En büyük kütleli kara delikler listesi

Bu, şimdiye kadar keşfedilen **en büyük kara deliklerin** (ve olası adayların) güneş kütlesi birimleri (M☉, <var>M</var><sub>☉</sub> = yaklaşık ) cinsinden ölçülen, sıralı bir listesidir.

## Tanıtım

Süper kütleli kara delik (SKKD) (İngilizce: suppermassive black hole, SMBH), yüz binlerce ila milyarlarca güneş kütlesi (<var>M</var><sub>☉</sub>) arasında değişen son derece büyük bir kara deliktir ve neredeyse tüm büyük galaksilerin merkezinde var olduğu teorileştirilmiştir. Bazı galaksilerde süper kütleli kara deliklerin ikili sistemleri bile vardır. (bkz. OJ 287 sistemi) SKKD'lere dair kesin dinamik kanıtlar yalnızca bir avuç galakside mevcut: bunlara Samanyolu, Yerel Grup galaksileri M31 ve M32 ve Yerel Grubun ötesindeki birkaç galaksi dahildir. Örneğin: NGC 4395. Bu galaksilerde, yıldızların veya gazların karekök ortalaması (veya ortalama karekök, rms) hızları merkeze yakın ~1/r kadar artar ve bu da merkezi bir nokta kütlesine işaret eder. Bugüne kadar gözlemlenen diğer tüm galaksilerde rms (ortalama karekök) hızları merkeze doğru düzdür, hatta düşüyor, bu da süper kütleli bir kara deliğin var olduğunu kesin olarak belirtmeyi imkansız kılıyor.

Bununla birlikte, neredeyse her galaksinin merkezinde süper kütleli bir kara delik bulunduğu yaygın olarak kabul edilmektedir. Bu varsayımın nedeni, ~10 galaksideki güvenli tespitlerle deliğin kütlesi ile bu galaksilerin çıkıntılarındaki yıldızların hız dağılımı arasındaki sıkı (düşük dağılımlı) ilişki olan M-sigma ilişkisidir. Bu korelasyon, yalnızca bir avuç galaksiye dayanmasına rağmen, birçok gök bilimciye kara deliğin oluşumu ile galaksinin kendisi arasında güçlü bir bağlantı olduğunu düşündürmektedir.

Her ne kadar SKKD'lerin hemen hemen tüm büyük galaksilerde var olduğu teorik olarak öne sürülse de, daha büyük kara delikler nadirdir; bugüne kadar sadece birkaç düzineden azı keşfedildi. Belirli bir SKKD'nin kütlesini belirlemede aşırı zorluk vardır ve bu nedenle hala açık araştırma alanında kalmaktadırlar. Doğru kütleye sahip SKKD'ler yalnızca Laniakea Süperkümesi içindeki galaksiler ve aktif galaktik çekirdeklerle sınırlıdır.

Bu listenin bir diğer sorunu da kütlenin belirlenmesinde kullanılan yöntemdir. Geniş emisyon hattı yankılanma haritalaması (BLRM), Doppler ölçümleri, hız dağılımı ve yukarıda bahsedilen M-sigma ilişkisi gibi yöntemler henüz tam olarak kurulmamıştır. Çoğu zaman verilen yöntemlerden elde edilen kitleler birbirlerinin değerleriyle çelişmektedir.

Bu liste, en azından büyüklük sırasına göre belirlenen, kütleleri bilinen süper kütleli kara delikleri içerir. Bu listedeki bazı nesnelerin iki alıntısı vardır; örneğin 3C 273; biri Bradley M. Peterson ve ark. BLRM yöntemini kullanarak, diğeri ise [OIII]λ5007 değeri ve hız dağılımını kullanarak Charles Nelson'dan. Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS) tek başına 200.000 kuasar tespit ettiğinden, bu listenin tam olmaktan çok uzak olduğunu unutmayın; bunlar muhtemelen milyarlarca güneş kütleli kara deliklerin evi olabilir. Ayrıca kara delik ölçümleri için henüz bu listede yer almayan birkaç yüz alıntı bulunmaktadır. Buna rağmen 1 milyar M☉'nin üzerindeki iyi bilinen kara deliklerin çoğunluğu gösterilmektedir. Kesin olarak bilinen kara deliklere sahip Messier galaksilerinin tümü dahildir.

Yeni keşifler, 'muazzam derecede büyük' olarak adlandırılan birçok kara deliğin 100 milyar, hatta 1 trilyon güneş kütlesini aşabileceğini öne sürüyor.

## Liste
Çok büyük sayılar nedeniyle, listelenen kara deliklerin kütle değerleri bilimsel gösterimdedir (sayılar 10'un kuvvetleriyle çarpılır). Belirsizlik içeren değerler mümkün olduğunca parantez içinde yazılmıştır. Bu listedeki farklı girdilerin kütle değerlerinin elde edilmesinde farklı yöntem ve sistematiğe sahip olduğunu ve dolayısıyla kütlelerine olan güvenin farklı düzeylerde olduğunu unutmayın. Bu yöntemler notlarında belirtilmiştir.

## Ayrıca bakınız

* En büyük kozmik yapılar listesi
* En büyük galaksiler listesi
* En düşük kütleli kara delikler listesi
* En çok kütleli ötegezegenler listesi
* En çok kütleli nötron yıldızları listesi
* Büyük kütleli yıldızlar listesi
* Bilinen en yakın kara deliklerin listesi
* En uzak astronomik cisimler listesi
* Astronomik cisimler listeleri

## Kaynakça