Dunsterforce

**Dunsterforce**, Aralık 1917'de teşkil edilen ve adını komutanı Tümgeneral Lionel Dunsterville'den alan bir İtilaf askerî birliğidir. Kuvvet; ANZAC, Britanya ve Kanada ordularından, Batı ve Irak cephelerinden seçilmiş 350'den az subay ve astsubaydan müteşekkildi. Bu birliğin kurulmasındaki temel gaye, Ermenistan'da Osmanlı ordularına karşı savaşan Çarlık Ordusunun yerini almak üzere Güney Azerbaycan ve Güney Kafkasya'da yerel birimler organize etmekti. Ruslar, Alman ve Osmanlı ajanlarının Orta Asya, Afganistan ve Hindistan'a ulaşmasını engellemek amacıyla bir kordon oluşturmak üzere, Britanya'nın güney İran işgaliyle eşzamanlı olarak Güney Azerbaycan'ı işgal etmişlerdi.

Temmuz 1918'de Dunsterforce bünyesindeki Yüzbaşı Stanley Savige, beş subay ve on beş astsubay Urmiye'ye doğru yola çıkmış; kentin Osmanlı Ordusu tarafından ele geçirilmesinin ardından Ermeniler ve Süryaniler kitlesel göçüyle karşı karşıya kalmışlardır. Yaklaşık  firar etmiş; Dunsterforce müfrezesi, Osmanlı takibini ve yerel Kürtlerin daha önceki yağma faaliyetleri nedeniyle Süryanilerden intikam alma girişimlerini durdurmaya yardımcı olmuştur. Artçı birliğin 17 Ağustos'ta Bicar'a ulaştığı sırada, Dunsterforce müfrezesi öylesine bitkin düşmüştü ki savaş sona ermeden önce sadece dört asker sağlığına kavuşabilmişti. Hayatta kalan Süryanilerden Urmiye'yi geri almak üzere karma bir piyade ve süvari tugayı teşkil edilmiş, geri kalan sivil halk ise Bağdat yakınlarındaki Bakuba mülteci kamplarına gönderilmiştir.

Dunsterville ve birliğin geri kalanı, 39. Piyade Tugayından gelen takviyelerle birlikte,  ve zırhlı araçla Hemedan'dan Kaçar İranı üzerinden Bakü'ye yaklaşık  mesafe kat etmiştir. Dunsterforce, 26 Ağustos'tan 14 Eylül 1918'e kadar süren Bakü Muharebesi'nde savaşmış;  gecesi şehri tahliye ederek iki gün sonra lağvedilmiştir. Güney Azerbaycandaki birliklerin komutasını Kuzey İran Gücü (Norper Force, Tümgeneral William Thomson) devralmıştır. Eylül ayı boyunca Dunsterforce'tan ayrılan Sweet Müfrezesi birlikleri, İran yolu üzerindeki Tebriz'den yönelen bir Osmanlı taarruzuna karşı koymuştur; bu vaziyet, Filistin'deki Nablus Muharebesi'nin (19-25 Eylül) Britanya zaferi ile sonuçlanmasıyla kökten değişmiştir. Osmanlı takviyeleri için yegâne kaynak olan Kafkas İslam Ordusu, tümenlerini geri çekmek zorunda kalmış ve böylece harekât alanındaki taarruz operasyonları nihayete ermiştir.

## Arka Plan

### Kuzeybatı Sınırı

Büyük Britanya ve Rusya, 19. yüzyılın başlarından itibaren Orta Asya'da nüfuz sahibi olmak amacıyla Büyük Oyun'u (The Great Game) sürdürmüş; ancak 1880'lerde Rusya'nın bölgedeki Hanlık ve Emirlikleri ilhak etmesi, Britanya nüfuzunu kısıtlamıştır. 1907 tarihli İngiliz-Rus Antantı, Afganistan, İran ve Tibet'teki nüfuz alanlarını tayin ederek bu rekabete son vermiştir. I. Dünya Savaşı'nın başlarında Britanya ve Hint kuvvetleri, Britanya Hint Ordusundan teşkil edilen Sistan Gücü ile Doğu İran Kordonu'nu oluşturmuştur. Bu kuvvet; Afganistan ve Britanya Hindistanı'nın Kuzeybatı Sınır Eyaleti'ndeki Alman, Avusturya ve Osmanlı faaliyetlerine karşı koymak maksadıyla kurulmuştur. 28. Süvari Alayına bağlı iki bölük ve yerel olarak teşkil edilen Güney İran Piyade Alayı (South Persia Rifles), Belucistan ve Kaçar İmparatorluğu sınırında devriye görevi icra etmiştir. 1917 Rus Devrimi antantın çöküşüne sebebiyet vermiş; Mart 1917'den itibaren Çarlık ordularının dağılması, Hazar Denizi ile Bakü'den Krasnovodsk'a ve Orta Asya'ya uzanan yolu İttifak Devletleri'ne açık hâle getirmiştir. 1918 baharında Alman ve Osmanlı kuvvetleri Transkafkasya ve Orta Asya içlerine doğru ilerleyişe geçmiştir.

### İran

Rusya'nın 1914 yılında İran'a yönelik siyaseti, İran'ın toprak bütünlüğüne saygı gösterileceğine dair teminatlara dayanmaktaydı. Ancak Çarlık'ın kuzey İran'daki yayılmacılığı ve istikrarlı bir modern devletin teşekkülüne muhalefet etmesi, asıl niyetinin İran'ı bir vasal devlet olarak tutmak veya kuzey eyaletlerinden daha fazlasını ilhak etmek olduğu şüphesini doğurmuştur. Britanya ise geleneksel olarak ülkedeki ticari menfaatlerini muhafaza etmeyi ve Hindistan'ı korumak için deniz gücünden istifade etmeyi amaçlamıştır. İran'ın Avrupa ile Hindistan arasındaki coğrafi konumu ve İran eyaletlerinden geçen kadim batı-doğu ticaret yolları, 19. yüzyılda Britanyalıları İran'ı bir "tampon devlet" olarak kullanma siyasetine sevk etmiştir. Britanya, 1907 İngiliz-Rus Antantı'na kadar Rus yayılmacılığına imkân tanısa da pratikte müdahalesiz kalmayı tercih etmiştir.

Rus nüfuz alanı doğuda Meşhed'den batıda Tebriz'e ve güneyde Tahran'a kadar uzanırken; Britanya nüfuz alanı Hindistan'ın Kuzeybatı Sınırı ile Afgan hududunun batısından, Basra Körfezi'ndeki Bender Abbas civarına kadar uzanmaktaydı. Alman diplomatik ve iktisadi nüfuzu için geriye muhtemel saha olarak yalnızca Osmanlı İmparatorluğu kalmıştı. Osmanlı'nın İran'a yönelik mezhebi temelli geleneksel husumeti, Osmanlı Sultanı II. Abdülhamid'in Pan-İslamizm siyasetinin, Genç İranlılar (Young Persians) bunu siyasi bir araç olarak benimseyene kadar İran'da fazla taraftar bulamamasına neden olmuştur. Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Jön Türkler ise Transkafkasya, Türkistan ve en azından İran'ın kuzeybatısına yayılarak imparatorluğu ihya etmeyi amaçlayan Türkçülere dönüşmüşlerdir. 1914 yılına gelindiğinde, esasen Rus İmparatorluğu'nun kudreti sebebiyle Pan-Turanistlere pek ehemmiyet verilmemiş; Osmanlı'nın İran üzerindeki tecavüzleri ise Rusya'ya karşı savunma hamleleri olarak görülmüştür.

1914 yılında Hindistan'dan gelen Britanya kuvvetleri, İran'daki petrol imtiyazlarını korumak amacıyla Şattülarap su yolunun doğusundaki İran topraklarını işgal etmiş; 1915 yılında Dicle nehri boyunca Bağdat yakınlarındaki Selman-ı Pak'a (Ctesiphon) kadar ilerlemiş, ancak Osmanlı ordusu tarafından mağlup edilerek Kut'a çekilmeye zorlanmıştır. Kût'ül-Amâre Kuşatması (7 Aralık 1915 – 29 Nisan 1916) esnasında Osmanlılar, üç kurtarma girişimini de akim bırakmış ve garnizonun serbest bırakılması karşılığında teklif edilen 2.000.000 sterlinlik fidyeyi reddederek Nisan sonunda teslim almıştır. Hazar Denizi üzerinden Kirmanşah ve Hanekin (Khanikin) yoluyla Bağdat'a yönelecek bir Rus yardım kuvvetine dair ümitler ise gerçekleşmemiştir. Mayıs-Kasım 1916 tarihleri arasında Britanyalılar, İran'ın batısında Basra civarındaki Osmanlı toprakları ile Basra Körfezi'nin kuzeyinde Fırat ve Dicle'nin birleştiği noktada hakimiyetlerini pekiştirmişlerdir. 1917'de Mezopotamya'daki Britanya harekâtı, Bağdat'a ve Musul petrol sahalarına doğru ilerleyişle devam ederken, Levant'taki harekât Filistin'in işgaliyle neticelenmiştir. 1915'teki Kafkasya kaynaklı Rus istilası; Reşt, Kazvin ve Tahran'da üsler kurmuş ve daha batıda, İran-Osmanlı sınırı yakınlarında Ruslar ile Osmanlılar arasında neticesiz kalan operasyonlara yol açmıştır.

### Kafkasya

Ocak 1915'te Britanya Kabinesi, Rus İmparatorluğu'ndan gelen yardım çağrıları üzerine Osmanlı İmparatorluğu'na karşı icra edilebilecek muhtemel şaşırtma taarruzlarını müzakere etmiştir. Britanyalılar; Ege Denizi, Doğu Akdeniz ve Mısır üzerinden Levant'ın karadan istilası ile eş zamanlı olarak, Kafkasya'dan Anadolu ve Mezopotamya'ya yönelecek bir Rus istilasını kapsayan operasyonlar planlamıştır. 1917 yılında Savaş Kabinesi Doğu Komitesi, Britanya Hindistanı'nın askeri varlığının tükendiğini mülahaza ederek; Avrupa'dan İran'a daha fazla birlik sevk etmekten kaçınmaya ve bunun yerine Gürcistan'ın başkenti Tiflis'te yerel askerleri eğitmek üzere seçkin personelden müteşekkil bir heyet göndermeye karar vermiştir. Savaş Ofisi (War Office), yerel kuvvetleri organize etmek ve Rus Kafkas Ordusunun yerini almak üzere  subay ve  göndermeyi taahhüt etmiştir. Mezopotamya Seferi Kuvvetleri (MEF, Korgeneral Frederick Stanley Maude) bünyesindeki 3. Hint Kolordusu Komutanı Korgeneral W. R. Marshall tarafından kuzeybatı İran'da bir başka kuvvet daha teşkil edilecek; Fransızlar ise Kafkasya'nın kuzeyindeki bölgenin sorumluluğunu üstlenecektir.

Ermenistan'da yerel Hristiyan unsurlar Ruslara mütemayildi ve Osmanlı gücünün yeniden tesisi durumunda daha fazla mezalime uğramaktan endişe etmekteydiler. Londra'da, bu unsurların gönüllü asker kaynağı teşkil edeceği ve bölgedeki bazı Rus askerlerinin Rus Devrimi'ne rağmen ücret karşılığında savaşmaya devam edebileceği telakki edilmekteydi. 13 Nisan 1918'de Bakü'de, Mart Katliamı'nın ardından iktidara gelen Stepan Şahumyan liderliğindeki Bolşevik ve Sol Sosyalist Devrimci fraksiyonu tarafından Bakü Sovyet Komünü kurulmuştur. 26 Temmuz'da, Rus Sosyalist Devrimciler, Menşevikler ve Ermeni Devrimci Federasyonu'ndan (Taşnaklar) müteşekkil Sovyet karşıtı bir ittifak olan Merkezî Hazar Diktatörlüğü, kansız bir darbe ile Bakü Komünü'nü devirmiştir. Sürece dahil olan tüm fraksiyonlar, sayıları yaklaşık  civarında olan eski Alman ve Avusturya-Macaristan savaş esirlerinin desteğini almaya çalışmıştır. Savaşmaya istekli olan bu askerler, Astrahan ve Trans-Hazar demiryolunun son durağı olan Taşkent merkezli Bolşeviklere sempati duyma eğilimindeydiler. Doğu Ukrayna ve Kafkasya'daki Alman ve Osmanlı orduları; Bakü ve daha uzak bölgelere birlikler ve diplomatik heyetler göndermiştir. Eylül 1918 itibarıyla Kafkasya'daki Osmanlı kuvveti, bünyesinde 3., 10. ve 36. Kafkas Tümenlerini barındıran 3. Ordu; 9., 11. Kafkas, 12. Tümenler ve Müstakil Süvari Tugayı'ndan oluşan 9. Ordu ile 5. Kafkas ve 15. Tümenlerden müteşekkil Kafkas İslam Ordusu'nu içine alan Şark Ordular Grubu'ndan ibaretti.

## Giriş

### Dunsterforce'un Teşkili

Dunsterforce; Rus Devrimi, Ekim Devrimi (Gregoryen takvimine göre  itibaren) ve  mütarekesinin (Erzincan Mütarekesi) ardından dağılan Rus Kafkas Ordusu'nun yerine geçecek yerel birlikleri organize etmek maksadıyla Aralık 1917'de kurulmuştur. Yeni teşkil edilen bu kuvvetin Bağdat'tan Hazar Denizi'ne uzanan İran yolunu geçerek Bakü üzerinden Tiflis'e ulaşması hedeflenmiş; ancak bu güzergâhın açık tutulmasının imkânsız olabileceği mülahaza edildiğinden, birliğe atılgan ve zeki personel seçilmesine gayret edilmiştir. Fransa'daki muhtelif ulusal ve dominyon birliklerinden kontenjan usulüyle yaklaşık  ve  toplanmış; en büyük katılımı ise Avustralyalılar sağlamıştır. Birinci Avustralya İmparatorluk Kuvveti (AIF) ve Kanada Kolordusunun her birinden  ile yaklaşık yirmişer astsubay; Yeni Zelanda Seferi Kuvvetlerinden (NZEF) on iki subay ve yaklaşık on astsubay ile birkaç Güney Afrikalı talep edilmiştir. Kanadalılar,

 ve  13 Ocak 1918'e kadar Londra'ya sevk etmiştir. "Hush-Hush Party" 29 Ocak'ta Orta Doğu'ya yelken açana dek Savaş Ofisi, bu personeli varış noktalarından habersiz bir şekilde Londra Kalesi'nde gizli tutmuştur. Kafileye on bir Rus ve bir İranlı eşlik etmiş; Mısır'da Mısır Seferi Kuvvetlerinden yirmi subay ve kırk astsubaylık başka bir kontenjan da gruba dahil olmuştur. Heyet 4 Mart'ta Basra'ya varmıştır. Kuvvet, 28 Mart'ta Dicle üzerinden Bağdat'a intikal etmiş; yolculuk esnasında Rusça ve Farsça öğrenmeye başlayan personel burada eğitime tabi tutulmuştur.

### Dunsterville Heyeti

Dunsterforce Komutanı Tümgeneral Lionel Dunsterville, Transkafkasya Hükümeti nezdinde Britanya temsilcisi olarak Tiflis’e geçme emirlerini haiz bir vaziyette; karargâhı ve Hindistan ile Mezopotamya’dan seçilen subay ve astsubay kafilesiyle birlikte 18 Ocak'ta Hindistan'dan Bağdat'a vasıl olmuştur. Mart 1917'den beri Bağdat'ı işgal altında tutan Mezopotamya Seferi Kuvvetleri'nde (MEF), Kasım 1917'de Maude'un vefatı üzerine komutayı devralan Marshall; Rus ordusu tarafından tahliye edilen İran yolu kesimini muhafaza etmek üzere ileriye birlikler sevk etmiştir. Marshall, Dunsterforce hakkında ciddi şüpheler beslemekte; bu birliği, Savaş Kabinesi tarafından vehmedilen bir tehdide karşı kurgulanmış ve Mezopotamya'daki ana harekâtı sekteye uğratacak "çılgınca bir teşebbüs" olarak nitelendirmekteydi. Dunsterville, Bağdat'a vardığında bölgedeki istikrarsız koşullar nedeniyle Tiflis'teki Britanya temsilcileriyle acilen istişare etmeye karar vermiştir. 27 Ocak'ta Dunsterville; on bir subay, dört astsubay, dört emir eri, iki kâtip ve Ford otomobil ile kamyonet kullanan  birlikte, yolu koruyan MEF ileri karakollarından geçerek yola koyulmuştur.

Rus Ordusu'nun zayıflaması, Osmanlıların Hazar Denizi'ne doğru ilerlemesine yol açmış; Almanlar ve Osmanlılar Bakü'yü ele geçirmeyi hedeflemişlerdir. Dahili ihtilaflar ilerleyişlerini oldukça yavaşlatmış; güneyde ise Nisan ayından sonra Ermeniler, Süryaniler ve bazı Rus birlikleri, İran yolundan yaklaşık  mesafedeki kuzeybatı İran'da, Urmiye yakınlarında ilerleyişi durdurmayı başarmışlardır. İran siyasi bakımdan istikrarsızdı ve İttifak Devletleri ajanları Britanya'nın Hindistan'daki sorunlarını körüklemeye çalışmaktaydı; Dunsterforce, huzursuzluğun Hindistan'a yayılmasını önlemek amacıyla İran'daki "kordonu" tahkim etmeyi amaçlıyordu. Mezopotamya'daki Britanya demiryolu hattından Hazar kıyısına kadar olan mesafe yaklaşık  idi. Motorlu sütun, Pai Tak'taki (Pai Taq) son Britanya karakolundan geçtikten sonra  mesafedeki Kirmanşah'ı, ardından Hemedan'ı ve  daha ilerideki Kazvin'i aşarak Elbruz dağlarına ulaşmış;  yüksekliğindeki Bulak Geçidi'ni geçerek Mirza Küçük Han liderliğindeki Gilan Hareketi'nin yurdu olan Gilan ilinin balta girmemiş alçak arazilerine girmiştir. Hazar kıyısındaki Reşt ve Bender Enzeli civarında Alman ve Avusturyalı ajanlar, Cengeliler üzerinde belirli bir nüfuz tesis etmişlerdi. Dunsterville, daha önce General Nikolay Baratov komutasındaki kuzey İran işgal gücünün parçası olan binlerce Rus askerinin serbestçe geçişine izin verildiğini tespit etmiş ve 17 Şubat'ta Dunsterville kafilesi Bender Enzeli'ye ulaşmıştır.

Bolşeviklerin idaresindeki kıyı teknelerinin ablukasını yarmak için bir gemi kaçırmayı mülahaza eden Dunsterville, yerel kamuoyunu küstürme riskini göze alamayarak geri dönmüş; Tiflis'e ulaşmak için başka bir fırsat beklerken Avrupa'dan gelmekte olan kafileyle yolda buluşmayı ve İran'da düzenlemeler yapmayı kararlaştırmıştır. 20 Şubat'ta kafile, mahalli makamları atlatarak Hemedan'a dönmüş ve burada Bağdat ile irtibat kurmak için MEF ile Rus ordusunun telsiz istasyonlarını kullanmıştır. Baratov idaresindeki Rusların görevde kalmaya ikna edilme ihtimalinin düşük olduğu, yalnızca Albay Lazar Biçerahov ve bazı Kazaklarının devam etmeye istekli olduğu açıklık kazanmıştır. 11 Şubat'ta Biçerahov Bağdat'a uçarak Marshall'a, Kazakların ayrılmadan önce Ruslar için artçı birlik olarak görev yapmaya istekli olduklarını ancak Tiflis girişiminin başarısızlığa mahkûm olduğunu bildirmiştir. Marshall, İran yolunu korumak için Musul üzerine bir harekât düzenlenmesini istemiş ancak Filistin'deki operasyonlar lehine bu talebi reddedilmiştir. Hemedan'da Dunsterville, İran halkının Britanya himayesini memnuniyetle karşıladığını iddia ederek yeniden denemek üzere Hemedan'da bekleme izni istemiştir.

Dunsterville, İran halkının desteğini kazanmak için bir kısmı kuraklıktan, bir kısmı da kuzeybatı İran'daki Rus ve Osmanlı askerî operasyonlarından kaynaklanan kıtlığın etkilerini hafifletmeye çalışmıştır. Dunsterville Heyeti'nin elinde bol miktarda nakit mevcuttu ve yolları onarmak için yerel iş gücü istihdam edilmiştir. Dunsterville, bir hile ile çoğunluğu Demokrat Parti taraftarı ve Almanların hizmetinde olan yerel tahıl tüccarlarının stokçuluk yapmasını engellemiş, bu durum halk nezdinde büyük takdir toplamıştır. Demokratlar, Britanyalıların buğdayı zehirlediğini iddia ederek ve Hemedan'da Britanyalılara taciz ateşi açarak karşılık vermişlerse de kıtlık yardım önlemleri sonuç verdikçe Britanya'ya yönelik halk desteği artmıştır. Dunsterville Heyeti ayrıca, heyetle ilgili tüm telgraf ve mektupları denetleyen bir istihbarat teşkilatı kurmayı başarmıştır. Biçerahov'un Kazak müfrezesi Kirmanşah'tan Kazvin'e intikal edip Cengelilerin Tahran yolunu kullanmasını engelledikten sonra heyet, asayiş ve güvenlik görevleri için Hristiyan Süryanilerden teşkil edilen yerel milislerle (levy) Alman ve Osmanlı ajanlarının geçişini durdurabilmiştir. Esirler, 1/4 Hampshire Alayı'ndan bir müfreze ve Ermenistan üzerinden İran yoluna yönelecek bir Osmanlı hareketine mukavemet etmek maksadıyla, Osmanlı sınırına yakın kuzeybatı dağlık bölgelerindeki halklardan teşkil edilen "Gayrinizami" (Irregulars) askerî birliği tarafından muhafaza edilmiştir.

Baratov, Rus Ordusu'nun silah ve mühimmatının büyük kısmını Dunsterville'e satmış; ancak bazı silahlar Rus askerleri tarafından İranlı yerel halka ve Kürt aşiretlerine de satılmış, bu durum onları fevkalade iyi silahlanmış bir hâle getirmiştir. Mart ayı sonuna gelindiğinde, Kazvin'deki Biçerahov Kazak müfrezesi hariç tüm birlikler çekilmiş ve MEF, 36. Tugay ile Kirmanşah yolundaki hakimiyetini genişletmiştir. Dunsterville bir miktar piyade ve süvari birliği ödünç almış; Biçerahov da Britanya birlikleri devralana kadar Kazvin'de kalmayı kabul etmiştir. Dunsterforce'un yirmi subay ve yirmi astsubayı 3 Nisan'da Ford otomobilleriyle varmış, birliğin geri kalanı ise katır katarı eşliğinde yaya olarak ilerleyerek 25 Mayıs'ta intikalini tamamlamıştır. Dunsterforce'un geri kalanı vardığında yerel ve uluslararası vaziyet değişmişti; Fransa'daki Alman bahar taarruzunun başarısı, Gürcüleri Alman desteği aramaya sevk etmiş; Mayıs ayında Almanlar Rus Karadeniz Filosu'nun bir kısmına el koymuştu. Osmanlılar Brest-Litovsk Antlaşması'nı feshederek 25 Mayıs'ta Bakü ve İran'a saldırmak üzere Tatarları (Azerbaycan Türklerini) Kafkas İslam Ordusu bünyesinde teşkilatlandırmaya başlamış, bu da bir Britanya birliğinin Tiflis'e intikal ihtimalini iyice zayıflatmıştır.

Bolşevikler, Karadeniz Filosu'nu yeniden organize etmek için Britanya'dan yardım talep etmiş ve Britanya'nın Bakü'yü koruması karşılığında Bolşevikler ve Ermeniler ile bir uzlaşma sağlanabileceği ihtimali belirmiştir. Çarlık ordusunun zayıflamasıyla oluşan boşlukta Osmanlıların doğuya doğru ilerleyişine rağmen, limanın ve Hazar Denizi'ndeki deniz taşımacılığının kontrolü hâlâ Britanya ve İtilaf Devletleri'nin hedeflerine hizmet edebilirdi. Savaş Ofisi ve Hindistan'daki Britanya komutanlığı, Kafkas yazının elverişli harekât havasından Dunsterforce'u mümkün mertebe takviye ederek istifade edilmesi gerektiğini mülahaza etmiştir. Mısır Seferî Kuvveti'nin 15. Hint Tümeni tarafından Fırat üzerinde icra edilen operasyonlarda, Han Bağdadi Harekâtı'nda (26–27 Mart) bir Osmanlı birliği kuşatılmış ve  alınmıştır. Nisan ayında Osmanlı 2. Tümeni İran yolundan geri çekilmeye zorlanmış, bunun üzerine İngiliz Mısır Seferî Kuvveti Süleymaniye içlerine ilerleyerek Osmanlı'nın Kerkük'e doğru ricatını engellemeye çalışmıştır. Marshall'a, Osmanlı kuvvetlerini Ermenistan üzerinden Hazar Denizi'ne doğru ilerleyişlerinden saptırmak amacıyla Kerkük'e ilerlemesi emredilmiştir. Mısır Seferî Kuvveti, 7 Mayıs'ta şehri mukavemetle karşılaşmadan ele geçirmiş; ancak asker ve ikmal malzemesi noksanlığı nedeniyle  geri çekilerek Tuzhurmatu ve Kifri hattına dönmüştür.

Savaş Ofisi, Marshall'a Dunsterville'e bir tugay göndermesi hususunda baskı yapmış; ancak Marshall, Fordlara bindirilmiş  ve zırhlı araçlardan müteşekkil bir birliğin Kirmanşah'ın ötesine geçmek için kâfi geleceğini iddia etmiştir. Bu kuvvet Haziran ayına kadar Hazar Denizi'ne ulaşabilir ve gemilerin silahlandırılmasıyla sular kontrol altına alınabilirdi; şayet yanılıyorsa, takviye kuvvetler daha sonra gönderilebilirdi. Tartışmalar sürerken Kafkasya'daki Bolşevikler, Bakü'yü korumak için Biçerahov'un Cengelilere saldırmasını talep etmiş; Biçerahov da buna Britanya müdahalesine rıza göstermeleri karşılığında muvafakat etmiştir. Dunsterville 30 Mayıs'ta hareket etmek istemiş ancak Savaş Ofisi tarafından 1 Haziran'a kadar geciktirilmiş ve yolun yeterince korunması şartıyla ilerlemesine izin verilmiştir. Osmanlı kuvvetleri yolun  batısında, Tebriz'de bulunmaktaydı ve Cengeliler Mancil'de yolu tutmaktaydı. Dunsterforce'un dördüncü kafilesi vardığı sırada Dunsterville; subay ve astsubaylarından oluşan müfrezeleri seyyar telsiz istasyonlarıyla birlikte, Kazvin ve Hemedan'ın yaklaşık  kuzeybatısındaki Zencan ve Bicar'a göndermiştir. Hedefleri, Süleymaniye'den geçen iki patikayı Osmanlı'nın Ermenistan'dan ilerleyişine karşı kapatmak üzere yerel Kürtleri silah altına almaktı. Urmiye'den Kirmanşah'a giden güney patikası üzerindeki Senendec (Sehneh), Temmuz ayında Marshall'ın kasabayı işgal etmek için birlik göndermesine kadar boş bırakılmıştır.

## Harekât

### Dunsterforce

Dunsterforce'un dördüncü kafilesinin varışının hemen ardından, birlikler varış noktaları yola çıkana dek gizli tutulmak kaydıyla Zencan üzerinden harekete geçmiştir. Zencan'a varan müfreze, kısa süre sonra Tebriz'e yaklaşık  mesafedeki Miyane'ye  daha ilerlemek üzere sevk edilmiş; Bicar müfrezesi ise Britanya istihbaratının en son 1842 yılında raporladığı bir patikayı kullanarak 18 Rezzan'da (Haziran) hedefine ulaşmıştır. Kuzeyde Bakü'ye yönelik Osmanlı ilerleyişine karşı, yaklaşık  ve  parçasına sahip yaklaşık  ve Bolşevik askeri mevzilenmişti. Dunsterville, Rus Bolşevik hükûmetinin Britanya müdahalesine yönelik isteksizliğine bakmaksızın bölgede keşif yapmayı teklif etmiştir. 12 Haziran'da Biçerahov Kazakları Kazvin'den ilerleyerek Mancil Köprüsü'nde Cengelileri mağlup etmiş ve birkaç gün sonra Bender Enzeli'ye ulaşmıştır. Biçerahov, kendisini Bolşevik olarak tanıtıp Kafkasya'daki Kızıl Ordu komutanlığına atandıktan sonra Bakü'ye gitmek üzere gemiye binmiş, ardından tekrar Bender Enzeli'ye dönmüştür. Haziran ayında, General Wilfrid Malleson komutasındaki bir Hint Ordusu birliği olan Malleson Heyeti, Trans-Hazar Hükûmeti (günümüzde Türkmenistan) bölgesindeki Alman ve Osmanlı nüfuzuna karşı koymak maksadıyla Bender Enzeli'nin doğusundaki Meşhed'de bir üs tesis etmiştir.

Dunsterville, Bakü'deki Bakü Ermeni Millî Konseyi ile temas kurmuş ve Mezopotamya'daki Marshall'dan piyade ve topçu desteği talep etmiştir; ancak Marshall bu talebi reddederek Haziran ayında sadece daha evvel söz verilen  (1/4 Hampshire ve 1/2 Gurkha alaylarından ikişer bölük), 21. Batarya'ya ait iki dağ topunu ve  kamyonetindeki ikmal malzemesini göndermiştir. Bu birlikler Reşt'e kadar olan yolun muhafazasını devralmıştır. Savaş Ofisi ve Savaş Kabinesi, Marshall'ın kararını sorgulayarak doğrudan Dunsterville'e Hazar Denizi'ni kontrol etmek ve petrol sahalarını imha etmek için neye ihtiyaç duyulduğunu sormuştur. Dunsterville, ileri bir harekât tarzını savunmuş; ancak petrol sahalarına sabotaj düzenlenmesine, Osmanlılara karşı silah altına almaya çalıştığı yerel halkın menfaatlerine aykırı olacağı gerekçesiyle karşı çıkmıştır. Bunun üzerine Marshall, yerel imkânlarla ikmal edilmesi şartıyla 13. (Batı) Tümen'e bağlı 39. Piyade Tugayını ve topçu birliğini tahsis etmiştir. (Tugay 1 Temmuz'da ayrılmış ve  tarihleri arasında kademeli olarak yola çıkmıştır; Tugay Karargâhı ise beş gün sonra varmıştır.) Eğitim ve liderlik faaliyetlerinin yanı sıra Dunsterforce, Bakü petrol sahalarını işgal ederek petrol ve yerel pamuk rekoltesinin Alman ve Osmanlıların eline geçmesini engellemekle görevlendirilmişti. Dunsterforce'un batıda Osmanlılara karşı operasyon yürütmesi ve Batum'dan Tiflis, Bakü ve Türkmenbaşı'na (Hazar Denizi'nin karşı kıyısı), oradan da Afganistan'a uzanan bir hattı tutması planlanmıştı.

Biçerahov ve Kazakları Bakü'ye hareket ederken, Bender Enzeli'de onların yerini Britanya birlikleri almış; bu esnada Dunsterville, Bakü'deki yerel gruplardan ve onların Britanya müdahalesine dair değişen görüşlerinden gelecek haberleri beklemiştir. Dunsterville ve Bakü'deki Britanya konsolosu Bender Enzeli'deki Bolşeviklerle uzlaşmak istese de Savaş Kabinesi onların bastırılmasını talep etmiştir; ancak limandaki vericinin Bolşeviklerin kontrolünde olması sebebiyle muhabere tesis etmek güçleşmiştir. 25 Temmuz'da yaklaşık , Reşt'teki  Britanya garnizonuna saldırmış ve geri püskürtülmüştür. On gün sonra Dunsterville, Bolşeviklerin parmağı olduğuna dair kanıt elde ederek Bender Enzeli'deki komiteyi tutuklatmış, telsize el koymuş ve Avustralyalı muhaberecileri yerleştirmiştir. Osmanlıların petrol sahalarına yönelik ilerleyişi başladığında Bakü'deki durum değişmiş; Biçerahov ve Kazakları, Dunsterforce'a ait dört zırhlı aracın yardımıyla ilerleyişi durdurmaya çalışmış ancak yerel birlikler firar etmiştir. Yine 25 Temmuz'da Biçerahov ve birkaç Britanyalı subay, dört Dunsterforce zırhlı aracıyla birlikte Bakü'de bir darbe daha gerçekleştirmiştir. Merkezî Hazar Diktatörlüğü kurulmuş, Biçerahov Britanya'dan yardım talep etmiş ve ilk birlikleri almak üzere Bender Enzeli'ye gemiler göndermiştir. Dunsterville, istihbarat subayı Yarbay C. B. Stokes'u ve emrindeki mevcut , talep ettiği tugay ve topçuların yolda olduğu haberiyle birlikte Bakü'ye göndermiştir.

### Urmiye Bunalımı

1918 yılında Urmiye, Mayıs 1915'te Rus ordusu bölgeye ulaşana dek mahalli Müslüman rakiplerinin kuşatmasına direnmiş olan Urmiye köylerindeki  Hristiyan (Nesturî) Süryani tarafından müdafaa edilmekteydi. Van Gölü'nün güneyindeki Hakkâri Dağları'ndan gelen yaklaşık  Süryani de 1914 yılında Osmanlılara savaş ilan etmiş ve cephe hattını yaramayınca Ruslara doğru çekilmişti. Bu mülteciler, Urmiye'nin kuzeyindeki Selmas'a yerleşmiş ve yerel halkın "Celu" olarak adlandırdığı bu grup mahalli ahaliye saldırmıştı. Rus ordularının dağılmasının ardından Osmanlılar, Van Gölü civarından yi daha sürmüş ve bunlar da önceki mültecilere katılmıştır. Çarlık subayları, Haziran ayına kadar Selmas'ı müdafaa eden bu iki grubu yeniden organize etmiş; ardından bu grup Urmiye'deki birliğe katılmıştır. Tiflis'ten teşkilatlanma ve yardım vaatleriyle bir Britanyalı subay gönderilmişse de bu sözlerin tutulmaması Britanya'nın itibarını sarsmıştır. Öğretmenlikten generalliğe yükselen yerel bir lider olan Ağa Petros, üç fraksiyonu birleştirmeyi ve on dört Osmanlı taarruzunu püskürtmeyi başarmıştır.

8 Temmuz'da, Dunsterforce Bakü'ye hareket etmeden evvel, Teğmen K. M. Pennington uçakla Urmiye'de Osmanlı ordusunun 5. Piyade Tümeni ve 6. Piyade Tümeni tarafından kuşatılmış olan Celuların yanına gitmiştir. Dunsterville; Petros'un Urmiye Gölü etrafındaki Osmanlı kuşatma hatlarını yararak ikmal koluyla buluşacak ve ona refakat edecek bir kuvvet göndermesi şartıyla, Bicar'dan kuzeye para, makineli tüfek ve mühimmat göndermeyi teklif etmiştir. Binbaşı J. C. More komutasındaki kol; 45.000 İran gümüş Dinarı, on iki Lewis makineli tüfeği ve  taşıyarak 19 Temmuz'da Bicar'dan ayrılmıştır. Bu kola Yüzbaşı Stanley Savige, beş Dunsterforce subayı ve on beş astsubay eşlik etmiş; refakat görevini ise 14. (Kralın) Süvari Alayına (Albay Bridges) bağlı bir bölük üstlenmiştir. Britanyalılar 23 Temmuz'da kararlaştırılan buluşma noktası olan Sayınkale'ye (Sain Kala) varmış; ancak kendilerini bekleyen bir karşılama heyeti bulamamışlardır. Birkaç gün sonra Bridges, atların yem stokları tükenmeden geri dönmek zorunda olduklarına karar vermiştir.

İkmal kolu  gerideki Tiken Tepe'ye çekildiğinde, Savige ve Dunsterforce müfrezesi yola yalnız devam etmek için izin almış; müfreze ve konvoyun bir süvari bölüğüyle birlikte orada kalmasına müsaade edilmiştir. Savige, Süryanilerin hâlâ kendilerine ulaşabileceğine ve bu arada gerekirse Urmiye'ye varmak için yerel bir kuvvet teşkil edebileceklerine inanıyordu. Asker alımı başlamış ve 1 Ağustos'ta Urmiye Gölü'nün güneyinde bir muharebe olduğu haberi gelmiştir. Savige bunu Süryanilerin kuşatmayı yarma teşebbüsü olarak yorumlamış ve müfreze ertesi gün kuzeye hareket etmiştir. Ağa Petros ve Süryaniler 3 Ağustos'ta varmış, ertesi gün de Urmiye'ye yürüyüş başlamıştır; gün batımında Sayınkale yakınlarında Ağa Petros, yollarda Süryani kadınları görünce dehşete düşmüştür. O yokken Osmanlılar Urmiye'yi ele geçirmiş ve  nüfus kaçmıştı. 5 Ağustos'ta Britanyalılar, yolda bir insan seli görmüş; mülteciler, kafilenin sonunun millerce geride olduğunu ve Amerikalı misyoner Dr. William Ambrose Shedd komutasındaki bir artçı birliğin mültecileri yerel Kürt ve İranlıların saldırılarından korumaya çalıştığını bildirmiştir. Süvariler ana gövdeyi korurken, Dunsterforce müfrezesi artçı birliğe katılmaya gitmiştir. Artçı birlik 6 Ağustos şafağında harekete geçtiğinde, Ağa Petros'un vaat ettiği yüz adam ailelerini bulmak için çoktan ayrılmıştı.

Savige müfrezesi (iki subay ve altı astsubay), mülteci kafilesinin kuyruğunu  ileride bulmuştur; Bayan Shedd yaralı mültecileri yürümeye teşvik ederken, Doktor ve  adam bir sırt üzerinde bir sonraki saldırıyı beklemekteydi. Savige mülteci koruma görevini devralmış ve yerel atlı gayrinizamiler tarafından yağmalanan bir köye doğru yaklaşık  ilerlemiştir. Savige ve emrindeki yetersiz kuvvet, atlıları köyden çıkarmış ve ertesi gün geç saatlere kadar onları uzak tutmuştur. Ardından ricat ederken; Süryanilerin geçmişte köyleri, kendilerine Urmiye'den kaçarken misilleme yapanlar kadar acımasızca yağmaladıklarını görmüşlerdir. Ertesi gün şafaktan kısa süre sonra,  yoldan ilerlemiş, diğerleri ise kanatlardan sarkmıştır. Savige ve müfrezesi hızla bir köyün arkasındaki sırta çekilmiş ve diğerleri kaçarken bazı mültecilerle birlikte artçı muharebesine girişmiştir. İyi silahlanmış pek çok Süryani, en iyi atlara el koyup kadın ve çocukları haydutların insafına bırakarak kafile başındaki yerini almıştır; Urmiye savunmasında çarpışmış olmalarına rağmen, Britanya himayesi altına girince Petros onların üzerindeki kontrolünü kaybetmiştir. İlk gün boyunca Savige ve yerel bir lider, birkaç Süryaniyi (silah zoruyla) takipçilerin üzerine sürmüş; bu sırada süvarilere bir mesaj gönderilerek destek istenmiştir.

Yedi saatlik çarpışmanın ardından, kafilenin en sonuna kadar geri itilmişlerken, yardım çağrısını duyan on iki Britanyalı süvari bir sonraki sırtta belirmiş ve artçı birliğin takatinin kesildiği bir anda tam zamanında yetişmişlerdir. Süvariler saldırganları uzak tutmuş, ardından Ağa Petros tarafından gönderilen elli adam yetişerek Savige ve Dunsterforce müfrezesini rahatlatmıştır. Dr. Shedd Britanya ordugahına ulaşmış ancak gece boyunca koleradan ölmüş ve yakına defnedilmiştir. Mülteci kafilesine yönelik Osmanlı birlikleri ve yerel Kürtlerin saldırıları azalmış; ancak yürüyüşün geri kalanında refakatçiler müdahale edene dek sık sık yağma ve hayvan hırsızlığı girişimleri yaşanmıştır. Süvariler parayı korumuş, Dunsterville müfrezesi ise artçı görevi icra etmiştir; ancak erkekleri tarafından terk edilmiş yaralı veya bitkin kadın ve çocukların katledilmesini engelleyememişlerdir. Bicar yakınlarında,  dağlı tarafından icra edilen bir saldırı, Ağa Petros'un güç gösterisiyle savuşturulmuş ve 17 Ağustos'ta artçı birlik Bicar'a girmiştir. Bu noktada Dunsterforce mensupları öylesine bitkin düşmüştü ki savaşın sonuna kadar sadece dördü sağlığına kavuşabilmiştir. Urmiye'den kaçan yaklaşık den tahminen  İran yoluna ulaşabilmiştir.

#### Urmiye Tugayı
Bicar'da Yarbay McCarthy, Ağa Petros ile birlikte Urmiye'yi geri almak üzere Süryanilerden bir kuvvet teşkil etmeye çalışmış; ancak en muktedir adamların ricatın başında olduklarını ve durmak istemediklerini görmüştür. McCarthy, gerekirse onları makineli tüfeklerle durdurmaya hazır bir vaziyette Hemedan'a dönmüş ve en seçkin adamlar, 1/4 Hampshire Alayı'ndan bir manga tarafından süngü zoruyla askere alınmıştır. Bu "erlerden" Abşine'de, bir Dunsterforce müfrezesi tarafından eğitilen ve sevk ve idare edilen  ve  müteşekkil Urmiye Tugayı (Binbaşı George Henderson) teşkil edilmiştir. Geri kalan Süryaniler Bağdat yakınlarındaki Bakuba mülteci kampına gönderilmiş; Dunsterforce personeli ise Süryanilerin Bağdat'a girmesine ve yerel İranlıları yağmalamasına engel olmaya çalışmıştır. Dunsterforce subay ve astsubayları, "kümes hayvanları üzerinde talim yapan genç çoban köpekleri" misali sert eğitim metotları kullanmışlarsa da henüz pek bir ilerleme kaydedilmeden, yeni taburlardan ikisi İran yoluna yönelik Osmanlı ilerleyişi tehdidine karşı koymak üzere sevk edilmiş; üçüncü tabur ise Ekim ayında Bicar'a intikal etmiştir. (Nihayetinde Urmiye Tugayı, kenti geri almak üzere Mezopotamya'ya dönmüş; ancak mütarekenin imzalanmasıyla bu teşebbüse lüzum kalmamış ve tugay lağvedilmiştir.)

### Bakü

Bakü 29 Temmuz'da saldırıya uğramış ve yerel birliklerin yine firar etmesiyle Biçerahov Kazakları müşkül durumda kalmıştır. 31 Temmuz'da Osmanlılar, Bakü'nün kuzeybatısındaki 905 Rakımlı Tepe'ye saat  taarruz etmiş ve çatışmalar 2 Ağustos'a kadar sürmüştür. 10. Kafkas Piyade Tümeni, 51. Piyade Tümeni, birkaç topçu bataryası ve bir süvari alayı bölgeye vasıl olmuş; ancak 5 Ağustos'taki bir başka saldırı  zayiatıyla akim kalmıştır. 10. Kafkas Piyade Tümeni dinlenmek üzere geri çekilmiş ve yerini 15. Piyade Tümeni almıştır. Osmanlılar rıhtımlara yaklaşık  mesafedeyken Biçerahov, kıyı boyunca  yukarıdaki Derbent'e çekilmeye karar vermiş; ancak Osmanlı birlikleri anlaşılamaz bir paniğe kapılarak geri çekilmiştir. Bu durum Ermenileri, Osmanlılar şehrin yaklaşık  dışında yeniden toparlanana dek karşı taarruza geçmeye teşvik etmiştir. Dunsterville ayrıca, acele bir ricat için hazır bulundurulmak üzere  (*President Kruger*), *Kursk* ve *Argo* buharlı gemilerini temin etmiştir. 12 Ağustos'ta Cengeli lideri Küçük Han'ın Britanya kuvvetlerine ikmal sağlamayı da içeren şartları kabul etmesiyle Britanya ikmal hattına dair endişeler azalmıştır.

Dunsterforce'un her bir boş personeli, Bakü'deki Ermeni ve Rus birliklerini bir ordu hâline getirmek üzere eğitmeye başlamıştır. Beş ayrı siyasi teşkilat tarafından komuta edilen 23 taburda  bulunmaktaydı. Birlikler, Bakü yarımadası boyunca yaklaşık  uzunluğunda bir savunma hattı tutmaktaydı; bu hattın güneydeki son 'lik kısmı sarp kayalıklardan, geri kalanı ise bir tuz gölü de dahil olmak üzere alçak araziden geçiyordu. Tuz gölü ile kayalıklar arasında, sağ kanadın en mühim savunma mevzii olan Çamur Volkanı (Mud Volcano) tepesi yer almaktaydı. 18 Ağustos'ta Dunsterville ve iki tabur daha Bakü'ye ulaşmış; ancak ay sonunda, Bakü için ayrılan birlikler, Bender Enzeli ile olan ikmal hattını kesme tehdidi oluşturan Tebriz kaynaklı bir başka Osmanlı taarruzuna karşı Bicar'a kaydırılmak zorunda kalınmıştır. 39. Piyade Tugayı müfrezeleri Bakü'ye vardıkça, bilhassa Çamur Volkanı ve sol kanattaki savunma mevkilerini devralmışlardır. Dunsterforce'un geri kalanı Mezopotamya'dan Ford kamyonetlerle gelip şehir savunmasına katıldığında bile, sağ kanadın gerisindeki köyleri halihazırda ele geçirmiş olan yaklaşık  askerine karşı sadece  piyade ve bir topçu bataryası mevcuttu.

Yerel birliklerin desteği olmaksızın Dunsterforce Bakü'yü müdafaa edemezdi; bu nedenle yerel unsurlar, her biri bir Britanya taburu ve Dunsterforce müşavirlerini içeren üçer Bakü taburluk tugaylar hâlinde yeniden teşkilatlandırılmıştır. Dunsterville, halka moral vermek amacıyla 72. Filo'ya ait iki Martinsyde Elephant uçağını Bakü'ye çağırmış ve uçaklar 18 Ağustos'ta Kazvin'den Bender Enzeli'ye uçmuştur. Bakü'ye intikal eden uçaklar 20 Ağustos itibarıyla harekâta hazır hâle gelmiştir.

Ermeniler cesaret gösterilerinde bulunsalar da Osmanlı taarruzları esnasında geride kalma veya dağılma eğilimindeydiler; bir geminin Bolşevik mürettebatı Dunsterville'e şu mealde bir rapor sunmuştur:

26 Ağustos'ta Osmanlılar Çamur Volkanı'nı ele geçirmiş ve Britanya taburuna ağır zayiat verdirmiştir. Britanyalılar Osmanlıları dört kez püskürtmüş ancak yerel birlikler dağılmıştır; bir Ermeni taburuna komuta eden Kanadalı bir yüzbaşı aniden kendini yapayalnız bulmuş ve beşinci saldırı başarıya ulaşmıştır.

31 Ağustos'taki bir başka saldırıda, bir Rus taburu Britanyalıların ricatına katılarak destek vermiş; ancak Dunsterville Bakü makamlarını, askerlerini ölüme terk etmektense daha fazla geri çekilme emri vermekle tehdit etmiştir. Ertesi gün Diktatörlere Bakü'yü o gece tahliye edeceğini bildirmiş; Diktatörler ise Britanyalıların ancak kadın ve çocuklar ayrıldıktan sonra ve yerel birliklerle aynı zamanda gidebileceği cevabını vermişlerdir. Rus hücum botlarına, Britanya gemileri ayrılmaya teşebbüs ederse ateş açmaları emredilmiştir. Dunsterville bu tehdide aldırış etmemiş ancak Biçerahov'un  takviye birliği göndermesi ve iki hafta içinde  daha vadetmesiyle durum geçici olarak iyileşmiştir. Bakü'nün  güneyindeki Lenkeran'da bir başka Rus yerleşkesi daha bulunmaktaydı; Dunsterville buraya Yarbay A. Rawlinson ve bazı Dunsterforce personelini, Osmanlı ikmal hatlarına baskınlar düzenlemek üzere  bir kuvvet teşkil etmekle görevlendirmişti.

Eylül başında tahliye ihtimali gündeme gelmiş ve Savaş Ofisi, Marshall ile mutabık kalarak Britanya birliklerinin çekilmesi gerektiğine karar vermiştir. Osmanlıların başarısı ağır bedellere mal olmuş ve taarruzun yeniden başlatılması ancak takviye birliklerin gelmesiyle 14 Eylül'de mümkün olabilmiştir; bu plan 12 Eylül'de bir firari tarafından müdafilere ifşa edilmiştir. Bakü'ye yönelik nihai Osmanlı taarruz planı, 15. Piyade Tümeni'nin kuzeyden, 5. Kafkas Piyade Tümeni'nin ise batıdan saldırmasını; ana taarruzun Bakü savunma hattının kuzeybatı köşesine yoğunlaşmasını öngörüyordu. Taarruz, saat  sırttaki Kurt Kapısı (Wolf's Gap) geçidinden geçen bir yol boyunca başlamıştır. Bulutlu ve sisli havada, iki Britanyalı pilot batı yamaçlarındaki Osmanlı birliklerini alçak irtifadan taramış ve taarruzun seyrini rapor etmiştir. Saat  itibarıyla Osmanlılar sırttan şehre giden yolun yarısına varmış; saat 'te ise uçakların uçamayacak kadar hasarlı olması sebebiyle pilotlara uçakları imha etmeleri emredilmiştir. RAF müfrezesi topçu ateşi altında havaalanını terk etmiş; pilotlar bir makineli tüfek ve kurtardıkları üç kamerayı yanlarına alırken, yer personeli de başka bir makineli tüfekle sahanın kuzey ucunu müdafaa eden piyadelere katılmıştır.

Osmanlıların limanı ve gemileri gözetleme altında topçu ateşine tutabilmesi üzerine Marshall, Dunsterforce'a ayrılma emri vermiştir. Rıhtımlarda gemiler hazırlanmış ve tahliye  gecesi iki gemiyle gerçekleştirilmiştir. Diktatörler fikir değiştirmişlerse de 7. North Staffordshire Alayı'ndan bir artçı birliğin koruması altında personel, silahlar ve teçhizat yüklenmiştir. Bir mürettebat üyesi Dunsterville'in gemisinin ışıklarını yakmayı başarmış, bunun üzerine liman karakol gemisi gemiye ateş açmıştır. Gemiler Bender Enzeli'ye doğru yol alırken, Dunsterforce yolcularının mürettebatı silah zoruyla kontrol altında tuttuğu *Armenian* gemisine altı mermi isabet etmiş; ancak başka zayiat verilmeden limana varılmıştır. Mahsur kalan iki Avustralyalı, bir mülteci gemisiyle Krasnovodsk'a gitmeyi başarmıştır. Britanyalıların çekilmesiyle sivil Azeriler, Kazaklar ve Ermeni mülteciler arasında asayiş bozulmuş; kalan savunma hatlarının düşmesiyle yangınlar, yağmalar ve mezalim başlamıştır. Osmanlı bombardımanı gece boyunca sürmüş ve şafağa kadar, çoğu sivil olan , Azeri gayrinizamilerin misilleme saldırılarında hayatını kaybetmiştir; Osmanlı tarafında ise yaklaşık  verilmiştir. Bakü'den ricat, Lenkeran'daki Dunsterforce askerlerini ve Avustralyalı telsizcileri öfkeli bir halkın ortasında tecrit edilmiş hâlde bırakmış; kuvvet, 18 Ekim'de çalınmış bir kamyonla Bender Enzeli'ye kaçmadan evvel Tatar gayrinizamilerin saldırısını püskürtmek zorunda kalmıştır.

#### Tebriz
Bakü'deki ana Osmanlı taarruzu, güney kanadındaki harekâtla desteklenmiş; burada 9. Ordu, Tebriz'i ele geçirmek üzere altı tümenle İran istilasına başlamıştır. 1918 Haziran ayı sonlarında iki tümen geri çekilmek zorunda kalmış, ancak 12. Tümen güneye doğru taarruz ederek 18 Haziran'da Dilman'ı ele geçirmiş; 27 Temmuz itibarıyla da Urmiye'ye vasıl olmuştur. Ağustos sonuna gelindiğinde ilerleyiş Urmiye Gölü'nün ötesine geçmiş; kuzeyde ise iki Osmanlı tümeni daha Erivan'ı devre dışı bırakarak doğrudan 19 Temmuz'da zapt edilen Nahçıvan'a yönelmiştir. 11. Tümen demiryolu hattı boyunca ilerleyerek 23 Ağustos'ta Tebriz'i ele geçirmiş; ardından yaklaşık  bir kuvvet 5 Eylül'de taarruza geçerek Dunsterforce ileri karakollarını Miyane ötesine püskürtmüş, kasabayı işgal etmiş ve Kazvin yakınlarındaki İran yoluna doğru baskıyı artırmıştır. Ağustos ayında Bakü'deki Dunsterforce bünyesinden Bicar'a kaydırılan 39. Piyade Tugayı unsurları, Sweet Müfrezesi (Yarbay E. H. Sweet) bünyesinde teşkilatlandırılmış ve bir Avustralya telsiz ekibi eşliğinde 14 Eylül'de Hemedan'dan Zencan'a hareket etmiştir. Britanya takviye birlikleri 9. Ordu'nun daha fazla ilerlemesini engellemeyi başarmış; Eylül ayında Osmanlılar, Hazar Denizi kıyısında Bakü'nün güneyindeki Astara'dan başlayıp Tebriz'in yaklaşık  güneydoğusundaki Miyane'ye ve oradan da Süleymaniye'ye uzanan bir hattı tahkim etmişlerdir.

## Sonuç

### Analiz

Merkezî Hazar Diktatörlüğü, Osmanlı-Azerbaycan kuvvetlerinin Bakü'yü işgal etmesi üzerine 15 Eylül'de lağvedilmiştir. 1937 yılında, Kraliyet Hava Kuvvetleri (RAF) resmî tarihçisi H. A. Jones; Dunsterforce'un Tiflis'e ulaşma veya Batum, Tiflis ve Bakü hattını tutacak bir Kafkas askerî gücü teşkil etme hedeflerinde muvaffak olamadığını, ancak Bakü'nün pamuk rekoltesi ve petrolünün Almanların eline geçmesinin engellendiğini yazmıştır. Osmanlılar Eylül ayında petrol sahalarını ele geçirmiş olsalar da bu sadece birkaç hafta sürmüştür. 30 Ekim'de Osmanlı İmparatorluğu ile imzalanan mütareke (Mondros Mütarekesi), Osmanlı'nın bölgeyi terk etmesini ve İtilaf Devletleri'nin Bakü'yü yeniden işgal etmesini şart koşmuştur. Dunsterforce'un gücüne dair abartılı şayialar, Osmanlı birliklerinin Süleymaniye'de çakılı kalmasını sağlayarak Irak'taki Britanya kanadını muhafaza etmiştir.

Aynı yıl, Avustralya resmî tarihçisi Charles Bean; Dunsterforce lağvedildikten sonra subayların eski birliklerine dönmelerine, Hint taburlarına katılmalarına veya Kuzey İran Gücü'nde (Norperforce) kalmalarına izin verildiğini kaydetmiştir. Dunsterville Heyeti asli gayesinde başarısız olmuşsa da İttifak Devletleri ajanlarının İran'a sızmasını durdurmayı başarmıştır. Gilan Orman Hareketi'nin (Cengeli) engellenmesi Biçerahov tarafından gerçekleştirilmiş; ancak bu durum Dunsterville'in onunla tesis ettiği münasebet olmasaydı mümkün olmayacaktı. Dunsterville Heyeti'nin geri kalanı tarafından yürütülen kıtlık yardımı ve yerel bilgi noksanlığına rağmen gerçekleştirilen ikmal organizasyonu, Britanya'ya bölgede büyük itibar kazandırmış; kuvvet ayrıca Sayınkale ve Bakü'deki çarpışmalarda askerî kalitesini ortaya koymuştur.

1987 yılında, Sovyet arşivcisi Vasili Mitrohin; Dunsterforce'un asıl hedefinin, Britanya Hindistanı'nı savunma maskesi altında Kafkasya'da bir köprübaşı tesis etmek olduğunu yazmıştır. Yazara göre bu kuvvet, Bakü Sovyeti'ni devirmek ve Kafkasya ile Hazar Denizi bölgesinin kontrolünü ele geçirmek için karşı-devrimci güçlerle iş birliği yapacaktır. Mitrohin, General Dunsterville'in operasyon masraflarını karşılamak üzere "altın ve gümüşle yüklü kırk adet Ford Model T kamyonete" sahip olduğunu iddia etmiştir.

### Zayiat
Dunsterforce'un Kanada birliğinden bir asker yaralanmıştır. 1918 yılında İran'daki Osmanlı kuvvetleri yaklaşık  ve  vermiş; Ermenistan ve Azerbaycan'da ise yaklaşık  ve  zayiata uğramıştır.

### Sonraki Harekâtlar

Selanik yakınlarındaki Dobro Pole Muharebesi (15-18 Eylül) ve Filistin'deki Britanya zaferiyle neticelenen Nablus Muharebesi'nden (19-25 Eylül) sonra, Kafkasya'daki ordu Osmanlı takviyeleri için yegâne kaynak hâline gelmiş ve giderek daha fazla tümenini feda etmek zorunda kalarak nihayetinde bölgedeki taarruz operasyonlarını durdurmuştur. Dinlendikten sonra, Kafkasya'daki Osmanlı ordusu 15. Tümen ile Hazar kıyısı boyunca kuzeye, Derbent'e doğru ilerlemiş; ancak 7 Ekim'de Bolşevik filosunun deniz ateşiyle desteklenen birliklerce durdurulmuştur. Osmanlılar 20-26 Ekim tarihleri arasında yeniden taarruz etmiş ve 15. Tümen 28 Ekim'de Petrovsk'a vasıl olmuştur. Birkaç taarruzun ardından şehir 8 Kasım'da düşmüştür; bu, savaşın son Osmanlı taarruz harekâtı olmuş ve Osmanlı'nın Kafkas Dağları'ndaki ilerleyişinin en kuzey sınırını teşkil etmiştir.

17 Eylül'de Dunsterforce lağvedilmiş ve bölgedeki birliklerin komutasını Kuzey İran Gücü (Tümgeneral W. M. Thomson) devralmıştır. Dunsterforce subaylarına alaylarına dönme, Hint taburlarına katılma veya Norperforce bünyesinde kalma seçeneği sunulmuştur. Marshall'a 2 Ekim'de Savaş Ofisi tarafından Osmanlı'nın mütareke talebinin beklendiği bildirilmiş ve Suriye'deki Britanya birliklerinin Halep üzerine ilerleyişine destek olmak amacıyla Dicle hattı boyunca mümkün olduğunca fazla toprak ele geçirmesi emredilmiştir. Nakliye araçlarının çoğunun İran'da olması sebebiyle Halep üzerine bir yürüyüş imkânsız görünse de Marshall, Dicle boyunca 'lik bir ilerleme planlamıştır. İlerleyiş, Osmanlı mütareke talebinden sonra başlamış ve Osmanlı birlikleri 24 Ekim'de çekilmeye başlamıştır; nihayetinde 6. Ordu'ya bağlı Dicle Grubu kuşatılmış ve 29 Ekim'de Şarkat Muharebesi'nde (23-30 Ekim) teslim olmaya zorlanmıştır.

Bir seyyar uçan kol ilerleyişini sürdürmüş, ancak 1 Kasım'da Musul'un güneyinde bir Osmanlı heyetiyle karşılaşarak mütarekenin bir gün önce yürürlüğe girdiği haberini almış ve şehir 10 Kasım'da işgal edilmiştir. Uzak kuzeyde ise Kuzey İran Gücü ve Biçerahov Kazakları 17 Kasım'da Bakü'ye yeniden girmiştir. Bolşevik rejimi nihayetinde 1921'de Orta Asya'daki düşmanlarını mağlup etmiş, ancak yerel operasyonlar Basmacı gayrinizamilerine karşı yıllarca devam etmiştir. Britanya müdahalesi; Britanya, Fransa, Amerika ve Japonya'nın, limanlardaki askerî üslerin ve İtilaf savaş malzemelerinin İttifak Devletleri'nin eline geçmesini engellemeye yönelik daha geniş çaplı bir girişimin parçasıydı. İtilaf Devletleri başlangıçta Bolşevik rejimi tarafından teşvik edilmiş; ancak 1918 yazında Bolşeviklerin dâhili düşmanlarıyla gizli pazarlıklara başlamışlar, bu durum SSCB ile ilişkilerin on yıllar boyunca bozulmasına sebebiyet vermiştir.

## Muharebe Düzeni

Dunsterforce
* Batı Cephesi
** Britanya Seferi Kuvvetleri, Kanada Kolordusu, Avustralya İmparatorluk Kuvveti, Yeni Zelanda Seferi Kuvvetleri ve Güney Afrika Denizaşırı Seferi Kuvvetlerinden seçilmiş subay ve astsubay kontenjanları.
* Akdeniz Cephesi
** Akdeniz Seferi Kuvvetleri bünyesindeki Britanya ve Dominyon birliklerinden seçilmiş kontenjanlar.
* 39. Piyade Tugayı
** 9. (Hizmet) Taburu, Kraliyet Warwickshire Alayı
** 7. (Hizmet) Taburu, Gloucestershire Alayı
** 9. (Hizmet) Taburu, Worcestershire Alayı
** 7. (Hizmet) Taburu, Kuzey Staffordshire Alayı
** 1/4. Tabur, Hampshire Alayı (manga)
** 39. Makineli Tüfek Bölüğü, Makineli Tüfek Kolordusu (MGC)
** 39. İkmal ve Nakliye Sütunu, Kraliyet Ordusu Hizmet Kolordusu (ASC)
** 39. Hende Havantopu Bataryası

## Ayrıca Bakınız
* 26 Bakü Komiseri
* Malleson Heyeti
* Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti

## Notlar

## Kaynakça

### Dipnot

### Alıntı

**Kitaplar**
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Ansiklopediler**

## İleri Okumalar
**Kitaplar**
* 
* 
* 
* 
* 
* 

**Ansiklopediler**
* 

**Dergiler**
* 
* 

**Gazeteler**
* 

**Tezler**
* 

**Web Siteleri**
* 
* 

## Dış Bağlantılar
* Persia becomes Iran
* Medman, L. Dunsterforce's top ranking Canadian officer, Lieutenant-Colonel John Weightman Warden
* Newsreel of Dunsterforce, Australian War Memorial
* Imperial War Museums Video footage: "Baku – The Occupation by 'Dunsterforce' 17th August to 14th September 1918"