Pers İmparatorluğu'nun 2500. yıl kutlaması

**Pers İmparatorluğu'nun kuruluşunun 2500. yıldönümü kutlamaları** (), Ekim 1971'de İran Şehinşah Devleti'nde Pehlevî Hanedanı'nın ev sahipliğinde düzenlendi. Daha çok Persepolis'te yoğunlaşan etkinlikler, MÖ 550'de Büyük Kiros tarafından kurulan Ahameniş İmparatorluğu'nun mirasını onurlandırmayı amaçlayan ayrıntılı bir dizi büyük kutlamadan oluşuyordu. Pehlevi rejimi, modern bir İran ulusu inşa etmek amacıyla, Aryan kökenli bir ulusal kimlik vurgusunu resmi tarih yazımında temel almıştır. Bu süreçte, İran'ı ele geçiren ve yöneten yabancı unsurlara karşı yerelleştirme stratejisi kullanılarak Türkler, Araplar ve Moğollar gibi Aryan olmayan unsurların İran kültürüne uyum sağladığı iddia edilmiş ve İranlı bürokratlar, şairler, bilginler ve etkinlikler yoluyla bu süreç pekiştirilmiştir. Pehlevi hanedanı, kendini 2.500 yıllık bir monarşinin varisi olarak göstererek, hem egemenliğini hem de ırk temelli ideolojisini pekiştirmeye çalışmıştır.

Kutlamalar, eski İran tarihini vurgulamayı ve aynı zamanda 1941'den beri İran Şahı olarak hüküm süren Muhammed Rızâ Pehlevî yönetiminde ülkenin çağdaş kalkınmasını dünyaya göstermeyi amaçlıyordu.

Bazı tarihçiler, görünüşte sınırsız olan kraliyet servetinin bu muazzam gösterisinin İran halkının Pehlevî Hanedanı'na karşı artan hayal kırıklığına katkıda bulunduğu görüşünü savunmuştur. Bazı tarihçiler ise İslam Devrimi sırasında Şah'ın rejimini itibarsızlaştırmak için törenlerin savurganlığının abartıldığını iddia etmektedir.

## Planlama
BBC'nin *Storyville* programındaki 2016 tarihli *Decadence and Downfall: The Shah of Iran's Ultimate Party* adlı belgeseline göre kutlamaların planlanması bir yıl sürdü.  Belgesel yapımcıları Şah tarafından kutlamaları organize etmekle görevlendirilen kişilerle görüştüler. Kraliyet Sarayı bakanı Asadollah Alam, organizasyon komitesinin başına getirilmişti. Kiros Silindiri kutlamaların sembolü olarak resmi logoda yer aldı. Ana etkinliğin Şiraz yakınlarındaki Persepolis antik kentinde yapılmasına karar verilmesiyle birlikte, Şiraz Havalimanı ve Persepolis'e giden bir otoyol da dahil olmak üzere yerel altyapının iyileştirilmesi gerekti. Basın ve etkinlik personeli Şiraz'a yerleştirildi. Katılımcıları ağırlamak için özenle hazırlanmış bir çadır kent planlandı. Persepolis'in etrafındaki alan yılanlardan ve diğer haşarattan temizlendi. Ağaçlar ve çiçekler dikilerek ve Avrupa'dan 50.000 ötücü kuş ithal edildi. Tahran'ın yanı sıra Kiros'un Mezarı'nın bulunduğu Pasargad için de başka etkinlikler planlandı.

## Persepolis Çadır Kenti
Çadır Kent (*Altın Kent* olarak da adlandırılır) Parisli iç tasarım firması Maison Jansen tarafından 160 dönüm (0,65&nbsp;km²) arazi üzerinde planlandı. Çadır kent için Fransa Kralı I. François ile İngiltere Kralı VIII. Henry'nin 1520'de Altın Kumaş Tarlası'nda yaptıkları görüşmeye atıfta bulunuldu. Elli adet 'çadır' (geleneksel İran çadır bezi ile kaplı prefabrik lüks daireler) merkezi bir fıskiye etrafında yıldız şeklinde düzenlendi. Antik Persepolis'in nasıl görüneceğini canlandırmak için çadırların etraflarına çok sayıda ağaç dikildi. Her çadıra, katılımcıların kendi ülkeleriyle doğrudan telefon ve teleks bağlantıları sağlandı. Kutlamalar, alandan bir uydu bağlantısı aracılığıyla tüm dünyaya televizyondan yayınlandı.

Büyük 'Onur Çadırı' önemli misafirlerin kabulü için tasarlandı. 'Ziyafet Salonu' çadır kentteki en büyük yapı olup 68 x 24 metre ölçülerindeydi. Çadır alanı, Fransa'dan getirilen ve Persepolis kalıntılarına bitişik olan ağaç ve diğer bitkilerden oluşan bahçelerle çevriliydi. Yemek hizmetleri, görkemli kutlamalar için Paris'teki restoranını neredeyse iki hafta boyunca kapatan Maxim's tarafından sağlandı. Ünlü otelci Max Blouet ziyafeti denetlemek üzere emekliliğine ara verdi. Moda evi Lanvin, İmparatorluk hanedanının üniformalarını tasarladı. 250 kırmızı Mercedes-Benz 600 limuzin konukları havaalanına götürüp getirmek için kullanıldı. Yemek takımları Limoges porseleni ve D. Porthault'un ketenleri kullanılarak hazırlandı.

## Kutlamalar

Kutlamalar, 12 Ekim 1971'de Şah ve Şahbanu'nun Pasargad'daki anıt mezarında Büyük Kiros'a saygılarını sunmalarıyla başladı. Sonraki iki gün boyunca Şah ve eşi gelen konukları genellikle doğrudan Şiraz havaalanında karşıladı. 14 Ekim'de Şahbanu'nun doğum gününü kutlamak üzere Ziyafet Salonu'nda büyük bir gala yemeği düzenlendi. Kraliyet ailelerinin altmış üyesi ve devlet başkanları Ziyafet Salonu'ndaki tek büyük kıvrımlı masada toplandı. Konuklar, İngiliz porselen üreticisi Spode'a yaptırılan ve her biri Şah'ın armasıyla turkuaz ve altın renginde süslenmiş 10.000 tabaktan oluşan özel yemek servisi eşliğinde yemeklerini yediler. Resmi kadehler Dom Perignon Rosé 1959 ile kaldırıldı.

Kutlama için yemek ve şarap Parisli restoran Maxim's tarafından sağlandı. 600 konuk beş buçuk saat boyunca yemek yedi ve böylece Guinness Dünya Rekorları'nın birbirini izleyen baskılarında kaydedildiği üzere modern tarihin en uzun ve en gösterişli resmi ziyafeti gerçekleşti. Iannis Xenakis tarafından tasarlanan ve özel olarak sipariş edilen elektronik müzik parçası *Persepolis*'in eşlik ettiği *Persepolis Polytope* adlı ses ve ışık gösterisi geceyi tamamladı. Ertesi gün, İran silahlı kuvvetlerinden 1.724 askerin dönem kostümleri içinde 2500 yılı kapsayan farklı İran imparatorluklarının ordularının devasa bir askeri geçit töreni gerçekleşti. Ardından İmparatorluk Silahlı Kuvvetleri görevlileri, askeri müzisyenler tarafından yönetilen ve geçit töreninin müziğini sağlayan büyük bir askeri bando ile Batı enstrümanlarıyla çalan modern bando ve İran tarihinin farklı dönemlerinden bandocuların üniformalarını giyen geleneksel bando olmak üzere ikiye ayrıldı. Akşam, Persepolis'teki kapanış etkinliği olarak Ziyafet Salonu'nda daha az resmi bir "geleneksel İran partisi" düzenlendi.

Son gün Şah, kutlamanın anısına Tahran'daki Şahyad Kulesi'nin (daha sonra İran Devrimi'nden sonra Azadi Kulesi olarak değiştirildi) açılışını yaptı. Kule aynı zamanda Pers Tarihi Müzesi'ne de ev sahipliği yapıyordu. Müzenin içinde Şah'ın "tarihteki ilk insan hakları sözleşmesi" olarak tanıttığı Kiros Silindiri sergileniyordu. Silindir aynı zamanda kutlamaların resmi sembolüydü ve Şah'ın Kiros'un mezarı başında yaptığı ilk konuşmada silindirin 2500 yıl önce getirdiği haklardan övgüyle söz etti. Kutlamalar Şah'ın babası Rıza Pehlevi'nin anıt mezarında saygı duruşunda bulunmasıyla sona erdi.

Etkinlik, mevcut en eski üç monarşiden ikisinin hükümdarlarını, Şah ve Etiyopya İmparatoru Haile Selassie'yi bir araya getirdi. Japonya İmparatoru Hirohito ise en küçük kardeşi Prens Mikasa tarafından temsil edildi. On yıl içinde hem Etiyopya hem de İran monarşilerinin varlığı sona ermişti.

## Eleştiriler
Saray Bakanlığı kutlamaların maliyetini o dönemde 17 milyon ABD Doları olarak belirtirken, organizatörlerden Ansari 22 milyon ABD Doları olarak açıkladı. Gerçek tutar tam olarak hesaplamak zor ve partizan bir konu olarak kabul edilmektedir. *[[The New York Times]]*, etkinlikten birkaç ay önce şu haberi yapmıştır: "Kutlamanın muazzam masrafının, petrol ve diğer birçok kaynakla zenginleşen hazineyi zorlaması pek olası değil. Ancak yaklaşık 30 milyon nüfuslu bu büyük ölçüde kırsal ülkede yaygın yoksulluk ve geri kalmışlık karşısında böylesine göze batan bir harcama için sessiz bir eleştiri var."

BBC belgeseli *Decadence and Downfall*'a göre kutlamalar yaklaşık 120 milyon ABD dolarına mal olmuştur. Ancak bu iddianın gerçek bir dayanağı olmadığı belirtilmiştir. Ayrıca belgeselde Şah'ın ithal ettiği yaklaşık 50.000 kuşun çöl iklimi nedeniyle birkaç gün içinde öldüğü iddia edilmektedir. Tarihçi Robert Steele, Persepolis'teki ekim ayı ikliminin bildirilenden daha ılıman olduğunu ve bu nedenle kuşların yerel havaya alışkın olacağını savunarak bu iddiayı geçersiz olarak nitelendirmiştir. Gazetecilerin ve tarihçilerin birçok anlatısı maliyet tahminlerini abartmakta ve rejimin ne gerekiyorsa harcamak istediğini iddia etmektedir. Ancak Şah kutlama planlarını, maliyetleri düşürmek amacıyla orijinal planın dörtte birine indirildikten sonra onaylamıştır.

## Davetliler
Kutlamalar için Kraliçe II. Elizabeth'e güvenlik sorunu nedeniyle katılmaması tavsiye edilmişti. Kraliçeyi eşi Philip ve kızı Prenses Anne temsil etti. Kutlamalara katılmayan diğer önemli liderler ABD Başkanı Richard Nixon ve Fransa Başbakanı Georges Pompidou idi. Nixon başlangıçta katılmayı planlamıştı ancak daha sonra fikrini değiştirdi ve yerine yardımcısı Spiro Agnew'i gönderdi.

Bazı kaynaklar Çin'den katılan kişinin Guo Moruo olduğunu söylemektedir. Kızına göre ise, Guo'nun başlangıçta katılması planlanmıştı ancak gelirken yolda hastalandı ve onun yerine dönemin Çin'in Pakistan Büyükelçisi Zhang Tong kutlamalara katıldı.

### Kraliyet üyeleri ve genel valiler

### Başkanlar, başbakanlar ve diğerleri

## Film

İran Ulusal Film Kurulu kutlamalarla ilgili olarak Farsça *Forugh-e Javidan* (فروغ جاویدان) ve İngilizce *Flames of Persia* (İran'ın Ateşi) isimli bir belgesel hazırladı. Belgesel Farrokh Golestan tarafından yönetildi. Etkinlik için "Bu yılın değil, 25 yüzyılın kutlamasıydı!" diyen Orson Welles, Şah'ın kayınbiraderinin Welles'in kendi filmi *[[The Other Side of the Wind]]*'i (tamamlanması arapsaçına dönüp ancak 2018'de Netflix tarafından yayınlanabildi) finanse etmesi karşılığında Macdonald Hastings tarafından yazılan İngilizce metni seslendirmeyi kabul etti. Tahran'da 60 sinemada gösterilmesi planlanan film, "aşırı ısıtılmış söylemi" ve kutlamaların savurganlığına karşı halkın kızgınlığı nedeniyle gişede kötü bir performans sergiledi.

## Hatırası
Persepolis İran'da önemli bir turistik cazibe merkezi olmaya devam etmektedir. 2005 yılında, İran İslam rejiminin 1971 kutlamaları için oluşturulan çadır kenti yeniden inşa etmeyi amaçladığına dair haberler çıkmıştır. Alan, 2005 yılında Nevruz tatili sırasında yaklaşık 35.000 kişi tarafından ziyaret edilmiştir.

Çadır kent, İran Devrimi ve Şah'ın ülkeyi terk etmesinin ardından yağmalandığı 1979 yılına kadar özel ve kamu kiralamaları için faaliyet göstermeye devam etmiştir. Kutlama alanı için inşa edilen çadırlara ait demir çubuklar hala durmaktadır ve halka açıktır. Ancak bu demir çucukların ne için yapıldıklarını açıklayan herhangi bir uyarı yoktur. Tahran'daki Şahyad Kulesi ise 1979'da Azadi Kulesi olarak yeniden adlandırılmasına rağmen günümüzde başkentin önemli bir simgesi olarak varlığını sürdürmektedir.

## Galeri

Dosya:Tentcitypersepolis.jpg|Persepolis çadır kenti.
Dosya:ZeltPersepolis.jpg|Bir çadırın yakından görünümü.
Dosya:ShahanshahiIran2500YearsPasargad1.jpg|Şah, Şahbanu ve Veliaht Şah'ın, Pasargad'daki Büyük Kiros'un Mezarı'nın önüne gelişi. (12 Ekim 1971)
Dosya:KyrosCeremonies.jpg|Kutlamalar, Büyük Kiros'un Mezarı'nın bulunduğu Pasargad'da 12 Ekim 1971'de başladı.
Dosya:2500 year celebration (2).jpg|Askeri geçit töreni.


## Kaynakça

## Ek okumalar
* 

## Dış bağlantılar
* İran Şahı'nın 1971'de Persepolis'teki Kutlamaları (ARTE Documentary Film)
* ''Decadence and Downfall: The World's Most Expensive Party'' belgeseli