Eksilark

**Eksilark** (İbranice: ראש הגולה, romanize: Rosh HaGola, "Sürgünün başı"; Aramice: ריש גלותא, <small>romanize:</small> Reysh Galuta veya Resh Galvata), Partlar, Sasaniler ve Abbasiler döneminden 1258'de Bağdat'ın Moğol istilasına kadar Mezopotamya'daki (günümüz Irak'ı) Yahudi cemaatinin lideriydi; devam eden siyasi gelişmeler nedeniyle aralıklı boşluklar oluştu. Eksilark, Yahudi cemaati tarafından Davud Hanedanı'nın kraliyet varisi olarak görülüyordu ve hem bir hahamlık otoritesi hem de Pers ve Arap sarayında soylu biri olarak önemli bir yere sahipti.

Sasani İmparatorluğu'nda sürgün yöneticisi, Doğu Hristiyan Kilisesi Katolikosluğu'nun *siyasi* eşdeğeriydi ve bu nedenle haham mahkemelerini yönetmek, Yahudi topluluklarından vergi toplamak, Babil'deki Talmud akademilerini denetlemek ve finanse etmek ve sürgün topluluğunun ihtiyaç sahibi üyelerine hayır amaçlı yeniden dağıtım ve mali yardımda bulunmak gibi topluma özgü örgütsel görevlerden sorumluydu. Sürgün yöneticisi pozisyonu kalıtsaldı ve Kral Davud'tan gelen antik çağlardan beri ataerkil kökeni olan bir aile tarafından süreklilik içinde sürdürülüyordu.

Buna atıfta bulunan ilk tarihi belgeler, Babil'in Part İmparatorluğu'nun son dönemlerine ait olduğu döneme aittir. Bu makam ilk olarak 2. yüzyılda ortaya çıkmış ve farklı Pers hanedanları (Partlar ve Sasaniler) altında 6. yüzyılın ortalarına kadar devam etmiştir. 5. yüzyılın sonları ve 6. yüzyılın başlarında II. Mer-Zotra, yaklaşık yedi yıl boyunca Medâin'den yönettiği siyasi olarak bağımsız bir devlet kurmuştur. Sonunda Pers Kralı I. Kubâd tarafından yenilmiş ve eksilark makamı bundan sonra bir süre azaltılmıştır. Bu makam, Arap Halifeliği'nin yönetimi altında 7. yüzyılda yeniden önem kazanmış ve eksilark makamı 11. yüzyıl boyunca Arap yetkililer tarafından atanmaya devam etmiştir.

Sürgündeki kişinin otoritesi, 825 yılında Memûn'un saltanatı sırasında ciddi bir meydan okumayla karşı karşıya kaldı. Memûn, herhangi bir dini cemaatten on kişiden oluşan bir grubun ayrı ayrı örgütlenmesine izin veren bir kararname yayınladı. Bu, Sura ve Pumbedita Talmud akademilerinin Geonim'unun güç ve etki için sürgündeki kişiyle rekabet etmesine olanak sağladı ve daha sonra Karaimler ile Rabbânî Yahudilik arasındaki daha geniş bir ayrılığa yol açtı.

## Etimoloji
Eksilark kelimesi, İbranice ראש הגולה, <small>romanize</small>: Rosh HaGola kelimesinin Greko-Latince karşılığıdır ve tam anlamıyla "sürgündekilerin başı" anlamına gelir. Pozisyona benzer şekilde Aramice ריש גלותא, <small>romanize</small>: Reysh Galuta veya Resh Galvata ve Arapça رأس الجالوت, <small>romanize</small>: Raas al-Galut (Farsçaya سر جالوت olarak tercüme edilmiştir) deniyordu. Sürgündeki Yahudi halkına *golah* adı verildi (Yeremya 28:6, 29:1) veya *galut* (Yeremya 29:22). Kullanılan çağdaş Yunanca terim (Αἰχμαλωτάρχης, <small>romanize:</small> Aechmalotarches), kelimenin anlamıyla "tutsakların lideri" anlamına gelir.

## Organizasyon yapısı

Her ne kadar 2. yüzyıldan önce bu makamdan bahsedilmese de *[[Seder Olam Zutta]]*, sürgün makamının M.Ö. 597'de Kudüs'ün ilk düşüşünün ardından Kral Yehoyakin ve sarayının Babil'e sürgüne gönderilmesinin ardından kurulduğunu ve 587'de Yehuda Krallığı'nın yıkılmasının ardından yapılan daha fazla sürgünün ardından daha da güçlendiğini iddia eder. Babil sürgününün tarihi, Arapların Babil'i yönetmeye başlamasından önce ve sonra olmak üzere iki ayrı tanımlanabilir döneme ayrılır. Talmud'da ilk kez bahsedildiği 2. yüzyıldan önce makam hakkında hiçbir şey bilinmemektedir; kökenleri hakkında herhangi bir ayrıntı da dahil. Genel olarak, Babil'in çeşitli bölgelerinde yoğun kitleler halinde yaşayan Yahudiler olan "*[[Golah]]"* ("diaspora")'ın, giderek birleşip bir örgüt oluşturma eğilimi gösterdiği ve bu eğilimin, Babil'de yaşayan Davud Hanedanı'nın soyundan gelenlere duyulan yüksek saygıyla birleşerek, bu hanedandan birinin "Golah'ın başı" olarak tanınmasına yol açtığı söylenebilir. Bu hanedanın itibarı kalıtsal hale geldi ve sonunda devlet tarafından tanındı ve böylece önce Arşak İmparatorluğu'nun, sonra da Sasaniler'in yerleşik bir siyasi kurumu haline geldi.

İlk dönem tarihinin başlıca kaynağı olan ve bize eksilark'ın hakları ve işlevleri hakkında tek bilgi veren Talmud literatüründe eksilarklık böyle bir şey olarak yer almaktadır. İkinci dönem olan Arap dönemi için, eksilarklık kurumunun çok önemli ve güvenilir bir açıklaması bulunmaktadır. Bu açıklama, birçok ayrıntının bu dönemden kaldığı düşünülebileceği için ilk dönem için de önemlidir.

Bağdat'ta mühür kullanma ayrıcalığı, eksilark ve *[[geonim]]* ile sınırlıydı. Halifenin yetkisi altında hizmet veren bu kişiler, Halifelik'te Yahudi halkı için en yüksek otorite olarak son derece güçlüydüler. Mühür kullanımı iç meselelerle sınırlı değildi; yetkileri Müslümanlar tarafından da tanınıyordu. Tudelalı Benjamin'in anlatımına göre: "Hepsinin [Bağdat halifeliği altındaki Yahudilerin] başında, 'Efendimiz, tüm İsrail'in esaretinin başı' olarak adlandırılan Hisdai oğlu Daniel vardır. ... İslam'ın Efendisi Emîrü'l-mü'minîn'in eliyle İsrail'in tüm cemaatleri üzerinde yetki sahibi kılınmıştır ."

## Eksilarklar

### Tanah eksilarkları
*[[Seder Olam Zutta]]'da* adı geçen sürgün liderleri şunlardır; bunların çoğu muhtemelen efsanevi figürlerdir ve 1. Tarihler 3'teki metinde paralellikleri vardır:

* Yehoyakin, Yehuda'nın Davud soyundan gelen krallarının sonuncularından biri
* Yehoyakin'in oğlu Şealtiel (1. Tarihler 3:17)
* Yehoyakin'in oğlu Pedaya (1. Tarihler 3:17)
* Yehoyakin'in oğlu olan Pedaya'nın oğlu Zerubbabel (1. Tarihler 3:17–19, Haggai 1:1) ve Pers Yehud Medinata eyaletinin valisi olarak anılır. *Seder Olam Zutta'ya* göre Zerubbabel, Şealtiel'in oğluydu.
* Zerubbabel'in oğlu Meşullam (1. Tarihler 3:19)
* Zerubbabel'in oğlu Hananya (1. Tarihler 3:19)
* Zerubbabel'in oğlu Berekya (1. Tarihler 3:19–20)
* Hananya'nın oğlu Hasadiya (1. Tarihler 3:21)
* Hananya'nın oğlu Yeşaya (1. Tarihler 3:21)
* Hananya'nın oğlu Obadya (1. Tarihler 3:21)
* *Seder Olam Zutta'ya* göre Obadya'nın oğlu Şemaya
* *Seder Olam Zutta'ya* göre Şemaya'nın oğlu Şekanya, İkinci Tapınağın yıkıldığı dönemde yaşamıştır.
* *Seder Olam Zutta'ya* göre Şekanya'nın oğlu Hizkiya
* *Seder Olam Zutta'ya* göre Hizkiya'nın oğlu Akkub, muhtemelen aşağıda listelenen Ahiya'nın aynısıdır.

### Sasaniler döneminde eksilarklar
*Seder Olam Zutta'da* listelenen veya Talmud'da başka şekilde belirtilen muhtemel tarihi eksilarklar:

* *Seder Olam Zutta'da* bahsedilmeyen ancak Talmud'da bahsedilen Ahiya
* Nahum, muhtemelen Hadrianus zulmünden (M.S. 135) kalma *[[Nehunyon]]* olarak bilinen kişiyle aynı kişidir.
* Sanhedrin'in otoritesiyle yargı yetkisi sorunları yaşayan Nahum'un kardeşi Yohanan.
* Yohanan'ın oğlu Şafat
* Huna Kamma, Anan veya Anani olarak da bilinir, Şafat'ın oğlu, Talmud literatüründe açıkça böyle bahsedilen ilk sürgündür; Rabi Yehuda HaNasi'nin çağdaşıdır. Yaklaşık M.S.  210'da öldü.
* 226 yılında yaşayan I. Nathan Ukban, bazen Şafat'ın oğlu Nathan de-Zuzita ile karıştırılıyor.
* I. Nathan Ukban'in oğlu II. Huna, 297'de öldü, aynı zamanda Sura akademisinin Gaon'uydu.
* II. Nathan Ukban, II. Huna'nın oğlu
* 313 yılında hüküm süren II. Huna'nın oğlu Nehemya
* III. Mar 'Ukban, bazen Nathan de-Zuzita ile karıştırılır, 337'de hüküm sürdü, Nehemya'nın oğlu
* Nehemya'nın oğlu Huna III, aynı zamanda Huna bar Nathan olarak da bilinir. Sasani sarayında bilinir.
* Abba, aynı zamanda Abemar olarak da bilinir, III. Huna'nın oğlu
* Nathan, Abba'nın oğlu
* I. Mar Kahana, Abba'nın oğlu
* I. Mar Kahana'nın oğlu Huna IV, 441'de öldü
* Pahda, Davud soyundan olmayan bir gaspçı
* I. Mar Zutra, IV. Huna'nın kardeşi
* I. Mar Zutra'nın oğlu Merimar
* Merimar'ın oğlu II. Kahana
* V. Huna, I. Mar Zutra'nın oğlu; I. Peroz tarafından 470 yılında idam edildi
* II. Mar Zutra, M.Ö. 520 veya 502 'de I. Kavadh tarafından çarmıha gerildi
* II. Kahana'nın oğlu VI. Huna, zulüm nedeniyle bir süre tahta çıkamadı. Muhtemelen V. Huna ile aynı kişidir. 508 yılındaki veba salgınında öldü
* Mar Ahunai, 30 yıl boyunca halkın karşısına çıkmaya cesaret edemedi. VII. Huna olarak da bilinir.
* Kafnai (veya Hofnai), 6. yüzyılın ikinci yarısı
* Karaim kaynaklarına göre I. Haninai 580-590-591; VI. Bahram'ı desteklediği için II. Hüsrev tarafından 590-591'de öldürüldü.
* Davud'un oğlu, Hizkiya'nın oğlu, Huna'nın oğlu III. Mar-Zutra, Babil'i tamamen terk etti.

### Arap yönetimi altındaki eksilarklar

* Arap yönetimi altındaki ilk sürgün hükümdarı Haninai'nin oğlu Bostanai, 7. yüzyılın ortalarından itibaren yaklaşık M.Ö. 640'ta.
* Bostanai'nin oğlu I. Hasdai
* Baradoi, Bostanai'nin oğlu
* Baradoi'nin oğlu II. Haninai
* Baradoi'nin oğlu II. Hasdai
* I. Hasdai'nin oğlu I. Süleyman, 759'da öldü
* Süleyman'ın oğlu I. İzak Iskawi
* I. Judah Zakkai (veya Judah Babawai), I. İzak Iskawi I'in oğlu
* I. Natronai, II. Haninai'nin oğlu
* Musa, zak Iskawi'nin oğlu
* Musa'nın oğlu II. İzak Iskawi
* I. Davud, I. Yehuda Zakkai'nin oğlu
* II. Natronai, I. Judah Zakkai'nin oğlu
* I. Davud'un oğlu II. Yehuda
* III. Hasdai, II. Natronai'nin oğlu
* I. Davud'un oğlu I. Zakkai
* IV. Mar Ukban, tahttan indirildi, 918'de yeniden tahta çıktı, kısa bir süre sonra tekrar tahttan indirildi
* II. Davud 921'de iktidara geldi ve kardeşi Yoşiya (El-Hasan) 930'da sürgün karşıtı seçildi, ancak Davud galip geldi. Davud bin Zakkai, Yahudi tarihinde önemli bir siyasi rol oynayan son sürgün lideriydi. Oğlu Yehuda kendisinden yalnızca yedi ay daha yaşadı. Yehuda öldüğünde, adı bilinmeyen 12 yaşında bir oğul bıraktı. Daha sonraki sürgün liderlerinden I. Hizkiya da 1038'de Pumbedita'nın valisi oldu, ancak 1040'ta hapsedildi ve işkenceyle öldürüldü.
* Zakkai'nin oğlu Yoşiya
* II. Davud'un oğlu III. Yahuda
* Yoşiya'nın oğlu II. Süleyman
* I. Hizkiya, III. Yahuda'nın oğlu
* II. Süleyman'ın oğlu Azarya
* I. Hizkiya'nın oğlu III. Davud
* III. Davut'un oğlu Hizkiya II
* II. Hezekiah'ın oğlu IV. Davud
* IV. Davud'un oğlu III. Hizkiya
* III. Hezekiah'ın oğlu V. Davud
* IV. Hasdai, V. Davud'un oğlu, zaman zaman Süleyman olarak da anılırdı
* IV. Hasdai'nin oğlu I. Daniel, Benjamin of Tudela'nın seyahatlerinde yer almaktadır
* II. Zakkai
* Musul Kralı I. Samuel
* I. Samuel'in oğlu VI. Davud
* II. Zakkai'nin oğlu II. Daniel
* II. Samuel, VI. Davud veya Azarya'nın oğlu
* Jesse, Solomon ben Samuel Petit'in iftiralarına karşı İbn Meymûn'un çalışmalarını savundu
* Pinhas'ın oğlu Sar Shalom

### Karaim eksilarkları
Aşağıda, sürgün yöneticisi I. Davud'un görev süresinin sona ermesinden sonra, 8. yüzyıldan itibaren göreve başlayan Karaim sürgün yöneticilerinin listesi yer almaktadır:

* Anan ben David, David ben Judah'ın (yaklaşık 715 - yaklaşık 795 veya 811?) oğlu, Karaim hareketinin önemli kurucularından biri olarak kabul edilir.
* Saul ben Anan, Anan ben David'in oğlu, 8. yüzyıl
* Saul ben Anan'ın oğlu Josiah
* 9. yüzyılın başlarında görevde bulunan Josiah ben Saul'un oğlu Jehoshaphat ben Josiah
* Boaz ben Yehoşafat, Yehoşafat ben Yoşiya'nın oğlu, 9. yüzyılın ortaları
* David ben Boaz, Boaz ben Yehoşafat'ın oğlu, 10. yüzyıl
* Süleyman ben Davut, Davut ben Boaz'ın oğlu, 10. yüzyılın sonu ve 11. yüzyılın başı.
* Hizkiya ben Süleyman, Süleyman ben Davut'un oğlu, 11. yüzyılda bir zaman
* Hasdai ben Hezekiah, Hezekiah ben Solomon'un oğlu, bazen 11. ve 12. yüzyıllarda
* Hasdai ben Hizkiya'nın oğlu Solomon ben Hasdai. Görev süresi boyunca birçok Karaim topluluğu Selçuklu istilasıyla yok edildi.

## Ayrıca bakınız
* Davud soyu
* Babil Sürgünü

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Iranian Encyclopedia on Exilarchs under Arab rule
* Jewish Virtual Library- Exilarch
* Early Babylonian Exilarchate- GOTHOD  
* Revolutionary article by professor M. Gintzler of Yeshivat Chevron: "שלשלת ראשי גולת בבל מחורבן בית ראשון ועד המאה ה־14" in Mekhilta IV Sep 2022 https://www.academia.edu/89141205  Hebrew University of Jerusalem