Yakınsak gelişim bölgesi

**Yakınsal gelişim bölgesi** (), eğitim psikolojisi alanında kullanılan bir kavramdır ve bir öğrencinin kendi başına başarabileceği ile bir başkasının desteğiyle başarabileceği görevler arasındaki bilişsel alanı tanımlar. Bu kavram, Lev Vıgotski tarafından ortaya atılmıştır. Vygotsky, çocukların bir görev üzerinde daha bilgili bir bireyle –öğretmen ya da akran olabilir– diyaloğa girerek zamanla sosyal etkileşim yoluyla bağımsız problem çözme becerisi geliştirdiğini öne sürmüştür.

Bu birey yani öğrenene rehberlik eden kişi, "daha bilgili diğer" (*more knowledgeable other*) olarak adlandırılır. Vygotsky'e göre eğitim, çocuğa bu yakınsal gelişim bölgesi içinde anlamlı deneyimler sunmalı ve bu sayede bireysel öğrenme becerilerinin gelişimini desteklemelidir.

## Gelişim

Yakınsak gelişim bölgesi (ZPD) kavramı, Lev Vıgotski tarafından öğrencilerin zeka düzeyini belirlemek amacıyla yalnızca bilgiye dayalı akademik testlerin kullanılmasına karşı bir argüman olarak geliştirilmiştir. Aynı zamanda, çocukları yalnız ve bağımsız öğrenen bireyler olarak gören Jean Piaget’nin kuramını daha ileri taşımayı da amaçlamıştır.

Vıgotski, okul eğitiminin çocuklar üzerindeki etkisini uzun süre incelemiş, çocukların dil kavramlarını doğal bir şekilde öğrendiklerini; ancak matematik ve yazı gibi kavramların öğrenilmesinde daha fazla zorlandıklarını belirtmiştir. Bu zorlukların bir kısmını okul ortamında gereksiz sınamalarla karşı karşıya kalmalarına bağlamıştır. Piaget, gelişim ile öğretim arasında net bir ayrım yaparken; gelişimi, çocuğun kendi çabalarıyla başlattığı ve tamamladığı kendiliğinden bir süreç olarak tanımlamış ve geleneksel öğretmen merkezli yaklaşımları eleştirmiştir.

Buna karşın Vıgotski, kendiliğinden gerçekleşen gelişimi önemsese de bunun yeterli olmadığını savunmuştur. Bir çocuğun gelişiminde, daha bilgili bireylerle etkileşim kurabilmesi kritik önemdedir. Çünkü çocuk, başkalarının desteği olmadan sahip olduğu bilgiyi ilerletemez. Bu noktada "daha bilgili diğer" (*more knowledgeable other* – MKO) terimi öne çıkar: Bu kişi, belirli bir görev ya da kavramla ilgili olarak öğrenenden daha fazla bilgiye ya da yeteneğe sahip olan kişidir.

Vıgotski, çocukların önceki kuşaklardan devraldığı kültürel bilgi ve araçlar sayesinde öğrenme süreçlerinde büyük ölçüde desteklendiğini gözlemlemiştir. Nitelikli bir öğretmenin, öğrenciyi zorlayacak kadar karmaşık ama ulaşılabilir görevler sunması ve öğrenciyi "sürükleyerek değil", yönlendirerek desteklemesi gerektiğini belirtmiştir.

Vıgotski'ye göre zekâyı belirlemek için yalnızca öğrencinin neleri bildiğine değil, aynı zamanda bir yetişkin yardımıyla hangi problemleri çözebildiğine bakmak gerekir. "Eğer iki öğrenci aynı testi aynı şekilde çözüyorsa, gelişim düzeyleri de aynı mıdır?" sorusunu gündeme getirmiş ve bunun böyle olmadığını savunmuştur.

Ancak Lev Vıgotski'nin zamansız ölümü, bu kuram üzerine yaptığı çalışmaları tamamlamasını engellemiş ve ZPD kuramı büyük ölçüde yarım kalmıştır.

## Tanım

Vıgotski'nin orijinal tanımından bu yana, yakınsal gelişim bölgesi (ZPD) kavramı genişletilmiş ve yeniden yorumlanmıştır. ZPD, bir bireyin daha yetkin bir öğretmen ya da akranın yardımıyla gerçekleştirebildiği öğrenme alanını ifade eder. Birey, bu beceriyi yardımsız olarak yerine getiremez; öğretmenin veya rehberin desteğiyle bu beceriyi geliştirir ve nihayetinde dış yardıma ihtiyaç duymadan görevleri başarabilir.

Yakınsal gelişim bölgesindeki her bir işlev, sadece bireyin mevcut düzeyiyle değil, aynı zamanda aşağıdaki faktörlerle birlikte olgunlaşır: sunulan yardım türlerine duyarlılık, bu yardımların sıralaması, bireyin daha önce oluşmuş kalıp yargılara olan bağlılığı, iş birliği yapma isteği ve diğer içsel koşullar. Bu bağlam, bireyin potansiyel gelişim düzeyinin tanılanmasını doğrudan etkileyebilir.

Vıgotski, yalnızca öğrencilerin kendi başlarına ne yapabildiklerine değil; sosyal ortamlarda, özellikle grup içinde neleri başarabildiklerine de bakılması gerektiğini vurgulamıştır. Birçok durumda öğrenciler, bir görevi önce grup içinde tamamlayabilir, ardından bireysel olarak başarabilirler. Bu nedenle öğretmenin görevi, öğrencinin zihinsel gelişimini adım adım ileri taşımaktır (örneğin, altı yaşındaki bir çocuğa karmaşık kimyasal denklemler öğretilmesi beklenemez). Aynı zamanda her çocuğun öğrenme düzeyi farklıdır; öğretmen, hangi öğrencinin hangi düzeyde öğrenmeye hazır olduğunu belirlemelidir.

Bu anlayış, okullarda sık kullanılan hızlandırılmış okuma(Accelerated Reader) programlarıyla örneklenebilir. Öğrenciler değerlendirilerek bir okuma düzeyine yerleştirilir ve sadece bu düzeye uygun kitaplara erişebilirler. Seviyenin altındaki kitaplar kolay; üstündekiler ise zorlayıcı olur. Vygotsky, standart testlerin en büyük eksikliklerinden birinin, öğrencilerin yalnızca kendi başlarına ne yapabildiklerini ölçmesi olduğunu, oysa grup içi öğrenmenin bu testlerde göz ardı edildiğini savunmuştur.

İkinci dil edinimi bağlamında da ZPD kavramı, yetişkin öğreniciler için oldukça işlevseldir. Yetişkin bireylerin birbirlerine destek sunmak için mutlaka daha yetkin olmaları gerekmediği görülünce, Vygotsky'nin tanımı bu bağlamda yeniden uyarlanmış ve ikinci dil gelişimi açısından yeni yorumlar kazanmıştır.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
* Yapılandırmacılık
* Eğitim psikolojisi
* Sosyal yapılandırmacılık