Bardiya

**Bardiya** veya **Smerdis** ( ;  ; muhtemelen MÖ 522'de öldü), ayrıca **Tanyoxarces**, II. Kiros'un oğlu ve her ikisi de Pers kralı olan II. Kambises'in küçük kardeşiydi. Hayatı hakkında keskin görüş ayrılıkları vardır. Bardiya, I. Darius tarafından devrilene kadar, MÖ 522'de Ahameniş İmparatorluğu'nu birkaç ay yönetti veya ismini Ktesias'ın **Sphendadates** (;  ) olarak verdiği **Gaumata** ( ) adlı bir büyücü tarafından canlandırıldı.

## İsim ve kaynaklar
Prensin adı tarihî kaynaklarda değişik şekillerde geçmektedir. I. Darius'un Behistun Yazıtı'nda Farsça adı Bardiya veya Bardia olarak geçmektedir. Herodot, isminin yaygın Yunanca biçimi olan Smerdis kullanmıştır; Farsça isim ise Yunanca (Asya) ismi *Smerdis* veya *Smerdies'e* benzetilmiştir; bu isim aynı zamanda Alkaeus ve Anakrion'un şiirlerinde de geçer. Bardiya, Gaumāta'yı *Sphendadates* olarak adlandıran Ktesias tarafından *Tanyoxarces* olarak adlandırılır; ismini Ktesias'tan alan Ksenofon tarafından *Tanooxares* olarak adlandırılır ve Justinus tarafından *Mergis* ve *Merdis* ve Eshilos tarafından *Merdis olarak* adlandırılır.

İngilizce tarih kaynaklarında, Herodot'un örneğini izleyerek, geleneksel olarak Smerdis olarak anılmıştır; ancak yakın tarihli tarih kaynaklarında Bardiya ismi kullanılmaktadır.

## Geleneksel görüş

Geleneksel görüş, Behistun Yazıtı ve Herodot, Ktesias ve Justinus'un de aralarında bulunduğu çeşitli antik kaynaklara dayanmaktadır, ancak bunlar arasında küçük farklılıklar vardır. Günümüze ulaşan en eski üç kaynak, Gaumata/Pseudo-Smerdis/Sphendadates'in Darius ve diğerleri tarafından bir darbeyle devrildiği ve ardından Darius'un tahta çıktığı konusunda birleşmektedir. Çoğu kaynak (Darius'un kendisi, Herodot ve Ktesias dahil) Darius'un yedi kişilik bir komplocu grubunun parçası olduğunu söyler. Yunan ve Latin kaynaklarında Darius'un daha sonra bir yarışmada hile yaparak krallığa geldiği anlatılmaktadır.

Bardiya, II. Kiros'un küçük oğlu ve II. Kambises'in tam veya üvey kardeşiydi. Ktesias'a göre, Kiros ölüm döşeğindeyken Bardiya'yı bazı Uzak Doğu eyaletlerinin satrapı (valisi) olarak atamıştır. I. Darius'a göre, II. Kambises, Pers kralı olduktan sonra Mısır'a doğru yola çıkmadan önce Bardiya'yı öldürtmüş ve bu sırrı saklamıştır. Ancak Herodot'a (iki ayrıntılı hikâye veren) göre, Bardiya, Kambises ile birlikte Mısır'a gitti ve orada bir süre kaldı ancak daha sonra Kambises onu kıskançlıktan Susa'ya geri gönderdi, çünkü "Etiyopya kralından getirilen yayı yalnızca Bardiya çekebiliyordu." Herodot daha sonra "Kambises, kardeşinin kraliyet tahtında oturduğunu gördüğü bir rüya gördü. Bu rüyanın sonucunda Kambises, güvendiği danışmanı Prexaspes'i Mısır'dan Susa'ya Smerdis'i (yani Bardiya'yı) öldürme emriyle gönderdi" demektedir.

Bardiya'nın ölümü halk tarafından bilinmediğinden, MÖ 522 yılının baharında bir gaspçı onun gibi davranarak Pers kenti Paishiyauvada yakınlarındaki bir dağda kendini kral ilan etmiştir. Darius, gaspçının gerçek adının Medyalı bir Magi rahibi olan *Gaumata* olduğunu iddia etmiştir; bu isim Justinus tarafından korundu ancak entrikanın gerçek destekçisi olduğu söylenen kardeşine (Herodotus tarafından *Patizeithes* olarak adlandırılır) verilmiştir. Herodot'a göre Magi gaspçısının adı *Oropastes'tir*, Ktesias'a göre ise *Sphendadates'tir* .

Kambises'in despot yönetimi, Mısır'daki uzun süreli yokluğuyla birleşince, "tüm halkın, Perslerin, Medlerin ve diğer tüm ulusların" gaspçıyı tanımasına, özellikle de gaspçının üç yıl boyunca vergi indirimi sağlama sözü buna katkıda bulunmuştur. Kambises ona karşı harekete geçmiş ancak MÖ 522 yılının baharında tartışmalı bir şekilde ölmüştür. Ölmeden önce kardeşinin cinayetini itiraf etmiş ve tüm bu sahtekarlığı kamuoyuna açıklamış, ancak buna genel olarak inanılmamıştır. Yedi ay boyunca tüm imparatorluğu yöneten yeni krala karşı koymaya kimse cesaret edemiyordu. Yeni kral, hükûmet merkezini Medya'ya taşımıştır. Bir grup Pers soylusu, yeni hükümdarlarının bir sahtekâr olduğunu anlayınca, yedi kişilik bir grup onu öldürmek için bir plan kurmuştur. MÖ 522 yılının Eylül ayında Nisa'daki Nisa atlarının yurdu olan bir şatoda onu baskınla bıçaklayarak öldürdüler. Yedi kişiden biri olan Darius, kısa bir süre sonra hükümdar ilan edilmiştir.

Birincil kaynaklar isimler ve diğer pek çok ayrıntı konusunda fikir birliğine varmamış olsa da, günümüze ulaşan en eski üç kaynak (Darius'un kendisi, Herodot ve Ktesias) Gaumata/Pseudo-Smerdis/Sphendadates'i, Kiros'un oğullarından biri, yani II. Kambises'in kardeşlerinden biri gibi davranarak tahtı gasbeden bir sahtekâr olarak tasvir etmektedir. Darius'un üç dilli Behistun Yazıtı'nda, canlandırılan prensin adı Elamca "Pirtiya", Eski Farsça "Bardiya" ve Akadca "Barziya" olarak geçmektedir. Herodot'un *[[Herodot Tarihi|Tarihlerinde]]* prensin ve sahtekarının adı aynıdır (Smerdis). Ktesias için Sphendadates 'Tanyoxarces' kılığına girmiştir. Diğer Yunan kaynaklarında taklit edilen figür için 'Tanoxares', 'Mergis' ve 'Mardos' gibi çeşitli isimler yer almaktadır.

### Herodot'un ''Tarihlerinde''

Hikâyenin daha uzun versiyonu, MÖ 450 civarında yazılan Herodot'un *Tarihler* kitabının 3. cildinde yer almaktadır. Orada yazan hikâye (3.1–38, 3.61–88) kabaca şu şekilde özetlenebilir:
Mısır'da iken Kambises, Apis tanrısı olarak tapınılan kutsal boğanın uyluğunu yaralar ve kutsal boğa yaradan öldüğünde, Kambises zaten zayıf olan akıl sağlığını kaybeder (3.27–3.30). Kardeşi Smerdis'in Etiyopya kralından getirilen özel bir yay üzerindeki becerisini kıskanan Kambises, Smerdis'i Persis'e geri gönderir. Kambises daha sonra Smerdis'in kendisini tahtından indireceği bir rüya görür, bunun üzerine gizlice onu öldürmesi için bir adam gönderir (3.30). Suikast başarılı olur ve gizli tutulması gerekir.

Smerdis'in ölümünü bilen az sayıdaki kişiden biri de Susa'daki Kambises sarayının kâhyası Patizeithes'tir. Bu kâhyanın, görünüşte Smerdis'e çok benzeyen ve adı da Smerdis olan (3.61.1) bir kardeşi vardır. Bunun üzerine kâhya kardeşini tahta çıkarır ve onun Kambises'in kardeşi olduğunu iddia etmesini ister. Sahte Smerdis, gerçek Smerdis'i tanıyan hiç kimseyi huzuruna almayarak aldatmayı başarır (3.61).

Hala Mısır'da bulunan Kambises, sahte Smerdis'i öğrenir ve gerçek Smerdis'in öldüğünü bildiğinden aldatmacayı anlar. Kambises ordusunu Susa'ya dönmeye hazırlar, ancak atına binerken kılıcının ucuyla uyluğunu yaralar. Kambises birkaç gün sonra yarasından ölür (3.63–3.66). Kambises ölüm döşeğindeyken Smerdis'in Med egemenliğine geri dönmeyi desteklediğini düşünür (3.65). Sahte Smerdis daha sonra bir süre Susa'da hüküm sürmeye devam eder ve imparatorluğun çeşitli halklarına üç yıllık askerlik hizmeti ve vergi muafiyeti tanıdığında Persler hariç herkesin desteğini kazanır (3.67).

Bu arada Persisli bir soylu olan Otanis, kralın Kambises'in kardeşi değil, Kiros'un kulaklarının "ciddi bir sebepten dolayı" kesilmesini emrettiği Smerdis olduğundan şüphelenir (3.69.6). Otanis şüphesini doğrulamak için harem üyesi olan ve dolayısıyla krala ulaşabilen kızı Phaidyme'den adamın kulakları olup olmadığını kontrol etmesini ister. Phaidyme söyleneni yapar ve bir gece kral uyurken kralın aslında kulaklarının olmadığını doğrular. Şüpheleri doğrulanan Otanis, altı soyluyu yanına alarak sahte Smerdis'ten kurtulmak için plan yapar. Kısa bir süre sonra başkente yedinci bir soylu olan Darius gelir ve o da gruba dahil edilir. Yedi komplocu kralın odasına girer, beşi muhafızlarla ilgilenirken Darius ve Megabizos sahte Smerdis'i ve bir arkadaşını öldürür.

Beş gün sonra, kargaşa yatıştıktan sonra, yedili uygun bir yönetim biçimini tartışmak üzere tekrar bir araya gelir (3.80–82). Demokrasinin (Otanis tarafından önerildi), oligarşinin (Megabizos tarafından önerildi) ve monarşinin (Darius tarafından önerildi) erdemleri üzerine yapılan bazı tartışmaların ardından yedi kişiden dördü monarşi lehinde oy kullandı. Bunun üzerine aralarında bir yarışma yapmaya karar verirler. Bu yarışma sonucunda güneş doğduktan sonra atını ilk kişneten kral olacaktır. Darius hile yaparak tahta çıkar (3.84–3.87).

### Ktesias'ın ''Persika'sında''
Ktesias'ın versiyonu (MÖ 400 civarı) şu şekildedir (XI/F9.8 ve XII/F13.11-17, Photius *Bibl* . 72 aracılığıyla):
Kral Kiros ölüm döşeğindeyken büyük oğlu Kambises'i tahta çıkardı ve küçük oğlu Tanyoxarces'i de Baktriya, Harezm, Part ve Karmanya eyaletlerinin valisi olarak atadı. Kambises tahta çıktıktan kısa bir süre sonra, Tanyoxarces tarafından bir suçtan dolayı kırbaçlanan Sphendadates adlı biri, kardeşinin kendisine komplo kurduğunu Kambises'e söyler. Bunun kanıtı olarak Tanyoxarces'in çağrıldığı takdirde gelmeyi reddedeceğini beyan eder.

Tanyoxarces çağrıya hemen uymayınca, Kambises Sphendadates'e inanmaya başlar ve Sphendadates de Tanyoxarces'e daha da açıkça iftira atmaya başlar. Tanyoxarces nihayet geldiğinde, Kambises onu öldürmeye kararlıdır, ancak tereddüt eder. Sphendadates, kendisinin (Sphendadates'in) Tanyoxarces'e çok benzediği için prensin yerini alabileceğini ileri sürmektedir. Kambises kabul eder ve Tanyoxarces boğa kanı içmeye zorlanarak öldürülür. Daha sonra Sphendadates doğu eyaletlerinin valisi olarak göreve başlar.

Beş yıl sonra, Babil'deyken Kambises kazayla uyluğundan yaralanır ve on bir gün sonra ölür. Kambises'in ölüm haberini alan Sphendadates (diğer adıyla Tanyoxarces) başkente döner ve Kambises'in yerine geçer. Bu arada, Tanyoxarces'in öldürüldüğünü bilen Kambises'in sırdaşı İzabates, Kambises'in cesediyle birlikte yoldadır. Başkente vardığında tahtta Sphendadates'i bulan Izabates, sahtekarlığı ortaya çıkarır. Daha sonra yedi soylu (aralarında Darius da vardır) Sphendadates'e karşı komplo kurarlar. Yedili, bir suç ortağı tarafından saraya alınır ve Sphendadates burada öldürülür. Yedisi bir yarışma yapmaya karar verirler ve aralarından hangisi gün doğduktan sonra atını ilk kişnetirse kral olacaktır. Darius atının ilk kişneyen olmasını sağlar (F13.17: "kurnazca bir stratejinin sonucu") ve tahta çıkar.

## Modern görüş

Çoğu modern tarihçi Darius'un olaylara ilişkin versiyonunu ikna edici bulmuyor ve birkaç ay boyunca hüküm süren kişinin Kiros'un gerçek oğlu olduğunu ve bir büyücü tarafından taklit edilmesi hikâyesinin Darius'un tahtı ele geçirmesini meşrulaştırmak için uydurduğu bir şey olduğunu varsaymaktadırlar.

Bir uydurmaya karşı temel argüman, bunun için hiçbir kanıtın olmaması ve daha fazla keşif yapılmamış olması nedeniyle bu görüşün "varsayımsal kalması gerektiğidir". Ancak Gaumata'nın bir uydurma olduğu fikri yine de çekicidir çünkü "taht üzerinde özel bir hakkı olmayan Darius gibi bir adamın, tanrılara ve insanlara karşı yaptıklarından dolayı kınanacak bir karakter (Gaumata) uydurması hayati önem taşıyordu." Resmi hikâyede bazı mantık dışılıklar vardır, örneğin sahtekar gerçek Bardiya'ya o kadar benziyordu ki, kraliçe Phaidyme hariç, eşlerinin çoğu bu farkı göremediler. Darius, isyancıları ve muhalifleri sık sık sahtekâr olmakla suçladı (örneğin III. Nebukadnezar) ve hepsinin sahtekâr olduğunu söylemek inandırıcılığı zorlayabilirdi.

## Sonrası
Ertesi yıl, Bardiya olduğunu iddia eden Vahyazdāta () adında başka bir kişi, doğu Pers'te Darius'a karşı ayaklandı ve büyük bir başarı elde etti, ancak sonunda yenildi, esir alındı ve idam edildi. Belki de Aiskhylos tarafından verilen Pers kralları listesinde halef olarak geçen bir Pers kabilesinin adı olan "Maraphian" Kral Maraphis ile aynıdır.

Gerçek Bardiya'nın sadece Parmys adında bir kızı vardı ve o da daha sonra I. Darius ile evlenmiştir.

Hükümdarlığına ait bazı sözleşmeler Babil'de bulunmuştur; burada adı *Barziya* veya *Bardiya* olarak yazılmıştır. Darius, Bardiya'nın bazı tapınakları yıktığını, daha sonra bunları restore ettiğini söyler. Bardiya ayrıca halkın sürülerini ve evlerini de almış ve Darius tahta geçtikten sonra bunları düzeltmiştir.

Sahte Bardiya'nın ölümü, İran'da her yıl "Magiyan'ın öldürülmesi" (*Magiophani*) adı verilen bir şölenle kutlanırdı; bu şölende hiçbir magian'ın kendisini göstermesine izin verilmezdi.

## Kurguda Bardiya
Bu olay Gore Vidal'ın *Yaratılış* adlı romanında yer almıştır. Birkaç ay iktidarda kalan kişinin gerçek Bardiya olduğu görüşünü savunmaktadır.

Jorge Luis Borges, *[[Tlön, Uqbar, Orbis Tertius]]* kısa öyküsünde "sahtekar Magian Smerdis"ten bahsederler. Kahramanın, Uqbar adlı kurgusal bir ulus hakkındaki makaleyi keşfettiğinde tanıyabildiği tek tarihi karakterdir ve isminin esas olarak bir metafor olarak anıldığı belirtilir.

## Notlar

## Kaynakça

*