Suriye-Türkiye normalleşmesi

**Suriye-Türkiye normalleşmesi**, Suriye krizinin ardından zarar gören Suriye-Türkiye ilişkilerini onarma girişimlerini ifade etmektedir. Türkiye 2011 yılı öncesinde Suriye'nin güçlü bir müttefiki olarak görülmekteydi. İki ülke arasındaki diplomatik bağlar 26 Mart 2012 tarihi itibarıyla kopmuştur.

İlk açık çaba, Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu'nun Türkiye-Suriye ilişkilerini eski haline getirme potansiyelini dile getirdiği Ağustos 2022'ye kadar izlenebilir. Bu, Suriye hükümetinin sınırların korunması ve terörizm ve ayrılıkçı faaliyetlerle mücadele tedbirleri de dâhil olmak üzere olumlu komşuluk ilişkileri konusunda güvence vermesi koşuluna bağlıydı.

Suriye hükûmetinin pozisyonu, Türk güçlerinin Suriye topraklarından çekilmediği sürece müzakerelerde ilerleme kaydedilemeyeceği yönünde. Türkiye-Suriye uzlaşmasını destekleyen taraflar iki ülke liderleri arasında bir zirve düzenlemek istiyorlar. Muhalif Suriye Ulusal Koalisyonu ise bu girişimi ne destekliyor ne de karşı çıkıyor. Aralık 2022'de Moskova'da Suriye, Türkiye ve Rusya savunma bakanları arasında üçlü bir zirve düzenlendi. 7 Temmuz 2024'te Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, Esad'ı istediği zaman Türkiye'de bir toplantıya davet edebileceğini belirtti.

Analistler, Türkiye-Suriye normalleşme sürecinin tamamlanmasının önündeki en büyük engelin İran ve Türkiye'nin Suriye topraklarında devam eden varlığı olduğunu belirtiyorlar. Kasım-Aralık 2024'te Suriye hükümet güçleri, Tahrir eş-Şam liderliğindeki ve Türkiye destekli Suriye Milli Ordusuna bağlı isyancı gruplar tarafından desteklenen muhalif güçlerin ilerleyişi karşısında hızla çöktü. Eş zamanlı olarak Erdoğan, Esad'ın Ankara'nın uzattığı elin değerini anlayamadığını ifade etti.

## Arka plan

Suriye ve Türkiye arasındaki ilişkiler 2010'ların başında, özellikle de 2011'de Suriye İç Savaşı'nın patlak vermesinden sonra önemli ölçüde kötüleşti. Başlangıçta Türkiye, Recep Tayyip Erdoğan ve Beşşar Esad liderliğinde Suriye ile yakın ilişkiler geliştirmiş, ekonomik işbirliği ve diplomatik angajmanı vurgulamıştı. Ancak Türkiye'nin Suriye muhalefetine verdiği destek ve Suriye hükümetinin protestoları şiddetle bastırmasına karşılık Esad'ın istifasını talep etmesi iki ülke arasında ciddi bir çatlağa yol açtı. Bu durum Ankara'nın 26 Mart 2012'de Şam'daki büyükelçiliğini Esad'ı onaylamadığını göstermek için kapattığını açıklamasında açıkça görülmüştür. Ancak Halep'teki konsolosluk açık kaldı. 22 Haziran 2012'de Suriye Silahlı Kuvvetleri, Suriye karasuları üzerinde bir Türk savaş uçağını düşürdü. Türkiye, Esad karşıtı grupları destekleyen, milyonlarca Suriyeli mülteciye ev sahipliği yapan ve topraklarının isyancı gruplar tarafından kullanılmasına izin veren kilit bir oyuncu haline gelerek gerilimi daha da derinleştirdi. Türkiye'nin hem terör örgütü olarak gördüğü Kürt gruplarla mücadele etmek hem de mülteci akınını azaltmak amacıyla Suriye'nin kuzeyindeki askeri operasyonlara giderek daha fazla dahil olmasıyla çatışma tırmandı. Rusya ve İran'ın Suriye hükümetinin yanında yer alması da Türkiye'nin pozisyonunu karmaşıklaştırarak Suriye-Türkiye ilişkilerindeki gerginliğe katkıda bulundu.

Ancak 2020'lerin başında bölgesel dinamikler değişmeye başladı. Ekonomik zorluklar ve karmaşık bir jeopolitik ortamla karşı karşıya olan Türkiye, Suriye de dahil olmak üzere komşu ülkelerle ilişkilerini normalleştirmeye istekli olduğunun sinyallerini verdi. İlişkilerin yeniden inşasında sınır boyunca güvenlik endişelerinin giderilmesi, mülteci akınlarının yönetilmesi ve ekonomik baskılar gibi pragmatik mülahazalar etkili oldu. Rusya ve diğer bölgesel aktörlerin aracılık ettiği görüşmeler ve Orta Doğu'daki daha geniş bir yakınlaşma eğilimi, ilişkilerin iyileştirilmesine yönelik adımların artmasına yol açtı. 2022 yılına gelindiğinde, tam normalleşme henüz sağlanmamış olsa da, Ankara ve Şam arasında düşmanlıkların azaltılması ve iletişim kanallarının açılması için gözle görülür çabalar vardı.

## Konular

### Mülteciler
Türkiye'nin Beşşar Esad hükûmeti ile yakınlaşmasının en önemli katalizörlerinden biri 13 yıldır devam eden mülteci krizidir. Son dönemde Türk siyasi partileri ve güçleri Suriyeli mültecileri geri gönderme isteklerini dile getirdiler. Türk vatandaşları ile Türkiye'de yaşayan Suriyeliler arasında yaşanan çatışmalar ve şiddet olayları, Suriyeli muhalifler ile Türk yetkililer arasında gerginliğe yol açmıştır. Milyonlarca mültecinin varlığı, zorluklarla karşı karşıya olan Türk ekonomisi üzerinde de yük oluşturmaktadır. Mültecilerin büyük şehirlere güvenli bir şekilde geri dönmesi, Türkiye'nin ilişkilerin yeniden başlatılması için öne sürdüğü şartlardan biridir.

### Ayrılıkçılık
Her iki tarafın da Suriye'nin kuzeydoğusunda 2016 yılında kurulan özerk yönetimin ayrılıkçı arzularından endişe duyduğu biliniyor. SDG, Ankara'nın şiddetle karşı çıktığı bir öneri olan bu bölgede seçimler düzenlemeyi amaçlıyor.

### Suriye uzlaşması
Türkiye, Suriye ihtilafına, resmi muhalefet ile Şam hükûmeti arasında kapsamlı bir ulusal birlik hükûmetine yol açacak müzakerelere dayalı bir çözüm bulunması çağrısında bulunmaktadır.

## Zaman çizelgesi

* **11 Ağustos 2022** - Türkiye Dışişleri Bakanı Mevlüt Çavuşoğlu, Suriyeli mevkidaşı Faysal Mikdad ile Ekim 2021'deki Bağlantısızlar Hareketi toplantısı sırasında kısa bir görüşme yaptığını açıkladı. Suriyeli muhalif bölgelerde protestolar meydana geldi.
* **23 Ağustos 2022** - Türk Dışişleri Bakanı, ülkesinin Suriye ile diyalog için hiçbir önkoşulu olmadığını açıkladı.
* **Eylül 2022**, Türk istihbarat şefi Hakan Fidan'ın Şam'ı ziyaret ettiği bildirildi.
* **16 Eylül 2022** - *[[Hürriyet (gazete)|Hürriyet]]* gazetesi Erdoğan'ın Özbekistan'daki Şanghay İşbirliği Örgütü Zirvesi'nde Esad'la görüşmek istediğini yazdı.
* **17 Mart 2023** - Rusya ziyareti sırasında verdiği bir röportajda Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan'ı Müslüman Kardeşler üyesi olarak nitelendiren Esad, Suriye-Türkiye ilişkilerinin fırsatçı Müslüman Kardeşler gündeminin yüce çıkarlarıyla karşılaştırıldığında sıfır değerinde olduğunu belirtti. Aynı zamanda, Suriye'nin çıkarlarına hizmet etmesi, savaşı sona erdirmesi ve akan kanı durdurması halinde Erdoğan ya da başka biriyle görüşmeye hazır olduğunu açıkladı.
* **3 Nisan 2023** - İran'ın yanı sıra üç ülkenin dışişleri bakan yardımcıları Moskova'da bir araya geldiler.
* **25 Nisan 2023** - Dört ülkenin savunma bakanları Suriye'de güvenliğin güçlendirilmesi ve Ankara ile Şam arasında normalleşme konularını görüşmek üzere Moskova'da bir araya geldiler.
* **7 Mayıs 2023** - Suriye'nin Arap Birliği üyeliğinin askıya alınması kararı kaldırıldı.
* **28 Mayıs 2023** - Cumhurbaşkanı Erdoğan beş yıllık yeni bir dönem kazandı. Normalleşme yoluna devam etme olasılığı konusunda şüpheler var.
* **17 Temmuz 2023** - Cumhurbaşkanı Erdoğan, Başkan Esad ile görüşmeye hazır olduğunu ancak diyalog için çekilmenin şart koşulmasının “kabul edilemez” olduğunu söyledi. "Meselenin onların bize yaklaşımı" olduğunu da sözlerine ekledi. "Türkiye'nin Kuzey Suriye'yi terk etmesini istiyorlar. Bu olamaz çünkü biz terörizmle mücadele ediyoruz." dedi.
* **19 Temmuz 2023** - SDG liderleri normalleşmeye karşı uyarıda bulundu.
* **9 Ağustos 2023** - Esad verdiği bir röportajda şunları söyledi: "Bizim amacımız Türkiye'nin Suriye topraklarından çekilmesi ama Erdoğan Türkiye'nin varlığını meşrulaştırmak istiyor. Bu nedenle Erdoğan'ın şartlarında bir görüşme gerçekleşemez."
* **5 Eylül 2023** - Erdoğan, Suriye'yi eleştirerek normalleşme yolunda olumlu adımlar atmadığını söyledi
* **28 Mayıs 2024** - Erdoğan'ın müttefiki Milliyetçi Hareket Partisi lideri Devlet Bahçeli, Suriye hükûmeti ile askeri işbirliği çağrısında bulundu.
* **17 Haziran 2024** - *[[Aydınlık (gazete)|Aydınlık]]* gazetesi, bir süredir askıya alınan müzakerelerin yeniden başlaması için Türk Silahlı Kuvvetlerinden bir askeri heyet ile Suriye askeri heyeti arasında Lazkiye'deki Hmeymim Üssü'nde bir toplantı yapıldığını bildirdi. Bir sonraki toplantının Irak'ın başkenti Bağdat'ta yapılacağı da bildirildi.
* **26 Haziran 2024** - Esad, Rus elçi Lavrentiev ile yaptığı görüşmede ülkesinin Türkiye ile ilişkilerle ilgili tüm girişimlere açık olduğunu belirtti.
* Eylül 2024 başında Rusya Dışişleri Bakanı Sergey Lavrov, Türkiye'nin güçlerini Suriye'den çekmeye hazır olduğunu belirtti.
* **10 Eylül 2024** - Kahire'de düzenlenen bir Arap Birliği toplantısı sırasında, Suriye Dışişleri Bakanı Faysal Mikdad ve beraberindeki heyet, davetli Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan'ın konuşmasını yaptığı sırada toplantıyı terk etti. Bu durum Şam'ın Ankara'nın katılımını reddetmesine bağlandı.
* **3 Kasım 2024** - Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, Beşşar Esad hükümetinin Türkiye ile ilişkileri normalleştirmeye veya çatışmayı sona erdirmek için muhalefetle bir anlaşmaya varmaya hazır olmadığını açıkladı.
* **13 Kasım 2024** -  Türkiye Cumhurbaşkanı Erdoğan, Türkiye-Suriye ilişkilerini doğru yola sokmak için Esad ile görüşmekten umutlu olduğunu ifade etti. Erdoğan, "Ülkelerimiz arasındaki terör yapılarını ortadan kaldırmalıyız. Suriye'nin toprak bütünlüğünü tehdit eden biz değiliz. Tehdit oluşturan, başta PKK ve onun Suriye kolu PYD olmak üzere terör örgütleridir. Tehdit yurt dışındaki Suriyelilerden bile gelmiyor." dedi.
* **27 Kasım 2024** - Silahlı muhalifler Suriye'nin kuzeybatısındaki şehir ve kasabalara saldırılar düzenleyerek önemli bölgeleri ele geçirdiler.
* **2 Aralık 2024** - Türkiye Dışişleri Bakanı Hakan Fidan, muhaliflerle diyalog kurulamamasını Beşşar Esad'a bağladı ve son saldırının dış müdahalenin sonucu olmadığını belirtti.
* **7 Aralık 2024** - CNN, ABD'li yetkililerin Türkiye'nin HTŞ'nin operasyonunu başlatması için yeşil ışık yaktığına inandığını bildirdi.

## Tepkiler

* : 13 Ocak 2023 tarihinde İran Dışişleri Bakanı Hüseyin Emir Abdullahian, Suriye ve Türkiye arasında gelişen ilişkileri memnuniyetle karşıladı.
* : Irak, Nisan 2024'ten bu yana Ankara ve Şam arasındaki yakınlaşmanın arabuluculuğuna büyük ölçüde katılmıştır.

## Ayrıca bakınız

* Adana Mutabakatı
* Kuzey Suriye'de Türkiye

## Kaynakça