Ana Zağa Mağarası

**Ana Zağa Sığınağı** veya **Ana Zağa Mağarası**, Azerbaycan'daki Gobustan Devlet Tarihi-Doğa Koruma Alanı'nda bulunan doğal bir sığınak ve mağaradır. Yarı açık bir mağarayı andıran doğal oluşumun duvarlarında ve bitişiğindeki bölgelerde çok sayıda petroglif bulunmaktadır ve Gobustan Kaya Oymaları'nın ilk araştırmacısı İshak Caferzade tarafından "Ana Zağa" olarak adlandırılmıştır.

## Araştırmalar
Ana sığınak, Büyüktaş Dağı'nın üst yamacında; 29, 30, 31 ve 32 numaralı kayaların kesişmesiyle oluşan, iki bölmeli büyük bir kaya sığınağında tespit edilmiştir. Söz konusu alanda, arkeolojik açıdan büyük önem taşıyan kadim kaya oymaları kayıt altına alınmıştır.

Arkeolojik kazılar sonucunda, Ana Zağa'nın tortullarında litolojik olarak birbirinden farklı üç ana kültürel katman keşfedilmiştir. Bunlardan, kazı alanının orta kısmında bulunan alt (Mezolitik) ve orta (Neolitik) kültürel katmanlar, geç Neolitik dönemden erken Orta Çağ'a kadar uzanan üst karma katmandan, yaşam izi bulunmayan 10 cm kalınlığında bir tabaka ile ayrılmıştır. Mezolitik buluntuların muhafaza edildiği alt stratigrafik katmanın derinliği 1 ile 1,2 metre arasında değişkenlik göstermektedir. Bu tabaka; kireç taşı parçaları içeren, grimsi renkte ve çimentolaşmış kil yapısındadır. Geç Mezolitik dönemden Erken Neolitik döneme geçişi temsil eden orta katman ile alt Mezolitik katman arasında herhangi bir silt tabakasına rastlanmamıştır.

Orta katman, alt katmana göre daha yumuşak ve daha kahverengi olan 0,2-0,6 metre kalınlığında bir toprak tabakasından oluşmaktadır.

Ana Zağa Mağarası'nın ana sığınağındaki Taş Devri'ne ait kültürel stratigrafinin alt ve orta katmanları; temel olarak yerleşkenin merkezinde, kuzey sınırını belirleyen 30 numaralı kayanın güney duvarında, 1965-1966 yılında gerçekleştirilen kazılarda ortaya çıkarılmıştır. Ancak yerleşkeyi çevreleyen kaya kütlelerinin M.Ö. 7. ve 6. binyıllar arasında tektonik veya morfolojik hareketlerle yer değiştirmesi sonucunda oluşan tehlikeli durum, kazı sahasının tamamında alt Mezolitik katmana ulaşılmasını teknik olarak kısıtlamıştır.

Kazı sahasındaki alt katman, Üst Paleolitik'ten Mezolitik döneme ve Mezolitik'in erken evrelerine geçiş aşamalarını temsil ederken; orta katman, ağırlıklı olarak Mezolitik'ten Neolitik döneme geçiş sürecini yansıtmaktadır. Alt ve orta katmanlar arasında bir silt tabakasının bulunmaması, bu oluşumlar arasında kronolojik olarak geniş bir zaman boşluğu olmadığını göstermektedir. Katmanların litolojik bileşiminde ve renginde gözlemlenen farklılıkların, iklimsel değişikliklerden kaynaklandığı düşünülmektedir. Bu görüş; katmanlardan elde edilen taş aletler ve hayvan kalıntıların tipolojik yakınlığı, özdeşliği ve birbirini tamamlayıcı karakteristiği ile de desteklenmektedir.

## Bulgular
Ana Zağa Mağarası'nın alt ve orta katmanlarında bulunan materyallerin yüksek derecedeki tipolojik benzerliği ve dönemler arası ayrımı kesin olarak ortaya koyan karakteristik örneklerin sınırlı olması nedeniyle; yerleşkeden elde edilen Neolitik buluntuların önemli bir kısmı, Mezolitik envanter dahilinde sınıflandırılmıştır.

Ana Zağa'da yürütülen arkeolojik kazılar, Üst Paleolitik dönemin son evrelerinden ve Erken Mezolitik dönemin başlangıcından itibaren, takip eden tüm tarihi süreçlerde bölgenin kısa veya uzun süreli yerleşimlere ev sahipliği yaptığını kanıtlamaktadır. Kazılar neticesinde elde edilen iki binden fazla buluntu; çakmak taşı ve nehir taşından (çakıl taşı) üretilmiş aletlerin yanı sıra, sınırlı sayıda kemik objeyi ve farklı işlevlere sahip arkeolojik materyalleri kapsamaktadır.

Sığınakta 600'den fazla küçük boyutlu (çoğunlukla 1,5-3,0 cm büyüklüğünde; nadiren 5 cm'den büyük) çakmak taşı eser bulunmuştur.

Ayrıca, Ana Zağa Sığınağı'ndaki ocak alanı olarak tanımlanan bölgeden kömür örnekleri toplanmıştır.

Ağustos 2022 tarihinde gerçekleştirilen saha çalışmalarında, Mezolitik döneme tarihlendirilen ve 5-6 yaşlarındaki bir çocuğa ait olduğu saptanan bacak) kemiği ortaya çıkarılmıştır.
Dosya:Ana_zağa_mağarasından_aşkarlanmış_qaşovlar.jpg|bağlantı=Fayl:Ana_zağa_mağarasından_aşkarlanmış_qaşovlar.jpg
Dosya:Doğrayıcı_alətlər,_Ana_zağa_mağarası.jpg|bağlantı=Fayl:Doğrayıcı_alətlər,_Ana_zağa_mağarası.jpg
Dosya:Döymə_aləti,_Ana_zağa_mağarası.jpg|bağlantı=Fayl:Döymə_aləti,_Ana_zağa_mağarası.jpg
Dosya:Düzəldici_alət,_Ana_zağa_mağarası.jpg|bağlantı=Fayl:Düzəldici_alət,_Ana_zağa_mağarası.jpg


## Kaynakça