Meryem Seyitbeyli

**Seyidbeyli Meryem Hasan Kızı** () — Azerbaycanlı tarihçi, Tarih Doktoru (2013), profesör (2021), Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi Bilim Tarihi Enstitüsü Direktörü, Uluslararası Bilim Akademileri Birliği üyesi.

## Yaşam
Meryem Seyidbeyli, 3 Ekim 1955'te Bakü'de entelektüel bir ailede doğdu. Bakü Devlet Üniversitesi Doğu Bilimleri Fakültesi Arap Dili ve Edebiyatı Bölümü'nde eğitim gördü. 1981 yılında Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi A. A. Bakikhanov Tarih Enstitüsü'nün "Azerbaycan Eski Tarihi" Bölümü'nde genç araştırmacı olarak çalışmaya başladı. 1983 yılında "Azerbaycan Orta Çağ Tarihi (III-XII yüzyıllar)" Bölümü'nde çalışmalarına devam etti. 1980-1986 yılları arasında periyodik olarak Arapça tercüman olarak Cezayir, Suriye ve Libya'ya iş seyahatlerine gitti. 2003 yılında Azerbaycan diasporası bölümünün başına atandı. Ayrıca Bakü Çokkültürlülük Merkezi Uluslararası İlişkiler Komisyonu başkanlığını da yürütmektedir. 27 Şubat 2014 tarihli Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi (ANAS) Başkanlık Kurulu kararıyla Bilim Tarihi Enstitüsü kuruldu ve Meryem Seyidbeyli ANAS Bilim Tarihi Enstitüsü müdürü olarak atandı.

## Bilimsel Faaliyetler

1996 yılında, "13. yüzyılın ilk yarısı - 14. yüzyılın başlarında Azerbaycan'ın bilimsel ve kültürel yaşamı" konulu doktora tezini (İbn el-Fuvati'nin "Talkhis majma al-adab fi mujam al-alkab" adlı eserindeki materyallere dayanarak) savundu. 15 Şubat 2013'te ise "Rusya Federasyonu'ndaki Azerbaycan Diasporasının Oluşumu ve Gelişimi" başlıklı doktora tezini savunarak Tarih Bilim Doktoru unvanını aldı.
Yayınlanmış bilimsel eserlerin toplam sayısı: yaklaşık 200 makale, 24 kitap - 11 monografi, 13 ortak yazar ve proje lideri

## Bilimsel Eserler
* 1. 13. yüzyılın ilk yarısı - 14. yüzyılın başlarında Azerbaycan'ın bilimsel ve kültürel yaşamı (İbn el-Fuvati'nin "Talkhis Majma al-Adab fi Mujam al-Alkab" eserinden materyallere dayanarak), Bakü, 1999. Bu kitap, Arap yazar İbn el-Fuvati'nin "Talkhis Majma al-Adab fi Mujam al-Alkab" eserinin ortaçağ Azerbaycan tarihi ve kültürünün bir kaynağı olarak incelenmesine adanmıştır. Burada, ilk kez çok sayıda değerli bilgi Arapça olarak bilimsel olarak yorumlanmıştır.

* 2. Azerbaycan Diasporası (ortak yazarlı), Bakü, 2012. Bu kitap, Devlet Diaspora Çalışma Komitesi'nin kuruluşunun onuncu yıldönümü vesilesiyle yayınlanmıştır. Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı'nın diasporanın gelişimine hizmet eden kararnameleri ve emirleri, farklı zamanlarda diaspora temsilcileriyle yapılan görüşmeler, devlet ödülleri ve fahri unvanlar verilen önde gelen diaspora temsilcileri ve yurtdışında yaşayan Azerbaycanlılar, Azerbaycan diasporasının tarihi, yerleşim coğrafyası ve diaspora örgütleri altında faaliyet gösteren kitle iletişim araçları hakkında bilgiler içermektedir.
* 3. Rusya'daki Azerbaycan Diasporası: Oluşum ve Gelişmenin Özellikleri ve Eğilimleri (1988–2010) (ikinci tamamlanmış baskı). Bakü, 2011. Burada yazar, yabancı ve Rus literatürünün ayrıntılı bir analizine dayanarak diaspora kavramını inceliyor ve bu olguyu çeşitli bilinen yaklaşımlara dayanarak yorumluyor. Monografi, diaspora olgusunun etno-kültürel bir çerçevede analizini yansıtıyor.
* 4. Haydar Aliyev (II. Cilt), (derleme), Bakü 2013. Geniş bir araştırma ekibi tarafından yazılan iki ciltlik "Haydar Aliyev", Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü tarafından yayınlanmak üzere hazırlanmış olup, büyük bir şahsiyetin yaşam yolunun akademik olarak incelenmesine yönelik ilk girişimdir. Derlemedeki "Haydar Aliyev ve Azerbaycan Cumhuriyeti Diasporasının Oluşumu" bölümünün yazarı, İktisat Doktoru Meryem Seyidbeyli'dir.
* 5. Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi ve Azerbaycan Biliminin Gelişimi (1945–1970) Belge Koleksiyonu, Bakü, 2015. Bu kitap, Azerbaycan Ulusal Bilimler Akademisi'nin yetmişinci yıldönümüne ithaf edilmiştir ve bu araştırma çalışması, Azerbaycan Cumhuriyeti Devlet Arşivi ve Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanlığı İdaresi Siyasi Belgeler Arşivi'ndeki materyaller temelinde yazılmıştır. Bu çalışma, Azerbaycan SSR Bilimler Akademisi'nin kuruluşundan (1945-1970) bu yana bilimin evrimi ve oluşum sürecinin bilimsel bir analizini sunmaktadır.
* 6. Azerbaycan Diasporası: Tarih ve Modernite, Bakü, 2016. Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi A.A. Bakikhanov Adına Tarih Enstitüsü "Azerbaycan Diasporası" Bölümü Başkanı, Tarih Doktoru Meryem Hasan Gizi Seyidbayli'nin bilimsel editörlüğünde ve ortak yazarlığında yayımlanan "Azerbaycan Diasporası: Tarih ve Modernite" monografisinde, "Heydar Aliyev, modern Azerbaycan diasporasının oluşumunun başlatıcısıdır", "Azerbaycan diasporasının oluşum ve yaratım tarihinden" makalelerinin yazarı, önsöz ve sonuç yazarı Meryem Seyidbayli'dir.
* 7. Azerbaycan Eliti: Tarih, Gerçek Durum ve Perspektifler, Bakü, 2016. Bu monografide Azerbaycan elitinin tarihsel gelişimi ilk kez sistematik olarak yorumlanmaktadır. Monografinin ilk bölümü Azerbaycan elitinin oluşumuna, İkinci bölüm, modern durumunun analizine ayrılmıştır.
* 8. Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi Başkanları, Bakü, 2017. Burada, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi'nin kuruluşundan bu yana başkanlık eden başkanlar (Mir Asadulla Mirgasimov, Yusif Mammadaliyev, Musa Aliyev, Zahid Halilov, Rustam İsmailov, Hasan Abdullayev, Eldar Salayev, Faramaz Magsudov, Mahmud Karimov, Akif Alizadeh) hakkında bilgiler derlenmiş ve bu bilgiler üç dilde (Azerbaycan dili, Rusça, İngilizce) sunulmuştur.
* 9. Azerbaycan Bilim Diasporası, Bakü, 2017. Azerbaycan bilim diasporası, yurtdışında aktif bilimsel araştırmalarına devam eden Azerbaycanlı bilim insanlarıdır. Bu kitap ayrıca dünyanın farklı ülkelerinde yaşayan Azerbaycanlı bilim insanları hakkında da bilgiler içermektedir. Kitabın oluşturulmasının temel amacı, farklı ülkelerde yaşayan bilimsel diasporamızın temsilcileriyle tanışmaktır.
* 10. Bilim Tarihi: Dünya Örgütleri, Bakü, 2017. Sunulan katalog, bilim tarihi ve bilim çalışmaları alanındaki enstitüler ve bölümler hakkında bilgi kaynağıdır. Kataloğun kolay kullanımını sağlamak için, bilimsel merkezler, bu veya o enstitünün uzmanlaştığı bilim alanlarına göre gruplara ayrılmıştır.
* 11. Azerbaycan'ın Çokkültürlülüğü (Yükseköğretim Kurumları İçin Ders Kitabı), Bakü, 2017. Kitap, Azerbaycan çokkültürlülük modelinin oluşumunun objektif ve sübjektif nedenleri, tarihsel evrimi, edebi-sanatsal, bilimsel-felsefi, gazetecilik, siyasi ve hukuki kaynakları, çeşitli kamu bilinci biçimlerindeki yansımaları ve Azerbaycan'ın iç ve dış politikasındaki tezahürleri de dahil olmak üzere tüm ana yönlerini analiz etmektedir.
* 12. Azerbaycan Diasporası: Ulusötesi İlişkiler, Bakü, 2018. Sunulan kitap, Azerbaycan diasporasıyla ilgili çeşitli konular üzerine yapılan bilimsel araştırmaları yansıtmaktadır. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin yurtdışında yaşayan Azerbaycanlılarla ilişkileri devlet politikasının önceliği olarak ilan ettiğini belirtmek gerekir. Diaspora inşası, belirli bir dönemle sınırlı olmayan, stratejik öneme sahip ve sürekli faaliyet ve yoğun çalışma gerektiren uzun vadeli bir süreçtir.
* 13. Azerbaycanlılar. Rusya Bilimler Akademisi'nin "Nauka" yayınevi tarafından yayınlanan ve 708 sayfadan oluşan bu kitap, Azerbaycanlı kavramının oluşum sürecini, halkımızın tarihsel oluşum aşamalarını, edebiyat ve sanatını, etnografyasını, maddi ve manevi kültürünü, sosyo-sosyal ve dini ilişkilerini son derece profesyonel bir bilimsel ve teorik düzeyde sunmaktadır. Kitabın "İranlı Azerbaycanlılar" ve "Gürcü Azerbaycanlılar" bölümlerinin yazarı Meryem Seyidbeyli'dir. Bu bölümleri oluşturmak için çeşitli tarihi gerçekleri ve nadir materyalleri kullanarak İranlı ve Gürcü Azerbaycanlılar hakkında çok ilginç bir bilimsel çalışma sunmuştur. * 14. Coğrafya Tarihi Üzerine Deneme, Bakü, 2018. Kitap, coğrafya biliminin oluşumunun tarihsel aşamalarını vurgulamaktadır. Araştırma çalışması, Azerbaycan'da coğrafya biliminin oluşumunu, Azerbaycan SSC'de coğrafya biliminin gelişim yönlerini, coğrafya hakkındaki ilk bilginin ortaya çıkışından başlayarak incelemektedir.
* 15. Fizik Tarihi Üzerine Deneme, Bakü, 2018. Kitap, fizik bilgisinin oluşumunun tarihsel aşamaları, eski çağlardaki fizik eğitimi, Orta Doğu'nun bilimsel başarıları, Doğu biliminin Avrupa üzerindeki etkisi, Rönesans fiziğindeki bilimsel keşifler, 17. yüzyıldan 20. yüzyılın başına kadar dünyada fizik biliminin gelişim aşamaları ve en büyük bilimsel keşifler hakkında bilgi vermektedir. Azerbaycan'da fizik biliminin oluşum tarihini vurgulamak amacıyla, eski çağlardaki fizik bilgisi, Orta Çağ Doğu felsefesinin Azerbaycan'da fizik bilgisinin oluşumuna etkisi ve 19. ve 20. yüzyılların başlarında fizik biliminin ortaya çıkışı ve gelişimi tarihi incelenmiştir.
* 16. Kimya Tarihi Üzerine Deneme, Bakü, 2018. Kitap, kimya biliminin oluşumunun tarihsel aşamalarını vurgulamaktadır. Araştırma çalışması, kimya hakkında ilk bilginin ortaya çıkışından başlayarak Azerbaycan'da kimya biliminin oluşumunu ve Azerbaycan SSC'de kimya biliminin gelişim yönlerini incelemektedir. Aynı zamanda, Azerbaycan Milli Bilimler Akademisi ve diğer bilimsel ve eğitim kurumlarının bağımsızlık yıllarında kimya bilimleri alanında yürütülen temel ve uygulamalı araştırmalar yansıtılmaktadır.
* 17. Biyoloji Tarihi Üzerine Deneme, Bakü, 2018. Deneme, biyoloji biliminin eski çağlardan modern çağa kadar olan gelişim aşamalarını incelemektedir. Canlı dünyayı inceleyen biyoloji, 1802 yılında bilime bir terim olarak girmiş olsa da, insanı çevreleyen doğayla olan ilişkisinin tarihi daha derin köklere sahiptir. Bu makalede, doğa hakkındaki bilginin gelişiminin tarihsel aşamaları, Avrupa ve Rusya'da biyolojinin gelişimi, Azerbaycan'da biyoloji hakkındaki fikirlerin oluşum ve gelişim yönleri, 20. yüzyılda biyolojinin gelişimi, Azerbaycan'da modern biyoloji vb. konular ele alınmaktadır.
* 18 Astronomi Tarihi Üzerine Makale, Bakü, 2018. Kitap, astronomi biliminin oluşum ve gelişiminin tarihsel aşamalarını yansıtmaktadır. Burada, eski uygarlık merkezlerinde astronomi hakkındaki bilginin oluşumundan astrofizik biliminin ortaya çıkışına ve bu bilimin günümüze kadarki tarihine kadar derinlemesine incelenmiş ve geniş bir okuyucu kitlesine sunulmuştur.
* 19. Azerbaycan İdeolojisi: Gelenek ve Modernite, Bakü, 2019. Kitap, Büyük Lider'in Azerbaycan ideolojisinin teorik ve pratik gelişimindeki rolünü, Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in devlet faaliyetlerinde Azerbaycan ideolojisinin gelişimini ve diğer konuları yansıtmaktadır. Azerbaycan ideolojisinin tarihsel kökenleri de incelenmiş ve eski çağlardan modern döneme kadar Azerbaycan ideolojisinin ortaya çıkışı ve oluşumu hakkında önemli bilgiler verilmiştir.
* 20. Azerbaycan'da Tıp Tarihinin Kaynakları ve Tarih Yazımı, Bakü, 2019. Azerbaycan bilim tarihinde bir ilk olan bu monografi, eski çağlardan modern döneme kadar Azerbaycan'da tıp tarihinin tüm yönleriyle ilgili kaynakları ve tarih yazımını inceliyor. Eser iki bölümden oluşmaktadır. Birinci bölüm, kaynaklar, kaynakların sınıflandırılması ve yazarları hakkında bilgi içermektedir. Kronolojik sırayı koruyan ikinci bölüm ise tıp tarih yazımına ayrılmıştır.
* 21. Azerbaycan Tıbbının Önde Gelen İsimleri, Bakü, 2020. Azerbaycan dili, Rusça ve İngilizce olarak sunulan kitap, Azerbaycan Tıp Bilimleri Akademisi'nin tam veya muhabir üyesi olan ve halen aktif olan Azerbaycan tıp alanındaki önde gelen bilim insanlarının yaşamlarına ve faaliyetlerine adanmıştır.
* 22. Azerbaycanlı bilim insanı Nasreddin At-Tusi'nin el yazması mirası, St. Petersburg, 2021. Çalışmanın ilk bölümü Nasreddin Tusi'nin hayatına ve çalışmalarına ayrılmıştır. Bilim insanının tıp üzerine yazdığı "Risalatut-tibb" adlı eserinin orijinal metni ve Arapça ve Farsça el yazmalarının Azerbaycan dili ve Rusçaya tıpkıbasımlarının çevirileri ikinci bölümde yer almaktadır.
* 23. Azerbaycan göçünün tarihinde Şuşa'nın önde gelen şahsiyetleri, Bakü, 2022. Azerbaycan Cumhuriyeti Diasporasıyla Çalışma Devlet Komitesi'nin desteğiyle hazırlanan kitabın danışmanı, söz konusu komitenin başkanı Fuad Muradov, proje lideri ve "Önsöz"ün yazarı ise Tarih Bilimleri Doktoru, Profesör Meryem Seyidbayli'dir. Bu monografi, Azerbaycan'ın göç tarihinde önemli rol oynayan Şuşa'nın önde gelen şahsiyetlerinin yaşamları, sosyo-politik ve yaratıcı faaliyetleri hakkında tarihsel ve biyografik bilgiler sunmaktadır. Kitabın derlenmesinde, farklı dillerde yazılmış el yazması kaynaklar, tarihi kaynaklar ve arşiv materyalleri kapsamlı bir şekilde kullanılmıştır.
* 24. Azerbaycan tıp biliminin tarihi, Bakü, 2022. Akademisyen Cemil Aliyev ve Profesör Meryem Seyidbayli tarafından kaleme alınan bu monografi, Azerbaycan'da tıp biliminin eski çağlardan modern çağa kadar olan tarihsel gelişim yolunun incelenmesine adanmıştır. Kitabın derlenmesinde, farklı dillerde yazılmış el yazması kaynaklar, tarihi kaynaklar, arşiv materyalleri, istatistiksel veriler ve modern araştırmalar kapsamlı bir şekilde kullanılmıştır.
* 25. Şuşa'nın önde gelen şahsiyetleri. Bakü, 2022. Bu monografi, Azerbaycan'ın sosyo-politik ve kültürel yaşamında önemli rol oynamış Şuşa'nın önde gelen şahsiyetlerinin yaşam ve çalışmalarına dair tarihi ve biyografik bilgiler sunmaktadır. Kitabın derlenmesinde, farklı dillerde yazılmış el yazması kaynaklar, tarihi kaynaklar ve arşiv materyalleri kapsamlı bir şekilde kullanılmıştır.

## Ödüller ve Başarılar
* Bakü Devlet Üniversitesi'nin 100. yıldönümü münasebetiyle Azerbaycan Cumhuriyeti Jübile Madalyası — 2019
* "Bilim ve Teknoloji Tarihine Katkı" dalında S.I. Vavilov Teknoloji ve Doğa Bilimleri Tarihi Enstitüsü Onur Nişanı — 2017
* Ukrayna Ulusal Bilimler Akademisi 100. Yıl Madalyası — 2018
* "Bilim ve Bilim" uluslararası bilimsel dergisine üyelik belgesi — 2014
* "Humay" ulusal ödülü — 2011
* "Azerbaycan diasporasının tarihi üzerine araştırma" diploması — 2012
* Moskova'da "Nauchnaya Kniga" tarafından düzenlenen "En İyi Bilimsel Kitap" projesi için uluslararası yarışmada diploma — 2010
* Gençlik Eğitimini Destekleme Kamu Derneği "HAMREY" Onur Nişanı — 2014
* "Yılın Etkili Aydın" yüksek medya ödülü — 2017
* S.I. Vavilov Teknoloji ve Doğa Bilimleri Tarihi Enstitüsü'nün 24. yıllık uluslararası bilimsel konferansı sertifikası — 2018
* Azerbaycan Cumhuriyeti "Diaspora Faaliyetlerindeki Hizmetleri" Madalyası ile ödüllendirildi — 2024

## Kaynaklar