Irak ve kitle imha silahları

Irak, 1962-1991 yılları arasında kitle imha silahları (KİS) üzerine aktif araştırmalar yaptı ve kimyasal silahlar kullandı. Daha sonra, Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 687 sayılı kararı doğrultusunda kimyasal silah stokları imha edildi, nükleer silah programı biyolojik silah programı durduruldu. Saddam Hüseyin yönetimindeki Irak hükûmeti, Irak-İran Savaşı sırasında İranlı sivillere, Iraklı Kürtlere ve askerlere karşı gerçekleştirdiği kimyasal saldırılar nedeniyle uluslararası alanda kınandı. Saddam, kapsamlı biyolojik ve nükleer silah programları yürüttü, ancak hiçbir zaman nükleer silah üretmedi. Körfez Savaşı'ndan sonra Birleşmiş Milletler Özel Komisyonu, Irak'a ait büyük miktarda kimyasal silahı ve altyapıyı tespit etti, el koydu ve imha etti; bunun ardından Irak kimyasal, biyolojik ve nükleer programlarını sona erdirdi.

1983-1988 yılları arasında Irak-İran Savaşı sırasında bilinen Irak kimyasal silah saldırılarının, İran askerleri arasında yaklaşık 50.000 ani zayiata yol açtığı tahmin edilmektedir. Halepçe Katliamı'nda 3.200 ila 5.000 kişi hayatını kaybetmiştir. Bu saldırılar, hardal gazı ve sinir gazları kullanan Ali Hasan el-Mecid tarafından yönetilmiştir. Körfez Savaşı sırasında ABD bombardımanı ve savaş sonrası, özellikle sarin ve siklosarin içeren Irak kimyasal silah tesislerinin yıkılması, ABD gazilerinin %40'ından fazlasında görülen Körfez Savaşı sendromunun başlıca nedeni olarak değerlendirilmiştir.

ABD ve Birleşik Krallık'ın, Irak'ın kitle imha silahlarını araştırmaya ve stoklamaya devam ettiği yönündeki iddiaları, Irak Savaşı'na giden süreçte büyük rol oynamıştır. ABD ve BK, 1998'de Irak'ı bombalamış, bunun gerekçesi olarak KİS tesislerini hedef aldıklarını ileri sürmüştür. 11 Eylül saldırılarından sonra ABD, Irak'ı saldırıları gerçekleştiren terör örgütü El-Kaide'nin KİS arayışlarıyla ilişkilendirmeye çalıştı. BM denetimleri, Irak'ın BM ve Uluslararası Atom Enerjisi Kurumu (UAEK) denetimlerine "derhal, koşulsuz ve aktif iş birliği" yapmasını talep eden 1441 sayılı karar uyarınca Kasım 2002 ile Mart 2003 arasında yeniden başladı. ABD, Irak'ın yeterince iş birliği yapmadığını ve bunun 1441 sayılı kararın ihlali olduğunu savundu, ancak BM Güvenlik Konseyi'ni güç kullanımına izin veren yeni bir karar çıkarmaya ikna edemedi. Buna rağmen ABD, barışçıl yolların Irak'ı silahsızlandıramayacağını öne sürerek Mart 2003'te Irak'a askerî müdahalede bulundu.

ABD öncülüğündeki denetimler daha sonra, Irak'ın aktif KİS üretimini ve stoklamasını durdurduğunu ortaya koydu. Bazı yorumcular, yanlış KİS iddialarının savaş için kasıtlı bir bahane olarak kullanıldığını savunmuştur. Silahların gizlenmiş ya da başka ülkelere gönderilmiş olabileceğine dair kanıtsız varsayımlar da öne sürülmüştür. Temmuz 2004'te yayımlanan resmî ABD ve Birleşik Krallık raporları, istihbarat servislerinin "güvenilmez kaynaklara dayandığını" ve bunun "Irak'ın silah cephaneliği hakkında yanlış veya abartılı iddialara yol açtığını" kabul etmiştir.

Irak, 1931'de Cenevre Protokol'ünü, 1969'da Nükleer Silahların Yayılmasının Önlenmesi Antlaşması'nı ve 1972'de Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'ni imzalamış, ancak ancak Biyolojik Silahlar Sözleşmesi'ni 11 Haziran 1991'e kadar onaylamamıştır. Kimyasal Silahlar Sözleşmesi'ni ise Ocak 2009'da onaylamış, sözleşme Irak için 12 Şubat 2009'da yürürlüğe girmiştir.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
*  Coletta, Giovanni. "Politicising intelligence: what went wrong with the UK and US assessments on Iraqi WMD in 2002" *Journal of Intelligence History* (2018) 17#1 ss. 65-78 is a scholarly analysis.
* Isikoff, Michael. and David Corn. *Hubris: The inside story of spin, scandal, and the selling of the Iraq War* (2006) is journalistic.
*Jervis, Robert. 2010. ''Why Intelligence Fails Lessons from the Iranian Revolution and the Iraq War''. Cornell University Press.
*Lake, David A. "Two cheers for bargaining theory: Assessing rationalist explanations of the Iraq War." *International Security* 35.3 (2010): 7-52.
*Braut-Hegghammer, Målfrid. 2020. "Cheater's Dilemma: Iraq, Weapons of Mass Destruction, and the Path to War." *International Security*.

## Dış bağlantılar

*Web sitesi 
*Irak ile ilgili Kongre Araştırma Servisi (CRS) raporları
*Kitle imha silahları teorileri ve komplo iddiaları  ''Prospect'' dergisi
*LookSmart – ''Irak KİS Tartışması'' dizin kategorisi
* Washington Post'ta, Irak'ta KİS bulma çalışmalarında görev almış eski CIA saha görevlisi Arthur Keller tarafından yazılan makale
* Richard S. Tracey, ''Trapped by a Mindset: The Iraq WMD Intelligence Failure'', 23 Ocak 2007, Air & Space Power Journal.
*2004-05'te Irak Araştırma Grubu'na atanmış Pensilvanya Ordu Ulusal Muhafız askerlerini konu alan ''Land of Confusion'' adlı belgesel filminin tanıtımı 
*Alsos Nükleer Konular Dijital Kütüphanesi'nden Irak nükleer silah programına ilişkin açıklamalı kaynakça