Mağusa Limanı Limandır

**"Mağusa Limanı Limandır"** türküsü, Kıbrıs, Gazimağusa yöresine ait Kürdî makamında anonim bir ağıttır. 1943 yılında İngiliz sömürge döneminde Gazimağusa Limanı'nda yaşanan trajik bir olay üzerine, "Arap Ali" adındaki bir denizcinin (hamal) öldürülmesiyle yakılan, Kıbrıs Türk halk kültürünün en bilinen eserlerinden biridir. TRT Nota Kütüphanesi Arşivinde yer almaktadır.

Bilindiği üzere zaman geçtikçe türkülerde varyantlaşma özelliğinin ortaya çıktığı bilinmektedir. Bu özellik sebebiyle türkü Kerkük’te “Meyhanaya Girdim”, Anadolu’da “Mağusa Limanı”, adlarıyla bilinmektedir.

Türkünün kaynağı; Hasan S. Aşkar, derleyen, Mustafa Gökçeoğlu ve notaya alan, Fatih Dölek'tir. "Kıbrıs Türküleri ve Oyun Havaları" ve "Kıbrıs Türk Folkloru" adlı kitapların yazarı Mahmut İslâmoğlu, kendisiyle yapılan bir söyleşide türkünün Hüseyin Rızkı Bey tarafından bestelenmiş olmasının yüksek ihtimal dahilinde olduğunu dile getirmiştir. 

Eser, Selda Bağcan, Ferhat Göçer, Volkan Konak, Koray Avcı, Tuğçe Kandemir, Ziynet Sali, Sevcan Orhan, Muammer Ketencoğlu, Çiğdem Taştan & Paul Dwyer, Elif Buse Doğan,  Serenad Bağcan, Aliye Mutlu, Grup Abdal gibi sanatçılar ve gruplar tarafından da seslendirilmiş, toplumsal kitlelerce bilinirliği artmıştır.

Selda Bağcan, 2009 yılında çıkardığı ''Güvercinleri de Vurular'' adlı albümünde esere 4. sırada yer vermiştir. 2014 yılında gerçekleştirilen *[[40 Yılın 40 Şarkısı]]* adlı derleme albümde, 34. sırada yer almıştır. Eserin icrasında kemane, buzuki gibi yöresel müzik aletleri kullanılmıştır.

## Arap Ali
Arap Ali hakkında yeterli bilgiye sahip olmasak da, yöre insanının hafızasında derin yer etmiş bu şahsiyet hakkında anlatılanlar bize kısmen yol gösterecektir.

Türküyü yaratan olayın öznesi Arap Ali, Limasol’da yaşayan Arap Mahmut Efendi ile Hatice Hanımın oğludur. Ali’nin birisi erkek oğlan, ikisi kız olmak üzere, toplamda üç kardeşi vardır. Kendisi gibi babasının da lakabı Arap Mahmut'tur. Limasol'un Arnavut Mahallesi, Mescit Sokağında doğmuştur. Doğum tarihi hakkında bir bilgiye ulaşılamamıştır. Kıbrıs Cumhuriyeti'nin Baf Kazası'nda bulunan bir kasaba (o yıllarda köy) olan Poli'ye gider. Burada yeşil gözlü Seniha'yı görür ve beğenir. Evlenirler. Ali de babası ve amcası gibi limanda hamallık yapmaya başlar. İkinci Dünya Savaşı yıllarıdır. Adada İngiliz sömürge yönetimi teyakkuzdadır. Her yerde silahlı İngiliz askerleri kol gezmektedir. Arap Ali de üç çocuk sahibidir artık. Şinasi, Mustafa ve Önder adında üç erkek çocuk sahibidir. Bu çocuklardan Önder (Önder Konuloğlu) daha sonra Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin futbolcularından ve önemli sendikacılarından biri olacaktır. Türküye konu olay, bu ortamda gerçekleşir. Cenazesi Mağusa'dan, memleketi Limasol'a getirilmiş ve orada Türk mezarlığına defnedilmiştir.

## Arka plan

“Mağusa Limanı Limandır” türküsünün arka planını anlamak için, adanın yakın tarihini iyi anlamak, Kıbrıs’taki toplumsal yapı ve İngiliz yönetimini birlikte değerlendirmek gerekir. 

Ada, 1878’den beri İngiliz kontrolündeydi ve 1925’te resmen bir “taç kolonisi” haline getirilmişti. Yani yerel halkın siyasi gücü oldukça sınırlıydı.

1931 Kıbrıs Ayaklanması, İngiliz sömürge yönetimine karşı Kıbrıslı Rumların başlattığı ve Enosis (adayı Yunanistan'a bağlama) hedefli bir ayaklanmaydı. 21 Ekim 1931'de Lefkoşa'daki Vali Konağı'nın yakılmasıyla zirveye ulaşan olaylar, İngiltere'nin adaya asker sevk ederek sert önlemler alması ve baskıcı bir yönetim kurmasıyla sonuçlandı. Bazı Rum liderler sürgüne gönderildi ve basın/toplantı özgürlüğü kısıtlanarak "Palmerokrasi" olarak bilinen sıkı yönetim dönemi başladı. 

### Toplumsal yapı
1940’larda Kıbrıs toplumu temel olarak iki ana topluluktan oluşuyordu: Kıbrıs Türkleri ve Kıbrıs Rumları. Bu iki toplum, genelde ayrı mahallelerde yaşar, kendi okullarına ve dini kurumlarına sahip olur, ekonomik olarak ise çoğunlukla tarım (meyvecilik, kuru tarım), küçük baş hayvancılık ve liman işçiliği ile geçinirdi.

### Sosyal sınıflar
Dönemin Kıbrıs'ında toplum, göreceli olarak üç ana sınıfta değerlendirilebilir: Alt sınıf: beden işçileri, hamallar, çiftçiler (türküde anlatılan kişiler genelde bu gruptandır). Orta sınıf: Küçük esnaf, memurlar. Üst sınıf: Büyük arazi sahipleri, tüccarlar ve İngiliz yönetimiyle ilişkili kişiler.

### Mağusa Limanı’nın önemi
Mağusa Limanı, o dönemde, ticaretin merkeziydi ve aynı zamanda askerî sevkiyat için kullanılıyordu. Limanda çalışan işçiler ağır koşullar altında, beden gücüyle çalışıyordu. Bu yüzden türküde geçen olaylar, alt sınıfın yaşam mücadelesini temsil eder.

### İngiliz yönetimi ve baskı ortamı
İngilizler adayı stratejik bir askeri üs olarak değerlendiriyor ve kullanıyordu (özellikle II. Dünya Savaşı sırasında). 1931’de yaşanan 1931 Kıbrıs Ayaklanması sonrasında yönetim daha da sertleşti. Siyasi faaliyetler, basın ve örgütlenme ciddi şekilde kısıtlandı. Polis ve sömürge yönetimi, halk üzerinde güçlü bir kontrol kurdu. Bu baskıcı ortam, türküde hissedilen adaletsizlik ve çaresizlik duygusunu doğrudan yansıtır.

## Konusu

Türküde anlatılan olay (bir kişinin öldürülmesi, ardından yakalanması ve cezalandırılması), sadece bireysel bir suç hikâyesi değildir. Aynı zamanda: sömürge düzeninde adaletin nasıl işlediğini, fakir halkın çaresizliğini, güçlü olanın (otoritenin) karşısında bireyin zayıflığını yansıtır. Bu nedenle türkü, bir cinayet hikâyesi olmanın ötesinde, bir dönemin toplumsal eleştirisi olarak da okunur.

Mağusa Limanı, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin, Gazimağusa İlçesi'nin yönetim merkezi olan Gazimağusa'da yer alan bir ticari limandır. Türkünün yakılmasına sebep olan olay, burada 1940'lı yıllarda gerçekleşmiştir. Türküde bahsi geçen ve halk arasında "Arap Ali" lakabıyla bilinen Ali Mehmet, Mağusa Limanı'nda hamallık yapan, güçlü kuvvetli, yiğit ve haksızlığa boyun eğmeyen biridir. Evli ve üç çocuk babası olan Ali, dürüstlüğüyle tanınan halktan biriydi.

Arap Ali her gün işi bittiğinde limanın hemen yanındaki meyhaneye (bazı anlatılarda kahvehaneye) gider ve evine varmadan önce burada soluklanırdı. Bir gün yine aynı meyhaneye gider. İngiliz sömürge dönemi 7 Hintli askeri taşkınlık yaparken ve etrafa rahatsızlık veren tavırlar sergilerken görür. Gözleriyle kendilerini takip eden Ali’yi Hint askerleri fark eder ve masasına doğru yaklaşırlar ancak güçlü kuvvetli Ali tarafından bir kaç yumruk darbesi alarak mekanı terk ederler.

Arap Ali’nin başından geçen olay, ertesi gün tüm Mağusa’da duyulur. Arkadaşları onu Mağusa'dan gitmesi yada saklanması için uyarırlar ancak milli ve manevi duyguları yüksek olan Ali, kendisinin değil, aksine burada işgalci konumunda olan İngilizlerin adayı terk etmesi gerektiğini söyler. Bu nokta türkünün toplumsal ve direnişçi yönünü açıkça gösterir. Ertesi gün de limanda işini yapar ve çıkışta yine aynı meyhaneye gider. Karşısında aynı Hintli askerleri görür ancak bu sefer tüfeklerine süngü takmışlardır. Kendisine yaklaşan ilk askeri tek bir yumruğuyla yere indirir fakat diğer 6 süngülü askere gücü yetmez ve sayıca fazla olan askerlerden aldığı süngü yaralarıyla yere düşer. Yere indirdiği asker de kalkarak elindeki süngüyle bıçaklar onu. Kan kaybeden Arap Ali’yi, herkese ibret olması ve kimsenin yeniden cesaret edememesi için Mağusa Limanı’na yerde sürükleyerek götürürler.

Türküde geçen "yedi bıçak yarası" ifadesi, Ali'nin vücuduna aldığı bu ağır darbeleri temsil eder. Ağır yaralı halde limana kadar varan Arap Ali'nin, ölmeden önce "İskeleden çıktım yan basa basa, Mağusa'ya vardım kan kusa kusa..." sözlerini mırıldandığı rivayet edilir.

Olayı duyan Ali’nin eşi Seniha Hanım hızla limana koşar, eşini al kanlar içinde yerde yatarken bulur. Hemen başına gelir ve Ali’nin son sözlerini şu şekilde duyar:

İskeleden çıktım yan basa basaMağusa’ya vardım kan kusa kusa.Mağusa Limanı limandır liman,Beni öldürende yoktur din iman. ardından Arap Ali oracıkta canını verir. Ali’nin eşi Seniha Hanım, Uyan Alim uyan, uyanmaz oldunYedi bıçak yarasına dayanmaz oldun diyerek ölen eşinin ardından ağıt yakar. Bu sözler Mağusa'da ve yörede duyulur ve ağıt formunda türkü haline getirilir. 

Çok kabul görmese de alternatif bir konu daha dillendirilmektedir:   
Arap Ali, Kıbrıs'ta Mağusa Limanı'na sıkça gidip gelen bir denizcidir. Dürüst, mert ve cesur bir adam olarak bilinir. Ancak kaderin cilvesiyle, Ali bir gün Mağusa Limanı'na yanaştığında, beklemediği bir olayla karşılaşır. Hikayeye göre, Ali'nin başına gelenler bir haksızlığa dayanır; yanlış bir suçlama ya da iftira sonucunda hapse atılır.Hapse atılmasının ardından, bir idam kararı verilir. Ali'nin sevdiği kadın, bu acımasız karar karşısında büyük bir üzüntü yaşar. Ali, idam edileceği gün sevdiği kadına olan aşkını ve ona kavuşamamanın verdiği acıyı dile getirir. Türküde, bu acı ve üzüntü yoğun bir şekilde hissedilir.
### Türkünün yakılması
Ali'nin hayatını kaybetmesinin ardından, eşi Seniha Hanım'ın yaktığı ağıt zamanla tüm Kıbrıs'a yayılmış ve bir halk türküsüne dönüşmüştür. Türkünün nakaratındaki "Uyan Alim uyan, uyanmaz oldun" feryadı, eşinin ve sevenlerinin duyduğu derin acıyı ifade eder. Türkünün sözleri aşağıdaki gibidir.

## Sözleri

Türkünün sözleri anonimdir ve "Şu Karşıki Dağda Kar Var Duman Yok" çeşitlemesidir. "Mezar Arasında Harman Olur mu" söz olarak çeşitlemesidir.

Türkünün sözlerine İngiliz arşivlerinde keşfedilen bir metinden ulaşılmıştır. Anonim olan bu sürüm Mahmut İslâmoğlu tarafından 1970’li yıllarda Zehra İbrahim’den derlenmiş ve daha sonra Yılmaz Taner tarafından bestesi kayda alınmıştır.

*Mağusa limanı limandır liman aman aman<br>Beni öldürende yoktur din iman<br>*

*İskeleden çıktım yan basa basa aman aman**Mağusaya vardım kan kusa kusa*

*Uyan Alim uyan uyanmaz oldun**Yedi bıçak yarasına dayanmaz oldun*

*Mağusa limanından aldılar beni aman aman**Üç mil uzağına attılar beni*

*Uyan Alim uyan uyanmaz oldun**Yedi bıçak yarasına dayanmaz oldun*

### Varyantlar
Türkünün Limasollu Zehra İbrahim'den derlenen ikinci bir sürümü de bulunmaktadır:
Meyhaneden çıgdım sağ selamedYan tarafıma bagdım kobdu gıyamedYan tarafıma bagdım kobdu gıyamed

Uyan Alim uyanUyanamaz oldunYeni gamalaraDayanamaz oldun

Meyhaneye girdim üş gonyag işdimDüşmannarı gördüm gendimden geşdimYedi süngü yedim sekizde düşdüm

Uyan Alim uyanUyanamaz oldunYeni gamalaraDayanamaz oldun

Meyhaneden çıgdım yan basa basaCiyerlerim döküldü gan kusa kusaÖlümüme sebep oldu Mağusa

Uyan Alim uyanUyanamaz oldunYeni gamalaraDayanamaz oldun

Türkünün varyantlarından bir tanesi Soner Kuyucuoğluları’na aittir. Bu varyantta şekil ve nazım farklılığı ön plana çıkmaktadır.

Bohcamı aldım çıktım, karım dedi gitme.Ya gelirim ya gelmem sakın merak etme.Meyhaneye vardım üç gonyak içtim,Düşmanları gördüm gendimden geçtim,Yedi süngü yedim sekizde düştüm.

Uyan Arabalim uyan uyanmaz olduŋ,Yediğiŋ süngülere dayanamaz oldunMeyhaneden çıktım yan basa basaCiğerlerim döküldü gan kusa kusaBeni canımdan etti ah o Mağusa

Mağusa deŋizi limandır limanYedi mil açığında yatırım amanAğlarım inlerim yok mudur duyan

Selâm edin anneme kına yaksın elineAli’sin öldürdüler vadı geldi yerineÜç çocuğum var benim alsın gendi evineSeniha’mı göndersin geri gendi köyüneTürkünün bir başka sürümü de Irak'ın Kerkük bölgesinde mevcuttur. Bu sürüm, Suphi Saatçi tarafından derlenmiş, Kerkük yöresine ait “Meyhanaya Girdim” adıyla söylenmiş bir ağıttır. Ağıtın içeriği aynıdır. Orijinal sürümünün Kıbrıs'a ait olduğu varsayılan türkünün Akdeniz’i aşıp, sınır ötesi Kerkük’e kadar ulaşması dikkat çekicidir Bu türkü Kerkük’te uzun hava olarak günümüzde hâlâ okunmaktadır.
Meyhanaya girdim üç konyağ iştimDüşmanlarım görüb kendimden geşdimYeddi bıçak yedim sekkiz de düşdümOyan Alım oyan oyanmaz oldumYeddi bıçak yarasına dayanmaz oldumMeyhanadan çıkdım yol basa basaKül oldu ciğerim kan kusa kusaMeni yardan edeni zalım MağusaOyan Alım oyan oyanmaz oldumÇok işdim serhoş olub kaçamaz oldum

## Sözlerin analizi
“Mağusa Limanı Limandır” türküsünün sözleri, yapısal ve tematik açıdan Türk halk edebiyatındaki ağıt geleneğiyle örtüşmektedir. Türküde, bireysel bir ölüm olayı üzerinden hem fiziksel acı, hem de toplumsal bir yas duygusu ifade edilir.

Eserde dikkat çeken unsurlardan biri, “Mağusa Limanı limandır liman” dizesiyle kurulan tekrar (nakarat) yapısıdır. Bu tekrar, hem olayın geçtiği mekânı sabitler hem de anlatının duygusal etkisini pekiştirir. Liman imgesi, yalnızca coğrafi bir yer olarak değil, aynı zamanda trajedinin kamusal bir alanda gerçekleştiğini vurgulayan sembolik bir unsur olarak da değerlendirilebilir.

Türküde yer alan “yan basa basa” ve “kan kusa kusa” gibi ifadeler, güçlü bedensel imgeler içerir. Bu imgeler, anlatıyı soyut bir düzlemden çıkararak somut ve görsel bir hâle getirir; dinleyicinin olayın şiddetini doğrudan hissetmesini sağlar. Benzer şekilde “yedi bıçak yarası” ifadesi, hem gerçek bir duruma işaret edebilecek hem de halk edebiyatında sıkça görülen sembolik sayı kullanımıyla “çokluk” ve “aşırılık” anlamlarını taşıyabilecek niteliktedir.

Dil ve söylem bakımından türkü, yalın ve doğrudan bir anlatım benimser. “Beni öldürende yoktur din iman” dizesi, süslemeye başvurmadan güçlü bir ahlaki yargı içerir ve bu yönüyle halk şiirinin karakteristik özelliklerini yansıtır.

Türküde ayrıca anlatıcı perspektifinin değişmesi dikkat çeker. İlk bölümde olayın mağdurunun ağzından aktarılan ifadeler yer alırken, ilerleyen kısımlarda ağıt söyleyen yakının (genellikle eş olarak yorumlanan kişi) sesi öne çıkar. Bu geçiş, anlatıya dramatik bir derinlik kazandırır ve eserin duygusal yoğunluğunu artırır.

Genel olarak türkü, kısa dizeler, tekrarlar ve ritmik yapı sayesinde hem kolay hatırlanabilir hem de sözlü kültürde aktarılmaya uygun bir form sergiler. Bu özellikleriyle “Mağusa Limanı Limandır”, bireysel bir trajediyi aktarırken aynı zamanda toplumsal hafızada yer eden bir ağıt örneği olarak değerlendirilmektedir.

## Müzikal tema

“Mağusa Limanı Limandır”, Kıbrıs Türk halk müziği geleneği içinde yer alan, sözlü aktarım yoluyla günümüze ulaşmış bir türküdür. Eser, Kürdî makamı üzerine kuruludur ve icralarda çoğunlukla hüseynî ve uşşak dizilerine yakın seyir özellikleri gösterdiği kabul edilir. Melodik yapı, dar bir ses aralığında ilerleyen ve tekrarlarla güçlenen bir karaktere sahiptir.

Eser Türk Halk müziğinde yaygın olarak rastladığımız ağıt formunda bir türküdür. Bu kapsamda ritmik bir yapıya sahip olduğu için "kırık hava" olarak değerlendirilebilir. Türkü, genellikle serbest ritimli (uzun hava) bir girişle başlayabilir; ancak yaygın icralarda belirli bir usule oturan düzenli ritmik yapı da görülür. Bu durum, eserin hem serbest hem de ölçülü formlarda icra edilebildiğini göstermektedir. Ritim yapısı sade olup sözlerin anlaşılabilirliğini ön planda tutacak şekilde düzenlenmiştir.

Melodi, çoğunlukla inişli-çıkışlı fakat sınırlı aralıklı bir seyir izler. Bu özellik, ağıt formuna uygun olarak duygusal yoğunluğu artırır. Nakarat bölümünde melodik tekrarlar belirginleşir ve bu tekrarlar eserin hem akılda kalıcılığını hem de toplu icraya uygunluğunu destekler.

İcra geleneğinde bağlama başta olmak üzere yerel çalgılar kullanılmakla birlikte, türkü farklı dönemlerde çeşitli düzenlemelerle de seslendirilmiştir. Ancak temel melodik yapı, sözlü kültüre dayalı aktarımın etkisiyle büyük ölçüde korunmuştur.

Selda Bağcan gibi yapılan modern yorumlarda, kemane, buzuki gibi yöresel müzik aletleri kullanılmıştır.

## Notasyon
Türkü genellikle Kürdi veya Hicaz dizisi varyantlarıyla çalınır. "Mağusa Limanı Limandır" türküsünün notasyonu, genellikle 'lik aksak tartım veya 'lük (yer yer değişken) ölçü birimleriyle icra edilir. İcrada genellikle Si bemol (Sib) kullanılır. Türkü için en çok kullanılan ve çalımı kolay olan ***Am*** (La Minör) tonundaki gitar akorları şöyledir: ***Am*** (La Minör), ***Dm*** (Re Minör), ***E*** (Mi Majör) veya ***E7'', ''F*** (Fa Majör), ***G*** (Sol Majör).

## Modern hafızadaki yeri

Türkü, günümüzde Selda Bağcan ve Volkan Konak gibi isimlerin yorumlarıyla popülerliğini korumaktadır. Ayrıca, 2013 yılında Taksim Gezi Parkı protestolarına destek amacıyla katıldığı yürüyüşe müdahale eden polis ve karşıt görüşlü gruplar tarafından darbedilerek öldürülen 19 yaşındaki üniversite öğrencisi Ali İsmail Korkmaz için yapılan sosyal medya paylaşımlarında ve ulusal medya yayımlarında ve 2017 yılında Batman'da şehit edilen müzik öğretmeni Şenay Aybüke Yalçın'ın seslendirdiği video ile Türkiye genelinde sembolik ve duygusal bir değer kazanmıştır.

## Popüler kültürde yeri

* *[[Arap Ali Destanı]]*, Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti'nin ilk opera eseri olma özelliğini taşıyan iki perdelik opera eseridir. Bestesini Ali Hoca yapmış, librettosunu Havva Tekin yazmıştır. Opera türküde geçen konuyu işlemektedir.

## ''Güvercinleri De Vururlar''

***Güvercinleri De Vururlar***, 2008 yılında piyasaya sürülen bir Selda Bağcan albümüdür. Ulus Müzik tarafından sunulan albüm, 10 şarkı barındırmaktadır. 10 şarkı, bir seferberlik türküsünden, Hrant Dink'e yakılan bir ağıttan, bir Erzurum türküsünden, acı hikâyesiyle bilinen bir Kıbrıs türküsünden, bestelenmiş bir Behçet Necatigil şiirinden, iki Kürtçe türküden, bir Kerbela ağıdından ve iki Mehmet Özcan türküsünden oluşmaktadır. 

## Selda Bağcan

**Havva Selda Bağcan** (d. 14 Aralık 1948, Muğla), Türk şarkıcı ve bestecidir. Çıkış yaptığı 1970'lerden itibaren Türkiye'de ve dünya genelinde tanınarak Türk halk müziği ve Anadolu rock tarzlarında şarkılar yaptı. Şarkılarının bir kısmında siyasi ve toplumsal eleştirilere yer vererek protest müziğin ülkesindeki temsilcilerinden biri oldu.

## Ayrıca bakınız

* Gazimağusa Limanı
* Ağıt
* Kuzey Kıbrıs kültürü
* Arap Ali Destanı
* Güvercinleri de Vururlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Mağusa Limanı Limandır Liman notaları,
* Mağusa Limanı Limandır türküsü Spotify'da
* Mağusa Limanı Limandır türküsü Apple Music'te