Nazino trajedisi

**Nazino** **trajedisi** (Rusça: Назинская трагедия, Roman harfleriyle: *Nazinskaya tragediya*), Mayıs 1933'te Batı Sibirya Krayı'ndaki Obi Nehri üzerinde bulunan Nazino Adası'nda yaklaşık 6.700 tutsağın toplu olarak öldürülmesi ve toplu olarak sürülmesiydi. "Özel bir yerleşim yeri" inşa etmek ve adayı ekip biçmek üzere gönderilen sürgünler, yiyecek için yalnızca yetersiz un tedarikiyle, çok az veya hiç alet olmadan ve sert Sibirya ikliminde hayatta kalmak için gerekli olan giysi veya barınağın neredeyse hiçbiri olmadan terk edildiler. Nazino Adası'ndaki koşullar hızla kötüleşti ve yaygın hastalıklara, şiddete ve yamyamlığa yol açtı. 13 hafta içinde, sürgün edilenlerin 4.000'den fazlası öldü veya kayboldu ve hayatta kalanların çoğu sağlıksızdı. Kaçmaya çalışanlar silahlı muhafızlar tarafından öldürüldü.

Olayla ilgili orijinal rapor, Sovyet propaganda çalışanı *Vasily A. Velichko* tarafından hazırlanmış ve Joseph Stalin ile Politbüro'nun diğer üyelerine iletilmiştir. Rapor, insan hakları örgütü Memorial'ın olaylardan elli yıl sonra 1988'de bir soruşturma başlatmasına kadar gizli kalmıştır. Bu trajedi, Komünist Parti'nin Eylül 1933'teki özel komisyonunun raporlarının Memorial tarafından yayınlandığı 2002 yılında popüler hale gelmiştir.

## Arka plan

Şubat 1933'te, OGPU'nun (gizli polis) başı Genrih Yagoda ve GULAG çalışma kampı sisteminin başı Matvei Berman, Sovyetler Birliği Genel Sekreteri Joseph Stalin'e, iki milyona kadar insanı Sibirya ve Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne "özel yerleşim yerlerine" yerleştirmeyi önerdi. Sürgün edilenler veya "yerleşimciler", seyrek nüfuslu bölgelerdeki bir milyon hektardan (10.000&nbsp;km² ; 2.500.000 dönüm; 3.900 mil kare) fazla bakir araziyi üretime sokacak ve iki yıl içinde kendi kendine yetebilir hale geleceklerdi. Yagoda ve Berman'ın planı, önceki üç yılda kulaksızlaştırma politikasının bir parçası olarak gerçekleşen aynı alanlara iki milyon kulak ve diğer tarım işçisini sürme deneyimine dayanıyordu. Ancak, önceki planın aksine, yeni planı desteklemek için mevcut kaynaklar Sovyetler Birliği'ndeki devam eden kıtlık nedeniyle ciddi şekilde sınırlıydı. Buna rağmen, yeni plan 11 Mart 1933'te Halk Komiserleri Konseyi tarafından onaylandı. Planın onaylanmasından kısa bir süre sonra, olası sürgünlerin sayısı bir milyona düşürüldü.

## Sürgün edilenler

Orijinal plan, Ukrayna SSC ve Aşağı Volga, Kuzey Kafkasya ve Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti'nin Merkez Kara Toprak bölgeleri gibi Sovyetler Birliği'nin batı topraklarının tarım alanlarında yaşayan çeşitli kulak, köylü ve insanları hedef alıyordu. Bunun yerine, sürgün edilenlerin çoğu Moskova, Leningrad ve diğer şehirlerden gelen ve iç pasaport alamayan insanlardı. Sovyet pasaportlandırma kampanyası, Politbüro'nun 27 Aralık 1932'de büyük şehirlerin tüm sakinlerine iç pasaport verme kararıyla başladı ve hedeflerinden biri "Moskova, Leningrad ve SSCB'nin diğer büyük kent merkezlerini üretim veya idari işlerle bağlantısı olmayan gereksiz unsurlardan, kulaklardan, suçlulardan ve diğer antisosyal ve sosyal olarak tehlikeli unsurlardan temizlemek"ti.

Sürgün edilenler öncelikle "lümpen proletarya ve toplumsal olarak zararlı unsurlar"dı, yani eski esnaf ve tacirler, kırsaldaki devam eden kıtlıktan kaçan köylüler, küçük suçlular veya idealize edilmiş işçi sınıfı yapısına uymayan herkes. Geçmişleri nedeniyle kendilerine pasaport verilmedi ve özet bir idari prosedürden sonra tutuklanıp şehirlerden sınır dışı edilebilirlerdi. Tutuklananların çoğu iki gün içinde sınır dışı edildi. Mart ve Temmuz 1933 arasında, Moskova'da yaşayan 85.937 kişi pasaportları olmadığı için tutuklanıp sınır dışı edilirken, Leningrad'da yaşayan 4.776 kişi de sınır dışı edildi. 1 Mayıs 1933'ten (Uluslararası İşçi Bayramı) önce Moskova'nın temizlenmesiyle bağlantılı olarak tutuklananlar Tomsk oblastındaki bir geçiş kampına götürüldü.

## Toplu taşıma

Yagoda ve Berman'ın önerdiği plana göre, sürgünler Tomsk, Omsk ve Açinsk'teki kamplarından geçecekti. En büyük kamp 15.000 sürgünün tutulduğu Tomsk'tu. Kampın 1 Mayıs'a kadar tamamlanması planlanmamasına rağmen 25.000'den fazla sürgün Nisan ayında geldi. Son çalışma kamplarına nehir taşımacılığı, Ob ve Tom Nehirleri'ndeki buzun dağıldığı Mayıs başına kadar kapalıydı. İlk gelenlerin çoğu elinde hiçbir belge olmayan insanlardı, iddia edilen kulaklar, diğer tarım işçileri ve güney Rusya şehirlerinden insanlardı. Bu kadar çok sürgünün gelişi, onları "aç ve bulaşıcı" olarak gören Tomsk yetkililerini paniğe sürükledi.

Batı Sibirya Krayı'nın Narymsky Bölgesi'ndeki yerel Komünist Parti başkanı Vassily Arsenievich Velichko'nun hazırladığı bir raporda, sınır dışı edilen kişilere ilişkin yirmi iki örnek verilmiştir: Kaç kişinin ve kimin (öldüğünü) söylemek zor, çünkü beyan edilen belgeler, tutuklama sırasında, gözaltı merkezlerindeki polis organları tarafından veya trenlerde el konuldu. Ancak bazıları belgelerini yanlarında getirebildiler: parti veya parti aday kartları, Komsomol kartları, pasaportlar, fabrikalardan sertifikalar, fabrika geçiş kartları, vb. ...

# Novozhilov, Vl., Moskova'dan. Kompresör işçisi, Şoför. Üç kez ikramiye kazandı. Karısı ve çocuğu Moskova'da. İşten sonra karısıyla sinemaya gitmeye hazırlanıyordu. Karısı giyinirken, sigara içmek için dışarı çıktı ve tutuklandı.
# Guseva, yaşlı bir kadın. Murom'da yaşıyor. Kocası yaşlı bir komünist, Murom tren istasyonunun baş memuru, orada yirmi üç yıldır çalışıyor. Oğlu orada çırak makinist olarak çalışıyor. Guseva, kocasına bir takım elbise ve biraz beyaz ekmek almak için Moskova'ya geldi. Belgeleri ona yardımcı olamadı.
# Zelenin Grigory. Borovsk dokuma fabrikası 'Kızıl Ekim'de bir çilingir çırağı. Tedavi çeki ile Moskova'ya gidiyordu. Tedavi çeki yakalanmasına yardımcı olamadı.
# Vynogradova, kolhoz işçisi. Moskova'daki kardeşinin yanına gidiyordu. Kardeşi milisya bölüm no.8'in şefi olarak görev yapıyordu. Treninin Moskova'ya varmasının ardından tutuklandı.
# Voikyn, Nik. Vas. 1929'dan beri KSM üyesi, Serpuhov'daki 'Kırmızı Tekstil' fabrikasının işçisi .  Üç kez ikramiye verildi. Hafta sonunda bir futbol maçına gitti. Pasaportu evde kalmıştı. Tutuklandı.
# Matveyev IM Fırın no.9'da inşaat işçisi. Aralık 1933'e kadar mevsimlik pasaportu vardı. Pasaportla yakalandı. Kendi ifadesine göre, hiç kimse en azından belgesini kontrol etmeye bile tenezzül etmedi.
"Alt sınıf" sürgünleri taşıyan bir tren konvoyu 30 Nisan'da Moskova'dan ayrıldı ve benzer bir konvoy 29 Nisan'da Leningrad'dan ayrıldı ve ikisi de 10 Mayıs'ta vardı. Yolculuk sırasında günlük yiyecek istihkakı kişi başına 300 gram ekmekti. Sürgünler arasındaki suç grupları, suçsuzları dövdü ve yiyeceklerini ve giysilerini çaldı. Tomsk'taki yetkililer kentsel sürgünlere aşina değildi ve onlardan sorun beklediklerinden, onları en ücra çalışma alanlarına göndermeye karar verdiler. Tomsk'a varmalarından iki gece sonra, içme suyu talep ettiklerinde bir kargaşa çıktı, ancak isyan atlı birlikler tarafından bastırıldı.

Kentsel sürgünlerin çoğu, daha sonra Nazino Adası'na (Rusça: остров Назино) gönderildi. Bu ada, Tomsk'un 800 kilometre kuzeyinde, Batı Sibirya'nın yalnızca az sayıda yerli Ostyak halkının yaşadığı özellikle boş bir bölgesinde bulunan Ob Nehri üzerindeki bataklık bir nehir adasıydı. Kereste taşımak için tasarlanmış dört nehir mavnası, 14 Mayıs'ta yaklaşık 5.000 sürgünle dolduruldu. Sürgünlerin yaklaşık üçte biri, "hapishaneleri boşaltmak" için gönderilen suçlulardı. Yaklaşık yarısı Moskova ve Leningrad'dan gelen sözde lümpen proleterlerdi. Çalışma kamplarından sorumlu olacak yetkililere ilk olarak 5 Mayıs'ta gönderilecekleri bildirildi. Bu yetkililer, kentsel sürgünlerle daha önce hiç çalışmamışlardı ve onları destekleyecek kaynakları veya malzemeleri yoktu. Sürgün edilenler mavnaların güverte altında tutuluyor ve görünüşe göre kişi başı günlük 200 gram ekmek erzakıyla besleniyorlardı. Yirmi ton un (kişi başı yaklaşık 4 kilogram) da taşınıyordu ancak mavnalarda başka yiyecek, pişirme gereçleri veya aletler yoktu. Tüm gözetmen personel, iki komutan ve elli muhafız yeni işe alınmıştı ve ayakkabı veya üniformaları yoktu.

## Nazino Adası

18 Mayıs öğleden sonra, mavnalar yolcularını yaklaşık 3 kilometre uzunluğunda ve 600 metre genişliğindeki Nazino Adası'na boşalttı. Karaya çıkan sürgünlerin bir listesi yoktu, ancak varışta 322 kadın ve 4.556 erkek sayıldı, ayrıca Tomsk'tan yolculuk sırasında ölenlerin 27'sinin cesedi bulundu. Sürgün edilenlerin üçte birinden fazlası varışta ayakta duramayacak kadar zayıftı. 27 Mayıs'ta yaklaşık 1.200 ek sürgün geldi. Yirmi ton un adaya bırakılıp dağıtım başladığında bir kavga çıktı ve muhafızlar sürgün edilenlere ateş açtı. Un, adanın karşısındaki kıyıya taşındı ve ertesi sabah dağıtım tekrar denendi, tekrar kavga ve muhafızların ateşiyle sonuçlandı. Daha sonra, tüm un, yaklaşık 150 kişilik tugayları için un toplayan "tuğgeneraller" aracılığıyla dağıtıldı. Tugay komutanları genellikle ayrıcalıklarını kötüye kullanan ve her şeyi kendileri yiyen suçlulardı. Başlangıçta ekmek pişirmek için fırın yoktu, bu yüzden sürgünler nehir suyuyla karıştırılmış un yediler ve bu da dizanteriye yol açtı. Bazı sürgünler kaçmak için ilkel sallar yaptılar, ancak salların çoğu battı ve adanın altındaki kıyıya yüzlerce ceset vurdu. Muhafızlar diğer kaçakları spor amaçlı hayvan avlıyormuş gibi avladılar ve öldürdüler. Ülkenin geri kalanına herhangi bir ulaşım olmaması ve taygadaki yaşamın zorluğu nedeniyle, nehri geçip muhafızlardan kaçan diğer kaçaklar ölü olarak kabul edildi. Sürgünler Nazino Adası'na vardıktan kısa bir süre sonra, Yagoda ve Berman planları Stalin tarafından reddedildi.

Nazino Adası'ndaki düzen hızla bozuldu: Şehir sakini olan nüfusun çoğunluğu, adayı uygun şekilde yaşanabilir hale getirecek olan temizleme ve yetiştirme gibi temel tarımsal uygulamalar hakkında hiçbir şey bilmiyordu. Kaynakların kıtlığı, daha zayıf yerleşimcileri terörize etmeye ve onlara hükmetmeye başlayan çetelerin oluşmasına yol açtı. İnsanlar yiyecek veya para yüzünden çıkan kavgalarda sık sık öldürülüyordu ve altın diş dolguları ve kronlar gibi değerli bir şeye sahip olanların bedenleri sıklıkla yağmalanıyordu. Sonuncular, çete üyeleri tarafından yiyecek ve sigara karşılığında kullanılıyordu. Bu arada, gardiyanlar kendi terör saltanatlarını kurdular, çetelere karşı ilgisiz olmalarına rağmen yerleşimcileri gasbediyor ve küçük suçlardan insanları idam ediyorlardı. Adanın nüfusunu izlemek için gönderilen ve korunması gereken doktorlar bile hayatlarından korkmaya başladı. Yeterli yiyecek eksikliği ve Mayıs ayı sonuna doğru artan ölüm oranı, yamyamlığın yaygınlaşmasına yol açtı ve yerleşimciler sonunda sadece beslenmek amacıyla bireyleri öldürmeye başladı. 21 Mayıs'ta, üç sağlık görevlisi yetmiş yeni ölüm saydı, beş vakada yamyamlık belirtileri gözlemlendi. Sonraki ay, gardiyanlar yaklaşık elli kişiyi yamyamlık nedeniyle tutukladı.

## Sonrası

Nazino Adası'ndaki durum nihayet Haziran ayı başlarında Sovyet yetkililerinin yerleşimi feshedip hayatta kalan 2.856 sürgünün Nazino Nehri üzerindeki daha küçük yerleşim yerlerine transfer edilmesiyle sona erdi. Sağlık nedenleriyle adadan taşınamayan 157 sürgün kaldı. Yerleşim yeri feshedilmiş olmasına rağmen, sürgünlerden birkaç yüz kişi daha nakil sırasında öldü. Nakilden sağ kurtulanlar kendilerini çok az araçla, çok az yiyecekle ve tifüs salgınıyla karşı karşıya buldular. Sürgünlerin çoğu, daha önceki tedavileri nedeniyle yeni yerleşim yerlerinde çalışmayı reddetti. Temmuz ayı başlarında, sürgün edilmeyen işgücü kullanılarak yeni yerleşim yerleri inşa edildi, ancak bunlara yalnızca 250 Nazino yerleşimcisi transfer edildi. Bunun yerine, Tomsk'tan gelen 4.200 yeni sürgün bu yerleşim yerlerine yerleştirildi. On üç haftalık bir süre zarfında, Nazino Adası'na gönderilmesi planlanan yaklaşık 6.000 sürgün yerleşimciden 1.500 ila 2.000'i açlık, soğuk, hastalık, cinayet veya kaza sonucu ölüm nedeniyle ölmüştü. 2.000 yerleşimci daha kaybolmuştu ve nerede oldukları bilinmiyordu, bu yüzden öldükleri varsayılmıştı. Ölüm sayıları, adaya nakil veya adadan nakiller sırasında ölen veya kaybolan kişileri de içermektedir.

Velichko tarafından Stalin'e gönderilen Nazino Adası'ndaki durum hakkındaki rapor, Lazar Kaganoviç tarafından Politbüro üyelerine dağıtıldı ve Novosibirsk'teki bir arşivde saklandı. 21 Mayıs 1933'te adaya 6.114 "modası geçmiş unsur" geldiği ve nehir taşımacılığı sırasında en az 27 kişinin öldüğü belirtiliyordu. Adada barınak yoktu; ilk gece kar yağdı ve dört gün boyunca yiyecek dağıtılmadı. İlk gün 295 kişi gömüldü. Velichko'nun raporunda, Tomsk'tan geldiğini hesapladığı yaklaşık 6.700 (6100 ve ek 500-600 kişi) sürgünden yalnızca 2.200 kişinin hayatta kaldığı iddia edildi. Rapor, Komünist Parti'nin olayı incelemesi için bir komisyon oluşturmasıyla sonuçlandı. Ekim ayında komisyon, Nazino Adası'ndan kurtulan yaklaşık 2.000 kişiden yarısının hasta ve yatalak olduğunu ve sadece 200 ila 300'ünün fiziksel olarak çalışabilecek durumda olduğunu tahmin etti. Adadaki yerel yetkililer ve gardiyanlar Velichko'nun raporuna itiraz etmeye çalıştılar ancak bunun yerine uyarıldılar ve on iki aydan üç yıla kadar değişen hapis cezaları aldılar.

Nazino Adası'nda meydana gelen olaylar, Sovyet sömürgeleştirme projelerindeki sorunları ortaya çıkardı ve Sovyet liderliği bunların kalitesinden ve verimliliğinden şüphe etmeye başladı. Sadece 1933'te, 367.457 bilinen izlenemeyen "özel yerleşimci" vardı ve bunlardan 151.601'i görevden alındı ve 215.856'sı yerleşim yerlerinden kayboldu. Nazino olayı, Sovyetler Birliği'ndeki büyük ölçekli yerleşim planlarının doğrudan sonunu getirdi ve gelecekteki yerleşim planları için "kentsel sınıfsız unsurlardan" ve suç geçmişinden sürgün edilenlerin kullanılmasının sonunu getirdi.

## Yeniden keşif

1933 sonlarındaki ilk soruşturmalardan sonra, Nazino Adası'ndaki olaylar kamuoyuna açıklanmaması nedeniyle unutuldu; sadece az sayıda kurtulan, hükûmet yetkilisi ve görgü tanığı bunların gerçekleştiğini biliyordu. 1988'de, Sovyetler Birliği'nde *[[glasnost]]* politikası sırasında, olayın ayrıntıları ilk olarak insan hakları grubu Memorial'ın çabalarıyla kamuoyuna açıklandı. 1989'da bir görgü tanığı Memorial'a şunları bildirdi: Kaçmaya çalışıyorlardı. Bize, "Demiryolu nerede?" diye sordular. Daha önce hiç demir yolu görmemiştik. "Moskova nerede? Leningrad nerede?" diye sordular. Yanlış insanlara soruyorlardı: Bu yerleri hiç duymamıştık. Biz Ostyak'ız. İnsanlar açlıktan kaçıyordu. Onlara bir avuç un verdiler. Bunu suyla karıştırıp içtiler ve hemen ishal oldular. Gördüğümüz şeyler! İnsanlar her yerde ölüyordu; birbirlerini öldürüyorlardı... Adada Kostia Venikov adında genç bir gardiyan vardı. Oraya gönderilen ve ona kur yapan bir kıza aşık olmuştu. Onu koruyordu. Bir gün bir süreliğine uzaklara gitmek zorunda kaldı ve yoldaşlarından birine, "Ona iyi bak," dedi, ancak oradaki tüm insanlarla yoldaş pek bir şey yapamadı... İnsanlar kızı yakaladılar, onu bir kavak ağacına bağladılar, göğüslerini, kaslarını, yiyebilecekleri her şeyi, her şeyi, her şeyi kestiler... Açtılar, yemek zorundaydılar. Kostia geri döndüğünde hala hayattaydı. Onu kurtarmaya çalıştı ama çok fazla kan kaybetmişti.

*Daha önce [[Komünizmin Kara Kitabı]]'nın* ortak yazarı olan Fransız tarihçi Nicolas Werth, 2006 yılında bu olayla ilgili *Cannibal Island* adlı kitabı yayınladı. 2007 yılında İngilizceye çevrildi. 2009 yılında kitaptan uyarlanan *L'île aux Cannibales* (*Yamyam Adası*) adlı bir belgesel yapıldı. Günümüzde Rusya'nın Tomsk Oblastı'nın Alexandrovsky Bölgesi'nde bulunan Nazino Adası, orada yaşanan olaylar nedeniyle "Ölüm Adası" (Rusça: Остров Смерти, Ostrov Smerti) veya "Yamyam Adası" olarak da anılıyor.

Günümüzde, bölgedeki kurbanlar farklı yerlerde anılmaktadır. Her Haziran ayında, hem adada hem de Nazino kasabasında kurbanların anısına bir tören düzenlenmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Gulag
* Sosyalist rejimler altındaki katliamlar
* Sovyetler Birliği'nde sürgünler

## Kaynakça

### Özel

### Genel

* Applebaum, Anne (2007), Gulag: A History (1st ed.), Anchor Books, ISBN 978-0-307-42612-3
* Courtois, Stephane; Werth, Nicolas; Panne, Jean-Louis; Paczkowski, Andrzej; Bartosek, Karel; Margolin, Jean-Louis; Kramer, Mark (1999), The Black Book of Communism: Crimes, Terror, Repression, Harvard University Press, sayfa 154–155, ISBN 0-674-07608-7
* Khlevniuk, Oleg Vitalievich (2004), The history of the Gulag: from collectivization to the great terror, Yale University Press, s. 418, ISBN 978-0-300-09284-4
* Kiernan, Ben (2007), Blood and soil: a world history of genocide and extermination from Sparta to Darfur, Yale University Press, s. 724, ISBN 978-0-300-10098-3
* Memorial; Institute of History of the Siberian Branch of the Russian Academy of Science (2002), The Nazino Tragedy: A Documented Scholarly Edition, Tomsk
* Polian, P.M. (2004), Against their will: the history and geography of forced migrations in the USSR, Budapeşte: Central European University Press, s. 111, ISBN 978-963-9241-68-8
* Werth, Nicolas (2007), Cannibal Island: Death in a Siberian Gulag, Princeton University Press, ISBN 9780691130835
* Velichko, Vasily (22 August 1933). "Доклад инструктора-пропагандиста Нарымского окружного комитета РКП (б) Василия А. Величко И. В. Сталину, Р. И. Эйхе и секретарю Нарымского окружкома ВКП (б) К. И. Левиц" [Report by an instructor-propagandist of Narym Circuit Committee of RCP(b) Vasily A. Velichko to I. V. Stalin, R. I. Eikhe, and K. I. Levitz (secretary of the Committee)]. diletant.media (Rusça).