Nakitsiz toplum

**Nakitsiz toplum**, finansal işlemlerin fiziksel banknot veya madeni paralarla değil, dijital bilgilerle (genellikle paranın elektronik bir temsili) yürütüldüğü toplum yapısına verilen isimdir. Nakitsiz toplumlar, takas ve diğer değişim yöntemlerine dayalı olarak insan toplumunun ortaya çıktığı zamanlardan beri mevcuttur ve nakitsiz işlemler modern zamanlarda da  kredi kartları, banka kartları, mobil ödemeler ve bitcoin gibi dijital para birimleri şeklindeki yeni metodlar kullanılarak sürdürülmektedir.

Özellikle de dünyanın pek çok yerinde ticarette, yatırımda ve günlük yaşamda paranın kaydı, yönetimi ve değişimi için dijital yöntemlerin hızla artan oranda kullanılıyor olması ve geçmişte nakit para ile yapılan işlemlerin artık elektronik ortamda gerçekleştiriliyor olması nedeniyle böyle bir kavram geniş çapta ele alınmaktadır. Bazı ülkeler elektronik olmayan ödemelerin yasal olarak yapılabileceği işlem ve tutarlar konusunda sınırlamalar getirmiştir.

## Tarihi
Nakitsiz bir ekonominin ilk fikirleri Edward Bellamy tarafından Geriye Bakmak adlı romanında dile getirildi. Günlük hayatta nakit olmayan işlemlerin ve mutabakatın kullanılmasına yönelik eğilim, elektronik bankacılığın yaygınlaştığı 1990'lı yıllarda başlamıştır. 2010'lu yıllara gelindiğinde dijital ödeme yöntemleri birçok ülkede yaygınlaşmıştır; PayPal gibi aracılar, Apple Pay gibi dijital cüzdan sistemleri, elektronik kart veya akıllı telefonla temassız ve NFC ödemeleri ve elektronik faturalar ve bankacılık gibi örnekler yaygın kullanımdaydı. Bu noktada nakit para, tarihsel olarak fiziksel ödeme ile ödenmesi çok olağan olan bazı işlem çeşitlerinde aktif olarak tercih edilmemeye başlanmış ve daha büyük nakit miktarları, kara para aklama ve terörizmin finansmanında çok yönlülüğü ve kullanım kolaylığı nedeniyle bazı durumlarda şüpheyle karşılanır hale gelmiştir. Buna ek olarak, büyük miktarda nakit ile ödeme yapılması bazı tedarikçiler ve perakendeciler tarafından " nakit paraya karşı mücadele" ifadesini ortaya çıkaracak kadar aktif bir şekilde engellenmiştir. 2016 2016 Amerika Birleşik Devletleri Kullanıcı Tüketici Anketi Çalışması, katılımcıların %75'inin ödeme yöntemi olarak kredi veya banka kartını tercih ederken, katılımcıların sadece %11'inin nakit parayı tercih ettiğini iddia etmektedir. Her iki şirketin de 2009 yılında kurulmasından bu yana, dijital ödemeler artık Venmo ve Square gibi yöntemlerle gerçekleştirilebiliyor. Venmo, bireylerin nakit para bulundurmadan diğer bireylere doğrudan ödeme yapmasına olanak sağlamaktadır. Square, öncelikle küçük işletmelerin müşterilerinden ödeme almasına olanak tanıyan bir yeniliktir.

2016 yılı itibarıyla İsveç'te yapılan işlemlerin sadece yaklaşık %2'si nakitti ve perakende işlemlerin sadece yaklaşık %20'si nakitti. Ülkedeki banka şubelerinin yarıdan daha azı nakit işlem gerçekleştiriyordu. Nakitten uzaklaşmanın temelinde 1960'larda bankaların işverenleri doğrudan para yatırmaya ikna etmesi, 1990'lardan itibaren çeklerin bankalar tarafından ücretlendirilmeye başlanması, 2012'de bankaların akıllı telefondan telefona ödeme sistemi Swish'i kullanıma sokması ve 2011'de küçük esnafın kredi kartı kabul edebilmesi için iZettle'ın kullanıma sunulması yatmaktadır.

## Ölçüm

### Ödemelerin payı


Bir ülkenin "nakitsiz topluma" ne kadar yaklaştığının yaygın bir ölçüsü, o ülkede yapılan nakitsiz ödemelerin veya kişiden kişiye işlemlerin sayısının bir ölçüsüdür. Örneğin, İskandinav ülkeleri diğer Avrupalıların çoğundan daha fazla nakitsiz işlem gerçekleştirmektedir. Dolaşımdaki nakit seviyesi, benzer nakitsiz işlem ölçüsüne sahip iki ülke arasında büyük değişiklikler gösterebilmektedir.

### Dolaşımdaki nakit miktarı
Nakitsiz bir toplum geniş çapta tartışılsa da çoğu ülke para arzını artırmaktadır. Bunun istisnaları, banknot arzı çoğu ülkeye kıyasla çılgınca dalgalanan Güney Afrika ve 2007'den bu yana para arzını önemli ölçüde azaltan İsveç'tir. Çin'in para arzı 2017'den 2018'e düşmüştür

### Dolaşımdaki nakit miktarı (tarihsel)
Dolaşımdaki nakit miktarı geçtiğimiz on yıllarda İsveç hariç tüm ülkelerde çok daha düşüktü. Uluslararası Ödemeler Bankası'ndaki en eski karşılaştırmalı rakamlar 1978 yılına aittir ve sadece ABD Doları ile diğer 10 para birimini kapsamaktadır.

## Hukuki durum

### Amerika Birleşik Devletleri
Amerika Birleşik Devletleri'nde birkaç eyalet ve şehir, belirli işlemler için nakit ödeme yapılmasını şart koşmaktadır. Massachusetts'te 1978 yılında yürürlüğe giren bir yasaya göre, hiçbir satıcı "kredi kullanımını zorunlu tutarak nakit ödeme yapan alıcılara karşı ayrımcılık yapamaz". New Jersey'in benzer bir yasayı kabul ettiği Mart 2019'a kadar böyle bir yasaya sahip olan tek ABD eyaleti konumundaydı; araç kiralama, kapalı otoparklar ve havaalanı mağazaları mevzuat kapsamında istisnaya sahipti. Tasarı, Philadelphia şehrinin benzer bir yasayı kabul etmesinden kısa bir süre sonra gündeme gelmiştir. San Francisco da ayrıca nakitsiz mağazaları yasaklamıştır. Rhode Island, 1 Temmuz 2019'da yürürlüğe giren yasağın ardından nakitsiz işletmeleri yasaklayan üçüncü ABD eyaleti olmuştur  New York City'de işletmelerin nakit kabul etmesi zorunluluğu 19 Kasım 2020'de yürürlüğe girmiştir. Benzer bir yasa Aralık 2020'de Columbia Bölgesi'nde çıkarılmıştır 

**<big>Nakitsiz toplumun avantajları</big>**

### Azalan iş riskleri ve maliyetleri
Nakitsiz ödemeler, sahte paranın (çalıntı kartlar hala bir risk olsa da), çalışanların nakit parayı çalmasının, para üstünün yanlış sayılmasının ve nakit paranın çalınmasının veya soyulmasının da aralarında bulunduğu çeşitli riskleri ortadan kaldırmaktadır. Fiziksel güvenlik, nakit paranın fiziksel olarak işlem görmesi (bankadan çekilmesi, taşınması, sayılması) gibi maliyetler de bir işletme tamamen nakitsiz ödemeye geçtiğinde azalmaktadır, aynı şekilde işletmenin elinde para üstü için yeterli nakit bulunmaması riski de azalmaktadır. Nakitsiz ödemelerin nakit ödemelere kıyasla daha verimli ve daha güvenli olduğu da bilinmektedir ve ödemeler daha sonrasında da her zaman takip edilebilmektedir.

### Nakit yoluyla hastalık bulaşmasını azaltmak
Nakit, hastalığa neden olan organizmalar (örn. *[[Staphylococcus aureus]]*, *[[Salmonella]]* türleri, *[[Escherichia coli]]*, COVID-19 vb.) için iyi bir yuva özelliği taşır. Ancak nakit paranın, kredi kartı terminalleri ve PIN pedleri gibi sık dokunulan eşyalara göre hastalık bulaştırma olasılığının daha düşük olduğu tespit edilmiştir. Bu tür kaygılar, Alman Merkez Bankası Deutsche Bundesbank'ı "Nakit paranın halk için özel bir enfeksiyon riski oluşturmadığını" belirtmeye sevk etti.

### İşlem hızı
Restoran zinciri Sweetgreen, nakitsiz şubelerde (müşterilerin ödeme kartlarını veya zincirin mobil uygulamasını kullandığı) işlemlerin %15 daha hızlı gerçekleştirilebildiğini tespit etmiştir.

### Suç faaliyetlerini azaltmak amacıyla yüksek değerli banknotların ortadan kaldırılması

Taraftarların belirttiği önemli toplumsal avantajlardan biri, kara para aklamanın, vergi kaçırmanın, yasa dışı işlemler gerçekleştirmenin ve nakitsiz bir toplumda yasa dışı faaliyetleri finanse etmenin zorluğudur. Birçok ülke, kısmen yasadışı işlemleri önlemek için Bitcoin gibi özel dijital para birimlerini düzenlemiş, kısıtlamış veya yasaklamıştır. Büyük miktarlarda değer gayrimenkul, antika veya elmas, altın, gümüş ve platin gibi emtialarda da saklanabilmektedir..

Bazıları, küçük banknotların ve madeni paraların anonim, günlük işlemler için mevcut olduğu, ancak yüksek değerdeki banknotların ortadan kaldırıldığı bir "azaltılmış nakit" sistemi önermektedir. Bu, büyük miktarlardaki değerin fiziksel olarak taşınması için gereken nakit miktarını zorlaştıracak ve tespit edilmesini kolaylaştıracaktır. Büyük banknotlar aynı zamanda sahtesi yapılabilecek en değerli banknotlardır. Birleşik Krallık, Nazi kalpazanlığı korkusu nedeniyle 16 Nisan 1945'te İkinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru yalnızca 5 sterlin veya daha düşük banknotların yasal ödeme aracı olduğunu ilan etmiştir.  14 Temmuz 1969 tarihinde, Amerika Birleşik Devletleri federal hükûmeti, değeri 100 doların üzerindeki banknotların yasal ödeme aracı olarak kalacağını, ancak hükûmetin elindeki banknotların imha edileceğini ve gelecekte bu değerlerde yeni banknot basılmayacağını ilan etti; ancak bu tür banknotlar en son 24 yıl önce, 1945 yılında basılmıştı. Kanada da aynı şeyi 12 Mayıs 2000 tarihinden itibaren 1000 CAD$'lık banknotlar için yapmıştır. İsveç, 1939 ve 1958'de 10.000 kronluk banknot bastı ama 31 Aralık 1991'den sonra bunları geçersiz ilan etti  Singapur, 2 Temmuz 2014'te 10.000 SGD$'lık banknotu artık üretmeyeceklerini duyurdu  ve 1 Ekim 2014 itibarıyla artık basılmadı  Avrupa Merkez Bankası, 27 Nisan 2019 itibarıyla artık 500 Avro değerindeki euro banknotlarını üretmeyeceğini belirtmiştir. Türkiye'de en değerli banknot, 200 lira değerindeki banknottur ve 2009 yılında çıkmıştır. 200 lira değerindeki banknot 2009 yılında 130 dolar değerindeyken 2024 Haziran ayı itibarıyla 6,10 dolar değerindedir.

### Ekonomik verilerin daha iyi toplanması
"Maliyetli ve periyodik" anketler yapmak ve gerçek dünyadaki işlemleri örneklemek yerine, vatandaşların harcamaları hakkında toplanan "gerçek veriler", gerçek verilerden çıkarılan politikaların tasarlanmasına ve uygulanmasına yardımcı olabilmektedir. Kayıt altına alınan mali işlemler sayesinde hükûmet, mali kayıtlar aracılığıyla paranın hareketini daha iyi takip edebilir ve bu sayede ülkede gerçekleşen kara para ve yasadışı işlemleri gözlemleyebilir.

### Daha kolay tüketici bütçelemesi
Dijital ödemeler yapıldıkça işlemler kayıt altında tutulmaktadır. Nakitsiz ödemeler harcamaların takibini kolaylaştırmakta ve para hareketlerini kaydetmektedir. İşlemlerin kaydedilmesi, vatandaşların bütçelerini daha verimli bir şekilde iyileştirmelerine yardımcı olabilmektedir, çünkü insanlar kayıtlı işlemlerini banka hesaplarında görebilmekte ve giriş ve çıkışlarının nerede gerçekleştiğini bilebilmektedir.

## Nakitsiz toplumun dezavantajları

### Gizliliğin eksikliği
Dijitalleşen bir ekonomide, yapılan ödemeler dijital olarak kaydedilir (nakit ödemeler de genellikle kaydedilir). Dijital olarak kaydedilen işlemlerde, satıcı firma gibi belirli kurumlar bu bilgilere potansiyel olarak erişebilirler (ancak kayıt muhtemelen satıcı için anonim olacaktır). Bu tür işlemler, işletmelere, gözlemlenen harcama kalıplarına dayalı olarak müşterileri hakkında bir fikir edinme olanağı sağlayabilir.

Ülkeler nakitsiz bir topluma doğru ilerledikçe veri madenciliği konusu da gündeme gelmektedir. Nakitsiz işlemler, ödeme yapıldıkça şirketin veri tabanında bir kayıt bırakır ve bu bilgi gelecekteki olayların tahmini için bir yol haline dönüşür. Çok sayıda kayıt sayesinde veri madenciliği, kuruluşun veri tabanındaki kayıtlar aracılığıyla bir bireyin profilini derlemesine olanak sağlamaktadır.

Tamamen dijital hale gelen işlemlerden elde edilen bu veriler, bireylerin hem şirketler hem de devlet tarafından izlenebildiği geniş çaplı bir gözetlemeye yol açmaktadır. Bu kayıtlar bilgisayar korsanlarının da erişimine açık olabilir ve bir veri ihlalinden sonra kamuya açık hale getirilebilir.

### Banka hesabı olmayanların sorunları
Nakitsiz sistemler, halihazırda nakit paraya bağımlı olan ve yoksullar, engelliler, yaşlılar, göçmenler ve gençler gibi belirli nüfus gruplarında sorunlu olabilir. Elektronik işlemler, bir mevduat hesabı (bir bankada veya mevduat kabul eden başka bir finans kurumunda) ve ödeme sistemine biraz aşina olmayı gerektirir. Yoksul bölgelerdeki pek çok insanın banka hesabı bulunmamaktadır. Amerika Birleşik Devletleri'nde 2012 yılında nüfusun neredeyse üçte biri hiçbir  temel finansal hizmetinden yararlanmıyordu  2011 yılında yapılan bir FDIC araştırması, yıllık geliri 15.000 doların altında olan hanelerin yaklaşık dörtte birinin banka hesabının olmadığını ortaya çıkardı. Ülke çapında, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki insanların %7,7'sinin banka hesabı yoktu; 2016 yılı itibarıyla bu oran bazı şehirlerde ve kırsal bölgelerde %20'nin, bazı nüfus sayımlarında ise %40'ın üzerindeydi 

Akıllı Ulus girişiminin bir parçası olarak Singapur, nakitsiz bir ekonomiye doğru ilerliyor. 2017 yılında ülke nüfusunun %14,4'ü 65 yaşın üzerindeydi  ve yaşlıların çoğunluğu hâlâ tek ödeme yöntemi olarak nakit kullanıyordu. Dijital ödeme yöntemlerine alışkın olmayan, kayıp kartları veya şifreleri yönetmek ve harcamalarını yönetmek gibi sorunları gidermek, nakit paradan geçiş yapan herkes için potansiyel sorun oluşturabilir.

### Dijital dolandırıcılık
Ödeme işlemlerinin sunucularda saklanması, bilgisayar korsanları tarafından yetkisiz ihlal riskini arttırmıştır. Finansal siber saldırılar ve dijital suçlar da nakitsiz kalındığında daha büyük riskler oluşturur. Pek çok şirket halihazırda ödeme sistemleri de dahil olmak üzere veri ihlallerinden muzdariptir. Elektronik hesaplar, yetkisiz erişime ve fonların başka bir hesaba aktarılmasına veya yetkisiz satın alımlara karşı savunmasızdır.

Telekomünikasyon altyapısına yapılan saldırılar veya kazara kesintiler, minimum altyapıyla devam edebilen nakit işlemlerin aksine, elektronik ödemelerin çalışmasını da engellemektedir.

### Koordinasyon sorunları
Şimdiye kadar nakitsiz elektronik ödeme sistemleri ağırlıklı olarak farklı özel sektör şirketleri tarafından sağlanmıştır. Bu kadar çok farklı nakitsiz ödeme seçeneği varken, alıcı ve satıcıların hangi ödeme yöntemlerini benimseyeceği ve kabul edeceği konusunda koordinasyon sorunları yaşanabilir. Alıcılar bir ödeme yöntemini kullanmayı tercih ederken satıcılar başka bir ödeme yöntemini tercih ederse, koordinasyon bozukluğu nedeniyle işlem hacmi etkilenebilir. Bu tür endişeler, hükûmetin merkez bankası dijital para biriminin ihracına dahil olup olmayacağı konusundaki tartışmanın bir parçasıdır.

### Merkezi kontrol
Eğer hükûmetler nakitsiz ödeme sistemlerini örneğin merkez bankası dijital para birimi çıkararak tekeline alırsa, o zaman hükûmet tüm işlemleri takip etmenin yanı sıra şunları da yapabilecektir:

* Kişiden kişiye yapılan her ödemeye işlem vergisi uygulamak 
* Tasarrufları caydırarak deflasyonla mücadele etmek için kullanılan nominal negatif faiz oranlarından kaçmanın bir yolu olarak nakit depolamayı ortadan kaldırabilir (takas, bitcoin gibi özel para birimleri ve altın gibi değerli metallerin depolanması yasaklarıyla birleştirilirse en etkilisi olacaktır). Belirli para türleri, belirli şekillerde veya belirli zamanlarda harcanmadığı takdirde "süresi dolacak" ve değersiz olacak şekilde ayarlanabilir. Eğer hükûmet yüksek enflasyona izin verirse veya para biriminin devalüasyona uğramasına izin verirse, bu nakit parayla da mümkündür.
* Hükûmetler daha etkili bir kitlesel gözetim gerçekleştirebilir ve belirli bireylerin herhangi bir şey satın almasını veya para kazanmasını hızla engelleyebilir 
* Belirli bir miktar parayla satın alınabilecek tüketim mallarının türünü kısıtlabilir (ve ebeveynler de aynısını harçlık parasıyla yapabilirler) 

## Ayrıca bakınız

* Dünya ekonomisi
* Elektronik para
* Kitlesel gözetim
* İnternet bankacılığı
* Dijital bankacılık
* Merkez bankası dijital para birimi
* Temassız ödeme
* Temassız kart

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* Aldo Haesler, Sociologie de l'argent et postmodernité, Cenevre ve Paris 1995