Dilbilimin ana hatları

Bu özet, dilbilime genel bir bakış ve konu kılavuzu olarak sunulmuştur.

**Dilbilim,** insan dilinin bilimsel yöntem aracılığıyla incelenmesidir. Bu araştırmalarda bulunan insanlara dilbilimci denir. Dilbilim, teorik ve uygulamalı şeklinde iki ayrı ana dala ayrılır.

## Dilbilimin dalları

### Dilbilimin alt dalları

* Genel Dilbilim
** Anlambilim - dilde kodlanmış anlamın çalışılması
** Biçimbilim - dilde ses ve anlam dinamiklerinin özelliklerinin çalışılması
** Edimbilim - bağlamın anlama nasıl katkıda bulunduğunun çalışılması
** Ses bilgisi - konuşma becerisinin fiziksel özelliklerinin çalışılması
** Sesbilim - konuşmada kullanılan seslerin kullanımının ve birbirleriyle etkileşiminin çalışılması
** Sözdizim - cümle yapısını düzenleyen gramer fonksiyonunun çalışılması
** Grafemik - yazı sistemlerinin çalışılması
*** Grafetik - seslere veya fikirlere atanan yazı şekillerinin çalışılması
* Teorik Dilbilim - dilin soyut bir nesne olarak ele alındığı dilbilim çalışmaları
** Üretici dilbilgisi - grameri beyinde bulunduğu teorize edilen bir dil modülüne dayandırmaya çalışan bir yaklaşım
** Biçimci dilbilim - grameri matematiksel-mantıksal kurallara dayandıran biçimci (formal) bir dil teorisi
** İşlevselci dilbilim - konuşmacının ve dinleyicinin tarafını ve konuşmacının ve konuşucu toplumun iletişimsel ihtiyaçlarını sistematik olarak dikkate alan bir dilbilim yaklaşımı
** Niceliksel dilbilim - dilleri istatistiksel yöntemler kullanarak araştıran dilbilim yaklaşımı
** Biçimci anlambilim - biçimsel mantık temelli modeller aracılığıyla anlambilimin incelenmesi
* Betimlemeci Dilbilim - bir dilin nasıl kullanıldığını betimlemeyi hedefleyen dilbilim anlayışı
** Antropolojik dilbilim - dilin kültürel ve sosyal davranışları şekillendirişinin ve koruyuşunun çalışılması
** Tarihsel dilbilim - zaman içinde gelişen dil değişikliklerinin çalışılması
*** Karşılaştırmalı dilbilim - tarihsel bağlantılar ve benzerlikler bulunması amacıyla dillerin sistematik ve bilimsel yöntemle karşılıştırılması
** Etimoloji - kelimelerin kökenlerinin ve tarihlerinin çalışılması
** Sözlükbilim - bir dildeki tüm kelimelerin toplamının çalışılması
** Toplumdilbilim - dil kullanımı ve toplum üzerindeki etkilerinin çalışılması
** Söylem çözümlemesi - metinlerdeki dil kullanımının analizi
** Dilbilimsel tipoloji - dilleri kategorize eden akademik disiplin
* Uygulamalı dilbilim - dille ilgili gerçek hayatta karşılaşılan problemlere çözümler bulunması
** Hesaplamalı dilbilim - dilin istatistiksel veya kural tabanlı modelleme yöntemleriyle ve hesaplamalı bir perspektif ile incelenmesi
** Adli dilbilim - dilbilimin hukuk ve adalet süreçlerinde uygulanması
** İnternet dilbilimi - internette kulanılan dilin incelenmesi
** Dil ölçümü - bireylerin anadil veya ikinci dil becerilerinin doğru şekilde ölçülmesini hedefleyen çalışma alanı
** Dil canlandırma - ölü veya tehlike altındaki dillerin ölümünün durdurulması veya yavaşlatılması suretiyle canlandırılmasını hedefleyen çalışma alanı
** Dil eğitimi - spesifik bir dilin bireylere öğretilmesi
** Dilbilim antropolojisi - dilin sosyal yaşamı etkileyişinin çalışılması
* Psikodilbilim - insanların dili edinmesine, anlamasına ve konuşmasına olanak veren psikolojik faktörlerin çalışılması
** Bilişsel dilbilim - dil bilgisini genel bilişe oturtmayı hedefleyen yaklaşım
** Dil edinimi - çocukların dili edinmesinin çalışılması
** Dil gelişimi - ses, sembol ya da sözcüklerin o dile ait kural ve kullanımlar çerçevesinde gelişmesi sürecinin çalışılması
** İkinci dil edinimi - ilk dil öğrenildikten sonra ikinci veya ek bir dilin edinilmesi sürecinin çalışılması

#### İncelenen dilbilimsel yapılara göre dilbilimin alt alanları

* Anlambilim - dilde kodlanmış anlamın çalışılması
* Biçimbilim - dilde ses ve anlam dinamiklerinin özelliklerinin çalışılması
* Edimbilim - bağlamın anlama nasıl katkıda bulunduğunun çalışılması
* Ses bilgisi - konuşma becerisinin fiziksel özelliklerinin çalışılması
* Sesbilim - konuşmada kullanılan seslerin kullanımının ve birbirleriyle etkileşiminin çalışılması
* Sözdizim - cümle yapısını düzenleyen gramer fonksiyonunun çalışılması

#### İncelenen dilbilim dışı yapılara göre dilbilimin alt alanları

* Uygulamalı dilbilim - dille ilgili gerçek hayatta karşılaşılan problemlere çözümler bulunması (Yapay diller, uygulamalı dilbilimin kapsamına girer.)
* Biyodilbilim - insan dilinin biyolojik ve evrimsel bileşenlerinin incelenmesi
* Klinik dilbilim - dilbilim teorisinin konuşma-dil bozuklukları alanına uygulanması
* Hesaplamalı dilbilim - dilin istatistiksel veya kural tabanlı modelleme yöntemleriyle ve hesaplamalı bir perspektif ile incelenmesi
* Dil gelişimi - bireylerde dil becerisinin gelişimi, özellikle çocuklukta dil edinimi üzerine yapılan araştırma
* Tarihsel dilbilim - zaman içinde dilin değişimi üzerine yapılan araştırma. diyakronik dilbilim olarak da adlandırılır
* Dil coğrafyası - dillerin ve dilbilimsel özelliklerin coğrafi dağılımının incelenmesi.
* Nörolinguistik - gramer ve iletişimin temelini oluşturan insan beynindeki yapıların incelenmesi.
* Psikodilbilim - dil kullanımının temelini oluşturan bilişsel süreçlerin ve temsillerin incelenmesi.
* Toplumdilbilim - dildeki çeşitlilik ve bunun sosyal faktörlerle ilişkisi üzerine yapılan çalışma.
* Stilistik - bir söylemi bağlama yerleştiren dilbilimsel faktörlerin incelenmesi.

### Dilbilimin diğer alt alanları

* Karşılaştırmalı dilbilim - tarihsel bağlantılar ve benzerlikler bulunması amacıyla dillerin sistematik ve bilimsel yöntemle karşılıştırılması
* Derlemdilbilim - derlem adı verilen büyük, aranabilir, açıklamalı veritabanları kullanarak dili incelemeyi amaçlayan ampirik bir dilbilim metodolojisi
* Diyalektoloji -  dil lehçelerinin incelenmesi
* Söylem analizi - metinlerdeki dil kullanımının analizi
* Gramer - bir dilin yapısını ve kullanımını düzenleyen kurallar ve ilkeler sistemi
* İnterlinguistik - farklı dilleri konuşan kişiler arasındaki iletişimi kolaylaştırmak için oluşturulan yardımcı dilleri ve bunların tasarımını inceleyen bilim dalı
* Dil edinimi - çocukların dili edinmesinin çalışılması
* Dil eğitimi - spesifik bir dilin bireylere öğretilmesi
* Özel amaçlı dil - çok özel hedefler ve amaçlar bağlamında dil öğrenimini inceleyen bilim dalı
* Sözlükbilim - bir dildeki tüm kelimelerin toplamının çalışılması
* Sözcükbilim - sözcükleri araştırmak için kullanılan dilbilimsel disiplin
* Retorik - dil aracılığıyla bireyleri veya kitleleri ikna etmek için kullanılan tekniklerin incelenmesi
* Metindilbilim - metinleri iletişimsel sistemler olarak gören bir yaklaşım

### Dilbilim okulları, akımları ve yaklaşımları

* Bilişsel dilbilim
* Danimarka işlevsel dilbilimi
* İşlevselcilik
* Üretken dilbilgisi
* Cenevre Okulu
* Etkileşimsel dilbilim
* Kazan Okulu
* Yenidilbilgiciler
* Prag Dilbilim Çevresi
* Betimlemeci dilbilim
* Sovyet dilbilimi
* Tabakalaşmacı dilbilim
* Yapısal dilbilim
* Sistemik işlevsel dilbilim
* Tagmemik

## İlgili alanlar

* Göstergebilim - göstergelerin yorumlanmasını, üretilmesini veya işaretleri anlama süreçlerini içeren bütün etmenlerin dizgesel bir biçimde incelenmesi
* Terminoloji - kavramların ve kullanımlarının incelenmesi
* Dil felsefesi - dile felsefi bir bakış açısıyla yaklaşım
** Felsefi mantık
** Yorum
** Söylev
* Çeviribilim - yazılı ve sözlü çevirinin kuram, betimleme ve uygulamasını konu alan beşeri bilim dalı

## Dilbilim tarihi

## Dilbilimin sorduğu sorular

# Dil nedir?
# Dil nasıl evrimleşti, nasıl evrimleşiyor?
# Dil iletişim aracı olarak nasıl hizmet eder?
# Dil düşünme aracı olarak nasıl hizmet eder?
# Tüm dillerde ortak olan nedir?
# Dilleri birbirinden farklı yapan şey nedir?

## Basit kavramlar
Dilbilim hakkında konuşabilmek için hangi temel kavramları ve terimleri bilmem gerekiyor?

* Biçimbilim
** biçimbirim, çekim eki, yapım eki
* Sesbilim
** sesbirim, bürünbirimcik, vurgu, ton
* Dilbilgisi
** kip, dilbilgisel durum, dilbilgisel sayı, dilbilgisel cinsiyet
* Sözdizim
** cümle, cümlenin öğeleri, yan cümlecik
* Anlambilim
** anlam, doğruluk koşulu, dilbilimsel gerektirim
* Edimbilim
** önsayıltı, ima, işaret edimi

## Dünya dilleri

## Dilbilimciler

## Dilbilim listeleri

* Diller listesi
** Dil aileleri listesi
** ISO 639
** Ölü diller listesi
** Ülke ve bölgelere göre resmî dillerin listesi
* Alfabeler ve Yazı sistemleri
** :Kategori:Yazı sistemleri
** :Kategori:Alfabeler

## Kaynakça