Medine Giyasbeyli

**Medine Giyasbeyli** (Nisan 1889, Yukarı Salahlı, Gence kazası – 28 Eylül 1937, Bakü) — Azerbaycan aydınlanma öncüsü, pedagog, gazeteci ve çevirmendir.

Azerbaycan’da birkaç okulun kuruluşunda rol almış ve bu okullara liderlik etmiştir. “Şark Kadını” dergisinin kurucularından biridir.

Karşı-devrimci Musavat örgütünün üyesi olmak suçlamasıyla Halk Dışişleri Komiserliği (XDİK) tarafından tutuklanmıştır. Kısa bir süre içinde 12 kez sorgulanmıştır. Tüm mal varlığı müsadere edilmiştir. Kendisi ise 28 Eylül 1937 tarihinde idam edilmiştir.

## Hayatı
Medine Vekilova, Nisan 1889'da Gence kazasının Salahlı köyünde doğmuştur. Tiflis’teki “Aziz Nina” pedagojik okulunda eğitim almıştır.  1904 yılında burada eğitimini tamamladıktan sonra lisede bir yıllık ek kursa katılmıştır. 18 Mayıs 1905'te bu kursu da en yüksek notlarla bitirmiştir.

1906 yılında Salahlı köyünde kendi evinde tek sınıflı ilk köy kız okulunu açmıştır. Burada Türkçe, matematik, Rusça, doğa bilimleri derslerinin yanı sıra el işi ve müzik dersleri de verilmekteydi. Ana dilini Ahmed Ağa Gülmammadov, doğa bilimlerini babası Mehdi Ağa, diğer dersleri ise kendisi öğretmiştir. Okula gelen kız sayısı arttıkça, 15 Ekim 1906'da bu eğitim kurumu kazanın maarif idaresi tarafından resmîleştirilmiş ve Medine Hanım Salahlı Kız Okulu'nun müdürü ve öğretmeni olarak atanmıştır.

1910 yılında evlendikten sonra Dağ Kesemen köyüne taşınmış ve burada da kız okulu açarak eğitim faaliyetini sürdürmüştür. Bir süre eşiyle birlikte Gedebey’e taşınan Medine Hanım burada da öğretmenlik yapmıştır. 1917 yılında eşinin vefatından sonra Tiflis’te Transkafkasya Komiserliği’nde çalışmıştır. Komiserlik dağıldıktan sonra 1918 yılında Gence’ye dönmüş ve burada halk okullarının müfettişi olarak atanmıştır.

1919 yılında Bakü’ye taşınmıştır. 1920 yılının Mart ayında yaşadığı dairede akşam kursları düzenlemiş, 10 Mart’ta kursun resmileşmesini sağlamıştır. Kurslarda Üzeyir Hacıbeyli, Hatice Agayeva ve Şefike Efendizade de ders vermiştir.

Sovyet işgalından sonra 1920 yılının 20 Aralığında Medine Kıyasbeyli, kız okulları için ilkokul öğretmenleri yetiştiren ilk pedagojik eğitim kurumu olan Darülmuallimat’ın müdürü ve öğretmeni olarak atanır.  1926 yılında bu görevinden azledilir ve burada Rus dili öğretmeni olarak çalışmaya devam eder. "Şark Kadını" dergisinin kurucularından ve oradaki yazıların yazarlarından biri olmuştur.

Bakü’de orta okullarda, Ziraat Enstitüsü’nde öğretmenlik yapmış, Azerbaycan Devlet Tıp Enstitüsü’nde asistan görevinde çalışmıştır.

1932 yılının Kasım ayında Azneft meydanında tramvaydan inerken düşer, omurga sütunundan ağır bir yara alır. Öğretmenliğin yanı sıra tercümanlıkla da uğraşır. Samed Vurgun’un, Süleyman Rüstem’in, Resul Rıza’nın, Nigar Refibeyli’nin birçok şiirini, Memmed Said Ordubadi’nin "Dumanlı Tebriz", Ebulhesen Elekberzade'nin "Yokuşlar" romanlarını Rusçaya çevirmiştir.

## Tutuklanması

1936 yılının 8 Aralığından 9 Aralığına geçen gece 1747 numaralı emre dayanarak "yasadışı karşıdevrimci Müsavat teşkilatının üyesi" suçlamasıyla NKVD tarafından tutuklanmıştır. Tutuklandığı tarihten 8 Eylül 1937'ye kadar 12 kez sorgulanmıştır. 23 Eylül'de düzenlenen iddianamede, onun Müsavat Partisi'ne üye olmakla, Müsavat'ın gizli merkeziyle ilişki kurmakla, çevresine karşıdevrimci ruh taşıyan gençleri toplamakla, 1930–1933 yıllarında İran'da bulunan müsavatçılarla ve karşıdevrimci-milliyetçi teşkilatın üyeleri Ruhulla Ahundov, Bekir Çobanzade ile gizli ilişki kurmakla suçlandığı qeyd edilmiştir. Belirtilenlere dayanarak Azerbaycan SSC Ceza Kanunu'nun 72 ve 73. maddeleriyle suçlu bulunmuş, soruşturma işi tamamlanarak kararın icrası Azerbaycan NKVD'si nezdindeki Özel Üçlü'ye havale edilmiştir. Azerbaycan SSC NKVD'si Özel Üçlüsü'nün 26 Eylül 1937 tarihli kararına göre, 45 yaşında olan Medine Kıyasbeyli Mehdi kızı'nın mal varlığının müsadere edilmesine ve kurşuna dizilmesine hükmedilmiştir. Karar, 28 Eylül 1937'de gece saat 01:25'te yerine getirilmiştir.  Medine Kıyasbeyli 1956 yılının 24 Ağustos'unda Azerbaycan Yüksek Mahkemesi'nin Ceza İşleri Kurulu tarafından ölümünden sonra beraat etmiştir.

## Ailesi
1909 yılında Şehriyar bey Giyasbeyov ile evlenmiştir. Şehriyar bey Giyasbeyov 1890 yılında doğmuştur. Gori Semineri'ni bitirmiş ve bir süre öğretmenlik yapmıştır. Daha sonra Kazah kazası reisi ştabskapitan Reutt'un kaleminde tercüman olarak çalışmıştır. 1917 yılında verem hastalığından vefat etmiştir.

Bu evlilikten 1911 yılında Gülzar, 1914 yılında Gülendam, 1916 yılında ise Mehdi adında çocukları dünyaya gelmiştir.

## Anısı
2019 yılında Bakü’de açılmış “Siyasi Baskı Kurbanları Müzesi”nde, baskı kurbanı olan kadınlara adanmış levhada kurşuna dizilmiş beş kadın arasında Medine Kıyasbeyli hakkında da bilgi verilmiştir.

Azerbaycan Ulusal Tarih Müzesi’nde Medine Kıyasbeyli’ye ait fotoğraflar korunmaktadır.

2022 yılının 17 Aralık tarihinde Azerbaycan Devlet Genç Seyirciler Tiyatrosu’nda, Stalin baskıları döneminde repressiyaya maruz kalmış siyasi mahpusların eşleri, kızları ile birlikte repressiyaya uğrayan kadınların başına gelen olaylar hakkında “Kod adı: ‘V. H. A.’” veya Kod adı “Vatan hainlerinin kadınları” adlı oyunun prömiyeri yapılmıştır. Oyunda Medine Kıyasbeyli'nin de sorgulanması tasvir edilmiştir.
## Kaynakça