Suriye Dürzîleri

**Suriye'de Dürzîlik** önemli bir azınlık dinidir. The World Factbook'a göre, Dürziler Suriye nüfusunun yaklaşık yüzde 3,2'sini (2010 itibarıyla) ya da Golan Tepeleri sakinleri de dahil olmak üzere yaklaşık 700.000 kişiyi oluşturmaktadır. Dürziler, Şam'ın doğu ve güneyindeki kırsal, dağlık bölgelerde, resmi olarak Dürzi Dağı olarak bilinen bölgede yoğunlaşmışlardır.

Dürzilik, tek tanrılı ve İbrahimi bir dindir. Suriye, dünyadaki en büyük Dürzi nüfusuna sahiptir ve birçok Suriyeli Dürzi de yurtdışında, özellikle de Venezuela'da yaşamaktadır ve son yüz yılı aşkın süredir orada yaşamaktadırlar.

## Tarihçe

Dürzilik, Şii İslam'ın bir kolu olan İsmaililiğin gnostik bir dalı ve Neoplatonist mezhebi olan İbrahimî tek tanrılı bir dindir. Dürziler İslam dininden evrimleşmiştir ve şu anda İslam'dan ayrı, bağımsız bir dindir.

Dürzîler İslam'ın beş şartının *[[Bâtınîlik|batini]]* veya ezoterik bir yorumunu takip ederler. Bazı modern akademisyenler ve Amman Bildirgesi onları Müslüman olarak tanımlamaktadır. Ancak bazı Müslümanlar, ezoterik yorumları uygulamadıkları için "Ramazan ayı boyunca oruç tutmadıklarını ve Mekke'ye hacca gitmediklerini" belirterek bu görüşe katılmamaktadırlar. Bu nedenle Müslümanlar tarafından İslami olarak kabul edilmemektedirler.

Dürziler, ne dine dışarıdan girmeye ne de dinden çıkmaya izin verilen izole bir yaşam tarzını takip ederler. Dürziler diğer dinlerden insanların arasında yaşadıklarında, dinlerini ve kendi güvenliklerini korumak için aralarına karışmaya çalışırlar. Bulundukları yere bağlı olarak Müslüman ya da Hristiyan olarak dua edebilirler. Bu sistem, daha fazla güvenliğin Dürzilerin dini aidiyetleri konusunda daha açık olmalarına izin verdiği modern zamanlarda değişiyor gibi görünmektedir.

Tanukoğulları, liderlerinin Fatımi Halifesi el-Hakim bi-Amr Allah ile yakın bağları nedeniyle 11. yüzyılda vaaz edilen yeni mesajı çoğunun kabul edip benimsemesiyle Suriye'deki Dürzi topluluğunun açılışını yaptı.

Tarihsel olarak Dürziler ve Müslümanlar arasındaki ilişki yoğun zulüm ile karakterize edilmiştir. Dürzi inancı genellikle İsmaililiğin bir kolu olarak sınıflandırılmaktadır. Bu inanç aslen İsmaili İslam'dan doğmuş olsa da Dürzilerin çoğu kendilerini Müslüman olarak tanımlamamakta ve İslam'ın beş şartını kabul etmemektedirler. Dürziler, Şii Fatimi Halifeliği, Sünni Osmanlı İmparatorluğu ve Mısır Eyaleti gibi farklı Müslüman rejimler tarafından sık sık zulme uğramıştır. Dürzilere yönelik zulümler arasında katliamlar, Dürzilerin ibadethanelerinin ve kutsal mekânlarının yıkılması ve zorla İslam'a döndürülmeleri yer almaktadır. Dürzilerin anlatısına göre bunlar sıradan cinayetler değildi, Dürzilerin anlatısına göre tüm toplumu ortadan kaldırmayı amaçlıyorlardı.

Suriye'deki Dürzi toplumu modern Suriye devletinin oluşumunda önemli bir rol oynamıştır ve azınlık olmalarına rağmen Suriye siyasi sahnesinde önemli bir rol oynamaktadırlar.

Suriye'de Dürzilerin çoğu, ülkenin güneybatısında yer alan ve yüzde 90'ından fazlasında Dürzilerin yaşadığı engebeli ve dağlık bir bölge olan Dürzi Dağı'nda yaşamaktadır; yaklaşık 120 köyde sadece Dürziler yaşamaktadır. Diğer önemli topluluklar Harim Dağları'nda, Şam'ın banliyösü Ceramana'da ve Hermon Dağı'nın güneydoğu yamaçlarında yaşamaktadırlar. Tarihsel olarak Golan Tepeleri'nde büyük bir Suriyeli Dürzi topluluğu yaşıyordu, ancak 1967 ve 1973'te İsrail ile yapılan savaşların ardından bu Dürzilerin çoğu Suriye'nin diğer bölgelerine kaçtı; kalanların çoğu tartışmalı bölgedeki bir avuç köyde yaşarken, sadece birkaçı hala etkin Suriye kontrolü altında olan Kuneytire Valiliği'nin dar kalıntılarında yaşıyor.

Dürziler Suriye siyasetinde her zaman, nispeten küçük nüfuslarının gösterdiğinden çok daha önemli bir rol oynamışlardır. Suriye'nin güneybatı dağlarında yaşayan Dürziler, 1949'da 100.000'den biraz fazla bir nüfusa ya da Suriye nüfusunun yaklaşık yüzde üçüne sahip olmalarına rağmen Suriye siyasetinde önemli bir güç oluşturmuş ve Fransızlara karşı verilen milliyetçi mücadelede öncü bir rol oynamışlardır. Sultan el-Atraş'ın askeri liderliği altında Dürziler 1925-27 Büyük Suriye İsyanı'nın arkasındaki askerî gücün çoğunu sağladılar. 1945 yılında Cebel el-Dürzi Devleti'nin en önemli siyasi lideri olan Emir Hasan el-Atraş, Dürzi askerî birliklerini Fransızlara karşı başarılı bir isyana yönlendirerek Cebel el-Dürzi'yi Suriye'de İngiliz yardımı olmadan Fransız yönetiminden kurtulan ilk ve tek bölge haline getirdi. Dürziler bağımsızlıklarını kazandıklarında, başarılarının verdiği özgüvenle Şam'ın kendilerini savaş alanındaki fedakârlıklarından dolayı ödüllendireceğini umuyorlardı. Özerk yönetimlerini ve Fransızlar tarafından kendilerine tanınan birçok siyasi ayrıcalığı korumayı talep ettiler ve yeni bağımsız hükûmetten cömert ekonomik yardım istediler.

1945'te yerel bir gazete Cumhurbaşkanı Şükrü el-Kuvvetli'nin (1943-49) Dürzileri "tehlikeli bir azınlık" olarak nitelendirdiğini yazınca Sultan el-Atraş öfkeden deliye döndü ve tekzip istedi. Bu yapılmazsa Dürzilerin gerçekten de "tehlikeli" hale geleceğini ve 4000 Dürzi savaşçıdan oluşan bir gücün "Şam şehrini işgal edeceğini" duyurdu. Kuvvetli, Sultan el-Atraş'ın tehdidini göz ardı edemezdi. Suriye'deki askerî güç dengesi, en azından 1948 Filistin Savaşı sırasında askeri yığınak yapılana kadar Dürzilerin lehineydi. Suriye Savunma Bakanlığının bir danışmanı 1946'da Suriye ordusunun "işe yaramaz" olduğu ve Dürzilerin "Şam'ı alıp mevcut liderleri bir çırpıda ele geçirebileceği" uyarısında bulundu.

Edip Çiçekli'nin Suriye'deki dört yıllık iktidarı sırasında (Aralık 1949 - Şubat 1954) (25 Ağustos 1952'de Çiçekli, pan-Arapçı ve sosyalist görüşlere sahip ilerici bir parti olan Arap Kurtuluş Hareketini (AKH) kurdu), Dürzi toplumu Suriye hükûmeti tarafından ağır bir saldırıya maruz kaldı. Çiçekli, Suriye'deki birçok muhalifi arasında Dürzilerin potansiyel olarak en tehlikelisi olduğuna inanıyordu ve onları ezmeye kararlıydı. Sık sık şöyle diyordu: "Düşmanlarım bir yılan gibidir: başı Cebel el-Dürzi, karnı Humus ve kuyruğu Halep. Eğer başını ezersem yılan ölür." Çiçekli, Cebel el-Dürzi'yi işgal etmek üzere 10.000 kişilik düzenli bir birlik gönderdi. Birçok kasaba ağır silahlarla bombalanarak çok sayıda sivil öldürüldü ve birçok ev yıkıldı. Dürzilerin anlattıklarına göre, Çiçekli komşu bedevi kabileleri savunmasız halkı yağmalamaya teşvik etti ve kendi birliklerinin başıboş dolaşmasına izin verdi.

Çiçekli, Dürzileri dinleri ve politikaları nedeniyle karalamak için bir kampanya başlattı. Bazen İngiliz ve Haşimi ajanı olduklarını, bazen de Araplara karşı İsrail için savaştıklarını iddia ederek tüm toplumu ihanetle suçladı. Hatta Cebel'de bulunduğu iddia edilen bir İsrail silahı zulası bile üretti. Dürzi toplumu için daha da acı verici olan, mezhepsel nefreti körüklemek için tasarlanan "tahrif edilmiş Dürzi dini metinleri" ve önde gelen Dürzi şeyhlerine atfedilen sahte tanıklıkları yayınlamasıydı. Bu propaganda başta Mısır olmak üzere Arap dünyasında da yayınlandı. Çiçekli 27 Eylül 1964'te Brezilya'da, Çiçekli'nin Cebel el-Dürzi'yi bombalamasının intikamını almak isteyen bir Dürzi tarafından öldürüldü.

Azınlıkları ulusal Suriye toplumsal yapısına zorla entegre etti; Nusayri ve Dürzi bölgelerinin "Suriyelileştirmesi" kısmen şiddet kullanarak gerçekleştirilmek zorunda kaldı. Bu amaçla Çiçekli azınlıkların damgalanmasını teşvik etti. Azınlıkların taleplerini vatana ihanetle eşdeğer gördü. Giderek şovenleşen Arap milliyetçiliği anlayışı, Suriye'de "azınlıkların" varlığının inkârına dayanıyordu.

Çiçekli'nin askerî harekâtından sonra Dürzi toplumu siyasi nüfuzunun çoğunu kaybetti, ancak birçok Dürzi subay şu anda Suriye'yi yöneten Baas hükûmeti söz konusu olduğunda önemli bir rol oynadı.

1967 yılında Golan Tepeleri'ndeki Dürzi topluluğu İsrail'in kontrolü altına girmiştir ve bugün yaklaşık 20.000 kişilik bir nüfusa sahiptir. Qalb Loze Katliamı, 10 Haziran 2015 tarihinde Suriye'nin kuzeybatısındaki İdlib vilayetinin Qalb Loze köyünde 20-24 Suriyeli Dürzi'nin katledildiği bir katliamdır. 25 Temmuz 2018'de IŞİD'e bağlı bir grup saldırgan Dürzi şehri Süveyda'ya girerek sokaklarda bir dizi silahlı çatışma ve intihar saldırısı başlatmış ve büyük çoğunluğu sivil olmak üzere en az 258 kişiyi öldürmüştür.

## Demografi
Nebraska-Lincoln Üniversitesinden akademisyen Colbert C. Held'e göre dünya genelinde Dürzilerin sayısı bir milyon civarındadır ve yaklaşık %45 ila %50'si Suriye'de, %35 ila %40'ı Lübnan'da ve %10'dan azı İsrail'de yaşamaktadır; son zamanlarda artan bir Dürzi diasporası vardır. Suriyeli Dürzilerin dili ve kültürü Arabiktir ve ana dilleri Arapçadır. Dürzi Arapçası lehçesi, özellikle kırsal bölgelerde, genellikle diğer bölgesel Suriye Arapçası lehçelerinden farklıdır. Dürzi Arapçası /qāf/ fonemini muhafaza etmesiyle diğerlerinden ayrılır. Dürziler tarafından /q/ kullanımı özellikle dağlık bölgelerde daha belirgindir ve kentsel alanlarda daha azdır.

Dürziler Şam'ın doğu ve güneyindeki kırsal ve dağlık bölgelerde, resmi olarak Cebel el-Dürzi olarak bilinen bölgede yoğunlaşmışlardır. Suriyeli Dürzilerin, Suriye'nin yaklaşık 23 milyonluk nüfusunun %3,2'sini oluşturduğu tahmin edilmektedir; bu da 700 ila 736 bin kişi oldukları anlamına gelmektedir.

Suriye İç Savaşı'ndan önce, 2010 yılında Suriye'de yaklaşık 700.000 Dürzinin yaşadığı tahmin edilmektedir; bu sayı Suriye nüfusunun yaklaşık %3'üne tekabül etmektedir. Yaklaşık 337.500 Dürzi, Suriye'de Dürzilerin çoğunlukta olduğu (yaklaşık %90) tek vilayet olan Süveyda vilayetinde (ya da toplam Suriyeli Dürzilerin %48,2'si) yaşıyordu. Şam ve çevresinde (Ceramana, Sahnaya ve Jdeidat Artouz gibi) 250.000 Dürzi (ya da %35,7) yaşarken, Hermon Dağı'nın doğu yakasında yaklaşık 30.000 Dürzi ve İdlib vilayetindeki Cebel es-Summak'ta bulunan 14 köyde yaklaşık 25.000 Dürzi yaşamaktadır.

Yurtdışında, özellikle de Latin Amerika'da yaşayan ve son yüz yılı aşkın bir süredir orada yaşayan çok sayıda Suriyeli Dürzi bulunmaktadır. Venezuela'da yaklaşık 60.000 Suriye kökenli Dürzi yaşamaktadır.

Oslo Üniversitesinden Elisabet Granli tarafından yapılan bir tahmine göre, yaklaşık 1.920 Suriyeli Dürzi Hristiyanlığa geçmiştir, aynı araştırmaya göre Dürzi kökenli Hristiyanlar (Hristiyanlığa geçen Dürziler) kendilerini hala Dürzi olarak görmekte ve Dürzi olmakla Hristiyan olmak arasında bir çelişki olmadığını iddia etmektedirler.

## Kayda değer lişiler
* Suriye'deki en önde gelen Dürzi aileler: el-Atraş ve el-Hamdan.

### Siyasetçiler
* Sultan el-Atraş
* Hilal el-Atraş, Yerel Yönetim ve Çevre bakanı (2000-2009)
* Mansur el-Atraş
* Şibli el-Aysami, Suriye Cumhurbaşkanı Yardımcısı (1965-1966)
* Selim Hatum

### Şarkıcılar
* Asmahan
* Ferid el-Atraş
* Fahid Ballan

### Oyuncular
* Naci Cabir
* Lilya el-Atraş
* Cumana Murad

### Sporcular
* Reca Rafi

### Diğer
* Nevaf Gazali
* İssam Zahreddin, subay
* Hasan el-Kontar

## Ayrıca bakınız
* Cebel el-Dürzi
* Dürzilik
* Suriye'de İslam
* Suriye'de din
* Cebel el-Dürzi Devleti

## Kaynakça