Arap Bürosu

**Arap Bürosu**, Birinci Dünya Savaşı sırasında 1916'da kurulan ve 1920'de kapatılan Kahire İstihbarat Dairesi'nin bir departmanıydı ve amacı Orta Doğu'daki Arap bölgeleri hakkında propaganda ve istihbarat toplamak ve yaymaktı.

İmparatorluk Savunma Komitesi'nin 7 Ocak 1916 tarihli bir belgesine göre, Arap Bürosu "Yakın Doğu'daki İngiliz siyasi faaliyetlerini uyumlu hale getirmek...[ve] Dışişleri Bakanlığı, Hindistan Ofisi, Savunma Komitesi, Savaş Ofisi, Amirallik ve Hindistan Hükümeti'ni Alman-Türk Politikası'nın genel eğilimi hakkında eşzamanlı olarak bilgilendirmek" amacıyla kurulmuştur.  Kurumun çalışmaları büyük ölçüde 1916 Arap İsyanı'nı desteklemeye yönelik istihbarat sağlama ve lojistik organizasyonlarla sınırlı kalmıştır.

Bruce Westrate 1992'de yazdığı Arap Bürosu'nun tarihçesinde "teşkilat daha sonra İngiltere'nin I. Dünya Savaşı sırasında ve hemen sonrasında Orta Doğu politikasını korkunç bir şekilde kötü idare etmesinin suçunun çoğunu üstlenmiştir" diye yazmıştır.

## Tarihçe

### Ön Hazırlık
Aralık 1915'te Mısır'dan Hindistan'a kadar Orta Doğu'da yaptığı son turda, Alman ve Türk Hükûmetlerinin Orta Doğu'daki İngiliz çabalarına ve eylemlerine karşı İngiliz karşıtı savaş propagandasını yaygın bir şekilde dağıttığını keşfettiğini Londra'ya bildiren Mark Sykes'ın girişimiyle kurulmuştur. Sykes endişeliydi çünkü Orta Doğu'daki İngiliz komutanlıkları genellikle işbirliği yapmıyordu ve şimdiye kadar etkili bir karşı propaganda üretememişlerdi. Sykes, Alman ve Türk Orta Doğu politikası hakkında istihbarat toplamak, incelemek ve dağıtmak ve "Hintli olmayan Müslümanlar arasında Birleşik Krallık lehine propagandayı koordine etmek" için kendi himayesinde bir Londra ofisi kurulmasını önerdi.

### Desteklenmesi
Sykes'ın önerisi Mısır ve Sudan'daki sivil ve askeri istihbarat direktörü Gilbert Clayton tarafından memnuniyetle karşılandı. Clayton, böyle bir ofisin sadece düşman propagandasını keşfedip karşı koymakla kalmayıp, Orta Doğu'ya ilişkin daha geniş bir siyasi ve askeri bilgi koleksiyonunu denetleyebileceğine ve bunun karşılığında Kahire ve Londra'da Osmanlı'nın Arap topraklarına yönelik politika yapımını bilgilendirmek için kolay anlaşılır raporlar üretebileceğine inanıyordu.

### Kuruluşu
Neticede bir uzlaşmaya varıldı. Ocak 1916'da Kahire'de Sudan İstihbaratı'nın bir departmanı olarak kurulan Arap Bürosu, Mısır'daki Yüksek Komiser'e (Henry McMahon) bağlıydı ve o da Londra'daki Dışişleri Bakanlığı ve Dışişleri Bakanı (Edward Grey) tarafından denetleniyordu. Bu departmanda, Clayton'ın Mısır'daki askeri istihbarat biriminde çalışan ve aynı görüşü paylaşan Orta Doğu uzmanları görev yapıyordu.

Mark Sykes'in (1879-1919) ilk planlarına göre Londra yerine Kahire'de kurulan Arap Bürosu, şehrin karmaşık askeri ve siyasi yapısına entegre olmuştu. Büro, müdürü aracılığıyla Mısır'daki İngiliz Yüksek Komiserliği'ne rapor verirken, nihayetinde Londra'daki Dışişleri Bakanlığı'na da bilgi aktarımında bulunuyordu.

Arap Bürosu, hem personel yapısı hem de çalışma tarzıyla "alışılmışın dışında" bir organizasyondu. Personelinin bir bölümü diğer istihbarat ve destek birimlerinden gelen askerlerden oluşurken, büyük çoğunluğu "sahte askeri unvanlar" taşıyan siviller, akademisyenler veya prestijli İngiliz üniversitelerden henüz mezun olmuş gençlerden oluşuyordu.

Kahire'deki Savoy Oteli'nin dar bir süitinde faaliyet gösteren ve aralarında "Müdahaleci Lawrence" (Lawrence the Intrusive) olarak anılanların da bulunduğu bu sıra dışı bireylerden oluşan topluluk, adeta yarı özerk bir düşünce kuruluşu işlevini görüyordu. Üyeleri, Arap Yarımadası ve Suriye'nin kuzeyine kadar uzanan kendi faaliyet bölgeleriyle ilgili bilgileri derleyip sınıflandırıyordu. Çok çeşitli kaynaklardan toplanan bu veriler analiz edilerek, özlü ve gizli raporlar olan  The Arap Bulletin'e dönüştürülüyordu. Bu raporlar, sınırlı sayıda askeri ve siyasi birim arasında paylaşılarak İngiliz savaş stratejilerine rehberlik etmesi amaçlanıyordu.

T.E. Lawrence, Arap Bürosu'nun çok gizli yayını olan Arap Bülteni'nin ilk editörlüğünü üstlendi ve daha sonya Arap İsyanı sırasında sahadan gönderdiği yazılarla katkı sağladı. Bu düzensiz seri, Lawrence'ın Arap İsyanı'na dair ilk kayıtlarını içeriyordu. Bu yazılar, daha sonra Secret Posts (1939) adıyla bir araya getirilip yayımlandı.

### Etkili Olamadılar Ama Politikaları Araplara "Satmaya" Çalıştılar
Yakın Doğu'daki İngiliz siyasi faaliyetlerini koordine etme görevi üstlenmiş gibi görünse de, Arap Bürosu gerçekte bu politikaların oluşturulmasında neredeyse hiç etkili olmadı. Husayn-McMahon yazışmaları, Büro kurulmadan önce sona ermişti ve Büro, ne Sykes-Picot Anlaşması'nda ne de Balfour Deklarasyonu'nda bir rol oynadı. Bununla birlikte, bölgedeki İngiliz politikalarına genel olarak şüpheyle yaklaşsalar da, Büro'nun önde gelen bazı isimleri bu politikaları Araplara "satmaya" çalıştıkları belirlenmiştir.

### Büronun kuruluşuna gelen tepkiler
Clayton'ın Arap Bürosunu Kahire'de konumlandırmayı tercih etmesi, Basra Körfezi çevresindeki toprakları ve özellikle de Hindistan için tahıl üretimi amacıyla işgal etmeyi planladıkları Irak vilayetlerini kontrol etmelerine müdahale edilmesini istemeyen Hindistan Hükümeti ve Hindistan Dışişleri Bakanı'nın direnişiyle karşılaştı. Kuzey Körfezi çevresinde yeni keşfedilen petrol yatakları bölgeye olan ilgiyi daha da artırdı. Ancak İngiltere'deki Donanma İstihbarat Müdürü Yüzbaşı Reginald 'Blinker' Hall, Clayton'ın konseptini destekliyor ve hükûmetin onayını istiyordu.

## Arap İsyanı

Daha belirleyici olan, Arap Bürosu'nun uzman personel, askeri ekipman ve mali destek sağlayarak Arap İsyanı'nın başarıya ulaşmasına doğrudan katkıda bulunmasıydı. Bu süreçte T.E. Lawrence önemli bir figür olarak öne çıksa da, son akademik çalışmalar, Arap Bürosu'nun rolünün bireysel dehaya değil, kolektif bir çabaya dayandığını göstermektedir. Büro, Arabistan'ın zorlu çöl koşullarını dikkate alarak ve insan istihbaratı (HUMINT), sinyal istihbaratı (SIGINT) ve görüntü istihbaratını (IMINT) etkin bir şekilde kullanarak gayri nizami bir savaş stratejisi geliştirmiştir.

Bu strateji, küçük mobil savaş birimlerinin vur-kaç taktiklerini kullanmasını, düşmanca doğrudan çatışma yerine onları sürekli taciz etmeyi içeriyordu. Gerilla savaşı olarak tanımlanan bu yöntem, aslında Arap kabilelerinin geleneksel savaş tarzının bir uzantısıydı. Bu bağlamda, Osmanlı güçlerinin üstünlüğüne rağmen Medine'de etkisiz hale getirilmesinde ve Edmund Allenby'nin Filistin üzerinden ilerlemesine olanak sağlanmasında kabile Araplarının katkıları göz ardı edilmemelidir. Bu çabalar, Arap İsyanı'nın başarısının temel taşlarından biri olmuştur.

## Propaganda ve "İkiyüzlülük"

Arap Bürosu'nun görevlerinden biri, Hint olmayan Müslümanlar arasında Büyük Britanya'yı destekleyen propaganda faaliyetleri yürütmekti. Bu amaç doğrultusunda, çoğu artık bulunması zor olan, Kahire'den çıkan veya Hicaz'da yayınlanan gazeteleri kullandı. Arap İsyanı'nın başlamasıyla birlikte Hicaz'da *al-Qibla* gazetesi yayınlanmaya başladı. Genellike Mısır'daki Suriyeli göçmenler tarafından hazırlanan bu gazete, ayaklanmayı destekledi ancak bunu Arap ulusal hedeflerine ulaşmak için verilen bir mücadele olarak lanse etmeyi tercih etti.

Kahire'de ise *al-Kawkab* ve *Jaridat Filastine* adında iki gazete ortaya çıktı. Bu gazeteler, Filistin ve Suriye'deki Arap okuyucularını, İngiltere ve müttefiklerinin İslam'ı savunduğuna, Müslümanların çıkarlarını ilerletmeye ve özgürlüklerini kazanmalarına yardımcı olmaya çalıştığına inandırmayı amaçlıyordu. Ancak, Arap Bürosu'nun Arap halkına yönelik propagandası, İngiliz emperyal politikalarının bölge için sunduğu vaatler kadar "ikiyüzlü" bir doğaya sahipti.

### Kapatılması
Arnold Wilson daha sonra şöyle yazdı:Kahire'deki Arap Bürosu, Majestelerinin Hükümetinin Suriye halkına felaket, Filistin Araplarına hayal kırıklığı ve Hicaz'a yıkım getiren bir politikayı benimsemesine yardımcı olduğu için 1920'de lağvedildi.

## Osmanlı'nın cihat ilanı sonrası Arap Bürosunun kuruluşuna tesiri
İtilaf güçlerince tarafsız kalması için büyük çaba harcanmasına rağmen Almanya yanında savaşa girme kararı alan Osmanlı Devleti, savaşa fiili olarak katılmasının ardından savaşı yönlendirme noktasında daha evvel denemediği bir tedbir almış ve *“cihad-ı ekber”* ilan etmişti. Bu çerçevede aralarında İbni Suud ve İbni Reşid gibi Arap Yarımadası’nın önemli liderlerinin olduğu geniş bir coğrafyaya cihad beyannamesi resmi ellerden gönderilmeye başlanmıştı.

Cihadın muhtemel etkileri konusunda Türk liderlere umut vermekteyken başta İngiltere olmak üzere İtilaf kuvvetlerinin duyduğu endişeyi arttırmaktaydı. Zaten Hindistan Müslümanlarının Osmanlı Devleti'nin kötü gidişatı üzerine kaygıları özellikle Balkan Savaşları ve Trablusgarp Harbi döneminde artmıştı.

Buna karşılık İngiliz basını da karşı propaganda söylemlerini sonuna kadar kullanıyordu. İngiliz basınında yer verilen haberlerde ilan edilen cihadın meşruiyeti çürütülmeye çalışılıyordu. Öyle ki bu işin Almanya’nın Osmanlı Devleti’ne bir dayatması olduğu yönünde yapılan propaganda yanında birçok gazetede cihad ilanına dair haberlere ve resimlere rastlamak mümkündü. Hatta Amerikan basınında Şeyhülislam ve Enver Paşa tarafından imzalanmış bu beyannamelerin Şangay’da gizli bölmelerde bulunması haber değerine sahipti.

Kısacası savaşın başlamasından evvel başta İngiliz hakimiyet sahası olmak üzere Müslüman ahali üzerinde yürütülen propaganda Osmanlı Devleti'nin resmen savaşa girmesiyle ilan edilen *“cihad-ı ekber”* ile oldukça zorlayıcı bir propaganda yöntemine dönüşmüştü. Bu durum İngiliz yöneticilerinin karşı propaganda yöntemlerini geliştirmeleri için önemli gerekçeler oluşturmuştur. Ayrıca bu zorlama savaşın devamı müddetince Doğu'daki İngiliz politikasının şekillenmesinde önemli rol oynayan Mark Sykes'ın ortaya atacağı yeni bir istihbarat birimi fikrinin oluşmasında etkili bir gerekçe olacaktır.

## Arap Bürosu'nda çalışan başlıca kişiler
Gilbert Clayton Arap Bürosu'nun başına atandı. Bir deniz istihbarat subayı olan David Hogarth Arap Bürosu'nun müdür vekili, Kinahan Cornwallis ise yardımcısıydı. Herbert Garland, George Ambrose Lloyd, George Stewart Symes, Philip Graves, Gertrude Bell, Aubrey Herbert, William Ormsby-Gore, Thomas Edward Lawrence, Alfred Guillaume ve Tracy Philipps de Arap Bürosu'nun üyesiydiler.

## Kaynakça

### Dipnot

### Alıntı

* *[[A Peace to End All Peace]]*, David Fromkin, Avon Books, New York, 1990.
* *Arabian Personalities of the Early Twentieth Century with a new Introduction by * (Bureau's *Handbooks* tarafından yeniden basıldı) The Oleander Press 1986, .
* *Military Intelligence and the Arab Revolt: The First Modern Intelligence War*, Polly Mohs, Routledge, New York, 2008.
* *The Arab Bureau*, Bruce Westrate, Penn State Press, 1992.

## Dış bağlantılar

* Seikaly, Samir: Arab Bureau, in: 1914-1918-online. International Encyclopedia of the First World War.