Tuluy İç Savaşı

**Tuluy İç Savaşı,** Kubilay Han ile küçük kardeşi Arık Böke arasında 1260'tan 1264'e kadar süren bir veraset savaşıdır. Möngke Han 1259'da ilan edilmiş bir halefi olmadan ölmüş ve bu durum Büyük Han unvanı için Tuluy ailesi üyeleri arasında bir iç savaşa dönüşen çekişmeye yol açmıştır. Tuluy İç Savaşı ve onu izleyen Berke-Hülâgû savaşı ve Kaydu-Kubilay savaşı gibi savaşlar, Büyük Han'ın Moğol İmparatorluğu üzerindeki otoritesini zayıflatmış ve imparatorluğu özerk hanlıklara bölmüştür.

## Arka plan
Tuluy ailesi, 1250 ve 1251 kurultaylarında Büyük Han adayı Möngke'yi başarıyla tahta çıkarmıştır. Büyük Han adayı Ögeday'ın adayı Şiremun ve kuzeni Nakhu, bu kayıptan dolayı öfkelenmişler ve Möngke'ye karşı başarısız bir suikast planlamışlardır. Möngke, kraliyet evindeki muhaliflerini ve Çağatay ve Ögeday ailelerinin üyelerini tasfiye ederek intikamını almıştır.

Möngke, 1252 yılında Kafkasya bölgesinin kontrolünü Altın Orda Devleti'ne devretmiştir. Möngke'nin onayıyla Berke, 1257 yılında yeğeni Ulaghuci'nin yerine Rusya'da Altın Orda Hanı olarak tahta çıkmıştır. İlhanlılar'dan Hülâgû, Kafkasya'nın kontrolünü Altın Orda'dan ele geçirmişler ve 1258'de Bağdat'ı yağmalaması, İslam'a geçen Berke'yi kızdırmıştır. Möngke Han 1259 yılında bir halef belirlemeden ölmüştür. Muhtemelen Möngke'nin 1258'de Karakurum'un (o zamanlar imparatorluğun başkenti) komutanı olarak atadığı Arık Böke'yi destekliyordu, ancak Arık Böke'nin taht iddiasını güvence altına almak için çok az şey yapmıştır.

## İç savaş

Kubilay Han, 1260 yılında güney Song'a karşı savaşırken Arık Böke'nin kendisine taht için meydan okuduğu haberini almıştır. Arık Böke, kendisini Büyük Han adayı olarak desteklemek için Moğol soylularının güçlü üyeleriyle ittifaklar kurmuştur. Möngke'nin yakın ailesinin çoğu, Ögeday, Çağatay ve Cuci üyeleri de dahil olmak üzere Arık Böke'yi desteklediler. Kubilay, Song'dan çekildi ve birliklerini Arık Böke ile savaşmak üzere harekete geçirdi. Çin'de Kubilay, Kaiping'de bir kurultay topladı ve burada Büyük Han seçildi. Bu, Moğol anavatanı veya Orta Asya dışında Büyük Han ilan eden ilk kurultay olmuştur. Arık Böke, Karakurum'da kendi kurulunu topladı ve bir ay sonra onu Büyük Han ilan edildi böylece taht için iki rakip iddiacı ortaya çıkmıştır. Hülagu, kurultaya katılmak üzere Moğolistan'a doğru yola çıkmış, ancak Memlüklerin 1260 yılının Eylül ayı başlarında Ayn Calut Muharebesi'nde Moğolları yenmesi onu Orta Doğu'ya geri dönmeye zorlamıştır. Berke, Memlüklerin Moğollara karşı kazandığı zaferden yararlanarak İlhanlıları istila etmiş ve Berke-Hülâgû savaşını başlatmıştır.

Arık Böke, Altın Orda Devleti'nden Berke Han ve Çağatay Hanlığı'ndan Algu ile ittifak kurmuştur. İlhanlı Hülagü, Kubilay Han'ın tek müttefikiydi. Berke, Kubilay ile yakın bağları olan Hülagu'ya kızgın olduğu için Arık Böke'yi destekliyordu. Ancak Hulagu ve Berke kendi savaşlarıyla meşgul oldular ve Tuluy İç Savaşı'na müdahale edemediler.

Kubilay Han, Çin'in verimli topraklarından gelen kaynaklara erişebiliyordu, Arık Böke ise yarı kurak bozkırlardaki Karakurum'a kaynak ithal etmek zorundaydı. Kubilay Han, Çin'den gelen bu kaynaklara bağımlıydı ve bu nedenle iç savaşı kazanmak için Çin halkının desteğine ihtiyacı vardı. Kubilay, Çinli danışmanlarının yardımıyla tebaasının gözüne girmeyi başardı. Kendisini Çinlileri, Korelileri ve Moğolları birleştirebilecek bilge bir imparator olarak tanıtırken Arık Böke'yi yıkıcı bir gaspçı olarak niteledi. Kubilay vergileri azaltma sözü verdi, hükûmet kurumlarını Çin hanedanlarınınkine benzetecek şekilde tasarladı ve dönemin "ılımlı yönetim" anlamına gelen *Zhongtong* adını benimsedi. Politikaları Kuzey Çin'de popülerdi ama Güney Song Hanedanlığı ile ilişkilerini etkilemedi. Song, Kubilay iç savaşla meşgulken istilaya girişti ve daha önce Moğollara kaybedilen toprakları geri aldı. Kubilay, Güney Song'la savaşa barışçıl bir çözüm bulma olasılığını görüşmek üzere Hao Jing adlı bir diplomat gönderdi. Ancak Song, Kubilay'ın tekliflerini reddeterek Hao'yu on yıl boyunca hapse attı.

Kubilay artık Karakurum'a giden dört olası ikmal hattından üçünü kontrol ediyordu. Kubilay'ın Ögeday müttefiki olan Kadan, eski Batı Xia topraklarını Arık Böke'den savunmuş ve Kansu'da konuşlanmış kuvvetlere komuta etmiştir. Kubilay'ın birlikleri Yan'ı (bugünkü Pekin) çevreleyen bölgeyi koruyordu. Arık Böke'ye hala açık olan tek tedarik hattı kuzeybatıdaki Yenisey Nehri vadisiydi. Kubilay'ın ordusu 1260 yılı sonlarında Karakurum'a doğru ilerlediğinde Arık Böke Karakurum'dan çekilerek Yenisey'in bir koluna sığınmıştır. Yaklaşan kış, Kubilay ve Arık Böke'yi ordularını toplayıp baharı beklemeye zorlamıştır.

Bu arada Kubilay daha fazla malzeme ve asker edindi. Yan'ı ve Kuzey Çin'in sınır savunmalarını güçlendirmiştir. Kadan, Arık Böke için hayati önem taşıyan Orta Asya ticaret yollarını güvence altına almak üzere gönderilen general Alandar'ı yenmiş ve idam etmiştir. Kubilay'ın Konfüçyusçu danışmanlarından biri olan Lian Xixian, Batı Çin'deki hanın askerlerine komuta ediyordu. Çin'in kuzeybatısında Arık Böke'nin müttefiki Liu Taiping'e karşı zafer kazanmış ve Arık Böke'nin ordusuna gönderilmesi planlanan yiyecek malzemelerini ele geçirmiştir. Lian ayrıca Arık Böke taraftarlarını Liangzhou ve Ganzhou kentlerinden de kovmuştur. Güneybatı Çin'de, kuvvetleri Sichuan'ı Arık Böke'nin yaklaşan birliklerinden korumuştur. Kubilay, Kadan ve Lian Xixian'a askeri hizmetleri karşılığında hediyeler ve terfiler vererek onlara yüklü miktarda ödeme yapmıştır. Kadan'ı 300 paket ipek ve 300 tael gümüşle ödüllendirmiş ve Lian Xixian'ı Sekreterya'da Sağın Başbakanı pozisyonuna atamıştır.

Kubilay'ın zaferleri, Algu'nun Arık Böke'nin tek müttefiki kalmasına neden olmuştur. Arık Böke, Algu'yu Orta Asya'daki Çağatay Hanlığı'nın kontrolünü ele geçirmeye ikna etmiştir. Çağatay hanı Kara Hülëgü yakın zamanda ölmüştü. Algu, Kubilay'ın hanlığın hükümdarı olarak onayladığı tahtın rakip adayı Abishkha ile savaşmış ve onu öldürmüştür. Algu, Arık Böke'nin en güçlü destekçilerinden biriydi ve onu Çağatay hanı olarak atamıştır. Hanlık, Arık Böke'nin erzaklarının önemli bir kaynağı haline gelmiştir. Arık Böke, Algu'ya bölgedeki vergi gelirleri üzerinde tam kontrol sağlamıştır.

1261 yılında Kubilay ve Arık Böke Şimultay'da savaşa tutuştular. Arık Böke savaşı kaybederek geri çekilmiştir. On gün sonra bölgeye geri dönmüş ve Doğu Moğolistan'daki Hingan Dağları yakınlarında Kubilay güçlerine meydan okumuştur. Arık Böke'nin saldırdığı birlikler bizzat Kubilay'ın komutasında değildi ve Kubilay'ın ordusunun sadece küçük bir bölümünü oluşturuyordu. Ancak savaş yine de çıkmaza girdi. Bu arada Moğolistan'ın büyük bir kısmı artık Kubilay'ın kontrolü altındaydı ve bu durum Arık Böke'nin Yenisey Vadisi tedarik hattı üzerindeki kontrolünü tehdit ediyordu. Güçsüz düşen Arık Böke, Algu'dan yardım istemiştir. Algu reddetmiş ve Algu'nun vergi gelirlerinden pay talep eden Arık Böke tarafından gönderilen elçileri idam ettirmiştir.

Bu sırada Çin'de çıkan bir isyan Kubilay'ı iç savaştan uzaklaştırmıştır ve Arık Böke'yi takip etmek yerine Kaiping'e doğru yola çıkmıştır. Kubilay'ın saldırı tehdidinin azalması üzerine Arık Böke, Elgu'ya karşı savaşa girmiştir. Algu, Arık Böke'nin komutanı Khara Bukha'yı Sincan'da İli Nehri yakınlarında mağlup etmiş, ancak Almalikh'teki karargahını Arık Böke'ye kaptırmıştır. Tarım Havzası'nın vaha şehirlerine çekilmiştir.

Arık Böke'nin artık çok az müttefiki kalmıştı ve destekçilerinden birkaçı Çağatay Hanlığı'na karşı yaptığı eylem ve vahşetlerin ardından onun yanından ayrılmıştır. Möngke'nin oğlu Ürüng Taş, firar ederek babasının tamga mührünü Arık Böke'den alıp sadakatinin simgesi olarak Kubilay'a vermiştir. Algu daha sonra Arık Böke'yi Sincan'dan uzaklaştırmak için İli Nehri'ne geri dönmüştür. Arık Böke'nin kendini savunacak kaynakları veya müttefikleri artık yoktu. Tek başına Shangdu'ya gitmiş ve 1264'te Kubilay'a teslim olarak iç savaşı sona erdirmiştir.

## Sonrası

Kubilay, Arık Böke'yi hapse atmış ancak onu hemen cezalandırmamıştır. Kubilay'ın taraftarları intikam almak istiyordu, bu yüzden Kubilay ceza olarak Arık Böke'yi bir yıl boyunca görmezden gelmiştir. Moğol hükûmetinde Arık Böke'ye sempati duyan yetkilileri ortadan kaldırmak için bir tasfiye hareketi başlatmıştır. Kubilay, Möngke'nin emrinde görev yapmış önemli bir Moğol yetkilisi olan Bolghay'ı, Arık Böke ile işbirliği yaptığı gerekçesiyle ihanetle suçlamıştır. Kubilay, Bolghay ve diğer Arık Böke taraftarlarının idamına izin vermiştir. Kubilay, Arık Böke'ye verilecek cezayı belirlemek ve taht üzerindeki iddiasını sağlamlaştırmak için bir kurultay toplamıştır. Kubilay, Moğol soylularının kamuoyu desteği olmadan kardeşini cezalandırmaktan çekiniyordu. Arık Böke 1266 yılında hala hapisteyken gizemli bir şekilde ölmüştür bu durum Kubilay'ın onu gizlice zehirlediği yönünde spekülasyonlara yol açmıştır.

Arık Böke'nin Kubilay tarafından yenilgiye uğratılması imparatorluğun parçalanmasını durduramamıştır. Kubilay, Büyük Han statüsünü teyit etmek için kurultayını topladığında, diğer üç hanın hiçbiri katılmamıştır. Berke ve Hülagu arasındaki savaş Hülagu ölünceye kadar devam etmiştir. Ögeday soyu, kendi ailesinin çıkarları doğrultusunda bu ayrılıktan yararlanmaya çalışıyordu. 1251 yılındaki kurultay ve suikast girişiminin ardından Ögedayların tasfiyesi sırasında Tuluy ailesine karşı kin beslemişlerdir. Ögeday ailesinden olan Kaydu, Ögedaylardan birinin Büyük Han unvanını hak ettiğine inanıyordu ve 1269'da Kubilay'a karşı onlarca yıl süren bir ayaklanma başlatmıştır.

Batı hanlıklarının çoğu Kubilay'ı Büyük Han olarak tanımamıştır. Bazıları hala Kubilay'dan yeni bölgesel hanlarının tahta çıkmasını onaylamasını istese de dört hanlık işlevsel olarak bağımsız egemen devletlerdi. İran'da bulunan İlhanlılar ve Çin'de bulunan Yuan Hanedanlığı yakın diplomatik ilişkilere sahiptiler ve bilimsel ve kültürel bilgileri paylaşıyorlardı, ancak dört Moğol hanlığı arasındaki askeri işbirliği bir daha asla gerçekleşmeyecekti; birleşik Moğol İmparatorluğu dağılmıştı.

## Ayrıca bakınız
* Berke-Hülâgû savaşı
* Kaydu-Kubilay savaşı
* Esen Buğra-Ayurbarvada savaşı
* Moğol İmparatorluğu'nun bölünmesi

## Kaynakça
;Özel

;Genel

* 
* 
* 
*