Ortak hükümdarlık

**Ortak hükümdarlık**, normalde tek bir kişi tarafından üstlenilen bir monarşi pozisyonunun (prens, prenses, kral, kraliçe, imparator veya imparatoriçe gibi) iki veya daha fazla kişi tarafından üstlenilmesi durumudur. Bu durum, ikili hükümdarlık veya ikili yönetim (örneğin eski Sparta ve Roma) ile ve ayrıca tek bir hükümdarın (genellikle çocuk veya yetkisiz) bir naip üzerinde kıdem sahibi olduğu, ancak yasal olarak devlet başkanı konumunu elinde tutmak dışında hiçbir yetki kullanmadığı naip yönetiminden ayırt edilmelidir.

## Andorra

**Eş prenslik**, monarşik iktidarın resmi olarak iki hükümdar arasında bölünmüş olduğu, çağdaş Andorra'da kullanılan farklı ancak benzer bir sistemdir.

## Tarihi örnekler
Ortak hükümdarlık, Helenistik Dönem'de yaygındı; bir akademisyene göre, "genellikle halefiyet krizlerini veya iç çatışmaları önlemek ve hanedan kimliğini ve ideolojisini güçlendirmek için bir araç olarak açıklanabilir." Diğer örnekler arasında Avusturya Kralı I. Frederick ve Bavyera Kralı Louis'in Alman Krallığı üzerinde ortak hükümdarlığı sayılabilir. *[[Jure uxoris]]* Portekiz ve İspanya gibi krallıklarda da krallar bulunabilir (V. Ferdinand ve Kastilyalı I. Isabel, I. Felipe ve Kastilyalı Juana, III. Pedro ve Portekizli I. Maria, vb.). Navarra'da, hüküm süren kraliçelerin kocaları ortak hükümdar olarak adlandırılırdı.

### Antik Mısır
Antik Mısır'da, Firavun tanrı Horus'un vücut bulmuş hali/temsilcisi olarak görüldüğü için, ortak hükümdarlık oldukça sorunluydu. Bu nedenle, ilahi düzen Ma'at'a göre, aynı anda sadece bir kral var olabilirdi. Ancak, özellikle Orta Krallık döneminde, firavunların zaman zaman halefini (genellikle oğullarından birini) ortak hükümdar veya ortak kral olarak atayarak, sorunsuz bir halefiyet sağlamak için istisnalar görülebilir. "Bu sistem, en azından Orta Krallık döneminden itibaren, iktidarın devrinin en az karışıklık ve istikrarsızlıkla gerçekleşmesini sağlamak için kullanıldı." I. Amenemhat > I. Senusret > II. Amenemhat > II. Senusret döneminde ortak hükümdarlıkların varlığı oldukça muhtemeldir. Büyük olasılıkla, gerçek hükümdar yaşlı olan (baba) ve genç hükümdarı (oğlu) evlatlık olarak kabul eden kişiydi, ortak hükümdar ise yaşlı olanın ölümünden sonra tam kraliyet gücüne erişebilirdi. Ancak, hükümdarlık yılları normalde ortak hükümdarlığın başlangıcından itibaren sayılırdı. Bu nedenle ve bilinen kaynakların parçalı yapısı nedeniyle, Mısır kronolojisinin oluşturulması oldukça karmaşıktı ve günümüze kadar tartışmalı kalmıştır. Ancak, ortak hükümdarlığın varlığının anlaşılması, kaosu oldukça azalttı.

Ortak hükümdarlık kurumu, bir yetişkin kişinin (Antik Mısır'da genellikle kralın annesi) yasal vasi olarak görev yaptığı ve reşit olmayan kralın adına hüküm sürdüğü naip kurumundan farklıdır. Mısır'ın bazı kadın naip hükümdarları, tanrı-krallarla eşit statüye yükselerek, ünlü Hatşepsut örneğinde görüldüğü gibi ortak hükümdar oldular. Kocası II. Thutmose'un ölümünden sonra Hatşepsut, yeğeni ve üvey oğlu III. Thutmose'un adına hüküm sürdü. Ardından, III. Thutmose'un hükümdarlığının en geç 7. yılında, kraliyet nişanlarını devraldı ve unvanını, taht adı (*[[Prenomen (Antik Mısır)|prenomen]]*) Maatkare olarak Mısır Kralı aldı. Firavunlar döneminin sonraki dönemlerinde, ortak hükümdarlık kurumunun varlığı Mısırbilimciler tarafından sorgulanmıştır, ancak "Ptolemaios ve Roma dönemindeki örnekler en kesin olarak tespit edilenlerdir".

### Antik İsrail
*[[İbrani Krallarının Gizemli Sayıları]]* adlı kitabında, Edwin R. Thiele, Tanah'ta İsrail ve Yehuda krallarının hükümdarlık tarihlerinde görülen tutarsızlıkları açıklamak için ortak hükümdarlığı olası bir açıklama olarak önermiştir. Tanah'ta en az bir ortak hükümdarlık açıkça belgelenmiştir: Kral Süleyman'ın taç giyme töreni, babası Davud'un ölümünden önce gerçekleşmiştir.

### Britanya
İngiltere Kralı II. Henry, hayatta kalan en büyük oğlu olan Henry'yi genç kral olarak tahta çıkardı. Genç Kral Henry'nin kraliyet yetkilerini kullanmasına izin verilmedi ve ortak kral unvanı, babasının seçtiği varisi olduğunu belirtmek için fiilen bir sinekür idi. Genç Henry, tahta çıkamadan babasından önce öldü ve resmi İngiltere hükümdarları listesine dahil edilmedi.

İngiltere monarşisi, I. Mary ile İspanya Kralı II. Felipe'nin evliliğini onaylayan yasa uyarınca ortak hükümdarlık dönemi yaşadı. Felipe, 1554'ten 1558'e kadar Galler dahil olmak üzere İngiltere ve İrlanda'nın eşinin hakkı ile kralı olarak hüküm sürdü. Benzer şekilde, Muhteşem Devrim'in ardından, II. Mary ve eşi III. William, 1688'den 1694'e kadar İngiltere, İskoçya ve İrlanda krallıkları üzerinde ortak egemenlik kurdu.

### Çin
Han Hanedanı'ndan geç Çing Hanedanı'na kadar, resmi veya gayriresmi olarak Çin etnik grupları arasında ortak hükümdarlık yaygındı. Yeni bir imparator tahta çıktığında ve olgun olmasına rağmen siyasete yeterince hakim değilse bu durum ulusal istikrar için bir endişe kaynağı olurdu. Bu durumda, hükümdar *[[de jure]]* devlet başkanı olurken, ortak hükümdar *[[de facto]]* hükümdar olarak görev yapardı.

Ortak hükümdarlık pozisyonunun gereklilikleri, bireyin gücüne ve Parlamentonun güvenini kazanma yeteneğine bağlıydı ve bu pozisyon, İmparatorluk Sarayı'ndaki bir memur, yakın ve güvenilir bir paternal veya maternal akraba ya da en uygun olanı, Saraydaki İmparatorluk ailesinin en kıdemli üyesi olan büyük imparatoriçe dowager veya imparatoriçe dowager olabilirdi. Tüm bu özel kişiliklerin yokluğu, daha yetkin görünen hükümdarın eşinin tahta geçmesine nadiren yol açabilirdi.

En göze çarpan ortak hükümdarlıklar, Tang Hanedanı döneminde kocasının hükümdarlığı sırasında İmparatoriçe Wu Zetian'ın, İmparator Gaozong'un gayriresmi de olsa, İmparatoriçe Dowager Xiang'ın Song İmparatoru Huizong'un evlatlık oğlu 1100 yılında, Büyük İmparatoriçe Dowager Wu ise 1189 yılında İmparator Guangzong'un Güney Song'un ortak hükümdarı oldu, ancak İmparatoriçe Li Fengniang daha sonra ölümünden sonra Ciyi unvanıyla onurlandırıldı ve fiilen hükümdar oldu. İmparatoriçe Dowager Yang, 1224'ten 1233'teki ölümüne kadar İmparator Lizong'un ortak hükümdarı olarak görev yaptı, ancak kısa sürede onun etkisini aştı ve aslında hiç olmamasına rağmen tahttaki imparatoriçe gibi hüküm sürdü. Çing Hanedanı döneminde, Mançu Niohuru klanından İmparatoriçe Ci'an ve Mançu Yehenara klanından Ci'xi, 1861'den Ci'an'ın 1881'deki ölümüne kadar ortak hükümdar olarak görev yaptı. Ci'xi, 1908'de devrilene kadar İmparator Guangxu'nun tek hükümdarı oldu. Ci'an'ın özellikle imparatorluk ailesinin işlerini yürütmede uzmanlaşması ve Ci'xi'ye siyasi sahneyi domine etmesini bırakması, onun döneminde daha ilginçti. Çağdaş tarih, Ci'an'ın Ci'xi'yi düşman olarak görmektense müttefiki olarak tutmayı tercih ettiğini, çünkü Ci'xi'nin kendisinden daha fazla siyasi güce sahip olduğunu ve Ci'an'ın, kendisinden kıdemli olmasına rağmen, Ci'xi ile üstünlük mücadelesini ortadan kaldırdığını göstermektedir.

### Fransa
Batı Fransa'da Karolenj Hanedanı'nın yok olmasının ardından, Batı Frank soyluları Hugues Capet'i yeni kralları olarak seçtiler. Hugues tahta çıktıktan sonra, tek oğlu Robert'ın ortak kral olarak seçilmesini sağladı. Bu nedenle, Hugues'in ölümü yeni bir kral seçilmesine yol açmadı ve Robert da tahtı "miras almadı", sadece krallığını sürdürdü. Sonraki Capet kralları da, agnatik primogeniture geleneği yeterince yerleşerek Fransa kralını seçilmiş bir hükümdardan kalıtsal bir hükümdar haline getirene kadar, en büyük oğullarını veya kardeşlerini ortak hükümdar olarak atadılar.

### Litvanya
Litvanya Büyük Dükleri genellikle ailelerinden veya sadık tebaasından alt hükümdarlar seçerek Büyük Dükalığı yönetmelerine yardımcı olmalarını isterdi. Ancak Büyük Dükler üstünlüğünü korurdu.

* Vytenis (üstün) ve Gediminas
* Gediminas (üstün) ve Trakai'nin bilinmeyen bir dükü, muhtemelen Gediminas'ın oğlu.
* Algirdas (üstün) ve Kęstutis
* Jogaila (üstün) ve Kęstutis

Vytautas'ın Büyük Dük olduktan sonra kısa bir süre için geliştirilen biraz farklı bir sistemde, Vytautas nominal olarak *aukščiausiasis kunigaikštis* (Yüce Dük) unvanını alan Jogaila ile birlikte hüküm sürdü, ancak bu unvanı hiçbir zaman herhangi bir eylemde kullanmadı ve genel olarak unvana verilen yetkiler, Jogaila'nın Litvanya Büyük Dükünün seçimini onaylamasını garanti eden Horodlo Paktı dışında hiçbir belgede açıkça belirtilmedi. Bu unvan, Jogaila'dan sonra Polonya'nın hiçbir kralı tarafından kullanılmadı.

* Vytautas (Büyük Dük) ve Jogaila (Yüce Dük)
* Švitrigaila (Büyük Dük) ve Jogaila (Yüce Dük), Švitrigaila Polonya'ya savaş ilan edene kadar kısa bir süre için
* Litvanya Kralı I. Sigismund (Büyük Dük) ve Jogaila (Yüce Dük), Jogaila'nın ölümüne kadar.

### Roma İmparatorluğu
Prenslik döneminde, Roma imparatorlarının veya *[[Augustus (ünvan)|Augustus]]*'un, *[[Sezar (ünvan)|Sezar]]*'ı varisi ve genç imparator yardımcısı olarak ataması yaygın bir uygulamaydı. Çoğu durumda, biyolojik olarak kendileriyle akraba olması gerekmeyen bu kişileri oğulları olarak evlat edinirlerdi. Bu, Tetrarşi döneminde bu düzenlemeyi yasallaştırmaya çalışmakla birlikte kısa sürede başarısız olan bir gelenekti ve resmi bir makam değildi. Bu gelenek, Zeno döneminde ve I. Justinus'un ölümünden kısa bir süre önce yeğeni Justinianus'u ortak imparator olarak atamasıyla yeniden önem kazandı. IV. Konstantinos da babası II. Konstans tarafından ortak imparator olarak atandı ve kendisinin de birkaç ortak imparatoru vardı. Bu uygulama, Paleologos dönemine kadar geçen yüzyıllarda yaygın olarak devam etti.

### Rusya
1682 yılında Çar III. Fyodor'un ölümünün ardından, kardeşi İvan ve üvey kardeşi Petro, Rusya'nın otokratları olarak taç giydiler. Bu uzlaşma, İvan'ın fiziksel ve zihinsel engelleri nedeniyle hükümdarlığa uygun olmaması ve Petro'nun tek başına hükümdarlığına Fyodor ve İvan'ın ablası Sofya Alekseyevna'nın karşı çıkması nedeniyle gerekliydi. Sofya, Petro ve annesinin ailesine karşı bir Streltsıy ayaklanması başlattı. Her iki Çar da hükümdarlık yaşına gelmemiş olduğundan, Sofya 1689'da Petro tarafından iktidardan uzaklaştırılana kadar naip olarak hüküm sürdü. Ancak V. İvan ve I. Petro'nun ortak hükümdarlığı devam etti ve İvan, 1696'da ölümüne kadar devlet işlerine çok az katılmasına rağmen resmi olarak kıdemini korudu. Bu tarihten sonra Petro tek hükümdar oldu.

### İsveç
İsveç'teki monarşi, birkaç ortak yönetim dönemi geçirmiştir: Alarik ve Erik, Yngvi ve Alf, Hauge'deki Björn ve Anund Uppsale, Muzaffer Erik ve Olof Björnsson, Muzaffer Erik ve Olof Skötkonung, Halsten Stenkilsson ve I. Inge ile Filip ve II. Inge.

### Vietnam
Ortak hükümdarlık, Trần Hanedanı'nın bir özelliğidir. Bu özelliğe göre, yaşlı kral, seçtiği varisinin lehine tahttan feragat eder. Ancak bu feragat sadece isimdedir, çünkü tahttan feragat eden kral, halefi öğrenim sürecinde tahtta otururken hüküm sürmeye devam eder.

## Ayrıca bakınız
* Kondominyum (uluslararası hukuk)
* Diarşi
* ''Jure uxoris''
* Şahsi birlik

## Kaynakça