tehdit altında kalması, merkezî otoritenin bu bölgedeki siyasetinde zaman zaman içerdiğine maruz kalmasının da gerekçesi olmuştur .

Manisa Muharebesi, Celâlî isyanları kronolojisinde bir cephe muharebesi örneği olarak, düzenli bir düzenli orduyu sahaya sürerek bir isyan planının açıklandığı vakalardan biri kabul edilir. Bu kapsamda, aynı dönemde Anadolu'nun farklı bölgelerinde görülen diğer Celâlî hareketleriyle birlikte değerlendirildiğinde, 17. yüzyıl başlarında Osmanlı taşra düzeninin karşı karşıya kaldığı kalıcılık ve merkezî otoritenin bunlara karşılık askerî tepkilerin tipik bir örneği sunulur.

## Kaynakça