Kaytak Usmiliği

**Kaytak Usmiliği**, 5. ila 19. yüzyıllar arasında modern Dağıstan Cumhuriyeti'nin Kaytak ve Dahadayev rayonlarının tamamını, ayrıca Sergogala, Derbent ve Kayakent rayonlarının bazı kısımlarını kapsayan, Rıtahlar ve güney Kumukların tarafından yönetilen feodal bir devletti.

Usmilik, Darginlerin yaşadığı Ribka'nın kuzeyindeki dağ eteklerini ve Kumukların yaşadığı kıyı şeridinin bir kısmını ele geçirdiler. Bu, usmiliğin Derbent ve Transkafkasya'yı Kuzey Kafkasya şehirleri ve Karadeniz bölgesindeki İtalyan kolonileriyle bağlayan ticaret yolunu kontrol etmelerini sağladı. Usmiliğin başkenti, aşılmaz bir dağ üzerinde bulunan antik kale şehri Kureyş Kalesi idi. 14. yüzyılın ikinci yarısında, Altın Orda'nın destekçisi olan usmilik, Emir Timur'un şiddetli saldırılarına maruz kaldılar. Bu saldırılar 15. yüzyıla kadar devam etti.

16. yüzyılın sonlarında, usmiliğin yerleşim yeri sıradağların düzlük kısmındaki Mecalis köyüne taşındı. Bunun ardından usmiliğin dağlık bölgedeki etkisi zayıfladı.

1820 yılında Kaytak Usmiliği, Rus İmparatorluğu tarafından işgal edilerek ortadan kaldırıldı.

## Tarihi

### İsmin kökeni
Kaytak Usmiliği, eski çağlardan beri Uluçay havzasının orta kesiminde varlığını sürdürmüştür. Hükümdarın "usmi" unvanının kökeni kesin olarak bilinmemektedir. Bir görüşe göre bu unvan Arapça "ismi" ("ünlü") kelimesinden, diğer bir görüşe göre ise Dargin dilindeki "usi" kelimesinden türemiş olup "kardeş" anlamına gelmektedir. Usmi unvanı babadan oğula geçmez, ailenin en yaşlı veya en nüfuzlu üyesine intikal ederdi. Bu veraset sistemi, adaylar arasında sık sık anlaşmazlık ve çatışmalara yol açmaktaydı.

### Erken Orta Çağ
8. yüzyılda, Kaytak topraklarındaki Kureyş temsilcisi Emir Hamza, Usmi oldu. Çocukları daha sonra Kaytak'ta hüküm sürdü. Müslüman bir yönetici olan Kaytak Usmisi, Derbentliler ile aynı dine mensup olmaktansa, Hazar Kağanlığı ile ittifak kurup Samandar'a kadar uzanan topraklar elde etmeyi daha avantajlı buldu. Komşuları pagan Zirigeran ile savaşan Kaydak gazileri, sınırda Kureyş Kalesi'ni kalesini inşa ettiler. Kaydak Usmisi, 10.-12. yüzyıllarda komşusu Urkarakh yerleşimiyle çeşitli askerî çatışmalara girdi. Kaydak, Dağıstan'ın iç siyasi hayatında önemli bir rol oynayan en güçlü ve etkili devletlerden biri haline geldi. 10. yüzyılın ortalarında, Samandar hükümdarı Selifan, usmiliğin Aşağı Kaytak olarak bilinen bir bölümünü ele geçirdi.

Mesudi'ye göre, "Dağıstan" Hicri 332 (944 Miladi) yılından itibaren üç devlete ev sahipliği yapmaktaydı; bunlardan biri, I. Hüsrev tarafından kurulan ve başkenti Derbent'in kuzeyindeki Kaytak olan Samandar (Terki) Devleti'ydi. Hazar kağanının ikametgâhı orada bulunuyordu. Selman bin Rebîa Kaytak'ı ele geçirdiğinde, kağan ikametgâhını İtil şehrine taşıdı. Samandar'ın nüfusu çoğunlukla Hazarlar, Müslümanlar ve Yahudilerden oluşuyordu. İbn Haykal, Rusların Hicri 358 (969 Miladi) yılında Samandar'ı ele geçirdiğini ve oradaki birçok bina ve bahçeyi yıktığını yazmaktadır.

1040 yılında Kaytak halkı, Derbent Kalesi'ni ele geçirip şehrin emiri esir aldı. Yaklaşık 25 yıl sonra, Derbent emirleri yerel boylara karşı yürüttükleri mücadelelerde destek arayarak Kaytak'a sığındılar.12. yüzyıl civarında Usmilik, mimarisi Orta Doğu ve Orta Asya modellerine benzeyen büyük bir ulu cami (cuma camisi) inşa etti. Aynı yüzyılda, Urkarah toprakları usmilik tarafından ele geçirildi. Kaytak Usmiliği'nin tarihi merkezi ve başkenti, Usmi-Dargo Darginlerinin bağımsız topluluklarıyla çevrili, geçilmez bir kaya üzerinde bulunan Kureyş Kalesi idi.

### Moğol istilası
1239–1240 yıllarında Moğol İmparatorluğu Dağıstan'ı işgal etti. Bu dönemde, iki İslam devleti olan Kaytak Usmiliği ile Kazıkumuk Şavhallığı arasında iç çekişmeler yaşanmaktaydı.

Moğollar, Kaytak Usmiliği de dahil olmak üzere Dağıstan'ın tamamını ele geçirdiler. Ele geçirilen tüm topraklara ağır vergiler getirildi. İşgalin sonucu olarak, Kureyş Kalesi yıkıldı ve önemini kaybetti. Usmilik Altın Orda'nın etkisi altına girdi. Urkarah, usmiliğin başkenti oldu.

14. yüzyılın başlarında Kaytak, Şirvanşahlar ve Kadıkumuk Şavhallığı ile yakından ilişkiler kurmaya başladı. Dağıstan'da Moğol gücünün zayıflamasından sonra usmilik, sadece Moğol ordusuna olan bağımlılıklarından kurtulmakla kalmadılar, aynı zamanda topraklarının kuzeyindeki geniş bir dağ eteği şeridini de ilhak ettiler. Bu, usmiliğin Derbent ve Transkafkasya'yı Kuzey Kafkasya şehirleri ve Karadeniz'deki İtalyan sömürge şehirleri ile bağlayan ticaret yolunu ve Saray-Batu'yu kontrol etmelerini sağladı.

### Timur'un istilası ve sonuçları
14. yüzyılın sonlarında, Timur'un istilasından önce, Usmi Sultan Muhammed öldü. İki oğlu Sultan Alibey ve İlçi Ahmad arasında iktidar mücadelesi başladı. Bu mücadeleyi Sultan Alibey kazandı ve Usmi oldu. İlçi Ahmad ise Şirvan'a kaçmak zorunda kaldı. İlçi Ahmad, daha sonra gerçekleşecek olan savaşta Timur'un yanında yer aldı ve Bahadır adı ile savaştı. Timur'un yardımıyla, Samur'un kuzeybatısındaki topraklarda kendi emirliğini kurdu.

Şubat 1395'te Timur, usmilik topraklarını işgal etti. Usmilik Toktamış Han ile ittifak kurmuş ve Timur'a karşı harekete geçmişti. Bunun üzerine Timur Toktamış Han'ın tamamen yok edilmesini emretti. Timur Şami ve Yezdin'deki saray tarihçileri, emrin harfiyen yerine getirildiğine tanıklık etmişlerdir: "Kanatlara ve yan hatlara öyle bir saldırı düzenledi ki, çok az sayıda kişi kaçmayı başarabildi; bin kişilik birlik tamamen imha edildi. Ardından bölgedeki topraklar yağmalandı ve köyler ateşe verildi. Fetih kuvvetlerinin ulaşabildiği Kaytak topraklarında yer alan yerleşimler ve nüfus büyük ölçüde ortadan kaldırıldı. Dağıstan yönüne ilerleyen Tohtamış, Kaytak'ın harap edildiğini öğrenince geri çekilmek zorunda kaldı. Timur ise Toktamış'i takip etti; bu süreçte Kaytak Usmiliği'nin ovalarını da tahrip etti." Kaytaklardan bazıları, Dağıstanlıların birleşik güçlerinin yenilgiye uğradığı Akuşa Muharebesi'nde Timur'un birliklerine karşı savaştı.

Timur ile yapılan savaşta alınan ağır yenilginin ardından Kaytak Usmiliği, güçlerini yavaş yavaş yeniden toparlamaya başladı. Ekonomi gerilemiş, nüfus önemli ölçüde azalmıştı. Ayrıca, Usmilik topraklarından geçen ticaret yolu da eski önemini yitirmeye başlamıştı. Usmi Ulubey, Tarku dâhil olmak üzere kıyı ovaları üzerindeki denetimi yeniden sağlamak amacıyla Şirvanşahlar ile ittifak kurdu. Bu doğrultuda, Şirvanşah Ferruh Yesar ile usminin kız kardeşi evlendirildi. Bu ittifak sonucunda usmi, faaliyetlerini güçlendirme imkânı elde etti. Bununla birlikte, XIV. yüzyılın sonunda ayrılan Zırıkgeran kendi bağımsızlığını korumuş, daha önce usmiliğe bağlı olan özgür topluluklar üzerindeki etkisini azaltmıştır.

## Modern çağ

### 16.-17. yüzyıl
16. yüzyılda Hasan Ali, Sultan Ahmed Han ve ardından Han Muhammed usmi oldu. Sultan Ahmed Han'ın liderliğinde usmi başkenti Urkarah'tan Kumuk'taki Mecalis şehrine taşındı. 15. yüzyıla kadar Orta Çağ kaynaklarında sıkça adı geçen Kaytak, Timur'dan büyük bir darbe yedi: Fars kaynakları, Kaytakların neredeyse binde birinin hayatta kaldığını yazmaktadır. Sadece modern Kaytaklar değil, aynı zamanda bölgede Kumuklar dahil Türkçe konuşan herkes Kaytak olarak adlandırılıyordu. Kaytakların yaşadıkları alanlar önemli ölçüde azalmıştı.

17. yüzyıldan itibaren Rus kaynaklarında bu hanedan veya bireysel Kaytak usmileri, Kumukların yöneticileri olarak da anılmış ve elçileri topraklarından "Kumuk Ülkesi" olarak bahsetmiştir. 19. yüzyılda Usmi dili, kaynaklarda ya Türkçe ya da "Türk-Tatar" dili olarak anılmıştır. "Tatarca ile karışmış Türk-Tatar dili" ifadesi Kumuk dilini ifade etmek için kullanılmıştır. Kumuk lehçelerinden biri günümüzde "Kaytak lehçesi" olarak adlandırılmaktadır.

Usminin ölümünden sonra, Sultan Ahmed Han'ın dört oğlu arasında uzun süren bir çekişme dönemi yaşandı ve Tarğu Şavhallığı bu çatışmaya müdahale etti. Bu durum Kaytak devletini zayıflattı ve usminin yönetimini etkileyerek usmilğin komşu topluluklar arasındaki konumunu kötüleştirdi. Usmi, ikametgâhını Aşağı Kaytak'a taşıdıktan sonra da kendini tüm Kaytak-Dargon'un hükümdarı olarak görmeye devam etti ve halktan haraç talep etmeye başladı. Ancak, usmilik topraklarına dahil olmalarına rağmen, Muira, Gapşa, Gank, Kitagana, Irçamun gibi toplulukların çoğu feodal beylere vergi ödemedi. Kendilerini özgür, bağımsız olarak kabul ediyorlardı ve gönüllü olarak usmiyi destekleyebilirlerdi, ancak Usmi onları hiçbir şeye zorlayamazdı. Özgür köyler arasında, Tarakem'deki Kumuk köyü Başlıkent de vardı. Kendi Karaçi-beyleri tarafından yönetilen Kamri bölgesine ayrıca Utamış ve Alkhajdakent Kumuk köyleri de dahildi.

1631-1632 yıllarında, Usmi Rüstem Han'ın iktidarı için çatışmalar yaşandı. Rüstem Han'ın kardeşleri Çukuk, Üstarhan ve oğlu Han çatışmaya karışan taraflar arasındaydı. Rüstem Han'ın ayrıca "babalarının ölümünden sonra Kızılbaş Şah'ın tebaası olmak" isteyen kuzenleri de bulunmaktaydı. Sonuç olarak, Kaytak ikiye bölündü ve yöneticileri arasındaki mücadele aralıksız devam etti. Bu anlaşmazlığın sonucu olarak, genç Yenikent kolu, büyük Mecalis kolunun tamamını yok etti. Bu olaylardan kurtulan istisna kişi, Ayda Bey adlı sırdaşı tarafından gizlice uzaklaştırılan genç Hüseyin Han oldu. Ayda Bey, Hüseyin Han'ı Şamhala'ya götürdü; Hüseyin Han kölelik çağına ulaştığında ise İran'a geçti. Usmi Ali-Sultan'ın, Safevi Hanı Şah Süleyman'ın himayesi altındaki rakipleri karşısında kazandığı zaferin ardından Hüseyin Han ancak 1689 yılında Başli'yi ele geçirebildi. Ancak kısa süre sonra Ali-Sultan tarafından Kuba'ya sürgün edildi; burada bir hanlık kurdu ve yaşamını yitirdi. Bu gelişmelerin ardından Kaytak yeniden birleşti.

### 18.-19. yüzyıl
1730'ların ortalarından 1747'ye kadar olan dönem, Kaytak usmileri ve tüm Dağıstan için zor yıllara sahne oldu. Kaytak, Nadir Şah'ın birliklerinin hedeflerinden biri haline geldi. 1735'te Nadir Şah'ın ordusu usmilerin topraklarına saldırdı. Usmi Ahmed Han, şahın yönetimini tanımak zorunda kaldı. Bir süre sonra, Ahmed Han, halkını etrafına toplayarak isyan etti ve Nadir Şah'ın kardeşi İbrahim Han önderliğindeki Afşar ordusuna ağır bir yenilgi yaşattı. İbrahim Han savaşta öldürüldü. Daha sonra Ahmed Han, diğer Dağıstan yöneticileriyle birlikte, Gapgay vadisinde Avar Hanlığı'ndan gelen 30.000 kişilik büyük bir Afşar ordusunu yok etti.

Ahmed Han'ın ölümünden sonra torunu Emir Hamza, usmi oldu. Emir Hamza başlangıçta Kuba hanı Fethali Han'ın Derbent Hanlığı ile birleşmesine destek oldu. Ancak daha sonra hayatının sonuna kadar Fethali Han'ın en amansız düşmanı oldu. Emir Hamza, Dağıstan hükümdarlarının çoğunu bir koalisyon halinde bir araya getirdi ve Gavdushan Muharebesi'nde Fethali Han'a büyük bir yenilgi yaşattı.

1804-1813 Rus-İran Savaşı'ndan sonra imzalanan Gülistan Antlaşması'ndan sonra, Kuzey ve Güney Kafkasya'nın Rusya tarafından ilhakını hedefleyen Kafkas Savaşı başladı. O dönemde Derbent'te rehin tutulan Usmi Adil Han'ın oğlu, Rusya'ya bağlılık yemini etti ve Rusya karşıtı koalisyona katılmadı. Adil Han'ın bu politikası Rus yetkililerini tatmin etmedi. Sonuç olarak, koalisyona katılmaya ve Rusya'ya karşı bir politika izlemeye karar verdi. Bu politika nedeniyle, Rus askeri komutanlığı radikal bir karar aldı: 26 Ocak 1820'de Usmi Adil Han iktidardan uzaklaştırıldı. Aynı zamanda, usmi unvanı da kaldırıldı.

## Kaynakça