Zeynelabidin Gıyami

**Zeynelabidin Gıyami** (, ; 1891, Ahar'da –1973 Bakü), İran Azerisi bir siyasetçi ve hukukçuydu. 1945'te Cafer Pişevari tarafından Azerbaycan Millî Hükümeti'nin kurulmasıyla, Cafer Pişevari Kabinesi'nde Azerbaycan Hükümeti Yüksek Mahkemesi Başkanı olarak görev yapmıştır.

Meşrutî, Hiyabani ve 21 Azer devrimlerine katılmıştır. 1920'de Şeyh Muhammed Hiyabani tarafından Tebriz'de kurulan Millî Hükûmet'in üyelerinden biriydi. İran Sosyalist Partisi, Tudeh Partisi ve Azerbaycan Demokrat Partisi'nin kurucularından biridir.

## Hayatı

### İlk yılları
Zeynelabdin Alinaği Oğlu Gıyami 1891 yılında Tebriz'de doğmuştur.

Meşrutîyet Devrimi sırasında Hacı Ali Davafuruş tarafından Settar Han ile tanıştırılmış ve fedailer saflarına katılmıştır. Acıçay Nehri kıyılarında ve Emirbağ'da gerçekleşen savaşlara katılmıştır. Daha sonra, Settar Han ile birlikte Tahran'a giden 70 fedaiden biriydi. Baharistan'ın ele geçirilmesiyle sonuçlanan savaşa katılmıştır. Cesareti nedeniyle Millî Yürütme Kurulu tarafından "Salar Zafer" unvanı verilmiştir.

Muhammedali Şah Kaçar iktidarı bıraktıktan sonra Hukuk ve Siyaset Bilimleri Okulu'nda yüksek öğrenim görmüştür. Daha sonra Süleyman Mirza İskenderi liderliğindeki Demokrat Parti Merkez Komitesi'nin başına geçmiştir.

1920'de Tebriz'de başlayan Şeyh Muhammed Hiyabani Devrimi'ne katılmıştır. Devrimi yönetmek için Şeyh Muhammed Hiyabani'nin önderliğinde Mirza Tahi Han Rafet, Zeynalabdin Gıyami ve diğerlerinden oluşan bir Yönetim Kurulu kutulmuştur. 24 Haziran 1920'de Tebriz'de kurulan Millî Hükûmet'in kurucu 20 üyesi arasında yer almıştır. Hiyabani Devrimi'ndeki cesareti nedeniyle Şeyh Muhammed Hiyabani tarafından "Gıyami" lakabını verilmiştir. 14 Eylül 1920'de Şeyh Muhammed Hiyabani, Mehdikulu Han Hidayet tarafından öldürülmüştür. Bunun ardından, Hiyabani'nin silah arkadaşları çeşitli bölgelerde hükûmet güçlerine karşı gerilla savaşları yürütmeye başlamışlardır. Zeynalabdin Gıyami'nin önderliğindeki bir grup da Eher ve Karadağ'ın dağlık bölgelerinde hükûmet güçleriyle savaşmıştır. Daha sonra, kendileriyle müzakere etmek için giden devlet temsilcileri taleplerini kabul etmiş  ve Hiyabani'nin katili Mehdikulu Han Hidayet'i görevden almıştır.

Soyadı yasasından sonra, Tebriz'deki Hiyabani Devrimi'ne katıldığı için "Gıyami" soyadını almıştır.

1921'de Süleyman Mirza İskenderi'nin davetiyle, Sosyalist Parti'yi kurmak üzere Tahran'a çağrılmıştır. Tahran'da 41 üyeli Merkez Komite'ye seçilmiştir. 1921'deki Ziyaeddin Tabatabay Darbesi'nden sonra Azerbaycan'a gelmiş ve ulaştırma ile ilgili bir departman kurmak için çalışmalar yürütmüştür. Ancak bu hükûmetin çöküşünden sonra tutuklanmış ve komünist olmak ve silahlı isyanı kışkırtmak suçlamasıyla askeri mahkeme tarafından idam cezasına çarptırılmıştır. Hasan Han Mustufi el-Mamalik'in çabaları sonucunda serbest bırakılmıştır.

1 Eylül 1924'ten itibaren Tebriz'de haftada iki kez yayınlanan Asayiş gazetesini çıkarmıştır.

1937'den 1939'a kadar İsfahan belediye başkanlığı görevini yürütmüştür. Görevi süresince yolsuzluğa ve hükûmet yetkililerinin keyfi uygulamalarına karşı mücadele etmiştir. Ancak bir süre sonra istifa etmek zorunda kalmış ve Tahran'a taşınmıştır. 29 Eylül 1941'de Tahran'da kurulan Tudeh Partisi'nin kurucuları arasında yer almıştır.

### Azerbaycan Demokratik Hareketi

6 Eylül 1945'te, Tudeh Partisi'nin Azerbaycan teşkilatının il genel kurulu, partinin Azerbaycan teşkilatı üyelerinin Azerbaycan Demokrat Partisi'ne katılmaları gerektiğine karar vermiştir. Bunu sağlamak için Sadık Padegan, Zeynalabdin Gıyami, Mehmet Hüseyin Burhani, Yadullah Kalenteri ve Abulhasan Vagif'ten oluşan bir komisyon kurulmuştur.

114 Eylül 1945'te Tebriz'de düzenlenen bir toplantıda, Azerbaycan Demokrat Partisi'ni kurmak üzere 14 üyeli bir Örgütleme Komitesi oluşturulmuş; Zeynalabdin Gıyami de bu komitenin üyeleri arasında yer almıştır. 20 Kasım 1945'te, Tebriz Ark Tiyatrosu binasında faaliyetlerine başlayan Azerbaycan Halk Kongresi Başkanlık Divanı üyesi seçilmiştir. 21 Kasım'da, seçimler tamamlanıp hükûmet kurulana kadar kararların uygulanmasını sağlamak amacıyla kongre temsilcilerinden bir Millî Komite oluşturulmuştur. Zeynalabdin Gıyami, Millî Komite'ye seçilen 39 kişi arasında yer almıştır. Aynı gün, Azerbaycan parlamentosu seçimlerinin yapılmasına karar verilmiştir. Zeynalabdin Gıyami başkanlığındaki 19 üyeden oluşan seçim komisyonu onaylanmıştır. 27 Kasım-2 Aralık 1945 tarihleri arasında, İran tarihinde ilk kez kadınların da katıldığı serbest seçimler yapılmıştır. Seçimler sonucunda Zeynalabdin Gıyami, Tebriz'den Azerbaycan Milli Meclisi'ne temsilci olarak seçilmiştir.

12 Aralık 1945'te Azerbaycan Millî Hükümeti'nin kurulmasının ardından Yüksek Mahkeme Başkanı olarak atanmıştır. 5 Ocak 1946'da Azerbaycan Millî Hükûmeti Anayasası'nı hazırlamak üzere 15 üyeli bir komisyon kurulmuştur. Zeynalabdin Gıyami de bu komisyonda görev almıştır. 1946'da, yeni kurulan 2 yıllık siyasi okulun başkanı olarak atanmıştır.

1946'da millî-demokratik harekete katılımından dolayı "Settarhan" Nişanı ile ödüllendirilmiştir.

5 Aralık 1946'da, Miyane'ye doğru saldıran Şah'ın birlikleri, Gulam Yahya önderliğindeki askerler tarafından durdurulmuştur. Azerbaycan'ın çeşitli bölgelerinden gelen insanlar, Şah'ın ordusuna karşı savaşmak için kendilerini silahlandırmaları konusunda Millî Hükûmete çağrıda bulunmuşlardır. Bunun ardından, Mir Cafer Pişevari liderliğinde Savunma Komitesi kurulmuştur. Komitenin ilk görevi, Tebriz'de sıkıyönetim ilan etmek ve "Babek" adı verilen gönüllü gruplar kurmak olmuştur. Gönüllü grupların başlangıçta 600 kişi katılmıştır. Daha sonra Mir Cafer Pişevari, Sovyetler Birliği'nden askeri destek talep etmiştir. Ancak, bu talebi karşılık bulmamıştır.

11 Aralık 1946'da Azerbaycan Millî Meclisi, kan dökülmesini önlemek amacıyla Kızılbaş Halk Ordusu ve fedai güçlerine Şah'ın birliklerine direnmemeleri ve savaş alanlarını terk etmeleri emrini vermiştir. O günden itibaren, yerel beylerin kurduğu silahlı gruplar ve sivil giyimli jandarmalar büyük katliamlar yapmaya başlamışlardır. Bu çeteler Tahran Radyosu tarafından "İranlı vatanseverler" olarak tanımlanmaktaydılar. Çetelerin asıl amacı demokratları yok etmek ve Şah'ın birliklerinin şehirlere girmesini sağlamaktı. Tebriz ve Azerbaycan'ın diğer şehirlerinde geniş çaplı yağmalar başlamış, katliamlar yaşanmıştır. Azerbaycan Millî Hükümeti dağılmıştı. 14 Aralık 1946'da, Amerika Birleşik Devletleri ve Büyük Britanya'nın desteğiyle İran ordusu Tebriz'e girmiştir. İran ordusunun Tebriz'e girmesinin ardından yağmalar ve katliamlar devam etmiştir. Binlerce kişi tutuklanmış ve sürgüne gönderilmiştir. Meydana gelen katliamlarda, ADF üyeleri, fedailer ve tanınmış şairler Ali Fitret, Sadi Yüzbendi, Cafer Kaşif ve Muhammedbağır Niknam öldürülmüştür.

Millî Hükûmetin çöküşünden sonra Zeynalabdin Gıyami Bakü'ye göç etmiştir. Bir süre Mardakan'da yaşamıştır. Azerbaycan Merkez Sovyet Parti Okulu'nda öğretmenlik yapmıştır. 1947'de, Zeynalabdin Gıyami'nin de çalıştığı Azerbaycan Demokrat Partisi Merkez Komitesi Bakü'de yeniden kurulmuştur. Ekim 1953'te, Bakü'deki Azerbaycan Demokrat Partisi Merkez Komitesi'ne seçilen 15 kişid arasında yer almıştıri.

1973'te Bakü'de ölmüş ve İkinci Şeref Sokağı'na defnedilmiştir.

## Kaynakça

### Bibliyografya

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Kaynakça