Hatıreveng Manastırı

**Hatıreveng Manastırı**, Ağdere rayonundaki Kozlu köyünde, Terter Nehri kıyısında, Hudaveng Manastırı'nın güneydoğusunda bulunan tarihi ve mimari anıtlar kompleksidir. İnşa kitabesine göre, Hatıreveng Manastırı'nın ana kilisesi 1204 yılında Iohann Khaçenli tarafından inşa edilmiştir.

Hatıreveng Manastırı'nın ana kilisesi, Güney Kafkasya'nın Hristiyan mimimari geleneği içerisinde tipolojik benzeri bulunmayan, özgün bir anıtsal yapıdır. Asimetrik bir plana sahip olan kilise, dikdörtgen bir sunağa ve koro bölümüne sahip iki tek nefli şapel ile desteklenerek bütünlenmiştir.

## Tarihi
İnşa kitabesine göre, Hatıreveng Manastırı'nın ana kilisesi 1204 yılında Iohann Khaçenli tarafından inşa edilmiştir. Khaçenli, manastır arazisinde yeni bir bahçe tesis etmiş, ayrıca civardaki eski bir bahçeyi de kuruma vakfetmiş ve manastır bünyesinde geleneksel haçkarlardan (haç taşları) ve nadide el yazmalarından oluşan zengin bir koleksiyon oluşturmuştur.

## Mimari özellikleri

### Katedral kilisesi
Manastırın ana kilisesi, plan özellikleri ve mimari düzeni bakımından Haçin Prensliği'ndeki Orta Çağ kiliselerinin narteksleriyle benzerlik göstermektedir. Gülçehre Memmedova, bu kilisenin Güney Kafkasya'nın  Hristiyan mimimari geleneği içerisinde tipolojik benzeri bulunmayan, özgün bir anıtsal yapı olduğunu belirtmektedir.

Hatıreveng Manastırı'nın ana kilisesi, asimetrik plan şemasıyla bölge mimarisinde istisnai bir örnek teşkil etmektedir. Yapısal kurgu; dikdörtgen bir sunak alanı ve apsisli iki adet tek nefli sovmea biriminin ana binaya eklenmesiyle oluşmuştur. Kilisenin nef oranları, standart bazilika plan tipolojisinden belirgin bir sapma göstermektedir; geleneksel bazilikalarda orta nefin yan neflere oranı 2-2,5 kat iken, Hatıreveng'de bu oran yaklaşık 0,8 (kuzey nef) : 1 (orta nef) : 0,7 (güney nef) seviyesindedir. Orta ve yan nefler, sivri kemerler üzerine oturan apsis düzenlemeleriyle sonlandırılmıştır.

Kubbenin konumu da sıra dışıdır. Kubbenin konumu nedeniyle, sunak apsisinin önünde değil, tapınağın batı tarafındaki merkezi nefin orta bölümünde konumlandırılmıştır. Kubbenin altındaki kemerleri destekleyen dört sütun farklı şekillerdedir (dikdörtgen, sekizgen ve haç şeklinde). Cepheyi oluşturan taş bloklar iyi cilalanmış ve oyma desenlerle süslenmiştir. Sütun kaidelerinde İncil yazarları tasvir edilmiştir.  Bununla birlikte, yapının üst örtü sistemindeki en dikkat çekici özellik; kubbenin bir tambur (kasnak) üzerine yükselmek yerine, doğrudan sekizgen bir kaideye (temele) oturmasıdır. G. Memmedova, Orta Çağ Alban mimarisinde bilimsel olarak bilinen tek örnek olan bu gerçeği, Azerbaycan'daki İslam mimarisinin etkisine bağlamaktadır.

Hatıreveng Manastırı'nın plan olarak detaylı bir şekilde incelenmesi, manastır binalarının aynı dönemde inşa edilmediğini ortaya koymaktadır. Kilise kurgusuna dahil edilen tek nefli **s**ovmeaların (şapel), ana binadan daha erken bir tarihte inşa edildiği düşünülmektedir. Ana kilisenin inşasını üstlenen mimar, bu kadim yapıların korunması hususunda özgün bir çözüm geliştirmiştir. Mevcut dokuyu feda etmek yerine, şapellerin orijinal plan özelliklerini muhafaza ederek bunları büyük bir titizlikle yapının ana hacmine entegre etmiştir.

Eşsiz bir şekle sahip kubbesine rağmen, Hatıreveng Manastırı'nda uzunlamasına akslar baskınlığını korumakta ve mimari kompozisyonun bazilikal karakteri ön plana çıkmaktadır. Cephelerin kesiti, kilisenin genel görünümüne dinamizm katmaktadır. O dönemin birçok manastır kilisesi gibi, Hatıreveng Manastırı'nın ana kilisesinde de özel cephe süslemeleri bulunmamaktadır. Pencere açıklıklarının kenarları özellikle vurgulanmış, kornişleri ince bir taş işçiliğiyle şekillendirilmiş; duvar örgüsünde ise sembolik ve tarihsel değeri olan haçkarlar ile epigrafik bloklar devşirme malzeme olarak kullanılmıştır.

### Diğer binalar
Kompleks, bir kilise, bir sovmea, bir çan kulesi ve keşişlerin gündelik hayatları için tasarlanmış sivil binaları içermektedir. Kulenin kalıntılarının incelenmesine dayanarak, kulenin; özenle yontulmuş ve perdahlanmış, marena tonlarında düzgün kesme taş levhalarla kaplandığı tespit edilmiştir.

Çan kulesinin kuzeybatısında, dikdörtgen planlı ve kırma çatılı bir yemekhane binası bulunmaktadır. Doğudan batıya uzanan ve günümüze sağlam bir şekilde durumda ulaşan bu bina, kompleksin mimari çözümünde önemli bir rol oynamaktadır. Yemekhanenin taşıyıcı duvarları ile kemer sisteminde, bölgenin yerel inşa geleneğine uygun olarak kaba yonu taşlar ve kireç esaslı harç kullanılarak oluşturulan bir örgü tekniği tercih edilmiştir. Kırma çatının kemerlerinin ve payandalarının yapımında iyi yontulmuş kareler kullanılmıştır.

Yemekhane binası iki salondan oluşmaktadır. Büyük salonda bir şömine ve duvarlarda nişler ve pencere açıklıkları bulunmaktadır. İkinci salonda ise duvarlarda sadece iki niş bulunmaktadır. Kompleksin kuzeydoğu kısmında iki salondan oluşan bir başka bina daha bulunmaktadır. Birinci salon, bölgedeki konut binaları için geleneksel mimari özellikler içeren tonozlu bir tavana sahiptir.

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
* 
*