Yuri Filipçenko

**Yuri Aleksandrovich Filipchenko,** bazen **Philipchenko** (Rusça: Юрий Александрович Филипченко; 1882 - 1930), *[[Mikro evrim|mikroevrim]]* ve *[[Makro evrim|makroevrim]]* terimlerini türeten Rus bir böcekbilimci ve aynı zamanda genetikçi Theodosius Dobzhansky'nin akıl hocası.

Kendisi ortogenetikçi olmasına rağmen Mendel yasalarını evrim teorisine dahil eden ilk bilim adamlarından biriydi ve bu nedenle Modern Sentez üzerinde büyük etkisi oldu. *Drosophila melanogaster* ile deneysel çalışmalar yaparak Leningrad'da bir genetik laboratuvarı kurdu. Theodosius Dobzhansky 1924'ten itibaren onunla çalıştı. Filipchenko aynı zamanda Sovyet öjeni alanındaki çalışmalarıyla da tanınmaktadır fakat bu konudaki çalışması daha sonra Stalinizmin yükselişi ve öjeniğin burjuva bilimini temsil ettiği yönündeki eleştirilerin artması nedeniyle kamuoyunda kınanmasıyla sonuçlanmıştır.

## Hayatı

### İlk yılları ve eğitimi
Yuri Filipchenko, 13 Şubat 1882'de Rus İmparatorluğu'nun Bolkhovsky Bölgesi'ndeki Zlyn'de doğdu. Babası, toprak sahibi ve tarımcı olan Aleksandrovich Efimovich'ti. Filipchenko'nun ayrıca daha sonra parazitolog ve doktor olacak olan Aleksandr Aleksandrovich adında bir erkek kardeşi vardır.

Orta öğrenimini İkinci Saint Petersburg Klasik Gymnasium'da aldı. Filipchenko, Darwin'in *[[Türlerin Kökeni]]* ve *Cinsel Seçilim* adlı kitabını ilk kez 1897'de okudu. İki yıl sonra Carl Nägeli'nin *Mechanisch-physiologische Theorie der Abstamungslehre'sini* okudu. Bu iki eser daha sonra Filipchenko üzerinde güçlü bir biçimlendirici etki bırakarak onun zooloji alanında bir kariyere yönelmesine yardımcı oldu.

Filipchenko, 1900 yılında İkinci Saint Petersburg'dan mezun oldu, ancak babasının ölümüyle daha da karmaşık hale gelen çeşitli mali zorluklar nedeniyle Askeri Tıp Akademisine girdi. Akademiye girdikten yalnızca bir yıl kadar kısa bir süre sonra Saint Petersburg Devlet Üniversitesi'nin doğa bilimleri bölümüne transfer oldu.

Filipchenko, Aralık 1905'te Sovyet İşçi Temsilcileri toplantısına katıldığı için tutuklandı ve kısa bir süre sonra serbest bırakıldı. Filipchenko, Saint Petersburg'un Nevsky Bölgesi'ndeki işçilerin örgütlenmesine yardım ettikten sonra aynı ayın sonunda tekrar tutuklandı ve hem felsefe hem de hükûmet sınavları için çalıştığı dört ay hapis yattı. Daha sonra siyasi mahkûmların içinde bulunduğu kötü duruma yardımcı olan Schlisselburg Komitesi'ne ve Sosyalist Devrimci Parti'ye katılacak olsa da, Filipchenko 1906'dan sonra dikkatini bilimsel arayışlara odaklamak için siyasetten uzaklaştı.

1906 yılında Saint Petersburg Devlet Üniversitesi Zooloji Bölümü'nden mezun olan Filipchenko, 1910 yılındaaynı okulda Zooloji ve Karşılaştırmalı Anatomi Yüksek Lisans programına kabul edildi. Hayvanlarda fiziksel özelliklerin sunumu ve evrimi konusuna olan ilgisinden dolayı adayının tezi için karşılaştırmalı embriyoloji üzerine çalıştı. Filipchenko, üst düzey taksonlardaki (yani sınıf, takımlar vb.) embriyonik gelişimi karşılaştırmasına olanak tanıyan bir projeye katılarak, daha sonra makroevrim hakkındaki fikirlerine ışık tutacak olan kalıtım konusunda daha geniş bir bakış açısı kazandı.

### Kariyeri
Filipchenko, 1919'da Saint Petersburg Devlet Üniversitesi'nde Rusya'daki ilk genetik bölümünü kurdu. Bu bölüm, 1921'de Saint Petersburg'daki Rusya Bilimler Akademisi'nin Öjeni Bürosu haline geldi. Daha sonraki yıllarda Büro, 1925'te Genetik ve Öjeni Bürosu ve son olarak 1930'da Genetik Laboratuvarı olarak yeniden adlandırılsa da adı ne olursa olsun kurumun çalışmaları, 1930'da Genetik SSCB Bilim Akademisi Enstitüsü'nün temelini oluşturmaya devam etti.

Ancak, birinci beş yıllık planın ardından Filipchenko, ortogenez ve öjeni alanındaki çalışmaları nedeniyle kamuoyu önünde eleştirildi ve 1930'da Saint Petersburg Devlet Üniversitesi'ndeki görevinden alındı. Genetik ve Deneysel Zooloji Laboratuvarı kısa süre sonra dağıtıldı.

### Kişisel hayatı
Filipchenko, Nadezhda Pavlovna ile evliydi ve ondan fizikçi olan Gleb adında bir oğlu vardı. Hem Nadezhda hem de Gleb , II. Dünya Savaşı'nda Leningrad'ın ablukası sırasında öldürüldü.

### Ölümü
Filipchenko, Peterhof'ta çalışırken şiddetli bir baş ağrısı yaşadı ve sağlığından endişe ederek kardeşi Aleksandr'ın bakımı için Leningrad'a gitti. Filipchenko, Leningrad'dayken streptokokal menenjite yakalandı ve daha sonra 19 Mayıs ile 20 Mayıs 1930 arasındaki gece yarısı öldü. Beyni araştırma için Bekhterev'in Beyin Enstitüsü'ne bağışlandı, kalıntıları ise Smolensky Mezarlığı'na gömüldü.

## Bilimsel kariyeri

### ''Değişkenlik ve Varyasyon''
Filipchenko, 1927 tarihli Almanca metni *Variabilität und Variation'da* evrimin bir tür içindeki evrim veya mikroevrim ve makroevrim adını verdiği daha yüksek taksonomik kategorilerde meydana gelen evrim olarak iki ayrı biçimi fikrini ortaya attı. Mikroevrim, genetiğin belirlediği bir kalıtım sistemi tarafından yönetilirken, Filipchenko, makroevrimi genetik mirastan ziyade sitoplazmik değişkenliğe dayandırdı.

## Darwin'e ilişkin görüşler
Evrim, Filipchenko'nun zamanında pek çok Rus biyolog tarafından benimsenmiş olsa da, Darwin'in fikirlerine karşı, çoğunlukla "doğrudan evrim" veya ortogenez biçiminde muhalefet unsurları mevcuttu. Filipchenko kendini Darwinist olarak tanımlasa da, bunu yalnızca evrim fikrine inanması anlamında yaptı. Darwin'in doğal seçilim kavramının, Darwin'in benimsediği kadar evrim sürecinin ayrılmaz bir parçası olduğu inancına katılmadı. Bunun yerine, evrimin Lamarck veya doğal seçilim ilkeleri tarafından yönetilmediğini, daha ziyade yaşamın kendisine özgü olduğunu öne sürdü. Filipchenko, hayvanlardaki ve bitkilerdeki evrimin, birbirini takip eden nesiller boyunca tetiklenen bir değişiklikten ziyade, bir organizmanın çevresinin ancak dolaylı olarak etkileyebileceği bir süreç değil, doğal bir gelişimsel süreç olduğuna inanmaktaydı.

## Öjenik'e katılım
Filipchenko'nun genetik, kranyometri, kantitatif karakterlerin kalıtımı ve nörolojiye ilişkin araştırmaları, kendisini Amerika Birleşik Devletleri ve Avrupa'daki çağdaşları tarafından geliştirilen öjeni üzerine fikirlerle tanıştırdı. Öjeni konusundaki bu fikirler Filipchenko için o kadar güçlü oldu ki, kendisi de 1918'de konuyla ilgili makaleler yazmaya ve dersler vermeye başladı. Filipchenko daha sonra 1920'de Moskova'da Rus Öjeni Derneği'ni ve Şubat 1921'de Petrograd'da bağımsız bir öjeni araştırma kurumu olan Öjeni Bürosu'nu kurdu. Tüm bunların nihayetinde Filipchenko, Nikolai Koltsov ile birlikte Rus öjeni hareketinin ana liderleri oldu.

Filipchenko, hem "yurttaşlık dini" olarak kullanılma potansiyeli hem de Sovyetler için daha iyi bir gelecek vaadi nedeniyle öjeni ile ilgilendi. Aynı zamanda Sovyet hükûmetinin öjeniye yönelik ilgisi nedeniyle öjeniğe yönlendirilen muazzam miktarda fon aldı. Öjeni, genetiğin insan sağlığına ilişkin pratik uygulaması gibi görünüyordu ve bu gerçek, Sovyetlerin bilimsel sosyal planlama eğilimiyle örtüştüğü için ve dolayısıyla Halk Sağlığı Komiserliği gibi Sovyet kurumları konuya ciddi fon sağladı.

Filipchenko ve onun Öjeni Bürosu, bir bireydeki "ırkın" yerini tespit etmek amacıyla çeşitli Sovyet akademisyenlerinin ve entelektüellerinin soyağaçlarının çizelgelerini oluşturdu. Ancak Filipchenko, istenmeyen genetiklerin kısırlaştırılması ve kadınların istisnai genetiğe sahip erkekler tarafından kitlesel olarak tohumlanmasıyla ilgili Bolşevik fikirlere şiddetle karşı çıkıyordu. Bu tür eylemlerin "insan kişiliğine yönelik kaba saldırılar" olduğunu ve "arzu edilen bir tür yaratmanın en iyi yolunun" pozitif seçilim yoluyla gerçekleştiğini belirtmekteydi. Filipchenko'ya göre öjenik ilerleme yasal veya bilimsel yöntemlerden ziyade yalnızca eğitim yoluyla sağlanabilirdi.

Ancak 1925'e gelindiğinde, konunun olumsuz yönlerinin dışındaki sorunlar nedeniyle Sovyet öjenisinin çekiciliği azalmıştı. Genetiğin ve buna bağlı olarak öjeniklerin Marksist bilimle uyumluluğu konusunda büyük bir tartışma ortaya çıktı. Filipchenko, öjeninin Marksist diyalektikle ilgisini savunmak amacıyla, bazı Sovyet bilim adamlarının Marksizmin ilkeleriyle daha uyumlu olduğunu ileri sürdüğü diğer kalıtım teorisi olan Lamarckçılığa karşı çıkarak, eğer bu teori doğruysa olumsuz niteliklerin de geçerli olacağını belirtti. Lamarckçılığın yoksulluk ve alt sınıfla ilişkilendirilmesi onların burjuvaziye karşı ayaklanmalarını en başta engelleyecekti.

Öjeniğin genetik ve Lamarckizm arasındaki çatışmadan sağ çıkmasına rağmen, Filipchenko'nun öjeni alanındaki çalışmaları 1929'da Büyük Kırılma'nın (SSCB) ortaya çıkmasıyla fiilen yarıda kaldı. Bu dönemde öjeni, “burjuva doktrini” olarak adlandırılıyordu ve bu nedenle SSCB, konuyu resmi olarak yasaklayan ilk ülke oldu. Filipchenko'nun bu konudaki çalışması daha sonra onun 1930'da Saint Petersburg'dan kovulmasının temel nedenlerinden biri oldu.

## Etkisi

Filipchenko, 1913 yılında öğretmeye başladığı Petersburg Üniversitesi'nde yıllık kalıtım dersi nedeniyle Rusya'da genetiği üniversite düzeyinde tanıtan ilk profesördü. Ayrıca Rusya'da kalıtım ve genetik konusunda *Nasledstvennost*' adı verilen bir ders kitabı yayınlayan ilk kişiydi. Onun kalıtımla ilgili makaleleri ve ders kitapları, Dobzhansky gibi Rus biyologların modern genetiğe ilk giriş noktalarından bazılarıydı ve bu nedenle Sovyet botanikçi ve tarihçi Peter Zhukovsky bir zamanlar Filipchenko'yu "gençliğimizin öğretmeni" olarak adlandırmıştır.

## Yayınlanmış eserleri
Kariyeri boyunca Filipchenko, çoğunlukla "JA Philiptschenko" adı altında Rusça 100'den fazla, Almanca 20 ve Fransızca 4 eser yayınladı. Aşağıda onun yaşamı boyunca yayınladığı makalelerden birkaçı yer almaktadır.

* *Razvitie izotomisi* (İzotomların gelişimi; St. Petersburg, 1912) 
* *Izmenchivost' i evoliutsiia* (Varyasyon ve evrim; Petrograd ve Moskova, 1915; 2. baskı, Petersburg, 1921) 
* *Proiskhozhdenie domashnykh zhivotnykh* (Evcilleştirilmiş hayvanların kökeni; Petrograd, 1916; 2. baskı, Leningrad, 1924) 
* *Nasledstvennost*' (Kalıtım; Moskova, 1917; 2. baskı, 1924; 3. baskı, 1926) 
* *Chto takoe evgenika?* (Öjenik nedir?; Petrograd. 1921) 
* *Kak nasleduetsia razlichnye osobennosti cheloveka* (Çeşitli insan özellikleri nasıl miras alınır; Petrograd, 1921) 
* *Izmenchivost i metody ee izucheniia* (Çalışmanın çeşitleri ve yöntemleri: Petrograd, 1923; 2. baskı. Leningrad 1926; 3. baskı, 1927; 4. baskı, Moskova ve Leningrad 1929) 
* *Obshchedostupnaia biologiia* (Genel okuyucu için Biyoloji; Petrograd, 1923; 15. baskı, 1930) 
* *Evoliutsionnaia ideia v biologii* (Biyolojide evrimsel fikir; Moskova, 1923; 2. baskı, 1926; 3. baskı, 1977) 
* *Puti uluchsheniia chelovecheskogo roda (evgenika)* (İnsan ırkını geliştirmenin yolları [öjeni]; Leningrad, 1924) 
* "Frensis Gal'ton i Gregor Mendel" (Francis Galton ve Gregor Mendel; Moskova, 1925) 
* *Besedy o zhivykh sushchestvakh* (Canlı maddelerle ilgili konuşmalar; Leningrad, 1925) 
* *Nasledstvenny ve* *Priobretennye Priznaki* ? (Kazanılan özellikler miras alınır mı?: Leningrad. 1925) 
* *Değişkenlik ve varyasyon* (Berlin, 1927) 
* *I, Rasteniia* (Bitkiler; Leningrad, 1927) 
* *II, Zhivotnye* (Hayvanlar; Leningrad, 1928) 
* *Genetika i ee znachenie dlia zhivotnovodstva* (Genetik ve hayvan yetiştiriciliğindeki önemi; Moskova ve Leningrad, 1931) 
* *Eksperimental naia zoologiia* (Deneysel zooloji; Leningrad ve Moskova, 1932) 
* *Genetika Miagkikh pshenits* (Yumuşak buğdayların genetiği; Moskova ve Leningrad, 1934) 

## Kaynakça