Romanya'nın adı

**[[Romanya]]'nın adı** (România), Rumencedeki Latince kökenli *Romanus* (Romalı) kelimesinden türeyen *Român* sözcüğünden gelmektedir.

## ''Romanian'' (român) kelimesinin etimolojisi
Halk Latincesinden Rumenceye geçiş sürecinde, bazı fonetik değişiklikler *romanus* kelimesini *român* ya da *rumân* şekline dönüştürmüştür. Bu süreçte, *romanum* biçimi korunmuştur.

* Sondaki "-m" harfleri düşmüştür (tüm Roman dillerinde görülen bir değişim).
* Sondaki "-u" harfleri düşmüştür (düzenli bir değişiklik; ancak Eski Rumencede hâlâ mevcuttu).
* "a" → "â" dönüşümü yaşanmıştır (düzenli bir değişim; genizsi ünsüzler "â"/"î" şekline dönüşmüştür).
* "o" → "u" dönüşümü yaşanmıştır (düzenli bir değişim; ancak Romanya'nın bazı bölgelerinde "o" ile başlayan çeşit korunmuştur).

"Romanian" adına dair ilk ipuçlarından biri 1180-1210 arasında yazılmış *[[Nibelungen Destanı|Nibelungenlied]]* adlı eserde bulunabilir. Burada Eflak Dükü Ramunc yedi yüz adamıyla birlikte at sürerken betimlenmiştir. "Ramunc" adının sembolik bir figür olarak Rumenleri temsil ettiği öne sürülmektedir. Benzer şekilde, Macaristan Kralı III. Béla tarafından yaklaşık 1190 yılında yayımlanan bir belgede "*Bulgarorum et Rume⟨n⟩orum*" şeklinde bir ifade yer alır. Macar tarihçi Imre Nagy, Latince *Rumeorum* kelimesinin aslında *Rumenorum* şeklinde yanlış yazıldığını ve bunun, o dönemde Bulgarlar ve Ulahların isyanına katılan Rumenlere atıfta bulunduğunu düşünüyordu. Ancak *Rumeorum* kelimesinin Rumenleri ifade ettiği görüşü tartışmalıdır. Nagy ile birlikte belgenin editörlüğünü yapan Macar tarihçi Imre Szentpétery, bunun aslında *Ruthenorum* (Rutenler) kelimesinin hatalı bir yazımı olduğunu savunmuştur. Rumen tarihçi Alexandru Madgearu ise bu ifadenin, Üçüncü Haçlı Seferi sırasında Macar ordusunun Bulgaristan themasından geçerken Bizanslılar (*Romei*) tarafından taciz edilmesine atıfta bulunduğunu öne sürmektedir.

Rönesans döneminde Rumenler, seyahat anlatıları ve siyasi raporlarda anılmaya başlanmış; bu belgelerde kendilerine verdikleri isim, konuştukları dil, gelenekleri ve yaşadıkları bölgeler hakkında çeşitli bilgiler yer almıştır. 16. yüzyılın başlarından itibaren, özellikle İtalyan hümanistlerin Transilvanya, Boğdan ve Eflak'a yaptıkları seyahatlerde, Rumenlerin kendilerini "Romalı" olarak adlandırdıklarına dair yaklaşık 30 akademik eserde kayıtlar bulunmaktadır. 1534 yılında Tranquillo Andronico, Rumenler hakkında "Şimdi kendilerine Romalı diyorlar." diye yazmıştır. Benzer şekilde, 1532'de Francesco della Valle, Vali Aloisio Gritti'ye eşlik ettiği Transilvanya, Eflak ve Boğdan gezisinde, Rumenlerin Romalı (Romani) adını koruduklarını ve kendi dillerinde kendilerine "Rumeni" (Romei) dediklerini kaydetmiştir. Ayrıca "*Sti Rominest?*" (Rumen dilini biliyor musun?; Rumence: "știi românește?") cümlesini aktarmıştır. Della Valle, bölgedeki Ortodoks keşişlerden edindiği bilgilere dayanarak da Rumenlerin o dönemde kendilerine "Rumeni" (Romei) dediklerini belirtmiştir. Yaklaşık 1575 yılında, Transilvanya'daki görevini rapor eden Napolili Cizvit Ferrante Capeci, bu bölgelerin sakinlerinin kendilerine *Rumeneşti* (romanesci) dediklerini yazmıştır. 1574'te Venedik'ten İstanbul'a yaptığı yolculuğu aktaran Pierre Lescalopier ise Eflak, Boğdan ve büyük ölçüde Transilvanya'da yaşayan halkın kendilerini Romalıların torunları olarak gördüğünü ve dillerine "romanechte" (*românește* - Fransızca yazımıyla) adını verdiklerini kaydetmiştir. 1666'da İtalyan Dalmaçyalı tarihçi Johannes Lucius, "Günümüz Eflaklıları, hangi Eflak lehçesini konuşurlarsa konuşsunlar kendilerine Eflaklı demezler; *Romani* (Rumen) derler ve kökenlerini Romalılara dayandırarak Roma dilini konuştuklarını kabul ederler." diye yazmıştır.

Transilvanya ve Rumen prensliklerinde eser vermiş yazarlar, Rumenlerin kendilerine ne ad verdiklerine dair doğrudan kanıtlar sunmuştur. Transilvanya Saksonlarının ilk tarihçisi ve Lüteriyen bir vaiz olan Johann Lebel, 1542'de sıradan Rumenlerin kendilerine "Romuini" dediklerini belirtmiştir. Polonyalı hümanist Stanislaus Orichovius ise 1554'te, "Bu geride kalan Daçyalılar, kendi dillerinde 'Romalılar' anlamına gelen *Romini* olarak adlandırılırken, Polonya'da İtalyanlara atıfla kendilerine *Walachi* denir" diye yazmıştır. Transilvanya'da Alba Julia piskoposu olarak görev yapan ve sonrasında kardinal ile Habsburg Macaristanı'nın genel valisi olan Dalmaçyalı hümanist Antonius Verantio da 1570'te, "Eflaklılar kendilerine Romalı derler" demiş ve şu örneği vermiştir: "Birine Eflakça konuşup konuşamadığını sorduklarında 'Romalıca konuşuyor musun?' derler. Birinin Eflaklı olup olmadığını sorarken ise 'Romalı mısın?' diye sorarlar." Cizvit ilahiyat profesörü Martinus Szent-Ivany, 1699'da Rumen ifadelerine yer vererek "*Sie noi sentem Rumeni*" (Modern Rumence: "Și noi suntem români") ve "*Noi sentem di sange Rumena*" (Modern Rumence: "Noi suntem de sânge român") örneklerini aktarmıştır. Coğrafyacı Anton Friedrich Büsching ise 1754'te, "Eflaklılar, eski Romalı kolonilerinin kalıntıları ve torunları olarak kendilerine *Rumen* derler. Bu da 'Romalı' anlamına gelir" diye yazmıştır. Macar yazar András Dugonics, 1801'de kaleme aldığı bir eserinde, "Daçya'da kalan Romalılar, dillerini Sarmatların (Slavların) ve Daçyalıların diliyle karıştırdı. Böylece özel bir dil, yani Eflakça (oláh nyelv) oluştu ki bu, Latin dili ile Slavca ve Daçya dilinin bir karışımından başka bir şey değildir. Kendilerine ise bugün Romalılar (*rómaiak*), yani Rumen derler" ifadesini kullanmıştır. İngiliz yazar John Paget ise 1839'da yayımladığı *Hungary and Transylvania* adlı kitabında, "Bugünün Eflaklısı kendine *Rumunyi* der ve içinde bulunduğu sefalete rağmen atalarına duyduğu geleneksel gururu sürdürür" diye yazmıştır.

Tarihî Rumen belgelerinde "Roman" kelimesinin iki farklı biçimi görülür: "*român*" ve "*rumân*". Yüzyıllar boyunca bu iki yazım şekli birbirinin yerine kullanılmış, hatta bazen aynı cümle içinde bile yer almıştır. Tarihsel olarak, "rumân" biçimi Eflak ve Transilvanya'da yaygınken, "român" daha çok Boğdan'da kullanılmıştır. Bu ayrım, 20. yüzyıl ortalarına kadar yerel ağızlarda korunmuştur: Transilvanya ve Oltenya'da *rumân* tercih edilirken, Batı Boğdan'ın kuzey ve doğu kesimlerinde "român" kullanılmıştır. Bukovina ve Güney Boğdan gibi temas bölgelerinde her iki biçim de kaydedilmiş, ayrıca Muntenya'nın büyük bir bölümünde de görülmüştür. Bu kullanımın eski ancak belgelerde yeterince kayıt altına alınmamış bir olgu mu yoksa standart Rumencenin kültürel etkisiyle ortaya çıkan daha yeni bir yenilik mi olduğu net değildir.

17. yüzyılda "Rumen" terimi farklı şekillerde de kaydedilmiştir: Johann Tröster *Rumun*, Paul Kovács de Lisznyai *Rumuny*, Laurentius Toppeltinus *Rumuin*, Johannes Lucius ve Martin Szentiványi ise *Rumen* biçimlerini kullanmıştır.

Orta Çağ'da "rumân/român" etno-linguistik bir terim olmanın yanı sıra sıradan halkı ifade etmek için de kullanılmıştır. 17. yüzyılda, köylülerin giderek serf hâline gelmesiyle birlikte bu terimin anlamında bir ayrışma meydana gelmiştir. 17. ve 18. yüzyıllarda, büyük olasılıkla alt sınıflar arasında yaygın olan *rumân* kelimesi yalnızca serf anlamında kullanılırken, *român* biçimi etnik ve dilbilimsel anlamını korumuştur. 1746'da Prens Konstantin Mavrokordato'nun serfliği kaldırmasının ardından *rumân* biçimi giderek ortadan kalkmış ve yazım kalıcı olarak *român* ve *românesc* hâline gelmiştir.

## ''Romania'' (România) kelimesinin etimolojisi

Rumence yazılmış bilinen en eski belge, 1521 tarihli bir mektuptur. Bu mektup, Braşov'un belediye başkanına Osmanlıların yaklaşan saldırısını bildirmektedir. *[[Neacșu Mektubu]]* olarak bilinen bu belge, aynı zamanda bir Rumence metinde *Romanian* kelimesinin ilk kez geçtiği yazılı kayıttır. Metinde, Eflak için "Rumen Diyarı" anlamına gelen *Țeara Rumânească* ifadesi kullanılmıştır (*Țeara*, Latince *Terra* = toprak, ülke). Rumence belgelerde ülke adı için hem *Țara Românească* hem de *Țara Rumânească* biçimleri kullanılmış ancak Eflak'ta genellikle ilk versiyon tercih edilmiştir.

17. yüzyılda tarihçi Miron Costin; Eflak, Boğdan ve Transilvanya'yı içine alan ortak bir Rumen bölgesinden "Rumen Diyarı" (*Țara Românească*) olarak söz etmiştir.

18. yüzyılın ilk yarısında bilgin hükümdar Dimitri Kantemiroğlu, Rumence konuşulan üç prensliği tanımlamak için *Țara Românească* adını kullanmıştır.

Tarihçi Ioan-Aurel Pop'a göre "Romanya" (*România*) adı, aslında "Rumen Diyarı" (*Țara Românească*) adının bir türevidir. Tıpkı İngiltere'nin İngilizce adının *England*, İskoçya'nın ise *Scotia* olması gibi bu adlandırma da mantıksal bir devamlılık taşımaktadır.

Ancak *România* kelimesinin kökeni, Rumencedeki ülke adlarının oluşum modeline tam olarak uymaz. Genellikle bir halkın adı, "-ia" eki eklenerek ülke adına dönüşür ve vurgusu korunur (örneğin, *grec → Grecia*, *Bulgar → Bulgaria*, *rus → Rusia*). Fakat *România* kelimesi, halkın kendi kendini tanımladığı bir terim olduğu için daha eski bir geçmişe sahiptir. Bu kelime, "român" sözcüğüne "-ie" eki eklenerek türetilmiş ve vurgusu son hecede korunmuştur (*moș → moșie*, *domn → domnie*, *boier → boierie* örneklerinde olduğu gibi). Başlangıçta *românie* kelimesi muhtemelen "Romenlik" anlamına geliyordu. Nitekim *rumânie* sözcüğü de "serflik" anlamına gelirken zamanla kullanım dışı kalmıştır. Nicolae Iorga'nın "Romaniae" teorisine göre bu kelime, Orta Çağ Avrupası'nda Latin kökenli köylü topluluklarını ifade ediyordu.

"România" adı, Romanyalıların ortak vatanı anlamında ilk kez 19. yüzyılın başlarında belgelenmiştir.

Bu isim, 1840'larda genç Rumen aydınlar tarafından Paris'e taşınmış ve burada "Roumanie" olarak yazılmıştır. Fransızca'daki bu yazım şekli, Romenleri (*Roumains*) Romalılardan (*Romains*) ayırt etmek için kullanılmıştır. *Roumanie* kelimesi daha sonra İngiltere, İspanya, İtalya ve Almanya gibi birçok ülkede yaygınlaşmıştır.

İngilizcede ülkenin adı başlangıçta Fransızca *Roumanie* kelimesinden alınarak *Roumania* olarak kullanılmış, zamanla *Rumania* biçimine evrilmiştir. Ancak II. Dünya Savaşı'ndan sonra resmî kullanımda olan *Romania* adının benimsenmesiyle önceki biçimler giderek terk edilmiştir. Buna rağmen "u" harfiyle yazılan versiyon, 2009 yılına kadar bazı İngilizce kaynaklarda görülmeye devam etmiştir.

İngilizce ve Macarca (*Románia*) gibi birkaç dil dışında, çoğu dil hâlâ "u" harfi içeren versiyonu kullanmaktadır. Örneğin Almanca ve İsveççede *Rumänien*, Bulgarcada *Румъния*, Sırpçada *Румунија / Rumunija*, Lehçede *Rumunia* olarak geçmektedir. Portekizcede ise Romalılarla karışmasını önlemek için Rumenlere *romenos*, ülkelerine ise *Roménia* denilmektedir. Buradaki "e" harfi, Romence'deki *â* sesine benzerliği yansıtmak için eklenmiştir. Ancak vurgusuz hecelerde Portekizcede benzer bir ses bulunmadığından, *Romenia* şeklinde yazıldığında "i" harfi vurgulu hâle gelir ve Rumenceye oldukça benzeyen bir telaffuz ortaya çıkar.

## Ayrıca bakınız
*Romanya tarihi
*Rumenler
*Ulahlar

## Kaynakça