Haydarhane Camii

**Haydarhane Camii** (), Irak'ın başkenti Bağdat'ta bulunan bir camidir. Cami, 1827 yılında Osmanlı döneminde Memlûk Hanedanı paşası Bağdatlı Davut Paşa tarafından inşa edilmiş olup Er-Rusafe semtinde Haydarhane mahallesinde er-Reşid Caddesi üzerinde yer almaktadır. Aslen Abbâsî halifesi Nâsır tarafından 12. yüzyılda inşa edilen bir caminin üzerine yapılmıştır. Cami, mimarisi, kamusal alan olarak rolü ve dini faaliyetleriyle bilinen Bağdat'ın en tanınmış tarihi yapılarından biridir.

Cami, mühendislik ve mimari yapım açısından Bağdat'ın en güzel ve mükemmel camilerinden biri olarak kabul edilir ve ayrıca Irak'ın İngiliz sömürgeciliğine karşı devrimci fikirlere katkısı nedeniyle de önemlidir. Ayrıca, bölgenin dini, siyasi ve sosyal çeşitliliğinin ulusal olaylarının merkezi olması nedeniyle Iraklılar için büyük bir semboldür.

## Tarihçe

### İnşaası ve erken tarihi

Orijinal caminin ilk olarak Abbâsî halifesi Nâsır tarafından kurulduğu ve inşa edildiği, asıl adının ise "Haydar" adlı eski ve bilinmeyen bir Sufi alimine atfedildiği söylenmektedir. Caminin başlangıçta bir Sufi tekkesi bulunuyordu, ancak bu tekke caminin içinde değil, caminin yanındaki bir kolunda bulunuyordu. Caminin adı daha sonra, "Haydar Paşa Celabi bin Muhammed Celabi Şabandar" adında bir Irak ileri gelenine atfedilmiştir, bu kişinin Hammam Haydar'ı kurduğu ve ailesinin bazı üyeleriyle birlikte aynı yere gömüldüğü söylenmektedir. Bununla birlikte, ismin kökeni hakkında birçok halk hikayesi bulunmaktadır. Modern cami daha sonra 1819-1827 yılları arasında Irak Memlûk Hanedanı paşası Bağdatlı Davut Paşa tarafından yeniden inşa edilmiş ve genişletilmiştir.

Davud Paşa aynı yerde, Medreseü'd-Davudiyye olarak bilinen bir medrese de kurmuştur. Ayrıca bitişiğinde bir kütüphane de bulunmaktadır. 1827 yılında Osmanlı padişahı II. Mahmud döneminde ve 1890 yılında da II. Abdülhamid tarafından yeniden inşa ve bakım çalışmaları yapılmıştır. Kare şeklindeki cami, büyüklüğü ve alanı nedeniyle Bağdat'taki Osmanlı döneminin en büyük camisi olarak kabul ediliyordu. Caminin medresesinde ders veren en tanınmış öğretmenler arasında 1905 yılında İslâm âlimi Mahmud el-Alusi de bulunmaktaydı.

### 20. yüzyıl
Haydarhane Camii, Irak halkı tarafından devrimci toplantılar tarihi ve Irak halkına sosyal konularda farkındalık, çağrı ve yayın yapma, ayrıca dini ve entelektüel Rönesans'ı yayma çabaları nedeniyle genellikle "Devrimci Cami" olarak anılır. 1920'de Bağdat'ın ileri gelenleri camide toplandı ve bu, Irak İsyanı'nın başlangıcını işaret etti. Cami ayrıca, vaazlarını camide yayınlayan ve cami meydanını sadece bir ibadet yeri değil, insanların günlük olarak toplandığı bir yer haline getirerek insanları devrime yönlendiren Molla Osman el-Mevsili de dahil olmak üzere, İngiliz manda yönetimine karşı savaşan birçok şahsiyet için bir merkez haline geldi.

Camideki ilk toplantı, İslam takvimine göre Şaban ayının 13'ünde (Mayıs) yapıldı. Kerbela'dan bile ileri gelenler, o dönemde Kerbela'yı yöneten Seyid Abdürrezak el-Vahab'ın üyelerinin de aralarında bulunduğu toplantılara katıldı. İngiliz kuvvetleri, her toplantı olduğunda sürekli olarak asker ve zırhlı araç göndererek karşılık verdi. İki taraf arasında çıkan şiddet, önceki toplantılarda en az bir Iraklı'nın ölümüne de yol açmıştı.

Toplantılar sırasında yüksek bir coşku ve milli ruh vardı, bu durum, Musa eş-Şabandar'ın Mevlid sırasında camiyi ziyaret ettiğinde gözlemlediği bir şeydi. Ayrıca, o dönemde Mevlid'i kutlayan diğer camilerde, örneğin Kazımiye Camii'nde de benzer bir coşku olduğunu fark etti. 24 Haziran 1920'de camide büyük bir gösteri düzenlendi ve şair İsa Abdülkadir, Irak'ın dayanışması ve birliğini savunan bir şiir okudu. Bunun sonucunda İngiliz kuvvetleri tarafından tutuklandı ve Basra'ya sürgün edildi. Halk öfkelendi ve Raşid Caddesi'ndeki dükkan sahipleri, sürgünü kınayarak dükkanlarını kapattılar.

Bu toplantılar cami çevresini son derece kalabalık hale getirdi. Şairler de katılımı teşvik eden ve İngiliz işgaline karşı çıkan coşkulu şiirler okuyorlardı. İngiliz işgal güçleri ve askerleri, büyük kitlelere sahip bazı kişileri tutuklamak için camiye birçok kez baskın düzenledi ve bu durum Iraklıların işgale ve askerlere basit silahlarla karşı koymasına neden oldu. Cami, Irak Krallığı'nın bağımsızlığından sonra bile gösteriler için bir toplanma yeri olmaya devam etti. Camide ayrıca Nuri Said Paşa, er-Rusafi, Muhammed el-Şabibi, ez-Zahavi ve Said Kazaz gibi önde gelen şahsiyetler de ikamet etti.

Camide yapılan bir gösteriye örnek olarak, Cafer Ebu et-Timman'ın 1930 Irak seçimlerini İngiliz-Irak Antlaşması'na karşı protesto amacıyla boykot etmesi gösterilebilir. Et-Timman'ın siyasi partisi Hizbu'l-Vatani, genel merkezlerinden camiye doğru yürüyüşe geçti ve orada toplandı. Daha sonra polis kalabalığı durdurmaya ve tutuklamaya çalıştı. Protestonun liderleri altı ay hapis cezasına çarptırılırken, bazı protestoculara üç ay hapis cezası verildi. Bazı davalar da hızla beraatle sonuçlandırıldı.

1948 İngiliz-Irak Antlaşması'na ve İngilizlerin Irak siyasetine müdahalesine karşı yapılan gösteriler sırasında, Iraklı şair el-Cevahiri'nin kardeşi Cafer, günümüzde Şuhada Köprüsü olarak bilinen yerde çıkan bir silahlı çatışmada öldürüldü. Cafer'in cenazesinden kırk gün sonra, el-Cevahiri bir merdivenle caminin tepesine çıktı ve cenazesinden kırk gün sonra camide düzenlenen anma töreninde binlerce kişinin önünde Irak tarihinin en ünlü Irak şiirlerinden birini okudu. Bu, Haydarhane Camii'nin İngilizlere karşı yeniden bir toplanma alanı haline gelmesine yol açtı. El-Cevahiri'nin camide kardeşi için düzenlediği anma töreni o dönemde ulusal bir olay haline geldi.

Cami, ayrıca el-Mutenebbi Caddesi'nin giriş kapısının ve Hacı Halil Kahvehanesi'nin yanında bulunuyordu. Sahibi Hacı Halil el-Kahvati, camide her gün namaz kılıyor ve cuma namazlarını da burada kılıyordu. Caminin son yenileme ve yeniden inşası 1972 yılında yapıldı. Yeniden inşa çalışmaları sırasında, üzerinde Hasan adında bir kişinin 1792 yılında camiyi yeniden inşa ettiğinin yazılı olduğu bir taş bulundu. Bu dönemde, Iraklı usta hattat Haşim Muhammed el-Bağdadi cami için hat çalışmaları yaptı.

### 21. yüzyıl

2003'te Irak'ı işgalinden sonra, Bağdat'ın birçok tarihi yeri ve simgesi günümüzde ihmal ve tahribattan muzdariptir ve Haydarhane Camii de Irak toplumundaki önemi ve anlamlı rolüne rağmen bu muzdarip yapılardan biridir. Caminin bazı bölümleri, Haşim Muhammed el-Bağdadi tarafından yaptırılan Kur'an ayetlerini içeren dış şeritleri de dahil olmak üzere, yıkılmaya başladı. Bu, Irak mirasının en büyük kayıplarından biri olarak kabul edilmektedir. Kültür, Turizm ve Antikalar Bakanlığı, karmaşık mülkiyeti nedeniyle camiyi yeniden inşa etmeyi ve korumayı şimdilik kabul etmedi.

Ağustos 2019'da, Iraklı makyaj sanatçısı ve model Cihan Haşim'in cami içinde poz verdiği fotoğraflar tartışma yarattı. Sosyal medyada bazı Iraklılar bu eylemi tartışmalı bulmazken, Sünni Vakıflar Ofisi, kendisine karşı şikayette bulunacağını ve soruşturma başlatacağını duyurdu. "Kendisine karşı dava açılacağını ve bu eylemin genel bağlamın dışında olduğunu, camilerin ibadet yerleri olduğunu, fotoğraf çekimi ve geçit töreni için olmadığını" belirten Haşim, davranışını savunarak, kimseyi gücendirmek niyetinde olmadığını, aksine "Irak'taki camilerin güzelliğini, ister kuzeyde, ister güneyde, ister Bağdat'ta olsun, göstermek, diğer ülkelerden beni takip edenlere güzel camilerimiz olduğunu, namaz kıldığımızı, ülkede güvenliğin sağlandığını, camilerin ıssız olmadığını ve girmek isteyen herkese açık olduğunu anlatmak" istediğini vurguladı. Ayrıca "Yaptığım şeyin bir hata olduğunu düşünmüyorum, başörtüsü ve uzun, mütevazı bir elbise giyiyordum, çünkü tüm dinlere sevgim var ve davranışımın rahatsız edici olacağını beklemiyordum." dedi.

## Mimarisi

Haydarhane Camii'nin mevcut yapısı, yerel halk tarafından Bağdat'taki Osmanlı dönemi yapılarının en güzel örneklerinden biri ve genel olarak Bağdat'ın en güzel camilerinden biri olarak kabul edilmektedir.

### Yerleşim ve iç mekan
Cami kare şeklindedir ve üç kapısı mermerden yapılmıştır. Caminin içinde yaz ve kış için muşallalar (namaz alanları) bulunmaktadır ve kış mescili, etrafını saran iki küçük kubbe ve bir minare ile birlikte devasa bir cephe mavi kubbe ile taçlandırılmıştır. Caminin dış cephesinin renkleri mavi ve sarıdır. Caminin yapısının güzel kabul edilmesinin nedenlerinden biri, namaz alanının kare şeklinde olması ve kıble yönünün doğrudan er-Raşid Caddesi'ne bakması nedeniyle, görünüşte mükemmel uyumlu oranlara sahip olmasıdır. Kompleksin dış cephesindeki hat şeridi, kaşi mavisi ve altın çinilerle yapılmıştır. Kompleksin batı kısmı, binanın ana girişi olarak hizmet veren bir eyvan içermektedir.

Kış namaz alanının önünde, beş küçük kubbe ile taçlandırılmış bir kemerli revak bulunmaktadır, ancak bu kubbelerden üçü dikkat çekicidir. Bu revakın kutsal alanın kapısının önünde büyük bir girişi ve yanlarında dört küçük girişi vardır. Büyük girişin, dışarıdan üstündeki başka bir sivri kemerle bağlantı kuran sivri bir kemeri bulunmaktadır ve üst ve alt kemerler arasında sarkıtlar ve dikitler bulunur ve bunların ortasında bir Kur'an ayeti yer alır. Bağdat şehrinin iklim koşulları dikkate alındığında, duvarlar 2,5 metre kalınlığındadır. Cami, ayrıca bir dizi İslami ilim medresesi ve şehrin en önde gelen alimlerinin eserlerini içeren bir kütüphaneye de sahiptir.


Main dome of Haydar-Khana Mosque.png|Caminin ana kubbesi, tuğla bir revak üzerine oturmaktadır.
HK Mosque gate1.jpg|Caminin kapılarından ilki
Haydar-Khana Mosque decorations.jpg|Caminin ikinci kapısı
Haydar-Khana Mosque exterior wall(1).png|Caminin hat sanatı içeren dış duvarı.
Haydar-Khana Mosque exterior wall(2).png|Dış duvarın diğer tarafı.


### Süsler
Ana kubbe, sekiz pencereden oluşan bir kubbe üzerine oturmaktadır ve Kaşi mavi çinilerle süslenmiş arabesk motifler ve yazıtlarla kaplıdır. Binanın ana kubbesinin içinde, pencerelerin altında bir hat şeridi bulunmaktadır. Caminin minaresi Kaşi çinilerle kaplıdır ve havzası, minarenin tepesinde mavi yivli bir kubbe bulunan üç mukarnas şeridi üzerine oturmaktadır. Yazlık şapeldeki büyük kubbenin altında, renkli tuğlalardan yapılmış bir mihrap bulunmaktadır ve her iki yanında sivri kemerli paneller ve kare Kûfî yazısı bulunmaktadır. Ayrıca caminin yapım tarihini gösteren yazıtlar da bulunmaktadır.


باطن قبة جامع الحيدر خانة.jpg|Cami kubbesinin yıkımdan sonra kalan tek iç süslemeleri.
قبة جامع الحيدرخانة من الداخل.jpg|Haydarhane Camii'nin ana kubbesinin içeriden görünümü.
جامع حيدر خانه في شارع الرشيد.jpg|Haydarhane Camii'nin eyvanlarının süslemeleri.


## Kurguda cami
*[[Kum Adam]]* çizgi romanında (50. sayı, "Ramazan") Bağdat'ta geçen ve yedinci sayfada benzer görünümlü bir caminin görülebildiği bir öykü yer almaktadır.

Cami, *Gezgin ve Han Sahibi* ve *Papa Sartre* gibi çeşitli Arap romanlarında da yer alır.

## Kaynakça