Osmanlı barok mimarisi

**Osmanlı Barok mimarisi**, aynı zamanda **Türk barok mimarisi** olarak da bilinir, 18. yüzyıl ve 19. yüzyılın başlarında Avrupa barok mimarisinden etkilenilen Osmanlı mimari dönemidir. Lale Devri ve Lale Devri mimarisindeki değişimlerin ardından gelen bu tarz, Osmanlı mimarisinin klasik tarzından ayrılışını temsil etmektedir ve geleneksel Osmanlı bina tiplerine yeni dekoratif formlar eklemiştir. 1740'larda I. Mahmud'un (1730-1754) saltanatı sırasında ortaya çıkmış ve bu dönemin en önemli erken döneme ait eseri, 1755'te tamamlanan Nuruosmaniye Camii olmuştur. 18. yüzyılın ortalarında Avrupa etkilerine dayanan yeni bina tipleri de tanıtılmıştır. Tam anlamıyla Barok tarzda inşa edilen son eserler, II. Mahmud (1808-1839) döneminde 19. yüzyılın başlarında inşa edilen Nusretiye Camii gibi yapılar olmuştur. Ancak 1820'lerden sonra Avrupa etkisinde yeni tarzlar ortaya çıkmış ve barok tarzının yerini almıştır.

## Arka plan

18. yüzyıldan itibaren, Osmanlı mimarisine Avrupa etkileri girmeye başlamış, Osmanlı İmparatorluğu'nun dış dünyaya daha fazla açılmasıyla bu etkiler giderek belirginleşmiştir. Bu dönemde Batı Avrupa'da hakim olan mimari tarz baroktu. Osmanlı bağlamında "barok" terimi, bazen 18. yüzyıl boyunca, Lale Devri de dahil olmak üzere, Osmanlı sanat ve mimarisine daha geniş bir çerçevede uygulanmıştır. Ancak daha dar anlamda bakıldığında, 17. yüzyıl sonrasındaki dönem, birkaç farklı mimari tarzın ortaya çıkmasıyla şekillenmiştir. Osmanlı ya da Türk "barok" tarzı, 1740'larda tam anlamıyla Lale Devri mimarisinin yerini almıştır. Bu değişim, 16. ve 17. yüzyıllarda Osmanlı mimarisine hakim olan klasik mimarinin sonunu getirmiştir.

Osmanlı Barok mimarisine zemin hazırlayan siyasi ve kültürel koşullar, kısmen III. Ahmed döneminin Lale Devri'ne dayanır. Bu dönemde, Osmanlı yönetici sınıfı Batı etkilerine daha fazla ilgi duymaya başlamıştır. Lale Devri'nin ardından, Osmanlı mimarisi Avrupa mimarisini benimsemeye başlamış, böylece Avrupa'daki mimari ve dekoratif eğilimler Osmanlı İmparatorluğu'nda ya aynı dönemde ya da kısa bir gecikmeyle yansımıştır. Bu değişiklikler, özellikle yeni yapıların süsleme ve detaylarında daha belirgin hale gelmiştir; ancak zamanla Avrupa etkisiyle yeni bina türleri de mimariye dahil edilmiştir. Fransız Rokoko tarzına olan benzerlikler nedeniyle, "Türk Rokokosu" veya sadece "Rokoko" terimi de Osmanlı Baroku'nu tanımlamak için kullanılır, ancak bu terim yazardan yazara değişiklik gösterebilir.

## Mimari

### İlk yapılar (1740'lar)
Yeni Barok tarzını yansıtan ilk yapılar, 1741-1742 yıllarında İstanbul'da seçkin hamiler tarafından yaptırılan birkaç çeşme ve sebildir: Fatih Camii haziresinin güneybatı duvarına eklenen Nisançı Ahmed Paşa Çeşmesi, Dolmabahçe yakınlarındaki Hacı Mehmet Emin Ağa Sebili ve Üsküdar'daki Karacaahmet Mezarlığı'nda yer alan Sa'deddin Efendi Sebili. Aynı yıl, Barok tarzında inşa edilen İstanbul'daki Cağaloğlu Hamamı da bu tarzı yansıtmaktadır ve I. Mahmud tarafından desteklenmiştir. Bu durum, bizzat sultanın bu yeni tarzı teşvik ettiğini göstermektedir. Bu hamamın gelirleri Ayasofya Camii'ne tahsis edilmişti ve I. Mahmud, Ayasofya'ya birkaç yeni ek yapı yaptırmıştır. Bu eklemeler arasında 1740-41 yıllarında inşa edilen ve Barok motiflerle süslenmiş, ancak genel olarak geleneksel Osmanlı formunu koruyan kubbeli bir şadırvan bulunmaktadır. Yeni tarzı daha belirgin bir şekilde yansıtan yapı ise I. Mahmud'un 1743 yılında Ayasofya'nın kuzeydoğu köşesine eklediği imarettir. Bu imaretin kapısı, bitkisel süslemelerle oyulmuş, "kuğu boynu" şeklinde spiralli bir alınlığa sahip, mermer sütunlarla çevrelenmiş ve geniş saçaklarla taçlandırılmıştır.


File:Fatih Mosque cemetery entrance DSCF6749.jpg|Fatih Camii'nin mezarlığına giriş, en solda Nişancı Ahmed Paşa Çeşmesi (1741-42)
File:Haci Mehmet Emin Aga Sebil complex DSCF5216.jpg|Hacı Mehmet Emin Ağa Sebili, İstanbul (1741-42)
File:Ayasofyanın osmanlı çeşmeleri arap motifli ziyaretcileride karışık, by ismail soytekinoğlu - panoramio.jpg|Ayasofya'daki I. Mahmud Çeşmesi, İstanbul (1740-41)
File:Back Gate to Hagia Sophia - Istanbul, Turkey (12199167424).jpg|Ayasofya İmareti Kapısı, İstanbul (1743)
File:Besir Aga Mosque DSCF4982.jpg|Hacı Beşir Ağa Camii, İstanbul (1745)
File:Seyyid Hasan Pasha complex DSCF6029.jpg|Seyyid Hasan Paşa Medresesi Sebili, İstanbul (1745) 


### Nuruosmaniye Camii
Yeni Osmanlı Barok tarzının en önemli yapılarından biri 1748 yılı Ekim ayında I. Mahmud döneminde yapımına başlanan ve halefi III. Osman döneminde Aralık 1755'te tamamlanan Nuruosmaniye Camii'dir (cami III. Osman'a ithaf edilmiştir). Doğan Kuban'ın  “Edirne'deki Selimiye Camii'nden sonra en önemli anıtsal yapı” olarak tanımladığı bu camii, Avrupa kültürünün Osmanlı mimarisine entegrasyonunun büyük bir örneğidir.


File:DSC04680 Istanbul - Nuruosmaniyecamii - Foto G. Dall'Orto 29-5-2006 (retouched).jpg|Caminin yan revak ve pencerelerindeki kemerler
File:Nuruosmaniye DSCF1178.jpg|Camii girişlerinden birinin üzerinde, mukarnasların yerini alan Barok frizlerin bulunduğu tonoz
File:Nuruosmaniye DSCF5235.jpg|Camii avlusu
File:Nuruosmaniye Mosque 1175.jpg|Camiinin iç kısmı
File:Nuruosmaniye minbar DSCF1243.jpg|Camiinin içindeki minberin barok detayları
File:Nuruosmaniye DSCF5317.jpg|Camiinin sebili
File:Nuruosmaniye DSCF5198.jpg|
File:Nuruosmaniye DSCF5190.jpg|Cami türbesi (solda) ve kütüphanesi (sağda)


## Taşra’da barok mimari
Osmanlı Barok tarzının İstanbul dışında görülmeye başlaması ancak 1750'lerde olmuştur. Aydın'daki Cihanoğlu Camii (1756) ilk örnekler arasındadır. I. Abdülhamid döneminde Anadolu'da Barok tarzda iki önemli taşra camiisi inşa edilmiştir: Gülşehir'deki Kurşunlu Camii (1779) ve Yozgat'taki Çapanoğlu Camii (1778, 1795'te geliştirildi). III. Selim dönemindeki bir diğer örnek I. Abdülhamid'daki Safranbolu'da bulunan İzzet Mehmet Paşa Camii'dir (1796).


File:Cairo, sabil di abdel katkhuda 04.JPG|Kahire'de Abdurrahman Kathuda'nın Sebil-kuttab'ı (1744), Osmanlı ve Memlük tarzının karışımı
File:Tombul Mosque, Shumen, October 1993.jpg|Tombul Camii, Şumnu (1744-1745)
File:Al-Azem Palace, Damascus (دمشق), Syria - Haremlik courtyard looking northwest - PHBZ024 2016 1407 - Dumbarton Oaks.jpg|Azm Sarayı, (yaklaşık 1750)
File:Tzistarakis Mosque on September 27, 2021.jpg|Cizderiye Camii, Atina (1763-1764)
File:İzzet Paşa Camii.jpg|İzzet Mehmet Paşa Camii, Safranbolu (1796)


## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
*
*
*
*