Basınç katsayısı

Akışkanlar dinamiği alanında, **basınç katsayısı** bir boyutsuz sayı olup, bir akış alanındaki bağıl basınçları ifade eder. Basınç katsayısı, aerodinamik ve hidrodinamik çalışmalarında kullanılmaktadır. Her bir akış alanında, her konumsal noktanın kendine özgü bir basınç katsayısı,  değeri bulunmaktadır.

Aerodinamik ve hidrodinamik alanlarında, birçok durumda, bir cismin yakınındaki bir noktadaki basınç katsayısı, cismin boyutundan bağımsız olarak değerlendirilir. Bu sebeple, bir mühendislik modeli rüzgar tüneli veya su tünelinde test edilerek, modelin çevresindeki kritik noktalardaki basınç katsayıları belirlenebilir ve bu katsayılar, tam boyutlu bir uçak veya geminin etrafındaki kritik noktalardaki akışkan basıncını güvenle tahmin etmek için kullanılabilir.

## Tanım
Basınç katsayısı, sıkıştırılamaz ve sıkıştırılabilir akışkanları (su ve hava gibi) incelemek için kullanılan bir parametredir. Boyutsuz katsayı ile boyutlu sayılar arasındaki ilişki şu şekildedir:

:C_p = {p - p_\infty \over \frac{1}{2} \rho_\infty V_{\infty}^2 }
burada:
: p basınç katsayısının hesaplandığı noktadaki statik basınçtır
: p_\infty serbest akımdaki (yani herhangi bir bozulmadan uzak olan, İng. *freestream*) statik basınçtır
: \rho_\infty serbest akım akışkan yoğunluğudur (Deniz seviyesinde ve 15 °C'deki hava yoğunluğu 1.225 \rm kg/m^3’tür)
: V_\infty akışkanın serbest akım hızı veya akışkan içerisindeki cismin hızıdır

## Sıkıştırılamaz akış

Bernoulli denklemi kullanılarak, basınç katsayısı potansiyel akışlar (viskoz olmayan ve kararlı akışlar) için daha basit hale getirilebilir:

:C_p|_{M \, \approx \, 0} = {p - p_\infty \over p_0 - p_\infty } = {1 - \bigg(\frac{u}{u_{\infty}} \bigg)^2}

burada:
: u basınç katsayısının değerlendirildiği noktadaki akış hızıdır
: M Mach sayısı olup sıfır limitinde değerlendirilir
: p_0 akışın durgunluk basıncıdır

Bu ilişki, hız ve basınçtaki değişimlerin, akışkan yoğunluğundaki değişimlerin ihmal edilebileceği kadar küçük olduğu sıkıştırılamaz akışkanların akışı için geçerlidir. Bu varsayım, Mach sayısı yaklaşık olarak 0.3'ün altında olduğunda mühendislik uygulamalarında yaygın olarak kabul edilir.

* C_p değerinin sıfır olması, basıncın serbest akım basıncı ile aynı olduğunu belirtir.
* C_p değerinin bir olması, durgunluk basıncına karşılık gelir ve bir durgunluk noktasını ifade eder.
* Bir sıvı akışında en negatif C_p değerleri, kavitasyon sayısına eklenerek kavitasyon marjını verir. Bu marj pozitifse, akış yerel olarak tamamen sıvıdır; sıfır veya negatifse, akış kavitasyon yapmakta veya gaz halindedir.

C_p = -1 olan noktalar, planör tasarımında önem taşır çünkü bu, varyometreye sinyal basıncı sağlamak için uygun bir "toplam enerji" portu yerini gösterir. Varyometre, atmosferin dikey hareketlerine tepki verir, ancak planörün dikey manevralarına tepki vermez.

Bir cismin etrafındaki sıkıştırılamaz akışkan akış alanında, 'bir'e kadar pozitif basınç katsayısına sahip noktalar ve negatif basınç katsayıları (eksi birin altında olan katsayılar dahil) bulunmaktadır.

## Sıkıştırılabilir akış

Hava gibi sıkıştırılabilir akışkanların akışında ve özellikle yüksek hızlı sıkıştırılabilir akışkan akışında, {\frac{1}{2}\rho v^2} (dinamik basınç) artık durgunluk basıncı ile statik basınç arasındaki farkın doğru bir ölçüsü olarak kabul edilmez. Ayrıca, durgunluk basıncının *toplam basınc*a eşit olduğu tanıdık ilişki her zaman geçerli değildir. (Bu, izentropik akışta her zaman doğrudur, ancak şok dalgasının varlığı, akışın izotermal olmasından sapmasına neden olabilir.) Sonuç olarak, sıkıştırılabilir akışta basınç katsayıları birden büyük olabilir.

### Perturbasyon teorisi
Basınç katsayısı C_p, girdapsız akış (İng. *irrotational flow*) ve izentropik akış için, serbest akım hızı u_{\infty} ile normalize edilen potansiyel \Phi ve perturbasyon potansiyeli \phi tanıtılarak tahmin edilebilir

:\Phi = u_{\infty}x + \phi(x, y, z)

Bernoulli denklemi kullanılarak,

:
\frac{\partial \Phi}{\partial t} + \frac{\nabla \Phi \cdot \nabla \Phi}{2} + \frac{\gamma}{\gamma-1}\frac{p}{\rho} = \text{sabit}


bu denklem şu şekilde yeniden yazılabilir

:
\frac{\partial \Phi}{\partial t} + \frac{\nabla \Phi \cdot \nabla \Phi}{2} + \frac{a^2}{\gamma-1}= \text{sabit}


burada a ses hızıdır.

Basınç katsayısı şu şekilde ifade edilir:

:\begin{align}
C_p &= \frac{p-p_{\infty}}{\frac{\gamma}{2}p_{\infty} M^2} =\frac{2}{\gamma M^2}\left[\left(\frac{a}{a_{\infty}}\right)^{\frac{2\gamma}{\gamma-1}} -1\right]\\
&= \frac{2}{\gamma M^2}\left[\left(\frac{\gamma-1}{a_{\infty}^2}(\frac{u_{\infty}^2}{2} - \Phi_t - \frac{\nabla\Phi\cdot\nabla\Phi}{2}) + 1\right)^{\frac{\gamma}{\gamma-1}} -1\right]\\
&\approx \frac{2}{\gamma M^2}\left[\left(1 - \frac{\gamma-1}{a_{\infty}^2}(\phi_t + u_{\infty}\phi_x )\right)^{\frac{\gamma}{\gamma-1}} -1\right]\\
&\approx -\frac{2\phi_t}{u_{\infty}^2} - \frac{2\phi_x}{u_{\infty}}
\end{align}


burada a_{\infty} uzak alan ses hızıdır.

### Yerel piston teorisi
Klasik piston teorisi, güçlü bir aerodinamik analiz aracıdır. Momentum denklemi ve izentropik perturbasyonların varsayımı kullanılarak, yüzey basıncı için aşağıdaki temel piston teorisi formülü elde edilir:

:p = p_{\infty}\left(1 + \frac{\gamma-1}{2}\frac{w}{a}\right)^{\frac{2\gamma}{\gamma-1}}

burada w aşağı inhiraf hızı (İng. *downwash speed*) ve a ses hızıdır.

:
C_p = \frac{p-p_{\infty}}{\frac{\gamma}{2}p_{\infty} M^2} = \frac{2}{\gamma M^2}\left[\left(1 + \frac{\gamma-1}{2}\frac{w}{a}\right)^{\frac{2\gamma}{\gamma-1}} - 1\right]


Yüzey şu şekilde tanımlanır:

:
F(x,y,z,t)= z - f(x,y,t) = 0


Kayma hızı sınır koşulu (İng. *slip velocity boundary condition*) şuna yol açar:

:
\frac{\nabla F}(u_{\infty} + \phi_x,\phi_y,\phi_z) = V_{\text{duvar}}\cdot \frac{\nabla F} = -\frac{\partial F}{\partial t}\frac{1}


Aşağı inhiraf hızı (İng. *downwash speed*) w şu şekilde yaklaşık olarak hesaplanır:

:
w = \frac{\partial f}{\partial t} + u_{\infty} \frac{\partial f}{\partial x}


## Basınç dağılımı
Belirli bir hücum açısındaki bir kanat profili, basınç dağılımı olarak adlandırılan bir duruma sahiptir. Bu basınç dağılımı, kanat profilinin etrafındaki tüm noktalardaki basınç değerlerini ifade eder. Genellikle, bu dağılımların grafiklerinde negatif değerler grafikte daha yüksek konumda çizilir, çünkü kanat profilinin üst yüzeyindeki C_p genellikle sıfırın oldukça altında olacak ve bu nedenle grafikteki en üst çizgi olacaktır.

## Aerodinamik katsayılarla ilişki
Üç aerodinamik katsayının tamamı, basınç katsayısı eğrisinin kord boyunca integralidir.
Kaldırma katsayısı, **tamamen yatay yüzeylere** sahip iki boyutlu bir kanat profili kesiti için, basınç katsayısı dağılımından entegrasyon yoluyla veya dağılımdaki çizgiler arasındaki alanın hesaplanması ile belirlenebilir. Bu ifade, kaldırma yaklaştırmasının panel yöntemi kullanılarak doğrudan sayısal entegrasyon için uygun değildir, çünkü basınç kaynaklı kaldırma yönünü dikkate almaz. Bu denklem yalnızca sıfır hücum açısı için geçerlidir.

:C_l=\frac{1}{x_{TE}-x_{LE}}\int\limits_{x_{LE}}^{x_{TE}}\left(C_{p_l}(x)-C_{p_u}(x)\right)dx

burada:

:C_{p_l} alt yüzeydeki basınç katsayısıdır
:C_{p_u} üst yüzeydeki basınç katsayısıdır
:x_{LE} ön kenarın konumudur
:x_{TE} arka kenarın konumudur

Alt yüzeydeki C_p daha yüksek (daha negatif) olduğunda, bu negatif bir alan olarak kabul edilir çünkü bu durum kaldırma yerine aşağı doğru kuvvet üretecektir.

## Ayrıca bakınız
* Kaldırma katsayısı
* Sürükleme katsayısı

## Kaynakça

## Diğer okumalar
* Abbott, I.H. and Von Doenhoff, A.E. (1959) *Theory of Wing Sections*, Dover Publications, Inc. New York, Standard Book No. 486-60586-8
* Anderson, John D (2001) *Fundamentals of Aerodynamic 3rd Edition*, McGraw-Hill.