Türkmenistan tarihi

**[[Türkmenistan]] tarihi** geleneksel olarak MÖ 2000 civarında Hint-Avrupa kökenli İran kabilelerinin bölgeye gelişiyle başlamaktadır. Bölgenin kurak koşulları nedeniyle tarımın yaygınlaşmasını engelleyen erken dönem kabileleri göçebe veya yarı göçebeydiler. Orta Asya'daki bozkır kültürü, Hint-Avrupa ve Türk-Moğol gelenek grupları da dahil olmak üzere tüm dil ailelerini kapsayan daha geniş bir Avrasya atlı kültürler serisinin bir uzantısıdır. Bilinen erken dönem İran kabilelerinden bazıları arasında Massagetler, İskitler / Saka ve büyük olasılıkla Harezmlilerin öncüleri olan erken Soğdya yer almaktadır. Türkmenistan, antik Mezopotamya, Elam ve İndus Vadisi Uygarlığı de dahil olmak üzere güneydeki yerleşik bölgelere yönelen kabilelerin çok sayıda göç ve istilası için bir geçiş noktası olmuştur.

Bölgenin yazılı tarihi, bölgenin Margiana, Harezm ve Parthia satraplıkları arasında bölünmüş olduğu dönemde, Antik İran'ın Ahameniş İmparatorluğu tarafından fethedilmesiyle başlamaktadır. Daha sonraki fatihler arasında Büyük İskender, Parni, Ak Hunlar, İran Hunları, Göktürkler, Sarmatlar ve Sasani İranlıları yer almaktadır. Tarihin bu erken döneminde, Türkmenistan halkının büyük çoğunluğu Zerdüştlük ve Budizm'e mensuptu ve bölge büyük ölçüde İran halklarının egemenliğindeydi. Bu istilalar ve dönemler, çok önemli olsalar da, bölgenin tarihini daha sonraki iki istilacı grubun, Arapların ve Oğuz Türklerinin istilaları kadar şekillendirmemişlerdir. Halkın büyük çoğunluğu Hanifizm'e geçerken, Oğuzlar bölgeye hakim olan Türk Türkmencenin başlangıcını getirmişlerdir. Türk dönemi, Arapların getirdiği İslami geleneklerin yerel İran kültürleriyle kaynaşması ve Merv şehrinin ticaret, bilim ve yenilik merkezi haline gelmesiyle kültürel kaynaşma ve büyüme dönemi olmuştur; bu şehir, çeşitli İslam halifeliklerinin etkili bir başkentiydi. Türkmenistan'ın kültürel manzarası, Selçuklular gibi Türkler ve yöneticileri tarafından daha da değiştirilmiştir. Cengiz Han ve Moğol istilaları, Orta Çağ'ın sonlarında bölgeyi harap etmiştir, ancak Timur ve Özbekler daha sonra topraklar için mücadeleye girişince, bölge üzerindeki hakimiyetleri geçici olmuştur.

Modern Türkmenistan, 19. yüzyılın sonlarında bölgeyi fetheden ve ilhak eden Rus İmparatorluğu'nun işgaliyle kökten değişmiştir. Daha sonra, 1917 Rus Devrimi, Türkmenistan'ı Sovyet döneminde İslami ve göçebe bir aşiret toplumundan sanayileşmiş ve kentleşmiş bir Leninist sosyalist cumhuriyete dönüştürmüştür. Bağımsızlık 1991'de gelmiştir; Sovyetler Birliği Komünist Partisi'nin yerel şubesinin eski bir üyesi olan Saparmurat Niyazov, kendisini ömür boyu mutlak cumhurbaşkanı ilan ederek Türkmenbaşı *(Türkmenlerin Lideri)* unvanını almış ve yeni bağımsız Türkmenistan'ı mutlak yönetimi altında totaliter bir muhafazakar diktatörlüğe dönüştürmüştür. Türkmenistan, diğer eski Sovyet Cumhuriyetlerinin çoğunun aksine, bugüne kadar önemli ölçüde demokratikleşmeyi başaramamış ve Niyazov, 21 Aralık 2006'daki ölümüne kadar ülkeyi yönetmiştir. Yerine, anlamlı bir siyasi rekabet ve muhalefetin olmadığı bir seçimle Kurbankulu Berdimuhammedov geçmiş ve Berdimuhammedov, Niyazov'un yaygın kişilik kültü ve ülkenin neredeyse tamamen uluslararası ve sosyoekonomik izolasyonu da dahil olmak üzere, tuhaf kabul edilen birçok politikasını tersine çevirmiş; çeşitli ekonomik reformlar geçirmiş ve Çok partili sisteme doğru sınırlı adımlar atmıştır, ancak yasama organında temsil edilen her parti rejimin doğrudan gözetimi altındaydı ve hükûmete karşı açık muhalefet hala yaygın baskıyla karşılanıyordu. Kurbankulu Berdimuhammedov, Mart 2022'de siyasi görevinden ayrıldıktan sonra yerine oğlu Serdar Berdimuhammedov geçmiş ve fiili bir siyasi hanedan kurmuştur.

## Antik Çağ

Az sayıdaki kalıntı, Hazar Denizi'nin doğusunda, muhtemelen Neandertaller de dahil olmak üzere, erken insan yerleşimlerine işaret etmektedir, ancak bölgenin genel arkeolojisi yeterince araştırılmamıştır. Tunç Çağı ve Demir Çağı buluntuları, modern Marı (eski adıyla Merv), Ceytun ve Konur Tepe şehirlerinin yakınında bulunan ve bilim insanları tarafından Baktriya-Margiyana Arkeoloji Bölgesi (BMAB) olarak bilinen bir toplumla ilişkili buluntular da dahil olmak üzere, bölgede gelişmiş uygarlıkların var olma olasılığını desteklemektedir.

MÖ 2000 yılına gelindiğinde, Hint-Avrupa halkları bölgenin tamamına yerleşmişti. Günümüz Türkmenistan'ının büyük bir kısmına BMAB ile bağlantılı toplumlar ve Hazar Denizi'nin hemen doğusunda yer alan bir kabile konfederasyonu olan Dahae (Daae, Dahā, Daoi ve benzeri isimlerle de bilinir) tarafından yerleşilmişti. BMAB ve Dahae'nin hemen kuzeyinde ise Massagetler ve İskitler de bulunmaktaydı.

Büyük İskender, Güney Asya'ya giderken MÖ 4. yüzyılda bu toprakları fethetti. MÖ 330'da İskender, Orta Asya'ya doğru kuzeye ilerledi ve Murghab Nehri yakınlarında İskenderiye şehrini kurdu. Önemli bir ticaret yolu üzerinde bulunan İskenderiye, daha sonra Merv şehri olmuştur. İskender'in antik kentinin kalıntıları hala bulunabilmekte ve kapsamlı bir şekilde araştırılmaktadır. İskender'in ölümünden sonra imparatorluğu hızla dağılmıştır. Partia, önce Seleukoslar tarafından sonra bağımsızlığını ilan eden satrap tarafından yönetilmiştir. İran'ın kuzeyinden gelen vahşi, göçebe savaşçılar olan Parthialılar, daha sonra günümüz Türkmenistan ve İran'ını kapsayan Part krallığını kurmuşlardır. Part kralları, I. Arsakes () tarafından kurulan ve günümüzdeki Aşkabat başkentinin yakınlarında bulunan Nisa şehrinden egemenliklerini yönetmişlerdir. Nisa'nın Part krallarının kraliyet mezarlığı olduğu rivayet edilir, ancak Nisa'daki kalenin kraliyet ikametgâhı veya türbesi olduğuna dair herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.

Nisa'daki kazılar, önemli yapılar, türbeler ve tapınaklar, çok sayıda yazıtlı belge ve yağmalanmış bir hazineyi ortaya çıkarmıştır. Birçok Helenistik sanat eseri ile birlikte, dış kenarları İran konuları veya klasik mitolojik sahnelerle süslenmiş çok sayıda fildişi riton da gün yüzüne çıkarılmıştır.

Milattan sonra 4. yüzyıldan 7. yüzyılın başlarına kadar, nüfusun büyük bir kısmı zaten Ceyhun nehri boyunca uzanan verimli nehir vadilerindeki yerleşim yerlerindeydi ve Merv ile Nisa ipek böcekçiliğinin merkezleri haline gelmiştir. Tang Hanedanı'nın Çin'i ile Bağdat şehri (günümüz Irak'ında) arasında bağlantı kuran işlek bir kervan yolu Merv'den geçiyordu. Bu nedenle, Merv şehri herhangi bir fatih için önemli bir ganimet oluşturuyordu.

## Arap fetihleri ve İslamlaşma
Orta Asya, 7. yüzyılın sonları ve 8. yüzyılın başlarındaki bir dizi istila sonrasında Arap kontrolüne girmiş ve *Mâverâünnehir* () ve Horasan eyaletleri arasında bölünerek İslam Halifeliğine dahil edilmiştir. Arap fetihleri, İslam dinini Orta Asya'nın tüm halklarına getirmiştir. Merv şehri, halife Osman ibn Affan'ın yardımcıları tarafından işgal edilmiş ve Horasan'ın başkenti olarak kurulmuştur. Bu şehri üs olarak kullanan Araplar, komutanları Kuteybe ibn Müslim önderliğinde Belh, Buhara, Fergana ve Kaşgarya'yı boyunduruk altına aldılar ve 8. yüzyılın başlarında Çin'in Kansu eyaletine kadar ilerlediler.

Merv, Şubat 748'de Ebu Müslim'in (ö. 750) Merv'de yeni bir Abbasi hanedanlığı ilan etmesi ve İran ile Irak'ı fethetmek ve Bağdat'ta yeni bir başkent kurmak için şehirden yola çıkmasıyla siyasi olarak bir miktar dikkat çekmiştir. Ebû Müslim, Merv'in kuyumcusu tarafından doğru olanı yapması ve Müslüman kardeşlerine savaş açmaması konusunda uyarıldı. Kuyumcu idam edilmiştir.

8. yüzyılın sonlarında Merv, "Horasan'ın Örtülü Peygamberi" olarak bilinen el-Mukanna'nın vaaz ettiği sapkın propagandanın merkezi olarak İslam için nefret edilen bir yer haline gelmiştir. Günümüz Türkmenistan'ı 821 ile 873 yılları arasında Tâhirîler tarafından yönetilmiştir. 873 yılında, Saffârîlerin fethi sonucunda Orta Asya'daki Arap egemenliği sona ermştiri. Onların egemenliği sırasında Merv, Semerkant ve Buhara gibi büyük ilim merkezlerinden birisi olmuştur ve ünlü tarihçi Yakut, kütüphanelerinde eğitim görmüştür. Merv, İslam hukuku, hadis, tarih, edebiyat ve benzeri çeşitli bilgi dallarında birçok âlim yetiştirmiştir. Birçok âlimin adı Merv'den olduklarını belirten "Marvezi" (المروزي) olarak geçmektedir. Ancak Saffâri yönetimi kısa sürmüş ve 901 yılında Sâmânîler tarafından mağlup edilmişlerdir. Sâmânî hanedanı 10. yüzyılın ikinci yarısından sonra zayıflamış ve Gazneviler 990'lı yıllarda bugünkü Türkmenistan'ı ele geçirmiştir. Ancak kuzeyden gelen Selçuklular tarafından tehdit edilmişlerdir. Selçukluların onlara karşı kesin zaferiyle, bugünkü Türkmenistan 1041 yılında onlara geçmiştir.

## Oğuz boyları
Türkmenlerin kökenleri, günümüz Moğolistan'ında ve günümüz Güney Sibirya'sındaki Baykal Gölü çevresinde yaşayan erken Orta Çağ'ın göçebe çoban boylarından oluşan Oğuz konfederasyonuna kadar uzanmaktadır. Bu konfederasyon, İç Asya'da güçlü bozkır imparatorluklarının temelini oluşturan Türkçe konuşan halklardan oluşuyordu. 8. yüzyılın ikinci yarısında, Oğuz unsurları Cungarya üzerinden Orta Asya'ya göç etmiştir ve Arap kaynakları onları 8. yüzyılda Orta ve Aşağı Seyhun bölgesinde Guzz terimi altında konumlandırmıştır. 10. yüzyıla gelindiğinde, Oğuzlar Aral Gölü'nün batısına ve kuzeyine, günümüz Kazakistan'ının bozkırlarına kadar genişleyerek sadece İranlıları değil, aynı zamanda Kıpçak ve Karluk Etnolinguistik gruplarından Türkleri de bünyesine katmıştır. 11. yüzyılda Müslüman Türk âlim Kâşgarlı Mahmud, Oğuz ve Türkmenlerin dilini diğer Türklerin dilinden farklı olarak tanımlamış ve daha sonraki Türkmen soyağaçlarında ve efsanelerinde erken Türkmenlerin çekirdeği olarak görünen yirmi iki Oğuz boyu veya alt boyunu belirlemiştir.

Eski Türkçe yazıtlarda, Altay Dağları civarındaki farklı bölgelerde, sadece *Oğuz*, *Üç-Oğuz* (muhtemelen Karluklar), *Altı-Oğuz*, *Sekiz-Oğuz*, muhtemelen **Otuz Oğuz* ve Tiele ile bağlantılı Dokuz Oğuz (Çince : 九姓 Jiu Xing "Dokuz Soyadı") gibi çeşitli Oğuz gruplarına atıflar bulunmaktadır. İsim benzerliğine rağmen, Uygur Kağanlığı'nın kurucularının ortaya çıktığı Dokuz Oğuz konfederasyonu, daha sonra Oğuz Yabguluğu'nu kuran Mâverâünnehir Oğuz Türklerinden farklıydı: örneğin, İstahrî ve Muhammed bin Muhammed el-Tusi, Dokuz Oğuz ve Oğuz'u ayrı tutmuşlardır ve İbn el-Fakih "kafir Türk-Oğuz, Dokuz-Oğuz ve Karluk"tan bahsetmiştir. Buna rağmen, P. B. Golden, Oğuz'un görünüşe göre Dokuz Oğuz'u veya ön eki olmayan bir sayı ile Oğuz olarak adlandırılan başka bir boy grubunu ifade ettiği, Sonraki Göktürkler ve Uygurların yazıtlarındaki karışıklığa dikkat çekiyor; bu karışıklık, Mâverâünnehir ve Harezm sınırında "Dokuz Hakan" tarafından yönetilen ve bazılarının Dokuz-Oğuz olan 12 Oğuz boyunu listeleyen Şaraf el-Zaman el-Marvezi'de de yansıtılmıştır. Oğuzların en fazla bir çekirdek Dokuz Oğuz boy grubu tarafından yönetildiği düşünülebilir. Benzer şekilde, Karluklar ve Oğuz Türkleri, her ikisi de 11. yüzyılda Türkmen olarak bilinmesine rağmen farklıydı; ancak çok daha sonra, İlhanlı siyasetçi Reşîdüddîn Fazlullah-ı Hemedânî, *[[Câmiu't-Tevârîh]]* adlı eserinde Karlukları Oğuz (Türkmen) boylarını saymıştır.

Oğuzların askerî seferler yoluyla gerçekleştirdikleri yayılma en azından Volga Nehri’ne ve Ural Dağları’na kadar ulaşmıştır; ancak hâkimiyetlerinin coğrafi sınırları, Aral Gölü’nden kuzeye ve batıya doğru uzanan bozkır bölgelerinde zaman içinde dalgalanma göstermiştir. Arap coğrafyacılar ile seyyahların anlatımları, Oğuz etnik grubunu merkezi bir yönetimden yoksun ve bir dizi "kral" ve "şef" tarafından yönetilen bir topluluk olarak tasvir etmektedir. Siyasi yapılarının birbirinden farklı olması ve topraklarının genişliği nedeniyle, Oğuz boyları nadiren birlikte hareket etmişlerdir. Bu nedenle, 10. yüzyılın sonlarına doğru, konfederasyon bağları gevşemeye başlamıştır. O dönemde, Selçuk adında bir Oğuz beyi, günümüz Türkmenistan ve İran'ına güneye göç eden Oğuz unsurlarını temel alan ve kendi adını taşıyan bir hanedanlık ile imparatorluk kurmuştur. Oğuz gruplarının Azerbaycan ve Anadolu'ya yayılırken, Selçuk İmparatorluğu, İran'da merkezlenmiştir.

Göktürk Krallığı'nın yıkılmasının ardından Oğuz boyları, günümüz Kazakistan ve Kırgızistan'ında bulunan Batı Türkistan'daki Mâverâünnehir bölgesine göç etmiştir. Bu topraklar, Hazar ve Aral denizleri arasında kalan ve "Oğuz bozkırı" olarak bilinen bölge haline gelmiştir. Arap tarihçi İbnü'l-Esîr, Oğuz Türklerinin Mâverâünnehir'ya halife Mehdi döneminde, 775 ile 785 yılları arasında geldiğini belirtmiştir. Abbasi halifesi Memûn () döneminde ise Oğuz adı İslam tarih yazımında yer almaya başlamıştır. 780 yılına gelindiğinde, Seyhun'un doğu kısımları Karluk Türkleri, batı bölgesi (Oğuz bozkırı) ise Oğuz Türkleri tarafından yönetiliyordu.

Türkmen adı ilk olarak 10. yüzyıla ait yazılı kaynaklarda, güneyde Selçuklu topraklarına göç eden ve İslam'ı kabul etmiş Oğuz gruplarını, bozkırda kalanlardan ayırt etmek için kullanılmıştır. Zamanla bu terim bir etnonim niteliği kazanmış ve özellikle Seyhun Havzası'ndan göç eden Müslüman Oğuzları belirtmek için kullanılmıştır. 13. yüzyıla gelindiğinde, Türkmen terimi Oğuz tanımının yerini tamamen almıştır. Türkmen kelimesinin kökeni belirsizliğini korumaktadır. 11. yüzyıla kadar uzanan popüler etimolojilere göre, kelime Türk kelimesine İran kökenli manand eklenmesiyle oluşmuş ve "Türk'e benzeyen" anlamına gelmektedir. Öte yandan, modern bilim insanları man/men ekinin bir yoğunlaştırıcı görevi gördüğünü öne sürerek kelimeyi "saf Türk" veya "Türklerin en Türk benzeri" olarak çevirmişlerdir.

## Selçuklular

11. yüzyılda Selçuklu toprakları, Ceyhun deltasından İran, Irak, Kafkasya bölgesi, Suriye ve Küçük Asya'ya kadar uzanıyordu. 1040 yılında Selçuklu Türkleri kuzeyden Ceyhun'u geçerek Gazni Sultanı Mesud'u mağlup ettiler ve Selçuk Bey'in torunu Tuğrul Bey'i İran tahtına çıkararak başkenti Nişabur olan Selçuklu hanedanlığını kurdular. Tuğrul'un küçük kardeşi Davud, Merv ve Herat'ı ele geçirdi. Tuğrul'un yerine Merv'e gömülwn yeğeni Alp Arslan geçti. Merv'in ihtişamının zirvesine ulaştığı dönem bu zamana denk gelmektedir. 1055 yılında Selçuklu kuvvetleri Bağdat'a girerek İslam dünyasının kalbine hükmettiler ve İslam kurumlarının önemli hamileri oldular. Bu isyanlara kadar Türkmen aşiretleri Selçuklu askerî güçlerinin ayrılmaz bir parçasıydı. Türkmenler, aileleri ve mallarıyla birlikte Selçuklu seferleri sırasında Azerbaycan ve Anadolu'ya göç ettiler; bu süreç, bu bölgelerin Türkleştirilmesinin başlangıcı oldu. Bu dönemde Türkmenler, günümüz Türkmenistanı bölgesine de yerleşmeye başladılar. Türkmen yerleşiminden önce, bu çölün büyük bir kısmı ıssızdı, Hazar Denizi, Kopet Dağları, Ceyhun ve Murgap Nehri (Murgap Deryası) boyunca daha yaşanabilir alanlar ise ağırlıklı olarak İranlılar tarafından iskan edilmişti. Merv şehir devleti, özellikle büyük bir yerleşik ve tarımsal alan olup, hem bölgesel bir ekonomik-kültürel merkez hem de İpek Yolu üzerinde bir geçiş merkezi olarak önemliydi. Son güçlü Selçuklu hükümdarı Sultan Ahmed Sencer (ö. 1157), Türkmenlerin ve diğer kabilelerin saldırıları nedeniyle imparatorluğun parçalanmasına ve yıkımına tanık oldu. 11. yüzyılın ortalarında, aynı hanedandan Sultan Sencer'in hükümdarlığı sırasında, Merv, Ceyhun'un ötesinden gelen Guzz Türk kabileleri tarafından istila edildi. Sonunda Harezm (Hiva) yöneticilerinin egemenliğine geçti. Türkmenistan'daki yerleşik halklarla karıştıktan sonra, Kopet-Dağ Dağları'nın kuzeyinde yaşayan Oğuzlar yavaş yavaş Türkmen olarak tanınmaya başladı.

Selçuklu İmparatorluğu 12. yüzyılın ikinci yarısında yıkılarak Türkmenler bağımsız bir kabile federasyonu haline gelmiştir.

## Moğollar ve Timuriler
1157 yılında Horasan eyaletinde Selçuklu hanedanlığının yönetimi sona ermiştir. 1221 yılında Hive'nin Türk yöneticileri Harezmşahlar unvanıyla Türkmenistan bölgesinin kontrolünü ele geçirmişlerdir. Orta Asya, Doğu Asya'daki üslerinden yola çıkan Moğol savaşçılarının yıkıcı istilasına uğramıştır.

Moğol İmparatorluğu'nun kurucusu Cengiz Han önderliğinde Moğollar, Harezm'i fethederek Merv şehrini yerle bir ettiler. Moğol lideri, Merv halkının katledilmesini ve eyaletin çiftliklerinin ve sulama sistemlerinin yok edilmesini emretmiştir; bu da İran'ın Harezm'in kent ve tarım alanlarındaki egemenliğine fiilen son vermiştir. Bu bölgeler, işgalden kurtulan ve kuzeye Kazakistan ovalarına veya batıya Hazar Denizi kıyılarına çekilen Türkmenler tarafından kısa sürede yeniden iskân edilmiştir. Moğol İmparatorluğu'nun bölünmesinden sonra, bugünkü Türkmenistan, en güney kısmı İlhanlı Devleti'ne ait olmak üzere Çağatay Hanlığı'na geçmiştir.

14. yüzyılın sonlarına doğru, bölgenin boy beylerinin yönetimi altında küçük, yarı bağımsız devletler ortaya çıkmıştır. 1370'lerde, insanlık tarihinin en büyük fatihlerinden biri olan Emir Timur, Türkmen devletlerini bir kez daha ele geçirmiş ve kısa ömürlü Timur İmparatorluğu'nu kurmuştur. Bu imparatorluk, Timur'un 1405'teki ölümünden sonra çökmüş ve Türkmenler yeniden bağımsızlıklarını kazanmıştır.

## Yeni siyasi düzenlemeler
Genel olarak, 14. ila 16. yüzyıllar, Türkmenlerin Moğol istilaları nedeniyle yaşadığı dağılmanın, günümüze kadar devam eden boy grupları haline gelen yeni siyasi gruplaşmalara yol açtığı bir dönemdir.

Yeni siyasi düzenlemelere ek olarak, tarihi kaynaklar, orijinal Oğuz boylarının günümüze kadar Salur konfederasyonu adı verilen büyük bir boy birliğinin varlığını sürdürdüğünü öne sürmektedir. 17. yüzyılın sonlarında konfederasyon dağılmış ve üç kıdemli boy önce doğuya, sonra güneye göç etmiştir. Bu boylardan Yomutlar doğu ve batı gruplarına ayrılırken, Tekeler Kopet Dağları yakınlarındaki Ahal bölgesine ve nihayetinde Murgap Nehri havzasına göç etmiştir. Diğer Salur kabileleri ise Ceyhun deltası yakınlarındaki bölgeye ve günümüz Türkmenistan'ının güneydoğusunun diğer bölgelerine yerleşmiştir. Salur grupları ayrıca Türkiye, Afganistan, Özbekistan ve Çin'de de yaşamaktadır.

## 16. ve 17. yüzyıllarda Türkmenistan

16. yüzyıldan 19. yüzyıla kadar Türkmenistan tarihi çoğunlukla İran, Hive, Buhara ve Afganistan devletleriyle ilişkilidir. Dönem savaşları çoğunlukla Türkmenistan topraklarında gerçekleşmiştir. Hive Hanı Ebu'l-Gazi Bahadır Han'ın 1645-1663 yılları arasındaki istilası Türkmenlere bazı zorluklar yaşatmıştır; aynı dönemde meydana gelen kuraklığın etkisiyle, hanlık içindeki Türkmenlerin çoğu Ahal, Etrak, Murgap ve Tecen çevresindeki bölgelere göç etmiştir. Bu dönemde, Aral Denizi çevresinde yaşayan birçok Türkmen kabilesi de hem Hive Hanlığı'nın hem de Kalmukların baskıları nedeniyle göç ederek Kuzey Kafkasya'daki Astrahan ve Stavropol'a yerleşmiştir.

Köroğlu gibi popüler destanlar ve diğer sözlü gelenekler, Türkmen ulusunun başlangıcı olarak kabul edilebilecek bu dönemde şekillenmiştir. Devlet Mehmed Azadi ve Mahtumkulu Firaki gibi dönemin şairleri ve düşünürleri, Türkmen kabileleri arasında birlik, kardeşlik ve barış çağrısında bulunan, yükselen bir ulusun sesi olmuşlardır. Mahtumkulu Firaki, Türkmenistan'da milli edebiyatın babası olarak saygı görmektedir. Günümüz Türkmenistan'ının büyük bir kısmı, en güneydeki kısımları Pers İmparatorluğu'na verilmesi dışında, Hive ve Buhara Hanlıkları arasında bölünmüştü. Pers Şahı Nadir, 1740'ta burayı fethetmiş, ancak 1747'deki suikastından sonra Türkmen toprakları Hive ve Buhara Özbek Hanlıkları tarafından geri alınmıştır. 1830'larda, o zamanlar Tecen Nehri üzerinde yaşayan Teke Türkmenleri, Persler tarafından kuzeye göç etmeye zorlanmıştır. Hive, Tekelerin ilerleyişine karşı koymuş, ancak nihayetinde, yaklaşık 1856'da, Tekeler günümüz Türkmenistan'ının güney ve güneydoğu bölgelerinin egemen gücü haline gelmiştir.

### Rus sömürgeleştirmesi ve Büyük Oyun
18. yüzyılda Türkmen kabileleri Çarlık İmparatorluğu ile temasa geçmiştir. Rus İmparatorluğu, 1869'da Hazar Denizi limanı Krasnovodsk'un (günümüzdeki Türkmenbaşı) kurulmasıyla bölgeye girmeye başlamıştır. Buhara Emirliği'nin (1868) ve Hive Hanlığı'nın (1873) boyunduruk altına alınmasından sonra Türkmen bölgesi bağımsız kalmıştır. Ruslar, iddiaya göre Türkmen köle ticaretini ve haydutluğunu bastırmak için Trans-Hazar bölgesine girmeye karar verdiler. Türkmen boy grupları, Hive köle ticaretinin ve Buhara köle ticaretinin sağlayıcılarıydı ve Ural boyunca Rus ve Alman yerleşimcilere ve Meşhed'e gelen Fars hacılarına yönelik düzenli köle baskınları (*alaman*) düzenliyorlardı; bu iki kategori, sırasıyla Hristiyan ve Şii Müslüman oldukları için Sünni Müslüman Hive ve Buhara'da köleleştirilmeleri için dini olarak meşru görülüyordu. Bazı Türkmen boylarının, özellikle Yomutların, Hive Han'a hizmet etmesi, Rusya'yı Harezm'e baskınlar düzenleyerek onları cezalandırmaya teşvik etmiştir ve bu baskınlarda yüzlerce kişi öldürülmüştür. Bu savaşlar, 1881'de General Skobelev'in modern Aşkabat yakınlarındaki çöl kalesi Göktepe'de 7.000 Türkmeni katlettiği Göktepe Muharebesi ile doruğa ulaşmış; çölü geçmeye çalışan 8.000 kişi daha öldürülmüştür. O yılın Eylül ayında Kaçar İranı, bugün modern Türkmenistan' da içeren bölgeyi Rus İmparatorluğu'nun bir parçası olarak resmen tanıyan Ahal Antlaşması'nı İmparatorluk Rusyası ile imzalamıştır.

1894 yılına gelindiğinde, Rus İmparatorluğu, Köhne Ürgenç'in bir kısmı Hive'de ve Çarju'nun bir kısmı Buhara Emirliği'nde olmak üzere, Türkmenistan'ın neredeyse tamamını kontrol altına almıştı.

Trans-Hazar Demiryolu, bölge üzerindeki Rus kontrolünü güvence altına almak ve Afganistan sınırına hızlı bir askeri yol sağlamak amacıyla 1879'da Hazar kıyılarından başlatılmıştır. 1885'te, modern Afganistan topraklarında bulunan Merv'in güneyindeki Serhatabat vahası'nın Ruslar tarafından ilhak edilmesi, İngiltere ile neredeyse savaşa yol açan bir krize neden olmuştur. Çünkü Rusların Afganistan'daki Herat'a doğru ilerlemeyi planladığı düşünülüyordu. 1898 yılına kadar Trans-Hazar, Kafkasya Genel Valiliği'nin bir parçasıydı ve Tiflis'ten yönetiliyordu, ancak o yıl Rus Türkistan'ının bir oblastı haline getirilerek Taşkent'ten yönetimeye başlandı. Bununla birlikte, Türkistan, önceki İslami rejimlerden birçok ayırt edici özelliği koruyan, kadı mahkemeleri ve yerel "Aksakal"lara (Yaşlılar) çok fazla yetki devreden bir "yerli" yönetim de dahil olmak üzere, izole bir sömürge karakolu olarak kalmıştır. 1897'de Trans-Hazar Demiryolu Taşkent'e ulaştı ve nihayet 1906'da Orenburg'dan Taşkent'e bozkır üzerinden Avrupa Rusyası ile doğrudan bir demiryolu bağlantısı açıldı. Bu, daha önce olduğundan çok daha fazla sayıda Slav yerleşimcinin Türkistan'a akın etmesine yol açtı ve yerleşimleri Sankt-Peterburg'da özel olarak kurulan bir Göçmenlik Dairesi () tarafından denetlendi. Bu durum, Aşkabat gibi çoğunlukla Rus nüfuslu şehirlerin ortaya çıkmasıyla yerel Türkmen nüfusu arasında önemli bir hoşnutsuzluğa neden oldu.

Aşkabat'tan bölgeyi yöneten en bilinen askeri vali muhtemelen General Kuropatkin'dir. Otoriter yöntemleri ve kişisel yönetim tarzı, haleflerinin bölgeyi kontrol etmesini çok zorlaştırmış ve 1916'da bir isyana yol açmıştır. Sonuç olarak, Trans-Hazar yönetimi, Rus Türkistanı içinde yolsuzluk ve vahşetin sembolü haline gelmiş; Rus yöneticiler bölgelerini küçük beyliklere dönüştürdüler ve yerel halktan haraç toplamışlardır. 1908'de Kont Konstantin Konstantinoviç Pehlene, Türkistan'a bir reform komisyonu göndermiş ve bu komisyon, bu güç suiistimallerini, idari yolsuzluğu ve verimsizliği ayrıntılarıyla anlatan anıtsal bir rapor hazırlamıştır.

## Devrim ve iç savaş

1917 Ekim Devrimi'nin ardından Aşkabat, Bolşevik karşıtları için bir üs haline gelmiş ve kısa süre sonra Taşkent Sovyeti'nin saldırısına uğradılar. Komünistler, 1918 yazında Aşkabat'ın kontrolünü ele geçirerek bir Sovyet kurdular. Buna karşılık, Cüneyt Han ve Çarlık hükûmetine bağlı güçler, Komünistleri kovmak için bir araya geldi. Temmuz 1919'da bu anti-komünist müttefikler, bağımsız Trans-Hazar devletini kurdular. Meşhed'den (İran) General Wilfrid Malleson liderliğindeki küçük bir İngiliz birliği, 1919'a kadar Aşkabat'ı ve güney Türkmenistan'ın bazı bölgelerini işgal etmiştir. 26 Bakü Komiseri'nin İngiliz kuvvetleri veya Trans-Hazar müttefikleri tarafından vurularak öldürüldüğü iddia edilmektedir. Bölge, Bolşevik yönetimine karşı Basmacı direnişinin son merkezlerinden birisiydi; isyankar Türkmenlerin sonuncusu 1922-23 yıllarında sınırı geçerek Afganistan ve İran'a kaçmıştır.

## Sovyetler Birliği
27 Ekim 1924'te Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti feshedilmiştir. SSCB ve Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez Yürütme Kurulu kararı uyarınca, Sovyetler Birliği'nin cumhuriyetlerinden biri olmuştur. Bu dönemde Türkmenistan'ın modern sınırları belirlenmiştir. Türkmenistan Hükûmeti, Aşkabat'ın adını yerel bir devrimcinin adından esinlenerek Poltoratsk olarak değiştirmiş, ancak "Aşkabat" adı 1927'de geri getirilmiştir. Şubat 1925'te Türkmenistan Komünist Partisi ilk kongresini Aşkabat'ta düzenlemiştir. Bu dönemden itibaren şehir hızlı bir büyüme ve sanayileşme yaşamıştır, ancak Ekim 1948 Aşkabat depremi ile ciddi şekilde sekteye uğramıştır. Tahmini yüzey dalgası büyüklüğü 7,3 olan depremde 10.000-110.000 kişi ölmüştür. Diğer yerel kaynaklara göre, 176.000 kişilik nüfusun üçte ikisi hayatını kaybetmiştir.

1950'lerde 1.375 kilometre uzunluğundaki Karakum Kanalı inşa edilmiştir. Ceyhun nehrini kurutan bu kanal, geniş alanların pamuk üretimine açılmasını sağlamıştır. Ancak aynı zamanda Aral Gölü'ne su girişini büyük ölçüde azaltarak ekolojik bir felakete yol açmıştır.

Büyük ölçüde tarıma dayalı ekonomisiyle Türkmenistan, ekonomik olarak Sovyetler Birliği'nin en gelişmiş cumhuriyetlerinden biri olmamıştır. Bu durum, muazzam petrol ve doğalgaz kaynaklarının araştırılması ve işletilmesine rağmen böyleydi; 1960'larda 62 trilyon kübik feet'lik Dauletabad doğalgaz sahasının keşfi, Rusya ve Orta Doğu dışında dünyanın en büyük doğalgaz sahası keşfi olmuştur.

### Perestroyka ve Glasnost

### Sovyetler Birliği yasalarına öncelik verilmesi ve yeni bir antlaşma üzerine müzakereler

### Sovyet darbe girişimi, Geçiş Dönemi ve Sovyetler Birliği'nin sonu

## Bağımsızlık ve Türkmenbaşı

### Bağımsız ülke ve İngiliz Milletler Topluluğu

Eski Sovyet ülkeleri, eski Sovyetler Birliği'nin mirasını çok taraflı ve ikili olarak çözüme kavuşturmak için bir dizi antlaşma ve anlaşma imzalamışlardır.

Türkmenistan, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ortasında (her yıl anılır) 27 Ekim 1991'de bağımsızlığını kazanmıştır. Bağımsızlık zamanında Türkmenistan Komünist Partisi'nin eski başkanı Saparmurat Niyazov, rakipsiz bir seçimle yeni bağımsız ulusun cumhurbaşkanı seçilmiştir. 1991 sonbaharında Türkmenistan Komünist Partisi'nin (TKP) 25. Kongresi'nde parti kendini feshetme kararı almış ve bu süreç 1992'ye kadar devam etmiştir. Yerine Türkmenistan Demokrat Partisi (TDP) kurulmuş ve 16 Aralık 1991'de, Ekim 1990'da Türkmenistan Cumhurbaşkanı seçilen Saparmurat Niyazov, eski TKP üyelerine resmi olarak TDP üyeliği veren bir kararname imzaladı.

"Türkmenbaşı" veya "Tüm Türkmenlerin Lideri" unvanını alan otoriter Niyazov, totaliter bir Kişi kültü geliştirmekle suçlanmıştır. Eseri *[[Ruhname]]*, Türkmenistan okullarında zorunlu okuma kitabı haline getirilmiş ve takvimdeki aylara ailesinin üyelerinin isimleri verilmiştir. Türkmenistan'da muhalif partiler yasaklanmış ve hükûmet tüm bilgi kaynaklarını kontrol etmiştir. Aralık 1999'da Türkmenistan anayasası, Niyazov'un ömür boyu cumhurbaşkanı olarak görev yapmasına izin verecek şekilde değiştirilmiştir.

Niyazov, Türkmenistan'ın anayasal tarafsızlığının başlıca savunucusu olarak Türkmenistan hiçbir askeri ittifaka katılmamış ve Birleşmiş Milletler gözlem güçlerine katkıda bulunmamıştır. Bu aslında Türkmenistan'ın dünya siyasetinden içsel olarak izole edilmesi anlamına gelmektedir.

2004 yılının sonlarında Niyazov ile eski Kanada Başbakanı Jean Chrétien Kanadalı bir şirket için Türkmenistan'da bir petrol sözleşmesi görüşmek üzere bir araya gelmiştir. Mart 2005'te bu görüşmenin haberi, Chrétien'in mirasına zarar verebileceğini iddia eden Kanada'daki muhalif çevreler arasında büyük bir infiale neden olmuştur.

2005 yılında Niyazov, ülkesinin Sovyet sonrası devletlerin gevşek bir ittifakı olan Bağımsız Devletler Topluluğu ile bağlarını azaltacağını duyurmuştur ve birçok Batılı gözlemciyi şaşırtan bir hamle ile, 2010 yılına kadar özgür ve adil seçimler yapılacağı sözünü vermiştir.

### Niyazov'un Ölümü
Niyazov, Kasım 2006'da kalp hastalığı olduğunu kabul etmiştir. 21 Aralık 2006'da Niyazov beklenmedik bir şekilde ölmüştür; ardında veliaht bırakmamış ve halefiyet çizgisi de belirsiz kalmıştır. Niyazov'un gayrimeşru oğlu olduğu söylenen eski başbakan yardımcısı Kurbankulu Berdimuhammedov, geçici cumhurbaşkanı olmuştur. Anayasaya göre, Halk Konseyi Başkanı Övezgeldi Atayev'in bu görevi devralması gerekiyordu. Atayev suçlamalarla karşı karşıya kalmış ve görevden alınmıştır.

## 2006'dan beri
Katılım oranının % 95 olduğu 11 Şubat 2007'deki seçimde Kurbankulu Berdimuhammedov, oyların % 89'unu alarak cumhurbaşkanı seçilmiştir, ancak yapılan bu seçim, dış gözlemciler tarafından kınanmıştır.

Yapılan bu seçimin ardından Berdimuhammedov, dış izolasyonu azaltmak ve Niyazov'un görece daha bencil ve zararlı politikalarının bazılarını tersine çevirmek için harekete geçmiştir. Aşkabat'ta ücretsiz ve sansürsüz internet erişimi sunan internet kafeler açıldı, zorunlu eğitim dokuz yıldan on yıla uzatıldı ve spor ve yabancı dil dersleri müfredata yeniden eklendi ve hükûmet, sanatlar için çeşitli özel okullar açma planlarını duyurdu. Cumhurbaşkanı Berdimuhammedov, eğitim, sağlık ve emeklilik sistemlerinde reform çağrısında bulundu ve Niyazov tarafından görevden alınan Türkmen olmayan etnik kökenli hükûmet yetkilileri işlerine geri döndü.

Başkan Berdimuhammedov, Niyazov ve cumhurbaşkanlığı makamı etrafındaki tek adam kültünü azaltmaya başlamıştır. Cumhurbaşkanının herhangi bir yere varışında eskiden karşılanan gösterişli müzik ve dans törenlerine son verilmesini istemiş ve Türkmenistan veya cumhurbaşkanı hakkında kötü konuşursa konuşmacının dilinin kuruması gerektiğini belirten Türkmen "kutsal yemini" günde birden fazla kez okunmaması gerektiği ve "özel günler" için saklanması gerektiğini söylemiştir. Daha önce yemin, televizyon haberlerinin başında ve sonunda, öğrenciler tarafından okul gününün başında ve ülkede gerçekleşen hemen hemen tüm resmi nitelikteki toplantıların başında okunuyordu.

Ancak Berdimuhammedov, (selefine kıyasla daha mütevazı olsa da) kendi tek adam kültünü oluşturduğu için eleştiriliyor. Örneğin, hükûmet basın bültenlerinde adı geçen tek kişidir; diğer yetkililerin adları her zaman tek harfle kısaltılıyor. Ayrıca ülkesinin basını tarafından bazen "Türkmen lider" olarak da anılıyor. Ek olarak, rejimi Niyazov'unkinden biraz daha az sert olsa da, yine de katı bir otoriter yapıya sahiptir.

19 Mart 2007'de Berdimuhammedov, Niyazov'un en sevilmeyen kararnamelerinden birini geri çevirerek, Niyazov'un belirsiz bir bütçe krizi karşısında emekli maaşlarını kestiği 100.000 yaşlıya emekli maaşlarını geri vermiştir.

20 Mart'ta, Niyazov'un tek adam kültünün devam eden reddi sürecinde önemli sembolik bir ağırlığa sahip bir kararla, cumhurbaşkanının herhangi bir simge yapının, kurumun veya şehrin adını değiştirme yetkisini kaldırmıştır.

31 Mart 2007'de, Halk Maslahatı'nın 20. Kongresi Marı şehrinde başladı. Tarımsal verimlilikle ilgili yeni yasalar kabul edildi ve okul öğretmenlerinin maaşlarının yakında %40 oranında artırılacağına karar verildi.

12 Mayıs'ta Rusya ve Türkmenistan, Türkmenistan'dan Kazakistan üzerinden Rusya'ya yeni bir doğalgaz boru hattı inşa etme konusunda anlaşmaya vardıklarını duyurmuşlardır. Bu durum, Türkmenistan gazını serbest piyasa fiyatlarının altında satın alan Rusya'nın Avrupa Birliği'nin kendisine olan enerji bağımlılığının artıracağı ve bunun sonucunda Rusya'nın Doğu Avrupa'daki siyasi etkisinin artabileceği yönünde spekülasyonlara neden olmuştur.

16 Mayıs'ta, o zamana kadarki en cesur hamlelerinden biri olarak nitelendirilen bir olayda, Berdimuhammedov, merhum Cumhurbaşkanı Niyazov'un geniş kapsamlı tek adam kültünün inşasında ve sürdürülmesinde etkili olan yüksek rütbeli bir güvenlik yetkilisini görevden aldı. Resmi Türkmen haber medyasına göre, Cumhurbaşkanlığı güvenlik servisinin başkanı Akmurat Recepov, Cumhurbaşkanlığı kararnamesiyle görevden alındı ve "başka bir göreve" atandı. Yeni görevin niteliği belirtilmemiştir.

14 Haziran'da Berdimuhammedov, selefi tarafından kapatılmış olan Türkmenistan Bilimler Akademisi'ni yeniden açmıştır. Raporlara göre, 25 Haziran itibarıyla Berdimuhammedov ayrıca eski Türkmenbaşı'nın kişisel özel fonu olan Saparmurat Niyazov'un Uluslararası Fonu'nun kapatılmasını emretmiş ve orduda bir dizi reform başlatma niyetini belirtmiştir.

Berdimuhammedov 29 Haziran 2007'de 50. yaş gününü kutlamıştır. "Üstün başarıları" nedeniyle kendisine yaklaşık 1 kilogram ağırlığında altın ve elmas bir kolye olan Vatan Nişanı (Anavatan Nişanı) verilmiştir. Cumhurbaşkanı ayrıca biyografisini yayınlamış ve görkemli bir doğum günü kutlaması düzenlemiştir. Hükûmet ayrıca cumhurbaşkanının portresiyle süslenmiş 400 altın ve gümüş sikke de çıkarmıştır.

2008'de Berdimuhammedov, ayların Latince kökenli adlarını ve geleneksel Farsça ve Türkçe hafta günlerini geri getirmiştir (Niyazov, diğer şeylerin yanı sıra, bunları kendisinin ve annesinin adıyla yeniden adlandırmıştı) ve Niyazov'un meşhur altın dönen heykelini Aşkabat'ın merkez meydanından taşıma planlarını açıklamıştır. Ancak Batı tarzı demokrasiye doğru ilerlememiştir.

Eylül 2008'de yeni bir anayasa Halk Konseyi tarafından kabul edilmiştir. Bu yeni anayasa uyarınca parlamento seçimleri 14 Aralık 2008'de yapılmıştır.

Aralık 2008'de Berdimuhammedov, eski Cumhurbaşkanı Niyazov'a yapılan tekrarlanan atıfların kaldırılmasını içeren milli marşta değişiklikler duyurdu. Yeni versiyonun, Niyazov'un ölümünün ikinci yıldönümü olan 21 Aralık'ta yürürlüğe girmesi planlanıyordu.

Şubat 2017'de, resmi sonuçlara göre oyların %97,69'unu alarak, sıkı bir şekilde kontrol edilen ve büyük ölçüde sembolik bir seçimden sonra Cumhurbaşkanı Kurbankulu Berdimuhammedov üçüncü dönem için yeniden seçilmiştir. Otoriter güçlü lider olarak yönetmeye devam ettmiştir.

19 Mart 2022'de Serdar Berdimuhammedov, babasının yerine Türkmenistan'ın yeni cumhurbaşkanı olarak yemin etmiştir. 12 Mart cumhurbaşkanlığı seçiminin galibi ilan edilmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Sovyetler Birliği'nin dağılması
* Asya tarihi
* Orta Asya tarihi
* Sovyetler Birliği tarihi
* Türkmenistan'da insan hakları
* Mahtumkulu Firaki
* Merv
* Türkmenistan'da siyaset
* Türkmenistan cumhurbaşkanı
* Ruhname
* Sovyet Orta Asyası
* Hint-Aryan göçleri
* Türk göçleri

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* Turkmen History
*  (reprint, edited by Kathleen Hopkirk with foreword and afterword by William Dalrymple)
* 
* 
* , 565p. The timeline of the Great Game is available online.
* 
* Turkmenistan Embassy