Büyük Filtre

**Büyük Filtre** (Great Filter), yaşamın abiyogenezin ilk aşamalarından Kardashev ölçeğindeki en yüksek gelişim seviyelerine ulaşmasına kadar olan gelişiminde, tespit edilebilir dünya dışı yaşamı son derece nadir kılan bir gelişim engeli olduğu fikridir. Büyük Filtre, Fermi paradoksunun olası çözümlerinden biridir.

Kavram, Robin Hanson'un, gözlemlenebilir evrende herhangi bir dünya dışı uygarlık bulmadaki başarısızlığın, gelişmiş akıllı yaşamın ortaya çıkmasının muhtemel olduğuna dair (çeşitli bilimsel disiplinlerden gelen) bir veya daha fazla argümanda bir sorun olduğu anlamına geldiği yönündeki argümanından kaynaklanmaktadır; bu gözlem, akıllı yaşamın ortaya çıkabileceği çok sayıda alanı, gerçekten gözlemlenen gelişmiş uygarlıklara sahip az sayıdaki akıllı türe (şu anda sadece bir tane: insan) indirgeyen bir "Büyük Filtre" açısından kavramsallaştırılmıştır. Geçmişte ya da insanın neslinin tükenmesinden sonra olabilecek bu olasılık eşiği, akıllı yaşamın evrimi önünde bir engel ya da yüksek bir kendini yok etme olasılığı olarak işleyebilir. Bu argümanın ana sonucu, yaşamın şu anki aşamaya evrimleşmesi ne kadar kolay olursa, insanlığın gelecekteki şansının muhtemelen o kadar zayıf olacağıdır.

Bu fikir ilk olarak ekonomist Robin Hanson tarafından yazılan "The Great Filter – Are We Almost Past It?" başlıklı çevrimiçi bir makalede tasarlandı. İlk versiyon Ağustos 1996'da yazılmış ve makale en son 15 Eylül 1998'de güncellenmiştir. Hanson'ın formülasyonu, Fermi paradoksu ve sonuçlarını tartışan birçok yayınlanmış kaynakta kabul görmüştür.

## Ana argüman

### Fermi paradoksu

Uzaylıların Dünya'yı ziyaret ettiğine dair güvenilir bir kanıt yok; ne mevcut teknolojiyle dünya dışı akıllı bir yaşam gözlemledik ne de SETI diğer uygarlıklardan herhangi bir aktarım bulamadı. Evren, Dünya dışında "ölü" görünüyor; Hanson şunları söylüyor:Bununla birlikte, gezegenimiz ve güneş sistemimiz yıldızlardan gelen gelişmiş rekabetçi yaşam tarafından büyük ölçüde kolonileştirilmiş gibi görünmüyor ve gördüğümüz başka hiçbir şey de öyle görünmüyor. Aksine, gezegenimizin ve güneş sistemimizin, yakın yıldızların, galaksimizin ve hatta diğer galaksilerin davranışlarını, gelişmiş yaşamın karmaşık amaçlı süreçlerinden ziyade basit "ölü" fiziksel süreçlerle açıklamakta büyük başarı elde ettik.Yaşamın mevcut tüm boşlukları dolduracak şekilde genişlemesi bekleniyor. Kendini kopyalayan uzay aracı gibi teknolojilerle bu nişler, komşu yıldız sistemlerini ve hatta evrenin yaşıyla karşılaştırıldığında hala küçük olan daha uzun zaman ölçeklerinde diğer galaksileri içerecektir. Hanson şunu belirtiyor: "Eğer bu kadar gelişmiş yaşam gezegenimizi büyük ölçüde kolonileştirmiş olsaydı, bunu şimdiye kadar biliyor olurduk." 

### Büyük Filtre
Dünya dışındaki yerlerde akıllı yaşama dair hiçbir kanıt bulunmadığından, bir yıldızla başlayıp "gelişmiş patlayıcı kalıcı yaşamla" sona erme sürecinin pek olası olmadığı görülüyor. Bu, bu süreçteki en az bir adımın olasılık dışı olması gerektiği anlamına gelir. Hanson'un listesi, eksik olmasına rağmen, gözlemlenebilir evrenin kolonileştirilmesiyle sonuçlanan bir "evrimsel yol"daki aşağıdaki dokuz adımı açıklamaktadır:

# Doğru yıldız sistemi (organikler ve potansiyel olarak yaşanabilir gezegenler dahil)
# Üreme molekülleri (örneğin RNA)
# Basit (prokaryotik) tek hücreli yaşam
# Karmaşık (ökaryotik) tek hücreli yaşam
# Eşeyli üreme
# Çok hücreli yaşam
# Zeki, alet kullanan hayvanlar
# Kolonizasyon patlaması potansiyeline doğru ilerleyen bir medeniyet (şu anda bulunduğumuz yer)
# Kolonizasyon patlaması

Büyük Filtre hipotezine göre, eğer liste tam olsaydı, bu adımlardan en az birinin olasılık dışı olması gerekirdi. Eğer bu erken bir adım değilse (yani geçmişte), o zaman bunun anlamı, olası olmayan adımın gelecekte olduğu ve insanlığın 9. adıma (yıldızlararası kolonizasyon) ulaşma ihtimalinin hala kasvetli olduğudur. Eğer geçmişteki adımlar muhtemel olsaydı, o zaman pek çok uygarlık insan türünün bugünkü seviyesine ulaşmış olurdu. Ancak hiçbiri 9. adıma ulaşamamış gibi görünüyor, yoksa Samanyolu kolonilerle dolu olurdu. Dolayısıyla belki de 9. adım olası olmayan adımdır ve bizi 9. adımdan alıkoyması muhtemel görünen tek şey bir tür felaket, teknoloji varoluşun yükünü giderek hafifletirken ertelemenin etkisinin hafife alınması veya mevcut kaynakların tüketilmesi nedeniyle adımı atmanın imkansız hale gelmesine yol açan kaynak tükenmesidir (örneğin oldukça kısıtlı enerji kaynakları). Dolayısıyla bu argümana göre, Mars'ta çok hücreli yaşam bulmak (bağımsız olarak evrimleşmesi koşuluyla) kötü haber olacaktır, çünkü bu, 2'den 6'ya kadar olan adımların kolay olduğu ve dolayısıyla yalnızca büyük sorun olan 1, 7, 8 veya 9'un (veya bilinmeyen bir adımın) mümkün olabileceği anlamına gelecektir.

Her ne kadar 1'den 8'e kadar olan adımlar Dünya'da gerçekleşmiş olsa da, bunlardan herhangi biri olası olmayabilir. Eğer ilk yedi adım, olasılığı hesaplamak için gerekli önkoşullar ise (yerel çevreyi kullanarak), o zaman antropik açıdan önyargılı bir gözlemci, (önceden belirlenmiş) çevresinden genel olasılıklar hakkında hiçbir sonuç çıkaramaz .

2020 tarihli bir makalede Jacob Haqq-Misra, Ravi Kumar Kopparapu ve Edward Schwieterman, morötesinden yakın kızılötesine kadar dalga boylarında biyoimzalar arayan mevcut ve gelecekteki teleskopların galakside yaşama ev sahipliği yapan gezegenlerin fraksiyonuna üst sınırlar koyabileceğini savundu. Bu arada, orta-kızılötesi dalga boylarındaki tekno-imzaları tespit edebilen teleskopların evrimi, Büyük Filtreye dair içgörüler sağlayabilir. Eğer teknoimzaya sahip gezegenler bolsa, o zaman bunun Büyük Filtrenin geçmişte olduğuna dair güveni artırabileceğini söylüyorlar. Öte yandan, eğer teknoimzalar yokken yaşamın sıradan olduğu ortaya çıkarsa, bu durum Büyük Filtre'nin gelecekte yer alma ihtimalini artıracaktır.

"Berserker hipotezi" adı verilen özel bir formülasyonda, 8. ve 9. adımlar arasında, her medeniyetin daha gelişmiş bir medeniyet tarafından yaratılan ölümcül bir Von Neumann sondası tarafından yok edildiği bir filtre bulunur.

## Tepkiler

Zeki yaşamın evriminin, felaket niteliğinde bir kendi kendini yok etme veya göz kamaştırıcı görünür kanıtlar olmadan birden çok kez gerçekleşmesine izin verebilecek birçok alternatif senaryo vardır. Bunlar Fermi paradoksunun olası çözümleridir: "Varlar ama hiçbir kanıt göremiyoruz". Diğer fikirler arasında şunlar yer alıyor: fiziksel olarak galaksiye yayılmanın çok pahalı olması; Dünya kasıtlı olarak izole edilmiştir; iletişim kurmak tehlikelidir ve bu nedenle medeniyetler diğerlerinin yanı sıra aktif olarak gizlenir.

Yakınsak evrim de dahil olmak üzere Dünya üzerindeki yaşamın tarihini inceleyen astrobiyolog Dirk Schulze-Makuch ve William Bains, oksijenli fotosentez, ökaryotik hücre, çok hücrelilik ve alet kullanan zeka gibi geçişlerin yeterli zaman olduğu takdirde Dünya benzeri herhangi bir gezegende meydana gelmesinin muhtemel olduğu sonucuna vardılar. Büyük Filtrenin abiyogenez, teknolojik insan düzeyindeki zekanın yükselişi veya kendi kendini yok etme veya kaynak eksikliği nedeniyle diğer dünyalara yerleşememe olabileceğini iddia ediyorlar.

SETI Enstitüsü'nden gök bilimci Seth Shostak, Dünya'yı kolonileştirmeyi başaramayan zeki dünya dışı uygarlıklarla dolu bir galaksinin varsayılabileceğini öne sürüyor. Belki uzaylılar kolonileştirme niyeti ve amacından yoksundu veya kaynaklarını tükettiler ya da galaksi heterojen bir şekilde *kolonileştirilmiş* olabilir ya da Dünya "galaktik bir durgun su" içinde yer alıyor olabilir. Kanıtın yokluğu genellikle yokluğun yalnızca zayıf bir kanıtı olsa da, örneğin dünya dışı mega ölçekli mühendislik projelerinin yokluğu Büyük Filtrenin iş başında olduğuna işaret edebilir. Bu, akıllı yaşama giden adımlardan birinin olası olmadığı anlamına mı geliyor?  Shostak'a göre:Bu elbette Fermi paradoksunun bir çeşididir: Yaygın, büyük ölçekli mühendisliğin ipuçlarını görmüyoruz ve sonuç olarak yalnız olduğumuz sonucuna varmalıyız. Ancak burada muhtemelen hatalı olan varsayım, oldukça görünür inşaat projelerinin istihbaratın kaçınılmaz bir sonucu olduğunu söylememizdir. Kaçınılmaz olan, büyükten ziyade küçük olanın mühendisliği olabilir. Bu, eylemsizlik yasalarından (daha küçük makineler daha hızlıdır ve çalışması için daha az enerji gerektirir) ve ışık hızından (küçük bilgisayarların iç iletişimi daha hızlıdır) kaynaklanır. Gelişmiş toplumların küçük teknolojiler geliştirdiği ve örneğin kendi mahallelerindeki yıldızları yeniden düzenleme konusunda çok az teşvikleri veya ihtiyaçları olduğu olabilir ve bu elbette bir spekülasyondur. Bunun yerine nanobotlar yapmayı tercih edebilirler. Şunu da unutmamak gerekir ki, Arthur C. Clarke'ın dediği gibi, gerçek anlamda ileri mühendislik bizim için sihir gibi görünecektir ya da tamamen tanınmaz hale gelecektir. Bu arada, Dyson küreleri gibi şeyleri aramaya yeni başladık, bu yüzden onları gerçekten göz ardı edemeyiz.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar

* The Great Filter – Are We Almost Past It? (1998), Robin Hanson
* Why Alien Life Would be our Doom - The Great Filter (2018), Kurzgesagt – In a Nutshell