Gulag Takımadaları

***Gulag Takımadaları: Edebi Bir Araştırma Denemesi*** (), 1958–1968 yılları arasında Rus yazar ve Sovyet muhalifi Aleksandr Soljenitsin tarafından kaleme alınmış üç ciltlik kurgu dışı bir eserdir. İlk kez 1973 yılında Paris merkezli YMCA Press yayınevi tarafından yayımlanmıştır. Eser, bir yıl sonra İngilizce ve Fransızcaya çevrilmiştir. Kitap, genellikle Gulag olarak bilinen Sovyet zorunlu çalışma kampları sistemindeki yaşamı gözler önüne serer. Soljenitsin, bu ayrıntılı anlatısını raporlar, röportajlar, ifadeler, günlükler, hukuk belgeleri ve kendi mahkûmiyet deneyimlerinden yararlanarak inşa etmiştir.

Eser yayımlandıktan sonra, başlangıçta Sovyetler Birliği’nde yeraltı yayınevi faaliyetleri olan *[[samizdat]]* yoluyla elden ele dolaşmıştır. 1989 yılına kadar ülkede geniş çaplı olarak yayımlanmamıştır. O yıl edebiyat dergisi *Novy Mir*de üç sayı boyunca eserin üçte biri yayımlanmıştır. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra ise *Gulag Takımadaları* Rusya’da resmî olarak yayımlanmıştır.

## Yapısı
Çoğu basılı edisyonda yapılandırıldığı üzere metin, üç cilde bölünmüş yedi bölümden oluşur: 1 ve 2. kısımlar, 3 ve 4. kısımlar ile 5’ten 7’ye kadar olan kısımlar. *Gulag Takımadaları*, bir yandan 1918’den 1956’ya kadar Sovyetler Birliğinde faaliyet göstermiş zorunlu çalışma kamplarının tarihini izler. Soljenitsin, Ekim Devrimi’nden kısa süre sonra yayımlanan Vladimir Lenin’in ilk kararnameleriyle başlar; bu kararlar, siyasi mahkûmlar ve adi suçluların zorunlu çalışmaya mahkûm edileceği bir dizi kamp için yasal ve pratik çerçeveyi oluşturmuştur.

Kitap, 1930’lar boyunca Josef Stalin tarafından yürütülen tasfiyelerin dalgalarını ve göstermelik davaların kurgulanmasını, geniş Gulag sisteminin gelişimi bağlamında ele alır; Soljenitsin, bu sistemin amaçlı hukuki ve bürokratik gelişimini ayrıntılı biçimde inceler. Anlatı, Nikita Kruşçev’in 20. Sovyetler Birliği Komünist Partisi Kongresi’nde yaptığı ünlü Gizli söylev (“Kişi kültü ve sonuçları hakkında”) ile 1956 yılında sona erer. Kruşçev bu konuşmada Josef Stalin’in kişilik kültünü, otokratik iktidarını ve Stalin döneminde toplumun tüm kesimlerine sirayet eden yaygın gözetimi kınamıştır.

Bu tarihsel ve hukuki anlatının paralelinde Soljenitsin, *zek* olarak bilinen tipik bir mahkûmun Gulag’daki seyrini izler. Bu kelime, *zakliuçennıy* (“mahkûm”) sözcüğünün yaygın kullanılan *z*/*k* kısaltmasından türetilmiş bir argo terimdir. Süreç, tutuklama, göstermelik dava ve ilk gözaltı ile başlar; ardından Gulag’a nakil gelir. Bu bağlamda Soljenitsin, mahkûmların muamelelerini ve genel yaşam koşullarını, köle işçi gruplarını ve teknik kamp sistemini, kamp isyanlarını ve grevlerini (örneğin Kengir ayaklanması), cezanın bitiminden sonra uygulanan sürekli iç sürgün pratiğini ve hayatta kalınması hâlinde mahkûmun nihai fakat garanti olmayan salıverilişini inceler. Soljenitsin’in incelemesi, sıradan bir mahkûmun hayatının küçük ve gündelik olaylarını olduğu kadar Gulag sisteminin tarihindeki isyanlar ve ayaklanmalar gibi belirli ve dikkat çekici olayları da ayrıntılarıyla sunar.

## Tezler
4. bölümde Soljenitsin şöyle yazar: "Macbeth’in kendini haklı çıkarma çabaları zayıftı – ve vicdanı onu yiyip bitirdi. Evet, hatta Iago bile bir kuzucuktu. Shakespeare’in kötülerinin hayal gücü ve manevi gücü bir düzine cesette tıkanıp kaldı. Çünkü onların bir *ideolojisi* yoktu. İdeoloji – işte kötülüğe uzun zamandır aranan gerekçeyi veren, kötülük yapan kişiye ise gerekli kararlılığı ve azmi sağlayan şey budur. İşte bu, kişinin eylemlerini kendi gözünde ve başkalarının gözünde kötü yerine iyi gibi göstermesine yardım eden toplumsal teoridir... Engizisyon ajanları iradelerini böyle güçlendirdiler: Hristiyanlık’a atıfla; yabancı toprakların fatihleri, Anavatanlarının yüceliğini yücelterek; sömürgeciler, uygarlık adına; Naziler, ırk adına; Jakobenler (erken ve geç), eşitlik, kardeşlik ve gelecek nesillerin mutluluğu adına... Kötülük yapanlar olmasaydı, *Takımada* da olmazdı."

Soljenitsin, Gulag sisteminin teorik, hukuki ve pratik kökenlerini Stalin’e değil, Lenin’e yükler. Onun ifadesine göre Stalin, zaten var olan bir toplama kampı sistemini genişletmiştir; bu önemliydi, çünkü Soljenitsin’e göre birçok Batılı entelektüel, Sovyet kamp sistemini yalnızca Stalinist bir sapma olarak görmekteydi.

Soljenitsin, birçok uygulama sona ermiş olsa da sistemin temel yapısının varlığını sürdürdüğünü ve gelecekteki liderler tarafından yeniden canlandırılıp genişletilebileceğini iddia eder. Kruşçev, Komünist Parti ve Batı’daki Sovyet destekçileri Gulag’ı Stalin’in bir sapması olarak görürken, Soljenitsin ve muhaliflerden bazıları onu Sovyet siyasi kültürünün sistemsel bir kusuru ve Bolşevik siyasi projesinin kaçınılmaz sonucu olarak değerlendirmiştir.

## Yayınlanması
1965–1967 yılları arasında Moskova’da KGB, Soljenitsin’in notlarını ve belgelerini el koyunca, yazar *Gulag Takımadaları* için hazırladığı taslaklarını geliştirerek daktilo edilmiş nihai metne dönüştürmeye başladı. Bunun bir kısmını Moskova bölgesindeki ve başka şehirlerdeki dostlarının evlerinde saklanarak yaptı.

1945’te KGB’nin Lubyanka Hapishanesi’nde tutulurken Soljenitsin, Estonya’nın Sovyet işgali sırasında yakalanan avukat ve eski Estonya Eğitim Bakanı Arnold Susi ile arkadaş oldu. Soljenitsin, eserin daktiloyla yazılmış ve düzeltilmiş asıl nüshasını, kopyaları kâğıt ve mikrofilm üzerine çoğaltıldıktan sonra Susi’ye emanet etti. Susi bu nüshayı kızı Heli Susi’ye ulaştırdı. O da “ana kopyayı” 1991’de Sovyetler Birliği’nin dağılmasına kadar Estonya’da KGB’den gizlemeyi başardı.

1973’te KGB, eserin Sovyetler’de kalan üç nüshasından birine el koydu. Bu, Soljenitsin’in güvendiği daktiloculardan biri olan Elizaveta Voronyanskaya’nın sorgulanmasıyla gerçekleşti. Voronyanskaya, serbest bırakıldıktan birkaç gün sonra 3 Ağustos 1973’te apartman merdiven boşluğunda asılı bulundu. İntihar mı ettiği yoksa öldürüldüğü belirsizdir. Soljenitsin, eserin önce Rusya’da yayımlanmasını istese de bunun imkânsız olduğunu biliyordu. Voronyanskaya’nın ölümünden sonra Paris’te basılmasına izin verdi. İlk baskı, Rus göçmenler tarafından kurulmuş Paris merkezli YMCA Press yayınevinde 1973 Noel’inden birkaç gün sonra yayımlandı. Bu baskı beklenenden on gün erken piyasaya sürüldü. Eserin niteliği Batı’da hemen büyük yankı uyandırdı; birkaç ay içinde birçok dile çevrildi. İngilizce çeviri Thomas P. Whitney tarafından yapıldı. Birinci cildin İngilizce ve Fransızca çevirileri 1974 yılının ilkbahar ve yazında yayımlandı.

Eser uluslararası alanda derin bir etki yarattı. Batı’da hararetli tartışmalara yol açmasının yanı sıra, Paris’te basılmasından sadece altı hafta sonra Soljenitsin sürgüne zorlandı. Eserin tamamına sahip olmak “anti-Sovyet faaliyet” suçlamasıyla uzun süreli hapis cezasına yol açabileceğinden, Soljenitsin hiçbir zaman tüm taslak üzerinde tek parça hâlinde çalışmadı. KGB gözetimi altında olduğundan, yalnızca belli bölümler üzerinde ayrı ayrı çalışıyor, böylece yakalanması hâlinde tüm eserin tehlikeye düşmesini engelliyordu.

Bu nedenle taslakların farklı bölümlerini Moskova ve çevresindeki güvenilir dostlarının evlerine dağıttı. Çoğu zaman onları ziyarete gidiyor gibi yapıp aslında eser üzerinde çalışıyordu. Bu dönemde Soljenitsin, ünlü çellist Mstislav Rostropoviç’in daçasında yaşadı. Rostropoviç’in uluslararası saygınlığı sayesinde, yoğun devlet gözetimine rağmen burada nispeten güvende kaldı.

*[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]* dışında, yazarın Batı’da en bilinen ve popüler eseri budur. 1968’de tamamlanan *Gulag Takımadaları*, mikrofilme alınarak Soljenitsin’in Zürih’teki hukuk danışmanı Fritz Heeb’e gönderildi. Daha sonra kopyalanan bir nüsha da sahtecilik suçlamalarına karşı her sayfanın altına Heinrich Böll’ün imzasıyla tasdiklendi. Soljenitsin, Gulag üzerine ileride yeni araştırmalar yapılacağını bilmesine rağmen, kendi payına bu kitabı tamamlanmış kabul etti. Kitabın telif gelirleri Solzhenitsyn Yardım Fonu’na aktarıldı. Bu fon (Rus Sosyal Fonu), ülkede gizlice çalışarak 1970’ler ve 1980’lerde eski Gulag mahkûmlarına önemli yardımlar ulaştırdı.

## Tepkiler ve etkisi
2009 yılından itibaren Rus okullarında kitap zorunlu okuma listesine alındı. Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin eseri “çok gerekli” olarak nitelendirdi, Rusya Eğitim Bakanlığı ise kitabın “20. yüzyıl iç tarihinin seyrinde yaşamsal bir tarihî ve kültürel mirası” gösterdiğini belirtti. İnsan hakları örgütü Memorial’ın o dönemdeki başkanı Arseny Roginsky, Putin’in Soljenitsin ders kitabına verdiği desteği memnuniyetle karşıladı.

Soljenitsin’in eski eşi Natalya Reşetovskaya, 1974’te bir gazeteye yaptığı açıklamada eseri “folklor” olarak nitelendirdi; kitabın “aslında ülkenin değil, kampların bile hayatı olmadığını, kamp folkloru” olduğunu söyledi. Aynı yıl yayımlanan anılarında Soljenitsin’in kitabı “tarihsel ya da bilimsel araştırma” olarak görmediğini, eserin öneminin “abartıldığını ve yanlış değerlendirildiğini” ileri sürdü. Reşetovskaya, Rus liseleri için kısaltılmış bir baskı da hazırladı; bu baskıya Soljenitsin’in “edebî araştırma deneyi” olarak tanımladığı eserin doğasına dair bir önsöz ekledi. Onun kitapları, Sovyetler Birliği Halk Komiserleri Konseyi ve Komünist Parti Merkez Komitesi tarafından kurulan devlet medyası Novosti Basın Ajansı tarafından yayımlandı. Oradaki editörü Konstantin Semyonov daha sonra Reşetovskaya’nın üçüncü eşi oldu.

### Akademik
Tarihçi ve arşiv araştırmacısı Stephen G. Wheatcroft, kitabı “edebî açıdan usta bir eser, Sovyet rejimine karşı sert bir siyasi iddianame” olarak tanımladı ve “Rusya’daki toplumsal bilinçte Sovyet baskısı meselesini gündeme getirmede olağanüstü derecede önemli” olduğunu söyledi. Wheatcroft, eserin esasen “edebî ve siyasi bir yapıt” olduğunu, “kampları tarihsel ya da toplumbilimsel niceliksel bir bakış açısıyla ele alma iddiası taşımadığını”, ancak niteliksel tahminler söz konusu olduğunda Soljenitsin’in kasıtlı olarak yüksek rakamlar verdiğini, bununla da Sovyet yetkilileri meydan okumaya zorlayarak “kampların gerçek boyutunun bundan daha küçük olduğunu kanıtlamalarını” istediğini belirtti. Wheatcroft’a göre tarihçiler uzun süre ölüm sayılarını on milyonlarla ifade ederken Soljenitsin’e dayanmışlardı, fakat devlet arşivlerindeki çalışmalar daha düşük tahminleri doğrulamış, yine de popüler basında akademik çalışmalarda kullanılmaması gereken ciddi hatalar sürmüştür.

UCLA tarihçisi J. Arch Getty, Soljenitsin’in yöntemini “tarih alanındaki diğer çalışmalarda kabul edilemez” olarak nitelendirdi ve eserin “1930’ların ciddi bir öğrencisi için sınırlı değere sahip olduğunu, çünkü yeni bilgi ya da özgün bir analitik çerçeve sunmadığını” yazdı. Gabor Rittersporn da benzer bir eleştiri getirerek, Soljenitsin’in “belirsiz hatıra ve duyumlara öncelik verme eğiliminde olduğunu, bunun da seçici yanlılığa yol açtığını” ve “eserinde görülen hatalar üzerinde uzun uzadıya durulabileceğini” söyledi. Vadim Rogovin, Soljenitsin’in okuduğu tanıklıklarla ilgili olarak, “içeriklerini aktarırken ve yorumlarken oldukça serbest davrandığını” ifade etti. Rogovin ve Walter Laquer, kitabın bir tür “sözlü tarih”e ait olduğunu savundu.

Britanyalı tarihçi Orlando Figes, *[[Die Zeit]]* gazetesine verdiği bir röportajda, araştırmaları için görüştüğü birçok Gulag mahkûmunun kitapla öylesine özdeşleştiklerini, kendi deneyimleri ile okudukları arasında artık ayrım yapamadıklarını belirtti: “*Gulag Takımadaları* tüm bir ulusun sesi oldu ve acı çeken herkesin diliydi.” Sovyet muhalifi ve tarihçi Roy Medvedev ise eseri “son derece çelişkili” olarak nitelendirdi. Kitap hakkındaki incelemesinde, etkisi bakımından benzeri olmadığını söyleyerek şu değerlendirmeyi yaptı: “Sanırım bu kitabı okuduktan sonra masadan kalkacak pek az insan, ilk sayfayı açtıklarındakiyle aynı kalacaktır. Bu bakımdan Soljenitsin’in eserini ne Rus ne de dünya edebiyatında herhangi bir şeyle karşılaştırabilirim.” Aynı incelemede, “Bu kitap, bazıları derin ve doğru, bazıları ise her zaman doğru olmasa da on milyonlarca insanın korkunç acılarından doğmuş düşünceler ve gözlemlerle doludur.” diye yazdı.

### Popüler basın
Romancı Doris Lessing, kitabın “bir imparatorluğu yıktığını” söylemiştir. Yazar Michael Scammell ise eseri, “Sovyet devletine doğrudan meydan okuma, onun meşruiyetini sorgulama ve devrimci değişim talebi anlamına gelen bir jest” olarak tanımlamıştır. Etkisine dair filozof Isaiah Berlin şu yorumu yapmıştır: “*Gulag Takımadaları*’na kadar komünistler ve müttefikleri, rejim hakkındaki suçlamaların büyük ölçüde burjuva propagandası olduğuna taraftarlarını inandırmıştı.” Amerikalı diplomat George F. Kennan ise eseri, “modern çağda bir siyasi rejime yöneltilmiş en güçlü tek iddianame” olarak nitelendirmiştir.

Yazar Tom Butler-Bowdon, kitabı “Bolşevik Devrimi ile 1950’ler arasında Sovyet Rusya’da işkence gören ve öldürülen milyonlara adanmış Soljenitsin’in anıtı” olarak tanımlamıştır. *The Book Show* programının bir bölümünde, kitabın Sovyet sisteminin acımasızlığını açığa çıkardığı belirtilmiştir. Psikolog Jordan Peterson, 1 Kasım 2018’de yayımlanan ellinci yıl dönümü kısaltılmış baskısına yazdığı önsözde, *Gulag Takımadaları*nı 20. yüzyılın en önemli kitabı olarak tanımlamıştır.

Kitap ile muhalif Çinli yazar Liao Yiwu’nun gördüğü muamele arasında da paralellikler kurulmuştur. Agence France-Presse’e göre Liao, “Çin’in Soljenitsin’i” olarak adlandırılmaktadır. Yazar David Aikman, Liao’nun, Çin’deki hapishane koşullarını ve işkenceleri ayrıntılı biçimde anlatan ilk muhalif yazar olduğunu ve bu yönüyle Soljenitsin’in *Gulag Takımadaları*ndaki çalışmasına benzerlik gösterdiğini ifade etmiştir.

## Televizyon belgeseli
Aralık 2009’da Rus kanalı *[[Rossiya-K]]*, Jean Crépu ve Nicolas Miletitch tarafından hazırlanan Fransız televizyon belgeseli *L'Histoire Secrète de l'Archipel du Goulag*’ı yayımladı. Belgesel Rusçaya *Taynaya Istoriya "Arkhipelaga GULAG"* (*Gulag Takımadaları’nın Gizli Tarihi*) adıyla çevrildi. Belgesel, *Gulag Takımadaları*nın yazımı ve yayımlanmasıyla ilgili olayları ele almaktadır.

## Ayrıca bakınız
* Usta ile Margarita
* Komünizmin Kara Kitabı
* Sovyetler Birliği'nde insan hakları

## Açıklayıcı notlar
:1. Rusçada *GULAG* (), “Kamplar Ana İdaresi”nin () kısaltmasıdır.  
:2. Benzer (ama çok daha küçük ölçekli) bir zorunlu çalışma kampı ağı, *[[katorga]]* adıyla Rus İmparatorluğu’nda 18. yüzyıl başlarından itibaren mevcuttu. Rusya Geçici Hükûmeti tarafından 1917’de kaldırılmıştır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*  Tüm ciltler çevrimiçi okunabilir, ayrıca düz metin: 1. ve 2. bölümler, 3. ve 4. bölümler, 5, 6 ve 7. bölümler.
*  Tüm ciltler
*  *Moscow News* (2 Mayıs 2006)
*