Karun Nehri

**Karun nehri** (, ) İran'ın en yüksek su debisine sahip nehri olup, ülkenin tek seyrüsefer yapılabilen nehridir. Yaklaşık  uzunluğunda olan nehir, Zagros Dağları'ndaki Bahtiyari bölgesinde Zard Kuh (Sarı dağ) dağlarında doğar ve Dez ile Kuhreng gibi birçok kolu alır. İran'ın Huzistan Eyaleti'nin başkenti Ahvaz şehrinden geçerek, Şattülarap'a dökülür.

Karun nehri, Basra Körfezi'ne doğru devam eder ve deltasında iki ana kola ayrılır: Bahmanşir ve Haffar. Bu kollar, Şattülarap'a katılarak Basra Körfezi'ne dökülür. Önemli Abadan Adası, Karun'un bu iki kolu arasında yer almaktadır. Liman şehri Hürremşehr, Haffar kolu tarafından Abadan Adası'ndan ayrılır.

Juris Zarins ve diğer alimler Karun'u Cennet'teki dört nehirden biri (Gihon) olarak tanımlamışlardır; diğerleri Dicle, Fırat ve Vadi al-Batin veya Kerhe Nehri'dir.

## İsim
Karun nehri, erken klasik dönemlerde, *Pasitigris* olarak biliniyordu. Orta Çağ ve modern zamanlardaki Karun adı, nehrin iki ana kolundan biri tarafından hala korunan *Kuhreng* adının bozulmuş bir şeklidir. John Gordon Lorimer, Fars Körfezi, Umman ve Orta Arabistan Coğrafya Sözlüğü'nde (*Gazetteer of the Persian Gulf, Oman and Central Arab*ia), nehrin orta çağ Arap ve Fars coğrafyacıları tarafından 'Küçük Dicle' olarak çevrilebilecek **"**Dujail*<nowiki/>'" adıyla da bilindiğini kaydetmektedir.

== Güzergah ==

Nehir, Batı İran'daki [[Zagros Dağları]]'nda, 4.221 metre (13.848 fit) yüksekliğindeki [[Zard-Kuh]]'un yamaçlarında doğar. Nehir, belirgin dağ sıraları arasından güney ve batı yönünde akar ve güney kıyısında [[Vanak]], kuzey kıyısında ise [[Bazoft]] nehirlerinden ek su alır. Bu kollar, [[Karun-4 Barajı]]'nın yukarısındaki nehir havzasına katkıda bulunur. 25 kilometre (16 mil) aşağı akışta, Karun, [[Karun-3 Barajı]] tarafından oluşturulan rezervuarla genişler.

Kharsan Nehri, dar bir kanyondan geçerek güneydoğudan bir rezervuara akar, günümüzde kuzeybatı yönünde [[İze]]'nin yanından geçerek sonunda Sussan Ovası'na doğru kıvrılır. Karun daha sonra kuzeye doğru dönerek, nehrin güneybatıya doğru olan geçidini sular altında bırakan [[Şehit Abbaspur Barajı]] (Karun-1) rezervuarına girer. Karun, güneybatıya doğru akarak [[Mescid-i Süleyman Barajı]] (Karun-2) havzasına ulaşır, ardından kuzeybatıya döner. Son olarak, dağ eteklerinden ayrılır ve [[Şuşter]]'in yanından ve [[Dez Nehri|Dez]] ile birleştiği noktadan güneye doğru akar. Daha sonra güneybatıya doğru kıvrılarak [[Ahvaz]] şehrini ikiye böler ve tarım arazilerinden geçerek [[Hürremşehr]]'deki Arvand Rud'a döküldüğü ağzına ulaşır. Burada suyu, [[Dicle]] ve [[Fırat]] nehirlerinin sularıyla birlikte keskin bir şekilde güneydoğuya dönerek [[Basra Körfezi]]'ne akar.

== Havza ==


İran'ın debisine göre en büyük nehri olan Karun'nun [[Su bölümü çizgisi|havzası]] İran'ın iki eyaletininde toplam  alanı kaplamaktadır. Nehrin uzunluğu yaklaşık  uzunluğunda olup  debiye sahiptir. Nehir kıyısındaki en büyük şehir 1,3 milyonu aşkın nüfusuyla [[Ahvaz]]'dır. Diğer önemli şehirleri arasında Şuştar, Hürremşehr (liman), [[Mescid-i Süleyman]] ve [[İze]] yer alır.

Huzistan'ın ulaşım ve kaynaklarının çoğu, bir şekilde Karun Nehri ile bağlantılıdır. [[Birleşik Krallık|İngilizlerin]] ilk olarak [[Mescid-i Süleyman]]'da petrolü keşfetmesinden bu yana Karun, [[Basra Körfezi]]'ne petrol taşımacılığı için önemli bir rota olmuştur ve önemli bir ticari su yolu olarak kalmaya devam etmektedir.

Karun'dan gelen su, çevredeki ovanın 280.000 hektardan (690.000 dönüm) fazlasını sulamaktadır ve 100.000 hektar (250.000 dönüm) daha arazinin [[Sulama|su alması]] planlanmaktadır.

== Tarihi ==

Karun Nehri, MÖ beşinci binyıla kadar uzanan antik kültürlerin bulunduğu [[Susa (antik kent)|Susa]] ovası ile güneydeki, aynı döneme ait yeni keşfedilen Zohreh Nehri ovasının antik kültürü arasında yer almaktadır. Zohreh Nehri yakınlarında kazılan başlıca antik yerleşim yeri, Susa ile birçok paralellik gösteren Tol-e Chega Sofla'dır.

Daha sonra, Karun Vadisi, MÖ 2700 civarında yükselen [[Elam]] medeniyeti tarafından da iskan edildi. Tarihin çeşitli noktalarında, [[Ur (antik kent)|Ur]] ve [[Babil (antik kent)|Babil]] gibi [[Mezopotamya]] medeniyetleri Elamlıları devirdi ve modern Huzistan'daki Karun ve çevresinin kontrolünü ele geçirdi. Ancak Elam imparatorluğu, [[Asurlular]]ın onu istila ettiği MÖ 640 civarına kadar sürdü. [[Dez Nehri|Dez]] ve [[Karkheh Nehri|Karkheh]] nehirleri arasındaki modern [[Şuş]] şehrinin yakınındaki [[Susa (antik kent)|Susa]] şehri, istilacılar tarafından yok edilmeden önce en büyük şehirlerinden biriydi.

Nehir üzerindeki bilinen ilk büyük köprü, [[Sasani İmparatorluğu|Sasaniler döneminde]] imparator [[Valerianus]]'un da aralarında bulunduğu [[Roma İmparatorluğu|Roma]] esirleri tarafından inşa edilmiş olup; Şuştar'da yer alır. Buradaki köprü ve barajın adı [[Bendi Keyser|Band-e Kaisar]], yani "[[Sezar (unvan)|Sezar]] barajı"dır (MS 3. yüzyıl).

1888'de, güney İran'da İngiliz nüfuzunun arttığı bir dönemde, Lynch Kardeşler, Hürremşehr ve Ahvaz'ı birbirine bağlayan nehirde ilk düzenli buharlı gemi seferlerini başlattı.

Nehrin adı, kaynağı olan Kuhrang dağ zirvesinden gelmektedir. Ot: Bir Milletin Yaşam Savaşı (1925) adlı belgesel film, Bahtiyari kabilesinin bu nehri geçme hikâyesini anlatmaktadır.

İran-Irak Savaşı sırasında, İran İslam Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri, Irak Silahlı Kuvvetleri'nin ilk ilerleyişini burada durdurdu. İran, kısıtlı askeri stoklarıyla, binlerce Besiç (Halk Seferberlik Ordusu veya Halk Ordusu) gönüllüsünü kullanan "insan dalgası" saldırılarını başlattı.

Eylül 2009'da, güney Irak'taki Basra vilayetinin üç ilçesi, İran'ın Karun Nehri üzerinde yeni barajlar inşa etmesi sonucunda afet bölgesi ilan edildi. Yeni barajlar, Arvand Rud'da (Şattülarap) yüksek tuzluluk seviyelerine neden olarak, Irak'ın Basra bölgesindeki çiftlik arazilerini yok etti ve hayvanları tehdit etti. Bölgedeki siviller tahliye edilmek zorunda kaldı.

== Barajlar ==

Karun Nehri üzerinde, çoğunlukla hidroelektrik enerji üretmek ve sel kontrolü sağlamak amacıyla inşa edilmiş bir dizi baraj bulunmaktadır. Gotvand Barajı, Mescid Süleyman Barajı, Karun-1 (Şehit Abbaspur Barajı), Karun-3 ve Karun-4, bunların çoğu İran Su ve Enerji Kaynakları Geliştirme Şirketi'ne aittir ve hepsi ana nehir yatağı üzerindedir. Karun-2, potansiyel olarak Şehit Abbaspur ve Karun-3 arasında Sussan Ovası'nda bulunacaktı, ancak arkeolojik alanların sular altında kalması endişesi nedeniyle proje hala değerlendirme aşamasındadır.

Karun-4'ün membaında bir Karun-5 barajı da önerilmiştir. Mescid Süleyman, Şehit Abbaspur ve Karun-3 barajları, İran'ın elektrik şebekesinin pik güç sektörüne hizmet etmek için her biri 1.000–2.000 MW güç üretmektedir ve tamamlandığında Karun-4 de 1.000 MW üretecektir. Nehrin kolları üzerinde de birçok baraj bulunmaktadır. Dez Barajı, Bahtiyari Barajı (inşaat halinde) ve Herson-3 Barajı (inşaat halinde) bunlar arasındadır. Herson 1, Herson 2, Zalaki, Liro, Roudbar Lorestan, Bazoft ve diğerleri önerilmiştir. Karun üzerindeki barajlar, nehrin [[sediment]] taşınımı ve ekolojisi üzerinde önemli bir etkiye sahip olmuş ve binlerce sakinin yer değiştirmesini gerektirmiştir.

== Notlar ==


== Kaynakça ==

* *Karun-3, Baraj ve Hidroelektrik Santrali*, [https://web.archive.org/web/20080706005450/http://www.karun3.com/history/?item=1 Tarihçe] .
* N. Jafarzadeh, S. Rostami, K. Sepehrfar ve A. Lahijanzadeh, *Huzastan Eyaletindeki Su Kirletici Endüstrilerin Belirlenmesi*, İran Çevre Sağlığı Bilimi ve Mühendisliği Dergisi, Cilt *'1*', No. 2, s.&nbsp;36–42 (2004). [http://www.bioline.org.br/request?se04014]

== Dış bağlantılar ==


* Karun nehri, [http://tishineh.com/touritem/217-6/Karun%20River Tişine'nin] diğer fotoğrafları
* *Karun nehri bataklıkları*, Bilgi Notu, [http://www.birdlife.org/datazone/sites/index.html?action=SitHTMDetails.asp&sid=8122&m=0 BirdLife International] .



* H. Borjian, "Karun Nehri", *Encyclopaedia Iranica*, http://www.iranicaonline.org/articles/karun_1_2 adresinde
* DT Potts, "ŞATT al-ARAB", *Encyclopaedia Iranica'', http://www.iranicaonline.org/articles/shatt-al-arab adresinde