Kitâbü'l-Esnâm

***Putlar Kitabı*** (Kitâbü'l-Esnâm), Arap bilgin Hişam bin el-Kelbî (737–819) tarafından yazılmış ve İslam öncesi Arap dinlerinin tanrıları ile ayinleri hakkında İslam dönemi eserlerinin en popüleridir. Kitapta, İslam öncesi Arap dininin, Muhammed'in gelişinden önce, Mekke'nin en önemli mabedi olan Kâbe de dahil olmak üzere, putperestlik ve çoğunlukla çok tanrıcılık içeren bir din olduğu tasvir edilmektedir. İbnü'l-Kalbi'ye göre bu, İslam dininde İbrahim (bir *[[hanif]]*) tarafından Kâbe kurulduğunda tesis edilen saf tevhid inancından bu yana dinsel uygulamanın aşağılanmış bir haliydi.

## Genel bakış
*Putlar Kitabı,* esas itibarıyla İslam öncesi Arabistan'daki putların ve kutsal alanların kısa açıklamalarının yer aldığı bir listedir. Her bir putun coğrafyasını ve kabilesini anlatır. Bazen İbnü'l-Kelbî, putun İslami dönemde nasıl yıkıldığı gibi ek bilgiler de sunar. Birinci el yazmasında metin 56 sayfa olup her sayfada 12 satır bulunmaktadır. En uzun madde, Sure 53'te El-Lât ve El-Manât ile birlikte "Allah'ın kızları"ndan biri olarak anılan tanrıça El-Uzzâ hakkındadır. İbnü'l-Kelbî, Uzza tarikatının Mekke'yi, Lat tarikatının Taif'i, Menat tarikatının ise Medine'yi merkez seçtiğini söyler. Bu tanrıçalarla ilgili kayıtlar, Sure 71'deki beş putperest tanrıyla ilgili beş kayıtta olduğu gibi, sırayla (birbirinin ardından) yer almaktadır. Bunun ötesinde, İbnü'l-Kelbî'nin yerel putları ele alış sırasını düzenleyen başka bir düzenleyici ilke, metinde görünmemektedir. İbnü'l-Kelbî ayrıca zaman zaman İslam öncesi Arap şiirine, daha nadiren de Kur'an'a atıf yapar. Bazen girişler, Tanrı'nın İbrahim ile birlikte tek tanrıcılığı getirmesinden sonra putperestliğin kökenlerini açıklamak için kesintiye uğrar.

## Kompozisyon ve yazarlık
*Putlar Kitabı,* birçok kaynaktan gelen içeriklerden oluşan bir bileşik eser olarak kabul edilir. Metinde tekrarlar, çeşitlemeler, kesintiler meydana getiren eklemeler, yeniden düzenlemeler ve eklemeler sonucu ortaya çıkmıştır. Metinde birçok durumda aynı konu birden fazla kez ele alınıyor ve her seferinde çelişkili açıklamalar sunuluyor. Nyberg, *Kitabın* özünün, metnin ikinci yarısında listelenen daha kısa isnadlarda (nakliyat zincirlerinde) son halka olarak görünen Ebu Bekir Ahmed bin Muhammed el-Cevheri (ö. 944-45) aracılığıyla nakledilen İbnü'l-Kelbî'ye dayandığını ileri sürmüştür. El-Cevheri'nin burada İbnü'l-Kelbî'nin özüne, bir şekilde İbnü'l-Kelbîi'ye dayandığını düşündüğü birkaç rivayeti daha eklediği düşünülmektedir. Daha sonra metne başka putlarla ilgili bilgilerin yer aldığı bir ek de eklendi. Metnin diğer versiyonları günümüze ulaşmamıştır ancak muhtemelen var olmuşlardır. Yâkût el-Hamevî (ö. 1229) metni uzun uzun aktarmıştır ve bu alıntılar *Putlar Kitabı'nın* yazmalarında bulunmayan bazı bilgileri içermektedir. Bu nedenle İbnü'l-Kelbî, yüzyıllardır süregelen bireysel raporların birikimi olan eserin yazarı olarak kabul edilemez.

## Keşif
20. yüzyılın ilk yarısında Mısırlı filolog Ahmed Zeki Paşa metni keşfetmiş; Şam'daki bir müzayedede mevcut tek el yazmasını satın almış ve geniş el yazması koleksiyonundaki be eser, 1934'teki ölümünden sonra devlete bağışlanmıştır. Zeki Paşa, keşfini XIV. Uluslararası Oryantalistler Kongresi'nde duyurmuştur.

## Temalar

### Arabistan'ın dini manzarası
Kur'an 71:23'te beş putperest tanrının adı geçer: Vedd, Suva', Yağûs, Ye'ûk ve Nasr. İbnü'l-Kelbî, İbn-i İshak ile birlikte, onların ibadetini Güney Arabistan'a bağlamaktadır. Buna karşılık, kuzey ve orta Arap kabileleri "Allah'ın kızları" olan el-Lât, el-Uzzâ ve El-Manât'ı (Kur'an 53:19–20'de geçer) tercih ettiler. Toplamda, sekiz Kuran putperest tanrısı, Hicaz'a daha yakın olmaları nedeniyle Kızlar Tanrısı'nın daha yüksek bir statüye sahip olmasına rağmen, İslam öncesi Arabistan'ın dini sahnesine hakim olarak temsil edilmektedir. İbnü'l-Kelbî'ye göre, Kuzey Arap kabilesi Nizār genellikle şöyle haykırıyordu:

İşte buradayım Allâh! İşte buradayım! (Lebbeyke Allâhümme! Lebbeyke!) İşte buradayım! Senin bir ortağın (şerik) dışında hiçbir ortağın yoktur! Onun ve onun sahip olduğu şeylerin üzerinde senin hakimiyetin vardır.' Onlar, ilahlarını ona ortak koşarak, işlerini onun eline bırakarak, *telbiye* yoluyla onun birliğini ilan ediyorlardı.

Aynı dönemde Arabistan halkı putlara taparken İbnü'l-Kelbî, İbrahim'in saf tevhid inancının kalıntılarının hanifler adı verilen topluluk arasında da varlığını sürdürdüğünü ileri sürmektedir. Bu nedenle İbnü'l-Kelbî şöyle yazmıştır:

Fakat [Araplar arasında yayılan putperestlik ve şirke rağmen] İbrahim ve İsmail zamanından kalma kalıntılar da vardı ki, onlar [Araplar] ritüellerinde, mâbede saygı gösterme, onu tavaf etme, *hac* ve *umre* yapma, Arafat ve Müzdelife'ye gelme, kurban kesme, *hac* ve *umrede* *ihlâl* [yani *telbiye* ] etme ve ona ait olmayan şeyleri de sokma gibi ibadetlerinde bunlara uyuyorlardı.

### Kâbe
El-Ezraki'ye göre Hübel, Muhammed'den önce Mekke'deki Kâbe'de bulunan başlıca tanrıydı. Benzer şekilde İbnü'l-Kelbî de Hübel'i Kureyş'in baş tanrısı olarak tanımlar. Arkeolojik olarak, yalnızca bir Nebati yazıtında, Duşara tanrısı için bir sıfat olarak 'Hubal' tanrısından söz edilir. Diğer Müslüman kaynaklar da Hubal'ın Kâbe'de daha küçük tanrılar ve baetillerle birlikte tapınıldığını ifade etmektedir.

İbnü'l-Kelbî ayrıca Mekke'de bulunanın dışında "Kâbe" adı verilen üç İslam öncesi kutsal alanı da anlatır.

### Putlar
İbnü'l-Kelbî, putun veya *asnâmın*, tahtadan, altından veya gümüşten yapılmış, insana benzeyen, tapılan bir heykelcik olduğunu yazmaktadır. Ancak taştan yapılmışsa buna *avthān* denir. Kur'an'da 'put' veya 'heykel' için kullanılan kelimeler arasında *vatan* (çoğulu *evtân*) ve *sanem* (çoğulu *asnâm*) kelimeleri de yer almaktadır. Bu terimler, esas olarak geçmiş çağlarda yaşamış olanları tanımlamak için kullanılır (Kur'an 22:30 hariç), oysa aynı döneme ait durumlarda *tāğut* ve *cibt* gibi terimler kullanılır, her iki terimin de kesin anlamı belirsizdir ve ikincisi, Kur'an 4:51'de geçen bir *hapax legomenon'dur* (yani yalnızca bir kez kullanılmıştır). Bu iki terim, rakip tek tanrılı gruplara karşı bir tür putperestlik suçlamasını tanımlamak için kullanılabilir.

### Tevhid inancının kökenleri
İbnü'l-Kelbî, İbrahim'in başlangıçtaki tek tanrıcılığının Muhammed'e kadar nasıl çoktanrıcılığa dönüştüğünü açıklamak için iki köken miti (etiyoloji) sunmaktadır. Birincisi, Arap Beni Huza'a'nın reisi Amr bin Luhay'la başlıyor. Amr, Mekke'nin reisliğini ele geçirdi. Amr daha sonra Suriye'deki el-Belka'ya gitti ve burada putlara tapınma konusunda bilgi edindi. Oradan bir miktar put toplayıp Kâbe'ye getirdi ve orada dikti. Daha sonraları hac için Mekke'ye gelenler, hürmet ve muhabbetlerinin bir ifadesi olarak, uzaklardan taş ve putları yanlarında götürürlerdi. Bu durum putperestlik ve çok tanrılı uygulamaların yaygınlaşmasına ve İbrahim'in asli inancının unutulmasına yol açtı. Bu hikâye İbn-i İshak'ın yazılarından da bilinmektedir.

İkinci ve daha uzun açıklama ise daha baştan başlıyor. Adem'in iki oğlu Şit ve Kabil vasıtasıyla gelen ataları, orijinal, gerçek inançtan farklı yollardan geçmişlerdir. Şit'in soyundan gelenler inançlarını korurken, Kabil'in soyundan gelenler masum sebeplerle (onları hatırlamak için) atalarının heykellerini yapmaya başlarlar. Zamanla insanlar bu heykellere saygı göstermeye başlarlar ve onların kendileri için şefaatçi olacağını umarlar. Daha sonra bu, putperestliğe dönüşür. İbnü'l-Kelbî tarafından aktarılan ikinci versiyon, özellikle erken dönem Arapça çevirisi olan *Kitāb al-Majāll* aracılığıyla, Süryanice *Hazine Mağarası'ndaki* putperestliğin kökenlerine dair bir efsaneye benzetilmiştir. Ayrıca 5. yüzyıl tarihçisi Sozomenos tarafından anlatılan putperestliğin kökenleri hakkındaki başka bir efsaneyle de karşılaştırılmıştır.

## Tanınması
Mesûdî (ö. 956) ve Yâkût el-Hamevî (ö. 1229) üzerindeki etkisi dışında, *Putlar Kitabı*, 20. yüzyılda Mısır'da metnin bir el yazmasının keşfedilmesine ve yayınlanmasına kadar İslam dünyasında büyük ölçüde bilinmiyordu. Yâkût, *Me'cüm el-Buldan'ında* metni kapsamlı bir şekilde alıntıladı; o kadar ki Julius Wellhausen (1844–1918), ana el yazması keşfedilmeden önce Yakut'un alıntıları aracılığıyla İbnü'l-Kelbî'nin çalışmasıyla çalışabildi.

## Güvenilirlik
İbnü'l-Kelbî'nin Putlar Kitabı, İslam öncesi dönemde Arap dini hakkında güvenilir bir bilgi kaynağı olarak kabul edilmemektedir. Putperest bir geçmişe dair İslam gelenekleri ilk olarak Gerald Hawting tarafından *Putperestlik Fikri ve İslam'ın Doğuşu* (1999) adlı kitabında ciddi bir şekilde incelenmiştir. Hawting'e göre İslam öncesi Arabistan geçmişine yönelik putperestlik suçlamaları Kur'an'da mevcut değildir ve daha sonraki İslam kaynaklarına dayanmaktadır. Hawting'e göre putperestlik suçlamaları, diğer tek tanrılı rakiplere karşı kullanılan yaygın bir retorik silahtır. Bu olgu nedeniyle Kur'an *müşrikleri*, uzun bir sözlü aktarım ve gelenek içinde gelişme süreci sonunda müşrik putperestlere dönüşmüşlerdir. Bu nedenle, Hawting gibi tarihçiler için, İbnü'l-Kelbî'nin *Putlar Kitabı'ndaki* gibi İslam öncesi Arap dininin tasvirleri geçmişin güvenilir temsilleri değildir. Ayrıca, Arap dini hakkındaki Arap geleneklerinin bir koleksiyonu olmaktan ziyade, "Müslüman kavramlarını ve endişelerini yansıtacak şekilde uyarlanmış karakteristik tek tanrılı geleneklerin ve fikirlerin bir koleksiyonu" olarak anlaşılması daha doğrudur. Hawting, gelenekteki bazı tanrı isimlerinin tarihsel olabileceğini, ancak bu isimlerin dönemin Araplarının teoforik isimlerinden türetilmiş olabileceğini düşünmektedir. Bu tanrılar hakkındaki İslami gelenekler ise, bu tür teoforik isimlerden bu tür tanrıların varlığına ilişkin çıkarımlar üzerine inşa edilen daha sonraki ayrıntılı açıklamaları ve spekülasyonları yansıtır.

Arkeolojik kayıtların İbnü'l-Kelbî'nin metni ile çeliştiği de görülmüştür. Örneğin, İslam'ın arifesinde Güney Arabistan dinini tasvir etmesine rağmen, Himyer Krallığı kralı Malkikarib Yuhamin'in MS dördüncü yüzyılın son çeyreğinde tek tanrıcılığı benimsemesinden sonra Güney Arabistan'da çok tanrılı herhangi bir yazıt bilinmemektedir. İslam öncesi Arabistan'da, özellikle de dördüncü yüzyıldan sonra, Kur'an'da adı geçen sekiz putperest tanrının hiçbirine dair arkeolojik bir kanıt bilinmemektedir. Basit bir arkeolojik sessizliğin aksine, arkeolojik kayıtlar MS beşinci yüzyılın başlarında çok tanrılı çevrelerin ani bir şekilde ortadan kaybolduğunu tasvir ediyor. Dahası, İbnü'l-Kelbî'nin İslam öncesi Hudhalî şiirini çok tanrıcılıkla ilişkilendirmesi, Hudhalî şiirinin varsayılan külliyatında gerçekte tarif edilen dini ayin türüyle çelişmektedir. Genel olarak, İbnü'l-Kelbî'nin Arabistan genelindeki dini taşların veya heykellerin ritüel kullanımına ilişkin tasvirleri, arkeolojik olarak bunların hiçbirinin, kuzeybatı Arabistan ve Nabatîler dışında hiçbir zaman diliminde Arabistan'ın hiçbir yerinde bilinmediği gerçeğiyle çelişmektedir. Bu nedenle, Christian Julien Robin, İbnü'l-Kelbî'nin bu tür uygulamaların mekansal kapsamını ve bu ritüel nesnelerinin daha genel olarak kullanımını abarttığını yorumluyor.

## İlgili metinler
İbnü'l-Kelbî'nin *Putlar Kitabı'nın* yanı sıra, İslam öncesi Arabistan'daki (özellikle çok tanrılı) dinin başlıca Müslüman kaynakları arasında Taberî'nin (esas olarak Peygamberler ve Melikler Tarihi ve İbn-i İshak'ın (El-Sîretü'n-Nebeviyye) eserleri yer almaktadır. Ayrıca El-Ezrakî'nin *[[Mekke ile ilgili Rivayetler Kitabı]]* da bulunmaktadır. İslam öncesi Arap dinini tanımlamaya yönelik diğer girişimler arasında Mesûdî (ö. 345/956), Şehristanî (ö. 548/1153) ve hatta Vehhabiliğin kurucusu Muhammed bin Abdülvehhâb (ö. 1206/1792) gibi kişiler de yer almaktadır. Cahiz'in (ö. 868) İbnü'l-Kelbî'nin eseriyle aynı adı taşıyan bir eser yazdığı söylenmektedir, ancak bu eser kaybolmuştur.

## Çeviriler
*  English translation.
* İbnü'l-Kelbî, *Putlar Kitabı: Kitâb al-Asnâm* (trc. ve nşr. Beyza Düşüngen), Ankara 1969.

## Sürümler
* İbnü'l-Kelbî, Kitâbu'l-Asnâm, ed. R. Klinke-Rosenberger. Leipzig: O. Harrassowitz, 1941.
* İbn el-Kelbī, Hişam ibn Muḥammad ibn al-Sāʾib. Kitab al-Asnām: `An Ebī al-Mundhir Hisham ibn Muḥammad ibn al-Sāʾib al-Kalbī. Editörlüğünü Ahmed Zakī yapmıştır. 3. baskı. Kahire: Maṭbaʿat Dār al-Kutub al-Miṣriyyah, 1995.

## Kaynakça
;Özel

;Genel
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
* H. S. Nyberg. "Bemerkungen zum *Buch der Götzenbilder* von Ibn al-Kalbi." Lund: Svenska Institut i Rom. Ser. 2, Bd. 1, 1939. pp.&nbsp;346–66.