Adriyatik Veneti

**Veneti** (bazen Venetici, **Antik Veneti** veya günümüz Veneto bölgesinin sakinlerinden ayırmak için **Paleoveneti** olarak da adlandırılır; modern bölge halkına İtalyanca’da Veneti denir), MÖ 2. binyılın ortalarından itibaren kuzeydoğu İtalya’da, günümüzdeki Veneto bölgesine karşılık gelen bir alanda yaşamış Hint-Avrupa kökenli bir halktır. MÖ 1. binyıl boyunca kendilerine özgü bir uygarlık geliştirmişlerdir.

Veneti başlangıçta Garda Gölü ile Euganean Tepeleri arasındaki bölgede görülür; daha sonra genişleyerek günümüzdeki Veneto bölgesinin sınırlarına benzer sınırlara ulaşmışlardır. Arkeolojik buluntulara göre topraklarının batı sınırı Garda Gölü boyunca uzanıyordu; güney sınırı ise Tartaro Nehri’nden başlayıp Po Nehri’ni takip ederek Adria’ya, Po’nun artık var olmayan Adria koluna kadar ulaşıyordu. Doğu sınırları ise Tagliamento Nehri’ne kadar uzanıyordu.

## Etnonim
Dilbilimci Julius Pokorný'ye göre *Venetī* etnonimi, Proto-Hint-Avrupa köküne dayanmaktadır. Bu kök, **wen-* biçiminde yeniden kurgulanmış olup "çabalamak, arzu etmek, sevmek" anlamlarını taşır. Karşılaştırmalı dil malzemesi incelendiğinde, Germen dillerinin bu kavramı birbirinden farklı iki ayrı köken üzerinden aktardığı görülür. Eski Yüksek Almanca'daki *Winida* sözcüğü (Wende anlamında) Ön-Cermen *Wenétos biçimine işaret ederken, Tacitus'ta geçen Latince-Germence Venedi ile Eski İngilizcedeki *Winedas* sözcükleri Ön-Cermen *Wenetós biçimine karşılık gelir. Tacitus, Adriatik Venetleri'ni yakından tanımasına rağmen Vistula bölgesindeki Venetleri Slavlarla ilişkilendirmiştir. Bu etimolojik ailenin uzantıları pek çok dilde karşımıza çıkar: Latince venus sözcüğü "aşk, tutku, zarafet" anlamına gelir; Sanskritçe'de vanas- "istek, şevk", vani- ise "dilek, arzu" demektir. Eski İrlandaca'daki fine sözcüğü, Proto-Kelt *venjā biçiminden türemiş olup "akrabalık, hısımlar, ittifak, kabile, aile" gibi anlamlar taşır. Eski Norveççe vinr, Eski Saksonca, Eski Yüksek Almanca wini ile Eski Frizce ve Eski İngilizce wine sözcüklerinin tamamı "dost, arkadaş" anlamına gelir.

## Dil

Antik Venetler, günümüzde soyu tükenmiş bir Hint-Avrupa dili olan Venetçeyi konuşmuştur. Bu dile ilişkin kanıtlar, MÖ 6. ile 1. yüzyıllar arasına tarihlenen yaklaşık 300 kısa yazıtta karşımıza çıkmaktadır. Venetçe, Latince ve diğer İtalik dillerle çeşitli benzerlikler paylaşmakla birlikte, başta Cermen ve Kelt dilleri olmak üzere diğer Hint-Avrupa dilleriyle de kimi yakınlıklar sergilemektedir.

Venetçeyi, günümüzde Veneto bölgesinde konuşulan bir Latin dili olan Venedikçe ile karıştırmamak gerekir.

## Coğrafya
Romalılar tarafından ilhak edilmeden önce antik Venetlerin iskân ettiği toprakların kesin sınırları belirsizliğini korumaktadır. Bu topraklar, modern Veneto bölgesindeki Este, Padova, Vicenza, Asolo, Oderzo, Montebelluna, Vittorio Veneto ve Cadore gibi şehirlerin yanı sıra Po Deltası çevresindeki çeşitli alanları da kapsamaktaydı. Venetic toprakları sonradan Cisalpina Galya'ya dahil edilmiş; Augustus döneminde ise Roma İtalyası'nın onuncu bölgesi olan Regio X Venetia et Histria olarak yeniden düzenlenmiştir. Regio X, doğuda bugünkü Hırvatistan sınırları içinde kalan Arsia Nehri'nden batıda günümüz İtalyası'nın Lombardiya bölgesindeki Abdua Nehri'ne, kuzeyde Alpler'den güneyde Adriyatik Denizi'ne uzanan geniş bir coğrafyayı kaplamaktaydı.

## Tarihçe

### Klasik kaynaklar
Herodot (MÖ yaklaşık 484–425), bir yanda Historiae'nin V.9. bölümünde Adriyatik Venetlerinden söz ederken öte yanda I.196. bölümünde "İllyria'daki Enetler"den kısaca bahseder ve bu halkın evlilik geleneklerinin Babillilerin adetlerini yansıttığını ileri sürer. Bu durum, erken dönem araştırmacıları Venetleri İllyrialılarla ilişkilendirmeye yöneltmiştir. Söz konusu İllyria kökenli olma tezi, Venetlerin Adriyatik'in kıyı bölgesi sakinleriyle olan yakın ilişkileriyle de desteklenmiştir. 19. yüzyılın sonlarında Venetçe dili üzerine uzmanlaşmış Karl Pauli, dilin İllyrialıların diline diğer tüm dillerden daha yakın olduğunu savunmuştur. Ne var ki Venetçe hakkındaki bilgiler, adanma formüllerinde geçen kişi adları, isimler ve fiillerle sınırlı kalmaktadır. Bölgeyle ilişkilendirilen İllyria diline ait kalıntılar ise bundan da azdır. Bununla birlikte, Adriyatik Venetlerini İllyrialı olarak tanımlayan bu görüş pek çok dilbilimci tarafından geçersiz sayılmıştır. Hans Krahe ve ardından Anton Mayer, Heredot'un Adriyatik Venetlerinden değil, tarihsel Makedonya'nın kuzey sınır bölgelerinde yaşayan bir İllyria kabilesinden söz ettiğini ortaya koymuştur. Daha sonraki dilbilimsel ve paleontolojik çalışmalar da bu bulguları pekiştirmiştir.

Venetic şehri Patavium (bugünkü Padova) doğumlu olan Romalı tarihçi Titus Livius (MÖ 59 – MS 17), Truva'nın düşüşünün ardından Truvalı prens Antenor'un Paphlagonialıların lideri olduğunu yazar. Yurtlarından sürülen bu iki halk birlikte Adriyatik kıyısının kuzey ucuna göç etmiş, burada bir yerleşim kurmuş ve Euganei olarak bilinen yerli halkı yenerek onlarla kaynaşmıştır. Bu anlatı, Venetleri Homeros'un (MÖ 750) da adını andığı Paphlagonialı Enetlerle ilişkilendirmektedir.

Vergilius (MÖ 70–19) da Aeneis adlı destanında aynı geleneği aktarır. Dilbilgisi yazarı Maurus Servius Honoratus'un (MS yaklaşık 400) Aeneis üzerine kaleme aldığı şerhte ise Venetler ile İstriya kıyılarından gelen Liburnialılarla akraba olan Vindelikler arasında bir bağa işaret edildiği düşünülmektedir. Öte yandan Vergilius'taki Veneti referansı, onları "Liburnialıların en iç toprakları"na yerleştiriyor gibi görünmekte ve Antenor'un ulaşmayı hedeflediği yerin burası olduğuna ima etmektedir. Bu durum yalnızca şunu akla getirmektedir: Venetlerin gelişinden önce antik Liburnialılar, Vindelicia'dan Noricum üzerinden Dalmaçya kıyılarına uzanan geniş bir Doğu Alp coğrafyasını kapsıyor olabilir.

Yaşlı Plinius (MS 23–79), Cornelius Nepos'un (MÖ 100–24) Paphlagonialı Enetlerin İtalya Venetlerinin atası olduğuna ima ettiğini aktarır. Plinius ayrıca Ateste, Acelum, Patavium, Opitergium, Belunum ve Vicetia şehirlerini Venetlere ait yerleşimler olarak sıralar.

MÖ 4. yüzyıla gelindiğinde Venetler o denli Keltleşmişti ki Polybius, MÖ 2. yüzyıldaki Venetlerin dilleri dışında Gallerden hiçbir farkı kalmadığını yazmıştır. Yunan tarihçi Strabon (MÖ 64 – MS 24) ise farklı bir görüş öne sürerek Adriyatik Venetlerinin, Bretonya kıyılarında yaşayan ve Jül Sezar'a karşı savaşan aynı adlı Kelt kabilesiyle akraba olan Keltlerden türediğini ileri sürmüştür. Strabon ayrıca Adriyatik Venetlerinin Antenor önderliğindeki Paphlagonialı Enetlerle özdeşleştirilmesinin —ki bu görüşü Sofokles'e (MÖ 496–406) atfeder— yalnızca isimlerin benzerliğinden kaynaklanan bir yanılgı olduğunu savunmuştur. Strabon, bunların yanı sıra kendi dönemindeki Veneti toprakları hakkında da bilgi vermektedir.

### Roma öncesi dönem
Veneti toprakları MÖ 4. yüzyılda Greklerin dikkatini çekmeye başlamıştır. Strabon'un aktardığına göre Syrakusa tiranı I. Dionysios (MÖ yaklaşık 432–367), Venetlerin ünlü atlarını elde etmek amacıyla Adriyatik kıyısı boyunca ticaret kolonileri kurmuştur. Sicilya tiranı, Adria şehrini tercih ettiği ticaret ortağı olarak benimsemiş; şehrin denize bağlanmasını sağlayan kanalların inşasına destek vererek Spina'nın ticaret tekeline ortak olmuştur.

MÖ 303/302 yılında Spartalı prens Kleonymus, paralı askerlerden oluşan bir donanmayla Patavium'u yağmalamak amacıyla Brenta Nehri'nden içerilere ilerlemiştir. Ancak Venetler karşı koymuş ve Spartalı gemiler ele geçirilerek imha edilmiştir.

Venetler, o dönemde Kuzeybatı İtalya'nın büyük bölümünü elinde bulunduran Kelt halklarıyla zaman zaman çatışma içinde olmuştur. Bununla birlikte, Brescia ve Verona çevresine yerleşerek zamanla bu bölgeleri bünyesine katan Cenomani Keltleriyle barışçıl ilişkilerini sürdürmüşlerdir.

### Roma dönemi
Venetlerin Roma ile teması MÖ 3. yüzyılda başlamış görünmektedir. MÖ yaklaşık 238'de Gallere karşı Roma ile *amicitia*, yani dostluk ve ittifak ilişkisi kurmuşlardır. İkinci Pön Savaşı sırasında (MÖ 218–203) ise Venetler, Hannibal önderliğindeki Kartaca seferine karşı Keltler ve İberlerle mücadelede yeniden Roma'nın yanında yer almıştır. Livius, Venetlerin Cannae Muharebesi'nde Roma saflarında savaşmak üzere asker gönderdiğini kaydetmektedir.

Roma'nın MÖ 181'de Aquileia Latin kolonisini kurması, MÖ 148'de Via Postumia'yı ve MÖ 131'de Via Annia'yı döşemesiyle birlikte Venetler üzerindeki Roma etkisi giderek artmıştır. Venetlerin Latinceyi, Roma mimarisini, Roma şehir planlamasını ve Roma dinini gönüllü ve aşamalı biçimde benimsedikleri anlaşılmaktadır. Adak sunularında zaman zaman Roma alfabesiyle yazılmış Venetçe ya da Latince çevirisiyle birlikte Venetçe metinlere rastlanmaktadır. MÖ 141 ve 135'te Roma konsülleri Este ile Padova arasındaki sınır anlaşmazlıklarını çözüme kavuşturmak için hakemlik yapmış; Este ile Vicenza arasındaki bir sınır uyuşmazlığında da aynı yola başvurulmuştur. MÖ 175'te ise Padova, yerel bir iç savaşı bastırmak için Roma'dan yardım talep etmiştir. Venetlere, Müttefikler Savaşı'nın ardından Lex Pompeia de Transpadanis ile Latin hakları tanınmış; MÖ 49'da Lex Roscia ile de tam Roma vatandaşlığı verilmiştir. MÖ 49 ile MS 14 yılları arasında Este, Concordia ve Trieste'de kurulan Roma kolonileri ile Claudius döneminde Oderzo ve Zuglio'da kurulanlar, Venetlerin Roma kültürüne entegrasyonunu daha da hızlandırmıştır.

## İnanç
Veneto ve Noricum bölgelerinde Apollon'un karşılığı Belenus'tu. Bu tanrının Aquileia şehrinde bir kehaneti merkezi bulunmakta ve şehrin ilahi koruyucusu olarak tapınım görmekteydi. Belenus ayrıca kaynak sularıyla da ilişkilendirilmiş olup bu bağlantı, onun yeraltı dünyasına ve şifa verme gücüne sahip olduğuna işaret etmektedir. Belenus'un büyük olasılıkla Kelt kökenli olduğu ve Norici'nin baş tanrısı konumunda bulunduğu düşünülmektedir.

## Arkeoloji

### Periyodizasyon

### Buluntular

Veneti toplumu hakkındaki bilgiler arkeolojik buluntulardan, mezarlardan ve dini adak nesnelerinden elde edilmektedir. Toplumda köy reisleri bulunmaktaydı. Varlıklı toprak sahipleri kehribar takılarıyla birlikte gömülmüştür. Venetler, Kehribar Yolu üzerinde etkin bir ticaret faaliyeti yürütmüştür.

Toplumda süvari ve balıkçıların yanı sıra hayvancılıkla geçimini sağlayan kesimler de mevcuttu. MÖ 7. yüzyılda Este'deki tüccarlar bronz sikke kullanırken MÖ 3. yüzyıla gelindiğinde, özellikle Padova'da gümüş para yaygınlaşmıştı. Çiftçiler tahıl ve üzüm yetiştirmiş; zanaatkârlar seramik ve bronz nesneler üretmiş, yün kumaş dokumacılığı yapmıştır. Arkeolojik buluntular, Venetler arasında boks ve tekne yarışlarının sevilen sporlar arasında yer aldığını ortaya koymaktadır.

## Çalışmalar
Günümüzde Veneto bölgesinde Este, Padova, Oderzo, Adria, Vicenza, Verona ve Altinum gibi pek çok alanda arkeolojik kazılar sürdürülmektedir. Yapılan araştırmalar, Greklerin Adriyatik'teki geniş etkisini ve Venetlerle olan etkileşimlerini ele almış; bu çalışmalarda özellikle Euboialılar, Phokialılar ve Korinthliler üzerinde durulmuştur. Bunun yanı sıra bölgedeki Etrüsk faaliyetleri ve Etrüsklerin Venetlerle olan güçlü bağları da araştırma konusu olmuştur

Venetler ve diğer antik İtalik halklar üzerine yapılan modern çalışmalar, Este'deki Venetçe yazıtlarını da kapsayacak biçimde A. L. Prosdocimi, A. M. C. Bianchi ve L. Capuis tarafından yayımlanmıştır.

### İlgili kabileler
Başlangıçta İliryalı olduğu düşünülen ve aslında Veneti'lerle akraba olduğu gösterilen diğer kabileler şunlardır: Histri, Carni, Catari, Catali, Liburni,Lopsi, Secusses, Venetulani.

## Kaynakça

### Bibliyografi

*