Martino Martini

**Martino Martini** () (20 Eylül 1614 - 6 Haziran 1661), Trento'da doğup büyüdü. (Kutsal Roma İmparatorluğu Prensi Piskoposluğu), Cizvit misyoneri idi. Haritacı ve tarihçi olarak ağırlıklı olarak antik İmparatorluk Çini üzerinde çalıştı.

## İlk yıllar

Martini, Kutsal Roma İmparatorluğu'nun Trent Piskoposluğundaki Trento'da doğdu. Liseyi 1631'de Trento'da bitirdikten sonra İsa Cemiyeti'ne katıldı ve Roma'daki Roma Koleji'nde (1634–1637) klasik edebiyat ve felsefe çalışmalarına devam etti. Ancak asıl ilgi alanı, Athanasius Kircher'ın gözetiminde çalıştığı astronomi ve matematikti. Çin'de misyonerlik yapma isteği, sonunda Cizvitlerin Baş Generali olan Mutius Vitelleschi tarafından onaylandı. Teolojik çalışmalarını rahip olarak atandığı Portekiz'de (1637-1639) sürdürdü (Lizbon,1639).

## Çin İmparatorluğunda
1640'ta Çin'e doğru yola çıktı ve 1642'de Portekiz Makao'suna geldi ve burada bir süre Çince okudu. 1643'te sınırı geçti ve Hangzhou, Zhejiang Eyaletine yerleşti. Buradan özellikle İmparatorluk döneminin coğrafyası hakkında bilimsel bilgiler toplamak için çok seyahat etti. Çeşitli eyaletlerin yanı sıra Pekin ve Çin Seddi'ni de ziyaret etti. Misyoner, bilim adamı, yazar ve bir imtiyazlı kişi olarak yeteneklerini büyük ölçüde kullandı.

Martini'nin Çin'e gelişinden kısa bir süre sonra Ming'in başkenti Pekin, Li Zicheng'in isyancılarının (Nisan 1644) ve ardından Çing Hanedanının eline geçti ve son meşru Ming imparatoru Chongzhen kendini astı. Martini, Zhenjiang'da kendisini (Güney) Ming Longwu İmparatoru olarak ilan eden Tang Prensi Zhu Yujian'ın kısa ömürlü rejimiyle çalışmaya devam etti.

Çok geçmeden Çing birlikleri Zhejiang'a ulaştı. Martini'nin raporuna göre (De bello tartarico'nun bazı baskılarında yer alan), Cizvit, Çin'in yeni efendilerine olan bağlılığını kolay ama cesur bir şekilde değiştirmeyi başardı. Martini'nin Zhu Yujian için görevde bulunduğu güney Zhejiang'daki Wenzhou, Çing tarafından kuşatıldığında ve düşmek üzereyken, Cizvit kaldığı evi "Burada Büyük Batı'dan gelen ilahi bir Kanun doktoru yaşıyor" yazan yedi karakterin olduğu büyük kırmızı bir posterle süsledi. Posterin altına, İsa'nın resminin bulunduğu bir sunağı çevreleyen, Avrupa kitapları, astronomi aletleri vb. ile dolu masalar kurdu. Çing birlikleri geldiğinde, komutanları gösteriden yeterince etkilenmişti ve Martini'ye kibarca yaklaşıp sadakatini yeni Çing Hanedanlığı'na değiştirmek isteyip istemediğini sordu. Martini kabul etti ve kafasını Mançu usulüne göre kazıttı ve Çin elbisesi ve şapkasının yerini Çing tarzı olanlarla değiştirdi. Çing daha sonra onun Hangzhou kilisesine dönmesine izin verdi ve ona ve Hangzhou Hristiyan topluluğuna gerekli korumayı sağladı.

## Çin Ayinleri olayı
1651'de Martini, Çin Baş Misyonunun Delegesi olarak Çin'den Roma'ya gitmek üzere ayrıldı. Uzun, maceralı yolculuğun avantajından yararlandı (önce Filipinler'e, oradan da Hollandalı bir korsanla 31 Ağustos 1653'te ulaştığı Norveç'in Bergen kentine ve ardından Amsterdam'a gitti). Dahası, Roma'ya giderken Anvers, Viyana ve Münih'teki matbaacılarla buluştu ve hazırladığı tarihi ve kartografik verileri onlara sundu. Eserleri basıldı ve bu eserlerle meşhur oldu.

Leiden'den geçerken Martini, oradaki üniversitede Arapça ve Farsça uzmanı olan Jacobus Golius tarafından karşılandı. Golius Çince bilmiyordu ama Farsça kitaplarda "Cathay" hakkında okumuştu ve Cathay'ın yaşadıkları veya ziyaret ettikleri Çin ile aynı yer olduğuna inanan Matteo Ricci ve Bento de Góis gibi Cizvitlerin daha önceki raporlarının doğruluğunu doğrulamak istiyordu. Golius, İranlı gök bilimci Nasır el-Din el-Tusi 'nin 1272'de tamamladığı Zij-i İlhani'deki "Cathayan" takvimi tartışmalarına aşinaydı. Golius, (tabii ki Farsça bilmeyen) Martini ile tanıştığında İki bilim adamı, Nasıreddin'e göre "Kathayanlar"ın günü böldüğü 12 bölümün adlarının yanı sıra Nasıreddin'in bildirdiği yılın 24 bölümünün adlarının Martini'nin Çin'de öğrendiğiyle eşleştiğini buldu. Kısa süre sonra Martini tarafından Çin Atlası'nın "Ek" bölümünde yayınlanan hikaye, sonunda çoğu Avrupalı bilim adamını Çin ile Cathay'in aynı olduğuna ikna etmiş görünüyordu.

Martini Roma'ya giderken, daha sonra bir başka ünlü Cizvit misyoner kaşifi ve Yeni İspanya'nın dünyaca ünlü haritacısı olacak olan 10 yaşındaki kuzeni Eusebio Kino ile tanıştı.

1655 baharında Martini Roma'ya ulaştı. Yolculuğunun en zor kısmı Roma'daydı. Kendisi (Kilisenin Kutsal Makamı için) Çin'deki Cizvit misyonerlerinin kültürlü misyonerlik ve dini yaklaşımlarını savunmak için uzun ve ayrıntılı bir yazışma getirmişti: *Çin Ayinleri* (Atalara hürmet ve yeni Hristiyanlara izin verilen diğer uygulamalar). Beş ay boyunca tartışmalar ve çekişmeler devam etti ve bunun sonunda Propaganda Fide, Cizvitler lehine bir kararname çıkardı (23 Mart 1656). Mücadele kazanıldı ama tartışma azalmadı.

## Çin'e dönüş

1658 yılında çok zorlu bir yolculuğun ardından olumlu bir fermanla Çin'e geri döndü. Ülkedeki en güzel kiliselerden biri olarak kabul edilen (1659-1661) üç nefli bir kilise inşa ettiği Hangzhou bölgesinde yeniden pastoral ve misyonerlik faaliyetlerine katıldı. Kendisi koleradan (1661) öldüğünde kilise neredeyse hiç inşa edilmemişti. David E. Mungello, kabızlığını ağırlaştıran aşırı dozda ravent nedeniyle öldüğünü yazdı.

## Kaynakça