Kutudere Manastırı

**Kutudere Manastırı**, Hocavend rayonundaki Bine köyünde bulunan tarihi ve mimari bir anıttır. Günümüze görece daha iyi korunmuş durumda ulaşan kompleksin iki kilisesi, erken Orta Çağ'da bölgede yaygın olarak kullanılan tek nefli bazilika tipindedir. Mimari özellikler dikkate alındığında, yapının 5.–6. yüzyıllara tarihlendirilebileceği değerlendirilmektedir.

Her iki kilise de eşit olmayan eşkenar dörtgen planlı olup at nalı biçimli bir apsise sahiptir. Kiliseler, dikdörtgen planlı bir koridor aracılığıyla birbirine bağlanmaktadır. Manastır çevresinde savunma duvarlarına ait kalıntılar tespit edilmiş olup, yakın çevrede kale ve sivil yapılara ait izler de gözlemlenebilmektedir.

## Tarihi
Mimari özelliklerine dayanarak anıtın 5.-6. yüzyıllarda inşa edildiği, kabul edilmektedir.

## Mimari özellikleri
Manastır kompleksi Bine köyünün kuzeyinde yer almaktadır. Günümüze görece daha iyi korunmuş durumda ulaşan kompleksin iki kilisesi, erken Orta Çağ'da bölgede yaygın olarak kullanılan tek nefli bazilika tipindedir. Her iki kilise de eşit olmayan eşkenar dörtgen planlı olup at nalı biçimli bir apsise sahiptir. Kiliseler, dikdörtgen planlı bir koridor aracılığıyla birbirine bağlanmaktadır. Manastır çevresinde savunma duvarlarına ait kalıntılar tespit edilmiş olup, yakın çevrede kale ve sivil yapılara ait izler de gözlemlenebilmektedir.

Koridorun her iki tarafındaki iki kiliseden güneydeki, 8,5x4 metre ölçülerinde tek nefli bir bazilikadır. Dikdörtgen planlı olan salon, doğu tarafında at nalı şeklinde bir apsisle tamamlanmaktadır. Dua salonunda derin bir niş bulunmaktadır ve kiliseye açılan tek kapı kuzey tarafındandır. Kilisenin penceresi bulunmamaktadır ve iç mekânın tek doğal ışık kaynağı koridora açılan kapıdır. Bununla birlikte, günümüzde kısmen tahrip olmuş olan tavan bölümündeki bir açıklığın da geçmişte aydınlatma amacıyla kullanılmış olabileceği değerlendirilmektedir.

Daha küçük boyutlara sahip olan ikinci kilise, kompleksin kuzey tarafında yer almaktadır. Eşkenar dörtgen planlı, at nalı biçimli bir apsise ve güney duvarında kare planlı bir nişe sahip olan yapı, tek nefli bir bazilika olarak inşa edilmiştir. Birinci kilisede olduğu gibi, ikinci kilisede de pencere açıklıkları bulunmamaktadır. Kilisenin girişi güney duvarında konumlanmıştır.

İki ucunda kilise yapılarının yer aldığı koridor, doğu–batı doğrultusunda uzanan, dikdörtgen planlı ve 6 × 3,7 metre ölçülerinde bir salondur. K. Mkrtchyan, bu mekânın yalnızca geçiş işleviyle sınırlı kalmadığını, ek bir işlevsel role de sahip olduğunu ileri sürmektedir. Koridorun, günümüze yalnızca kalıntıları ulaşan üç kemerli salonun bir devamı olarak tasarlandığı ve başlangıçta üzerinin örtülü olduğu anlaşılmaktadır. İbadet sırasında, koridorun üç kemerli salonda toplanan cemaat için bir tür mihrap işlevi görmüş olması muhtemeldir. Kompleksin farklı bölümleri arasında bağlantı sağlayan bu önemli mimari unsur, daha sonraki dönemlerde bölge mimarisinde küçük değişikliklerle uygulanmaya devam etmiştir. Bu öğenin sivil mimarideki kullanımına ilişkin en dikkat çekici örnekler, ilerleyen dönemlerde inşa edilen Haçin Kınaz Sarayı ile melik saraylarıdır.

Kiliselerin mimarisinde, özellikle sunakların süslemelerinde, Mingeçevir Kilise Kompleksi'nde yer alan binalara, Pipan Bazilikası ve Yedi Kapı Manastırı'na, Vaguas Manastırı ve Eyriveng Kilisesi'ne yakın bir benzerlik görülmektedir.

Başlıklar, alınlıklar, sütunlar ve arşitravlar dışında, kompleksin tüm yapıları kaba yontulmuş taşlardan inşa edilmiştir. Duvarların kalınlığı 140–200&nbsp;cm arasında değişmekte olup, bu duvarlar komşu Süsenlik köyündeki Yedi Kapı Manastırı'nda uygulananla aynı duvarcılık tekniği kullanılarak örülmüştür. Bu teknikte büyük ve küçük taşlar birlikte kullanılmıştır. K. Mkrtchyan'a göre, her iki anıtın inşa teknikleri birbirine son derece benzemekte ve bu durum, yapıların aynı usta ya da aynı mimari gelenek çerçevesinde inşa edilmiş olabileceğini düşündürmektedir.

## Kaynakça

## Bibliyografya
*