Opis Muharebesi

**Opis Muharebesi,** MÖ 539 yılının Eylül ayında, Perslerin Mezopotamya'yı işgali sırasında, Ahameniş İmparatorluğu ile Yeni Babil İmparatorluğu arasında gerçekleşen son büyük askeri çatışmadır. O dönemde Babil, henüz Pers kontrolü altında olmayan Batı Asya'daki son büyük güçtü. Muharebe, günümüz Irak'ında, Babil'in başkentinin kuzeyinde bulunan stratejik nehir kenarı Opis şehrinde veya yakınında gerçekleşmiş ve Persler için kesin bir zaferle sonuçlanmıştır. Kısa bir süre sonra, Babil şehri Sippar, daha sonra herhangi bir direnişle karşılaşmadan Babil Pers kuvvetlerine teslim olmuştur. Pers kralı II. Kiros daha sonra Babil ve bağlı topraklarının kralı ilan edilmiş, böylece Yeni Babil İmparatorluğu yıkılmış tamamı büyük Ahameniş İmparatorluğu'na dahil edilmiştir.

## Konum
Muharebe, Dicle Nehri üzerinde bulunan ve Günümüzde Irak'ta, Bağdat'ın yaklaşık  uzaklıkta bulunan antik bir şehir olan Opis'te ve çevresinde gerçekleşmiştir. Şehrin, Dicle Nehri'ni geçmek için tercih edilen bir nokta olduğu düşünülmektedir; klasik Yunan filozofu Ksenofon bu noktada bir köprüden bahseder. Pers istilasının zamanlamasını, sonbahar başında en düşük seviyelerine ulaşan ve bu nedenle geçilmesi daha kolay olan Mezopotamya nehirlerinin çekilmesi belirlemiş olabilir.

Opis, nehir geçişinin yanı sıra, antik Babil şehrinin kuzeyinde, Babil Kralı II. Nebukadnezar tarafından onlarca yıl önce inşa edilmiş, müstahkem bir savunma bariyeri olan Medyan Duvarı'nın bir ucunda olması nedeniyle stratejik bir önem taşıyordu. Opis'in kontrolü, Perslerin Medyan Duvarı'nı aşarak Babil başkentine giden yolu açmasını sağlayacaktı.

## Kaynaklar
Kiros'un MÖ 539'daki Mezopotamya seferi hakkında dönemin başlıca kaynağı, antik Babil tarihini kaydeden ve topluca Babil Vakayinameleri olarak bilinen bir dizi kil tabletten biri olan Nabonidus Kroniği'dir. Kiros'un yaşadığı dönemden günümüze ulaşan az sayıdaki belgeden biri olan Kiros Silindiri, ek ayrıntılar taşımaktadır. Kiros'un seferi hakkında daha fazla bilgi, daha sonraki antik Yunan yazarları Herodot ve Ksenofon tarafından verilmiştir, ancak ikisi de Opis'teki muharebeden bahsetmez ve sefer anlatımları Pers ve Babil kaynaklarından önemli ölçüde farklılık gösterir. Çoğu bilim insanı, döneme ait bir kaynak olması nedeniyle muharebe hakkında ana kaynak olarak Nabonidus Kroniği'ni kullanmayı tercih eder.

Nabonidus Kroniği'nin büyük bir kısmı parçalı olsa da, Nabonidus'un hükümdarlığının son yılı olan MÖ 539'a ilişkin bölümü büyük ölçüde sağlamdır. Muharebeden hemen önceki yıllarda Kiros'un faaliyetleri hakkında çok az bilgi verilmektedir. Kronik yazarı, Babil ve yöneticileri için doğrudan önem taşıyan olaylara odaklanmıştır, Babil dışındaki olayları yalnızca ara sıra kaydetmiş ve önemli olayların yalnızca kısa bir özeti dışında fazla ayrıntı vermemiştir. 547-539 dönemi için neredeyse hiç bilgi yoktur. Kroniğin bu döneme ait metninin çoğu okunaksızdır ve bu da okunabilen birkaç kelimenin önemini değerlendirmeyi imkânsız kılar.

## Arka plan

Opis Muharebesi sırasında Persler, Yakın Doğu'nun önde gelen gücüydü. Günümüzdeki Türkiye, Ermenistan, Azerbaycan, İran, Kırgızistan ve Afganistan ülkelerinin kapladığı alanı kapsayan bir imparatorluk kurmak için çok geniş bir toprak parçasını fetheden kralı II. Kiros döneminde gücü muazzam bir şekilde artmıştı. Mezopotamya'yı kontrol eden ve Suriye, Yahudiye, Fenike ve Arabistan'ın bazı bölgeleri gibi krallıkları yöneten Yeni Babil İmparatorluğu, Yakın Doğu'da fethedilmemiş tek önemli güç olarak kalmıştı. Ayrıca Kiros'un başka yerlerdeki düşmanlarıyla yakın bağları vardı. İmparatorluk daha önce Babil'in işgalinden birkaç yıl önce krallığı Persler tarafından ele geçirilen Lidya Kralı Kroisos'un müttefikiydi.

Muharebe sırasında Babil, ümitsiz bir jeopolitik konumdaydı; Pers imparatorluğu kuzey, doğu ve batıda Babil'in sınır komşusuydu. Ayrıca, veba ve kıtlığın daha da kötüleştirdiği ciddi ekonomik sorunlar yaşıyor ve kralı Nabonidus'un alışılmadık dini politikaları nedeniyle tebaasının çoğu arasında sevilmediği rivayet edilmektedir. Mary Joan Winn Leith, Kiros'un başarısı, "askeri zekâsına, akıllıca rüşvetine ve onu müsamahakar ve dini açıdan hoşgörülü bir hükümdar olarak tasvir eden Babil genelinde yürütülen enerjik bir tanıtım kampanyası" yüzündendir. Öte yandan, Max Mallowan "Dini hoşgörü, Pers yönetiminin dikkate değer bir özelliğiydi ve Kiros'un kendisinin de bu insani ve akıllı politikanın liberal görüşlü bir savunucusu olduğuna şüphe yok." demektedir. Böyle bir tanıtım kampanyası, itibarının askerî harekâtından önce gelmesine olanak sağlamanın bir yoluydu. Kiros'un, Gobryas (ve Gadates olduğu iddia edilen birini) adlı bir Babil eyalet valisini kendi tarafına geçmeye ikna ettiği rivayet edilir. Gobryas tarafından yönetilen bölge olan Gutium, Kiros'un işgalinin başlangıç noktası olarak kullandığı söylenen, önemli büyüklükte ve stratejik öneme sahip bir sınır bölgesiydi.

Nabonidus Kroniği, savaştan önce Nabonidus'un başkente çevre Babil şehirlerinden kült heykelleri getirilmesini emrettiğini kaydetmiştir; bu da çatışmanın muhtemelen MÖ 540 kışında başladığını düşündürür. MÖ 540/39 yıllarını kapsadığı düşünülen kroniğin parçalı bir bölümünde, olası bir muharebeden, İnanna ve Uruk'tan ve olası bir Pers referansından bahsedilir. Dolayısıyla Opis Muharebesi, muhtemelen iki imparatorluk arasındaki devam eden bir dizi çatışmanın yalnızca son aşamasıydı.

## Muharebe

Nabonidus Kroniği, savaşın Taşritu ayında (27 Eylül-27 Ekim) "Dicle kıyısındaki Opis'te" gerçekleştiğini kaydetmiştir. Muharenbenin zaman çizelgesi hakkında çok az şey bilinmektedir; kronik, savaşın seyri, her iki taraftaki kuvvetlerin mevzilenmesi veya verilen kayıplar hakkında herhangi bir ayrıntı vermemektedir. Kiros komutasındaki Pers ordusu "Akad ordusuyla" (yani o adı taşıyan şehir değil, genel olarak Babilliler) savaşmıştır. Babil komutanının kimliği kronikte kaydedilmemiştir. Bazıları, kaderi belirsiz olduğu için Nabonidus'un oğlu Belşazzar'ın komutada olduğunu varsayar. Beaulieu, Belşazzar'ın komutasındaki "ummani matitan"ın (yabancılar/paralı askerler) aksine, komutası altındaki "Akad ordusunun" yenilgisinden sonra kaçması nedeniyle Opis'te komutanın Nabonidus olduğunu düşünür.

Muharebenin sonucu açıkça bir Babil yenilgisi, hatta bir hezimet olmuştur; zira yenilen Babil ordusundan kronolojide bir daha bahsedilmemiştir. Muharebenin ardından Pers kuvvetleri, yenilen Babillilerden "ganimet almıştır". Kroniğin çoğu çevirisinde "Akad halkına yapılan katliamdan" da bahsedilir, ancak çevirmenler hangi tarafın sorumlu olduğu ve Opis halkı mı yoksa geri çekilen Babil ordusu mu öldürüldüğü konusunda hemfikir değillerdir.

Pierre Briant'ın görüşüne göre, "Bu zaferin ardından muazzam bir ganimet elde edilmiş ve direnmeye çalışanlar katledilmiştir." Andrew Robert Burn, "Gerçekten de metnin bir okumasında, Akad açık bir isyan çıkardı ve Nabonidus'un son askeri başarısı isyancıları katletmek oldu." yorumunu yapmıştır. Maria Brosius katliamı cezalandırma amaçlı bir eylem olarak yorumlamıştır ve "bir şehrin Pers ordusuna direnmeye çalışmasını" örnek göstermiştir. Cuyler Young, Kronik hesapları hakkında "Kronik'teki bu atıf, Perslerin Nabonidus'un ordusunun ana kampını sağlam bir şekilde ele geçirdiğini ve çoğu zaman olduğu gibi, çatışmanın gerçek katliamının Babilliler korku ve paniğe kapılıp savaş alanından çekildikten sonra gerçekleştiğini göstermektedir." yorumunu yapmıştır. Amélie Kuhrt, katliam ve yağmaya yapılan atıfların, muharebenin "muhtemelen zor kazanılmış bir zafer" olduğunu gösterdiğini belirtmiştir. W. G. Lambert, herhangi bir katliam veya katliamın olmadığı yönündeki muhalif görüşü savunmaktadır.

Kiros  Silindiri'ndeki yazıtta, Kiros'un Babil'i barışçıl bir şekilde ve halkının rızasıyla kurtardığı tasvir edilirken, muharebeden bahsedilmemektedir. Ancak muharebe, mevcut Babil rejiminin Kiros'un Mezopotamya işgaline aktif olarak direndiğini göstermektedir.

## Sonrası
Babil'in Opis'teki aldığı yenilgi, Pers istilasına karşı ciddi bir direnişin sonunu getirmiş gibi görünmektedir. Nabonidus Kroniği, savaşın ardından "on dördüncü gün [6 Ekim] Sippar'ın savaşsız ele geçirildiğini. Nabonidus'un kaçtığını" belirtimektedir. Kroniğin ifadesi, Persler geldiğinde Nabonidus'un Sippar'da bulunduğunu ima etmektedir. Kiros, Sippar'da kalmış ve "on altıncı gün [12 Ekim] Gutium valisi Ug/Gubaru ve Kiros'un ordusu direniş ile karşılaşmadan Babil'e girmiştir." Nabonidus, Babil'e döndüğünde kısa bir süre sonra esir alınmıştır. Nihai kaderi belirsizdir, ancak MÖ 3. yüzyıl Babil tarihçisi Berossus'a göre Nabonidus bağışlanmış ve yıllar sonra öldüğü Karmanya'ya sürgüne gitmiştir. Pers birlikleri şehrin kontrolünü ele geçirmiştir, ancak Nabonidus Kroniği bunun nasıl yapıldığına dair çok az ayrıntı vermektedir. Kronik, fetheden ordunun şehrin en önemli tapınaklarını korumasına dikkat çekerek "Esagila'da veya diğer tapınaklarda (törenlerin/kültlerin) kesintiye uğraması söz konusu olmadı ve hiçbir tarih atlanmadı" diye kaydeder. On yedi gün sonra, 29 Ekim'de, Kiros bizzat Babil'e girmiş ve burada kral ilan edilmiş, kraliyet bildirileri yayınlamış ve yeni fethettiği diyarın valilerini atamıştır.

Kiros'un seferi ve Babil'in düşüşüne dair Antik Yunan anlatıları, Nabonidus Kroniği ve Kiros Silindiri'nde korunan çivi yazılı anlatılardan önemli ölçüde farklılık göstermektedir. Bu durum, Yunanların Babil'in fethi hakkında farklı geleneklerden yararlandıklarını veya belki de uydurduklarını düşündürmektedir. Sefer ile ilgili iki Antik Yunan kaynağı olan Herodot ve Ksenofon, olayların genel olarak benzer versiyonlarını sunmaktadır. Herodot'a göre Kiros, Diyala Nehri kıyısından (Opis'i geçmiş olsa da muharebeden bahsedilmemektedir) Babil'e yürümüştür. Persler, başkent yakınlarında Babillilerle burada bir çatışmaya girmiştir. Kiros daha sonra Babil'i kuşatmış ve birliklerine, şehrin savunmasındaki zayıf noktalardan şehre girebilmeleri için Fırat Nehri'nin bir kısmını boşaltacak bir kanal kazmalarını emretmiştir. Ksenofon da benzer ancak daha ayrıntılı bir anlatı sunarak, Kiros'un Fırat Nehri'nin yönünü değiştirmek ve nehir yatağını Pers ordusu için geçilebilir hale getirmek amacıyla şehrin etrafına büyük bir hendek kazdığını iddia etmiştir. Herodot, Ksenofon ve İncil'deki Daniel Kitabı, Babillilerin bir festivali kutlarken gafil avlandıklarını ileri sürerler.

Berossus, farklı bir anlatım sunarak, Kiros'un Nabonidus'u yendiğini ve Nabonidus'un "başkalarıyla birlikte kaçıp Borsippa'ya kapandığını" iddia eder. Bu arada Kiros, Babil'i işgal eder ve şehir ona çok zorlu ve ele geçirilmesi zor göründüğü için şehrin dış surlarının yıkılmasını emretmiştir. Daha sonra Kiros, Nabonidus'a karşı bir kuşatma düzenlemek için Borsippa'ya yürümüştür. Ancak Nabonidus kuşatmanın bitmesini beklemeden teslim olmuştur.

Pers fethinden çok sonra yazılmış olan bu anlatılar, Babil yakınlarında herhangi bir kuşatma, istihkam çalışması veya muharebeden bahsetmeyen çağdaş çivi yazısı kanıtlarının birçok yönüyle çelişmektedir. Babil'in barışçıl bir şekilde teslim olduğuna dair çivi yazısı betimlemeleri, şehrin Persler tarafından ele geçirilmesine denk gelen katmanlarda herhangi bir yangın veya yıkım kanıtı bulunmadığından, şehirden elde edilen arkeolojik kanıtlar ile de doğrulanmaktadır. Bilim insanları, Herodot'un anlatısının uydurma olduğu konusunda genel olarak hemfikirdir; Kuhrt ise, Ksenofon'un *[[Cyropaedia]]'sındaki* anlatısının, edebi biçimi ve tarihi bir novella biçiminde Kiros hakkında ahlaki bir inceleme olması nedeniyle "kesin bir tarihsel kaynak olarak kullanılmasının neredeyse imkansız" olduğunu belirtmiştir. Paul-Alain Beaulieu, "Yunan anlatılarının Babil'in düşüşüyle ilişkilendirilen çeşitli halk hikayeleri ve efsanelerin bir toplamı olabileceğini" öne sürmüştür. David George Hogarth ve Samuel Rolles Driver, Herodot'un güvenilmezliği olarak gördükleri şey hakkında şu yorumu yapmışlardır:

Behistun Yazıtı'na göre Babil, Darius'a karşı iki kez ayaklanmış ve ikinci seferde generali Gobryas tarafından yeniden ele geçirilmiştir. Herodot, yalnızca Zopyrus'un Darius adına şehri ele geçirdiği ilk Babil isyanından bahseder ve bu ikinci isyandan bahsetmez.

## Tarih yazımı
Babil'in Opis'teki yenilgisi ve Perslerin görünüşte hiçbir muhalefetle karşılaşmadan Babil'e girmesi, sonraki Pers hükümdarlarına karşı bir dizi başarısız isyan olsa da Babil'in bağımsızlığını sona erdirmiştir. Babil'in çöküşünün hızlı ve görünüşte topyekûn olduğu, Kiros'un Mezopotamya seferine dair kadim anlatılar ve Pers fethinden kısa bir süre sonrasına tarihlenen çivi yazısı yazıtları gibi destekleyici kanıtlarla doğrulanmaktadır. Babil devletinin hızla çöküşü için bir dizi açıklama ileri sürülmüştür. Kiros Silindiri ve hemen hemen aynı döneme ait Nabonidus'un Manzum Anlatımı, Nabonidus'un başarısızlığını tanrı Marduk'un kendi iradesine karşı çıkan rejimini cezalandırma arzusuna bağlar. Eski kralı kaprisli davranmak ve tanrılara tapınmayı ihmal etmekle suçlayan bu belgelerin güçlü Nabonidus karşıtı tonu, Babil rahip seçkinlerinden olan yazarlarının Nabonidus'tan uzaklaştığını ve Perslerin yönetimi ele geçirmesini memnuniyetle karşılamış olabileceklerini düşündürmektedir. Ancak Perslerin Babil'de ne kadar geniş çapta desteklendiği belirsizdir; zira işgal ve Nabonidus'un yönetimiyle ilgili anlatılar, Kiros'un sonraki propagandası ile renklendirilmiştir.

Diğer yazarlar, Babil yenilgisi için bir dizi ek veya alternatif açıklama öne sürmüşlerdir. M. A. Dandamaev, rejimin müttefik ve genel halk arasında destek eksikliğinden; işgalci Persleri kurtarıcı olarak görmüş olabilecek Yahudi tebaası gibi halklarının muhalefetinden ve Babil kuvvetlerinin sayıca üstün ve daha donanımlı rakiplere karşı koyamamasından kaynaklandığını ileri sürmüştür.

## Kaynakça