Aza Rehmanova

**Aza Hasan kızı Rehmanova** (Azerbaycan Türkçesi Aza Rəhmanova; 17 Eylül 1932, Bakü -18 Kasım 2015, Saint Petersburg), Azerbaycan asıllı Sovyet ve Rus hekim-infeksiyon uzmanıdır. HIV enfeksiyonu ve bulaşıcı hepatoloji alanında önde gelen bir uzmandır. 1986-2001 yılları arasında Saint Petersburg Tıp Akademisi Sonrası Eğitim Bölümü “Bulaşıcı Hastalıklar” kürsüsünün başkanlığını yapmıştır. 1984'ten hayatının sonuna kadar Saint Petersburg Sağlık Komitesi'nin baş enfeksiyon uzmanı olarak görev yapmıştır.

Rehmanova: tıp bilimleri doktoru, profesör, akademisyen  ve Rusya Federasyonu Onurlu Bilim İnsanları unvanına sahip bir bilim kadınıdır.

Rehmanova, Kuzeybatı Federal Bölgesi Cumhurbaşkanlığı Tam Yetkili Temsilcisi nezdindeki Uyuşturucuyla Mücadele Hükûmetlerarası Komisyonu, “Dünya Doktorları Nükleer Tehlikeye Karşı” Derneği, Uluslararası İnsan Hakları Komisyonu İcra Kurulu ve New York Bilimler Akademisi ile Saint Petersburg, Azerbaycan, Türkmenistan ve Yakutistan enfeksiyon uzmanları derneklerinin üyesiydi.

"AIDS, Seks ve Sağlık" (Azerbaycan Türkçesi: QİÇS. Seks. Sağlamlıq) dergisinin kurucusu ve baş editörüydü. Ayrıca “HİV enfeksiyonu ve İmmünsupresyonlar” (Azerbaycan Türkçesi: HİV İnfeksiya və İmmunosupressiyalar) dergisinde baş editör yardımcısı olarak görev yapmıştır.

Rehmanova, 11 kitabın, hemşireler için bilgi kitapçığının, yaklaşık 50 metodik rehberin ve 350'den fazla dergi makalesinin yazarıdır. Ayrıca 7 ders kitabının ortak yazarıdır.

Aza Rehmanova'nın rehberliğiyle 20 doktora tezi ve 50'den fazla tıp bilimi adayı tezi savunulmuştur. Onun öğrencileri, dünyanın çeşitli ülkelerinde görev yapmaktadır.

### Hayatı

#### İlk Yıllar
Aza Rehmanova, 17 Eylül 1932'de Bakü'de aydın bir ailede doğmuştur. Babası Hasan Paşa oğlu Rehmanov, Azerbaycan Tüfek Bölüğü Komiseri, sonrasında Hazar Denizcilik İdaresi Siyasi Bölümü Başkanı, Azerbaycan SSC Kültür Halk Komiseri ve Azerbaycan Komünist Partisi'nin Nahçıvan Vilayet Komitesi'nin birinci sekreteri olarak görev yapmıştır. 1937 yılında babası tutuklanmış ve 3 yıl sonra hapiste vefat etmiştir. Aza Rehmanova'nın amcaları da baskılara maruz kalmıştır. Bunlar arasında Azerbaycan SSC Halk Komiserleri Sovyeti Başkanı Hüseyin Rehmanov  ve Latif Rehmanov bulunmaktadır. Annesi Havva Rehmanova (Hüseynbeyova) hekimdir. Kazakistan SSC'nin Semey bölgesinde baş terapist olarak çalışmış, daha sonra ömrünün sonuna kadar Azerbaycan Devlet Hekimleri Geliştirme Enstitüsünün terapi bölümünde doçent olarak görev yapmıştır.

Aza Rehmanova, hayatının ilk yıllarını Bakü Kalesi'nde geçirmiştir. Bir süre sonra ailesiyle birlikte Zevin Sokağı'nda (günümüzde Aziz Aliyev Caddesi) bulunan bir binaya taşınmış ve 1941 Ekimine kadar burada yaşamıştır. 1941 yılında annesi ve kız kardeşiyle birlikte Altay Krayı'ndaki Sintaş madenine, oradan da Kazakistan'a sürgün edilmiştir. Ortaokulu Kazakistan'ın Semey şehrinde tamamlamıştır. Okul yıllarında, Veniamin Kaveri'nin *“Açık Kitap”* ve *“Doktor Vlasenkova”* kitaplarından etkilenerek hekim-mikrobiyolog-infeksiyon uzmanı olmayı hayal etmiştir.

#### Eğitim ve İşi
Aza Rehmanova, 1949 yılında  Birinci Saint-Peterburg Pavlov Devlet Tıp Üniversitesi'nin tedavi fakültesine girmiş ve 1955 yılında onur diplomasıyla mezun olmuştur. Öğrencilik yıllarında bulaşıcı hastalıklar kürsüsünün öğrenci bilim topluluğunun başkanlığını yapmış ve 1952'den itibaren S. P. Botkin adına Klinik Enfeksiyon Hastanesi'nde araştırmalar yürütmüştür. 1955–1957 yıllarında, aynı üniversitenin bulaşıcı hastalıklar kürsüsünde klinik asistan olarak görev yapmış; aynı zamanda N. F. Filatov Çocuk Hastanesi ve S. P. Botkin Klinik Enfeksiyon Hastanesi'nde çalışmıştır. Klinik asistanlık döneminin ardından Semipalatinsk bölgesine dönerek hastanelerde ve polikliniklerde enfeksiyon uzmanı olarak görev yapmıştır.

1959 yılında uzun süreli sürgünün ardından Bakü'ye dönmüştür. 1959-61 yılları arasında Prokofi Caparidze adına 3 No'lu Bakü Şehir Klinik Hastanesi ve 11 No'lu şehir polikliniğinde hekim-enfeksiyon uzmanı olarak çalışmıştır. 1961-64 yıllarında ise direktörü Aziz Eliyev olan Azerbaycan Devlet Hekimleri Geliştirme Enstitüsü'nde çalışmıştır.

1964 yılında, Azerbaycan Devlet Hekimleri Geliştirme Enstitüsü'nde “Botkin hastalığının sarılıksız ve silinmiş formları” konulu namzetlik (adaylık) tezini başarıyla savunmuştur.

Bakü'de adaylık tezini tamamladıktan sonra, 1965 yılında Leningrad'a Akademik İ. P. Pavlov adına Birinci Saint Petersburg Devlet Tıp Üniversitesi'ne dönerek mesleki çalışmalarına başlamıştır. Burada bulaşıcı hastalıklar kürsüsünde art arda baş laborant, asistan ve doçent olarak görev yapmıştır.

1972 yılında, “Viral Hepatit Sırasında Karaciğer Koması” konulu doktora tezini savunmuştur. Bundan sonra bulaşıcı hastalıklar kürsüsünün profesörü olarak atanmıştır. Çok geçmeden kendisine profesör unvanı verilmiştir. 1984 yılında ise Saint-Peterburg Sağlık Komitesi'nin Baş Enfeksiyonisti görevine getirilmiştir.

Rehmanova, yeni bir bilimsel alana yönelerek daha yaygın görülen kronik enfeksiyonların ve ciddi epidemiyolojik hastalıkların gelişim faktörlerinin incelenmesi ile birlikte, onun öncülüğünde kurulan yeni organizasyonel yapılar, çok profilli enfeksiyon hastaneleri (cerrahi ve doğum bölümleriyle birlikte), yoğun bakım üniteleri ve polikliniklerin enfeksiyon-parazit hastalıkları ile bağışıklık önleme bölümlerinde tedavi yöntemlerinin geliştirilmesi çalışmalarına liderlik etmiştir.

1986 yılında yapılan bir yarışma sonucu, Saint-Peterburg Diplom Sonrası Tıp Akademisi'nin “Bulaşıcı Hastalıklar” kürsüsünün başkanlığına atanmıştır. Onun yönetiminde bu kürsü, HIV enfeksiyonu ve viral hepatitler konusunda ülkenin önde gelen kürsüsü olmuştur. Rehmanova, 2001 yılına kadar (15 yıl boyunca) bu kürsünün başkanlığını yürütmüştür.

Rehmanova, daha sonra Saint-Peterburg Sağlık Komitesi'nde baş enfeksiyonist olarak görev yaparken, aynı zamanda Akademik İ. P. Pavlov adına Birinci Saint-Peterburg Devlet Tıp Üniversitesi'nin sosyal öneme sahip enfeksiyonlar kürsüsünde profesör, hamile kadınlarda ve çocuklarda HIV enfeksiyonunun önlenmesi ve tedavisi konusunda Federal Bilimsel-Metodik Merkez'de bilimsel lider ve AIDS ile Bulaşıcı Hastalıkların Önlenmesi ve Mücadele Merkezi'nde başhekimin tedavi, bilimsel çalışmalar ve kalite kontrolden sorumlu yardımcısı olarak görev yapmıştır.

#### Teşkilatçı Faaliyetleri
1973 yılında Rehmanova'nın girişimiyle SSCB'de ilk kez S. P. Botkin adını taşıyan klinik enfeksiyon hastanesinde yoğun bakım servisleri kurulmuştur.

1976 yılında Rehmanova'nın girişimiyle kronik hepatit hastaları için aşamalı tedavi sistemi oluşturulmuştur.

Gene Rehmanova'nın girişimiyle S. P. Botkin adını taşıyan klinik enfeksiyon hastanesinde 1987 yılında AIDS klinik merkezi, 1988 yılında enfeksiyon-cerrahi bölümü, 1998 yılında ise tıbbi-sosyal hizmet birimi kurulmuştur.

1988 yılında Rehmanova'nın girişimiyle Leningrad Devlet Hekimleri Geliştirme Enstitüsünün bulaşıcı hastalıklar kürsüsü bünyesinde AIDS'in laboratuvar tanısı kursu açılmıştır.

1991 yılında Rusya'nın Ust-İjora yerleşiminde HIV enfeksiyonu ve AIDS alanında Rusya Klinik Merkezinin kurulmasına katılmıştır.

1999 yılında HIV enfeksiyonu olan hamile kadınlar ve çocuklar için Bilimsel-Pratik Merkezin açılmasına katılmıştır.

1999–2000 yıllarında AIDS alanında Kanada–Rusya projesinde süpervizörlük yapmıştır.

2001 yılında Dünya Azerbaycanlılarının I Kurultayı'na delege olarak katılmıştır.

Rehmanova, “AIDS, İstatistik, Sağlık” Bölgesel Kamu Kuruluşunun direktörü olarak HIV/AIDS ve diğer güncel enfeksiyonların önlenmesine yönelik 20'den fazla uluslararası projenin yöneticisi ve katılımcısı olmuştur.

#### Bilimsel Faaliyetleri
Aza Rehmanova, Kuzeybatı Federal Bölgesi'nde Devlet Başkanı'nın yetkili temsilciliği nezdindeki Uyuşturucularla Mücadele Kurumlararası Komisyonu'nun, “Nükleer Tehlikeye Karşı Dünya Doktorları” derneğinin, Uluslararası İnsan Hakları Komisyonu Yürütme Komitesi'nin, New York Bilimler Akademisi'nin yanı sıra Saint-Peterburg, Azerbaycan, Türkmenistan ve Saha Cumhuriyeti enfeksiyon hastalıkları uzmanları derneklerinin üyesiydi.

1991 yılından itibaren yayımlanmaya başlayan “AIDS, Seks ve Sağlık” adlı bilimsel-popüler derginin kurucusu ve baş editörü, “HIV Enfeksiyonu ve İmmünosupresyonlar” dergisinin ise baş editör yardımcısı olmuştur.

Profesör Aza Rehmanova, 11 kitabın, hemşireler için bir bilgilendirme kitabının, yaklaşık 50 metodik kılavuzun ve 350'den fazla dergi makalesinin yazarı, ayrıca 7 ders kitabının ortak yazarıdır.

Aza Rehmanova'nın danışmanlığında 20 doktora ve 50'den fazla tıp bilimleri adayı tezi savunulmuştur. Onun öğrencileri dünyanın farklı ülkelerinde (Rusya, ABD, Kanada, Almanya, Norveç, Finlandiya, Azerbaycan, Kırgızistan, Türkmenistan ve Yemen'de) çalışmaktadır. Bunlara örnek olarak; Skryabin adına Moskova Devlet Veterinerlik ve Biyoteknoloji Akademisi rektörü Profesör Yevgeni Voronin (1998–2008), “Azerbaycan Cumhuriyeti Onursal Doktoru” Nisahanım Mirişli, Yakutistan Baş Enfeksiyon Hastalıkları Uzmanı Profesör Snejana Slepsova  ve diğerleri gösterilebilir.

#### Özel Hayatı
İlk eşi Nikolay Vinogradov'dur. Bu evlilikten, tıp bilimleri doktoru, profesör, AIDS ve bulaşıcı hastalıkların önlenmesi ve bunlarla mücadele alanında Saint-Peterburg Merkezinin kurucusu ve yöneticisi olan Yelena (1955–2007) dünyaya gelmiştir. Aza Rehmanova, evlendikten sonra eşinin soyadını alsa da boşandıktan sonra yeniden kızlık soyadına dönmüştür.

İkinci eşi ise aslen Bakülü olan, SSCB Deniz Kuvvetleri'nin Hazar Filosu'nda görev yapmış 1. Derece Kaptan Yevgeni Borisov'dur.

### Vefatı ve Hatırası
Ağır bir inme nedeniyle hastaneye kaldırılan Rehmanova, 18 Kasım 2015'te hayatını kaybetti. Cenaze töreni S. P. Botkin adına Klinik Enfeksiyon Hastanesi'nin patolojik anatomi bölümünde düzenlendi. Aza Rehmanova, Saint Peterburg'un Krasnogvardeyski rayonunda bulunan Bolşeokhtinskiy Mezarlığı'na defnedildi.

20 Kasım 2015'te, Rusya Federasyonu Sağlık Bakanlığının Halk Sağlığı ve İletişim Departmanı Direktörü Oleg Salagay, bakanlık adına Aza Rehmanova'nın vefatı dolayısıyla Saint Peterburg AIDS ve Bulaşıcı Hastalıklarla Mücadele Merkezi'ne bir taziye mektubu gönderdi. Mektupta şu ifadelere yer verildi:20 Kasım 2015'te ABD'nin Rusya Büyükelçisi John Tefft, Amerika Birleşik Devletleri'nin Rusya'daki Büyükelçiliği adına, Saint Peterburg AIDS Merkezi'nin müdür vekili Vadim Rassohin'e Aza Rehmanova'nın vefatı dolayısıyla bir taziye mektubu gönderdi. Mektupta şöyle denildi:19 Kasım 2016'da Sankt-Peterburg AIDS Merkezinde Aza Rehmanova'ya adanmış bir anı plaketinin açılışı yapıldı.

5 Ekim 2017'de Aza Rehmanova'nın 85. doğum yılı dolayısıyla, Saint Peterburg AIDS Merkezi çalışanlarının girişimiyle çekilen “Aza Hasanovna'nın Anısına…” adlı belgesel filmin galası gerçekleştirildi. Filmde Rusya'nın tanınmış bilim insanları Aza Rehmanova hakkında anılarını paylaşıyor.

### Aldığı Ödüller ve Fahri Ünvanlar
SSCB Sağlıkta Üstün Hizmet Rozeti (1986)

Emek Gazisi Madalyası (?)

Rusya Federasyonu Sağlık Bakanlığı Teşekkür Belgesi (1992)

Rusya Federasyonu Onurlu Bilim İnsanı (1998)

Saint Peterburg Lisansüstü Tıp Akademisi Fahri Doktoru (2002)

II. derece Vatan Önünde Hizmetleri İçin Nişanı (2005)

BM Çocuklara Yardım Fonu (UNICEF) Özel Diploması (2008) (Hamile kadınlar ve çocuklarda HIV enfeksiyonunun önlenmesi ve tedavisine sağladığı önemli katkılardan dolayı)

Saint Peterburg Valisi Teşekkür Belgesi (2010)

Saint Peterburg'a Hizmetleri İçin” Onur Nişanı (2013)

## Kaynakça