Peltastis

***Peltastis*** (, , Trakya ve Payonya'da ortaya çıkan ve taşıdıkları kalkan türünden adını alan bir hafif piyade türüdür. Thukididis Trakya Peltastislerınden bahsederken, Ksenofon Anabasis'te Trakya ve Yunan Peltastis birliklerini birbirinden ayırır.

Peltastisler, Helenistik ordularda genellikle öncü birlik olarak görev yaparlardı. Orta Çağ'da ise aynı terim, bir tür Bizans piyadesi için kullanılıyordu.

## Tanım

### ''Pelti'' kalkanı
*Peltastisler,* "*pelti*" (Eski Yunanca  Latince:  ) adı verilen hilal şeklinde hasır bir kalkan taşıyorlardı; ana korumaları olarak kullandıkları için bu adı almışlardır. Aristoteles'e göre, *pelti* kenarsızdı ve keçi veya koyun derisiyle kaplıydı. Bazı edebi kaynaklar kalkanın yuvarlak olabileceğini ima etse de, sanatta genellikle hilal şeklinde gösterilir. İskit sanatında da görülür ve Orta Avrupa'da yaygın bir tür olabilir. Kalkan, ortadaki bir kayış ve kenara yakın bir tutamakla taşınabilirdi veya sadece ortadaki bir tutamağa sahip olabilir. Ayrıca, Trakya *Peltastislerinin* düşmandan kaçarken kalkanlarını sırtlarına astıkları için bir taşıma kayışı (veya *guige*) da olabilir.

### Silahlar
*Peltastislerin* silahları, fırlatma sırasında daha fazla güç uygulanmasını sağlamak için kayışlarla donatılmış olabilecek çeşitli ciritlerden oluşuyordu.

Bu ciritlerin boyutları, modern olimpik tarzda bir ciritten oldukça farklı olabilirdi. Ksenofon, Anabasis adlı eserinde, uzun yaylarla savaşan düşman Kardukyalılarla bir karşılaşmadan bahseder ve Yunanların Kardukyalı oklarını cirit olarak yeniden kullandıklarını belirtir.

Üstelik mükemmel okçulardı; neredeyse üç arşın uzunluğunda yaylar ve iki arşından (86 cm - 112 cm) uzun oklar kullanıyorlardı. Oku fırlatırken, yayın alt ucuna öne doğru yerleştirilmiş sol ayaklarıyla bir destek alarak yayı geriyorlardı. Oklar kalkan ve zırhı deliyordu ve Yunanlılar, ele geçirdikleri okları, kayışlarına takarak cirit gibi kullanıyorlardı.

## Gelişim

Arkaik Yunanistan'da, Yunan savaş geleneği neredeyse tamamen ağır piyadeler veya hoplitler üzerine odaklanmıştı.

*Peltastislerin* kullandığı dövüş stili Trakya'da ortaya çıkmıştır ve ilk Yunan *peltastisleri* Trakya kıyısındaki Yunan şehirlerinden toplanmıştır. Genellikle vazolarda ve diğer resimlerde, tilki derisinden yapılmış ve kulak kepçeleri olan kendine özgü Frig başlığı da dahil olmak üzere tipik Trakya kıyafetini giyerken tasvir edilirler. Ayrıca genellikle desenli tunikler, geyik derisi çizmeler ve parlak, geometrik bir desenle süslenmiş uzun pelerinler *(zeiras)* giyerlerdi. Bununla birlikte, birçok paralı peltastis muhtemelen Yunanistan'da toplanmıştır. Bazı vazolar ayrıca hoplitleri (Korint miğferleri, dizlikler ve zırhlar giyen, hoplit mızrakları tutan adamlar) *pelti* taşıyarak gösterirken bulunmuştur. Genellikle, mitolojik Amazonlar (kadın savaşçılar) Peltastis ekipmanıyla gösterilir.

*Peltastisler*, özellikle Peloponez Savaşı sırasında, Yunan savaşlarında giderek daha önemli bir yer edinmişlerdir.

Ksenofon, *[[Anabasis]]* adlı eserinde, MÖ 401'de Cunaksa Muharebesi'nde Ahameniş süvarilerine karşı savaşan *peltastisleri* anlatır; bu *peltastisler*, Genç Kiros'un paralı asker ordusunun bir parçası olarak görev yapmaktaydılar.

Ksenofon'un açıklaması, bu *peltastislerin* kılıç ve ciritlerle donanmış olduklarını, ancak mızrak taşımadıklarını açıkça ortaya koymaktadır. Pers süvarilerinin saldırısıyla karşılaştıklarında, saflarını açarak süvarilerin geçmesine izin verirken, onlara kılıçlarla vurup cirit fırlatıyorlardı.

*Peltastisler*, MÖ 4. yüzyılda Yunan paralı piyadelerinin ana türü haline geldi. Ekipmanları geleneksel hoplitlerinkinden daha ucuzdu ve toplumun daha yoksul kesimleri için daha kolay erişilebilir durumdaydı. Atinalı general İfikratis, MÖ 390'da Lechaeum Muharebesi'nde çoğunlukla *peltastisler* kullanarak bir Sparta falankssını yok etmiştir. Diodorus Siculus'un anlatımında, İfikratis'in adamlarını uzun mızraklarla yeniden silahlandırdığı, muhtemelen MÖ 374 civarında olduğu belirtilir. Bu reform, cirit yerine küçük bir kalkan, kılıç ve mızrakla donanmış bir tür "*peltastis*" ortaya çıkarmış olabilir.

J. G. P. Best gibi bazı otoriteler, bu daha sonraki "*peltastislerin*" geleneksel anlamda gerçek *Peltastisler* olmadığını, daha uzun mızraklarla birlikte *pelti* kalkanı taşıyan hafif zırhlı hoplitler olduğunu ve bu kombinasyonun Makedon falanksının doğrudan atası olarak yorumlandığını belirtmektedir. Bununla birlikte, İfikratis döneminden önceki bazı *peltastis* tasvirlerinde mızraklar da yer almaktadır ve bazı *peltastisler* bunları ciritlerin yerine değil, ciritlerin yanı sıra taşımış olabilirler. Hiçbir savaş anlatımında *peltastislerin* mızrak kullandığı belirtilmediğinden, bunların bazen bireyler tarafından (bir politika veya reformun parçası olarak değil) kendi tercihleriyle taşınmış olması mümkündür. MÖ 400 civarına ait Payava Likya lahitinde, yuvarlak bir *pelti* taşıyan ancak kolunun üstünde bir mızrak taşıyan bir asker tasvir edilmiştir. Yanaklıkları olan bir *[[Pilos (şapka)|pilos]]* miğfer takmaktadır, ancak zırhı yoktur. Bu nedenle teçhizatı, İfikratis 'in varsayılan yeni birliklerine benzemektedir. MÖ 4. yüzyıla ait *peltastislerin* bazen hem miğfer hem de keten zırh giydikleri de görülmektedir.

İskender, Makedonya'nın kuzeyindeki Trakya kabilelerinden, özellikle de Agrianes'lerden gelen *peltastisleri* kullanmıştır. MÖ 3. yüzyılda, *peltastislerin* yerini yavaş yavaş *thureophoroi* piyadeleri almıştır. Daha sonraki dönemlerde *peltastislere* yapılan atıflar, aslında teçhizat tarzlarını ifade etmeyebilir, çünkü *peltastis*  kelimesi *[[paralı asker]]* kelimesinin eş anlamlısı haline gelmiştir.

## Anadolu

Anadolu'da cirit, hafif kalkan ve bazen de mızrakla savaşma geleneği vardı ve MÖ 480'de Yunanistan'ı işgal eden I. Serhas'ın ordusunda bu şekilde silahlanmış birkaç birlik ortaya çıkmıştır. Örneğin, Paflagonyalar ve Frigyalılar hasır miğferler ve dizlerinin yarısına kadar uzanan yerel botlar giyiyorlardı. Küçük kalkanlar, kısa mızraklar, cirit ve hançerler taşıyorlardı.

## Pers ordusunda
MÖ 5. yüzyılın ortalarından itibaren, *peltastis* askerleri Pers birliklerinin Yunan tasvirlerinde görünmeye başlamıştır. Yunan ve Trak *peltastisleri* gibi teçhizatlandırılmışlardı, ancak tipik Pers ordusu üniformaları giyiyorlardı. Genellikle yan silah olarak *[[sagaris]]* olarak bilinen hafif baltalar taşıyorlardı. Bu birliklerin Farsça'da *takabara* ve kalkanlarının *taka* olarak bilindiği öne sürülmüştür. Persler, Yunan ve Trak *peltastislerinden* etkilenmiş olabilirler. Bir diğer alternatif etki kaynağı ise Karduyalılar, Misyalılar veya Pisidyalılar gibi Anadolu dağ kabileleri olabilir. Yunan kaynaklarında bu birliklere ya *peltastis* ya da *peltoforoi* (*pelti* taşıyıcıları) deniyordu.

## Antigonos ordusunda
Helenistik Dönem'de, Makedonya'nın Antigonos krallarının yerli Makedon *peltastislerinden* oluşan seçkin bir birliği vardı. Ancak bu birlik, daha önce ele alınan hafif *peltastlarla* karıştırılmamalıdır. F. W. Walbank'a göre *peltastislerin* sayısı muhtemelen 3.000 civarındaydı, ancak Üçüncü Makedonya Savaşı'nda bu sayı 5.000'e çıkmıştır (muhtemelen *peltastis* birliğinin bir alt birimi olan seçkin *agema'yı* barındırmak için). Sayılarının her zaman binlerce olarak belirtilmesi, *peltastislerin* örgütlenme açısından *binlik birlikler* halinde organize edildiğini göstermektedir. Bu seçkin birlik, muhtemelen İskender'in *[[ipaspistis]]leriyle]]* aynı statüde, benzer teçhizata ve role sahipti. Bu *peltastis* birliğinin içinde seçkin birlik olan Agema bulunuyordu. Bu birlikler, Makedonya Kralı V. Filippos tarafından zorlu yürüyüşlerde kullanılmıştır; bu da hafif teçhizatlı ve hareketli olduklarını göstermektedir. Ancak, MÖ 168'deki Pidna Muharebesi'nde Titus Livius, Makedon *peltastislerin* Pelinyi'yi nasıl yendiğini ve bunun falanksın ön saflarına doğrudan gitmenin tehlikelerini nasıl gösterdiğini belirtir. Falanks düzeninde savaşacak bir birliğin *peltastislerin  olarak* adlandırılması garip görünse de, *pelti* bir Makedon kalkanı için uygunsuz bir isim olmazdı. Diodorus'un tarif ettiği gibi, İphicratean hoplitleri veya *peltastislar* benzer şekilde donatılmış olabilirlerdi.

## Görevlendirme ve rol

*Peltastisler* genellikle falanksın kanatlarında, süvarilerle bağlantı kuracak şekilde veya engebeli ya da bozuk arazide konuşlandırılırdı. Örneğin, Ksenofon, *Hellenica'da* şöyle yazıyor: 'Dercylidas bunu (yakınlarda bir Pers ordusu olduğunu) öğrenince, subaylarına adamlarını mümkün olan en kısa sürede sekiz sıra derinliğinde (hoplit falanksı) dizmelerini ve *peltastisleri* süvarilerle birlikte her iki kanada yerleştirmelerini emretmiştir.'

Ayrıca okçular ve sapan kullananlar gibi diğer hafif birlikleri desteklemek için de görev yapabilirlerdi. Yeterince büyük bir süvari kuvvetinin yokluğunda veya başka bir şekilde uygun görüldüğünde, *peltastisler* muharebenin sonunda geri çekilen düşmanları takip ederek, silahlarını atmış veya bozgun sırasında birliklerinden ayrılmış adamları yakalamak veya öldürmek için de görev yaparlardı.

*Peltastisler* (ve eski kaynaklar tüm hafif birlik türlerini bir araya getirme eğiliminde olduğundan diğer hafif birlikler), muharebe alanından uzakta, yürüyüş sırasında ağır piyadeler için yerine getirilmesi zor olan bir dizi önemli göreve sahipti. Genellikle ordunun geçmesi gereken dağ geçitlerini ve savunulabilir tepeleri işgal ederek düşman kuvvetlerinin üstün bir saldırı pozisyonu elde etmesini engellemek için kullanılırlardı. Ayrıca ormanlık veya başka türlü zorlu arazilerde pusu kurar, yürüyen ordunun arkasını düşman takipçilerine karşı savunur ve bölge ve düşmanların varlığı hakkında bilgi iyi kurulmadığında, hafif birliklerden oluşan müfrezeler sıklıkla önden keşif yapmak için kullanılırdı.

## Taktikler
Hoplitlerle karşılaştıklarında, *peltastisler* kısa mesafeden cirit atarak hareket ederlerdi. Hoplitler hücuma geçtiğinde, *peltastisler* geri çekilirdi. Hoplitlere göre önemli ölçüde daha hafif ekipman taşıdıkları için, özellikle zorlu arazide genellikle başarılı bir şekilde kaçmayı başarabiliyorlardı. Daha sonra, mümkünse, takip sona erdiğinde, hoplitlerin saflarında oluşan herhangi bir düzensizlikten yararlanarak saldırıya geri dönerlerdi. Sphacteria Muharebesi'nde Atina kuvvetleri 800 okçu ve en az 800 *peltastisten* oluşuyordu. Thukididis, *[[Peloponez Savaşı Tarihi]]* eserinde şöyle yazıyor:

(Spartalı hoplitler) kendileri de hafif birliklerin her iki kanattan ateş açtığı silahlarla durduruldular. Hoplitler, hafif birliklerin çok yaklaştığı her noktada onları geri püskürtseler de, hafif birlikler geri çekilirken bile savaşmaya devam ettiler; çünkü ağır teçhizatları yoktu ve o zamana kadar yerleşim yeri olmayan, engebeli ve zorlu arazide takipçilerinden kolayca uzaklaşabiliyorlardı.

*Peltastisler*, diğer hafif birlik türleriyle savaşırken, kalkan, kılıç ve miğfer gibi ekipmanlara sahip olmanın avantajıyla, yakın dövüşte daha agresif bir şekilde yaklaşabiliyorlardı.

## Ortaçağ Bizans
6. yüzyıl askeri incelemesi olan ve erken Bizans imparatoru Mauricius ile ilişkilendirilen ''Strategikon'da'' *peltastis* adı verilen bir piyade türü tanımlanmıştır. *Peltastis,* özellikle 11. ve 12. yüzyılların sonlarında Komninos Restorasyonu'nda Bizans ordusunda öne çıkmıştır. Antik çağın *peltastisleri* ciritlerle donatılmış hafif çatışma piyadeleri olsa da, Bizans döneminde bu adı alan birliklerin işlev olarak aynı olduğunu varsaymak güvenli değildir. Bizans *peltastisleri* bazen "saldırı birlikleri" olarak tanımlanmıştır. Bizans *peltastislerinin,* muharebe alanında büyük hareketliliğe sahip, çatışma yapabilen ancak aynı zamanda yakın dövüşte de yetenekli, nispeten hafif teçhizatlı askerler olduğu görülmektedir. Silahları, dönemin Bizans ağır piyadeleri tarafından kullanılan *kontarion* mızrağının daha kısa bir versiyonunu içermiş olabilir.

## Notlar

## Kaynakça
;Özel

;Genel

### Antik kaynaklar
*Diodoros. Tarih.
*Herodot.*[[Herodot Tarihi|Tarihler]]*
*Thukididis. *[[Peloponez Savaşı Tarihi]]*.
*Ksenofon. *[[Anabasis]]*.
*Ksenofon. *[[Hellenika]]*.

### Modern kaynaklar
*Best, J. G. P. (1969). *Thracian Peltasts and their influence on Greek warfare*.
*
*Connolly, Peter (1981). *Greece and Rome at War*. Macdonald (Black Cat, 1988). 
*
*Head, Duncan (1982). *Armies of the Macedonian and Punic Wars*. WRG.
*Head, Duncan (1992). *The Achaemenid Persian Army*. Montvert. 
*"Light Infantry", special issue of *[[Ancient Warfare (dergi)|Ancient Warfare]]*, 2/1 (2008)
* Sekunda, Nicholas V (1988). *Achaemenid Military Terminology*. In Archaeologische Mitteilungen aus Iran. Band 21.
* 

## Dış bağlantılar
*Bir peltastisin resmi