İçerişehir Devlet Tarihî-Mimari Koruma Alanı İdaresi

**İçerişehir Devlet Tarihî-Mimari Koruma Alanı İdaresi**, Azerbaycan Bakanlar Kurulu'na bağlı olarak 10 Şubat 2005 tarihli ve 629 numaralı Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile kurulmuştur. Yönetimin amacı, İçerişehir bölgesindeki tarihi anıtların ve mimari-kentsel planlama kompleksinin korunması, incelenmesi ve restorasyonunun sağlanmasıdır. Ayrıca, yönetim merkezi ve yerel yönetimlerin ilgili fonksiyon ve yetkilerini birleştirerek etkin bir koruma mekanizması oluşturmayı hedeflemektedir.

## Tarihi
"İçerişehir" olarak bilinen tarihi mahalle, Bakü'nün en eski yerleşim bölgesi ve tarihi-mimari bir koruma alanıdır. Koruma alanı, Paleolitik dönemden beri yerleşim görmüş olup, Zerdüşt, Sasani, Arap, Fars, Şirvanşah, Osmanlı ve Rus medeniyetlerinin kültürel izlerini taşımaktadır.

Arkeolojik araştırmalar, 8. ve 9. yüzyıllarda İçerişehir bölgesinin yoğun nüfuslu olduğunu ve gelişmiş bir zanaat ile ticaret sektörüne sahip bulunduğunu ortaya koymaktadır.

Şirvanşahların 15. yüzyılda ikametgâhlarını Şamahı'dan Bakü'ye taşımasının ardından, iç kent yaşamında bir "kristalleşme" dönemi başlamıştır. 1748-1806 yılları arasında Bakü ve merkezi İçerişehir, Bakü Hanlığı'nın başkenti olarak hizmet vermiştir. 1806'da Rusların Bakü'yü işgal etmesi ve ardından gelen petrol patlaması (19. yüzyıl sonu - 20. yüzyıl başı) şehir gelişimini hızlandırmış ve halk İçerişehir surlarının dışına yerleşmiştir.

Sovyet yönetimi döneminde, 1952-1957 yılları arasında, İçerişehir surları restore edilmiştir. 1977'de İçerişehir, tarihi-mimari koruma alanı statüsü kazanmış ve 1985'te Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı ilan edilmiştir.

İçerişehir, 12. yüzyıldan kalma savunma duvarlarının önemli bir bölümünü hâlâ korumakta olup, topraklarında UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne 2000 yılında dâhil edilen  Kız Kulesi (12. yüzyıl), Şirvanşahlar Sarayı (15. yüzyıl) gibi birçok tarihî yapıyı barındırmaktadır.

Azerbaycan'ın eski Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, 17 Şubat 2003'te İçerişehir'in korunması ve restorasyonuna ilişkin bir kararname imzalamıştır.

10 Şubat 2005'te Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, İçerişehir Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı Yönetimi'nin kurulmasına dair bir emir yayınlamıştır. Yönetimin temel amacı, İçerişehir'deki maddi ve kültürel anıtların korunması, araştırılması ve restorasyonu; koruma alanının sosyo-ekonomik gelişiminin sağlanması ve uluslararası bir turizm merkezine dönüştürülmesidir.

24 Kasım 2016'da, Azerbaycan Bakanlar Kurulu'na bağlı olarak kamu tüzel kişiliğine sahip “İçerişehir” Devlet Tarihi ve Mimari Koruma Alanı Yönetimi kurulmuştur.

Yönetim, Azerbaycan Anayasası, yasalar, cumhurbaşkanlığı ve Bakanlar Kurulu kararları ile İçerişehir Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı Tüzüğü'ne uygun olarak faaliyet göstermektedir.

## Etkinlik
Azerbaycan Bakanlar Kurulu kararıyla, Eski Şehir "Ana Planı" onaylanmıştır. Planın temel amacı, İçerişehir'in mimari mirasının sistematik olarak korunmasını sağlamaktır. Plana göre, Eski Şehir'deki her binanın tarihi incelenecek, işlevsel kullanımı analiz edilecek, durumu araştırılacak, tarihî-mimari değeri belirlenecek ve söz konusu binaların restorasyon çalışmalarına uygunluğu tespit edilecektir.

## Yönetim
Azerbaycan Cumhurbaşkanı, idarenin yapısını onaylar ve kurumun çalışan sayısını belirler. İdarenin faaliyetleri, Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından atanan yönetim kurulu başkanı tarafından yönetilir. Başkan, idareye verilen görevlerin yerine getirilmesinden ve hakların uygulanmasından sorumludur. Yönetim kurulunda ayrıca, Azerbaycan Cumhurbaşkanının onayıyla Bakanlar Kurulu tarafından atanan/görevden alınan iki üye daha bulunur.

Başkan, idarenin faaliyetlerini düzenler ve yönetir, idarenin yapısal birimlerinin ve bölümlerinin tüzüklerini onaylar, idare çalışanlarını ve bölüm başkanlarını atar ve görevden alır, mevzuata uygun olarak uygulanması zorunlu olan emir ve kararnameleri çıkarır, normatif hukuki düzenlemelerin uygulanmasını düzenler ve denetler.

Yönetim Kurulu Başkanı, 3 Mart 2022 tarihinde atanan Şahin Seyidzade'dir.

### Başkanların listesi

* 03.03.2022 — Şahin Kamil oğlu Seyidzade
* 12.05.2016–03.03.2022 — Asgar Ayyub oğlu Alakbarov
* 24.05.2013–12.04.2016 — Samir Rafig oğlu Nuriyev
* 06.03.2009–16.04.2013 — Mikayil Chingiz oğlu Jabbarov

## Yapı
İçerişehir Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı'nın yönetimi, İçerişehir Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı Ofisi ve İçerişehir Müze Merkezi'ni, Konut ve Bakım Hizmeti, Bilimsel üretim ve restorasyon çalışmaları atölyesi, Bilim ve Kültür Merkezi, Kukla Tiyatrosu'nu Tahir Salahov Ev Müzesi'ni, Magsud İbrahimbeyov Yaratıcı Merkezi'ni, İçerişehir Geleneksel Sanatlar Merkezi'ni kapsamaktadır.

* Konut ve Bakım Hizmetleri Birimi, bölgede yürütülen inşaat ve rehabilitasyon çalışmaları için kurulmuştur. Buna paralel olarak, birim sıhhi tesisat, temizlik ve bitkilendirme çalışmalarının yanı sıra konut bakımı da yapmaktadır.
* İçerişehir Müze Merkezi, UNESCO Dünya Mirası listesine dahil edilen İçerişehir (Eski Şehir) hakkında halkı bilgilendirmektedir. Müze ayrıca Eski Şehrin ulusal eserlerini de toplamakta ve korumaktadır. Azerbaycan Cumhuriyeti Bakanlar Kurulu'nun 22 Aralık 2018 tarihli kararnamesiyle, Eski Şehir Devlet Tarihi ve Mimari Koruma Alanı Yönetimi bünyesindeki "Şirvanşahlar Sarayı Kompleksi" Devlet Tarihi ve Mimari Koruma Alanı Müzesi, İçerişehir Tarih Müzesi ve Gala Devlet Tarihi ve Etnografik Koruma Alanı temel alınarak kurulmuştur.
* Şirvanşahlar Saray Kompleksi Müzesi, Orta Çağ feodal devleti Şirvanşahların anıtlarının, mimarisinin, kültürünün ve ticari ilişkilerinin korunmasını, incelenmesini ve yaygınlaştırılmasını sağlamaktadır. Gala Devlet Tarih ve Etnografik Koruma Alanı, Azerbaycan SSC Bakanlar Kurulu'nun 18 Nisan 1988 tarihli 135 sayılı Kararı uyarınca kurulmuştur.
* Koruma alanında bulunan anıtlar için bilimsel üretim ve restorasyon çalışmaları tasarlayan, rehabilitasyon ve yenileme projeleri geliştiren, deformasyon ve yıkımlarının nedenlerini araştıran atölyeler düzenlenmektedir.
* Bilim ve Kültür Merkezi, bölgedeki mimari, tarihi ve kültürel anıtların bilimsel, tarihi ve kültürel çalışmalarını düzenler ve yürütmektedir. Ayrıca, ulusal kültürün geliştirilmesi ve tanıtımına olan ilgiyi teşvik etmek amacıyla kültürel ve halka açık etkinlikler düzenlemektedir.

## Uluslararası İlişkiler
"Şirvanşah Sarayı ve Kız Kulesi ile Surlar İçindeki Bakü Şehri", 27 Kasım - 2 Aralık 2000 tarihleri arasında Avustralya'nın Cairns kentinde toplanan Dünya Miras Komitesi'nin 24. oturumunda resmen Dünya Miras Listesi'ne dahil edildi.

2016 yılından beri Koruma Dairesi, Avrupa Müze Kuruluşları Ağı'nın (NEMO) üyesidir. Bu bağlamda, İçerişehir bünyesindeki müzelerden çalışanlar, Bakü'de düzenlenen bir müze pazarlama eğitimine katıldılar. "Müze Pazarlaması" başlıklı bu eğitim, 25 ve 26 Kasım 2017 tarihlerinde Björn Stenvers'in rehberliğinde gerçekleştirildi. İçerişehir bünyesindeki dört müzeyi temsil eden yirmi beş katılımcı, idarenin pazarlama departmanıyla birlikte, uluslararası deneyimlerden, bilgilerden ve modellerden yararlanarak kapsamlı bir müze pazarlama stratejisi oluşturmak üzere bir araya geldi.

İçerişehir, 2016 yılından beri Dünya Mirası Şehirleri Örgütü'nün (OWHC) üyesidir. 2015 yılında, İçerişehir Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı bünyesindeki Kız Kulesi müzesi, Avrupa Müze Forumu tarafından düzenlenen ve 21 Avrupa ülkesinden müzelerin katıldığı "Avrupa'da Yılın Müzesi" yarışmasına aday gösterilmiştir. Ayrıca, İçerişehir 2018 yılından beri İslam Tarihi, Sanatı ve Kültürü Araştırma Merkezi (IRCICA) ile iş birliği yapmaktadır.

## Arkeolojik kazılar
1964 yılında, Kız Kulesi'nin kuzey kesiminde yapılan arkeolojik araştırmalarda kemerli bir anıt ortaya çıkarıldı. 12. yüzyıla tarihlenen bu anıt, dini amaçlarla inşa edilmiş sivri kemerli bir sütunlu yapıyı da içeren dini-mimari bir kompleksin parçasıdır. 15. yüzyıla ait bu anıtın avlusunda, mezar taşları arasında İslam öncesi döneme ait çeşitli mezar alanları keşfedildi. Anıtın, birden fazla kültürel katmanı kapsayan stratigrafik konumu, yüzyıllar boyunca bir ibadet yeri olmuş olabileceğini göstermektedir.

Kız Kulesi'nin bitişiğinde, Orta Çağ'dan kalma bir arkeolojik anıt olan Aziz Bartolomeus Kilisesi yer almaktadır. Kilise, Havari Bartolomeus'un öldürüldüğüne inanılan yerde, yerel Hristiyan halkının bağışlarıyla 1892 yılında inşa edilmiştir. Küçük şapel şeklindeki Ortodoks kilisesinin içi, Bartolomeus ve diğer azizlerin ikonalarıyla süslenmiştir. Kilise, mimar Johann Edel tarafından Rus kiliselerinin mimari tarzında inşa edilmiştir. Aziz Bartolomeus Kilisesi'nin kalıntıları 2015 yılında arkeolojik anıt olarak tescil edilmiştir.

Kompleksin en alt terasında yer alan saray hamamı, 1939 yılında arkeolojik kazılar sırasında gün yüzüne çıkarılmıştır. Bu kazılar, toprak katmanlarının altında gizlenmiş, 26 odadan oluşan ve üstünde bir bahçe bulunan büyük bir hamamı ortaya çıkarmıştır. 1953 yılında kısmi kazı çalışmaları yapılmış ve 1961 yılında hamam geçici olarak kapatılmıştır. Mimari kalıntılar, doğal ışığın içeri girmesini kolaylaştıran deliklere sahip kubbeli odalar içeren bir yapıyı ortaya koymaktadır. Bakü ve Abşeron hamamlarına özgü tasarımı, kışın sıcaklığı, yazın ise serinliği korumayı amaçlayan yarı yer altı unsurlarını içermektedir.

## Galeri

File:Mosque, Baku, Azerbaijan. "Icheri Sheher".jpg|Cami, Bakü, Azerbaycan. "İçerişehir"
File:Ichery-Sheher 01.JPG|İçerişehir 01
File:Mosque in Icheri Sheher.jpg|İçerişehir'de bir cami
File:Maiden Tower in Baku 2015.jpg|Bakü'deki Kız Kulesi, 2015
File:Shirvanshah Palace 002.JPG|Şirvanşahlar Sarayı 002
File:Icherisheher bath.jpg|İçerişehir hamam


## Ayrıca bakınız
* Şirvanşahlar Sarayı
* Bakü'deki Kız Kulesi

## Kaynakça