Farber hastalığı

**Farber hastalığı**, asit seramidaz enziminin eksikliğinde ortaya çıkan, çok nadir görülen, ilerleyici ve otozomal resesif kalıtılan bir tür lizozomal depo hastalığıdır. Bu enzim, seramid adı verilen bir yağ türevinin sfingozin ve yağ asidine parçalanmasından sorumludur. Seramidaz eksikliğinde, seramid hücrelerin lizozomlarında birikerek hastalığın bulgu ve belirtilerine yol açar.

## Bulgu ve belirtiler

Farber hastalığının belirtileri zaman içinde ortaya çıkar. Hastalığın başlangıç yaşı ve ilerleme hızı kişiden kişiye değişiklik gösterir.

En yaygın görülen belirlileri şu şekildedir:

* Subkütan nodül, lipogranülom ya da kısaca granülom adı verilen ve deri altında, özellikle bası noktaları ve eklemlerde beliren yumrular
* Giderek artan hareket kısıtlılığı ve bunun sebep olduğu kontraktürle birlikte görülen şiş ve ağrılı eklemler
* Boğuk ses

Farber hastalığına sahip bazı hastalarda görülen diğer belirtiler ise şunlardır:

* Solunum hastalığı. Örn. akciğer enfeksiyonları, nefes alırken zorlanma, solunum sıkıntısı
* Merkezi sinir sistemi hastalığı. Örn. gelişim geriliği, kas güçsüzlüğü, nöbetler
* Yaygın inflamasyon
* Büyüme geriliği
* Kemik hastalığı. Örn. eklem çevresindeki kemiklerde aşınma, osteoporoz, periferik osteoliz
* Karaciğer büyümesi (hepatomegali)
* Göz hastalığı. Örn. kiraz kırmızısı nokta, kornea opaklığı

## Kalıtımı

Farber hastalığı ASAH1 genindeki mutasyonlardan kaynaklanır. Bu gen asit seramidaz enzimini kodlar. Bu hastalığa sahip bireylerde ASAH1 geninin iki kopyasının da düzgün çalışmaması bu enzimin eksikliğine neden olur. Farber hastalığına sebep olan 73 mutasyon tespit edilmiş olup, belirli bir genotip-fenotip ilişkisi ortaya konamamıştır.

Farber hastalığı otozomal resesif kalıtımla aktarılır. Etkilenen bireylerde her biri bir ebeveynden kalıtılmış iki adet hatalı kopya bulunur. Ebeveynler genellikle hastalığın taşıyıcısı olup, yalnızca bir adet hatalı kopya bulundururlar. Bu kişilerin çocuklarının hastalığa sahip olma olasılığı %25, taşıyıcı olma olasılığı %50 ve tamamen sağlıklı olma olasılığı yine %25'tir.

ASAH1 genindeki bazı mutasyonların Farber hastalığına ek olarak spinal müsküler atrofi ve eşlik eden progresif miyoklonik epilepsiye (SMA-PME) neden olduğu bilinmektedir. Bu iki hastalık ayrı kategorilerde değerlendirilse de, yakın zamanda yapılan vaka çalışmaları bazı bireylerin iki hastalığın da belirtilerini taşıdığını bulmuştur. Bazı SMA hastalarında epilepsi nöbetlerinin hastalığa eşlik etmediği de gözlenmiştir.

## Tanısı

Farber hastalığı genellikle erken çocukluk döneminde ortaya çıkar, ancak daha sonraki yıllarda da gelişebilir. Belirtiler, hastalığın normal formunu taşıyan çocuklarda ilk birkaç hafta ila ilk birkaç ay arasında ortaya çıkmaya başlar. Daha zayıf formlarına sahip bireylerde ise çocukluğun herhangi bir döneminde ortaya çıkabilir. Hastalık, aynı zamanda çocukluk romatizması (juvenil idiopatik artrit) ile benzer belirtiler gösterdiği için bu hastalığa tanı koymak bazen zor olabilmektedir. Ayırıcı tanı için moleküler genetik testlerden veya asit seramidaz enzim aktivitesi ölçümünden yararlanılır.

## Tedavi

Farber hastalığına özel geliştirilmiş bir tedavi yoktur. Bir interlökin-6 reseptör inhibitörü olan tocilizumab gibi antienflamatuar ilaçlar, bazı hastalarda ağrı ve enflamasyonu azaltarak hastalığın seyrini hafifletebilir. Akciğer ve sinir sistemi komplikasyonları gelişmemiş hastalarda ilik nakli granülom oluşumunu azaltabilmektedir. Bunun dışında fizik terapi, solunum desteği ve mobiliteye yardımcı araçlar, hastaların yaşam kalitesini arttırmak için kullanılabilir.

Bu hastalık için farelerde enzim replasman tedavisi üzerine çalışmalar yapılmış olup, insanlar için kullanılmak üzere Aceragen isimli bir ilaç firması tarafından bu alanda klinik araştırmalar yürütülmektedir.

## Prognoz

Farber hastalığının en ağır formuna sahip çocuklar genellikle 2 ila 3 yaşında hayatını kaybeder. Daha hafif formlarda beklenen yaşam süresi bilinmemekle birlikte, kayda geçmiş en yaşlı hastalar 50 ila 60 yaş civarındadır.

## Görülme sıklığı

Bugüne kadar SMA-PME ile birlikte yaklaşık 200 vaka bildirilmiştir. Çok nadir görülen Farber hastalığının görülme sıklığının milyonda birden az olduğu tahmin edilmektedir.

## Eponim

Hastalık ismini Sidney Farber'dan almıştır.

## Kaynakça