Hacı Canseyid

**Hacı Canseyid** () veya **Jansit Wuvjıqo** (, ), Rus-Çerkes Savaşı'nda yer almış Çerkes komutan ve soylu. Hakkındaki bilgilerin çoğu, Çerkesler tarafından 1836-1838 yılları arasında esir tutulan Rus istihbarat subayı  tarafından gelmektedir. James Bell'in kitabında *Hadji Jansit-okû* olarak geçmektedir. Soyadı Jansit olup, adı Wuvjıqo'dur.

## Biyografi
1760'lı yıllarda Kabarda'da doğdu. Bekmırza hanedanından Prens Naf Andemırıqo'ya bağlı bir soyluydu. 1770'lerden beri Ruslara karşı yapılan seferlerde yer almıştır. Kabarda'nın Rus hakimiyetine girmesinden sonra 1825'te Batı Çerkesya'ya göç eden Hajret Kabardeyleri arasındaydı. 30 Ocak 1825 tarihli Rus raporuna göre 5 ila 20 arası tekil köylüsü bulunuyordu. Göçte tüm mal varlığını geride bırakmak zorunda kalmasına rağmen katıldığı saldırılarda ve seferlerde öne çıkarak hiç olmadığı kadar zenginleşti. Abzah topraklarında yaşıyordu, 1830'lu yıllarda 60 avam ailesine ve 30 serf ailesine sahipti. Sadece soylu olmasına rağmen askeri başarıları ve liderlik vasfı sebebiyle en ünlü prensler kadar tanınır oldu. Muhammed Aşa gibi Çerkes komutanlarla silah arkadaşıydı. En beceri ve tecrübe isteyen saldırılarda liderlik kendisine verilirdi.

1830 yılının sonbaharından bitişine kadar olan aylarda kendi müfrezesinin de katıldığı seferler şöyle kaydedilmiştir: Babukovskaya stanitsaya ve Binbaşı Sokolov'un Hopyor Kozak Alayı'na saldırı, Temnoleskaya Kalesi'ne saldırı, Georgi Kalesi'ne saldırı, Borgustanskaya stanitsadan at sürülerinin çalınması.

2 kere Hacca gittiğinden dolayı Hacı ünvanına sahipti. Hac sırasında Mısır Valisi Mehmed Ali Paşa ve en büyük oğlu İbrahim Paşa dahil olmak üzere İslam dünyasının çeşitli liderleriyle görüşmeler yapmıştı ancak Kafkasyalıların bağımsızlık mücadelesine bu liderlerden yardım gelmeyeceğini düşünüyordu ve bir beklentisi yoktu. Tornau, Canseyid'in zekasına, Çerkesler arasındaki yüksek imajına ve dürüstlüğüne vurgu yapmıştır. Ayrıca olayları gerçekçi bir bakışla ele aldığını belirtmiştir;

1837 yılında Hac dönüşü Çerkesya'ya dönen Canseyid ve beraberindeki 12 kişi, çoğunlukla tüccar, bindikleri geminin kaptanının hatası sonucu Gagra'nın kuzeyi yerine Rusların kontrolündeki güney kıyısına çıkarıldılar. Kısa süre sonra yakında yeni inşa edilmiş bir Rus kalesinden çıkan kalabalık bir Rus müfrezesi sahile ilerleyerek teslim olmamaları sonucunda ateş açtı. Canseyid komutasındaki grup, mal çuvallarını siper ederek direnişe geçti ve Rus birlikleriyle bir süre çatıştı. Çatışma sonucunda, Canseyid ve ağır yaralı bir yolcu dışında tüm mürettebat hayatını kaybetti. Ruslar, mürettebatın tamamını öldü sanarak kaleye geri döndüler. Gece olunca Canseyid ve yaralı yolcu ormana sığınarak kaçtı. Yerel Abhazların yardımıyla Abzah topraklarına dönmeyi başardılar.

1838 yılında Canseyid, James Bell ile görüştü. Görüşme sırasında Bell, Canseyid'e bir İngiliz dürbünü hediye etti. Bell'in aktardığına göre Canseyid, Çerkesya'nın iç bölgelerindeki halkın bağımsızlık mücadelesine olan inancının güçlü olduğunu vurguladı. Ayrıca, İngiltere'nin yardım etmesi durumunda teslim olanların yeniden silahlanacağını ve Rus baskısı arttıkça halkın duyduğu nefretin giderek büyüdüğünü ifade etti.

Tornau'ya anlattığına göre Rusların eninde sonunda Kafkasya'yı işgal edeceğini, ancak bunun kendi ölümünden çok daha sonra olacağını düşünüyordu:

### Ölümü
1843 yılında General V. O. Gurko komutasındaki Rus birlikleri Orta Urup bölgesini denetliyordu. Rus ordusu; iki piyade taburundan küçük bir birlik, 500 kadar Kozak ve 4 toptan oluşuyordu. Dönüş yolunda birliklerin önüne geçip yolun güvenliğini garantiye almak amacıyla Subay Tornau, 50 kadar Nogay prensiyle kayalık bir tepeyi tutmakla görevlendirildi.

Bu tepeyi ele geçirecek zamanı olmayan Canseyid komutasındaki Çerkes süvarileri karşı tepede toplanmaya başladılar. Canseyid ve Tornau, birbirlerinin birliklerini dürbünle gözlemlerken birbirlerini gördüler ve uzaktan selamlaştılar.

Bir saat sonra Kozak birlikleri, iki tepenin arasındaki vadiye inmeye başladı. Yaklaşık 300 Çerkes süvarisi, uygun gördükleri bir anda Hacı Canseyid'in öncülüğünde ani bir baskınla Kozakların siper aldığı vadiye saldırı başlatıp Kozakları öldürmeye başladılar. Bu saldırı sırasında Rus piyade birlikleri uzaktaydı ve süvari desteği de o an için hazır değildi ancak yakında bir top bulunuyordu.

Topçu komutanı Yüzbaşı Biryukov ateş emri verdi ve 300 adım mesafeden yaptığı iki kartuş atışıyla Hacı Canseyid'i vurdu. Çerkes süvarileri dağıldılar ve Canseyid'in dumanlar arasındaki cesedini kaldırıp hızla geri çekildiler.

## Kaynakça