İran'da Azerbaycanlılara yönelik insan hakları ihlalleri

İran nüfusunun en büyük etno-dilsel azınlığı olan ve ağırlıklı olarak ülkenin kuzeybatısındaki Güney Azerbaycan bölgesinde yaşayan Azerbaycanlılara (İran Türkleri veya İran Azerileri olarakta anılır) yönelik insan hakları ihlalleri, ırkçı uygulamalar, asimilasyon politikaları ve çeşitli şiddet biçimleri; literatürde tarihsel, sosyo-politik ve kültürel boyutlarıyla ele alınan çok katmanlı bir sorun alanı olarak değerlendirilmekted**ir.** Pehlevi hanedanından bu yana uygulanan ve İslam Cumhuriyeti döneminde "güvenlikleştirilmiş" bir devlet stratejisine dönüşen politikalar; Azerbaycanlıları kültürel, ekonomik ve siyasi alanlarda yapısal bir ayrımcılığa tabi tutmuştur.

Akademik literatürde Farslaştırma, iç sömürgecilik ve ırkçılık kavramlarıyla analiz edilen bu süreç, çok boyutlu bir asimilasyon ve baskı mekanizması üzerine kuruludur. Toplumsal hafıza, özellikle 1946'daki katliam gibi kitlesel şiddet, sürgün ve infazlarla şekillenmiş; 1978 Tebriz Ayaklanması gibi siyasi dönüm noktaları devlet şiddetiyle bastırılmıştır. Devlet politikaları, anadilde eğitimin yasaklanmasının ötesine geçerek, coğrafi yer adlarının (toponimik temizlik) Farsçalaştırılması, Türkçe kişi adlarının nüfus idarelerince reddedilmesi ve kitap yakma ritüelleriyle sembolleşen bir kültürel soykırıma dönüşmüştür. Devlet medyası ve eğitim sistemi, Azerbaycanlılara yönelik ırkçı stereotipler üreterek toplumsal damgalamayı kurumsallaştırmıştır.

Hukuki düzlemde ise anayasal haklarını talep eden Azerbaycanlılar, Devrim Mahkemelerinde adil yargılanma hakkından yoksun bırakılmakta; keyfi tutuklamalar, beyaz işkence, zorla kaybetmeler ve orantısız idam cezaları ile sindirilmeye çalışılmaktadır. Sosyo-ekonomik açıdan bölge ekonomisi, kaynakların merkezi eyaletlere aktarıldığı bir iç sömürgecilik modeline hapsedilmiş; Urmiye Gölü'nün kurumaya terk edilmesi gibi çevresel felaketler, bölgeyi insansızlaştırma stratejisinin bir parçası olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca, kadınların hem cinsiyet hem de etnik kimlik temelli çifte ayrımcılığı ve tarihi Türk-İslam mirasının bilinçli tahribi, hak ihlallerinin diğer kritik boyutlarını oluşturmaktadır.

## Demografi tartışmaları
İran'da gerçekleştirilen resmi nüfus sayımlarında etnik kökene dair soruların yer almaması, Azerbaycanlıların kesin nüfusu hakkında net bir veri elde edilmesini engellemektedir. Akademik literatürde istatistiksel görünmezlik larak adlandırılan bu durum, farklı kaynakların çelişkili tahminlerde bulunmasına yol açmaktadır. CIA World Factbook ve Library of Congress gibi uluslararası kuruluşlar, Azerbaycanlıların İran nüfusunun %16'sı ile %25'i arasında olduğunu tahmin ederken, bağımsız araştırmacılar ve yerel aktivist gruplar bu oranın %35-40 bandında olduğunu savunmaktadır. Nüfusun coğrafi dağılımı incelendiğinde, büyük çoğunluğun Doğu Azerbaycan, Batı Azerbaycan, Erdebil ve Zencan eyaletlerinde yaşadığı görülmektedir. Bununla birlikte, ekonomik nedenlerle gerçekleşen iç göç dalgaları sonucunda Tahran, Kerec ve Hamedan gibi merkezi illerde de önemli bir Azerbaycanlı nüfusu bulunmaktadır. Bu demografik yapı, İran'ın etnik çeşitliliğinin en belirgin unsurlarından biri olmasına rağmen, siyasi temsiliyette aynı oranda karşılık bulamamaktadır.

## Tarihsel şiddet
Azerbaycanlıların kolektif hafızasında, merkezi hükümet güçleri veya silahlı milisler tarafından gerçekleştirilen ve kitlesel can kayıplarına yol açan tarihsel travmalar ön plana çıkmaktadır. 1945-46 yıllarında kurulan özerk Azerbaycan Milli Hükümeti'nin 12 Aralık 1946'da Pehlevî rejimi tarafından askeri müdahaleyle yıkılması, bölge tarihinde bir dönüm noktasıdır. Hasan Safari'nin 2025 tarihli makalesine göre, bu süreçte Pehlevî rejimi soykırıma varabilecek planlı bir baskı politikası uygulamış ve operasyonlarda sadece düzenli ordu değil, rejime sadık jandarmalar ve yerel toprak ağaları da aktif rol almıştır. Güney Azerbaycan Demokratik Türk Birliği (GADTB) ve diaspora raporlarına göre, İran devlet güçleri ve rejime bağlı milis birlikleri sivil halka yönelik planlı bir zulüm ve katliam gerçekleştirmiştir. Bu çalışmalar kapsamında, bölgede 30.000-35.000 arasında Azerbaycanlının öldürüldüğü, yaklaşık 100.000 kişinin ise iç bölgelere veya yurtdışına sürgün edildiği tahmin edilmektedir. Dönemin tanınmış şair ve aktivistlerinden Ali Fitret'in tutuklanarak işkence görmesi ve idam edilmesi, bu baskı döneminin sembolik olaylarından biridir. ABD Yüksek Mahkemesi Yargıcı William O. Douglas'ın notlarına göre, İran ordusu bölge halkı tarafından kurtarıcı değil işgalci bir güç olarak görülmüş ve sivillere yönelik ağır şiddet uygulanmıştır.

### 1978 Tebriz protestoları
1978 yılında Tebriz'de gerçekleşen büyük halk ayaklanması, Azerbaycanlıların siyasi taleplerinin doruk noktalarından biridir. Rejim, protestoları bastırmak için bölge dışından askeri birlikler sevk etmiş ve bir bastırma harekatı yürütmüştür. Bu müdahale sonucunda çok sayıda protestocu hayatını kaybetmiş veya tutuklanmıştır. Olay, Azerbaycanlıların merkezi rejime yönelik muhalefetinin şiddet yoluyla bastırılmasının önemli bir örneği olarak tarihsel kayıtlara geçmiştir.

## Asimilasyon

### Kültürel soykırım
İran ulus-devlet inşası, 1925 yılından itibaren "Tek Millet, Tek Dil" (*Yek Mellat, Yek Zaban*) doktrini üzerine temellendirilmiştir. Bu ideolojik yaklaşım, Türk kimliğini ve dilini İran'ın toprak bütünlüğüne ve ulusal kimliğine bir tehdit olarak kodlamış, bu doğrultuda sistematik bir kültürel eritme politikası izlemiştir. Pehlevî döneminden itibaren uygulanan resmi politikalar, Azerbaycan Türkçesini kamusal alandan silmeyi hedeflemiştir. Ünlü yazar Reza Baraheni gibi Azeri entelektüeller, Pehlevî ve sonraki rejimlerin anadilde eğitim, yayın ve kültürel ifade özgürlüğüne yönelik dilsel sömürgecilik uyguladığını belirtmiştir. Bu politikaların en çarpıcı örneği, 17 Aralık 1946'da gerçekleştirilen kitap yakma ritüelidir. GADTB ve diğer kaynakların aktardığına göre, İran ordusunun bölgeyi ele geçirmesinin ardından, Türkçe eğitim materyalleri ve kitaplar toplanarak kent meydanlarında yakılmış, bu eylem Azeri diline ve kültürüne yönelik sembolik ve fiziksel bir şiddet gösterisi olarak hafızalara kazınmıştır.

Kültürel asimilasyonun bir diğer boyutu, Nüfus Kayıt Dairesi (*Sabt-e Ahval*) tarafından uygulanan isim yasaklarıdır. Devlet, "yabancı kültüre ait olduğu" veya "Fars kültürüne uygun düşmediği" gerekçesiyle Türkçe kökenli isimlerin çocuklara verilmesini engellemektedir. Onaylı isimler listesinde bulunmayan adları çocuklarına vermek isteyen ebeveynlere kimlik belgesi verilmemekte, bu durum çocukların temel sosyal haklardan mahrum bırakılmasına neden olmaktadır. Bu politika sadece Azerbaycanlılar için değil diğer azınlıklar içinde (Arap, Kürt, Beluç vb.) uygulanmaktadır. Devletin "mekanın hafızasını silme" stratejisi olarak uyguladığı toponimik temizlik politikası da asimilasyonun coğrafi boyutunu oluşturmaktadır. Pehlevi döneminden başlayarak binlerce köy, kasaba, nehir ve dağ ismi Farsçalaştırılmıştır. Örneğin, tarihsel adı Qoşaçay olan şehir Miyandoab'a, Sulduz şehri Nekede'ye, Sayın Kale ise Şahindej'e dönüştürülmüştür.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*