Ahmet Efendi Çelebizade

**Ahmet Efendi Çelebizade** (1892, Kuba – 1 Eylül 1937, Bakü) — Kuba Cuma Camii imamı, Kuba tarih ve yörebilim müzesinin kurucusu, yazar, etnograf, baskı kurbanı.

1922–1924 yıllarında Kuba Cuma Camii imamı olarak görev yapmıştır. 1924 yılında Kubada tarih ve yörebilim müzesinin temelini atmıştır. 1935–1937 yıllarında Kuba ilçesinin adet ve gelenekleri üzerine "Kuba – Dönemin Adet ve Kuralları" adlı kitabı yazmıştır. 1 Eylül 1937 tarihinde idam edilmiştir.

## Hayatı
Ahmet Efendi Abdürrahim oğlu Çelebizade 1892 yılında Kuba şehrinde doğmuştur. Babası Abdürrahim Efendi Çelebizade, Kuba Cuma Camii imamıydı. İlk eğitimini babasının ders verdiği medresede almış ve burada Arapça ile Farsçayı öğrenmiştir. 1912 yılında Tiflis’teki Sunitski adına Güney Kafkasya Ruhani Okulu’nda eğitim görmüştür. 1913 yılında eğitimini tamamladıktan sonra Kubaya dönerek Cuma Camii’nde cami imamının yardımcısı olarak görevlendirilmiştir. 1922 yılında babası imam Abdürrahim Efendi vefat edince Ahmet Efendi Cuma Camii’nin katibi seçilmiştir. Sovyet işgalinden sonra dine karşı yürütülen mücadele nedeniyle Ahmet Efendi, 1930 yılında gazetelerden birinde resmi olarak gönüllü olarak mollalıktan ayrıldığını ilan etmiştir. 1937 yılında Stalin’in baskıları sırasında tutuklanarak Bakü’ye götürülmüştür. 1 Eylül 1937 tarihinde üçlü kurul kararıyla idam edilmiştir. 6 Kasım 1956’da masum olduğu için beraat etmiştir.

## Yaratıcılığı
Nisan işgalinden sonra ömrünü Azerbaycan tarihinin araştırılmasına adamıştır. Onun girişimiyle 1924 yılında Cuma Camii’nin yanında, kendi ders verdiği medresede, Kuba tarihine ait topladığı materyallerle Kubada yörebilim müzesi kurulmuştur. Ahmet Efendi’nin çabaları sonucunda 1924–1935 yılları arasında müzeye çeşitli idare ve kurumlardan, özel evlerden eski el yazmaları, silahlar, eski halılar, resimler, gümüş ve bakır paralar, çömlekçilik ve bakırcılık ürünleri, milli giysi örnekleri, çeşitli nakışlar, Arapça, Farsça, Türkçe ve Rusça edebiyat eserleri, antika eşyalar ve diğer maddi-kültürel örnekler toplanmıştır. Müzenin temeli ayrıca çeşitli medreselerde ve Sekinehanım Camii’nde korunan eserlerden oluşuyordu.

1932 yılının Ağustos ayında Kuba İlçe İcra Komitesi toplantısında “Kuba şehrinde müzenin kurulması hakkında” özel bir konu görüşülmüştür. Toplantıda müzenin kurulması amacıyla uzmanlar tarafından hazırlanan tezler ve plan-projelere bakılmıştır. Serginin ilk bölümü ilçenin doğasına ayrılmıştır. Burada ilçeye ve eski Kuba kazasına ait çeşitli haritalar, yerleştirilmiş bitki örtüsü ve maden örnekleri sergilenmiştir. Sonraki bölümler bölgenin tarihine, kültürüne ve etnografyasına adanmıştır. Bölümlerin adları şunlardır: “Eski Kuba kazasının kadim kültürel anıtları”, “Kuba Hanlığı’nın kuruluşuna kadar olan döneme ait materyaller”, “Kuba Hanlığı’nın Rus Çarlığı tarafından işgali”, “Komutanlık dönemi”. Sergide ayrıca “Etnografya” bölümü de yer alıyordu. Bu bölümde Azerbaycanlıların yanı sıra ilçede yaşayan azınlık halkların yaşamı, adet ve gelenekleri, zanaatkârlıkları, özellikle bölgede yaygın olan halıcılık ve bakırcılıkla ilgili materyaller gösterilmekteydi. Sergide 1920–1930 yıllarında Kubanın kültür, eğitim ve ekonomi hayatını yansıtan materyaller de yer almıştır.

Kuba tarih ve yörebilim müzesi 1924–1935 yılları arasında halk temelli olarak faaliyet göstermiştir. Halk Maarif Komiserliği’nin 14 Mayıs 1935 tarihli emri ile Ahmet Çelebizade, Kuba Tarih Müzesi’ne müdür olarak atanmıştır. Ahmet Çelebizade’nin baskıya uğramasının ardından müzenin faaliyeti durdurulmuş, tüm eserler dağıtılmış ve değerli kitaplar yakılmıştır.

### Kitabı
Ahmet Çelebizade 1930’lu yıllarda Kuba bölgesinin etnografyasına ilişkin saha araştırmaları yapmıştır. 1935–1937 yıllarında Kuba ilçesinin adet ve gelenekleri üzerine “Kuba – Dönemin Adet ve Kuralları” adlı kitabı yazmıştır. El yazması üç bölümden oluşmaktadır. “Kuba ilçesine dair etnografik materyaller” başlığıyla verilen birinci bölüm 57 sıradan okul defterinden ibarettir. İkinci bölüm 6 defterden, Kuba ilçesindeki dini adetlere ilişkin notlar başlıklı üçüncü bölüm ise 7 defterden oluşmaktadır. Birinci bölüm 1935 yılında, ikinci ve üçüncü bölümler ise 1937 yılında yazılmıştır. Her bölüm ayrı alt başlıklardan oluşmaktadır.

Eser bütünüyle etnografik bir materyal olduğundan, burada halkın adet ve gelenekleri ile inançları geniş şekilde aktarılmıştır. Eserin birinci bölümü, insanın sonsuzluğu ve bunun sebepleri ile buna karşı alınan önlemler hakkında bilgilerle başlar. Çocukların doğumundan sonra onlara verilen isimler, yeni doğan çocuklara ilişkin inanışlar, çocuğun beşiği başında söylenen bayatlar, ad koyma geleneği, çocuğa söylenen iyi dilekler, çocuk oyunları hakkında değerli bilgiler verilir ve çocuk oyunları tek tek açıklanır. Ahmet Çelebizade eserinde Kuba’nın tüm adet ve geleneklerini sıralı bir şekilde yazarak yorumlar. Düğün adetlerinden sonra belirli hastalıklar ve tedavileri, yas adetleri, bayramlar; özellikle Nevruz bayramı, Muharrem merasimi ve bu merasimde yasak olan adetler tek tek ele alınır. Yazar, Kuba’nın yemekleri ve pişirilme yöntemleri bölümünde pilavın 10 çeşidini sayar ve tüm yemeklerin hazırlanışını açıklar. Metinde kullanılan, Kuba şivesine ait çok sayıda kelime ise olduğu gibi korunmuştur.

## Kaynakça