Beth Zekeriya Muharebesi

**Beth Zekeriya Muharebesi,** MÖ 162 yılı Mayıs ayı civarında, Yehuda Makkabi liderliğindeki Yahudi isyancılar arasında, Suriye ve Babil'i kontrol eden Makedonya fetihlerinin Yunanların halefi (Diadohoi) olan Seleukos İmparatorluğu'nun ordusuna karşı yapılan Makkabi İsyanı sırasında gerçekleşti. Savaş Beyt Zekeriya'da (bugünkü Khirbet Beit Zakariyyah) gerçekleşti ve isyancıların geri çekilerek savaş alanından sürülmesiyle Seleukos zaferi oldu. Yehova'nın kardeşi Eleazar Avaran bir savaş filiyle yapılan çatışmada öldü. Bu yenilgi, Seleukosların seferlerine devam etmelerine ve Yahudi kutsal şehri Kudüs'ü kuşatmalarına olanak sağladı.

## Birincil kaynaklar
Beth Zekeriya Muharebesi, 1. Makabeler kitabında (1. Makabiler 6:28–47) ve Josephus'un iki tarih kitabında kaydedilmiştir: *[[Yahudilerin Eski Eserleri]]* Kitap 12, Bölüm 9 ve ''Yahudilerin Savaşı'' Kitap 1.1.41–46. 1. Makabeler, savaşla ilgili ana kaynak olarak kabul edilir; Seleukos kuvvetlerinin ayrıntılı açıklaması, yazarın ya bir görgü tanığı olduğunu ya da bir görgü tanığıyla ayrıntılı bir şekilde görüşebildiğini düşündürmektedir. ''Yahudilerin Eski Eserleri'', Josephus'un ana kaynağı olan 1. Makabeler'i büyük ölçüde yansıtır, ancak Yahudiye topografyası ve coğrafyası hakkındaki birinci elden bilgisine dayanarak ek ayrıntılar ekler; *[[Yahudi Savaşı|Yahudilerin Savaşı]]*, 1. Makabeler'de bulunmayan ve bazen onunla çelişen yeni materyaller içerir, ancak Josephus'un kompozisyonunda Şamlı Nikolaos gibi diğer Yunan kaynaklarını kullandığını düşündürmektedir.   

2. Makabeler, Lysias'ın seferini çok genel terimlerle anlatır (2. Makabiler 13:13–26), ancak Yehuda Makkabi'nın gece yaptığı bir baskına ve Seleukoslulara sırları verirken yakalanan Yahudi hain Rhodocus'a odaklanır. Yazarın savaşın gerçeğini bildiği anlaşılıyor çünkü 2. Makabeler, Lysias'ın nihai geri çekilmesinin askeri bir yenilginin sonucu değil, siyasi kaygılar nedeniyle olduğunu ve isyan için utanç verici bir aksilik üzerinde durmak istemediğini belirtir.  2. Makabeler ayrıca seferi 1. Makabeler'den biraz daha erken, 149 SE'ye (MÖ 163) tarihlendirir; hangi tarihin tercih edildiği akademisyenler tarafından tartışılmaktadır.

## Arka planı
MÖ 164 sonbaharında, Naip Lysias, Makkabi isyanını bastırmak için Yahudiye'ye bir sefer başlattı. Yehuda Makkabi komutasındaki Makkabiler, Beth Zur Muharebesi'nde Yunanlılarla savaştı. Savaştaki kayıplardan veya Kral IV. Antiohos'un ölüm haberinin Yahudiye'ye ulaşmasından dolayı, Lysias Yahudiye'yi terk etti ve bir uzlaşma müzakeresi yürüttü. İmparatorluğun doğu yarısındaki Medya'dan önde gelen bir Seleukos yetkilisi olan ve IV. Antiohos'un ölümünden önce kendisini naip olarak atadığını iddia eden Filip'in (Yunanca: Philippus) liderlik için yaptığı siyasi meydan okumayı savuşturmak için Seleukos başkenti Antakya'ya döndü. Makkabiler Kudüs'ü ele geçirdi, tapınağı temizledi ve sunağı Yahudi ibadetine yeniden atadılar. Ancak, Seleukos güçleri, Tapınak Dağı'na bakan şehrin içindeki güçlü bir kale olan Akra'yı hâlâ kontrol ediyordu. Makkabiler, Seleukos hükümeti başkentteki iç politikayla ilgilenirken, Büyük Filistin'de bir dizi sefere katıldı. MÖ 162 Nisan'ı civarında (Antik Makedonya takviminin 150. yılı), Yehuda Makkabi, Yahudiye'deki Seleukos gücünün en belirgin sembolünü ortadan kaldırmaya çalışarak Akra'yı kuşattı. Bu, Seleukosların güçlü bir tepkisine yol açtı: Lysias, Antakya'dan ayrıldı ve Akra'yı rahatlatmak için Yahudiye'ye ikinci bir sefer düzenledi.

Her iki tarafın da mücadele ettiği bir sorun da yiyecek kıtlığıydı. Kaynaklar, daha önce verimsiz bir yıl olduğunu söylüyor; bu ifadenin kesin sonuçları belirsiz, ancak yiyecek kaynaklarının kıtlık seviyesinde olmasa bile yetersiz olduğu anlaşılıyor. Sorun, dış bölgelerdeki baskınlar, sivil şiddet ve Yahudi ve Yahudi olmayan nüfus arasında cinayetlerle karışıklık yaşanırken, kendi güvenlikleri için Yahudiye'ye getirilen Yahudi mülteci dalgasıyla daha da kötüleşmişti. Lysias'ın sefer gücü oldukça büyüktü ve ordular, erzaklarının önemli bir kısmını antik çağlarda yerel gıda ve el koymalardan elde ediyordu.

Josephus'a göre Seleukoslar yaklaşık 50.000 piyade, yaklaşık 5.000 süvari ve yaklaşık 80 savaş filinden oluşan bir orduya sahipti. 1. Makabeler daha da büyük bir piyade ordusundan bahseder ancak yalnızca 32 fil; tarihçiler genellikle daha azını alır ve Josephus'un piyade tahmininde daha doğru olduğunu varsayarlar ve 1. Makabeler fil sayısı konusunda daha doğruydu. Yahudi ordusunun büyüklüğü bilinmiyor, ancak Josephus'un bir Yahudi falanksından bahsetmesi nedeniyle Kudüs'ü aldıktan sonraki bir buçuk yılda Helenistik tarzda bir ordu eğitmiş görünüyorlar. Tarihçiler, Yahudilerin 10.000 ila 20.000 arasında askeri olabileceğini tahmin ediyorlar.

## Lysias'ın seferi

Lysias ve Suriyeli Yunanlardan oluşan Seleukos ordusu, güneybatıdan Hebron Dağı üzerinden Yahudiye'ye yaklaştı ve Beth Zur'u kuşattı. Beth Zur teslim olduktan sonra, yaklaşık 32 kilometre (20 mil) uzaklıktaki Kudüs'e, kuzeye doğru ilerlediler. Yehuda, isyanın başlarında uygulanan gerilla taktiklerine geri dönmeyi reddetti; çünkü bu, muhtemelen güney Yahudiye ve Kudüs'ü tartışmasız teslim etmek anlamına gelecekti. Bunun yerine, seferi engellemek için bir ordu topladı ve birliklerini Kudüs'e giden ana yol üzerindeki yüksek bir alana yerleştirdi. Seleukosların, sayısal avantajlarını kısıtlayacak şekilde vadi yaklaşımıyla girmeleri gerekecekti. MÖ 162 Mayıs ayının sonlarına doğru, iki ordu Beth Zekeriya yakınlarındaki dar bir geçitte çarpıştı.

Lysias, ana kuvvetlerinin ilerleyişini ve kanatlarını korumak için yakındaki sırtları ele geçirecek bir kuvvet gönderdi; muhtemelen süvarileri ve muharebe birlikleri. Buradaki yüksek arazi aynı zamanda keşif ve savaşın ilerleyişinin daha iyi görülebilmesini sağlayacaktı. Birliklerin büyük kısmı, önde hafif piyadeler, arkada savaş filleri ve sarisalarla donanmış bir Yunan falanksı olan ağır piyadelerle vadi yolundan yürüdü. Hafif piyadeler, filin yolunda karşılaşabilecekleri engelleri ortadan kaldırabilir ve birliğe yönelik herhangi bir sürpriz saldırıyı yavaşlatabilirdi.

Savaş filleri, Yehuda'nın birliklerini tedirgin etti. Yahudiler geri çekilmeye başlayınca, Yehuda'nın kardeşi Eleazar Avaran, asker arkadaşlarına fillerin savunmasız olduğunu göstermeye çalıştı. Suriye güçlerinin ağzına doğru hücum ederek büyük bir file saldırdı. Eleazar hayvanın altına girdi ve kılıcını karnına sapladı. Fil, Eleazar'ı ezerek öldürdü, ancak sonunda kendisi de yok oldu. Bu cesaret gösterisi, Yunan falanksının ağır baskısı altında çöken Yahudi güçlerini toparlamaya yetmedi. Makkabiler, isyanın ilk merkezinin yakınındaki dağlık ve savunulabilir Aphairema'ya çekildiler.

Lysias kuzeye Kudüs'e yürüdü ve oradaki isyancı güçleri kuşattı. Ancak Lysias'ın zamanı kısıtlıydı: Liderlik konumunu riske atmadan başkentten çok uzun süre uzakta kalamazdı. Her iki taraf da yiyecek sıkıntısı çekiyordu. Kuşatma sonunda bir barış anlaşmasıyla sona erdi: Lysias Kudüs kuşatmasını sona erdirmeyi kabul etti ve Makabiler de Akra kuşatmasını sonlandırdı. Lysias, IV. Antiohos'un Yahudi karşıtı kararnamelerinin yürürlükten kaldırılmasını onayladı. Yunanlılar ayrıca, muhtemelen Tapınak Dağı'na atıfta bulunan "Siyon Dağı"ndaki bir savunma duvarını yıktılar. Barış anlaşmasının yürürlüğe girmesiyle Lysias, Seleukos İmparatorluğu'nun liderliği ve genç V. Antiohos'un koruyuculuğu için Filip'in yenilenen meydan okumasını savuşturmak için Antakya'ya dönebildi. MÖ 162 yılının Haziran veya Temmuz ayı civarında ayrıldı, ancak güçlerinin bir kısmını daha önce geri göndermiş olabilir.  Josephus'a göre, Filip yakalandı ve idam edildi; Josephus'un Philip'in nihai kaderi için bilinmeyen ve kayıp bir kaynağı olup olmadığı bilinmiyor, yoksa bu sadece Philip'in İmparatorluğun liderliğini hiçbir zaman elde edememiş olması gerçeğine dayanan bir varsayım mıydı?.

## Analiz
2. Makabiler 13:2, seferin bir parçası olarak 300 tırpanlı savaş arabasının konuşlandırıldığını yazar. Tırpanlı savaş arabaları genellikle düz ovalardaki ova muharebelerinde kullanıldığından, bu bilgi şüphelidir; Yahudiye'deki zemin çok düz değildir ve savaş arabalarını etkili hale getirmek için gereken hıza çıkarmak zor olurdu. Seleukosların isteseler bile gönderebilecekleri bu kadar çok savaş arabası olup olmadığı belirsizdir. Ne 1. Makabiler ne de Josephus savaş arabalarından bahseder; her iki kaynak da 2. Makabiler'den daha çok askeri ayrıntılarla ilgilenir. Polibios, MÖ 166-165'te Daphne'deki askeri geçit töreninde 140 savaş arabasından bahseder, ancak üzerlerinde tırpan olduğundan bahsetmez; bunların savaştan ziyade normal ulaşım amaçlı, törensel ve işlevsel savaş arabaları olması mümkündür.

1. Makabiler, Josephus'un anlattığından daha büyük bir ordudan bahseder ve keşif seferinin yüz bin piyade, yirmi bin atlı ve otuz iki filden oluştuğunu söyler. Bilim insanları bu sayıların fazlasıyla abartılı olduğuna inanır; böyle bir insan gücü muhtemelen tüm Seleukos ordusunu aşar ve eğer gerçekten gönderilmiş olsaydı, Josephus'un 50.000 piyade ve 5.000 süvari önerisinden bile daha büyük bir lojistik kabus olurdu. Fil sayısı daha belirsizdir; Josephus, keşif seferinde seksen filin bulunduğunu yazarken, tarihçi Bezalel Bar-Kochva daha düşük bir rakam olduğunu savunur. Josephus'un "8" (, Eta) rakamını "80" (, Pi) olarak yanlış okumuş olabileceğini öne sürer ve Polibios'un Daphne geçit töreninde yalnızca 36-42 fil kaydettiğini belirtir. Filler esaret altındayken üremedikleri ve Seleukosların Hindistan'a en yakın topraklarındaki kayıplar nedeniyle yeni fillerin temin edilmesinin zor olması nedeniyle, Seleukosların MÖ 162'ye kadar hayatta kalan fillerin neredeyse tamamını Yahudiye'ye göndermiş olması pek olası değildir; bu da daha düşük bir tahmini daha makul kılmaktadır.  

Eleazar ile fil arasındaki çatışmada belirsizlik yaratan bir nokta, 1. Makabiler'in "kralın" Eleazar'ın saldırdığı filin üzerinde olduğunu yazmasıdır. Ancak on yaşındaki kralın sefere eşlik ettiği belirtilmemiştir. Kralın gerçekten naipten bahsediyor olması ve Eleazar'ın, belki de etkileyici bir kraliyet mührü veya nişanı nedeniyle Lysias veya başka bir önemli komutanın filin üzerinde olduğunu düşünmesi mümkündür; eğer öyleyse, bu inanç muhtemelen yanlıştır, çünkü Helenistik komutanlar neredeyse her zaman Büyük İskender tarzında atlara binerlerdi. 1. Makabiler ayrıca fili "anında" ölen olarak tanımlar; bu muhtemelen savaşın sisinden kaynaklanan bir abartıdır. Fil sonunda ölmüş olabilir, ancak fil avcılarının da doğrulayabileceği gibi, çabuk veya kolay ölmezler. Dönemin teknolojisiyle, güçlü bir yaydan beyne veya kalbe neredeyse tam isabetle atılan bir ok bir fili anında devirebilirdi ve ciddi bir karın yarası bile fili kan kaybından öldürmek için birkaç saat sürebilirdi.

Belirsizliğin son noktası, Alcimus'un Başrahip olarak ne zaman iktidara geleceğidir. 1. Makabiler'e göre, bu ancak I. Demetrius Soter'in iktidara gelmesinden sonra gerçekleşecektir ve bu da MÖ 162-161 gibi daha geç bir tarihi işaret etmektedir. 2. Makabiler ise, Alcimus'un V. Antiohos döneminde atandığını öne sürmektedir. 2. Makabiler'deki versiyona güvenilirse, Lysias'ın Alcimus'un Başrahip olmasını, seferini sonlandıran barış anlaşmasının bir parçası olarak ayarlamış olması mümkündür.

## Sonuçları
Savaş fillerinin kullanımı muhtemelen MÖ 188'de Roma-Seleukos Savaşı'nı sona erdiren ve Seleukosların savaş fillerini teslim etmesini gerektiren barış antlaşması olan Apamea Antlaşması ile yasaklanmıştı. Ancak Seleukoslar genellikle Antlaşma'nın yalnızca o sırada teslim ettikleri filler için geçerli olduğunu düşünüyorlardı. Romalılar, savaştan birkaç ay sonra MÖ 162'de bir heyet göndererek antlaşmayı mümkün olan en sert şekilde yorumlayarak bulabildikleri kalan filleri de baltalayıp bazı Seleukos savaş gemilerini yaktılar.  Sonuç olarak, bu savaş Seleukosların büyük bir savaş fili kuvveti konuşlandırabildiği son savaşlardan biriydi; sonrasında ise fil kullanımı daha nadirdi.

Makkabiler, Roma döneminden Sanayi Çağı'na kadar Hristiyan sanat ve edebiyatında Yahudi eserlerinden daha yaygın bir konuydu. Çünkü Haşmonaylar, Haşmonay krallığının yıkılmasından sonra Yahudi kanonunu derleyen Yahudi hahamlar ve bilgeler tarafından çeşitli nedenlerle pek de iyi karşılanmıyordu. Eleazar, Hristiyan eserlerinde özverili fedakarlığı nedeniyle İsa Mesih'in habercisi olarak görülüyordu. Avrupalı Hristiyan sanatçılar da, en azından kısmen, Orta Çağ ve Rönesans dönemlerinde egzotik ve heyecan verici bir konu olan fili çizme fırsatı sayesinde eserler üretmişlerdi. 

Yahudiler sonunda Makkabi İsyanı konusuna geri döndüler, ancak bu büyük ölçüde 19. ve 20. yüzyıllarda gerçekleşti. Eleazar'ın kahramanlığı, 1961'de İsrail Bankası tarafından basılan bir Hanuka madeni parasıyla anıldı.

Batı Şeria'daki Elazar kasabası, Beth Zur yolu üzerinde (günümüzde Karmei Tzur ve Arap kasabası Halhul yakınlarında) bulunduğu için Matatyahu'nun oğlunun adını almıştır. Antik Bizans yerleşiminde yer alan küçük Arap köyü Hirbeit Zakariya ve büyük tek meşe ağacı Alon Shvut, antik Zekeriya / Zakariya'nın yaşadığı yerlerdir.

## Notlar

## Kaynakça

### Özel

### Genel
* 

## Dış bağlantılar
*