Ermenistan'da enerji

**[[Ermenistan]]'da enerji** büyük ölçüde doğalgaza dayanmaktadır. Ülkede varlığı kanıtlanmış petrol veya doğalgaz rezervi bulunmamaktadır ve mevcut durumda doğalgazın büyük bir kısmı Rusya'dan ithal edilmektedir. İran-Ermenistan Doğalgaz Boru Hattı ise Rusya'dan yapılan ithalatı dengeleyecek kapasiteye sahiptir.

Fosil yakıt kaynaklarının sınırlı olmasına rağmen, Ermenistan'da elektrik üretimi için önemli yerel kaynaklar mevcuttur. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından yaşanan ciddi ekonomik krizden 1990'ların ortasında çıkılmasını takiben, 1979'da inşa edilen ve ülkenin elektrik ihtiyacının %40'ından fazlasını karşılayan Metzamor Nükleer Santrali'nin yeniden faaliyete geçmesiyle birlikte Ermenistan'ın elektrik enerjisi sektörü fazla kapasiteye ulaşmıştır. Ancak eskiyen ve güvenlik riski taşıyan Metzamor'un yerine yeni bir nükleer santral inşa edilmesi planlanmaktadır; bu santralin küçük modüler reaktör olması da ihtimaller arasındadır. Ülkede ayrıca on bir hidroelektrik santral bulunmakta olup, Sünik bölgesinde bir jeotermal santral inşa edilmesi düşünülmektedir. Ermenistan'ın geri kalan elektrik üretiminin büyük bir kısmı ise 2010 yılında tamamlanan Erivan'daki ve Hrazdan'daki doğalgaz yakıtlı termik santrallerden sağlanmaktadır.

Ermenistan, bağımsızlığını kazandıktan sonra Aralık 1991'de Avrupa Enerji Şartı'nı imzalamıştır. Bu anlaşma günümüzde küresel enerji piyasalarının entegrasyonunu teşvik eden Enerji Şartı Anlaşması olarak bilinmektedir. Ermenistan ayrıca enerji güvenliğinin artırılması, üye devlet enerji piyasalarının AB iç enerji piyasası ilkeleri doğrultusunda uyumlaştırılması, sürdürülebilir enerji gelişiminin desteklenmesi ve ortak ile bölgesel öneme sahip enerji projeleri için yatırım çekilmesi gibi dört ana konuya odaklanan AB'nin INOGATE enerji programına ortak ülke statüsündedir. 2011 yılından bu yana ise AB'nin Enerji Topluluğu'nda gözlemci üye statüsüne sahiptir.

## Tarihçe ve jeopolitik unsurlar
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından önce Ermenistan'ın birincil enerji arzı 8000 ktoe iken (2016'da 3100 ktoe ile karşılaştırıldığında) bunun yaklaşık yarısı petrol ithalatına dayanıyordu.

O dönemde petrol, Ermenistan-Gürcistan-Rusya arasındaki doğrudan demiryolu hattı aracılığıyla ülkeye ulaşıyordu. Ancak Abhazya-Gürcistan sınırının kapalı olması nedeniyle, yakıt Karadeniz üzerinden Gürcistan'a taşınmakta ve buradan da demiryolu vagonlarıyla Ermenistan'a sevk edilmektedir. Ayrıca, Ermenistan'ın petrol ithalatına yönelik bir diğer kısıtlama, doğuda Azerbaycan ve batıda Türkiye tarafından uygulanan ekonomik ambargodur. Bu ambargo, Birinci Dağlık Karabağ Savaşı'nın patlak vermesinden kısa bir süre sonra başlamış ve 1994'te varılan ateşkes anlaşmasına rağmen günümüze kadar sürdürülmüştür.

## Sıralamalar
Ermenistan, 2018 yılında 125 ülke arasında Üçlü Enerji Açmazı Endeksi'nde 43. sırada yer almıştır. Bu endeks, ülkeleri üç temel boyutta sürdürülebilir enerji sağlama yeteneklerine göre sıralamaktadır: enerji güvenliği, enerji erişilebilirliği ve uygun fiyatlı enerji (enerji eşitliği) ile çevresel sürdürülebilirlik..

## Birincil enerji arzı
2016 yılında Ermenistan'daki toplam birincil enerji arzı (TPES) 3025 ktoe (1000 ton petrol eşdeğeri) olarak gerçekleşmiştir. Bu miktar önceki yıllara kıyasla benzer veya daha yüksek seviyededir. TPES bileşenleri şu şekildedir: Üretim (963 ktoe), İthalat (2235 ktoe), İhracat (-122 ktoe), Uluslararası Deniz Taşımacılığı (0 ktoe), Uluslararası Havacılık (-45 ktoe), Stok Değişiklikleri (-5 ktoe). Ülkenin toplam nihai enerji tüketimi ise 2120 ktoe olup bunun 180 ktoe'si kayıplara, 320 ktoe'si sanayi sektörüne, 622 ktoe'si ulaşıma ve 786 ktoe'si konut sektörüne aittir.

## Doğal kaynaklar
Ermenistan'ın varlığı kanıtlanmış petrol veya doğalgaz rezervi bulunmamaktadır. Geçmişte yapılan aramalar tatmin edici sonuçlar vermemiştir.

2018 yılında, Tashir Grubu ile bağlantılı şirketlere petrol ve doğalgaz arama izinleri verilmiştir.

## Petrol
Ermenistan İstatistik Komitesi'ne göre 2016 yılında ülkeye ham petrol ithal edilmemiş, yalnızca rafine petrol ürünleri getirilmiştir.

### Önerilen İran boru hattı
Ermenistan ve İran yetkilileri, İran petrol ürünlerini Ermenistan'a taşıyacak bir petrol boru hattı projesi üzerinde uzun süredir tartışmaktadır. Bu proje, mevcut İran-Ermenistan doğalgaz boru hattından ayrı bir girişimdir. 2011'in başları itibarıyla inşaat için kesin bir tarih belirlenmemiştir.

Ermenistan Enerji Bakanı Armen Movsisyan, boru hattının inşaatının iki yıl süreceğini ve Ermenistan'a yaklaşık 100 milyon dolara mal olacağını belirtmiştir. İran Petrol Bakanı ise 365 kilometre uzunluğundaki hattın 2014 yılına kadar faaliyete geçebileceğini ifade etmiştir. İran, bu hat üzerinden Ermenistan'a günlük 1,5 milyon litre benzin ve dizel yakıt ihraç etmeyi planlamaktadır. Ülkenin yıllık rafine petrol ürünü ihtiyacı yaklaşık 400.000 metrik ton olarak hesaplanmaktadır.

## Doğalgaz

Ermenistan'da doğal gaz, toplam enerji tüketiminin önemli bir bölümünü oluşturur ve %50'lik bir paya sahiptir. Aynı zamanda ülkede kış aylarında ısınmanın başlıca kaynağıdır.

Rus enerji devi Gazprom'a ait olan Gazprom Armenia, Ermenistan'daki doğal gaz boru hattı ağının sahibidir ve ülkedeki doğal gazın ithalatı ve dağıtımı konusunda tekel konumundadır.

### Rusya-Gürcistan boru hattı
Rusya'nın doğal gaz ihracatındaki tekel konumundaki şirketi Gazprom, Ermenistan'a Gürcistan üzerinden geçen bir boru hattı ile gaz sağlamaktadır. 2007 yılında Gazprom, Ermenistan'a yaklaşık 2 milyar metreküp doğal gaz tedarik etti. Bu süreçte Ermenistan, transit ücreti olarak Gürcistan'a ülkeye ulaşması planlanan gazın yaklaşık %10'unu ödedi.

Rusya'dan Gürcistan ve Ermenistan'a doğal gaz, iki ana boru hattı üzerinden sağlanmaktadır: Kuzey Kafkasya-Transkafkasya Boru Hattı (1.200&nbsp;mm çapında) ve Mozdok-Tiflis Boru Hattı (700&nbsp;mm çapında).

2008 yılında Ermenistan, Rusya'dan 2,2 milyar metreküp doğal gaz ithal etti.

### İran-Ermenistan boru hattı
Ekim 2008'de tamamlanan İran-Ermenistan Doğalgaz Boru Hattı, Ermenistan'ı komşusu İran'a bağlamaktadır. Gazprom Armenia'nın sahip olduğu ve işlettiği bu hat, Rusya'dan sonra dünyanın en büyük ikinci doğal gaz rezervine sahip olan İran'dan gaz taşıma kapasitesine sahiptir. Yıllık 2,3-2,5 milyar metreküp gaz taşıyabilecek kapasitede olmasına rağmen, Ermenistan Enerji Bakanlığı 2008 yılında "şu an için İran gazına ihtiyaç duymadıklarını" açıkladı. Uzmanlar, Ermenistan'ın İran'dan doğal gaz ithalatına mesafeli yaklaşmasının, ülkenin doğal gaz pazarında tekel konumunda bulunan Rusya'nın baskısından kaynaklandığını belirtti.

Gazprom, bu boru hattının kritik öneme sahip 38 kilometrelik (24 mil) bölümünün tamamına sahiptir. Ermenistan, 2009 yılına kadar Avrupa ortalamasının altında fiyatlarla Rus doğal gazı almak karşılığında bu kısmın kontrolünü Rusya'ya devretmiştir. Bir analiste göre, "Ermenistan, gelecekteki enerji kaynaklarına erişim imkanlarını kısa vadede daha ucuz gaz karşılığında feda etti." Böylece ülke doğal gaz tedarikini çeşitlendirebilecek olsa da, İran-Ermenistan boru hattının kontrolü Gazprom'un elinde olduğu için, alternatif tedarikçiler üzerindeki denetim de Gazprom'un kontrolünde kalmıştır.

2009 itibarıyla Ermenistan, İran'dan günlük 1-1,5 milyon metreküp doğal gaz ithal etmekte ve bunun karşılığında elektrik ihraç etmektedir. Ermenistan, her yıl İran'dan yaklaşık 370 milyon metreküp doğal gaz almakta, bu gaz elektrik enerjisine dönüştürülerek tekrar İran'a gönderilmektedir.

Öte yandan, Türkmenistan'dan İran üzerinden Ermenistan'a doğalgaz tedarik edilmesi de gündeme gelebilecek bir ihtimal olarak değerlendirilmektedir.

### Fiyatlandırma

ImageSize = width:500 height:240
PlotArea = width:400 height:150 left:50 bottom:40
AlignBars = late

DateFormat = yyyy
Period = from:0 till:250
TimeAxis = orientation:vertical
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:0

BarData=
 bar:1 text:"2005"
 bar:2 text:"2008"
 bar:3 text:"2009"
 bar:4 text:"2010"
 bar:5 text:"2018"

Colors =
  id:lightgrey value:gray(0.7)
  id:darkgrey  value:gray(0.1)

TextData =
  pos:(10,220) textcolor:black fontsize:S
  text:USD/1,000 cubic meters
  pos:(290,25) textcolor:black fontsize:S
  text:Year
  pos:(180,220) textcolor:black fontsize:M
  text:Price of natural gas supplied by Gazprom to Armenia

PlotData=
 width:30
 bar:1 color:lightgrey from:0 till:56
 bar:2 color:lightgrey from:0 till:110
 bar:3 color:lightgrey from:0 till:156
 bar:4 color:lightgrey from:0 till:200
 bar:5 color:lightgrey from:0 till:150


Karapetyan hükûmetinin 2017'de vardığı anlaşmalara göre, 2018 yılı boyunca bin metreküp doğalgazın ithalat fiyatı 150 dolar olarak belirlendi. Gazprom Armenia ise bunu Ermeni hanelerine neredeyse 300 dolara satmaktadır.

## Elektrik

1996'dan beri Ermenistan'da elektrik üretimi doğalgaz, nükleer enerji ve hidroelektriğe dayanmaktadır.

Fosil yakıt kaynakları sınırlı olsa da ülkenin önemli bir yerli elektrik üretim kapasitesi bulunmaktadır. 2006'da fosil yakıt dışı kaynaklar toplam üretimin %76'sını oluşturdu. Bunun %43'ü nükleer, %33'ü hidroelektrikti. 2002'de ise bu oranlar sırasıyla %56, %32 ve %26 idi.

2006'da Ermenistan'daki elektrik santralleri toplam 5.940,9 milyon kWh elektrik üretti. Bunun 5.566,7 milyon kWh'ı şebekeye verildi, 374,2 milyon kWh'ı (%6,3) ise üretim tesislerinde tüketildi. Aynı yıl santraller ortalama 678,2 MW güç üretirken ülkenin ortalama elektrik tüketimi 635,5 MW oldu.

## Ayrıca bakınız
* Ermenistan ekonomisi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Ermenistan Nükleer Santrali
* Ermenistan Nükleer Düzenleme Kurumu
* Ermenistan Enerji ve Doğal Kaynaklar Bakanlığı
* Ermenistan Cumhuriyeti Kamu Hizmetleri Düzenleme Komisyonu