Mitolojide arılar

**Arılar** dünya genelinde mitoloji ve folklorda önemli bir yere sahiptir. Bal ve balmumu en az Mezolitik Çağ’dan beri insanlar için hayati kaynaklar olmuş; bu nedenle insanların arılar—özellikle bal arıları—ile ilişkisi tarih öncesi dönemde yabani arılarla karşılaşmalarından günümüzdeki tarımsal arıcılığa kadar uzanır. Mitolojilerde arılar genellikle büyülü varlıklar olarak tanımlanır ve bal ilahi bir armağan sayılır. Litvanya, Polonya, Ukrayna ve Sırp kültürlerinde bir arının ölümü anlatılırken insan ölümü için kullanılan sözcükler tercih edilir; bu da arıların kutsallığını vurgular. Örneğin Ukrayna halk sözlü geleneğinde “Arı bir hayvan olarak ölmez, bir insan gibi vefat eder” denir; bu ifade pan-Slav geleneğinde arılara atfedilen mukaddes statüyü ortaya koyar.

## Mitoloji ve folklor

### Afrika mitolojisi
Kalahari Çölü’nün San halkı, bir arının bir peygamberdevesini nehrin karşı tarafına taşıdığını anlatır; tükenen arı, deveyi yüzen bir çiçeğin üzerine bırakmadan önce bedenine bir tohum eker ve bu tohum büyüyerek ilk insanı oluşturur.

Mısır mitolojisinde, arılar güneş tanrısı Ra’nın gözyaşlarının çöle düşmesiyle oluşur.

Uganda’nın Baganda halkının efsanesine göre, yeryüzündeki ilk insan Kintu yalnız yaşar ve tek arkadaşı ineğidir. Bir gün gökte yaşayan tanrı Ggulu’dan kızı Nambi ile evlenme izni ister. Ggulu teklifi kabul etmeden önce beş sınavı geçmesini şart koşar. Son sınavda sürüdeki onlarca sığır arasından Ggulu’nun ineğini ayırt etmesi ister. Bu aşamada Nambi, kendini bir arıya dönüştürüp Kintu’nun kulağına konarak boynuzlarının üzerine indiği ineği seçmesini fısıldar; Kintu böylece sınavı başarıyla tamamlar.

### Maya mitolojisi

Maya mitolojisinde Ah‑Muzen‑Cab, arıların ve balın tanrılarından biridir. Maya Kahraman İkizleri’nden Xbalanque, MokChi’ adı veya görünümüyle arılar ve arıcılıkla ilişkilendirilir. Doğuyu temsil eden Bacab’lardan Hobnil ise arılar ve kovanlarla bağlantılı olabilir.

### Asya mitolojisi
Hitit mitolojisinde tarım tanrısı Telipinu öfkeye kapılarak ortadan kaybolur; bu yüzden bitkiler büyümez, hayvanlar da üremez hâle gelir. Tanrılar onu bulmak için arayışa çıksa da başarılı olamaz. Bunun üzerine tanrıça Ḫannaḫanna bir arı gönderir. Arı Telipinu’yu bulur, onu sokar ve üzerine balmumu sürer; fakat bu müdahale tanrının öfkesini daha da artırır. Sonunda tanrıça Kamrusepa (ya da bazı anlatımlara göre bir ölümlü rahip) özel bir ritüelle Telipinu’nun öfkesini yeraltı dünyasına gönderir ve tanrı ancak bu sayede yatışır.

Hindu mitolojisinde tanrılar, gökleri ve üç âlemi ele geçiren iblis Arunasura’yı yok etmek için Bhramari’yi çağırır. Bhramari'nin bedeninden çıkan sayısız siyah arı, Arunasura’yı defalarca sokarak onu öldürür. Böylece tanrılar gökleri ve ilahi âlemleri yeniden ele geçirir. Ayrıca, aşk tanrısı Kamadeva’nın yay kirişi şeker kamışından yapılmıştır ve arılarla kaplıdır.

Hint, Antik Yakın Doğu ve Ege mitolojilerinde arı, doğal dünya ile yeraltı âlemi arasında köprü kuran kutsal bir varlık olarak kabul edilirdi.

### Avrupa mitolojisi
Yunan mitolojisinde arılarla ilişkilendirilen birkaç tanrı vardır. Aristeus arıcılık tanrısıdır. Euridice'nin kendisinden kaçarken bir yılanın üstüne basarak ölmesine yol açtıktan sonra, nemf kız kardeşleri tüm arılarını öldürerek onu cezalandırır. Arı kovanlarının boş kaldığını gören Aristeus ağlar ve Proteus’a danışır; Proteus, Euridice anısına dört boğa ve dört inek kurban etmesini önerir. Kurban cesetleri çürüdükten sonra cesetlerden yeni arılar çıkarak kovanları tekrar doldurur. Antik Yunan’da kehanetin arılarla bağlantılı olduğu görülür. Homeros’a atfedilen“Hermes İlahisi”nde Apollon’un kehanet armağanının ilk kez genellikle Thriae adıyla anılan üç arı perisinden geldiği belirtilir. Ayrıca Pindaros, Delfii Kahini’ni “Delfialı arı” olarak adlandırır.

Miken Yunan ve Minos mitolojisinde arı, antik “DulcisVirgo” eşdeğeri Potnia’nın, diğer adıyla “Saf Ana Arı”nın simgesiydi. Bu tanrıçanın rahibelerine Melissa (yani “arı”) adı veriliyordu. Girit’te Artemis ise özellikle Βριτομάρτις (Britomartis) sıfatıyla anılırdı; çünkü “brito-” öbeği “tatlı” anlamına gelir ve “melissa” (“arı”) ile eşanlamlı kullanılırdı. Neoplatonik filozof Porfirios’a göre Demeter’in rahibeleri de “Melissae” olarak adlandırılır; ayrıca Melissa, Artemis’in bir ismi olarak Efes Artemis Tapınağı’ndaki tanrıça rahibelerini de tanımlar. Melisseus ise bal ve arı tanrısıdır; kızları Ida ve Adrasteia, annesi tarafından Kronos’tan saklanan bebek Zeus’u süt ve bal ile beslemiştir.

Avrupa folklor ve geleneklerinde, ailedeki önemli olaylar—özellikle doğumlar ve ölümler—arılarla paylaşılırdı; zira bu haberleri onlara iletmek, kovanın huzurunu ve mutluluğunu korumak için hayati öneme sahip kabul edilirdi.

Britanya ve İrlanda’da, evin penceresinin önünde bir yaban arısının (bombus) uçuşu, çok geçmeden bir misafirin geleceğine işaret eder. Arının kuyruğundaki renge göre misaferin cinsiyeti de anlaşılır: Kırmızı bir işaret erkek, beyaz bir işaret ise dişi bir ziyaretçi müjdeler. Buna karşın arıyı öldürmek, misafirin beraberinde yalnızca uğursuzluk getireceği anlamına gelir.

Antik çağlarda Litvanya arı tanrıçası Austėja ve kocası arı tanrısı Bubilas, Roma tanrıçası Mellonia ve Slav tanrısı Zosim gibi çeşitli arı tanrıları ve tanrıçaları bulunmaktaydı; ayrıca arılar Artemis, Afrodit, Brigid, Rea ve Vişnu gibi diğer tanrılarla da ilişkilendirilmiştir.

## Kaynakça

### Özel

### Genel

* 

## Konuyla ilgili yayınlar

* Berrens, Dominik (2018): *Soziale Insekten in der Antike. Ein Beitrag zu Naturkonzepten in der griechisch-römischen Kultur*. Göttingen: Vandenhoeck & Ruprecht (Hypomnemata 205).
* Engels, David/Nicolaye, Carla (eds.), 2008, "*Ille operum custos.* Kulturgeschichtliche Beiträge zur antiken Bienensymbolik und ihrer Rezeption", Hildesheim (Georg Olms-press, series Spudasmata 118).
* 
* James W. Johnson (April 1961), "That Neo-Classical Bee", *Journal of the History of Ideas* **22**.2, pp.&nbsp;262–266. .  .