Oksitan-Romen dilleri

**Oksitan-Romen dilleri** (, , ); Güney Fransa ile Kuzeydoğu İspanya'da konuşulan Katalanca/Valensiyaca, Oksitanca ve bazen de Aragonca dillerini kapsayan bir Latin dilleri koludur.

Oksitan-Romen dillerinin daha geniş Latin dil grupları içinde sınıflandırılması, Batı Latin lehçe sürekliliğinde geçişsel nitelikler taşımasından ötürü süregelen bir tartışma konusudur.

Gardiol dili (Guardiaca), Glottolog tarafından Oksitan-Romen içinde bağımsız bir dil olarak sınıflandırılmıştır, diğerleri tarafından bir Oksitanca lehçesi olarak da sınıflandırılmıştır.

## Kapsamı
Bu grup; Fransa'nın güney kesimlerinde (Oksitanya; Kuzey Katalonya dahil), Doğu İspanya'da (Katalonya, Valensiya, Balear Adaları, La Franja, Carche, Kuzey Aragon), İtalya'nın bazı kısımlarında (Oksitan Vadileri, Alghero, Guardia Piemontese), Andorra'da ve Monako'da konuşulan ve tarihi olarak Aragon Tacına bağlı Trablus Kontluğu'nda konuşulmuş olan dilleri kapsar. Bu grubun varlığı hem dilbilimsel hem de siyasi temellerde tartışılmaktadır.

## Katalancanın sınıflandırması
Oksitan-Romen dillerinin sınıflandırması, 19. yüzyılın ortalarından beri tartışılmaktadır. Bazı dilbilimcilere göre hem Oksitanca hem de Katalanca/Valensiyaca, Gallo-Romen dili sayılmalıdır. Diğer dilbilimciler, Oksitanca konusunda aynı görüşteyken Katalanca ve Aragoncayı İber-Romen dili olarak görmektedirler. Mesele, grubun Batı Latin lehçe sürekliliği içindeki geçişsel nitelikleri nedeniyle karmaşıktır. Oksitan-Romen dilleri, hem Gallo-Romen hem de İber-Romen ile ortak özellikler bulundurmakla beraber  bu dillerlle belli miktarda karşılıklı anlaşılabilirliğe de sahiptir. Ayrıca tarihsel olarak bu dil gruplarından büyük ölçüde etkilenmiş ve kelimeler alıntılamıştır, bu da net sınıflandırmayı daha da belirsizleştirir.

Mesele dilsel olduğu kadar siyasidir de çünkü Gallo-Romen ve İber-Romen şeklindeki ayrım, Fransa ve İspanya ulus devletlerine dayanmaktadır, haliyle tarihi ve dilbilimsel kriterlerden ziyade bölgesel kriterler baz alınmaktadır. İber Yarımadası'ndaki dillerin birliğini savunan ana isimlerden biri olan İspanyol filolog Ramón Menéndez Pidal ve -uzun bir süre boyunca- İsviçreli dilbilimci Wilhelm Meyer-Lübke (*Das Katalanische*, Heidelberg, 1925) gibi diğer dilbilimciler, Oksitanca ve Katalanca arasındaki akrabalığı desteklemiştir. Aragonca diğer iki dil kadar çalışılmadığından bazıları halen daha İspanyolca lehçesi olarak görmekte.

8. yüzyıldan 13. yüzyıla dek Oksitanya ve Katalonya arasında net bir sosyodilbilimsel ayrım yoktu. Örneğin Provencelı trubadur Albertet de Sestaró şöyle demiştir: "Keşişler, sizin bilginize göre hangisi daha iyidir söyleyin bana: Fransızlar mı yoksa Katalanlar mı? Buraya Gaskonya, Provence, Limousin, Auvergne ve Viennois'yı koyacağım; diğer tarafta da iki kralın ülkesi olacak.". Marsilya'da tipik bir Provencelı (Provençal) şarkısına "Katalan şarkısı" denmektedir.

## Aragoncanın sınıflandırması
Aragonca, Katalanca ve Oksitanca kadar çok çalışılmış bir dil değildir. Küçük bir alana yayılmış ve kırsal kesimlerde konuşulmuş olması gibi çoğunlukla dil dışı nedenlerle tarih boyunca pek çok kez göz ardı edilmiş ve bir İspanyolca lehçesi olarak görülmüştür.

Bu dil yüzyıllar boyunca dışlanmış, ya bozuk bir lehçe ya da ikinci sınıf bir dil olarak etiketlenmiştir. Aragon’un Kastilya ile birleşmesinin hemen ardından İspanyolca prestij dili haline gelmiş ve Aragonca’nın kullanımı gerilemeye başlamıştır. Uzun yıllar boyunca devlet ve idare tarafından kullanılmış olmasına rağmen Aragonca hızla gayriresmi ortamlarda kullanılan ve hor görülen bir dile dönüşmüştür.

Bu iki dillilik (diglosya) durumu, bugün halen devam eden yoğun bir İspanyolca etkisinin başlangıcı olmuştur. Aragoncaya çok sayıda İspanyolca alıntı kelime girmiş ve dilin bu andan sonraki evrimi İspanyolcayla sıkı sıkıya bağlı hale gelmiştir. Orta Çağ Aragoncasında belgelenmiş bazı dilbilgisel özellikler kaybolmuştur; örneğin sıfat-fiil türetiminde kullanılan Latince -*ŪTUM* eki (ör. *perduto* “kayıp”) yerine -*ĪTUM* ekinin kullanılması (ortaya çıkan *perdito* biçimi, İspanyolca etkisiyle birçok lehçede *perdiu* biçimini almıştır). Aragoncaya giren alıntı kelimelerin bir kısmı yeni kavramların adlarıyken birçoğu da sayılar ve haftanın günleri gibi günlük yaşamın temel sözcüklerindendir. Aragoncanın morfolojisi de bu süreçte etkilenmiş olabilir. Morfolojideki İspanyolca etkisine bir örnek Latincedeki kelime sonu -Ĕ, -Ŭ (sonradan *-e*, *-o*) ünlülerinin durumudur. Kelime sonu vurgusuz -e İspanyolcada korunurken Aragoncada düşme eğilimindedir (Ara. *leit*, İsp. *leche* 'süt'). -o sesiyse lehçeye ve İspanyolca etkisine bağlı olarak genellikle daha fazla korunmuştur. Merkez lehçelerden biri olan Belsetan gibi lehçeler öncesinde -n, -r, -l olduğunda kelime sonu -o'yu düşürme eğilimindeler, ör: *camín* (yol, patika), *rar* (nadir), *pel* (saç). Fakat hem -o hem de -e düşmesi kullanımdan düşmekte ve kelime sonu ünlüler birçok lehçede yeniden ortaya çıkmaktadır.

Öte yandan yakın dönemde yapılan çalışmalar Aragonca dilinin özüne dair daha derinlemesine bir bakış sunmuştur. Daha önce bahsedilen etkilere rağmen Aragoncayı Oksitanca ve Katalancaya yakınlaştıran pek çok özellik hala varlığını sürdürmektedir. Günlük hayatla ilgili leksikon, başka dillerin etkisine rağmen değişime karşı daha dirençlidir. Bitki, hayvan ve kırsal yaşama dair kelimeler bunun en iyi örneklerindendir:

Diğer bir örnek ek-fiilin (koşaç, 'olmak') kullanımıdır. Katalanca ve İber-Romen dilleri iki farklı kelime kullanırken Aragonca ve Oksitanca bir tane fiil kullanmaktadır:

# Oksitanca: *èsser* (lehçeye göre şunlar da kullanılabilir: *èstre*, *estar,* *èster*)
#: ***Èster''' vielha.'' (Yaşlı '''olmak''', [[Aranca]])
# Aragonca: ''estar''
#: ***Estar** viella'' (Yaşlı **olmak**)
# Katalanca, aynı İspanyolca gibi: ''ser'' ve ''estar'':
#: ***Ser*' vella* (Yaşlı *'olmak**. Bu durumda ''ser'' ve ''estar'' kullanımları farklı anlamlara sebep olmakta.)

Aragonca ve Oksitanca fiil çekimleri, Katalanca’daki ''ser'' fiilinin çekimleriyle büyük benzerlik gösterir ve bu durum, bu üç dili, "olmak" fiilinin kullanım şekli açısından diğer İber-Romen dillerinden ayırır. Örneğin "Buradayız!" cümlesinde bir yer belirtirken kullanılan koşacın farklı dillerdeki kullanım şekli bu farkı açıkça ortaya koymaktadır:

# Oksitanca: ***sem*** aicí!
# Aragonca: ***som*** aquí!
# Katalanca: ***som*** aquí!
# İspanyolca: ***estamos**' aquí!

=== Ribagorza lehçesi ===
Latin dilleri, [[lehçe sürekliliği]] oluşturur. Bu süreklilik içindeki her dil, diğer bir dille birçok ortak özelliği olan bir lehçesi aracılığıyla bu diğer dile bağlanma eğilimindedir. Genellikle bu lehçeler, bağladıkları iki dilin standart biçimlerinden oldukça uzaktır ve bazen X dilinin mi yoksa Y dilinin bir lehçesi olduğunu söylemek zor olabilir. [[Aragonca]] ve [[Katalanca]] arasında [[Ribagorzaca]] ([[Ribagorza]] lehçesi, Ribagorçan) adı verilen bir varyant bulunmaktadır. Bu kurucu lehçe, Aragonca ve Katalanca arasında temiz bir geçiş sağlar. Bazı dilbilimciler bunun Aragonca diline ait olduğunu, bazıları Katalanca diline ait olduğunu ve bazıları da kendi başına bir mikro dil oluşturduğunu düşünmektedir. Günümüzde lehçenin çoğu Aragonca olarak kabul edilmekte ve bölgesel hükûmetler tarafından bu şekilde tanınmaktadır. Sorun şu ki, Ribagorza lehçesi, onu diğer Aragonca lehçelerinden ziyade Katalancaya yakın kılan daha fazla özelliğe sahip. Bu nedenle Ribagorzacanın Katalanca olduğunu savunan bazı kişiler, dilin Katalancanın yanında sınıflandırılması gerektiğini savunabilirler.

Önemli bir nokta da Aragonca ile Katalanca arasında olduğu gibi Aragonca ile İspanyolca arasında böyle bir kurucu lehçenin bulunmamasıdır. [[Orta Çağ]] boyunca [[Eski İspanyolca]] ve [[Navarro-Aragonca|Eski Aragonca]] arasında iki dil varyantı vardı: sırasıyla [[Riojaca]] ve [[Navarraca]]. Ancak [[İspanyolca]] bu iki vayantın yerine geçti ve lehçe sürekliliği, İber-Romen dilleri ile Aragonca ve diğer Latin dilleri arasında bozuldu.

== İç varyasyon ==
Çoğu dilbilimci Katalanca ve Oksitancayı ayırır ancak her iki dil de Oksitancanın lehçelerini lehçeler üstü gruplara sınıflandırmaya çalışan Oksitan dilbilimciler tarafından yapılan çalışmalarda tek bir dil olarak ele alınmıştır; bu durum Pierre Bec ve daha yakın zamanda Domergue Sumien örneğinde de görülmektedir.
Her ikisi de Katalancayı, Gaskoncayı ve Langedokçanın bir kısmını içeren bir Akitanya-Pirene veya İber-Öncesi grubunda bir araya gelerek Oksitancanın geri kalanını bir grupta (Sumien: Arverno-Akdeniz) veya iki grupta (Bec: Arverno-Akdeniz, Merkez Oksitanca) bırakır.
[[Gaskonca]] ya da [[Katalanca]]nın; [[Oksitanca]]nın lehçeleri mi yoksa bağımsız diller mi olduğu sorusu uzun süre boyunca bilimsel temellere değil, daha çok görüş ya da kabullere dayalı olarak değerlendirilmiştir. Ancak yakın dönemli iki çalışma, Gaskoncanın ayrı bir dil olarak değerlendirilmesi gerektiğini desteklemektedir. İlk kez, soruna çözüm getirme amacıyla nicel ve istatistik temelli bir yaklaşım, Stephan Koppelberg tarafından uygulanmıştır. Elde ettiği sonuçlara dayanarak Koppelberg, Katalanca, Oksitanca ve Gaskoncanın üç ayrı dil olarak sınıflandırılması gerektiği sonucuna varmıştır. Daha yakın bir tarihte, Y. Greub ve J.P. Chambon (Paris Sorbonne Üniversitesi), Ön-Gaskoncanın oluşumunun 7. yüzyılın eşiğinde tamamlandığını, oysa Ön-Oksitanca'nın henüz şekillenmediğini ortaya koymuştur. Bu bulgular, dilbilimcileri Gaskoncanın geleneksel sınıflandırmasını terk etmeye ve “ayrı bir dil” olarak değerlendirilmesi yönünde bir eğilime sevk etmiştir. Her iki çalışma da hem Orta Çağ Oksitancası hem de Orta Çağ Gaskoncası üzerine uzmanlaşmış olan [[Kurt Baldinger]]’iın erken sezgilerini desteklemektedir. Baldinger, Oksitanca ile Gaskoncanın ayrı diller olarak sınıflandırılması gerektiğini önermiştir.

== Dilsel varyasyon ==

=== Katalanca, Oksitanca ve Aragonca arasındaki benzerlikler ===

* Hem Katalanca hem de Oksitanca, Latincedeki kelime sonu kısa *-E, -U* (sonradan *-e, -o*) ünlülerini düşürür. Aragonca ise *-E* ünlüsünü her yerde, -lehçeye bağlı olarak- bazı durumlarda da *-U* ünlüsünü düşürür:



* Eğer düşmenin sonucunda ünsüz kümesi oluşacaksa bu değişim yaşanmaz:



* Diğer bir ortak durum da Latincedeki kelime başı *FL-/CL-/PL-* ünsüz kümelerinin korunmasıdır:


Oksitanca ve Aragoncanın bazı lehçeleri bu grupları öndamaksıllaştırır.

* Sözlüklerin büyük bir kısmı ortaktır ve yazılı kelimeler genellikle Katalanca, Aragonca ve Oksitanca arasında [[Karşılıklı anlaşılabilirlik|karşılıklı anlaşılabilir]]dir:



=== Katalanca, Oksitanca ve Aragonca arasındaki farklılıklar ===
Ünlü sistemlerindeki farklılıkların çoğu, vurgusuz hecelerde gerçekleşen nötralleşmelerden kaynaklanmaktadır. Her Oksitanca hem de Katalanca vurgulu hecede çok sayıda farklı ünlü bulunabilirken, fonolojik olarak farklı ünlüler vurgusuz hecede aynı şekilde telaffuz edilir. Bu nötralleşme her iki dilde de ortak olsa da ayrıntılar belirgin şekilde farklılık göstermektedir. Oksitancada nötralleşme biçimi, ünlünün vurgulu hece öncesinde mi yoksa sonrasında mı olduğuna göre değişir. Örneğin /ɔ/ vurugulu heceden önce [u], vurgulu heceden sonra [o] ve yalnızca vurgulu hecede [ɔ] olarak telaffuz edilir. Buna karşılık Katalancada nötralleşme, vurgusuz hecenin konumundan bağımsız olarak aynıdır (lehçeden lehçeye değişse de). Bu değişimlerin çoğu 13. veya 14. yüzyılın sonlarında gerçekleşmiştir.

Oksitancada öndamaksıl ve artdamaksıl öncesi öndamaksıllaşmalar nispeten daha eskidir:

İkili ünlüler de bu üç dili ayıran özelliklerden biridir, üç dil de farklı desen ve sistemlere sahiptir. Bunların çoğu Latincedeki tekli ünlülerin ikili ünlüleşmesinden veya zaten bulunan ikili ünlülerin tekli ünlüleşmesinden kaynaklanmaktadır:


=== Katalanca ve Aragoncada ortak olup Oksitancada olmayan özellikler ===
Katalanca ve Aragonca konuşurları tarafından görülebilen bir fark Oksitancadaki yuvarlak ünlü kullanımıdır. Oksitanca diğerlerinin aksine *luna* kelimesindeki /y/ ve *fuèlha* kelimesindeki /œ/ ön yuvarlak ünlülerine sahiptir.

Latincedeki -nn- ikiz ünsüzünün durumu da Oksitancada farklıdır. Katalanca ve Aragonca [ɲ] sesine, Oksitanca [n] sesine dönüştürmüştür:

Başka bir farklılık da geçmiş zaman kullanımındadır. Oksitanca yalnızca 'basit geçmiş zaman'ı kullanırken Katalanca (çoğu lehçeleri) ve Aragonca (Doğu lehçeleri) 'perifrastik geçmiş zaman'ı kullanmakta. Bu yapı, git- fiilinin çekimlenip ana fiilin mastar halde eklenmesiyle oluşturulmaktadır:


=== Katalanca ve Oksitancada ortak olup Aragoncada olmayan özellikler ===
Aragonca ve bazı Katalanca lehçelerini (Merkez Valensiyaca veya Ribagorza Katalancası gibi) Oksitanca ve çoğu Katalanca lehçesinden ayıran şey ilk grupta yaşanan ötümsüzleşme veya titreşimsizleşmedir. Örneğin /dʒ/ ve /z/ gibi fonemlerin yerine /tʃ/ ve /θ/ gelmiştir.

Aragonca, bu üç dil arasında -*mbr*- ünsüz kümesine sahip tek dildir. Ribagorzaca da bu kümeyi kaybetme eğilimindedir:


=== Oksitanca ve Aragoncada ortak olup Katalancada olmayan özellikler ===
Katalanca diğer iki dilden kelime başı /l/'nin /ʎ/'ye öndamaksıllaşması hususunda ayrılır. Daha öncesinde ünsüz kümelerini öndamaksıllaştırdığı söylenen Aragonca lehçeleri de kelime başı L'yi öndamaksallaştırır:

Diğer bir durumda edatla birlikte, edatın nesnesi olarak, *EGO* zamirinin kullanılmasıdır. Çoğu Katalanca lehçesi ve [[İber-Romen dilleri|İber-Romen]] dilleri özne olarak *EGO*, nesne olarak *MIHI* zamirlerini kullanmakta. Aragonca ve Oksitanca ise iki durum için de *EGO'' zamirini kullanır:

Vurgunun sondan üçüncü hecede bulunduğu "proparoksiton"lar Aragonca ve Oksitancada bulunmazken Katalancada bulunur:

* 
* 
* 

### Sözlüksel kıyaslama
Çeşitli Oksitan-Romen dil ve lehçelerindeki sayıların yazım ve telaffuzlarındaki varyasyonlar (üst satır telaffuzu, alt satır yazımı göstermektedir):

## Kaynakça