Sovyetler Birliği nostaljisi

**Sovyetler Birliği nostaljisi,** dönemine duyulan nostaljinin sosyal fenomeni, Sovyetler Birliği'nin politikasını, toplumunu, kültürünü ve kültürel eserlerini ve süper güç statüsünü içeren olgudur.

Sovyet nostaljisinin modern kültürel ifadeleri de Sovyetler Birliği'nin özellikle Uzay Çağı'ndaki bilimsel ve teknolojik başarılarını vurgulamakta Sovyet geçmişine değer vermektedir.

Harvard Political Review dergisi tarafından yapılan bir analiz, Sovyet nostaljisinin sosyolojik açıklamalarının "SSCB'nin küresel süper güç statüsünü anımsamaktan" Sovyet sonrası birçok ülkede Sovyetlerin dağılmasına eşlik eden "mali, siyasi ve sosyal istikrar kaybına" kadar birçok nedeni olduüunu göstermiştir.

## Kamuoyu yoklamaları
Sovyetler Birliği'nin dağılmasından bu yana Levada Merkezi tarafından yapılan yıllık kamuoyu yoklamaları, Rusyanüfusunun %50'sinden fazlasının bu olaydan pişmanlık duyduğunu göstermiştir. Bunun tek istisnası Sovyetler Birliği'ne desteğin %50'nin altına düştüğü 2012 yılıdır. 2018 yılında yapılan bir anket, Rusların %66'sının Sovyetler Birliği'nin çöküşünden pişmanlık duyduğunu göstererek 15 yılın en büyük oranına çıkmıştır ve bu pişmanlık görüşlerinin çoğunluğu 55 yaş üstü kişilerden gelmiştir. 2020 yılında Levada tarafından yapılan anketler, Rusların %75'inin Sovyet döneminin ülkelerinin tarihindeki en büyük dönem olduğu konusunda hemfikir olduğunu ortaya koymuştur.

*Centre for the Study of Public Policy* tarafından yapılan Yeni Rusya Barometresi (NRB) anketlerine göre, 1991 yılında Rus katılımcıların %50'si Sovyetler Birliği hakkında olumlu bir izlenim bildirmiştir. Bu oran 2000 yılında NRB katılımcılarının yaklaşık %75'ine yükselmiş, 2009 yılında ise hafif bir düşüşle %71'e gerilemiştir. 2000'li yıllar boyunca NRB katılımcılarının ortalama %32'si Sovyetler Birliği'nin yeniden kurulmasını desteklemiştir.

2011 yılında Pew Araştırma Merkezi tarafından yapılan bir anket, Ukraynalıların %82'sinin, Rusların %61'inin ve Litvanyalıların %56'sının Sovyetlerin dağılmasından bu yana ülkelerindeki yaşam standardının düştüğüne inandığını ortaya koymuştur. Ayrıca Ukraynalıların %34'ü, Rusların %42'si ve Litvanyalıların %45'i Sovyet kumanda ekonomisinden piyasa ekonomisine geçişi onaylamıştır.

Gallup tarafından 2013 yılında yapılan bir ankete göre Ermenistan, Kırgızistan, Ukrayna, Rusya, Tacikistan, Moldova ve Belarus'taki katılımcıların çoğunluğu Sovyetlerin dağılmasının ülkelerine fayda sağlamaktan ziyade zarar verdiğini düşünmektedir. Ayrıca Gürcülerin %33'ü ve Azerbaycanlıların %31'i de bu düşünceye katılmaktadır. Gallup'un anketine katılan eski Sovyet ülkelerindeki katılımcıların sadece %24'ü Sovyetlerin dağılmasının ülkelerine fayda sağladığını düşünmektedir. Carnegie Endowment tarafından 2012 yılında yaptırılan bir ankete göre Ermenilerin %38'i ülkelerinin Josef Stalin gibi bir lidere her zaman ihtiyaç duyduğunu belirtmiştir.

2017 yılında Pew Araştırma Merkezi tarafından gerçekleştirilen bir başka ankete göre Rusların %69'u, Belarusluların %54'ü, Moldovalıların %70'i ve Ermenilerin %79'u Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ülkeleri için kötü bir şey olduğunu belirtmiştir. Estonya hariç olmak üzere, bu ifadeye katılanların oranı 35 yaş ve üzeri kişiler arasında daha yüksektir. Gürcülerin %57'si ve Rusların %58'i de Joseph Stalin'in tarihte çoğunlukla olumlu bir rol oynadığını söylemiştir.

Harvard Political Review tarafından 2022 yılında yapılan bir anket, Ermenilerin %66'sının, Kırgızların %61'inin, Tacikistanlıların %56'sının ve Moldovalıların %42'sinin Sovyetler Birliği'nin dağılmasından pişmanlık duyduğunu göstermiştir.

## Nedenleri

Levada Center'ın anketlerine göre, Sovyet nostaljisi için belirtilen başlıca nedenler, algılanan finansal istikrar da dahil olmak üzere Sovyet cumhuriyetleri arasındaki ortak ekonomik birliğin avantajlarıdır. 2016 yılında katılımcıların %53'ü buna atıfta bulunmuştur. En az %43'ü ayrıca Sovyetler Birliği'nin küresel siyasi süper güç statüsünü kaybetmesinden yakınmıştır. Yaklaşık %31'i sosyal güven ve sermaye kaybından bahsetmiştir. Ankete katılanların geri kalanı ise pratik seyahat zorluklarından ulusal yerinden edilme hissine kadar çeşitli nedenler öne sürmüştür. 2019 yılında yapılan bir ankete göre Rusların %59'u Sovyet hükûmetinin "sıradan insanlarla ilgilendiğini" düşünmektedir. 2020 yılında Sovyetler Birliği ile ilgili olumlu çağrışımlar sorulduğunda Levada Center'ın anketine katılanların %16'sı "gelecekteki istikrar ve güvene", %15'i "ülkede iyi bir yaşama", %11'i ise çocukluk veya gençlik yıllarındaki kişisel anılarına işaret etmiştir.

Levada Center sosyoloğu Karina Pipiya, Sovyetler Birliği'ne yönelik nostaljinin artmasında, prestij veya ulusal kimlik kaybının aksine, ekonomik faktörlerin en önemli rolü oynadığını gözlemlemiştir. Pipiya ayrıca ikincil bir faktörün de Rusların çoğunluğunun "eskiden daha fazla sosyal adalet olduğu, hükümetin halk için çalıştığı ve vatandaşlara gösterilen özen ve "devlet baba" gibi beklentiler açısından daha iyi olduğu için pişmanlık duyması" olduğunu öne sürmüştür.

Gallup veri incelemesinde şu gözlemde bulunmuştur: "Sovyetler Birliği'nin Aralık 1991'de dağılmasından bu yana pek çok kişi için hayat kolay olmamıştır. Orada yaşayanlar savaşlar, devrimler, darbeler, bölgesel anlaşmazlıklar ve çok sayıda ekonomik çöküş yaşadı... Garantili emeklilik maaşları ve ücretsiz sağlık hizmetleri gibi güvenlik ağları birlik dağıldığında büyük ölçüde ortadan kalkan daha yaşlı sakinler, dağılmanın ülkelerine zarar verdiğini daha fazla söylüyor."

Tarihçi Catherine Wanner, Sovyet sonrası Ukrayna'daki kimlikler üzerine yaptığı incelemede, sosyal yardımların kaybedilmesi ya da azaltılmasının yaşlılar arasındaki Sovyet nostaljisinde önemli bir rol oynadığı görüşünde. Wanner, Sovyet dönemine yönelik nostaljilerini dile getiren yaşlı kadın emeklileri anlatırken şöyle yazıyor: 

Harvard Political Review'da yayınlanan bir Sovyet nostaljisi analizine göre "Sovyet tipi planlı ekonomiden neoliberal kapitalizme hızlı geçiş, bağımsızlığını yeni kazanan bu on beş eski Sovyet devletinin nüfusuna büyük bir mali yük getirmiştir. Bu dönem yaşam standartlarında keskin bir düşüş, sosyal yardımlarda azalma, işsizlik ve yoksulluk oranlarında artış getirdi. Herkes fakirleşirken daha da zenginleşen oligarşik bir elitin yaratılmasına tanık olan sıradan vatandaşların hayal kırıklığı daha da arttı. Bu koşullar altında, Sovyetler Birliği'ne duyulan nostalji, insanların ülkelerinin siyasi ve ekonomik performansından duydukları hayal kırıklığının doğrudan bir sonucudur."

İngiliz gazeteci Anatol Lieven, Sovyet nostaljisi olgusunu doğrudan eski Sovyet cumhuriyetlerindeki nüfusun yaş yapısıyla ilişkilendirmiştir. Lieven 1998'de nostaljinin genellikle "istikrar ve düzene duyulan derin bir özlem biçimini aldığını, bunun da tam olarak yaşlı bir nüfustan beklenecek şey olduğunu yazmıştır. Rusya'daki Sovyet restorasyonist hissiyatı esas olarak ulusal fetihler, güç ve ihtişam arzusundan ziyade bu geçmiş güvenliğe duyulan nostalji açısından görülmelidir." Ayrıca "Sovyet nostaljisinin yaşlı nesil öldükçe azalması muhtemeldir. " Lieven, ekonomik ve fiziksel güvensizliğin yaşlılar arasında Sovyet nostaljisinin başlıca nedenleri olduğunu, çünkü birçoğunun daha az suç, etnik çekişme veya işsizlikle "Sovyet günlerinde daha iyi ve daha güvenli yaşadıklarına" inandıklarını iddia etmiştir. Bununla birlikte, anket verileri üzerine yaptığı araştırmada, 1990'ların sonlarında Sovyet sonrası gençler arasında Sovyet nostaljisi için çok az heves olduğunu ve gençlerin kendi ülkelerindeki Sovyet sonrası milliyetçiliğin çeşitli türlerine daha fazla ilgi duyduklarını gözlemlemiştir.

Eski Sovyet cumhuriyetlerinin birçoğu dağılmanın ardından ekonomik çöküş yaşadı ve bunun sonucunda yaşam standartları düştü, ölüm oranları arttı, ulusal para birimleri değer kaybetti ve gelir eşitsizliği arttı. Lawrence Summers ve Uluslararası Para Fonu (IMF) dahil olmak üzere Batılı ekonomi danışmanları tarafından teşvik edilen kaotik neoliberal piyasa reformları, özelleştirme ve kemer sıkma önlemleri, eski Sovyet devletlerinin halkları tarafından sorunu daha da kötüleştirmekle suçlandı. 1991 ve 1994 yılları arasında Rusya nüfusunun üçte biri yoksulluğa sürüklendi ve 1994 ve 1998 yılları arasında bu rakam nüfusun yarısından fazlasına çıktı. Sovyet devlet işletmelerinin çoğu özelleştirme kampanyasının bir parçası olarak Rus iş oligarkları tarafından satın alındı ve tasfiye edildi, bu da eski Sovyet işgücünün büyük kesimlerini işsiz ve yoksul hale getirdi. 1990'larda Sovyet sonrası Rusya'da elde edilen sermaye kazançları çoğunlukla devlet varlıklarının satın alınmasından fayda sağlayan oligarkların elinde toplanırken, nüfusun çoğunluğu ciddi ekonomik sıkıntılar çekmiştir.

Komünizm sonrası Doğu Avrupa araştırmacısı Kristen Ghodsee'ye göre:

## Kültürel etki

Sovyetler Birliği'nin II. Dünya Savaşı'nda Nazi Almanyası'na karşı kazandığı zaferin anıldığı Zafer Günü hariç, 1990'larda eski Sovyet cumhuriyetlerinde Sovyetler Birliği'nin ulusal ve ideolojik tüzüğüyle bağlantılı çoğu önemli bayram kaldırılmıştır. Catherine Wanner, Zafer Günü anma törenlerinin "Sovyet ihtişamı mitolojisini, Sovyetskii narod arasındaki dayanışmayı ve süper güç bir devletin vatandaşı olarak benlik duygusunu canlı tuttuğu" için Sovyet nostaljisi için bir araç olduğunu ileri sürmektedir.

Rus Zafer Günü geçit törenleri her yıl çoğu şehirde düzenlenir ve merkezi askeri geçit töreni tıpkı Sovyet döneminde olduğu gibi Moskova'da yapılır. Buna ek olarak, 9 Mayıs'ta yapılan Ölümsüz Alay Yürüyüşü'nde de, milyonlarca Rus'un savaşta savaşan akrabalarının portrelerini taşır. Rusya'da ayrıca Vatan Savunucuları Günü (23 Şubat), Dünya Kadınlar Günü (8 Mart) ve 1 Mayıs İşçi Bayramı gibi diğer Sovyet bayramlarını da kutlamaya devam ediyor.

## Politik etki

Harvard Political Review'da yazan analist Mihaela Esanu, Sovyet nostaljisinin neo-Sovyet siyasetinde bir canlanmaya katkıda bulunduğunu belirtti. Esanu, çeşitli eski Sovyet cumhuriyetlerinde Sovyet geçmişine duyulan özlemin, Batı'nın aksine SSCB'deki gücün tarihi merkezi olan Rusya ile ekonomik, askeri ve siyasi bağları artırmaya kendini adamış neo-Sovyet siyasi grupların yükselişine büyük katkıda bulunduğunu ileri sürdü. Esanu, Sovyet nostaljisine yapılan çağrıların özellikle Belarus ve Moldova'daki Rusya yanlısı partilerde öne çıktığını savundu.

Gazeteci Pamela Druckerman, neo-Sovyetizmin bir başka yönünün de devletin sivil toplum, siyasi yaşam ve medyadaki merkezi rolünün desteklenmesi olduğunu ileri sürmektedir. Druckerman, neo-Sovyet politikalarının Rus hükûmetinde devletçi felsefeye dönüşle sonuçlandığını iddia etmiştir.

Rusya Federasyonu Komünist Partisi lideri Gennadi Zyuganov, Devlet Başkanı Vladimir Putin'i sert bir şekilde eleştirmekle birlikte, Rusya'nın geleceğine ilişkin reçetelerinin Sovyet köklerine sadık olduğunu belirtmektedir. Zyuganov tüm büyük endüstriyi yeniden ulusallaştırmayı umuyor ve SSCB'nin "insanlık tarihindeki en insancıl devlet" olduğuna inanıyor. 29 Kasım 2008'de 13. Parti Kongresi'nden önce yaptığı konuşmada Zyuganov, Putin yönetimindeki Rusya'nın içinde bulunduğu durum hakkında şu ifadeleri kullandı:

## Kaynakça