Musa bin Ukbe

**Musa bin Ukbe** (Arabic: موسى بن عقبة بن أبي عياش الأسدي المطرفي; ö. 759), Erken İslam döneminde Medine'nin ilk tarihçi, hukukçu ve hadisçilerinden birisidir. Zübeyr ailesinin azatlı kölesiydi ve Urve bin Zübeyr ile Zühri'nin öğrencisiydi. İmam Malik onun yanında eğitim görmüş ve ona büyük saygı duymuştur. Musa bin Ukbe ayrıca siyerde yer alan Peygamber'in askeri seferlerinin anlatımları olan magazî konusunda da uzmandı. 15. ila 17. yüzyıllar arasında yok olduğu düşünülen bir magazî eseri yazmıştı, kitabın üçte ikisini içeren bir el yazması 2021'de yeniden keşfedildi.

## Hayatı
Araplar'ın Esed kabilesine mensuptur. Peygamber Muhammed'in yakın sahabelerinden Zübeyir bin Avvam ailesinin kölesidir ve daha sonra azat edilmiştir (mevla). 

Musa'nın babası Ukbe bin Ebi Ayyaş el-Esedi, Zübeyr bin Avvam'ın karısı Ümmü Halid Amat bint Halid bin Sa'd bin el-As'ın azatlı kölesiydi. Ayrıca Ümmü Halid, Musa'nın tanıştığı tek kadın sahabe ve ondan doğrudan hadis rivayet eden tek sahabedir.

Musa bin Ukbe, Medine'de doğdu. Üç kardeşin en küçüğüydü; diğer kardeşleri Muhammed ve İbrahim'dir. Musa'nın doğum tarihi, biyografik eserlerin hiçbirinde açıkça belirtilmemiştir. Bununla birlikte, hicri 68 (687-688) yılında Hac ibadetini yerine getirdiği kaydedilmiştir. Buna dayanarak, yaklaşık hicri 55 (674-675) yılında doğduğu tahmin edilmektedir.

Kendisi, gençliğinde Irak'taki Rusafe'ye seyahat ettiğini ve orada şair Cerir (ö. 728) ile tanıştığını anlatmıştır. Bu tanışmada Musa, şair Cerir'e Kutayyir Azzah'in mı yoksa Adi bin Ruka'nın mı daha büyük şair olduğunu sormuştur. Cerir bu sohbet sonrasında Musa'yı hitabet yeteneği yüksek ve hoş bir insan olarak gördüğünü söylemiştir.

Musa muhtemelen Kur'an kıraatı ile de ilgilenmiştir zira daha sonra Kur'an kıraat alimleri arasında adı geçmektedir. Daha sonra Medine'deki Mescid-i Nebevi'deki ders halkalarına katıldı. Ailesi onu hacca götürdüğünde, hayatta kalan bazı sahabelerle karşılaştı. Kendisi de İbn Ömer'i (ö. 693) ve Sehl bin Sa'd'ı (ö. 710) gördüğünü anlatmıştır. Daha sonra Enes bin Malik (ö. 712) ile de tanıştı.

İki erkek kardeşi İbrahim ve Muhammed (kardeşlerin büyüğü Muhammed daha önce vefat etmiştir), onunla birlikte ilim ve rivayet alanında çalıştılar. Bu ortak çalışmaları sonucunda Mescid-i Nebevi'de kendi ders halkalarını kurdular. Vakıdi (ö. 823) onları şöyle tanımlamıştır: "Hepsi de fıkıhçı ve hadis râvisiydiler."

Künyesi ilk oğluna nispetle Ebu Muhammed'di ve oğlu da fıkıh alimidir. Kütüb-i Sitte kitaplarında ondan 202 hadis rivayet edilmiştir. Ayrıca hadisleri, daha çok el-İsmailî (ö.&thinsp;903) olarak bilinen Muhammed bin İsmail bin Mihran Nişaburî tarafından bağımsız olarak derlenmiştir, ancak bu derleme günümüze ulaşmamıştır.

Halife I. Velid'in halifeliği döneminde (hd. 705-715), Salim bin Abdullah ile birlikte Bizans İmparatorluğu'na karşı birçok askeri sefere katıldı. Ayrıca, Filistin'deki Remle'de İbn Muhayriz'den hadis işittiği de kaydedilmiştir.

### Ölümü
Çoğu alim, Musa bin Ukbe'nin ölümünün hicri 141 (758-759) yılında Medine'de gerçekleştiğini kaydetmiştir.

Halife bin Hayyat (ö. 854), iki rivayetinin birinde, ve İbn Hibban ise (ö. 884) ölümünü hicri 135 (752-753) yılının başlarına yerleştirmiştir. Ancak İbn Hibbân daha sonra görüşünü değiştirerek, ölümünün hicri 141 (758-759) yıllarında gerçekleştiği yönündeki çoğunluk görüşüne katıldı.

İbn Asakir, Nuh bin Habib'den (ö. 856) Musa bin Ukbe'nin hicri 142 (759-760) yıllarında vefat ettiğine dair rivayeti aktarmıştır. Ancak bu rivayet, Zehebi tarafından *[[şaz]]* (hatalı) olarak değerlendirilmiştir.

## Eserleri

### ''Kitabu'l Magazi''

Musa bin Ukbe, en eski sîre kitaplarından biri olan "Kitabü'l-Magazî"yi veya daha çok bilinen adıyla "Magazî Musa bin Ukba"yı yazmıştır. Bu eser, Malik bin Enes, Şafiî, Yahya bin Main, Ahmed bin Hanbel gibi ilk dönem Müslümanları tarafından övülmüş, ayrıca Beyhaki, Zehebi ve İbn Hacer Askalani gibi daha sonraki dönem Müslümanları tarafından da büyük ölçüde alıntılanmış ve ona dayanılmıştır.

Musa'nın eseri yazmasının belirtilen sebeplerinden biri, erdemden yoksun olanların erdemli insanlar olarak tasvir edilmesini engelleme niyetiydi. Rivayetlere göre Musa, Şurahbîl bin Sa'd'ın (ö. 123/740) magazi kitabında Bedir ve Uhud savaşlarına katılmamış kişilerin katılmış gibi tasvir edildiğini gördüğünde, Şurahbîl'in rivayetleri ele alış biçiminden rahatsız oldu ve magaziyle ilgili kendi rivayetlerini kaydetmeye başladı.

Musa bin Ukbe'nin megazîsi iki ana râvî aracılığıyla nakledilmiştir. Yeğeni İsmail bin İbrahim bin Ukbe ve öğrencisi Muhammed bin Fuleyh bin Süleyman el-Eslemî. Her iki aktarım da yaygınlaştı ve 12. yüzyıla gelindiğinde, her iki aktarım da İslam dünyasının en uzak bölgelerinden biri olan Endülüs'e ulaşmıştı. Alāi bin Kaykaldi (ö.761/1359)’e göre, iki rivayet yalnızca birkaç kelimenin ortografisinde farklılık gösteriyordu.

Ancak, eserin tamamı 15. yüzyıldan 17. yüzyıla kadar olan bir dönemde yok oldu.  Sahavi'yi (ö. 1497'de) Magazi'ye erişimi olan son doğrulanabilir kişi olarak tanımlar. Marsden Jones'a göre, tarihçi  (ö. 1582) de esere sahipti ancak bu iddia tartışmalıdır. Daha sonra Muhammed Tabarānī, hadis âlimi Muhammed Rudani'nin (ö. 1683) eserin rivayetinde bilinen son halkayı temsil ettiğini iddia etmiştir.

"Magāzī"nin çeşitli bölümlerinden derlenen yirmi hadisten oluşan bir bölüm, hadis âlimi Şihab Ahmed bin Farḥ el-İşbîli (ö. 1300) tarafından derlenmiştir. On sekiz hadis içeren bir el yazması kopyası, ciltli bir koleksiyonun parçası olarak Berlin Kütüphanesi'nde muhafaza edilmektedir. Bu bölüm ilk olarak oryantalist Carl Eduard Sachau tarafından 1904 yılında Almanca çevirisiyle birlikte düzenlenmiş ve yayınlanmıştır.

1992 yılında eser, Maşhur bin Hasan Āl Salman tarafından yeniden düzenlendi; ancak, rivayetçilerinden biri olan Cemal Yusuf bin Şems Muhammed bin Ömer bin Kadı Şuhbah'a (ö. 1387) yanlışlıkla atfedildi. Bu yanlış atıf daha sonraki araştırmacılar arasında yaygınlaştı.

"Magāzī"nin kısmi yeniden yazımları, özellikle 'Abdu Braimah (1968), Muhammed Bakşiş  Ebu Malik (1994) ve Husayn Muradī Nasab (2003) tarafından yapılan önceki alıntılar üzerinden gerçekleştirilmeye çalışılmıştır.

Eylül 2021'de bir el yazmasının Tunus Ulusal Kütüphanesi nde bulunmasıyla kitap yeniden keşfedildi. Bu bölüm, kıble değişikliğinden veda haccına kadar olan kısmı kapsayan kitabın yaklaşık üçte ikisini içermektedir. Eserin geri kalanı ise hâlâ kayıptır.

Kitap, 2023 yılında Fas'ın Fez şehrindeki Bashīr Bin'aṭiyyah Yayınevi tarafından ilk kez yayımlandı. Sonraki yıllarda İngilizce çevirileri de yapıldı. 2025 yılında Dar al-Arqam, kayıp bölümlerin daha önceki kaynaklardan yeniden oluşturulmuş hallerini içeren kitabı yayınladı.

## Kaynaklar