Bülövkaya

**Bülövkaya** ya da **Bülövkaya Yerleşimi**, Eneolitik döneme ait Güney Kafkasya'nın en önemli arkeolojik anıtlarından biridir. Yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda yer almaktadır.

## Coğrafi konumu
Antik yerleşim, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Babek rayonunda, Göynük köyü yakınlarında bulunmaktadır. Deniz seviyesinden yaklaşık 1430-1452 metre yükseklikte, dağlık bir arazide, Sarısu Nehri'nin sol kıyısında yer almaktadır. Yerleşim, su kaynağına, otlaklara, obsidyen ve diğer hammadde yataklarına yakın, elverişli bir doğal-coğrafi konumda inşa edilmiştir. Bu faktörler, antik nüfusun burada hem mevsimlik hem de uzun vadeli olarak yerleşmesi için uygun koşullar yaratmıştır. Bölgenin rölyefi esas olarak alçak dağ yamaçlarından, nehir vadilerinden ve doğal teraslardan oluşmaktadır. Bu doğal koşullar, Eneolitik toplulukların ekonomik yaşamında, tarım ve hayvancılık faaliyetlerinde önemli bir rol oynamıştır.

## Araştırma geçmişi
Yerleşim yeri 2023 yılında 2x2 ve 2x3 m'lik bir inceleme kazısıyla incelenmiş ve 2024-2025 yıllarında Veli Bakşaliyev'in liderliğinde 10x10 m ölçülerinde yedi alanda arkeolojik kazılar yapılmıştır. Arkeolojik araştırmalar sırasında, yerleşim yerinde iki yapı katmanından oluşan bir tabaka olduğu belirlenmiştir. Bu yapı katmanında biriken kültürel katmanların renk bakımından birbirinden farklı olduğu gözlenmiştir. Üstte bulunan ve gri sert toprak katmanlarından oluşan ilk yapı katmanı seramik, iş aletleri, hayvan kemikleri, obsidyen ve diğer taş aletler açısından zengin olmasına rağmen, bu katmanda ocak kalıntıları veya kül yığınlarına rastlanmamıştır. Bu katman, bölgenin topografyasına bağlı olarak 0,3-0,9 m kalınlığında birikmiştir. Bu yapı katmanında dikdörtgen çadır alanları ve toprağa gömülü büyük tarım kapları keşfedilmiştir. Bu katmanda ocak bulunmadığı için, katmanın kesitinden alınan kömür örneklerinin analizi MÖ 4508-4353'ü göstermektedir. Bu katmanın altında yer alan ikinci yapı katmanı, açık renkli ve küllü yumuşak toprak katmanlarından oluşmaktadır. Bu katmanın kalınlığı 0,3-0,6 m'dir. Bu katmandaki arkeolojik kalıntılar daha iyi korunmuştur. Evlerin ve ocakların yerleri açıkça tespit edilmiştir. Bu katmanda yapılan arkeolojik kazılar, evler inşa edilirken alanın önce düzleştirildiğini göstermiştir. Alan düzleştirilirken, bazı evlerin kuzey kısmı toprağa yaklaşık 10–15&nbsp;cm kadar hafifçe derinleştirilmiştir. Direk yerleşimleri, evlerin yapımında ahşap direklerin de kullanıldığını göstermiştir. Direk yerleşimlerinin planı, bu yapı katmanındaki evlerin yerini belirlemek için de kullanılmıştır. Araştırma, evlerin gruplar halinde yer aldığını ve aralarındaki boş alanların tarım alanı olarak kullanıldığını göstermektedir. Tarım alanlarında, yiyecek kuyuları, ocaklar ve bir seramik fırınının kalıntıları keşfedilmiştir. Ovçulartepe yerleşiminde tarım alanlarının etrafında konutlara da rastlanılmıştır.

## Maddi kültür

### Seramik
Bülövkaya'dan elde edilen buluntuların büyük çoğunluğu seramik ürünlerdir. 2024-2025 kazıları sırasında Bülövkaya yerleşiminden 10.507 seramik örneği keşfedilmiştir. Bunların 1.939'u şekillendirilmiş seramiktir. Seramik ürünler dört gruba ayrılabilir. Şekillendirilmiş seramiklerin %69,6'sı pembe seramik, %27,4'ü boyalı seramik, %2'si kahverengi seramik ve %1'i siyah seramiktir.

### Basit seramikler
Pembe seramik eşyaların çoğu desensizdir. Renk tonları sarı, kırmızı ve turuncu arasında değişmektedir. Kaplar iyi pişirilmiştir. Ancak bazen seramik örneklerinin duvarları arasında gri veya siyah bir tabaka görülür, bu da oksijen almadıklarını göstermektedir. Bazı seramik örnekleri iç kısımlarına kırmızı boya sürülerek iyi bir şekilde parlatılmıştır. Bazı seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri görülmektedir. Seramik eşyalar çoğunlukla kase şeklinde ve kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Kase tipi kaplar daha azdır. Bu tip kapların kısa, yanlara doğru kıvrılmış kenarları ve dışbükey gövdeleri vardır. Basit seramiklerin çoğu kase tipi kaplardan oluşmaktadır. Bu kapların en popüler tipleri, gövdesi ağız kısmında hafifçe içe doğru kıvrılmış dışbükey gövdeli kaselerdir. Bazıları dışbükey, bazıları ise silindirik-dışbükey şekildedir. Bu tür kapların ve kapların boyalı örnekleri Tell Abadan'ın Ubeyd III tabakasında ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında da görülmektedir. Urmiye Havzası'nda Seh Gabi ve Çoga Maran'da bulunan bu tip kaseler, çift konik şekilleriyle ayırt edilmektedir. İkinci tip, dışa doğru kıvrılmış bir kenara sahip dışbükey bir gövdeye sahiptir. Bu tip boyalı kaseler, Tell Abadan'ın Ubeyd III tabakasında ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında çok sayıda bulunmuştur. Üçüncü tip, dışa doğru kalınlaşmış bir kenara sahip dışbükey bir gövdeye sahiptir. Bu tip kaseler Tell Abadan'da da görülmektedir. Ancak, Bülövkaya örnekleri Ubeyd örneklerini tamamen kopyalamamaktadır. Bu tiplerin Ubeyd dönemi kaselerinin taklidi olarak yapılmış olması muhtemeldir. Dördüncü tip, gövdenin üst kısmında silindirik bir ağzı olan dışbükey bir gövdeye sahiptir. Silindirik ağızlı kaplar, Kültepe I yerleşiminde ve ayrıca Tell Abadan'daki Ubeyd III döneminde de görülmektedir. Beşinci tip, konik bir gövdeye sahiptir. Bu tipte oldukça fazla sayıda farklı kap çeşidi bulunmaktadır. Bu tip kapların kenarı dışa doğru kalınlaşmıştır. Bu tip kaplar, Urmiye Havzası'ndaki Seh Gabi ve Çoga Maran gibi yerleşimlerde ve Ubeyd kültürü yerleşimlerinde yaygındır. Yedinci tip kaplar da konik bir gövdeye sahiptir. Gövdelerinin orta kısmı dışarı doğru çıkıntı yapar. Bu tip kaplar, arkeolojik literatürde krem kapları olarak bilinmektedir. Bu tip kapların en eski örnekleri, Tell Sabi Abyad ve Tell Arpachiya'nın Halaf tabakasında keşfedilmiştir. Bu tür kaseler, Yarım Tepe II, Tell Aqab ve Tülin Tepe'nin Ubeyd katmanlarında da görülmektedir. Bu tür kase, Dalmatepe kültür alanlarında görülmemektedir.

### Kabartmalı ve oymalı desenli seramikler
Seramik ürünlerin bir grubunda kabartma ve girintili desenler bulunmaktadır. Bunlar esas olarak kapların gövdesini çevreleyen kabartma şeridinde parmak izleri ve girintilerle süslenmişlerdir. Kabartma şeridinde parmak izleriyle süslenmiş seramikler, Urmiye Havzası yerleşimlerindeki Erken Eneolitik anıtlardan elde edilmişlerdir. Bu desen türü Dalmatepe kültürü için de karakteristik değildir. Bu desen türü Urmiye Havzası'nda yalnızca Geç Eneolitik dönemde ortaya çıkmıştır. Bununla birlikte, bu desen türü Erken Eneolitik dönemde Doğu Anadolu'da yaygındı. Bu desen türü Tülintepe ve Değirmentepe'de de görülmektedir. Ayrıca meme ucu şeklinde ve hilal şeklinde kabartma süslemeler de görülmektedir. Güney Kafkasya'daki Umm Dabagiyah, Tell Boueid ve Kültepe I'deki diğer yerleşim yerlerinde de Halaf kültürüne ait seramik ürünlerin meme ucu ve hilal şeklinde süslemeleri bulunmuştur. Bazı seramik örnekleri, kabartma şeridinde girintilerle süslenmiştir. Meme ucu şeklindeki desenler ve kabartma şeridindeki girintiler, Doğu Anadolu anıtlarında da yaygındır. Bazı kapların kenarları girintilerle süslenmiştir. Kapların oturma yerleri düz, bazen dışarı doğru çıkıntılı, disk şeklinde ve yuvarlaktır. Kapların kulpları halka şeklindedir ve gövdenin kenarının üstüne yerleştirilmiştir. Bazılarında boynuz şeklinde kulplar da vardır. Bu tip kulpların Urmiye Havzası'nda ve Dalmatepe kültüründe yaygın olduğu, ancak Ubeyd kültüründe nadiren görüldüğü belirtilmelidir. Ancak, bu tipe benzer saplar Orta Doğu'da Sabi Abyad'ın Halaf tabakasında, Tell Damishiliyya'da, Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerinde ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde de görülmektedir. Bu tip saplar Geç Eneolitik dönemde çok nadirdir.

### Boyalı seramikler
Bülövkaya'da baskın olan ikinci seramik grubu ise boyalı seramiklerdir. Boyalı seramiklerin en yaygın desen motifi, üst üste yerleştirilmiş üçgenlerdir. Bununla birlikte, düz çizgiler, kesik çizgiler, sivri uçlu çizimler ve yuvarlak daire çizimleri de görülmektedir. Az sayıda çömlek de bulunmuştur. Bu tip kaplar yalnızca ağız parçalarıyla temsil edilmektedir. Basit seramiklerde olduğu gibi, boyalı kapların en yaygın tipleri, dışbükey gövdeli ve hafifçe içe doğru kıvrılmış ağızlı kaselerdir. İkinci tip kaseler ise silindirik-dışbükey gövdelidir. Bu tipe benzer boyalı kaseler, Tell Abadan'ın Ubeyd 3. dönemine ait Ubeyd kültürü yerleşimlerinde ve Tell Arpachia'nın Ubeyd tabakasında da görülmektedir. Urmiye Havzası'nda Choqa Maran ve Seh Gabi B'de bulunanlar ise biraz farklıdır. Üçüncü tip kasenin gövdesi dışbükeydir ve kenarı dışa doğru kıvrılmıştır. Bu tip kasenin basit örnekleri Urmiye Havzası yerleşimlerinde yaygın olsa da, benzerleri nadirdir. Seh Gabi B'de benzer örnekleri bulunmuştur. Bu tip kaseler, Tell Abadan'daki Ubeyd III dönemi kaselerine çok benzemektedir. Konik gövdeli kaselerin dördüncü tipi Bülovkaya'da oldukça farklı tiplerdedir. Bu tip kaseler Seh Gabi B, Choqa Maran, Tepe Siahbid Ubeyd III tabakalarında ve Tell Abadan ve Tell Arpachiya'nın Ubeyd tabakasında da bulunmuştur. Konik gövdeli kaselerin bir grubunun dışa doğru kalınlaşmış bir kenarı vardır. Bu tür bir kenarın, Dalmatepe kültürü de dahil olmak üzere Urmiye Havzası yerleşimlerinde hiç görülmediği belirtilmelidir. Beşinci tip, konik gövdeli krem kaselerini içerir. Bu tür kapların içi geometrik motiflerle süslenmiştir.

### Kahverengi renkli seramikler
Bu gruptaki seramikler kahverengi renkte pişirilmiştir. Bu gruptaki seramikler çoğunlukla kaba kum karışımından yapılmıştır. Bununla birlikte, saman karışımından yapılmış seramik örnekleri de görülmektedir. Bazı seramik örnekleri beyaz kireç ve mika parçacıkları içermektedir. Kapların duvarları arasında kötü pişmiş gri veya siyah bir tabaka bulunmaktadır. Seramik örneklerinin belirli bir kısmının dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri kalmıştır. Bu gruptaki seramik ürünler arasında en yaygın olanı kase tipi kaplardır. Gövdeleri dışbükey, çift konik şeklindedir. Kase tipi kaplardan birinin ağzının kenarında dikey olarak yerleştirilmiş kulak şeklinde bir sap bulunmaktadır. Bu saplar Neolitik ve Eneolitik anıtlarda çok nadirdir ve nadir örneklerle temsil edilmektedir. Azerbaycan'ın Neolitik yerleşimlerinde bu tip sap sadece Yılanlıtepe yerleşiminde bulunmuştur. Menteşetepe'nin Erken Eneolitik tabakasından keşfedilen saplar, hem Bülövkaya'da hem de Yılanlıtepe'de keşfedilen örneklerden farklıdır. Çölmek tipi kapların gövdeleri dışbükeydir. Bazılarında çıkıntılı bir oturma yeri bulunur. Bazı kapların gövdesinin ortasında boynuz şeklinde kulplar bulunmaktadır. Bu tip seramik örneklerinde is ve aşınma izlerine rastlanmıştır. Arkeolojik kazılar sırasında ocakların içinde ve çevresinde bu kapların bulunması, bunların mutfak eşyası olarak kullanıldığını göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminin her iki yapı katmanında da bu tip kaplar bulunmuştur. Bu tip seramiklerin Erken Eneolitik yerleşimlerde ortaya çıkması, Geç Eneolitik dönemde bulunan tarak desenli ve mika karışımlı seramiklerin kökenini belirlemek açısından önemlidir. Bülövkaya bulgularına dayanarak, bu tip seramiklerin kökeninin Eneolitik dönemin erken evresiyle ilişkili olduğu söylenebilir. Dış yüzeyinde tarak benzeri alet izleri bulunan seramik örnekleri, Güney Kafkasya'nın Neolitik ve Erken Eneolitik yerleşimlerinde az sayıda da olsa görülmektedir. Bu tip seramik örnekleri Cüttepe, Menteşetepe ve Nahçıvantepe'de de görülmektedir. Kapların dış yüzeyini şekillendirmek için tarak benzeri bir aletin kullanımı, Urmiye Havzası'ndaki Tepe Kışla yerleşiminden de görülmektedir. Tarak benzeri aletin izleri, Tell Abadan'ın Ubeyd III dönemine ait seramiklerde de bulunmuştur.ref name="Jasim, S.A."/> Bunlardan bazıları Bülövkaya'daki örneklerle oldukça benzerdir. Bu tip seramik ürünler, Geç Eneolitik yerleşimlerinde de görülmektedir. Nahçıvan ve Mugan yerleşimlerinden bilinen kahverengi seramikler, Geç Eneolitik dönemin seramik ürünlerinin küçük bir bölümünü oluşturmaktadır.

### Siyah seramik
Bülövkaya yerleşiminde az miktarda siyah veya gri renkli seramikler de keşfedilmiştir. Bu gruptaki kaplar, saman ve kumla karıştırılmış kilden ve bazen de sade kilden yapılmış olup genellikle iyi pişirilmiştir. Seramik örneklerinin bazılarının her iki tarafı hafifçe cilalanmışken diğerlerinin sadece dış yüzeyi hafifçe cilalanmıştır. Kapların bazılarında ayrıca iç kısımda siyah boya izleri de bulunmaktadır. Bu gruptaki seramik örneklerinin dış yüzeyinde tarak benzeri bir aletin izleri vardır. Kase tipi kapların bazılarında meme ucu şeklinde kabartma süslemeler bulunmaktadır. Kapların bazılarında boynuz şeklinde kulplar vardır. Bu gruptaki seramikler, şekil ve üretim teknolojisi bakımından diğer pembe renkli seramik ürünlerine benzemektedir. Siyah kaplar, Nahçıvan'ın Neolitik ve Eneolitik yerleşimlerinde çok nadir görülmektedir.

## Mezopotamya ve Urmiye Havzası ile ilişkiler
Bülövkaya yerleşimindeki seramiklerin incelenmesi, özellikle Mezopotamya ve Urmiye havzasından kaynaklanan yerel ve Yakın Doğu geleneklerinin bir karışımını ortaya koymaktadır. Bülövkaya yerleşimindeki sade ve boyalı seramikler, Tell Abada, Yarım Tepe II, Tülintepe, Değirmentepe ve diğer yerleşimlerde bulunan Ubeyd tipi seramiklere biçim olarak benzemektedir. Bu açıdan, Bülövkaya'da bulunan krem kapları özellikle önemlidir. Bülövkaya 'daki bu tip kaplar, Yakın Doğu örnekleriyle benzerlik göstermektedir. Bu tip kapların Urmiye Havzası'nda ve Dalmatepe kültüründe günümüze kadar hiç kaydedilmediği belirtilmelidir. Bülövkaya seramiklerinde çeşitli desen motifleri kullanılmış olsa da, üst üste binen üçgenler baskındır. Hem kapların şeklinde hem de desen motiflerinde güçlü bir Mezopotamya etkisi görülmektedir. Bülövkaya yerleşimindeki boyalı çömlekler, bej üzerine siyah ve kırmızı üzerine siyah desenlerle karakterize edilir. Çömleklerin çoğunun sarı üzerine siyah desenli olduğu görülmektedir. Neolitik ve Eneolitik dönemlerde Urmiye Havzası'nda kırmızı çizgili ve kırmızı üzerine siyah desenli çömlekler yaygındı. Urmiye Havzası seramiklerinde bulunan boynuz şeklindeki saplar Bülövkaya'da da bulunmaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya seramiklerinin Urmiye Havzası kültüründen etkilendiği anlaşılmaktadır. Bununla birlikte, Urmiye Havzası'nda keşfedilen seramiklerin çoğu Dalma boyalı olarak adlandırılır. Geç Eneolitik dönemde Culfa Kultepe, Tepe Sarsakti ve MÖ 5. binyılın ikinci yarısında diğer yerleşim yerlerinde ortaya çıkan boyalı çömlekler de Dalma boyalı çömlek kültürüyle ilişkilidir ve Dalma boyalı çömlek olarak adlandırılır. Ancak Bülövkaya yerleşiminde Urmiye Havzası ve Dalmatepe'de yaygın olan baskı tekniğiyle yapılmış seramikler bulunmamaktadır. Bu nedenle, Bülövkaya yerleşiminin Dalmatepe kültürü ile aralarında ilişki açık değildir. Bülövkaya kültürünün Ubeyd kültürünün etkisi altında oluşmuş bir kültür olması daha muhtemeldir.

## Doğu Anadolu ile ilişkiler
Bülövkaya seramiklerinin bazıları kabartma, baskı ve kazıma ile dekore edilmiştir. Yukarıda belirtildiği gibi, Güney Kafkasya'daki Neolitik döneme ait seramik ürünlerin dekorasyonunda meme ucu şeklinde kabartma desenler kullanılmıştır. Bu tür desenler Akhurlo, Khramis Didi Qora ve Kültepe I'de de görülmektedir. Kapların gövdesinin kabartma bir kuşakla çevrelenmesi de Kültepe I'de görülen bir özelliktir. Hilal şeklindeki desenler hem Halaf kültürü yerleşimlerinde hem de Güney Kafkasya'nın Neolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Bununla birlikte, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş seramikler Güney Kafkasya ve Urmiye Havzası yerleşimlerinde görülmemektedir. Bu tür desenler Doğu Anadolu'nun Eneolitik yerleşimlerinde görülmektedir. Öte yandan, kabartma kuşak üzerinde parmak izleri ve girintilerle dekore edilmiş oldukça farklı seramik türleri keşfedilmiştir. Bu seramik türünün Doğu Anadolu'ya yayılmış olması mümkündür. Ayrıca, bu dönemde Nahçıvan'da bulunan kabileler tarafından Doğu Anadolu obsidyeninin kullanılmış olması da dikkat çekicidir. Nahçıvan'daki Erken Eneolitik yerleşimlerinde Doğu Anadolu obsidyeninin oranı önemli ölçüde daha yüksektir.

## Ham madde kaynakları
Güney Kafkasya, bakır ve obsidyen yatakları da dahil olmak üzere çeşitli mineraller bakımından zengindir. Nahçıvan'da zengin bakır yatakları bulunmaktadır. Bu yataklar, Nahçıvan sınırında bulunan Zangezur Dağları'nda da bulunmaktadır. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik yerleşimlerinde bakır nesneler bulunmamış olsa da, Nahçıvantepe, Uçan Ağıl ve Bülövkaya'da madencilik aletlerinin keşfi ve Nahçıvantepe'de bulunan madencilik aletlerinden birinde bakır oksit izlerinin bulunması, bu dönemde bakır işlemenin varlığını doğrulamaktadır. Çalışmalar, Neolitik dönemde Doğu Anadolu obsidyeninin esas olarak Yakın Doğu ülkelerinde kullanılmasına rağmen, Kafkas obsidyeninin de MÖ 6. binyılın sonlarından itibaren kullanıldığını göstermektedir. Dalmatepe döneminde, Urmiye Havzası'nda Zangezur ve Göyhasar obsidyeni hakim olmuştur. Erken Eneolitik dönemde, Nahçıvan'a yerleşen eski kabileler ağırlıklı olarak Zangezur, Göyçe (Sevan) ve Doğu Anadolu obsidyenini kullanmışlardır. Bu açıdan Nahçıvan'ın Erken Eneolitik yerleşimleri birbirinden farklılık göstermektedir. Örneğin, Nahçıvan Tepe'de Zangezur obsidyeni %42, Goyhasar obsidyeni %37 ve Meydandağ obsidyeni %19 oranında kullanılmıştır. Uçan Ağıl'da ise Zangezur obsidyeni %86 oranında kullanılmış, Goyhasar obsidyeni ise kısmen kullanılmıştır. Bülövkaya yerleşiminde de ağırlıklı olarak Zangezur obsidyeni kullanılmıştır. Bülövkaya obsidyeninin küçük bir kısmı Meydandağ'dan getirilmiştir.

## Önemi
Bülövkaya yerleşiminden elde edilen bulgular, MÖ 7.-6. binyıllarda başlayan Yakın Doğu ile temasların MÖ 5. binyılda yoğunlaştığını göstermektedir. Nahçıvan'ın Erken Eneolitik anıtlarının incelenmesi, bu yoğunlaşmanın Güney Kafkasya'nın bol otlakları ve zengin bakır ve obsidyen yatakları da dahil olmak üzere hammadde kaynaklarıyla ilgili olduğunu göstermektedir. Bülövkaya yerleşiminde yapılan incelemeler, bu temasların MÖ 5. binyılın başından MÖ 5. binyılın ortasına kadar devam ettiğini göstermektedir. Ubeyd kültürünün güçlü etkisi, hem düz hem de boyalı Bülövkaya yerleşim seramiklerinde açıkça görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya seramiklerinin Ubeyd seramiklerini tamamen tekrarlamadığına dikkat edilmelidir. Öte yandan, Bülövkaya'da yerel Neolitik kültürün ve Doğu Anadolu'da oluşan kültürlerin izleri de görülmektedir. Ubeyd kültürünün etkisinin boyalı seramiklerde görüldüğü gibi, Doğu Anadolu kültürlerinin etkisi de *baghmaq* baskı ve kabartma kuşak üzerindeki girintilerle süslenmiş seramiklerde görülmektedir. Bununla birlikte, Bülövkaya yerleşimindeki bazı seramik türleri Urmiye Havzası'ndaki seramiklerden farklıdır. Bülövkaya yerleşimindeki boyalı seramikler de kendi özellikleriyle Ubeyd boyalı seramiklerinden farklıdır. Urmiye Havzası ve Nahçıvan'daki Erken Eneolitik yerleşimlerinin incelenmesi, bu dönemde Nahçıvan'da Mezopotamya, batı İran ve Güney Kafkasya'daki kültürlerden farklı yeni bir kültürün oluştuğunu ortaya koymaktadır. Bu kültür, MÖ 5. binyılda Mezopotamya, Urmiye havzası ve Nahçıvan'da yayılan Dalmatepe kültüründen, baskılı seramik ve kırmızı sırlı seramiklerin yokluğuyla farklıdır ve Dalmatepe kültürü olarak adlandırılamaz. Bu kültürün oluşumunda Ubeyd kültürünün etkisi olduğu açıktır. Bunun, kuzey Mezopotamya'ya yerleşmiş kabilelerin kuzeye doğru hareketinden kaynaklandığı kabul edilebilir. Ancak Ubeyd kabilelerinin kuzeye doğru hareketi ani değil, kademeliydi ve araştırmacıların belirttiği gibi barışçıl bir şekilde gerçekleşti. Ubeyd kültürünün kuzeye doğru yayılması sonucunda bu kültürler temasa geçti ve etkileşime girdi ve yeni bir kültür oluştu.

## Kaynakça