Mingeçevir Kilise Kompleksi

**Mingeçevir Kilise Kompleksi**, 4.-7. yüzyıllara ait bir Albanya kilise kompleksidir.1946 yılında Mingeçevir Hidroelektrik Santrali'nin inşaatı sırasında keşfedilmiştir. Kilise, eski bir Zerdüşt tapınağının temelleri üzerine inşa edilmiştir.

Mingeçevir Kilise Kompleksi'nde yer alan tapınaklar, Kafkas Albanyası'ndaki tek nefli bazilikaların gelişim sürecinin canlı bir örneğidir.  Basit ve arkaik bir mimari yapıya sahip tapınakların, yapı malzemeleri ile yapım ve kompozisyon çözümlerine dayanılarak, inşa tarihlerinin 6. yüzyılı geçmediği belirtilmiştir.

## Kompleksin içinde yer alan binalar

### 1 Numaralı Tapınak

Kompleksin içinde yer alan en eski yapı, Mingeçevir'deki 1 Numaralı Tapınak'tır. Bu tapınak, 3 numaralı antik yerleşimin ilk-alt katmanında keşfedilmiştir. Plan açısından bu tapınak, 19,4 metre uzunluğunda ve 7,7 metre genişliğinde, dörtgen planlı bir yapıdır. Doğu duvarı hariç, yapının diğer duvarları kısmen korunmuştur. Bu tapınağın karakteristik bir özelliği, doğu tarafında bir sunağın bulunmamasıdır. Ayrıca arkeologlar, güney ve batı duvarlarının korunmuş kısımlarında 0,20–0,60 metre ölçülerinde herhangi bir kapı tespit edememiştir; bu durum, girişin doğu tarafında yer aldığını göstermektedir. Gülçehre Memmedova*,* "*Bundan, bu yapının batı tarafında bir sunağı bulunan çok tanrılı bir tapınak yapısı olduğu sonucuna varabiliriz*" diye belirtmektedir. Güney Kafkasya'da, sunağı batı duvarında yer alan çok tanrılı bazilikaların başka örneklerine de rastlanmıştır.

Yerleşimin 3. yüzyılda kurulmuş olmasını ve 4. yüzyılda Kafkas Albanyası'nda Hristiyanlığın devlet dini olarak kabul edilmesini dikkate alan R. M. Vahidov 1 numaralı tapınağı 4.-5. yüzyıllara tarihlendirmektedir. G. Memmedova*,* “*bu fikir çok ikna edici değil, çünkü tapınak yerleşimle aynı zamanda inşa edilmiş olabilir ve açıkça çok tanrılı unsurlar içerdiğinden, bu tapınak şüphesiz Hristiyanlığın devlet dini olarak kabul edilmesinden önce, muhtemelen 3. yüzyılın ikinci yarısında inşa edilmiştir*” diye belirtmektedir*.*

1 numaralı tapınağın kuzey ve güney duvarlarının iç kısmında 6 çıkıntı bulunmaktadır. Bu çıkıntılar, ibadet edenler için oturma yeri olarak hizmet etmiştir. Din adamları için oturma yerleri yalnızca bazı Ortodoks katedralleri ve patrik kiliseleri için tipikti. Bu tür oturma yerleri genellikle kilise zemininden bir ya da iki basamak yukarıda, koro yakınında ve secde yönünde inşa edilirdi. Mingeçevir Tapınağı'ndaki çıkıntılar ise tapınağın ortasına doğru yönlendirilmiştir. Bunun, secdegâhın (altar veya kutsal alan önünde eğilerek dua etme amaçlı yer) tapınağın doğu kısmında değil, orta kısmında yer almasından kaynaklandığı varsayılabilir. Arkeolog R. M. Vahidov'a göre ise secdegâh tapınağın batı kısmında bulunuyordu.

Secdegâh apsisi olmayan tapınaklarda, kapı genellikle doğu duvarında yer alırdı. Bu özellik, diğer benzer yapılarda, ayrıca Amaraslı Aziz Giorgi Kilisesi'nde (4. yüzyıl), Aziz Yelisey Manastırı'nın orijinal kompleksinin planında ve secdegâh apsisi olmayan bir dizi çan kulesinde de gözlemlenmektedir.

Mingeçevir Tapınağı'na benzer Hristiyan yapıları, Albanya'da kilise yapılarının planlanmasına ilişkin katı kanun ve düzenlemelerin henüz geliştirilmediği bir dönemde inşa edildi. Bu nedenle, kanunla belirlenen normlardan bazı sapmalar, Albanya'daki erken dönem kilise yapılarının karakteristik bir özelliğiydi.

Katolikosluğun kurulmasından sonra, kilise binalarının inşaları katı şartlara tabi tutulmaya başlandı. Mkhitar Goş'un "Kanunnamesi"nde şöyle belirtilmiştir: "*Bir kilisenin temeli, Ortodoksluk kurallarına göre yalnızca piskoposun ya da onun yetkili kıldığı koropiskopos veya peretut tarafından atılabilir. Piskoposun veya yetkilendirdiği kişinin izni olmadan temeli atmaya kalkışan kişi için, kilisenin yıkılması ve temelinin yeniden atılması emredilir; böylece kilise kuralları ihlal edilmeden korunmuş olur. Bu kural kesinlikle ihlal edilemez.*"

### 2 Numaralı Tapınak
Kompleksteki ikinci tapınak binası, bir Hristiyan kilisesinin tüm özelliklerini taşımaktadır. 12,40 × 5,40 metre ölçülerindeki dikdörtgen salon, tapınağın inşasından sonra eklenen yarım daire şeklindeki sunak apsisi ile tamamlanmaktadır. Salon içinde dört dairesel temel taşı keşfedilmiştir; arkeologlar, bu taşların tapınağın çatısını destekleyen dört sütuna ait olduğunu varsaymaktadır. [1] Hem sütunların hem de tapınağın çatısının ahşaptan yapılmış olması muhtemeldir. Bu durumda, tapınağın planı üç nefe ayrılmıştır. Bununla birlikte, bazilikalarda olduğu gibi, bu tapınakta da orta nefin yan neflerden daha yüksek mi inşa edildiği yoksa üç nefin de eşit büyüklükte mi olduğu bilinmemektedir. Tapınağın kuzeydoğu kısmında, ona bitişik küçük bir yapının kalıntıları da keşfedilmiştir; bu yapı, daha sonra Hristiyan tapınaklarının ayrılmaz bir unsuru haline gelen narteksin erken bir versiyonu olarak kabul edilebilir.

Tapınağın sunak kısmında, değerli bir tarihi eser olan bir kabartma taş keşfedildi. Bazı araştırmacılar taşın bir sütun başlığı olduğunu öne sürdü. G. Memmedova, "*Persepolis hazinesi ve Dedopolis Mindori tapınağının örneklerine dayanarak, ahşap bir sütun üzerine dikilen taş başlık örneğini görmemize rağmen, bu zengin bir şekilde dekore edilmiş taşın büyük boyutları (üstten 78 × 69 cm, alttan 67 × 92 cm) bunun bir sütun başlığı olduğu fikrini şüpheye düşürüyor. Taşın bir haç kaidesi olarak yorumlanması, tapınağın inşa tarihiyle (Arnavutça yazıta göre 4. yüzyıldan daha eski değil) ve kültürel karakteriyle daha tutarlıdır.*"

Bu tapınak, yapının yüksek mimari ve sanatsal ifade gücüne tanıklık eden iç mekanın dekoratif taş kalıntılarıyla da dikkat çekmektedir. Bu, genellikle sade ve neredeyse süslemelerden yoksun olan erken Hristiyanlık dönemi tapınakları için alışılmadık bir durumdur. Bu tapınağın taş kabartmaları, çok tanrılı tapınakların süslemelerine çok yakındır. K. Trever *,* "*Mingeçevir Kilise Kompleksi'ne bakıldığında, çok tanrılı tapınağın nerede bittiğini ve Hristiyan tapınağının nerede başladığını belirlemek çok zordur.*” diye belirtmektedir.

### 3 Numaralı Tapınak
Üçüncü tapınak, 1 numaralı tapınağın bulunduğu yere inşa edilmiştir. Bu tapınak, büyük bir ibadet salonundan (12,50 × 5,79 m) oluşan tek nefli bir bazilikadır. Tapınağın doğu duvarında yarım daire biçiminde bir apsis bulunmaktadır. Üçüncü tapınağın en dikkat çekici özelliği, alışılmadık derecede kalın duvarlarıdır; böylece duvarların kalınlığı 2,05 metreye ulaşmaktadır. Daha önce inşa edilmiş olan 2 numaralı tapınakta ise duvar kalınlığı 1,30 metreyi geçmemektedir. G. Memmedova, bu kadar kalın duvarların inşa edilmesinin nedeninin, tapınağı örten kemeri desteklemek için hesaplanmış olabileceğini öne sürmektedir.

### 4 Numaralı Tapınak

Dördüncü tapınak, 3 numaralı tapınağın kalıntıları üzerine inşa edilmiştir. Tapınak, farklı zamanlarda inşa edilmiş iki bölümden oluşmaktadır: üç küçük odadan oluşan daha eski güney bölümü ve bir kilise ile bir narteksten oluşan kuzey bölümü. Kilise, yıkılmış veya çökmüş olan üçüncü tapınağın planını tekrarlamaktadır. G. Memmedova, Mingeçevir Kilise Kompleksi'nde tapınakların birbirlerinin planlarını tekrarlamasının tesadüf olmadığını, bir düzenlilik olduğunu belirtmektedir. Bu durum, Kafkas Albanyası'nda yeni bir tapınak inşa edilirken eski tapınağın planının korunması geleneğini göstermektedir.

Beşinci yapı, tapınağa doğudan bitişiktir ve araştırmacılar tarafından açık bir galeri ya da avlu olarak yorumlanmaktadır. Avlulu erken Roma bazilikalarının aksine, daha kapalı galeriler Güney Kafkas mimarisinin karakteristik özelliğidir. Mingeçevir Kilise Kompleksi'nin bir parçası olan dördüncü tapınağın açık galerisi, bölgede bu tür avluların nadir bir örneğidir.

## Araştırmalar
Kompleks içinde yer alan ana tapınak binası kubbesizdi. Bu tür uzunlamasına, kubbesiz tapınaklar, Albanya'daki en eski kilise binalarını temsil etmektedir. Kronolojik olarak, bu tür yapıların inşası 4. yüzyılda başlamış ve 8. yüzyıla kadar devam etmiştir; bu dönem, aynı zamanda diğer, daha karmaşık yapıların inşa edildiği dönemle örtüşmektedir.

Günümüze yalnızca tapınağın kalıntıları ulaşmıştır ve bu kalıntılar arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılmıştır. Mevcut buluntular, yapının mimari düzeni ve yapısal özellikleri hakkında bilgi sağlamaktadır.

### Eserler
Mingeçevir'de, 6. yüzyıla tarihlenen tapınağın arkeolojik kazıları sırasında, sütun ve başlık kalıntıları, pencere nişleri, bordürler ve duvarların dekoratif unsurlarında taş işçiliğine ilişkin örnekler ortaya çıkarılmıştır. Sütunların başları, pencere çerçeveleri ve tapınağın diğer mimari detayları çoğunlukla at nalı kemer şeklinde oyulmuş olup, sütunların dairesel kaideleri, eski seramik ve metal ürünleri süsleyen nervürlü desenlerle kaplanmıştır. Tapınağın inşasında oyma sanatının geniş ölçüde uygulanmış olması ve duvarlarda çeşitli biçimlerde süslemelerin—buruklar, khonçalar ve resimler—bulunması, yapının tasarım açısından zenginliğine işaret etmektedir.

Mezar taşlarının dekoratif tasarımında taş üzerine uygulanmış sanatsal oyma tekniği kullanılmıştır. Bu döneme ait bulgular, söz konusu anıtlarda eski Albanya dekoratif motiflerinin tercih edildiğini göstermektedir; bunlar arasında üzüm salkımları, altıgen khonçalar, güneş ve haç sembolleri ile kıvrımlı ve dolambaçlı çizgiler yer almaktadır. . Mezar taşlarına oyulmuş av, ziyafet, süvarilerin buluşması gibi sahneler, ayrıntıları, betimleyici motifleri ve kompozisyon özellikleri bakımından, Bakü'deki Azerbaycan Tarih Müzesi'nde bulunan bronz mühürler ve yüzük çerçevelerindeki tasvirlerle tutarlılık göstermektedir. Bu resimler ayrıca St. Petersburg'daki Devlet Ermitaj Müzesi'nde bulunan Albanca yazılmış taş tablet üzerindeki kabartmaları da anımsatmaktadır.

Mingeçevir'deki antik Alban kutsal ateş tapınağı alanında yürütülen kazılar sırasında bulunan iki rölyefin kompozisyonu oldukça ayrıntılı ve ifade gücü yüksek olarak işlenmiştir. 5.-6. yüzyıllara tarihlenen bir kabartma, altında yazıt bulunan bir taş üzerine oyulmuştur. Kabartmada "*kutsal*" tüylere sahip iki pavonun yüz yüze duruşu tasvir edilmiştir. Pavolar "kutsal" bir ağaç deseniyle birbirlerinden ayrılmışlardır. Araştırmacılara göre, üst kısmında geniş bir açıklık bulunan bu taş üzerinde kurban sunumları tasvir edilmiştir. Diğer kabartma ise sol eliyle dizginleri tutan bir atlıyı göstermektedir. Atlı figürünün başı ve atın bacakları tahrip olmuş olsa da, eyer ve binicinin kıyafet detayları kabartmanın betimleyici niteliğini doğrulamaktadır.

Bilim insanlarına (K.V. Trever ve diğerleri) göre, Hristiyanlığı kabul eden Albanlar, bu dönemde sanat eserlerinde önceki inançlarını yansıtan imgeleri korumuşlardır; örneğin ‘kutsal’ ağaçlar, Hristiyan sembolizmine göre yaşamı, pagan inancında ise ölümü simgeleyen ‘kutsal’ çelenklerle süslenmiş tavus kuşları gibi motifler.


Dosya:Камень_албания.jpg|bağlantı=Fayl:Камень_албания.jpg|alt=İki nömrəli məbəddən aşkarlanmış sütun başlığı və ya qurbangah|İki numaralı tapınaktan çıkarılan sütun başlığı veya sunak.
Dosya:Alban_yazılı_şamdan_2.JPG|bağlantı=Fayl:Alban_yazılı_şamdan_2.JPG|alt=Alban yazılı şamdan|Albanca yazılı şamdan
Dosya:Caucasian_Albanian_zoomorph_ceramic_riton_from_Mingachevir,_Azerbaijan.JPG|bağlantı=Fayl:Caucasian_Albanian_zoomorph_ceramic_riton_from_Mingachevir,_Azerbaijan.JPG|alt=Zoomorf formalı riton|Zoomorfik riton
Dosya:Qoç_formalı_gil_qab,_Mingəçevir.JPG|bağlantı=Fayl:Qoç_formalı_gil_qab,_Mingəçevir.JPG|alt=Zoomorf formalı qab|Hayvan figürlü kase
Dosya:Gil_açalçıq_modeli,_Qafqaz_Albaniyası.JPG|bağlantı=Fayl:Gil_açalçıq_modeli,_Qafqaz_Albaniyası.JPG|alt=Kompleks ərazisindən aşkarlanmış gil alaçıq modeli|Kompleks alanda keşfedilmiş kilden yapılmış bir dikili taş modeli.


## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
* 
* 

## Ayrıca bakınız

* Alban Havari Kilisesi