Cornu aspersum

***Cornu aspersum***, bilinen diğer adlarıyla **bahçe salyangozu** (200 yılı aşkın süre Helix aspersa veya Cryptomphalus aspersus olarak  sınıflandırılmıştır), en tanıdık kara salyangozlarından bazılarını barındıran Helicidae familyasından bir kara salyangozu türüdür. *Cornu aspersum*, tüm karasal yumuşakçalar arasında en bilineni olabilir. Eskiden Helix aspersa olarak adlandırılmasına rağmen, günümüzde taksonomi bilimi onu Cornu cinsine yerleştirmektedir.

Bahçe salyangozu bazı bölgelerde sevilen bir yiyecek olsa da, özellikle salyangozun geleneksel olarak yenmediği ve yanlışlıkla getirildiği yerlerde bahçelerde ve tarım alanlarında yaygın olarak haşere olarak görülür.

## Tanım
Yetişkin bahçe salyangozları, 25-40 milimetre çapında ve 25-35 milimetre yüksekliğinde sert, ince bir kireçli kabuk taşır. Kabuğun rengi ve tonları değişkendir, ancak genellikle koyu kahverengi, kahverengimsi-altın veya kestane renginin üzerinde sarı çizgili, benekli veya çizgiler halinde ağ şeklinde bir desen bulunur. Diyafram geniş ve çarpıcı bir şekilde eğiktir, yetişkinlerde kenarı beyazımsı ve yansıtıcıdır.

Yetişkin bahçe salyangozu yumuşak, sümüklü ve kahverengimsi gri renkli bir gövdeye sahiptir. Tehdit edildiğinde veya hareketsiz olduğunda bu gövde tamamen kabuğun içine çekilebilir. Yaralandığında veya aşırı tahriş olduğunda salyangoz, bazı düşmanları uzaklaştırıcı veya saldırgan küçük karıncaları ve benzerlerini boğabilen savunma amaçlı bir mukus köpüğü üretir. Bahçe salyangozunun operculum kapağı yoktur; bunun yerine kuru veya soğuk havalarda kabuğun açıklığını ince bir kurumuş mukus zarıyla kapatır. Bu zara "epiphragm" denir. Epiphragm, salyangozun nemini korumasına ve karıncalar gibi küçük yırtıcılara karşı korunmasına yardımcı olur.

Salyangozun sıcak ve kurak zamanlardaki hareketsiz dönemine "estivasyon" adı verilir. Kış aylarındaki hareketsizliği ise "kış uykusu" olarak bilinir. Kış uykusuna yattığında, *Cornu aspersum* kanının (veya Hemolenfinin) osmotik bileşenlerini değiştirerek dokularında buz oluşumunu önler. Bu sayede -5&nbsp;°C kadar düşük sıcaklıklarda bile hayatta kalabilir. Estivasyon sırasında ise manto boşluğu, su geçirgenliğini değiştirme yeteneğine sahiptir. Salyangoz ayrıca, kış uykusu sırasında aşırı su emilimini önleyen bir osmoregülatör mekanizmasına sahiptir. Bu mekanizmalar, Cornu aspersum'un her iki hareketsizlik döneminde de ölümcül kuruma veya aşırı hidrasyondan kaçınmasını sağlar.

Hareket halindeyken salyangozun başı ve "ayağı" dışarı çıkar. Başında dört adet dokunaç bulunur; üstteki iki dokunaç daha büyüktür ve göz benzeri ışık sensörlerine sahiptir, alttaki iki dokunaç ise dokunma ve koku alma duyularına sahiptir. Salyangoz, vücut sıvılarının iç basıncı sayesinde dokunaçlarını uzatır ve tehdit edildiğinde veya kabuğuna çekildiğinde dört dokunaçın tamamını başın içine doğru kıvırarak (invaginasyon) geri çeker. Ağız dokunaçların altında bulunur ve salyangozun yiyecek parçacıklarını kazıdığı ve manipüle ettiği kitinden bir radula içerir.

*Cornu aspersum*'un kabuğu neredeyse her zaman sağa doğru kıvrımlıdır. Ancak istisnai olarak sola doğru kıvrımlı bireylere de rastlanabilir. Sola kıvrımlı bir salyangoz örneği olarak Jeremy isimli salyangoz verilebilir.

## Taksonomi
Uzun yıllar boyunca bu türün adı, tıpkı *[[Helix pomatia]]* gibi, *Helix* cinsine ait *Helix aspersa* olarak kabul gördü. Ancak 1990 yılından bu yana yayınlanan çeşitli makalelerde, Helix cinsinin alt cinsi olarak değerlendirilen farklı altcinselere yerleştirilmeye başlandı. Bunlardan biri de *[[Cornu (karındanbacaklılar)|Cornu]]* cinsidir. Bu yerleştirme, eğer türün daha önce Helix aperta olarak bilinen türle aynı cinsten olduğu kabul edilirse uygundur. Bu durumda türün adı *Cornu aspersum* olur. Eskiden *Cornu*'nun geçerli bir cins adı olup olmadığı tartışılıyordu (çünkü ilk olarak Teratolojik örnekler için kullanılmıştı). Fakat 2015 yılında verilen bir karar, *Cornu*'nun geçerli bir cins adı olduğunu doğruladı. Bu karar kesinleşene kadar İtalyan ve diğer araştırma ekipleri *Cantareus* cins adını kullanmaya devam etti. *H. aspersa* ve *H. aperta*'nın farklı cinslerde olduğunu düşünen Ukrayna ve Rus araştırma ekipleri gibi diğer araştırmacılar ise bugün bile, bu türe ***Cryptomphalus aspersus*** adını vermektedir.

DNA dizilimlerine dayanan analizler, *C. aspersum* ve *C. aperta*'nın *[[Otala]]* ve *[[Eobania]]* cinslerindeki salyangozlarla birlikte bir kladı (ortak atadan gelen bir grup) paylaştıklarını ortaya koymuştur. Bu klad, *Helix* cinsinin içinde bulunduğu kladdan farklıdır. Bu nedenle, artık bunları *Helix* türü olarak sınıflandırmak mümkün değildir.

Kabuk özelliklerine dayanarak birçok alttür çeşidi tanımlanmıştır. Günümüzde en bilinen örnek ise büyük kabuklu bir form olarak Cezayir'den tanımlanan *Cornu aspersum maximum* alt türüdür (Taylor, 1883). Ancak bu tanıma, başka bölgelerden benzer özelliklere sahip salyangozlar da dahil edilmiş olabilir. Son bilimsel yayınlarda bu isim hem büyük Cezayir salyangozlarına hem de salyangoz çiftliklerinde bulunan büyük bir forma atıfta bulunmak için kullanılmıştır. Bazı Cezayir formları gerçekten de yaygın olan formdan genetik olarak oldukça farklıdır, ancak salyangoz çiftliklerindeki büyük form ise bambaşka bir durumdur. Sorunlardan biri de, *Helix aspersa maxima* isminin daha önce Cezayir ile ilişkilendirilmeden kullanılmış olmasıdır. Bu nedenle, *maximum* alttürü bazı otoriteler tarafından resmen *Cornu aspersum*'un genç bir sinonimi olarak kabul edilir.

## Yaşam döngüsü
Diğer Pulmonata (akciğerli salyangozlar) gibi, bu türün bireyleri de hermafrodittir, yani hem erkek hem de dişi üreme hücreleri üretirler. Üreme çoğunlukla ve muhtemelen yalnızca çapraz döllenme yoluyla gerçekleşir. Birkaç saat süren çiftleşme seansında iki salyangoz karşılıklı olarak sperm alışverişinde bulunur. *H. aspersa* salyangozları, partnerlerine "aşk okları" olarak bilinen kalsit dikenleri saplar. Aşk oklarını kaplayan mukus, spermin sindirilmemesini sağlayan bir kimyasal içerir. Bu, sperm rekabeti için önemlidir çünkü bireyler tekrar tekrar çiftleşir ve verilen sperm 4 yıl boyunca canlı kalabilir. Döllenmeden yaklaşık 10 gün sonra salyangoz, ortalama 50 tane küresel, inci beyazı yumurtadan oluşan bir demet yumurtayı toprak üstündeki çatlaklara veya taşların altına gizlenmiş olarak bırakır. Bir yılda yaklaşık altı grup yumurta bırakabilir. Yumurtaların boyutu ise 3&nbsp;mm'dir.

## Dağılım
*Cornu aspersum*, Akdeniz bölgesine özgüdür. Günümüzdeki yaşam alanı ise kuzeybatı Afrika ve İberya'dan başlayarak doğuya doğru Küçük Asya ve Mısır'a, kuzeye doğru ise Britanya'ya kadar uzanır.

*Cornu aspersum*, insan eliyle yayıla bir türdür. İnsanlar tarafından, bazen istemeden bazen kasten, birçok coğrafi bölgeye taşınmıştır. Günümüzde ılıman bölgelerde neredeyse tüm dünyada yaygındır ve evrimleştiği Akdeniz ikliminden farklı iklimlere sahip bölgelerde bile doğal olarak yaşar hale gelmiştir. Farklı coğrafyalarda bulunan popülasyonlar arasındaki genetik benzerliğin en olası açıklaması ise bu pasif insan eliyle yayılmadır. Bu yayılma, Neolitik Devrim döneminde, yani yaklaşık 8500 yıl önce başlamış olabilir. İnsan eliyle yayılma devam etmekte olup, bazen yerel olarak habitatların veya tarım ürünlerinin büyük ölçekte yok olmasına neden olmaktadır.

Doğanın bir parçası olmadığı bölgelerdeki yayılışı giderek artmaktadır. Bu yayılım, 2008'den beri Çekya'daki Bohemya gibi Avrupa'nın bazı kısımlarını da içermektedir. Avustralya, Yeni Zelanda, Kuzey Amerika, Kosta Rika  ve Güney Amerika'nın güney kesimlerinde de bulunur. 18. yüzyılda Huguenotlar tarafından Güney Afrika'ya, 1850'lerde ise Kaliforniya'ya yiyecek hayvan olarak getirilmiştir. Şu anda her iki bölgede de, özellikle narenciye bahçeleri ve üzüm bağlarında ciddi bir tarım zararlısı haline gelmiştir. Birçok bölgede, salyangozun bitki materyali ile taşınmasını önlemek için karantina uygulamaları vardır.

Kuzey Afrika'ya özgü birçok farklı form ve alttür kabuk özelliklerine göre tanımlanmıştır. Fransızcada "petit gris" olarak bilinen

*Cornu aspersum aspersum*, Akdeniz bölgesi ve Batı Avrupa'ya özgüdür ancak başka yerlere de yayılmıştır. "Gros gris" olarak bilinen büyük formlara ise *Cornu aspersum maximum* adı verilmiştir fakat bu formlar, daha önce bu isimle anılan Cezayir'deki büyük formlardan genetik olarak farklıdır.

## Ekoloji
*Cornu aspersum* öncelikle otçuldur. Çeşitli meyve ağaçları, sebzeler, gül fidanları, bahçe çiçekleri ve tahıllarla beslenir. Aynı zamanda hepçil bir leş yiyicidir; çürümüş bitki materyali, ezilmiş salyangozlar ve solucanlar gibi ara sıra hayvan artıklarını da yer. Kabuğunu güçlendirmek için gerekli kalsiyumu ise toprak yutarak elde eder.

Diğer taraftan kendisi de birçok hayvan için bir besin kaynağıdır. Bunlar arasında küçük memeliler, bazı kuş türleri, kertenkeleler, kurbağalar, kırkayaklar, Lampyridae familyasından av böcekleri gibi gecekonanlar ve etobur kara salyangozları sayılabilir. *Cornu aspersum* kabuğunda kurşun gibi ağır metalleri biriktirdiği için çevre kirliliğini ölçmek için kullanılabilir.

### Parazitler

*Cornu aspersum*'un asalakları arasında çeşitli nematodlar (yuvarlak kurtlar) bulunur. Ayrıca, digenean Brachylaima cinsinin farklı türlerine ait metakerker (kist içerisinde gelişen larva) vakaları da bildirilmiştir. Bu larvaların yetişkin hale geldiğinde insanları enfekte etme potansiyeli bulunduğundan tehlikelidir. Ancak salyangozların kabuklarında Cercaria (trematod larvaları) hapsetme yeteneği vardır. Bu sayede parazit istilasının yoğunluğunu azaltabilirler.

## Davranış
Salyangoz, kaslı ayağında ileri doğru ritmik kasılma dalgaları ile hareket etmesini sağlayan tiksotropik yapışkan bir mukus salgılar. Bu mukus tabakası üzerinde arka taraftan başlayarak, uzunlamasına kas liflerinin küçük bir alanın üzerindeki kasılması, mukusu sıvılaştıran bir kaymaya yol açar ve kuyruğun ucuna ileri doğru hareket etme imkanı verir. Kasılan kas gevşerken, hemen ön taraftaki enine uzunlamasına lif bandı sırayla kasılır ve bu işlem öne doğru uca ulaşana kadar tekrarlanır. Bu noktada, tüm hayvan tek bir kasılma bandının uzunluğu kadar ileri hareket etmiş olur. Ancak, hayvanın uzunluğuna bağlı olarak, aynı anda birden fazla kasılma bandı çalışabilir, böylece oluşan hız, tek bir dalganın verdiği hızın eş zamanlı olarak ilerleyen bireysel dalga sayısı ile çarpılmasıyla elde edilir.

Salyangoz, kuru bir yüzeyde hareket ederken mukus tasarrufu sağlayan başka bir dalga hareketine sahiptir. Bu hareket yandan görülebilir. Karnını, geçtiği alanın yalnızca üçte biri ile iki üçte biri kadarlık bir kısmına temas edecek şekilde, kemerler halinde yerden yukarı kaldırır. Uygun ışıklandırmada, kaldırma yukarıdaki resimde gösterildiği gibi yandan görülebilir. Salyangozun bıraktığı ıslak mukus izi noktalarının alanından, tasarruf edilen mukus oranı tahmin edilebilir. Bu tip bir dalga, salyangozun ileriye doğru hareket hızıyla aynı hızda geriye doğru hareket eder, bu nedenle yere göre hızı sıfırdır.

1974 yılından beri salyangozların en yüksek hızının 1.3&nbsp;cm/s olduğu yönündeki tahmin popüler olmuştur. Ancak bu tahmin, salyangoz yarışmalarında yalnızca 2.4&nbsp;mm/s hızlara ulaşıldığı için sorgulanmaktadır.

*Cornu aspersum* güçlü bir yuvaya dönüş dürtüsüne sahiptir ve düzenli olarak kış uykusuna yattığı yere kolayca geri döner.

## İnsan ilgisi
Cornu aspersum ilginç bir şekilde hem tarım ve bahçe zararlısı, hem sofralık lezzet hem de bazen evcil hayvan olarak bilinir.

Fransız mutfağında "petit gris" olarak adlandırılan bu salyangoz, "Escargot a la Bordelaise" gibi yemeklerde servis edilir. Aynı zamanda İspanya'nın Katalonya bölgesindeki Lleida şehrinde de her yıl 200.000'den fazla ziyaretçi çeken "L'Aplec del Caragol" adlı bir gastronomi festivali düzenlenir. Bu festivalde "bover" adı verilen salyangozlar yıldız yemek olur. Girit'te ise "chochloi mpoumpouristoi" (ters çevrilmiş salyangozlar) adlı bir yemek bilinir. Bu yemekte salyangozlar kalın bir deniz tuzu tabakası üzerinde kızgın bir tavada canlı olarak pişirilir. Biberiye soslu salyangoz gibi başka salyangoz yemekleri de bulunur.

Yiyecek olarak yetiştirilen salyangozlar için helicikültür (heliciculture) terimi kullanılmaktadır. Bu yöntemde salyangozlar karanlık bir ortamda, tel kafes içinde kuru saman veya kuru tahta ile birlikte tutulur. Bu amaçla genellikle budanmış asma dalları tercih edilir. Yağışlı dönemde salyangozlar kış uykusundan uyanıp salgılarının çoğunu kuru tahta/samana bırakır. Ardından pişirilmeleri için hazırlanırlar. Piştiklerinde biraz daha çiğnenebilir bir dokuya sahip olurlar.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* ''Comment on Cornu Born, 1778 (Mollusca, Gastropoda, Pulmonata, HELICIDAE):request for a ruling on the availability of the generic name'' (Case 3518; see BZN 68: 97–104, 282–292; 69: 124–127, 219–221); ''Bulletin of Zoological Nomenclature'' '''70'''(1) March 2013

## Dış bağlantılar

* Animalbase taksonomisinde Helix aspersa, kısa açıklama, dağılım, biyoloji, durum (tehditler), resimler
* UF / IFAS Öne Çıkan Canlılar web sitesinde kahverengi bahçe salyangozu
* Kanada Tarım Bilgi Formu
* Kuzey Amerika Bahçe Salyangozunun Aşırı Yakın Çekim Videosu
* Kaliforniya Üniversitesi Zararlılarla Mücadele Yönergeleri: Kahverengi Bahçe Salyangozu
* Cornu aspersum'un köpük koruma tepkisinin videosu
* Zachi Evenor, Bir bahçe salyangozunu (Cornu aspersum / Helix aspersa) gösteren bir video, YouTube, 9 Kasım 2013