Kedi piresi

**Kedi piresi** (***Ctenocephalides felis***), esas olarak ev kedilerinde yaşayan, son derece yaygın bir parazitik böcektir. Köpeklerde bulunan pirelerin büyük bir kısmı da aslında bu türe aittir. Bu durum, ayrı ve köklü bir “köpek piresi” türü olan *[[Köpek piresi|Ctenocephalides canis]]*’in varlığına rağmen böyledir. Kedi piresi köken olarak Afrika’ya dayanır, ancak günümüzde dünyanın hemen her yerinde bulunur. İnsanların kedileri evcilleştirmesiyle birlikte bu pire türü daha da yayılmış ve küresel ölçekte yaygınlaşmıştır.

Kedi piresi türleri arasında *Ctenocephalides felis felis* en yaygın olanıdır. Bunun dışında *C. felis strongylus*, *C. orientis* ve *C. damarensis* gibi başka alt türler de mevcuttur. Hem kedilerde hem de köpeklerde görülen pirelerin %90’ından fazlası *Ctenocephalides felis felis* türüne aittir.

## Genel bakış
Kedi piresi, Siphonaptera adı verilen böcek takımına aittir. Bu takımın üyeleri, yetişkin evrelerinde zorunlu olarak kanla beslenir. Dişi ve erkek kedi pireleri genellikle 1–2 mm uzunluğundadır ve kırmızımsı kahverengi renktedir. Yumurtayla dolu dişilerin karın kısmı şiştiğinde, vücutları krem ve koyu kahverengi tonlarında bantlı bir görünüme bürünebilir. Tüm pirelerde olduğu gibi, kedi piresinin vücudu da yanlardan basıktır. Bu sayede, konağının (yani kedinin ya da köpeğin) tüylerinin arasından kolayca geçerek deriye yakın bölgelerde hareket edebilir. Bu ince yapısı, pireyi fark etmeyi oldukça zorlaştırır. Kedi pirelerinin kanadı yoktur.

Kedi piresi, dünyanın her yerinde hem kedileri hem de köpekleri etkileyen bir parazittir. Bununla birlikte, yaşam döngüsünü bazı etçil ve hepçil hayvanlar üzerinde de sürdürebilir; ancak bu hayvanlar, uygun konaklar (örneğin kedi veya köpek) bulunmadığında geçici birer alternatif olarak seçilir. Yetişkin kedi pireleri genellikle konaklarını isteyerek terk etmez ve bir hayvandan diğerine geçiş nadiren görülür, bu da genellikle aynı yerde uyuyan hayvanlar arasında olur. Konaktan ayrılan bir pire, kısa süre içinde açlıktan ölür; çoğu birkaç saatten fazla dayanamaz. Yapılan araştırmalara göre, konaktan ayrıldıklarında erkek ve dişi pirelerin ölüm süreleri farklılık gösterir: Erkekler iki gün içinde tamamen ölürken, dişiler üç gün sonra hareketsiz hale gelir.

Kedi pireleri yalnızca kediler ve köpekler için rahatsızlık kaynağı olmakla kalmaz, aynı zamanda çeşitli hastalıkların da taşıyıcısıdır. Pire ısırığı dermatiti gibi deri hastalıklarına yol açabilir ve köpek tenyası gibi parazitlerin bulaşmasına neden olabilir.

## Yaşam döngüsü
Kedi pireleri, tam başkalaşım (holometabolizm) geçiren böceklerdir. Bu nedenle yaşam döngüleri dört evreden oluşur: yumurta, larva, pupa ve ergin (yetişkin) pire. Yetişkin pirelerin üreyebilmesi için öncelikle kan emmesi gerekir.

Bir pire popülasyonunda bireylerin yaklaşık %50’si yumurta, %35’i larva, %10’u pupa ve yalnızca %5’i yetişkin evresindedir. Uygun koşullar altında kedi pireleri **iki yıla kadar** yaşayabilir.

### Yumurta evresi

Kanla tamamen dolmuş, hamile bir dişi kedi piresi günde ortalama 20 ila 30 kadar mikroskobik (yaklaşık 0,5 mm) boyutta, beyaz ve yapışkan olmayan oval yumurta üretmeye başlar. Yumurtalarını tek tek ve sürekli olarak bırakır; genellikle saatte bir yumurta üretir ve bu süreç, pire ölünceye kadar devam eder. Uygun koşullar altında bir dişi pire yaşamı boyunca 2.000 ila 8.000 yumurta üretebilir; ancak çoğu, konak hayvanın temizlenme davranışı sırasında yenildiği için genellikle 100 civarında yumurta güvende kalır. Yumurtlama miktarı konak hayvana da bağlıdır; kediler, pireler için en uygun ortamı sağladığından en yüksek verim onlarda görülür. Yumurtalar yapışkan olmadıkları için konağın tüylerine tutunmaz; konaktan ayrıldıktan sonraki ilk 8 saat içinde yumurtaların %70’i dökülür. Bu yumurtalar çevreye rastgele dağılır ve iki ila yedi hafta içinde bir kısmı larvaya dönüşür. En yüksek yumurtadan çıkış oranı, sıcaklığın 27 °C civarında ve nem oranının %50’nin üzerinde olduğu koşullarda gerçekleşir.

### Larva evresi

edi piresinin larvası, kurtçuk benzeri bir görünüme sahiptir ve yaklaşık 2 mm uzunluğundadır. Larvalar ışığa karşı duyarlıdır (negatif fototaksiktir); yani ışıktan kaçar ve çevrelerindeki yüzeylerin, halıların ya da tozlu alanların içine gizlenirler. Yaşamlarını sürdürebilmeleri için yeterli nem ve sıcaklık gerekir; donma noktasına yakın sıcaklıklarda ise kısa sürede ölürler. Kedi pireleri için ideal toprak nem oranı %1 ila %10 arasındadır. Bu gelişim evresinde larvalar çeşitli organik maddelerle beslenebilir, ancak en önemli besin kaynakları, yetişkin pirelerin dışkısıyla birlikte konağın tüylerinden dökülen kurumuş kan parçacıklarıdır. Bu kan kalıntıları, tıpkı kar tanesi gibi konağın tüylerinden çevreye düşer. Böylece yetişkin pireler, dolaylı olarak larvaların beslenmesini sağlar yani bir bakıma erişkin pire popülasyonu, larva popülasyonunu sürekli besler.

### Pupa evresi

Pire larvaları, iki gelişim evresinden geçtikten sonra bir koza örer ve pupa evresine girer. Oluşturdukları koza yapışkandır ve kısa sürede çevredeki toz, kir ve döküntülerle kaplanarak kamufle olur. Pupalaşma süreci, büyük ölçüde çevre sıcaklığına ve neme bağlıdır. Bu süreç genellikle en az bir hafta sürer; ancak tam olarak gelişmiş bir yetişkin pire, kozadan hemen çıkmak zorunda değildir. Uygun koşullar oluşana kadar, örneğin yakınlarda bir konak bulunduğunu gösteren titreşim, ısı veya karbondioksit sinyalleri algılanana dek yarı uyku hali olarak adlandırılan “pupa penceresi (pupal window)” durumunda kalabilir.

### Yetişkinlik evresi
Yeni çıkan pireler, olası bir konağın varlığını ışık ve gölge değişimleri, ısı artışı ve karbondioksit yoğunluğu gibi çevresel ipuçlarından anlar. Bu sinyalleri algıladıktan saniyeler içinde konağa sıçrayarak tutunurlar. Konağa yerleştikten sonra ise yalnızca birkaç dakika içinde kan emmeye başlarlar.

## Konağa etkileri
Yetişkin bir kedi ya da köpekte az sayıda pire bulunması genellikle ciddi bir zarara yol açmaz. Ancak konak, pire tükürüğündeki bazı maddelere karşı alerjik hale gelirse durum değişir. Pire tükürüğünde alerjiye neden olabilecek 15 farklı madde bulunur. Bu alerjik tepkinin neden olduğu hastalık, pire alerjisi dermatiti olarak bilinir. Küçük hayvanlarda yoğun pire istilası görüldüğünde, pirelerin emdiği kan miktarı vücut sıvısı kaybına neden olabilir ve bu da dehidrasyona yol açabilir. Ayrıca kedi pireleri, bazı hastalıkların insanlara bulaşmasında da rol oynayabilir; hatta veba etkeninin taşınmasında aracı oldukları da düşünülmektedir. Ağır pire istilalarında, sürekli kan kaybı sonucu anemi gelişebilir. Bu durum, özellikle çok sayıda piresi bulunan küçük ya da genç hayvanlarda daha sık görülür.

## Hastalık taşıyıcılığı
Kedi piresi, köpekler, kediler ve insanlar için çeşitli parazitler ve enfeksiyonlar taşıyabilir. En öne çıkanlar *[[Bartonella]]*, murin tifüsü (fare kaynaklı tifüs) ve atopik dermatittir. *[[Dipylidium|Dipylidium caninum]]* tenyası, olgunlaşmamış bir pirenin evcil hayvanlar veya insanlar tarafından yutulmasıyla bulaşabilir. Ayrıca kedi piresinde Lyme hastalığının etkeni *[[Borrelia burgdorferi]]* bulunmuş olsa da, bu pirelerin hastalığı gerçekten bulaştırıp bulaştıramadığı kesin değildir. Son olarak, kedi piresinin *[[Rickettsia felis]]* taşıyıcısı olduğu gösterilmiştir. Kedi piresinin veba etkeni *[[Yersinia pestis]]*'i bulaştırıp bulaştırmadığı bilinmemektedir.

## Pire kaynaklı hastalıkların önlenmesi ve tedavisi
Pire yaşamının dörtte üçünden fazlası konağın dışında geçtiği için sadece hayvanı tedavi etmek yeterli olmaz; konak hayvanın yaşadığı çevrenin de temiz tutulması gerekir. İyi vakumlama, çarşaf ve örtülerin sıcak suda yıkanması ve aynı ortamda yaşayan tüm hayvanların (örneğin evdeki bütün evcil hayvanların) birlikte tedavi edilmesi, başarılı bir eradikasyon için şarttır. Bu önlemler yaşam döngüsü karmaşık olduğu için düzenli aralıklarla uygulanmalıdır. Tedavi genellikle her beş–on günde bir tekrarlanmalıdır. Evcil hayvanlara zarar vermeyen böcek ilaçları bir seçenek olabilir; yetişkin pireler içinse sabun bile etkili bir insektisittir.

## Böcek ilacı dayanıklılığı

Kedi piresi, çevresel kontrol amaçlı yaygın olarak kullanılan karbamatlar, organofosfatlar ve piretroidler gibi birçok böcek ilacı türüne karşı direnç geliştirmiştir. Ayrıca larvaların bazı insektisitlere erişkinlere göre daha dayanıklı olduğu saptanmıştır. Larva evresindeki gelişimi sınırlamak için juvenil hormon hedefli yaklaşımlar etkili olabilir. Evcil hayvanlara pire tedavisi amacıyla insektisit uygulandığında ise direnç yayılımını sınırlamak için ilaç kürünün tamamlanması hayati önem taşır.

## İklim değişikliğinin kedi piresine etkisi

Kedi piresi genel olarak çevresel koşulların çoğuna dayanıklıdır. Ancak iklim ısındıkça tropikal haplotipin ılıman haplotipi yerinden edeceği öngörülmekedir. İklim değişikliği türlerin dağılımını sıkça değiştirir; Avustralya’da artan sıcaklıkların kedi piresinin dağılımını güneye kaydıracağı tahmin ediliyor.

## Kaynakça