Dil emperyalizmi

**Dil emperyalizmi**, baskın bir dilin diğer dillere kıyasla toplumlar ve ülkeler üzerinde hakim olmasıdır. Bu tek taraflı dil dayatması emperyalizm sayesinde gerçekleşir ve milletlerin kimliklerini zayıflatmak için kullanılan bir sömürü şeklidir.

Dil emperyalizmi, gücün bir göstergesi olarak kabul edilir. Dil ile birlikte baskın kültür unsurları da transfer edilir. Mekânsal açıdan, yerel diller Avrasya'da resmi devlet dili işlevinde kullanılırken, "Dünyanın Geri Kalanı"nda yalnızca yerli olmayan emperyal Avrupa dilleri kullanılmaktadır. Başka bir deyişle dil emperyalizmi, ulus devletlerin bir dili, bir toplum veya ülkeyi ayrıştırma veya yok etme amacıyla bir araç olarak kullanmasıdır.

## Tanım
Dil emperyalizmi, egemen/baskıcı dile ve bu dili konuşanlara fayda sağlayan ve güç veren bir dilsel ayrımcılık biçimidir. Dilbilimciler Heath Rose ve John Conama tarafından özetlendiği gibi, Dr. Phillipson dilbilimsel emperyalizmin tanımlayıcı özelliklerinin şunlar olduğunu savunmaktadır:
# Bir dilcilik biçimi olarak, ırkçılık ve cinsiyetçilik ile benzer çizgide baskın dili diğerine tercih etme şeklinde tezahür eder.
# Baskın dile daha fazla kaynak ve altyapı verilir, yapısal olarak tezahür eden bir fikir olur.
# İdeolojik olarak, baskın dil biçiminin diğerlerinden daha prestijli olduğuna dair inançlar teşvik edilir. Bu fikirler hegemoniktir ve içselleştirilir; "normal" olarak doğallaştırılır.
# Kültür, eğitim, medya ve siyasi emperyalizmle iç içedir.
# Egemen dili kullananlar ile kullanmayanlar arasında adaletsizliğe ve eşitsizliğe neden olan sömürücü bir öz ortaya çıkar.

Dil emperyalizmine yol açan belirli politikaların niyetlerini belirlemek kolay olmasa da, bazı akademisyenler, diğer dillerin toplumdilbilimsel, sosyolojik, psikolojik, politik ve eğitimsel zararlarının farkına varıldıktan sonra emperyalist uygulamaların devam edip etmediğini gözlemleyerek niyetin kanıtlanabileceğine inanmaktadır.

## Tarihçe
Sömürgeleştirmenin dilsel gelenekler üzerindeki etkileri, deneyimlenen sömürgecilik türüne bağlı olarak farklılık gösterir: ticaret, yerleşimci veya sömürü temelli. Kongolu-Amerikalı dilbilimci Salikoko Mufwene, ticaret sömürgeciliğini Avrupa'nın en erken sömürgecilik biçimlerinden biri olarak tanımlar. Afrika'nın batı kıyısı ve Amerika gibi bölgelerde, Avrupalı sömürgeciler ile yerli halklar arasındaki ticari ilişkiler, pidgin dillerinin gelişmesine yol açmıştır. Bu dillerden bazıları, Delaware Pidgin ve Mobilian Jargon gibi Kızılderili dillerine dayanırken diğerleri Nijerya Pidgin'i ve Kamerun Pidgin'i gibi Avrupa dillerine dayanmaktaydı. Ticaret sömürgeciliği büyük ölçüde bu melez diller aracılığıyla, sömürgecilerin dilleri yerine yerel diller üzerinden ilerlediğinden, Mufwene gibi akademisyenler bunun yerli diller için büyük bir tehdit oluşturmadığını savunmaktadır.

Ticaret sömürgeciliğini genellikle yerleşimci sömürgecilik takip etmiş ve bu süreçte Avrupalı sömürgeciler, yeni evler inşa etmek için bu kolonilere yerleşmiştir. Meksikalı dilbilimci Hamel, yerleşimci sömürgecilerin yerli kültürlerle etkileşimde bulunurken "ayrım" ve "entegrasyon" olmak üzere iki temel yol izlediğini savunur. Uruguay, Brezilya, Arjantin ve Karayipler'deki ülkelerde ayrımcılık ve soykırım, yerli toplumları yok etmiştir. Savaş ve hastalıklar nedeniyle meydana gelen yaygın ölümler, birçok yerli nüfusun yerli dillerini kaybetmesine yol açmıştır.

Buna karşın, Meksika, Guatemala ve And ülkeleri gibi "entegrasyon" politikalarını benimseyen ülkelerde yerli kültürler, yerli kabilelerin sömürgecilerle karışması sonucu kaybolmuştur. Bu ülkelerde, yeni Avrupa düzenlerinin kurulması, yönetim ve sanayide sömürge dillerinin benimsenmesine neden olmuştur. Ayrıca, Avrupalı sömürgeciler, yerli toplumların ve geleneklerin ortadan kaldırılmasını, birleşik bir ulus devletin gelişimi için gerekli görmüşlerdir. Bu da kabile dillerini ve kültürlerini yok etme çabalarına yol açmıştır. Örneğin, Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri'nde yerli çocuklar, Albay Richard Pratt'ın Carlisle Kızılderili Endüstriyel Okulu gibi yatılı okullara gönderilmiştir. Günümüzde, bir zamanlar yerleşimci koloniler olan Amerika Birleşik Devletleri, Kanada ve Avustralya gibi ülkelerde, yerli diller yalnızca küçük bir azınlık tarafından konuşulmaktadır.

Mufwene ayrıca yerleşimci koloniler ile sömürü kolonileri arasında bir ayrım yapar. Sömürü kolonilerinde sömürgeleştirme süreci, Avrupa'da ihtiyaç duyulan ham maddelerin çıkarılmasına odaklanmıştır. Bu nedenle, Avrupalılar sömürü kolonilerine daha az yatırım yapmış ve az sayıda sömürgeci bu kolonilerde ev inşa etmeyi planlamıştır. Sonuç olarak, yerli diller, sömürü kolonilerinde yerleşimci kolonilere kıyasla daha fazla hayatta kalma şansı bulmuştur.

Sömürü kolonilerinde, sömürge dilleri genellikle yalnızca küçük bir yerel elit gruba öğretilmiştir. Örneğin, Britanya'nın Hindistan'daki yönetimi döneminde, Lord Macaulay, ünlü "Macaulay Dakikaları"nda şunları vurgulamıştır: "...bizimle yönettiğimiz milyonlar arasında tercümanlık yapabilecek bir sınıf; kana ve rengine göre Hint, ancak zevk, fikir, ahlak ve zeka bakımından İngiliz." Bu ifadeler, 1835 İngiliz Eğitim Yasasını desteklemek için yazılmıştır.

Yerel elit ile diğer yerel halklar arasındaki dilsel farklılıklar, sınıfsal tabakalaşmayı derinleştirmiş ve sömürge sonrası devletlerde eğitim, sanayi ve sivil toplum erişiminde eşitsizlikleri artırmıştır.

## İngilizce
Robert Henry Phillipson, *Linguistic Imperialism* adlı eserinde, İngiliz dilsel emperyalizmini, "İngilizcenin... yapısal ve kültürel eşitsizliklerin kurulması ve sürekli yeniden yapılandırılmasıyla diğer dillere karşı üstünlük iddiasında bulunması ve bu üstünlüğü sürdürmesi" olarak tanımlar. İngilizce sıklıkla dünya çapında bir "lingua franca" olarak adlandırılsa da Phillipson, bu hâkimiyetin bir dil cinayetine yol açtığı durumlarda, İngilizcenin daha uygun bir şekilde "lingua frankensteinia" olarak adlandırılabileceğini öne sürer.

Phillipson'ın teorisi, İngilizcenin uluslararası bir dil olarak tarihsel yayılımını ve bu dilin, özellikle sömürgecilik sonrası bağlamlarda (ör. Galler, İskoçya, İrlanda, Hindistan, Pakistan, Uganda, Zimbabve vb.) ve giderek artan bir şekilde "yeni-sömürgeci" bağlamlarda (ör. kıta Avrupasında) devam eden hâkimiyetini desteklemektedir. Bu teori, ağırlıklı olarak Johan Galtung'un emperyalizm teorisi, Antonio Gramsci'nin teorisi ve özellikle onun kültürel hegemonya kavramına dayanır.

Phillipson'ın teorisinin merkezi bir teması, günümüzde İngilizcenin üstünlüğünü sürdüren karmaşık hegemonik süreçlerdir. Kitabı, British Council'in İngilizceyi teşvik etmek için kullandığı retoriği analiz eder ve İngiliz uygulamalı dilbilim ve İngilizce öğretim yöntemlerinin temel ilkelerini tartışır. Bu ilkeler şunlardır:

*İngilizce en iyi şekilde tek dilli olarak öğretilir ("tek-dillilik yanılgısı");
*İdeal öğretmen bir ana dil konuşurudur ("ana dil konuşuru yanılgısı");
*İngilizce ne kadar erken öğretilirse, sonuçlar o kadar iyi olur ("erken başlangıç yanılgısı");
*İngilizce ne kadar çok öğretilirse, sonuçlar o kadar iyi olur ("maksimum maruz kalma yanılgısı");
*Diğer diller ne kadar çok kullanılırsa, İngilizce standartları o kadar düşer ("azaltıcı yanılgı").
Phillipson'a göre İngilizceyi teşvik edenler —British Council, IMF, Dünya Bankası gibi kurumlar ve İngilizce dil okulu işletmecileri gibi bireyler— üç tür argüman kullanır:

#Doğal argümanlar: İngilizceyi "ilahi", "zengin", "soylu" ve "ilginç" olarak tanımlar. Bu tür argümanlar, genellikle İngilizcenin ne olduğunu ve diğer dillerin ne olmadığını ileri sürer.
#Dışsal argümanlar: İngilizcenin iyi kurulmuş olduğunu, birçok konuşucusu bulunduğunu, eğitimli öğretmenler ve bol miktarda öğretim materyali olduğunu vurgular.
#Fonksiyonel argümanlar: İngilizcenin dünyaya bir geçit olarak faydasını öne çıkarır.

Diğer argümanlar şunlardır:
*Ekonomik fayda: Teknolojilere erişim sağlar.
*İdeolojik işlev: Moderniteyi temsil ettiği söylenir.
*Statü sembolü: Maddi ilerleme ve verimliliğin sembolü olarak görülebilir.

Phillipson'ın eserlerinde bir diğer tema ise "linguisizm"dir —önyargının bir türü olup, tehlike altındaki dillerin İngilizcenin yükselişi ve rekabetçi üstünlüğü nedeniyle yerel önemini kaybetmesine ya da tamamen yok olmasına neden olabilir.

## Kaynakça