Halef es-Saffâr

**Ebû Ahmed Veliyyü’d-devle Halef b. Ahmed b. Muhammed b. Leys es-Saffâr es-Siczî** (Kasım 937 - Mart 1009), 963'ten 1002'ye kadar Sistan'ın Saffârî emiridir. Doğu İslam dünyasında âlim olarak tanınmış olmasına rağmen, saltanatı şiddet ve istikrarsızlıkla geçmiş ve onun tahttan indirilmesiyle Sistan'daki Saffârî yönetimi sona ermiştir.

## Erken dönem
Halef, 937 yılının Kasım ayının ortalarında, ikinci Saffârî emiri Amr ibn el-Leys'in kızı olan Ebu Cafer Ahmed ve Banu'nun oğlu olarak Sistan'da doğmuştur. Hayatının ilk yirmi altı yılı hakkında çok az şey biliniyor; büyük olasılıkla bu sürenin büyük kısmı öğrenmeye ayrılmıştır. En geç 957 veya 958'den itibaren tahtın vârisi olarak tanınmış ve babasının sikkelerinde adı yer almıştır.

## Emirliğe yükselmesi
Mart 963'ün sonunda babası Ahmed bin Muhammed Zerenc'de öldürülmüştür. Suikast sırasında Halef başkentin dışındaydı. Babasının ölüm haberini alınca, Bust kasabasına doğru yola çıkmış ve kasabanın valisi de hemen ona destek sözü vermiştir. Kısa bir süre sonra, Ebu Hafs b. Muhammed adlı rakip bir Saffârî'nin kontrolü altındaki Zareng'a karşı bir orduyla sefere çıkmıştır. Halef'in ordusunu gören Ebu Hafs başkentten kaçarak Sâmânîler'in Horasan'ına sığınmış ve Halef'in Zarang'a girmesine izin vermiştir.

Halef emir ilan edildikten kısa bir süre sonra Abu'l-Husayn Tahir ibn Muhammad'i eş hükümdar ilan etmiştir. Annesi tarafından Saffârî soyundan gelen Ebu'l-Hüseyin Tahir, Farah'ı yönetiyordu ancak Ebu Cafer Ahmed'in öldürülmesinden sonra Zarang'a gelmiştir. Halef onu Yakubî sarayına yerleştirdi ve hutbenin yanına onun adını yazdırmıştır.

Halef'in tahta çıkmasından bir yıl sonra Zarang'da isyan çıkmıştır. Bir *ayyār* önderliğinde ve şehir gruplarının da katılımıyla başlayan isyan kısa sürede bastırılmıştır. Halef, hacca gitmeye karar vermiş ve Ebu'l-Hüseyin Tahir'i sorumlu bırakarak yola çıkmıştır.

Halef, hac yolculuğuna çıkmadan önce muhtemelen bir yıl geçirmiştir (965). Eve dönüş yolunda Bağdat'a uğramış ve burada Büveyhî emiri Müizzüddevle ve Abbasi halifesi Mutî ile görüşmüştür. Halife, onun Sistan'daki hakimiyetini teyit etmiş ve ona şeref kaftanı ve sancak vermiştir. Ancak Halef, Ebu'l-Hüseyin Tahir'in dönüşünde Sistan'ın kontrolünü gönüllü olarak bırakmayacağını hissetmiş ve yardım için Samanoğulları'na gitmiş ve bir ordu almıştır. Sistan'a dönerek Ebû'l-Hüseyin Tahir'i geri çekilmeye zorlamıştır. Ancak Halef'in ordusu dağıldıktan hemen sonra Ebû'l-Hüseyin Tahir geri dönmüş ve Halef'i yeniden Sâmânîlerden yardım istemek zorunda bırakmıştır. Çatışmalar Ebû'l-Hüseyin Tahir'in 970 yılında aniden ölümüyle sona ermiş; oğlu Hüseyin, Sâmânîler'e biat ederek bir süreliğine Sistan'ı terk etmiştir.

## Hüseyin b. Ebu'l-Hüseyin Tahir ile Çatışma
Ebû'l-Hüseyin Tahir'in ölümünden bir yıl sonra oğlu Hüseyin, emirlik iddiasını ileri sürmüştür. Sistan'a döndükten sonra 970'in sonu/971'in başında Zarang'ın kontrolünü ele geçirmiştir. Halef ve kuvvetleri başkenti geri almak için ilerlediğinde Hüseyin şehri terk etmiş ve ordusunu ona karşı yürütmüştür. Yapılan muharebede Halef galip gelmiş ve Hüseyin'in komutanlarından birçoğu öldürülmüştür. Halef, Nisan 971'de Zareng'ı geri almış ve derhal şehirdeki Hüseyin taraftarlarını temizlemeye başlamış ve bunların çoğunun Horasan'a kaçmasına neden olmuştur.

Halef'in zaferi geçici olmuş ve Hüseyin ertesi yıl geri dönmüştür. Fillerden oluşan bir orduyla Hüseyin, Halef'i muharebede yenmiş ve Zarang'ı yeniden ele geçirmiştir. Halef için bir diğer aksilik ise Samanoğulları'nın da çatışmaya müdahil olmaya karar vermesiyle yaşanmıştır. Halef, Buhara'daki Sâmânî emirine geleneksel haraç göndermeyi ihmal etmişti ve Hüseyin, emirin çatışmaya olan ilgisinden yararlanarak Zarang'ı terk etmiş ve yardım aramak için Buhara'ya gitmiş (Halâf ise, Büveyhilere karşı daha dostça davranmış gibi görünüyor, hatta bir ara hutbede Büveyhi emiri Adudüddevle'nın adını bile kullanmış olabilir, belki de askeri yardım alabilmek için. Ancak, bu dönemde Büveyhilerin Sistan'a müdahale ettiğine dair hiçbir kayıt bulunmamaktadır). Hüseyin'e destek olmak için bir Sâmânî ordusu gönderildi; ancak Halef muharebede Ağustos 979'da yenilmiştir.

Hüseyin ve Sâmânî müttefikleri, Halef'in muharebeden sonra kaçtığı Zarang'ı kuşattılar. Muhtemelen üç yıl sürecek bir kuşatma başladı. Halef'in kuvvetleri çok sayıda saldırı girişiminde bulundular ancak kuşatmayı yaramadılar; Sâmânîler ve Saffârî orduları birkaç kez birbirleriyle savaştılar ancak hiçbiri kesin bir zafer kazanamadılar. Sâmânî emiri sonunda bu çıkmazı sona erdirmek için Simcûrî ailesinden Ebû'l Hasan Simcûrî'yi göndermiştir. Onun yardımıyla 983 yılında Hüseyin ile Halef arasında ateşkes sağlanmıştır. Hüseyin, Zareng'ı ve Sistan'ın büyük bölümünü ele geçirmiş; başkente girmiş ve oradaki hutbeye Sâmânî emirinin adını eklemiştir. Halef, Zarang'ı terk ederek yakınlardaki Tak Kalesi'ne yerleşmiş ve devlet arazilerinin gelirlerini ve Zarang'dan gelen gelirlerin bir kısmını almaya başlamıştır.

Ancak Ebû'l Hasan'ın Sistan'dan ayrılmasının ardından Halef ateşkesi bozarak Sistan'ı geri almaya çalışmıştır. Hüseyin kalede kendini barikat altına almış, ancak Halef'in kuvvetlerinin üç yıllık kuşatma sırasında kalenin erzaklarını tükettiğini görmüşlerdir. Uzun süre dayanamayacağını anlayınca Gaznelilerden yardım istemişlerdir. Gazneli Sebük Tegin Sistan'a doğru yola çıkmış, ancak Halef onu rüşvet vererek ikna etmeyi başarmış ve sonunda kendisine yardım etmesini sağlamıştır. Teslim olmaktan başka çaresi kalmayan Hüseyin, barış istemek için elçiler göndermiştir. 25 Aralık 983'te anlaşmaya varılmış ve barışı kutlamak için çok sayıda şenlik düzenlenmiştir. Hüseyin çok geçmeden ölmüştür.

## Sonraki yıllar
Halef, yirmi yıl aradan sonra ilk kez Sistan'ın tartışmasız tek emiri olmuştu. Sonraki birkaç yıl boyunca büyük bir alim olarak ünlenmiş ve kendi ülkesinde öğrenimi teşvik etmiştir. Bir başka hac ziyaretinde daha bulunduğu rivayet edilir ancak bunun tarihi kesin değildir. 991 yılında Büveyhi Bahaüddevle'nin halife Tâi'yi tahttan indirmesi üzerine yeni halife Kadir'i tanımıştır. Bu durum, Gaznelilerin ve vasallarının Taî'yi halife olarak tanımaya devam ettiği Sâmânîler ile onun arasında bir kopuşu temsil etmektedir. Her halükarda, Halef'e **Veli'l-Devle** *[[Arapça isim|lakabını]]* veren muhtemelen Kadir'ir.

Halef ayrıca Bust ve Zemindaver'ı geri almak için bir harekât düzenlemiştir. Bunlar, Ebû'l-Hüseyin Tahir'in yönetimi sırasında neredeyse tamamen Saffârîler'e kaybedilmişti; Gazneli Sebük Tegin'in bölgeyi yaklaşık 978'de fethetmesinden önce yerel Türkler az çok bağımsızdı. Halef, 986 yılında Bust'u işgal ederken Sebük Tegin Hinduşah'a karşı sefer ile meşguldü. Ancak Gazneliler geri dönünce Halef, Bust'u teslim etmek ve kentten aldığı vergileri iade etmek zorunda kalmıştır.

Halef'in birkaç oğlu vardı; en büyük ikisi, Ebû Nasr ve Ebû'l-Fazl, doğal nedenlerden ölmüşlerdir. Üçüncüsü, Amr, Buhara'daki Sâmânî emirinin sarayında uzun yıllar geçirmiştir. 988'de Amr, babasının onu sıcak bir şekilde karşıladığı Sistan'a geri gönderildi. Ancak birkaç yıl sonra Amr, Halef'e karşı bir isyana katılmıştır. İsyan kısa sürede bastırılmış ve Amr hapse atılmış; kısa bir süre sonra da hapishanede ölmüştür.

Bust'u alma girişiminin ardından Halef ile Sebük Tegin'in arasının iyi olduğu anlaşılmaktadır. Halef'in, Horasan'da çıkan bir isyanı bastırmak için Sebük Tegin ve Guzgan'daki Ferigunlu emiriyle birlikte Sâmânîlere yardım etmek amacıyla bir sefere katıldığı rivayet edilmektedir. Ancak Sebük Tegin 997 yılında ölünce, iki oğlu Mahmud ve İsmail, arasında kimin tahta geçeceği konusunda anlaşmazlık çıkmıştır. Halef, bunu Gaznelilerden toprak elde etmek için bir fırsat olarak görmüş ve dördüncü oğlu Tahir'i 998'de Kuhistan ve Bedgis'i almak üzere göndermiştir. Tahir, Bağdat'ta Mahmud'un amcası Buğraçuk tarafından mağlup edilmiş, ancak Buğraçuk çıkan çatışmada öldürülmüştür.

Mahmud'un bu saldırıyı cezasız bırakmadı. 1000 yılında birliklerini Sistan'a götürüp bir dağ evinde konaklayan şaşkın Halef'i tuzağa düşürdü. Ordusu bulunmayan Halef, tazminat ödemek zorunda kalmış, paralarında Mahmud'un adını kendi adının önüne yazdırmış, hutbede ise Gaznelilerin adını yazdırmıştır.

Halef'in oğlu Tahir'in 1000 yılında Büveyh-i Kirman'ı işgal ettiği belirtiliyor, ancak kalıcı bir kazanım elde etmekte başarısız oldu. Kısa bir süre sonra o da kendisinden önceki Emir gibi Halef'e isyan etmiştir. İsyan, Tahir'in yakalanmasıyla sona ermiş; hapsedilmiş ve kısa bir süre sonra, 1002 yılında ölmüştür. Tahir'in ölümüyle Halef'in artık uygun bir varisi kalmamıştı.

Halef'in iktidarı yıllar geçtikçe giderek daha fazla sevilmez hale geldi; özellikle Tahir'in isyanından sonra sevilmezliği daha da arttı. Tahir'in vefatından sonra ordu komutanı Gazneli Mahmut'a bir haber göndererek, Zareng halkının onun Sistan'ın hükümdarı olmasını istediğini bildirdi. Mahmud, Sistan'ı güvence altına almak için öncü bir kuvvet göndererek karşılık verdi. Halef direndi, Tak'ta siper aldı ve Gaznelilerin kuşatmasına dayandı, bunun üzerine Mahmud Kasım 1002'de bizzat gelmeye karar verdi. Mahmud'un ordusu, Saffârîlerin yenilgisini arzulayan Zarang halkı tarafından takviye edilmiştir. Aralık 1002'de Halef teslim olmak zorunda kalmıştır. 1006 veya 1007 yılına kadar yaşadığı Farigunlular'ın Guzgan'ına gönderilmiştir. Mahmud'un savaş halinde olduğu Karahanlılar ile irtibat halinde olduğu yönündeki söylentiler üzerine Halef, güneye, Gardez'e nakledilmiş ve 1009 yılında burada vefat etmiştir. Sistan, 1029'da Nasriler'in yönetimine geçene kadar Gaznelilerin hakimiyetinde kalmıştır.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
*Bosworth, C.E. *The History of the Saffarids of Sistan and the Maliks of Nimruz (247/861 to 949/1542-3)*. Costa Mesa, California: Mazda Publishers, 1994.