Etkili özgecilik

**Etkili özgecilik** (veya **etkili diğerkâmlık**), başkalarına mümkün olduğunca nasıl fayda sağlanabileceğini anlamak için akıl yürütmeyi ve kanıtları kullanmayı amaçlayan bir 21. yüzyıl felsefi ve sosyal hareketidir. Etkili özgecilik hedeflerinin peşinde koşan ve bazen etkin özgeciler  olarak da adlandırılan bu insanlar, mesleklerini bu elde etmeyi bekledikleri fayda miktarına göre seçebilir veya toplumsal olumlu etkiyi en üst düzeye çıkarma hedefine göre yardım kuruluşlarına bağışta bulunabilirler. Bu kişiler, en fazla hayat kurtaracağı veya acıyı en fazla dindireceği tahmin edilen bilimsel projelerin, girişimci teşebbüslerin ve politika inisiyatiflerinin önceliklendirilmesi üzerinde çalışabilmektedirler.

Etkili özgeciler, hak sahiplerini seçerken tarafsızlığı ve menfaatlerin küresel olarak eşit şekilde dikkate alınmasını öne çıkarmayı amaçlar. Etkili özgeciliğin öncelikleri arasında küresel sağlık hizmetleri ve kalkınma, sosyal eşitsizlik, hayvan refahı ve uzun vadede insanlığın hayatta kalmasına yönelik riskler yer almaktadır.

Hareket 2000'li yıllarda gelişti ve etkili özgecilik adı 2011 yılında ortaya atıldı. Harekette etkili olan filozoflar arasında Peter Singer, Toby Ord ve William MacAskill yer almaktadır. Başlangıçta dağınık bir oluşum tarafından savunulan bir dizi teknik olarak başlayan yaklaşım, daha sonra bir kimliğe dönüştü. Etkili özgecilik topluluğunda aktif olan yaklaşık 7.000 kişi bulunmaktadır. Etkili özgecilik, Amerika Birleşik Devletleri ve Britanya'daki elit okullarda güçlü bağlantıları sayesinde, Silikon Vadisi ve teknoloji endüstrisinde sıkı bir alt kültür oluşturdu.

Hareket, kurucusu Sam Bankman-Fried'ın 2022'nin sonlarından önce etkili fedakârlık girişimlerinin önemli bir finansörü olduğu için hareket, kripto para borsası FTX'in iflasıyla birlikte kamuoyunun dikkatini çekti ve eleştirilere maruz kaldı. Sam Bankman-Fried Körfez Bölgesi'nde kadınlara karşı toksik ve cinsel istismar olarak tanımlanan bir kültürü barındırdığı için eleştirildi ve bu da topluluk içinde cinsel suiistimali daha iyi önleyebilecek veya bununla mücadele edebilecek bir ortamın nasıl yaratılabileceği konusunda konuşmalara yol açtı.

## Tarih

2000'li yılların sonlarından başlayarak, fedakar, rasyonalist ve fütürist kaygılar etrafında toplanan çeşitli topluluklar birlikte hareket etmeye başladılar.

* Kanıta dayalı yardım topluluğu GiveWell etrafında yoğunlaştı, başlangıçta GiveWell Labs'tan çıkan ancak daha sonra bağımsız hale gelen Open Philanthropy de dahil.
* Etkili bağış için söz verme ve kariyer seçimiyle ilgili topluluk, Yapabildiğimizi Vermek ve 80.000 Saat kuruluşları etrafında yoğunlaştı. 
* Yapay zekanın güvenliğini incelemek için Singularity Enstitüsü (şimdi MIRI), varoluşsal risk gibi konuları inceleyen İnsanlığın Geleceği Enstitüsü ve rasyonalizme odaklanan *LessWrong* tartışma forumu.

2011 yılında Britanya merkezli *Giving What We Can* ve *80,000 Hours* kuruluşları bir çatı kuruluş olarak birleşmeye karar verdi ve yeni isimleri için bir oylama düzenledi; " Etkili Özgecilik Merkezi" ismi seçilerek bu çatı kuruluş adını aldı. Etkin Özgecilik Küresel Konferansı 2013 yılından bu yana düzenlenmektedir. Hareket oluşurken, belirli bir topluluğun parçası olmayan, ancak Avustralyalı ahlak filozofu Peter Singer'ın uygulamalı etik üzerine çalışmalarını, özellikle de *"Famine, Affluence, and Morality"* (1972), *Animal Liberation* (1975) ve *The Life You Can Save* (2009) kitaplarını takip eden kişileri hareketin içine çekmiştir. Singer bu terimi 2013 yılında "Etkili Fedakarlığın Nedeni ve Nasılı" başlıklı bir TED konuşmasında kullanmıştır.

Kripto para borsası FTX'in kurucusu Sam Bankman-Fried, 2012'de MIT'de lisans öğrencisiyken filozof William MacAskill ile birlikte yediği öğle yemeğinde MacAskill onu gönüllü olarak bir şeyler yapması yerine zamanıyla para kazanıp bağışlamaya teşvik etti. Bankman-Fried yatırımcılık alanında kariyerine devam etti ve 2019 yılı civarında etkili özgecilik hareketiyle daha fazla ilişki kurarak hedefinin "yapabildiği kadar çok bağış yapmak" olduğunu açıkladı. Bankman-Fried, MacAskill'in danışmanlarından biri olduğu FTX Gelecek Fonu'nu kurdu ve MacAskill'in yönetim kurulunda yer aldığı Etkili Özgecilik Merkezi'ne 13,9 milyon dolar hibe etti.

### Önemli yayınlar ve medya
Etkili özgecilikle ilgili olarak bu hareketi açıklayan, eleştiren ve daha fazla dikkat çekmesini sağlayan birçok kitap ve makale yayınlanmıştır. Filozof Peter Singer, 2015 yılında *"Yapabileceğiniz En Büyük İyilik: Etkili Fedakarlık Etik Yaşama Dair Fikirleri Nasıl Değiştiriyor?"* kitabını yayınladı. Aynı yıl İskoç filozof ve etikçi William MacAskill*, "İyiliği Daha İyi Hale Getirmek: Etkili Fedakarlık Fark Yaratmanıza Nasıl Yardımcı Olabilir?"* yayınını kaleme aldı.

2018'de Amerikan haber sitesi *Vox*, gazeteci Dylan Matthews liderliğindeki ve "iyilik yapmanın en iyi yollarını bulmak" konulu makaleler ve podcast'ler yayınlayan *Future Perfect'i* başlattı.

2019'da Oxford University Press, editörlüğünü Hilary Greaves ve Theron Pummer'ın yaptığı *Etkili Özgecilik: Felsefi Sorunlar* kitabını yayınladı.

Daha yakın tarihli kitaplar gelecek nesillere yönelik endişeleri ön plana çıkarmaktadır. Avustralyalı ahlak filozofu Toby Ord 2020'de *Uçurum: Varoluşsal Risk ve İnsanlığın Geleceği*  eserini yayınlarken, MacAskill de 2022'de *Geleceğe Ne Borçluyuz* adlı eseri yayınladı 

2023 yılında Oxford University Press, Carol J. Adams, Alice Crary ve Lori Gruen tarafından düzenlenen *Verdiği Zarar: Etkin Özgecilik Üzerine Eleştirel Denemeler* adlı kitabı yayınladı.

### Tartışmalar
FTX'in 2022'nin sonlarında iflasının ardından hareket, kamuoyunda şüphe ile karşılanmaya başladı.

Bankman-Fried'in etkili özgecilikle ilişkisi bir halkla ilişkiler stratejisi olarak sorgulandı, hareketin onu kucaklaması ise hareketin saygınlığına zarar verdi. Bazı gazeteciler, etkili özgecilik hareketinin FTX'in iflasında "suç ortağı" olup olmadığını sordu; çünkü liderler Bankman-Fried'in davranışları ya da Alameda ticaret şirketindeki şüpheli etik kurallar hakkındaki özel uyarıları görmezden gelmeye müsaitti.

Ancak aralarında William MacAskill ve Robert Wiblin'in de bulunduğu etkili özgecilik hareketinin birçok lideri FTX'in faaliyetlerini kınamıştır. MacAskill, iyi sonuçlar doğurmanın hak ihlallerini veya dürüstlükten ödün vermeyi haklı çıkarmayacağını belirtti.

Eleştiriler sadece Bankman-Fried'in rolü ve William MacAskill ile olan yakın ilişkisiyle ilgili olarak değil, aynı zamanda dışlanma ve cinsel taciz konularıyla ilgili olarak da ortaya çıkmıştır. 2023 tarihli bir Bloomberg makalesinde, etkili özgecilik topluluğunun bazı üyelerinin bu felsefeyi yağmacı davranış kültürünün maskesi olmakla eleştirmesi yer alıyordu. *[[Time]]* dergisinin 2023 tarihli bir makalesinde yedi kadın, etkili fedakarlık hareketindeki suiistimalleri ve tartışmaları ortaya çıkardıı. Hareket içinde bulunan Körfez Bölgesi'ndeki erkekler, bu güçlerini genç kadınlarla çok-aşklı cinsel ilişkiler yaşamak için kullanmakla suçlandı. Suçlayanlar, çoğunluğu oluşturan erkek nüfusun ve çok eşli alt kültürün bir araya gelerek cinsel suiistimalin hoş görülebileceği, mazur görülebileceği veya rasyonalize edilebileceği bir ortam yarattığını ileri sürdüler. Suçlamalara yanıt olarak Etkili Özgecilik Merkezi, sözde faillerden bazılarının zaten men edildiğini ve kuruluşun yeni haberdar olduğu kişileri ele alacağını açıkladı. Kuruluş ayrıca, cinsel suiistimal sorunlarının ne ölçüde etkin fedakarlık topluluğuna özgü olduğunu veya kadınların sömürülmesine ilişkin daha geniş toplumsal sorunları nasıl yansıttığını ayırt etmenin zor olduğunu belirterek kendini savunmuştur. Bu durumdan etkilenen toplum üyeleri, cinsel suiistimali önleme ve bununla mücadele etme konusunda daha yeterli bir ortam yaratmanın yollarını tartışmaya başladı.

## Felsefe
Etkili özgeciler, başkalarına fayda sağlamanın en etkili yolları konusunda birçok felsefi soruya odaklanırlar. Bu tür felsefi sorular, akıl yürütmenin başlangıç noktasını "ne yapmalı "dan "neden" ve "nasıl "a kaydırmaktadır. Cevaplar üzerinde çok az fikir birliği vardır ve tüm kaynaklarıyla yapabilecekleri en fazla iyiliği yapmaları gerektiğine inanan etkili özgeciler ile yalnızca belirli bir bütçe dahilinde yapabilecekleri en fazla iyiliği yapmaya çalışanlar arasında bazı farklar vardır.

MacAskill'e göre, belirli bir bütçe dahilinde yapılabilecek en fazla iyiliği yapmak olarak etkin özgecilik görüşü, ahlak ve meta-etik üzerine çok çeşitli görüşlerin yanı sıra Hıristiyanlık gibi özgecilik üzerine geleneksel dini öğretilerle de uyumlu olabilmektedir. Etkili özgecilik, din ile de çatışma halinde olabilir; zira din, kaynakların en fazla faydayı sağlayacak amaçlar yerine ibadet ve tebliğ için harcanmasına ağırlık verir.

Ayrıca Nick Bostrom, Toby Ord, Hilary Greaves, and Derek Parfit de Peter Singer ve William MacAskill gibi etkili özgecilik görüşünü savunmaktadır. Ekonomist Yew-Kwang Ng benzer bir çalışmayı refah ekonomisi ve ahlak felsefesini kullanarak yapmıştır.

Etkili Özgecilik Merkezi, etkili özgeciliği birleştiren şu dört ilkeyi saymaktadır: önceliklendirme, tarafsız özgecilik, açık hakikat arayışı ve işbirlikçi ruh. İnsanların tarafsız bir akıl yürütme ile özgeci davranma becerilerini desteklemek için etkili özgecilik hareketi, işbirlikçi ruh, dürüstlük, şeffaflık ve kamuya açık bir şekilde gelirin veya diğer kaynakların belirli bir yüzdesini bağışlama sözü verme gibi değerleri ve eylemleri teşvik etmektedir.

### Tarafsızlık
Etkili özgecilik, herkesin refahının eşit derecede önemli olduğunu düşünerek tarafsız düşünmeyi öne çıkarmayı amaçlamaktadır. Peter Singer, 1972 tarihli " Kıtlık, Refah ve Ahlak " adlı makalesinde bu durumu şu şekilde belirtti:Yardım edebileceğim kişinin benden on metre ötedeki bir komşunun çocuğu ya da on bin mil ötede adını asla bilemeyeceğim bir Bengalli olması arasında ahlaki açıdan hiçbir fark yoktur. Ahlaki bakış açısı, kendi toplumumuzun çıkarlarının ötesine bakmamızı gerektirmektedir. Tarafsızlık, en fazla iyiliği yapma arayışıyla birleştiğinde, daha kötü durumda olanlara fayda sağlamaya öncelik verilmesine yol açar, zira daha kötü durumda olan herkes, diğer her şey eşit olduğunda, kendi durumunda yapılacak bir iyileştirmeden daha fazla fayda sağlayacaktır.

#### Ahlaki değerlendirmenin kapsamı
Ahlaki tarafsızlıkla ilgili bir konu da hangi varlıkların ahlaki değerlendirmeyi hak ettiği sorusudur. Bazı etkili özgeciler, insanların yanı sıra insan olmayan hayvanların da refahını göz önünde bulundurur ve hayvan refahı için fabrikasyon çiftçiliğe son verilmesi gibi konuları savunmaktadır. Uzun vadeciliği benimseyenler gelecek nesilleri de olası menfaat sahipleri olarak kabul etmekte ve örneğin varoluşsal riskleri azaltarak uzun vadeli geleceğin ahlaki önemini artırmaya çalışmaktadır.

#### Tarafsızlığın eleştirisi
Singer'ın makalesinde yer alan boğulan çocuk analojisi felsefi tartışmalara yol açmıştır. Singer'ın boğulan çocuk benzetmesinin bir versiyonuna yanıt olarak, 2006 yılında filozof Kwame Anthony Appiah, boğulmakta olan bir çocukla karşı karşıya kalan pahalı takım elbiseli bir adamın en etkili eyleminin çocuğu kurtarıp takım elbisesini mahvetmek değil, takım elbiseyi satıp gelirini hayır kurumlarına bağışlamak olup olmayacağını sordu. Appiah "boğulan çocuğu kurtarması ve takım elbisemi mahvetmesi gerektiğine" inanmaktaydı. 2015 yılındaki bir tartışmada, yanan bir binadan bir çocuğu kurtarmak ya da satıp gelirini hayır kurumlarına bağışlamak üzere bir Picasso tablosunu kurtarmak gibi benzer bir senaryo sunulduğunda MacAskill, etkili özgecinin Picasso tablosunu kurtarıp satması gerektiğini söyledi. Psikolog Alan Jern, MacAskill'in seçimini "birçok insan için anormal, hatta tatsız" olarak nitelendirmiş olsa da Jern, etkili özgeciliğin "sorulmaya değer" sorular ortaya çıkardığı sonucuna varmıştır. MacAskill daha sonra, etkili özgecilerin "kısıtlamaları ihlal etmeden" en fazla iyiyi yapmaya çalıştıkları "etkili özgeciliğin nitelikli bir tanımını" kabul etti; bu nedenle etkili özgecilik, faydacılık benzeri maksimizasyonu hedeflese de, faydacılıktan birkaç yönden farklıdır; özellikle de etkili özgecilik, insanların araçlardan bağımsız olarak her zaman iyiyi maksimize etmeleri gerektiğini ileri sürmemektedir.

William Schambra, karşılıklılık ve yüz yüze etkileşimlerden doğan yardımseverliğin, tarafsız, tarafsız fedakarlığa dayalı hayırseverlikten daha güçlü ve daha yaygın olduğunu savunarak etkili fedakarlığın tarafsızlık mantığını eleştirmiştir. Bu tür toplum temelli hayırsever bağışların sivil toplumun ve dolayısıyla demokrasinin temelini oluşturduğunu yazdı. Larissa MacFarquhar, insanların farklı ahlaki duygulara sahip olduğunu söyledi ve bazı etkili özgecilerin duygusuz ve tarafsız olmadığını, uzaktaki yabancılara olduğu kadar yakınlarındaki insanlara da empati duyduklarını öne sürdü. *The New York Times'tan* Ross Douthat, hareketin "uzaktaki halkları hedef alan 'teleskopik hayırseverliğini'" eleştirmiş ve "San Francisco'daki bir gökdelende oturup, şehir altlarında çürürken dünyanın öbür ucundaki acıları nasıl dindireceklerini hesaplayan etkili diğerkâmlar" olarak betimlemiş, ancak aynı zamanda hareketi "bugün gelişmiş dünyaya musallat olan solipsizm ve insan karşıtı karamsarlığa yararlı reddiyeler" sunduğu için övmüştür.

### Sebep önceliklendirme
Etkili özgeciliğin önemli bir bileşeni "sebebin önceliklendirilmesidir". Sebep önceliklendirmesi, kaynakların, yararlanan kişinin kimliğine ve yardım edilme şekline bakılmaksızın, en fazla yararı sağlayacak olan sebeplere göre paylaştırılması gerektiği fikri olan sebep tarafsızlığı ilkesine dayanmaktadır. Buna karşılık, birçok kâr amacı gütmeyen kuruluş, eğitim veya iklim değişikliği gibi tek bir amaca ilişkin olarak etkinliği ve kanıtı vurgulamaktadır.

Etkili özgeciliktabanlı kuruluşların neden alanlarına öncelik vermek için kullanabileceği araçlardan biri  çerçevesidir. Önem, bir sorunun çözülmesi halinde yaratılacak değer miktarıdır; izlenebilirlik, bir soruna ek kaynak ayrılması halinde çözülebilecek kısmın oranıdır ve ihmal edilebilirlik, halihazırda bir amaca adanmış kaynakların miktarıdır.

Sebep önceliklendirmesi için gereken bilgiler, veri analizini, olası sonuçların diğer koşullar altında olabileceklerle karşılaştırılmasını (karşı-olgusal muhakeme) ve belirsizliğin tanımlanmasını içerebilmektedir. Bu görevlerin zorluğu, sebeplerin göreceli olarak önceliklendirilmesi konusunda araştırma yapmakta uzmanlaşmış kuruluşların ortaya çıkmasını sağlamıştır.

#### Sebep önceliklendirmesinin eleştirisi
Bu " sebepleri ve yararlananları birbirine karşı değerlendirme" uygulaması, Charity Navigator'dan Ken Berger ve Robert Penna tarafından "kelimenin en kötü anlamıyla ahlakçı" ve "elitist" olmakla eleştirilmiştir. William MacAskill, Berger ve Penna'ya yanıt vererek, bir yararlanıcının menfaatlerini diğeriyle karşılaştırmanın gerekçesini savunmuş ve bu tür bir kıyaslamanın zor, bazen imkansız ancak çoğu zaman gerekli olduğu sonucuna varmıştır. MacAskill, elitizmin en tehlikeli biçiminin hayır kurumları yerine sanat galerilerine (ve benzeri kurumlara) bağış yapmak olduğunu savunmuştur. Ian David Moss, sebep önceliklendirme konusundaki eleştirilerin, "alana yönelik etkili özgecilik" olarak isimlendirdiği ve "etkili özgecilik ilkelerinin belirli bir amaç veya coğrafya gibi bir hayırseverlik odağı alanında takip edilmesini" teşvik edecek ve bazı bağışçılar için yerel ve küresel perspektifler arasındaki çatışmayı çözebilecek bir yaklaşımla çözülebileceğini öne sürmüştür.

### Maliyet etkinliği
Bazı hayır kurumlarının diğerlerinden çok daha etkili olduğu düşünülmektedir, çünkü hayır kurumları aynı hedefe ulaşmak için farklı miktarlarda para harcayabilir ve bazı hayır kurumları hedefe hiç ulaşamayabilir. Etkili özgeciler, beklenti açısından oldukça uygun maliyetli olan müdahaleleri belirlemeye çalışırlar. Birçok müdahalenin faydaları belirsizdir ve bir müdahalenin beklenen değeri, başarı şansı daha düşük olsa bile, faydaları daha büyükse diğerinden daha yüksek olabilir. Etkili özgecilerin sağlık müdahaleleri arasında seçim yapmak için kullandıkları bir ölçüt, her bir dolar başına eklenen tahmini kaliteye göre ayarlanmış yaşam yılı (QALY) değeridir.

Bazı etkili özgeci kuruluşlar, sağlık araştırmalarında genellikle en yüksek kanıt düzeyi olarak kabul edildikleri için, birincil kanıt biçimi olarak rastgele denetimli çalışmaları tercih ederler. Diğerleri, bu kadar katı bir kanıt düzeyi gerektirmenin, kanıtların oluşturulabileceği konulara odaklanmayı gereksiz yere kısıtladığını savunmuştur. Kelsey Piper, belirsizliğin etkili özgecilerin dünyayı en iyi anladıkları şekilde hareket etmekten kaçınmaları için iyi bir gerekçe olmadığını, çünkü çoğu girişimin etkililiğine ilişkin karmaşık kanıtlar olduğunu ileri sürmektedir.

Pascal-Emmanuel Gobry ve diğer uzmanlar, tıbbi araştırma veya hükûmet reformu gibi konularda "her seferinde bir adım" üzerinde çalışılması ve sonuçların kontrollü deneylerle ölçülmesinin zor olması nedeniyle "ölçüm problemi" konusunda uyarıda bulunmuşlardır. Gobry ayrıca bu tür girişimlerin etkili özgecilik hareketi tarafından hafife alındığını savunmaktadır. Etkili özgecilik veri merkezli bir yaklaşımı vurgularken, eleştirmenler sayısallaştırmaya elverişli olmayan ilkelerin (adalet, hakkaniyet, eşitlik) ikinci planda kaldığını söylemektedir.

### Karşı olgusal muhakeme
Karşı olgusal muhakeme, alternatif seçimlerin olası sonuçlarını göz önünde bulundurmayı gerektirir. Kariyer seçimi de dahil olmak üzere bir dizi bağlamda etkili özgeciler tarafından kullanılmaktadır. Birçok insan başkalarına yardım etmenin en iyi yolunun bir hayır kurumunda çalışmak veya sosyal hizmetler sunmak gibi doğrudan yöntemler olduğunu varsaymaktadır. Ancak, bu tür pozisyonlar için yüksek miktarda aday arzı olduğundan, bir adayın ne kadar iyi iş çıkardığını bir sonraki en iyi adayın ne kadar iyi iş çıkaracağıyla karşılaştırmak mantıklıdır. Bu mantığa göre, bir kariyerin sağladığı marjinal etkinin, brüt etkiden daha küçük olması muhtemeldir.

## Hareketin diğer öne çıkanları
İş adamı Elon Musk, MacAskill'in *Geleceğe Ne Borçluyuz* isimli kitabını "benim felsefeme çok yakın" olarak tarif etti.

Aktör Joseph Gordon-Levitt, etkili özgecilik fikrini daha geniş bir kitleye ulaştırmak istediğini açıkça belirtti.

OpenAI CEO'su Sam Altman, etkili özgeciliği " inanılmaz derecede hatalı bir akım" olarak nitelendirerek " ortaya çıkan davranışın çok garip" olduğunu söyledi. Kasım 2023'te Altman'ı kovan OpenAI yönetim kurulu üyeleri arasında yapay zeka riskine ilişkin etkili özgeci kaygılar mevcuttu.

## Ayrıca bakınız

* Hayır kurumu
* Etki yatırımı
* Noblesse Oblige
* Prososyal davranış
* Türcülük
* Acı riskleri
* The Giving Pledge
* Diğerkâmlık
* Etkili ivmecilik

## Kaynakça