Ahameniş donanması

**Ahameniş donanması** (  ) MÖ 525 ile MÖ 330 yılları arasında var olmuş Ahameniş İmparatorluğu'nun ana deniz kuvvetiydi .

## Etimoloji
Ahameniş yazıtlarının yazılı dili olan Eski Farsça'da, 'donanma' veya 'filo' için kullanılan kelime, çoğul dişil nominativ formunda bir isim olan "*nāva*" idi. "navy" (donanma) ve "navigate" (deniz yolculuğu) gibi Hint-Avrupa dillerindeki kelimelerle aynı kökten gelir. Farsçanın modern kullanımında ise kelime, biçimini ve anlamını korumuştur ().

## Tarih yazımı
Hakkında hiçbir önemli belge bulunmamış, Pers donanma tesislerinin kalıntıları veya gemi kalıntıları da gün yüzüne çıkarılmamıştır. Bağımsız Pers geleneği kaybolmuş olsa da, Ahameniş donanması hakkında bildiğimiz her şey Herodot gibi antik Yunanistan tarihçileri tarafından kaydedilmiştir.

## Tarih
Bilim insanları donanmanın faaliyet kayıtlarını MÖ 525'ten 479'a ve MÖ 479'dan 330'a kadar iki ayrı döneme ayırmaktadırlar.

### Birinci Dönem (MÖ 525–479)
II. Kambises, Pelisyum Muharebesi'nde Mısır'ın fethi için donanmayı kurmuştur. Daha sonra I. Darius, Küçük Asya kıyıları ve bitişik adalar üzerindeki hakimiyetini güçlendirmek için donanmayı konuşlandırmıştır. Darius'un hükümdarlığı sırasında Persler, Sisam'ı ele geçirdi (), Trakya'yı fethetti, İskit'e savaş açtı () ve MÖ 500'de başlayan isyanları bastırmak Lade Muharebesi'ne (MÖ 494) yol açtı.

### İkinci Dönem (MÖ 479–330)
Donanma Ege Denizi'ndeki varlığını kaybetmiş ve gücü azalmıştı. Eurimedon Muharebesi'nde (), Persler yenilmiş ve Thukididis'in anlatımına göre 200 gemi kaybetmişlerdi. Bir sonraki önemli yenilgi, , Kıbrıs'ta (günümüzde Larnaka yakınlarında) bir savaşı kaybettiklerinde gerçekleşmiştir.

## Organizasyon
Ahameniş donanmasının organizasyonu, altyapısı ve mali temelinin oluşturulması I. Darius döneminde olmuştur.

### Deniz üsleri

#### Karargahlar
Fenike kıyıları, Kıbrıs ve Kilikya, Ahameniş donanması için her zaman stratejik bir rol oynamıştır. Strabon ve Herodot donanma için iki merkez üstten bahsetmiştir: biri Kilikya'da, diğeri Kyme - Foça'da (ikisi de günümüz Türkiye'sinde yer almaktadır). Gemiler için mürettebat eğiten merkezler, merkezi üslerden izole edilmiştir. Kilikya üssü, ödemeleri o satraplıktaki yerel haraçlarla finanse edilen çok sayıda asker tarafından sıkı bir şekilde korunuyordu. Acco'nun da üçüncü ana üs olarak hizmet vermiş olması muhtemeldir.

Kaveh Farrokh'a göre, donanmanın üst düzey komutanlığına ev sahipliği yapan ilk deniz karargahı, günümüzde İran'ın Huzistan Eyaleti'nde yer alan Basra Körfezi'ne açılan Şattülarap kıyısında bulunuyordu. Ancak Kilikya ana üs idi ve Şattülarap'ın aksine devletin kendi toprakları dışında kuvvet konuşlandırma ve sürdürme kapasitesi olan güç projeksiyonu için tasarlandığından her zaman konuşlandırılmaya hazırdı.

#### Diğer deniz üsleri
Daha küçük filolar, Sayda ve Halikarnas'ın yanı sıra Sisam'takiler gibi başka yerlerde konuşlandırılmışlardır. Önemli bir üs, Lübnan kerestesinin yakınlarda bulunduğu Trablusşam'da bulunan bir tersaneydi. Mısır bir satraplık olduktan sonra Nil vadisi de stratejik bir operasyon üssü olarak hizmet etmeye başlamıştır. Aynı durum Kıbrıs için de geçerliydi. Bahreyn, Umman, Yemen ve Hint alt kıtası gibi Ahameniş yerleşimleri donanma gemileri için düzenli varış noktalarıydı.

Abdera ve Myus'ta üslerin var olduğu düşünülüyor, ancak bu kesin değildir.

### Faaliyet alanı
Donanma Karadeniz, Ege Denizi, Akdeniz ve Basra Körfezi'nde aktif bir varlığa sahipti. Mezopotamya'daki Şattül Arab ve Fırat, Mısır'daki Nil ve Hint alt kıtasındaki Sind gibi nehir veya kıyı ortamlarında devriye faaliyetleri yürütmüşlerdir.

### Komuta hiyerarşisi ve personel

Donanmanın komuta hiyerarşisi kesin değildir, ancak Yunan kaynakları üst düzey komutanların imparatorluk aristokrasisinden seçildiğini göstermektedir. Karyalılar gibi çeşitli Pers olmayan geçmişlere sahip gemi komutanları ve filoların komutan subayları hakkında da raporlar mevcuttur. Yunan kökenli komutanların da donanmada görev yaptığı, hatta bir Atinalının bile bulunduğu bildirilmiştir. Daha düşük rütbeli denizciler hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmemektedir. Donanmayı kurduktan sonra Persler Fenikeli kürekçiler ve denizciler kiralamışlardır, ancak daha sonra diğer tebaa halklarından da asker almışlardır. Kuvvetlerde bulunan denizciler Persler, Medler veya İskitlerden oluşuyordu.

Askerler muhtemelen tam maaşla çalıştırılıyordu, çünkü zellikle bir veya iki hasat içeren uzun süreli görevlendirmeler topluluklarında köklü değişikliklere neden oluyordu.

## Filo

### Gemiler
Fenike tersanelerinde inşa edilen ilk Ahameniş donanma gemileri  uzunluğunda ve  genişliğindeydi ve en fazla 300 asker taşıyabiliyorlardı. Christopher Tuplin'e göre, Kıbrıs gemileri "çeşitli durumlarda Pers filolarında önemli bir unsur olarak ortaya çıkıyordu".

#### Pers triremeleri
Persler, triremeleri önemli sayılarda kullanan ilk ulustur. İlk büyük trireme II. Kambises tarafından yaptırılmıştır. MÖ 490'da filonun omurgasını triremeler oluşturuyordu. Bazı triremeler asker taşımak için kullanılırkan, bazıları da at ve malzeme taşımak veya köprü inşa etmek için değiştirilmişlerdir.

; Tasarım ve boyutlar

Pers triremeleri Yunan triremlerinden farklıydı ve Fenike tasarımına sahipti. Yunan gemilerindeki üçüncü kürekçi seviyesi, bir uskundra eklenerek karşılanıyordu, ancak Persler bunun yerine bölmenin yüksekliğini artırmışlardır.

Bunların  ile  arası uzunlukta ve  kirişe sahip oldukları rivayet edilir. Gemiler büyük olasılıkla iyi seyir koşullarında  hıza ulaşıyorlardı. Tam duruştan 30 saniyede tam hıza ulaşabiliyorlardı.

Kare yelkenle donatılmış tek direkli triremelerin, kıç tarafının her iki tarafında birer adet olmak üzere iki kanatlı kürekten oluşan dümenleri vardı ve bunlar bir çapraz çubukla birleştirilmişlerdi. Koçbaşı bronzdan yapılmıştı; uzun ve tek bir noktaya doğru sivriliyorlardı.

; Silahlanma

Metal koçbaşları, bir çarpışmadan sonra düşman gemilerinin gövdelerini kesmek üzere tasarlanmıştı. Ekipmanlar arasında, düşman gemilerini yakalamak ve durdurmak için kullanılan kancalar ve taş veya yanıcı mermiler atan iki de mangonel mevcuttu.

; Mürettebat

Tipik bir Pers üç sıralı gemisinin 170 kürekçiye sahip olduğu, üst sıraların 62, orta ve alt sıraların ise 54'er kişi taşıdığı rivayet edilir. Kürekçilere ek olarak, üç sıralı gemilerdeki diğer personel arasında 14 deniz piyadesi ve ihtiyaç duyulması halinde kullanılmak üzere yedek kürekçiler ve kürekler de vardı. Herodot'a göre, MÖ 480'de her üç sıralı gemi 200 adam ve 30 deniz piyadesi taşıyordu. Üç sıralı gemiler kendi erzaklarını depolayamayacak kadar kalabalıktı ve yiyecek ve su için destek gemilerine güveniyorlardı. Mürettebatın akşamları yemek ve uyku için karaya çıkması normal bir uygulamaydı.

#### Diğer savaş gemileri
Ahameniş donanması daha sonra quinqueremes gibi daha gelişmiş gemiler kullanmıştır. Filodaki diğer gemi türleri triaconterler, pentekonteralar ve hafif teknelerdi. Nehir devriyeleri için kullanılan daha küçük gemiler en fazla 100-200 asker taşıyabiliyorlardı.

#### Nakliye gemileri
Donanma, MÖ 373'te Mısır'ı işgal ettiklerinde, genellikle 100 ila 150 tonluk bir deplasmana sahip, yiyecek ve diğer malzemeleri taşımak için kullanılan çok sayıda gemiye sahipti. 350 ila 500 ton taşıma kapasitesine sahip gemiler de önemli sayıda kullanılıyordu. Ayrıca, bu amaç için özel olarak inşa edilmiş at taşıyıcıları (*hippagogoi*) da vardı, ve bunlar kolayca 30 at taşıyabiliyordu. Anthony J. Papalas'a göre, Pers atlı nakliye gemileri, uygun rüzgarlardan yararlanan iyi yelkenli gemilerdi ve bunların muhtemelen bir triremin hızına uyacak şekilde tasarlandığını da eklemektedir. Atlı nakliye gemilerinin, atların suya inip bir rampa aracılığıyla binmelerine olanak tanıyan sığ bir su çekimine sahip kadırgalar olması muhtemeldir.

#### Köprü gemileri
Ahameniş donanmasının nehir kıyılarını birbirine bağlamak için gemiler kullandıkları bilinmektedir. Köprüler, gemileri birbirine bağlayarak ve tahtalarla bir yol inşa etmek için birbirine bağlayarak inşa edilmiştir. Ksenofon, Dicle'de 37 tekne kullanılarak yapılan bir köprüden, Büyük Menderes'de ise yedi tekne kullanılarak yapılan bir köprüden bahsetmektedir.

### Boyut
II. Kambises'in ilk yıllarında, Ahameniş donanmasının, Mısır ve müttefiki Sisamlı Polikrates'in donanmalarının toplamına eşit olan yaklaşık 300 trireme sahip olduğu varsayılmaktadır. Bu sayı daha sonra iki katına çıkarılmıştır; MÖ 494 ve 490'da 600 triremden bahsedilmiştir. Donanmanın ilk kurulumunda (300 trireme) 51.000'e kadar kürekçi ve binlerce denizci ve deniz piyadesi bulunmuş olabilir.

Yunan kaynaklarına göre filodaki gemilerin orijinal sayısı sonunda dört katına çıkarılmıştır. Herodot'un I. Serhas komutasındaki deniz kuvvetlerine ilişkin anlatımında, 3.000 nakliye gemisine ek olarak hizmette olan savaş gemisi sayısı 1.207 olarak belirtilmektedir. Matt Waters'a göre çağdaş akademik tahminler 500 ila 1.000 gemi arasında değişmektedir. Bilim insanları bu sayının çok sayıda yedek gemiyi de içerdiğini ve donanmanın hepsini işletmek için yeterli kürek mürettebatına sahip olmadığını savunmaktadır. Herodot ayrıca Perslerin MÖ 490'de gerçekleşen Maraton Muharebesi'ne 600 trireme ve bazı atlı nakliye gemileriyle geldiğini belirtir. Sayı bazı akademisyenler tarafından reddedilse de Anthony J. Papalas kanıtların bu raporu desteklediğini belirtmektedir. Her geminin ortalama 50 kürekçisi (bir trireme için mutlak asgari sayı) ve 10 ila 20 denizci ve deniz piyadesi olduğu düşünüldüğünde, donanmanın en az 36.000 ila 42.000 arası adamı olduğu ortaya çıkmaktadır.

MÖ 480'de gerçekleşen Salamis Muharebesi'nden sonra filo gerilemeye başlamış ve zirve sayılarına bir daha asla ulaşamamıştır. MÖ 404'ten sonra tahmin edilen en büyük rakam 400 triremedir. Bu sayı, Atina Birliği'nin filolarından daha fazla olmasa da, eşit miktardadır.

## Bayrak
Ksenofon, *[[Anabasis]]* adlı eserinde şöyle yazmıştır: "Onun (Genç Kiros) sancağı, uzun bir mızrağın üzerine yerleştirilmiş, kanatları açık bir altın kartaldı ve bu, günümüze kadar Pers kralının sancağı olarak varlığını sürdürüyor." Bunu doğrulayacak pek bir şey olmasa da, bazı bilim insanları *[[İskender Mozaiği|İskender Mozaiği'nin]]*, şu anda hasarlı olan kısmında, kırmızı bir bez üzerinde sarı renkte bir kuş başının tasvir edildiği bir sancağı içerdiğini ileri sürmektedir. Ayrıca Apadana'da kare bir levha da bulunmuştur ve bunun kartalı göstermesi oldukça olasıdır.

## Etkisi ve mirası
Tarihte ortaya çıkan ilk gerçek "imparatorluk donanması" Ahameniş donanmasıdır. Persler ayrıca, zamanlarının deniz standardı olarak 'trireme donanmasını' kurmaları ile de tanınırlar. Ahameniş donanmasının kurulması, İran deniz mühendisliğinin temelini oluşturmanın yanı sıra, "19. yüzyılın ortalarında East India Company ve Kraliyet Donanması'nın bölgeye gelişine kadar bölgede varlığını sürdüren güçlü bir Pers denizcilik geleneğinin" temelini oluşturmuştur.

Deniz kuvvetleri, Ahameniş İmparatorluğu'nun kıyı tebaasını büyük ölçüde etkiliyordu. Başkentten çok daha sıkı bir kontrol altına alınmalarının yanı sıra Ahamenişlerin askeri seferlerine yoğun bir şekilde katılıyorlardı. Sidonlular, şehirlerinde konuşlu olan deniz üssünden maddi olarak kâr elde ediyorlardı.

## Kaynakça