İtalya Krallığı (Kutsal Roma İmparatorluğu)

**İtalya Krallığı** ( veya , , ) veya **İmparatorluk İtalya**'sı (), Almanya, Bohemya ve Burgonya krallıklarıyla birlikte Kutsal Roma İmparatorluğu'nun kurucu krallıklarından biriydi. Başlangıçta Kuzey ve Orta İtalya'nın büyük bölümlerini kapsayan krallığın, 11. yüzyıla kadar asıl başkenti Pavia idi.

476'da Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasının ve Odoacer'in kısa süreli yönetiminin ardından İtalya, Ostrogotlar ve daha sonra Lombardlar tarafından yönetildi. 773'te Frankların kralı Şarlman, Alpleri geçerek Lombard krallığını işgal etti. Lombard krallığının sınırları, Roma Dükalığı, Venedik Cumhuriyeti ve güneydeki Bizans toprakları hariç tüm İtalya'yı kapsıyordu. Haziran 774'te krallığın çökmesiyle birlikte Franklar, Kuzey İtalya'nın hâkimi oldular. Güney'deki bölgeler ise Lombardların kontrolünde kaldı. Şarlman'ın kendisini Lombardların kralı ilan etmesi ve 800 yılında Roma'da imparator olarak taç giymesiyle birlikte bölgede, Karolenj Hanedanı dönemi başladı. Karolenj hanedanının üyeleri, 887'de III. Charles'ın tahttan indirilmesine kadar İtalya'yı yönetmeye devam ettiler ve ardından 894-896 yılları arasında kısa bir süreliğine tahtı yeniden ele geçirdiler.

951 yılında, hâlihazırda İtalya Kraliçesi Adelaide ile evli olan Almanya Kralı I. Otto, krallığı işgal etti ve İtalya kralı olarak tanındı. 961'de Pavia'yı ele geçirdi, ardından Roma'ya ilerleyerek 962'de kendisini imparator ilan etti. İtalya ve Almanya krallıklarının, "Roma İmparatorluğu" olarak anılan imparatorluk tacı altında birleşmesi, istikrarlı bir siyasal birlik ortaya koydu. 1032'de Burgonya'nın da bu birliğe katılmasıyla imparatorluğun kapsamı genişledi ve 12. yüzyıldan itibaren "Kutsal Roma İmparatorluğu" adı kullanılmaya başlandı. 

İmparator genellikle Almanya ve İtalya kralı sıfatlarını birlikte taşıyordu fakat bazı dönemlerde varislerini İtalya'yı yönetmek üzere görevlendirdi. Öte yandan İtalyan piskoposları ve soyluları, zaman zaman Almanya kralına karşı kendi krallarını seçme yoluna başvurmaktaydı. Yüksek Orta Çağ'da İtalya'da kalıcı bir monarşik otoritenin bulunmaması, merkezi yönetimin hızla zayıflamasına yol açtı. Buna rağmen İtalya'nın imparatorluk içinde bir krallık olduğu düşüncesi varlığını sürdürdü ve imparatorlar, giderek güçlenen İtalyan şehir devletleri üzerinde otoritelerini sağlamlaştırmaya çalıştılar. Bu süreçte, imparatorluk yanlısı Ghibellinolar ile imparatorluk karşıtı Guelfolar arasındaki mücadele, 12. ve 14. yüzyıllar boyunca İtalyan siyasetinin belirleyici unsurlarından biri hâline geldi. Lombard Birliği'nin imparatorun egemenlik iddialarına açıkça karşı çıkması, bu çatışmanın en bilinen örneklerinden biridir.

1423 ile 1454 yılları arasında Lombardiya'da meydana gelen bir dizi savaş, bölgede rekabet halinde bulunan siyasal güçlerin sayısını önemli ölçüde azalttı. Bunu izleyen yaklaşık kırk yıllık dönem, İtalya'da görece barış içinde geçti. Ancak yarımada, 1494'te Fransa Krallığı tarafından işgal edildi. 1495-1512 yılları arasında gerçekleştirilen İmparatorluk Reformu ile birlikte İtalya Krallığı, Alpler'in güneyinde yer alan ve doğrudan imparatorluk idaresi altına alınmamış toprakları ifade eden hukuki bir çerçeve niteliği kazandı. Bu reforma göre hukuken imparator, bu bölgelerin nominal kralı ve en yüksek egemeniydi. Bununla birlikte krallığın fiili yönetimi, imparatoru temsil eden tam yetkili vekiller ile İtalyan devletlerini denetlemek üzere görevlendirilen valiler aracılığıyla yürütülüyordu. Öte yandan İtalya'daki yaklaşık 250-300 küçük feodal bey, önde gelen prenslerle yaşadıkları anlaşmazlıkların çözümü için sıklıkla imparatorluk mahkemelerine ve imparatorluk yargısına başvuruyordu.

İtalya'nın çeşitli bölgelerinde Habsburg yönetimi, farklı biçimlerde varlığını sürdürdü. Ancak bu hâkimiyet, 1792-1797 yılları arasında Fransız Devrim ordularının seferleriyle sona erdi. Bu dönemde Napolyon'un yerel destekle kurdurduğu bir dizi kardeş cumhuriyet, daha sonra Napolyon tarafından İtalyan Cumhuriyeti çatısı altında birleştirildi. 1805'te İtalyan Cumhuriyeti, Napolyon'un kral olduğu İtalya Krallığı'na dönüştü. Bu devlet, 1814'te Napolyon yönetiminin çökmesiyle birlikte dağıldı.

Günümüzde İtalya sınırları içerisinde bulunan Trentino-Alto Adige/Südtirol bölgesi ile Friuli-Venezia Giulia'nın bir bölümü, tarihsel olarak imparatorluk sınırları içinde yer alsa da bu topraklar İtalya Krallığı'nın bir parçası değildi.

## Lombardlar Krallığı dönemi
Ostrogot kralı Totila'nın öldürüldüğü Taginae Muharebesi'nin ardından, Bizans generali Narses, Roma'yı ele geçirdi ve Cumae'yi kuşattı. Yeni Ostrogot kralı Teya, Ostrogot ordusundan arta kalıntıları bir araya getirerek kuşatmayı kaldırmak amacıyla harekete geçti. Ancak Ekim 552'de Narses tarafından Campania'daki Mons Lactarius'ta pusuya düşürüldü. Çatışmalar iki gün sürdü ve Teya savaş sırasında öldürüldü.

Bu yenilgiyle birlikte İtalya'daki Ostrogot askerî gücü fiilen ortadan kalktı. Romalı tarihçi Kayseryalı Procopius'a göre Narses, Ostrogot halkının Roma egemenliği altında İtalya'da barış içinde yaşamalarına izin verdi. Savaşın hemen ardından yarımadada merkezi ve etkili bir otoritenin bulunmaması, Frankların ve Alamanların istilalarına yol açtı. Ancak bu kuvvetler Volturnus Muharebesi'nde yenilgiye uğratıldı ve İtalya, kısa bir süreliğine yeniden imparatorluk yönetimine entegre edildi. Lombard Krallığı, selefi Ostrogotlara kıyasla daha kalıcı ve istikrarlı bir siyasal yapı olduğunu gösterdi. Bununla birlikte krallık, 774 yılında, Papalık'ı savunma gerekçesiyle Şarlman önderliğindeki Franklar tarafından işgal edildi.

## Karolenj İmparatorluğu dönemi
774'te Lombard Krallığı'nın ele geçirilmesinden sonra Şarlman, Lombard kralı olarak taç giydi ve böylece daha geniş Karolenj İmparatorluğu içinde İtalyan topraklarında kendine özgü bir siyasal yapı oluşturdu. 781'de, genç oğlu Pepin, Lombard kralı olarak taç giydi ve İtalya Krallığı'nı yönetmekle görevlendirildi. Kral Pepin'in 810'da ölmesinin ardından oğlu Bernard, Lombard kralı oldu ve 817'de amcası imparator I. Louis tarafından tahttan indirilene kadar İtalya Krallığı'nı yönetti. Bernard'ın azledilmesinden sonra İtalya Krallığı, imparatorluğun ortak hükümdarı olan I. Louis'nin oğlu I. Lothar'ın yönetimine geçti ve 817-855 yılları arasında onun hâkimiyeti altında kaldı. 843 tarihli Verdun Antlaşması uyarınca Karolenj İtalyası, I. Lothar tarafından yönetilen Orta Frank Krallığı'nın bir parçası haline geldi.

855'te İmparator I. Lothar'ın ölümü, Prüm Antlaşması doğrultusunda Orta Frank Krallığı'nın üç oğlu arasında bölünmesine yol açtı. En büyük oğlu II. Ludwig, imparatorluk tacını ve Karolenj İtalyası'nın yönetimini devraldı. Bu dönemde İtalya Krallığı, kuzey ve orta İtalya'daki tüm Karolenj topraklarını kapsıyor ve güneyde Roma ile Spoleto'ya kadar uzanıyordu. Buna karşılık güney İtalya'nın geri kalan bölümleri Benevento Prensliği ile Bizans İmparatorluğu'nun denetimi altında bulunuyordu.

II. Ludwig'in 875'te erkek vâris bırakmadan ölmesinin ardından, hem imparatorluk tacı hem de İtalya Krallığı üzerindeki egemenlik, Batı Frank Krallığı ile Doğu Frank Krallığı'nın Karolenj hükümdarları arasında yoğun bir çekişmeye sahne oldu. Önce Batı Frank kralı II. Charles üstünlük sağladı. Onun ölümünün ardından ise Doğu Frank tahtının adayları olan Bavyeralı Carloman ve III. Charles, İtalya üzerinde hâkimiyet sağladı.

## Karolenj İmparatorluğu sonrası

İmparator III. Charles'ın 888 yılında tahttan indirilmesi ve ölümünün ardından, Friuli'li Berengar ile rakipleri Spoleto'lu Guido ve Spoleto'lu Lambert gibi yerel soylular, Lombard tacı ve İtalya Krallığı'nın yönetimi için uzun süren bir çekişmeye girişti. Bu süreçte, dış müdahaleler de devam etti. Doğu Frankonya'lı Arnulf ve onu izleyen Provence'li Ludwig, hem imparatorluk tahtı hem de İtalya üzerindeki egemenlik iddiasında bulundu. Lombard tacı için yürütülen bu mücadeleler kapsamında, İtalya Krallığı'nı yönetenler arasında Burgonya'lı II. Rudolph (922), Arles'li Hugh (926) ve onun oğlu II. Lothair (947) yer aldı. Bunlara ek olarak II. Berengar da 950 yılında rakip bir hükümdar olarak ortaya çıktı. Bu dönemde İtalya, Sicilya ve Kuzey Afrika kaynaklı Arap akınlarına da maruz kaldı. Süregelen iç çekişmeler nedeniyle merkezi otorite zarar gördü. I. Otto, 961-962 yıllarında İtalya'yı işgal ederek hem İtalya Krallığı'nın hem de imparatorluk tacının denetimini ele geçirdi.

## İmparatorluk İtalya'sı

951 yılında, Almanya kralı I. Otto, İtalya kralı II. Lothair'in dul eşi Burgonya'lı Adelaide ile evlendi. Rakibi İvrea'lı Berengar'a rağmen Otto, Pavia'da İtalya kralı ilan edildi. 952 yılında Verona Kontluğu, Bavyera Dükalığı'na ilhak edildi ve siyasi varlığı sona erene kadar Almanya Krallığı'nın bir parçası olarak kaldı. 960 yılında, Berengar'ın Papalık Devleti'ne saldırması üzerine Papa XII. İoannes tarafından yardıma çağrılan Otto, İtalya Krallığı'nı fiilen fethetti. 2 Şubat 962'de, Roma'da Kutsal Roma İmparatorluğu imparatoru olarak taç giydi. Bu tarihten itibaren İtalya kralları aynı zamanda Almanya kralları oldu ve böylece İtalya, Almanya Krallığı ile birlikte Kutsal Roma İmparatorluğu'nun kurucu krallıklarından biri haline geldi. İmparatorluk yapısı içinde bu krallık, *regnum Teutonicorum* olarak anılan Alman Krallığı'na bağlıydı. 1032'den itibaren bu yapıya Burgonya da eklendi. Orta Çağ siyasal geleneğine göre Alman kralı, *Rex Romanorum* unvanıyla, Papa tarafından imparator olarak taçlandırılmadan önce Roma'ya yapılacak seferin bir ön adımı olarak Pavia'da taç giymekteydi.

Genel olarak hükümdarlar, iktidar sürelerinin büyük bölümünü Almanya'da geçirerek İtalya Krallığı'nı merkezi otoriteden yoksun bırakan ve ülkeyi uzaktan yöneten bir konumda kaldı. Aynı dönemde güçlü toprak sahibi soyluların sayısı da sınırlıydı. Kayda değer tek büyük güç odağı, Toskana, Lombardiya ve Emilia'da geniş arazilere hükmeden Toskana Marklığı idi. Ancak bu yapı, 1115'te Toskanalı Matilda'nın ölümünün ardından vâris bulunmaması nedeniyle dağılma sürecine girdi.

Bu gelişme, Papalık ve piskoposluklarla birlikte çevredeki kırsal alanlar üzerinde giderek etkisini artıran ve zenginleşen İtalyan şehirleri tarafından doldurulan ciddi bir güç boşluğu yarattı. 1002 yılında imparator III. Otto'nun ölümünün ardından, merhum Berengar'ın ardıllarından biri olan Ivrea Markizi Arduin, İtalyan tacını ele geçirmeyi ve Karintiya Dükü Otto komutasındaki imparatorluk kuvvetlerini yenmeyi başardı. Bununla birlikte yeni Alman kralı II. Heinrich, ancak 1004 yılında Vercelli Piskoposu Leo'nun desteğiyle İtalya'ya girerek *rex Italiae* unvanıyla taç giyebildi. Arduin, 1861'de II. Vittorio Emanuele'in tahta çıkışından önce, İtalya'nın son yerli kralı olarak anılmaktadır.

## Hohenstaufen Hanedanı'nın yönetimi

Şehirler, nüfuzlarındaki artışı ilk kez I. Friedrich'in 1152-1190 yılları arasındaki saltanatı sırasında açık biçimde ortaya koydu. İmparatorun, İtalyan yarımadasında imparatorluk otoritesini yeniden tesis etme girişimleri başta Milano olmak üzere kuzey İtalyan şehirlerinin oluşturduğu Lombard Birliği ile yürütülen savaşlara yol açtı. Bu çatışmalar, 1176 yılında, Guido da Landriano komutasındaki Birliğin Legnano Muharebesi'nde elde ettiği kesin zaferle sonuçlandı. Bu yenilgi I. Friedrich'i, belediyelere idari, siyasi ve adli ayrıcalıklar tanımaya zorladı ve Kuzey İtalya üzerinde doğrudan egemenlik kurma girişimini fiilen sona erdirdi. Bu tarihten itibaren İtalya, yalnızca nominal olarak Kutsal Roma İmparatorluğu'na bağlı, büyük ölçüde özerk dükalıklar ve şehir devletlerinden oluşan bir siyasal mozaik haline geldi.

Sahne, bir asır önce Canossa'da Papa VII. Gregorius ile IV. Heinrich arasında yaşanan olayları andırıyordu. Çatışmanın özü, Worms Konkordatosu ile çözüme bağlanan yetki sorunuyla aynıydı ve Kutsal Roma İmparatoru'nun papa ve piskoposların atanmasındaki rolünün sınırlarını belirleme meselesine dayanıyordu. Önceki yüzyıllarda yaşanan Tayin İhtilafı, Worms Konkordatosu ile tartışmalı da olsa barışçıl bir çözüme kavuşturulmuş ve Birinci Lateran Konsili'nde onaylanmıştı. Ancak bu sorun, 12. yüzyılın sonlarında farklı bir biçimde yeniden gündeme geldi. Bu bağlamda I. Friedrich, Venedik'te Papa III. Alexander'ın önünde boyun eğmek zorunda kaldı. İmparator, Papa'nın Papalık Devleti üzerindeki egemenliğini tanıdı. Buna karşılık Alexander, İmparatorun İmparatorluk Kilisesi üzerindeki üstün konumunu kabul etti. Aynı süreçte imzalanan Venedik Antlaşması ile Lombard şehirleriyle bir ateşkes sağlandı ve bu ateşkes Ağustos 1178'de yürürlüğe girdi. Kalıcı bir barışın temelleri ise ancak 1183 yılında imzalanan Konstanz Barışı ile atıldı. Bu antlaşma uyarınca Frederick, şehirlerin kendi yöneticilerini özgürce seçme haklarını tanıdı. Böylece imparator, İtalya üzerindeki nominal egemenliğini yeniden tesis etti ve bu durum, papalık üzerinde siyasal baskı kurabilmesinin başlıca araçlarından biri haline geldi.

VI. Heinrich, Sicilya ve tüm Güney İtalya'yı kapsayan Norman Sicilya Krallığı'nı ilhak ederek Hohenstaufen Hanedanı'nın İtalya'daki otoritesini genişletti. Onun oğlu II. Friedrich, Orta Çağ'ın en güçlü hükümdarlarından biri ve 10. yüzyıldan beri İtalya'da fiilen üslenen ilk imparator olarak, kuzey İtalya'da imparatorluk otoritesini yeniden tesis etmeye çalıştı. Ancak bu girişimler, Lombard Birliği ile Orta İtalya'daki egemenliklerini tehdit altında gören Papalık tarafından güçlü bir muhalefetle karşılandı. II. Friedrich, Sicilya Krallığı'nda inşa ettiği yönetim sistemiyle, laik bir bürokrasiye dayanan erken bir mutlakiyetçi devlet kurdu. Güney İtalya üzerindeki sağlam egemenliği, işgaller, komplolar, aforozlar ve Lombardiya ile papalıktaki düşmanlarıyla yürüttüğü uzun mücadelelere rağmen ayakta kalmayı başardı.

II. Friedrich, kuzey İtalya'daki imparatorluk iddialarını ileri taşıdı ve 1237'de Cortenuova Muharebesi'nde Lombard Birliği'ni kesin biçimde yenilgiye uğrattı. 1240'tan itibaren, Sicilya Krallığı ile İmparatorluk İtalya'sını merkezî bir idare altında birleştirmeyi hedefleyen kapsamlı reformlar başlattı. Sadakat ve yetkinlik esasına göre seçilen imparatorluk vekilleri ve komutanlar atandı, şehirlerin yönetimi doğrudan imparatorluk bürokrasisine bağlandı ve mali denetim merkezîleştirildi. Eğitim, ticaret ve hukuk alanlarında da düzenlemelere gidilerek Sicilya'da geliştirilen yönetim modelinin tüm İtalya'ya yayılması amaçlansa da bu yapı kalıcı olmadı. II. Friedrich 1250'de öldüğünde, Parma ve Fossalta'daki yenilgilere rağmen imparatorluk hâlâ güçlüydü ve İtalya'nın büyük bir bölümü onun denetimi altındaydı. Ancak ölümünün ardından Hohenstaufen düzeni hızla çöktü ve İtalya'da siyasal birlik yeniden dağıldı. Yine de onun kurduğu idarî sistem, sonraki yüzyıllarda ortaya çıkan *[[Signoria]]* rejimleri için kalıcı bir model oluşturdu. İtalya'nın tamamı üzerinde benzer ölçekte bir hâkimiyet ancak V. Karl ve daha sonra Napolyon dönemlerinde yeniden mümkün olabildi.

## Gerileme
14. yüzyılın başlarından itibaren, Kutsal Roma imparatorlarının İtalya'ya yürüttükleri seferler azalsa da İtalya Krallığı bütünüyle önemsiz hale gelmedi. 1310'da Lüksemburglu VII. Heinrich, yaklaşık beş bin kişilik bir kuvvetle Alpler'i aşarak İtalya'ya girdi. Milano'da İtalya kralı olarak taç giydi ve Guido della Torre önderliğindeki Guelfo ayaklanmasını bastırdı. Ardından Roma'da, Papa V. Clemens adına üç kardinal tarafından 1312'de imparator olarak taçlandırıldı. Ancak Kuzey İtalya'da imparatorluk otoritesini yeniden kurma ve Napoli Krallığı'nı hedef alan girişimleri, 1313'teki ani ölümü nedeniyle yarım kaldı.

14. ve 15. yüzyıllarda Kutsal Roma İmparatorluğu, Lüksemburg Hanedanı, Habsburg Hanedanı ve Wittelsbach Hanedanı arasındaki hanedan mücadelelerinin etkisi altında kaldı. Bu dönemde IV. Ludwig, 1328'de, bir Antipapa olan V. Nicholas tarafından Roma'da imparator olarak taç giydi. Halefi IV. Karl da 1355'te Roma'da taç giydi. Her iki durumda da imparatorlar, İtalya üzerindeki egemenlik iddialarını sürdürdü.

Bu evrede imparatorluk otoritesi, fiilen ünvan dağıtımı yoluyla etkisini gösterdi. Özellikle Visconti Hanedanı, imparatorlar tarafından desteklendi ve Gian Galeazzo Visconti, 1395'te Milano dükü ilan edildi. Benzer biçimde Gonzaga Hanedanı ile Este Hanedanı, imparatorluk tarafından tanınan yeni unvanlar elde etti. Böylece imparatorluk iddiaları, doğrudan yönetimden çok İtalyan *[[Signoria]]* düzeninin meşrulaştırılması yoluyla varlığını sürdürdü.

## Yakın Çağ'daki durumu
Yakın Çağ'ın başlarında İtalya Krallığı, hukuken varlığını sürdürse de fiilen bağımsız şehir devletlerine bölünmüştü. Venedik Cumhuriyeti ile Papalık, kuzeydoğu ve orta İtalya'nın büyük bölümünü imparatorluk yetkisi dışına çıkarmıştı. Zamanla imparatorluk iddiaları, siyasal etkisini büyük ölçüde yitirerek daha çok hukuki ve sembolik bir nitelik kazandı. Buna rağmen imparatorluk sistemi İtalya'da varlığını sürdürmüş ve imparatorlara İtalyan işlerine müdahale etme gerekçesi sağlamıştır. Özellikle V. Karl döneminde bu haklar aktif biçimde kullanıldı. Karl, Pavia Muharebesi'nin ardından Fransa'nın İtalya üzerindeki etkisini sınırlandırdı, Roma'nın yağmalanmasının ardından papalıkla uzlaştı ve Floransa'da Medici yönetimini yeniden tesis etti. 1535'te Milano'daki Sforza hanedanının sona ermesiyle Milano, doğrudan bir imparatorluk tımarı olarak Habsburg denetimine geçti. Bu süreçten sonra İtalya Kralı unvanı fiilen kullanılmaz hale geldi. 1559 Cateau-Cambrésis Antlaşması, Fransa'nın İtalya üzerindeki iddialarını sona erdirdi. İtalya'daki büyük imparatorluk tımarları *Feuda latina*, küçükleri ise *Feuda minora* olarak adlandırıldı. İtalyan devletleri *[[İmparatorluk Meclisi (Kutsal Roma İmparatorluğu)|Reichstag]]*'da temsil edilmemekle birlikte, imparatorluk ordusuna askerî katkı sağlamaya devam etti. Buna örnek olarak, 1566 yılında II. Maximilian'ın Kanuni Sultan Süleyman'a karşı yürüttüğü Macaristan seferi gösterilebilir. Bu durum, İtalya'nın geniş ölçüde özerk kalmasına rağmen imparatorun Alman topraklarına kıyasla daha serbest hareket edebilmesini sağladı.

## Lağvedilmesi
İmparatorluk İtalyası'nın 1789'a kadar büyük ölçüde sabit kalan statüsü, Fransız İhtilali ile sona erdi. Napolyon Bonapart, Fransız Devrim Savaşları sırasında Avusturya kuvvetlerini İtalya'dan çıkardı ve kuzey İtalya'da kardeş cumhuriyetler kurdu. Campo Formio Antlaşması ile İmparator II. Franz, İtalya üzerindeki haklarından vazgeçti. 1799-1803 arasındaki düzenleme ile İtalya'ya ilişkin tüm imparatorluk hakları bütünüyle ortadan kaldırıldı. Bu durum, Lunéville Antlaşması ile teyit edildi. 1805'te Napolyon, Milano'da Demir Taç'ı giyerek yeni İtalya Krallığı'nı ilan etti. Ertesi yıl Kutsal Roma İmparatorluğu resmen feshedildi. Napolyon'un yenilgisinin ardından toplanan Viyana Kongresi, ne Kutsal Roma İmparatorluğu'nu ne de İtalya Krallığı'nı yeniden kurabildi. İtalya'daki devletler ya tam egemenlik kazandı ya da Avusturya İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldi.

## Kaynakça