Atçalı Kel Mehmed Ayaklanması

**Atçalı Kel Mehmet Efe Ayaklanması** veya **Aydın İhtilali**, 1829 yılında Atçalı Kel Mehmet Efe önderliğinde başlatılan, halk temelli bir ihtilaldir.

## Arka Planı

Atçalı Kel Mehmed Efe, 1780 civarında Batı Anadolu’da doğmuştur. Babasının ölümüyle yetim kalan Mehmet, annesiyle birlikte Arpazlı ve Atçalı beylerin çiftliklerinde ağır işlerde ırgatlık yapmıştır. Küçük yaşlardan itibaren yaşadığı yoksulluk ve sosyal adaletsizlikler, onun toplumsal eşitsizlikleri gözlemlemesine yol açmıştır. Genç yaşta aşık olduğu Fatma’ya kavuşamaması ve çevresindeki zenginler ile kötü yöneticilere karşı duyduğu aşağılık duygusu, onun başkaldırı eğilimini güçlendirmiştir. Bu koşullar, Atçalı Kel Mehmed’in ileride bölgesel bir lider olarak öne çıkmasını hazırlamıştır.

## Ayaklanmanın nedenleri

XIX. yüzyıl Osmanlı İmparatorluğu’nda gerçekleştirilmeye çalışılan yenileşme çabaları, özellikle Batı Anadolu’da çeşitli tepkilere yol açmıştır. Aydın ve Manisa bölgeleri, uzun yıllardır Karaosmanoğulları gibi güçlü ayanlar tarafından sert bir şekilde yönetilmiş, merkezi hükümetin gönderdiği mültezimler ve voyvodalar ise halk üzerinde ağır vergi ve baskı yaratmıştır. 1826’da yeniçeri ocağının kaldırılması ve eyalet sisteminde yapılan değişiklikler, merkezi otoritenin zayıflaması ve şehirlerde güç boşluğu oluşmasına neden olmuştur. Bu ortam, halkın gözünde güvenilen bir zeybek liderin ortaya çıkmasını doğal hâle getirmiştir.

## Ayaklanma süreci

1829 yılında Atçalı Kel Mehmed, dağa çıkarak zeybek olarak hareket etmeye başlamıştır. Dağlardaki diğer eşkıyalarla mücadele ederek yöre halkının gözünde lider konumuna yükselmiş, ekonomik güç elde etmek amacıyla bazı mülkleri ele geçirmiştir. Ekim-Aralık 1829 arasında Aydın ve çevresindeki birçok kazayı yönetimi altına almış, savaş vergilerini kaldırmış, mültezimlerin topladığı fazla vergileri kesmiş ve halkın baskı ve zulümden korunmasını sağlamıştır. Bu süreçte, hareket alt sınıf halkın korunmasına, gelirlerin adil dağıtılmasına ve merkezi yönetimdeki aksaklıkların giderilmesine odaklanmıştır.

## Sonuç
Başkentte Rusya ile savaşın sürmesi nedeniyle Osmanlı yönetimi başlangıçta Atçalı Kel Mehmed Efe ayaklanmasına doğrudan müdahale etmemiştir. Ancak ayaklanmanın yayılacağını düşünen Osmanlı İmparatorluğu, Aydın sancağındaki isyanı bastırmak için harekete geçmiştir. Batıdan Sığla mütesellimi İlyasoğulları, güneyden Menteşe mütesellimi Tavaslı Osman Ağa ve kuzeyden Yetim Ahmet Ağa tarafından sıkıştırılan Atçalı Kel Mehmed, evlendiği gece Aydın’ı terk etmek zorunda kalmış, Nazilli yönüne kaçarken 1830’da yakalanıp öldürülmüştür.

## Mirası
Ayaklanma sonrası Osmanlı yönetimi, Aydın ve Manisa’ya bölgeyi tanıyan mütesellimler atayarak yönetimde düzeni yeniden sağlamıştır. Günümüzde Atçalı Kel Mehmed, Batı Anadolu zeybek geleneği ve yerel halk kahramanlığı açısından önemli bir figür olarak anılmaktadır.

## Popüler kültür
Atçalı Kel Mehmed isyanı, Murat Sertoğlu tarafından kaleme alınan Atçalı Kel Mehmet Efe adlı romanla edebiyata konu olmuştur. Eser ilk olarak 11 Haziran-10 Kasım 1962 tarihleri arasında bir gazetede tefrika edilmiş, ardından 1976’da kitap hâlinde yayımlanmıştır. Orhan Asena da 1970 yılında aynı konuyu işleyen Atçalı Kel Mehmet adlı bir tiyatro oyunu yazmıştır. İsyan, 1964 yapımı Atçalı Kel Mehmet adlı filmde de sinemaya uyarlanmış, filmde Atçalı Kel Mehmet’i Erol Taş canlandırmış, oyuncu kadrosunda ayrıca Hülya Koçyiğit ve Reha Yurdakul gibi isimler yer almıştır.

## Kaynakça