Yukarı Mahalle Devlet Tarih-Mimari Koruma Alanı

**Yukarı Mahalle**, Azerbaycan'ın Şeki şehrinin tarihi üst (yüksek/yukarı)  bölümünde yer alan tarihi ve mimari bir koruma alanıdır. Şeki şehrinin en eski bölümüdür. Koruma alanı 283 hektarlık bir alanı kaplamakta olup, müdürlüğünü Mehmet Ahmedov yürütmektedir.

Koruma alanı, Şeki Han Sarayı'nı da bünyesinde barındıran Nuha Kalesi'ni, kervansarayları ve çeşitli el sanatları dükkânlarının yer aldığı ana alışveriş caddesini kapsamaktadır. Alışveriş caddesinin çevresinde, eski adlarını günümüze kadar koruyan mahalleler bulunmaktadır. Bunlar arasında Gileyli, Kıriçi, Güllar, Duluzlar, Ağvanlar, Otag eşiyi, Sarı Torpak vb. sayılabilir.  Koruma alanı içinde ayrıca Şekihanovların Evi, camiler ve hamamlar da bulunmaktadır.

Yukarı Mahalle, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun 6 Mart 1968 tarihli kararıyla mimari koruma alanı ilan edilmiştir. Şehrin tarihi kısmı, Şeki Han Sarayı ile birlikte 2019'dan beri Dünya Mirası Alanı olarak listelenmektedir.

## Tarihi

Araştırmacılar uzun süre Nuha'nın antik Şeki şehri olduğu görüşünü benimsemiştir. Ancak tarihi kaynakların analizi ve saha araştırmalarına dayanılarak, Nuha ile Şeki'nin birbirinden ayrı yerleşim yerleri olduğu belirlenmiştir. Şeki şehri, Kiş Boğazı'nın hemen altında konumlanmaktaydı. Kent, 1772'de Kiş Nehri'nin taşması sonucu büyük ölçüde tahrip olmuş ve çökmüştür. Bu olayın ardından şehrin sakinleri, nehir yatağından yaklaşık 100 metre yukarıda bulunan Nuha şehrine taşınmıştır. Bunun sonucunda Nuha şehri geliştmiş ve genişlemiştir. Nuha Kalesi ve iç kalesi inşa edilmiştir.

Doğudan akan Gurcana Nehri, şehri ikiye ayırmaktadır: kuzeydeki yüksek kesim ve vadide yer alan güney kesim. Ticari faaliyetlerin yoğunlaşmasına paralel olarak kentsel gelişim nehrin tek bir yakasında ivme kazanmıştır. Gurcana Nehri ve Değirmen-Ark Nehri kentin temel sulama ve su tedarik kaynaklarını teşkil etmiştir. İlerleyen süreçte bu iki su hattının birleştiği noktada merkezi bir meydanı da kapsayan yeni bir kentsel çekirdek oluşmaya başlamıştır. Gurcana Nehri, kentin mimari ve mekansal planlama hiyerarşisinde temel düzenleyici unsur işlevi görürken, Deyirman-Arkh Nehri şehrin ikincil bir kentsel aksı olarak hizmet vermiştir.

1852 tarihli Nuha(15 Mart 1968'e kadar Şeki'nin adı)) şehrin semtlere - mahallelere - bölündüğü görülmektedir: Yukarı Mahalle, Genceli Mahallesi, Dabahi, Paydumlu, Çarkırak, Tazekent, Köhnekent. "Yukarı Mahalle", kalenin bulunduğu şehrin üst kısmının adıydı.

Koruma alanı, Azerbaycan SSS Komünist Partisi Merkez Komitesi'nin 23 Nisan 1967 tarihli 206 sayılı Kararı ve Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun 24 Kasım 1967 tarihli 594 sayılı Kararı esas alınarak kurulmuştur. Koruma alanının sınırları Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu, Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür ve Turizm Bakanlığı, Azerbaycan Cumhuriyeti Arazi ve Haritacılık Komitesi ve Milli Bilimler Akademisi tarafından onaylanmıştır.

Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulunun 97 numaralı kararıyla 6 Mart 1968'de "Yukarı Mahalle" mimari koruma alanı ilan edilmiştir.

24 Ekim 2001'de Şeki'nin tarihi kısmı, Şeki Han Sarayı ile birlikte UNESCO Dünya MiraslarılListesine aday gösterilmiştir.

Aralık 2022 itibarıyla restorasyon çalışmaları devam etmektedir.

## Kale
Şehrin yukarı kesiminde, hanın ikametgâhı ve savunma yapısı niteliğinde olan Şeki Kalesi yer almaktadır. Kale, şehrin planlama merkezini oluşturmakta olup Şeki şehrinin hâkim tepelerinden birinde konumlanmıştır. 1790 yılında inşa edilen yapı, plan bakımından karmaşık bir konfigürasyona sahip çokgen bir kale niteliğindedir. Kalenin taş duvarları, çıkıntılı kulelerle korunmakta olup mazgallarla donatılmıştır. Kalenin duvarları daha sonra birkaç kez yeniden inşa edilmiştir. Kafkas Savaşları sırasında bazı kuleler yeniden inşa edilmiş ve duvarların genel yüksekliği artırılmıştır.

Kale, hem askeri-stratejik açıdan hem de şehrin bu bölümünün elverişli mikro iklimi nedeniyle elverişli bir konumda yer almaktadır. Kalenin bulunduğu bölgenin topoğrafyası nedeniyle surların konturları çok küçüktür. Kale surlarının toplam uzunluğu 1300 metre, kuzey surunun yüksekliği 4 metre, güney surunun yüksekliği ise 8 metredir. Surların kalınlığı 2,2 metredir. Hem güney hem de kuzey tarafında ikişer kapı bulunmaktadır. Kale surları günümüze büyük ölçüde yıkılmış durumda ulaşmıştır; ancak yapı, 1958-63 yılları arasında restore edilmiştir.

1853 tarihli kale planında, kale içerisinde çok sayıda bina olduğu görülmekteri. Bu plana göre, kale içindeki bina sayısının kırk civarında olduğu görülmektedir. O tarihten sonra kalenin inşasında bir dizi değişiklik meydana gelmiştir, ancak bunlar kompleksin genel planlama yapısını önemli ölçüde değiştirecek kadar köklü olmamıştır. Yapılan değişiklikler esas olarak, bazı yapıların askerî garnizonun ihtiyaçlarına uyarlanması ve ekonomik amaçlı küçük ölçekli yapıların inşa edilmesiyle sınırlı kalmıştır. Bu planın, 1819'da hazırlanmış ve daha önce yayımlanmış bir kale tasviriyle karşılaştırılması, kalenin inşasında yer alan ana bileşenlerin han ailesine ait çeşitli konutlardan oluştuğunu ortaya koymaktadır.

## Şeki Han Sarayı
  Şeki'nin 18. yüzyıldan kalma en önemli mimari anıtı Şeki Han Sarayı olarak kabul edilmektedir.

Saray 1797 yılında inşa edilmiştir.

Saray Şirazlı Hadali-Zeynal-Abdin tarafından İran tarzında inşa edilmiştir.

Başka bir rivayete göre saray, 1760'larda Hüseyin Han Muştak tarafından inşa edilmiş ve mimarı Abbaskulu'dur. Saray, ana cephesi güneye yönelen iki katlı bir yapıdır. Bu cephe, mimari bezemelerinin zenginliğiyle diğer cephelerden belirgin biçimde ayrılmaktadır. Kat planları birbiriyle aynıdır. Sarayın plan şeması oldukça sade bir kompozisyona sahip olup, yan yana sıralanmış üç odadan oluşmaktadır. Söz konusu odalar, koridorlar aracılığıyla birbirinden ayrılmaktadır.

Sarayın mimarisi, çeşitli halk uygulamalı sanat türlerinin bir sentezini ve inşaat teknolojisinin ulaştığı yüksek gelişmişlik düzeyini yansıtmaktadır. Binanın mimarisi, birçok benzer örnekle karşılaştırılabilir niteliktedir. Erivan Sardar Sarayı ile geç Safevi dönemi bahçe köşkleri gibi yapılarla birlikte, Şeki'nin konut mimarisiyle stilistik ve genetik açıdan ilişkili bir mimari-sanatsal çevreye dahildir. Bu köşklerde ara geçitlerin korunmuş olması dikkat çekicidir; bunun somut bir örneği, yakındaki küçük resepsiyon salonunun adeta bir kopyası niteliğindeki Şekihanovlar evidir.

Sarayın iç mekanındaki odalar bütünüyle dekore edilmiş ve resimlerle bezenmiştir; nişler, şömineler, tavanlar, sarkıt kornişler ile renkli camlarla aydınlatılan, desenli kafesli vitray pencereler bir araya gelerek sarayın görkemli iç mekanını oluşturmaktadır. Mimarın, alçak kat yüksekliğine (yalnızca 3,35 m) rağmen, dekoratif unsurlar aracılığıyla mekanlarda yüksek hacim algısı yaratmayı ustalıkla başardığı kabul edilmektedir. İç mekandaki resimler farklı dönemlere tarihlenmektedir; alt salonun tavanındaki sarkıtlarda korunmuş olan "Frank" (Avrupalı) ustalara ait resimlerden başlayarak, ünlü usta Usta Gambar, kardeşi Safar ve Şuşalı oğlu Şukur'un eserlerine, ayrıca 20. yüzyılın başlarında faaliyet gösteren Şamahılı Ali Kulu, Kurban Kulu ve Cafer Abbas Ali'ye atfedilen resimlere kadar uzanan geniş bir kronolojik çeşitlilik sergilemektedir. Sarayın ilk çizimleri, bölgeyi ziyaret eden gezginler üzerinde kalıcı bir tesir oluşturmuştur. Saray; Aleksandr Dumas, Aleksandr Korniloviç, Andrei Fadeyev ve Arnold Zisserman tarafından ayrıntılı biçimde tasvir edilmiş; adı ise Lev Tolstoy, Nikolay Rayeviç, İlya Berezin, Élisée Reclus ve diğer araştırmacı ve seyyahların eserlerinde anılmıştır. 1826 yılında bu toprakları ziyaret eden General Nikolay Rayeviç, izlenimlerini şu sözlerle aktarmıştır: "*...Bu bölgenin eski hanlarının son derece güzel bir sarayı vardır ve Bahçesaray Sarayı bunun ancak silik bir izlenimini vermektedir...*"

## Han Çınarı
Şeki Han Sarayı'nın ana cephesinin önünde iki uzun çınar ağacı bulunmaktadır.

Ağaçların önündeki bilgi panolarında, 1530 yılında dikilen çınar ağaçlarından birinin 42 metre yüksekliğinde ve 13,50 metre gövde çapına sahip olduğu, diğerinin ise 34 metre yüksekliğinde ve 11,50 metre gövde çapına sahip olduğu belirtilmektedir.

1850'lerin sonlarında şehri ziyaret eden Fransız yazar Aleksandr Dumas, Han Sarayı'ndaki çınar ağaçlarının 300 yaşından yaşlı olduğunu ve ancak el ele tutuşan on kişinin ağacın etrafında yürüyebileceğini belirtmiştir.

Rus yerel tarihçi I. L. Segal'e göre, Muhammed Hasan Han, sarayın önünde bulunan iki büyük çınar ağacında gerçekleştirilen infazları bizzat izlemiş ve ölüm cezasına çarptırılan kişilerin asılmasını emretmiştir.

Azerbaycanlı yazar Sabir Rüstemhanlı, "Hayat Kitabı" adlı eserinde şöyle yazmıştır: "*İki ince çınar ağacı, sadık birer muhafız çifti gibi, gece gündüz sarayın 'nöbetinde' duruyordu...*"

Koruma alanı müdürü Tarana Abdullayeva'ya göre, çınar ağaçları sarayın günümüzdeki görünümünün korunmasında önemli bir rol oynamaktadır; zira ağaçların geniş taçları yapıyı rüzgâr, yağmur ve aşırı sıcak gibi dış etkenlerden korumaktadır.

## Kaledeki diğer yapılar
I. Segal'e göre, sarayın yanı sıra kalede kışla, hazine, hapishane ve 1828'de Han Camisi'nden dönüştürülen bir Ortodoks Kilisesi bulunmaktaydı. Günümüzde "Yuvarlak Tapınak" olarak bilinen bu yapı, 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Bina günümüzde Uygulamalı Halk Sanatları Müzesi'ne ev sahipliği yapmaktadır. Avluda, burada gömülü çeşitli tarihi şahsiyetlerin 19. yüzyıldan kalma mezar taşları bulunmaktadır.

Şeki'de 1958 yılında, Azerbaycan Ulusal Tarih Müzesi personelinin teknik desteğiyle Nuha-Zakatala Reyonları Tarih ve Yerel Tarih Müzesi kurulmuştur. Günümüzde Şeki Kalesi yerleşkesindeki tarihi yapılar arasında bulunan bu kurum, Reşid Bey Efendiyev Tarih ve Yerel Tarih Müzesi adıyla faaliyetlerini sürdürmektedir. Müze koleksiyonu; Şeki'nin tarihsel süreci, flora ve faunası, bölgenin sosyo-ekonomik ve kültürel gelişimi ile geleneksel halk sanatlarını kapsayan zengin bir seçkiyi bünyesinde barındırmaktadır. Bölgenin tarihsel ve doğal mirası, kurumsal arşivlere dayalı altı ayrı teşhir salonunda sergilenmektedir. Müze, 1895 yılında inşa edilen ve kentsel mimari mirasın bir parçası olan eski bir kışla binasında hizmet vermektedir.

Eski hapishane binası, günümüzde Şeki Merkez Kütüphanesi'nin çocuk bölümüne ev sahipliği yapmaktadır. Şeki Sanat Galerisi ise eski kışla binalarından birinde faaliyet göstermekte olup, başka bir binada Turist Danışma Merkezi yer almaktadır.
Dosya:Round_temple.JPG|bağlantı=Fayl:Round_temple.JPG|alt=Dairəvi məbəd (XIX əsr)| Dairesel Tapınak (19. yüzyıl)
Dosya:Shaki_Historical-Ethnography_Museum_1.JPG|bağlantı=Fayl:Shaki_Historical-Ethnography_Museum_1.JPG|alt=Tarixi Diyarşünaslıq Muzeyi| Yerel Tarih Müzesi
Dosya:Turme_(Nukha_qalasi).jpg|bağlantı=Fayl:Turme_(Nukha_qalasi).jpg|alt=Şəki Mərkəzi Kitabxanasının uşaq şöbəsi| Şeki Merkez Kütüphanesi Çocuk Bölümü
Dosya:Rəsm_qalereyası.JPG|bağlantı=Fayl:Rəsm_qalereyası.JPG|alt=Şəkil qalareyası| Fotoğraf galerisi


## Resim galerisi

Dosya:Akhundzade_Street_in_Shaki.JPG|bağlantı=Fayl:Akhundzade_Street_in_Shaki.JPG|alt=Əsas mərkəzi küçə| Ana merkez caddesi
Dosya:Street_in_Shaki.jpg|bağlantı=Fayl:Street_in_Shaki.jpg|alt=Fətəli Xan Xoyski küçəsi| Fethali Han Koyski Caddesi
Dosya:Saritorpaq_Street_in_Shaki.JPG|bağlantı=Fayl:Saritorpaq_Street_in_Shaki.JPG|alt=Sarı-torpaq küçəsi| Sarı Toprak Caddesi
Dosya:View_of_Mashadi_Azizbeyov_street_from_Akhundzade_avenue_in_Shaki.jpg|bağlantı=Fayl:View_of_Mashadi_Azizbeyov_street_from_Akhundzade_avenue_in_Shaki.jpg|alt=Məşədi Əzizbəyov küçəsi| Maşadi Azizbeyov Caddesi


## "Yukarı Mahalle" Tarihi-Mimari Koruma Alanı'nın haritası

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Бретаницкий Л. С., Веймарн Б. В. Искусство Азербайджана IV–XVIII веков / Редактор И. А. Шкирич. — Москва: Искусство, 1976. — 272 с.
* Бретаницкий Л., Датиев С., Мамиконов Л., Мотис Д. Нуха (Азербайджан) / Под общей редакцией акад. В. А. Веснина и проф. Д. Е. Аркина. — М.: Издательство Академии архитектуры СССР, 1948.
* Город Нуха. Дом Шекихановых // Азербайджан (Исторические и достопримечательные места) / Под общей редакцией М. А. Казиева.. — Б.: Издательство АН Азербайджанской ССР, 1960.
* Мамед-заде К. М. Строительное искусство Азербайджана (с древнейших времён до XIX века) / Научный редактор aкадемик АН Азерб. ССР А. В. Саламзаде. — Баку: Элм, 1983.
* Саламзаде А. В., Авалов Э. В. и Салаев Р. Д. Проблемы сохранения и реконструкции исторических городов Азербайджана / Под ред М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1979. — 138 с.
* Саламзаде А. Р., Мамед-заде К. М. Архитектурные памятники Шеки / Под ред. М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1987. — 140 с.
* Саламзаде А. Р., Исмаилов А. И., Мамед-заде К. М. Шеки. Историко-архитектурный очерк / Под ред. М. А. Усейнова. — Б.: Элм, 1988. — 237 с.
* Ханларов Т. А. Архитектура Советского Азербайджана. — М.: Стройиздат, 1972. — 112 с.
* Эфендизаде Р. М. Архитектура Советского Азербайджана. — М.: Стройиздат, 1986. — 316 с.