Bölgesel Kontrol Planı

**Bölgesel Kontrol Planı** (**', kısaltması **PCT**), El Salvador'da devam eden çete karşıtı bir güvenlik programıdır. Program altı aşamadan ve birden altıya kadar olan aşamaların başarısız olması durumunda olası bir yedinci aşamadan oluşmaktadır. 2019 yılında El Salvador hükûmeti, Bölgesel Kontrol Planı'nın toplamda 575,2 milyon $ maliyeti olacağını tahmin etmiştir.

== Arka plan ==
=== El Salvador'daki suç çeteleri ===

[[Çete|Suç çeteleri]], [[Salvador İç Savaşı]]'nın 1992 yılında sona ermesinden bu yana [[El Salvador]]'da büyük bir sorun hâline geldi. Ülkenin önde gelen çeteleri arasında [[Mara Salvatrucha]] (MS-13), [[18. Cadde Çetesi|18. Cadde çetesi]] (Barrio 18), Mao Mao, Miranda Loca ve La Maquina yer almaktaydı. El Salvadorlu çetelerin çoğu Amerika Birleşik Devletleri'nde kuruldu; MS-13 gibi bazı çeteler, Salvador İç Savaşı'ndan kaçan mülteciler tarafından kendilerini [[Meksikalı Amerikalılar|Meksika kökenli Amerika]] ve [[Afroamerikalılar|Afrika kökenli Amerikalı]] çetelere karşı kendilerini korumak amacıyla kuruldu. Barrio 18 gibi diğer çeteler ise, başka çetelerin ayrılıkçı gruplarından oluştu. Çoğu çete üyesi, 1996 tarihli Yasadışı Göç Reformu ve Göçmen Sorumluluğu Yasası'nın kabul edilmesinin ardından Amerika Birleşik Devletleri'nden sınır dışı edildikten sonra El Salvador'a geldi.

İç savaşın sona ermesinden bu yana [[El Salvador'da Suç|ülkede işlenen suçların]] çoğu çeteler tarafından işlendi. Gazeteci C. Ramos'a göre 1990'larda iç savaş sırasında meydana gelenlerden daha şiddetli ölümler meydana geldi; 1960'lı ve 1970'li yıllarda ülkede cinayet oranı 100.000 kişi başına 30 cinayet iken, 1994'ten 1997'ye kadar bu oran 100.000 kişi başına 80 cinayetti. Çetelerin işlediği diğer suçlar arasında soygun, motorlu araç hırsızlığı, silah kaçakçılığı, uyuşturucu kaçakçılığı, gasp, tecavüz ve adam kaçırma yer almaktaydı. 2000'li yılların başında El Salvador hükûmeti, tüm suçların yüzde 50 ila 60'ının çeteler tarafından işlendiğini tahmin ediyordu. 2019 yılında El Salvador hükûmeti, çetelerin finansmanının yüzde 80'inin haraçlardan kaynaklandığını ve bunun ülkenin gayri safi yurtiçi hasılasının yüzde 3'ünü oluşturduğunu tahmin etti. [[Orta Amerika Üniversitesi (San Salvador)|Orta Amerika Üniversitesi]]'nin 2000'li yıllarda yaptığı bir kamuoyu araştırmasına göre El Salvadorluların yüzde 20,8'i ülkenin karşı karşıya olduğu en büyük sorunun çeteler olduğuna inanıyordu.

=== ''La Mano Dura'' ===
Temmuz 2003'te Salvador Devlet Başkanı [[Francisco Flores Perez|Francisco Flores]], çetelerin etkisini azaltmak ve ülkenin cinayet oranını düşürmek amacıyla "Demir Yumruk" anlamına gelen  adlı çete karşıtı politikaları uygulamaya koydu. Flores'in halefi [[Antonio Saca]], güvenlik politikalarını artırarak "Süper Demir Yumruk" politikasını başlattı. Bu politikalar [[Ulusal Sivil Polis (El Salvador)|Ulusal Sivil Polis]] (PNC) ve [[El Salvador Silahlı Kuvvetleri]]'nin (FAES) ortak devriyeleri, şüpheli çete üyelerinin rastgele aranması ve çete üyesi gibi görünen kişilerin tutuklanmasını içeriyordu. Bu politikalar sonucunda yaklaşık 4.000 çete üyesi tutuklandı ve hapishanelerde aşırı kalabalık meydana geldi. Saca'nın halefi [[Mauricio Funes]], çete bölgelerine yönelik toplu baskınlar gibi bazı Süper Demir Yumruk politikalarını sonlandırarak, bunun yerine kriminal soruşturmaları tercih etti. Eylül 2010'da [[El Salvador Yasama Meclisi|Yasama Meclisi]], Çete Yasağı Yasası'nı kabul ederek çete üyeliğini yasa dışı hâle getirdi ve hükûmetin çete üyelerinin banka hesaplarını dondurmasına ve varlıklarına el koymasına izin verdi. Şubat 2012'de Funes, PNC'nin [[militarizasyon]]unu artırdı ve çete üyelerinin gece sokaklarda bulunmasını önlemek için [[sokağa çıkma yasağı]] getirdi.

=== 2012-2014 çete ateşkesi ===

Mart 2012'de; El Salvador hûkümeti, [[El Salvador Katolik Kilisesi|Katolik Kilisesi]] ve çeteler, hapsedilen çete üyelerine bazı tavizler verilmesi karşılığında ülkenin cinayet oranını düşürmek için [[2012-2014 El Salvador çete ateşkesi|Çete Ateşkesi]] olarak bilinen bir anlaşmaya vardı. Ateşkes, MS-13 ve Barrio 18'in 30 tutuklu liderinin maksimum güvenlikli [[Zacatecoluca]] hapishanesinden daha düşük güvenlikli hapishanelere transfer edilmesiyle başladı. ''[[InSight Crime]]**dan Ramsey Geoffrey, bu süreci "ülkenin üç yıldır gördüğü en az şiddetli gün" olarak tanımladı ve polis sadece iki cinayet kaydetti. Ateşkes, Piskopos , Yasama Meclisi eski üyesi  ve Kamu Güvenliği Bakanı David Munguía Payés  tarafından müzakere edildi. Ancak hükûmet çetelerle müzakere ettiğini yalanladı; Funes, "hükûmetin çetelerle oturup müzakere etmediğini" belirtti, Munguía ise "cumhuriyet hükûmetinin hiçbir zaman herhangi bir çeteyle müzakere etmediğini" söyledi ve polis, cinayetlerin azalmasını "iyileştirilmiş koordinasyon ve istihbarata" bağladı. Ocak ve Şubat 2012'de günde 14 cinayet yaşanırken; Mart 2012'nin ilk 21 gününde, ülke günde ortalama 5 cinayet kaydetti.

Kasım 2012'de ateşkesin bozulmaya başlaması ve cinayetlerin artmasıyla, Mijango ve Colindres "barış bölgeleri" uygulamasını duyurdu. Bu bölgelerde çeteler tüm suç faaliyetlerini durdurmayı, silahlarını teslim etmeyi ve rakip çete üyeleriyle barış yapmayı hedefledi. Bu bölgelere karşılık, polis gece operasyonlarını sona erdirecek ve hükûmet çete üyelerine iş sağlayan programlar uygulayacaktı. Mayıs 2013 itibarıyla ülkede 19 barış bölgesi bulunuyordu, ancak cinayetler artmaya devam etti. Mart 2013'te hükûmet ateşkesin bazı bölgelerde işe yaramadığını belirtti. Temmuz 2013'te *[[La Prensa Gráfica]]*, çetelerin ateşkesi sona erdirmeye hazırlandığını, silah ve araç stokladığını bildirdi. Mart 2014'te, günde ortalama 8 cinayet işlenmesi dolayısıyla PNC direktörü Rigoberto Pleités, "son aylarda cinayetlerin artması nedeniyle ateşkesin teknik olarak artık var olmadığını" belirtti. 26 Mayıs 2014 tarihinde, görev süresinin bitmesine dört gün kala Funes, "ateşkesin başarısız olduğunu, sadece ona katılanların kararı nedeniyle değil, ona karşı bir kamuoyu oluşturulduğu için" olduğunu belirtti ve "ateşkesin gerekli veya tek seçenek olduğunu söylemiyorum" dedi. O zamana kadar El Salvador'da günde ortalama 14 cinayet işleniyordu. 2014 ve 2015'te çeteler ateşkesi yeniden başlatma teklifi sundu, ancak Funes'in halefi Salvador Sánchez Cerén yeni bir ateşkes başlatmayı reddetti. El Salvador Teknoloji Üniversitesi tarafından Ağustos 2013'te yapılan bir ankete göre, katılımcıların %47'si ateşkesin çetelere fayda sağladığını, %50'si ise ateşkesin hiçbir sonuç vermediğini düşünüyordu.

Sonraki yıllarda, ateşkesi organize etmede rol oynayan çeşitli hükûmet yetkilileri suçlandı. Temmuz 2020'de Başsavcı Raúl Melara, Funes hakkında ateşkesi organize ettiği için tutuklama emri çıkardı. Funes, sürgünde olduğu Nikaragua'dan Melara'nın duyurusunu reddetti ve yanlış bir şey yapmadığını belirtti. Kasım 2022'de Başsavcı Rodolfo Delgado, Funes'in "hapishanedeki çete üyelerine sosyal yardım sağladığı" ve çetelerle yasadışı ilişkilerde bulunduğu iddiasıyla yargılanmasını emretti. Funes, 26 Nisan - 29 Mayıs 2023 tarihleri arasında ''gıyaben'' yargılandı ve bu süre zarfında kendisine yöneltilen tüm suçlamalardan suçlu bulunarak, 8'i yasadışı ilişkiden ve 6'sı görevini yerine getirmemekten olmak üzere 14 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Cezasının ardından Funes, "cezanın bana yönelik kısmı yasadışıdır, yasal temeli yok" diyerek hükûmetin suçlamaları kanıtlayamadığını iddia etti. Mayıs 2016'da Mijango, ateşkesteki rolü nedeniyle tutuklandı. Ağustos 2017'de "Ateşkes Davası"nda diğer 17 sanıkla beraber yargılandı ancak beraat etti; savcılar karara itiraz etti ve Mayıs 2019'da yeni bir duruşma yapılsa da yine beraat kararı çıktı. 2018'de ateşkesle ilgili olmayan suçlamalarla 13 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Ağustos 2023'te hapiste öldü. Temmuz 2020'de Munguia, ateşkesi organize etmedeki rolü nedeniyle tutuklandı. Mayıs 2023'te 8 yıl yasadışı dernek, 6 yıl görevini yerine getirmeme ve 4 yıl keyfi eylemde bulunmak nedeniyle toplam 18 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Munguía, cezasını "siyasî bir mahkûmiyet" olarak nitelendirdi. Colindres ise ateşkes müzakerelerindeki rolü nedeniyle tutuklanmadı veya suçlanmadı.

### Ateşkes sonrası şiddet
2015 yılında ülkenin cinayet oranı 100.000 kişi başına 104 cinayetle zirveye ulaştı ve toplam 6.657 cinayet, El Salvador'da 1983'ten bu yana iç savaş sırasında kaydedilen en fazla cinayet oldu. Cinayetlerdeki artış nedeniyle 25 Ağustos 2015 tarihinde Yüksek Mahkeme, hem MS-13 hem de Barrio 18'i resmen terör örgütü olarak belirledi. Her iki çetenin de "nüfusun canına, güvenliğine ve kişisel bütünlüğüne yönelik sistematik saldırılardan" sorumlu olduğunu belirtti. Ülkedeki yüksek cinayet oranının bir sonucu olarak El Salvador, medyada sıklıkla "dünyanın en ölümcül barış dönemi ülkesi" olarak tanımlandı.

## Planın uygulanması
### Birinci Aşama: "Hazırlık"
2019 devlet başkanlığı seçimlerinde Ulusal Birlik İçin Büyük İttifak adayı Nayib Bukele, oyların yüzde 53'ünü kazanarak ülkenin devlet başkanı seçildi. Bu, iç savaşın sona ermesinden bu yana ülkeyi yöneten iki partili sistemi kırdı. Seçmenlerin bazıları Bukele'nin ülkedeki çete şiddetiyle mücadele edeceğini umuyordu. Bukele göreve geldikten sonra Nisan 2019'da, hükûmetinin suçla mücadele için bir plan başlatacağının sözünü verdi.

19 Haziran 2019 tarihinde Bukele, ülkedeki çetelerin finansmanını bozmayı amaçlayan bir güvenlik planının gece yarısı uygulanacağını duyurdu. Bu plana Twitter'da "Bölgesel Kontrol Projesi" () adını verdi. 20 Haziran 2019'da gece yarısı Bukele, ülkenin en büyük şehri olan başkent San Salvador'un merkezindeki Gerardo Barrios Plaza'da hem PNC hem de FAES personelinden oluşan bir kalabalığın önünde planın başlangıcını duyurdu. Plan artık "Bölgesel Kontrol Planı" () olarak biliniyordu.

PNC'nin yöneticisi Mauricio Arriaza Chicas, "hazırlık" olarak bilinen birinci aşamanın ülkedeki 262 belediyenin 12'sinde uygulanacağını belirtti. Arriaza, seçilen 12 belediyeyi (Apopa, Ciudad Delgado, Colón, Ilopango, Mejicanos, San Marcos, San Martín, San Miguel, San Salvador, Santa Ana, Santa Tecla ve Soyapango) "pratikte metropol alanı" olarak tanımladı. Adalet ve Güvenlik Bakanı Rogelio Rivas, birinci aşamanın tarihî şehir merkezlerinde uygulanacağını; çetelerin haraç ve kira parası topladığı yerlere polis ve askerî personel yerleştirileceğini; çetelerin finansmanını bozma ve "çetelere bir mesaj gönderme" çabasıyla bu planın uygulanacağını belirtti. Arriaza, birinci aşamada PNC'den 2500 polis memurunun ve silahlı kuvvetlerden 3000 askerin görev alacağını belirtti. 29 Temmuz 2019 tarihinde birinci aşamanın uygulanması için 1000 asker daha seferber edildi. Hükûmet, birinci aşamanın bir parçası olarak ülkedeki cezaevlerinde de olağanüstü hâl ilan etti. Toplam 28 hapishane kilit altına alındı; ziyaretlere izin verilmedi, mahkûmlar hücrelerine kapatıldı veya daha güvenli hapishanelere nakledildi ve hapishanelerin çevresindeki tüm cep telefonu hizmetleri kesildi. Olağanüstü hâl 2 Eylül 2019 tarihinde kaldırıldı. Birinci aşamanın toplam maliyeti hükûmete 31 milyon $ oldu.

### İkinci Aşama: "Fırsat"

2 Temmuz 2019 tarihinde Bukele, Bölgesel Kontrol Planının ikinci aşamasının başladığını duyurdu. "Fırsat" olarak bilinen bu aşama, sağlık hizmetlerini iyileştirmeyi, eğitim ve bursları teşvik etmeyi ve okullar ile spor merkezleri inşa etmeyi amaçlıyordu. Bu çabalar, genç El Salvadorlulara "alternatif fırsatlar" sunarak onların çetelere katılmalarını önlemeyi hedefliyordu. Hükûmet, bu aşamanın 158 milyon dolara mal olacağını tahmin ediyordu, ancak hükûmet ikinci aşamayı finanse etmek için Orta Amerika Ekonomik Entegrasyon Bankası'ndan (CABEI) yalnızca 91 milyon dolarlık bir kredi almayı başardı.

### Üçüncü Aşama: "Modernizasyon"
1 Ağustos 2019 tarihinde Bukele, Bölgesel Kontrol Planı'nın üçüncü aşamasının başladığını duyurdu. "Modernizasyon" olarak bilinen bu aşama, ülkenin güvenlik güçlerinin suçla daha etkin mücadele edebilmesi için silah ve araçlarını modernize etmeyi hedefliyordu. Bu aşama, güvenlik güçlerine yeni ateşli silahlar, kurşun geçirmez yelekler, kasklar, radyolar, gece görüş kameraları, helikopterler ve dronlar temin edilmesini gerektiriyordu. Ayrıca polis devriyelerinin ve karakolların iyileştirilmesini de kapsıyordu.

Ekim 2019'da CABEI, El Salvador hükûmetine 109 milyon $'lık bir kredi vermeyi kabul etti ve Güney Kore hükûmeti bu aşamanın finansmanı için 5,3 milyon $ bağışladı. 30 Ocak 2020 tarihinde Yasama Meclisi, CABEI'den alınacak 109 milyon $'lık kredinin onaylanmasına karşı oy kullandı. İki büyük siyasî parti de [Milliyetçi Cumhuriyetçi İttifak (ARENA) ve Farabundo Martí Ulusal Kurtuluş Cephesi (FMLN)] kredinin onaylanmasına karşı çıkarak, Bölgesel Kontrol Planı'nın etkinliğini sorguladı ve paranın nereye tahsis edileceği konusunda daha fazla şeffaflık talep etti. Bunun üzerine Bukele, 6 Şubat 2020 tarihinde ülkenin anayasasının 167. maddesini uygulayarak, CABEI'den alınacak krediyi onaylamak için Yasama Meclisinin olağanüstü bir oturum düzenlemesini emretti. Olağanüstü oturum toplandığında Bukele, 40 askerle birlikte Yasama Meclisi'ne girdi, ancak oturuma meclis üyelerinin yarısından azı katıldı ve kredi onaylanmadı. Yasama Meclisi başkanı Mario Ponce, bu olayı bir "darbe girişimi" olarak nitelendirdi ve Bukele buna, "diktatör olsaydım her şeyin kontrolünü ele alırdım" diyerek yanıt verdi.

18 Şubat 2020 tarihinde, Yasama Meclisinin CABEI'den gelen krediyi onaylamayı reddetmesi üzerine, Bölgesel Kontrol Planı'nı uygulamak için 1400 asker daha seferber edildi. Bukele, "kaynaklar olsun ya da olmasın çalışmak zorundayız" diyerek kararlılığını belirtti.

### Dördüncü Aşama: "Giriş"
19 Temmuz 2021 tarihinde Bukele, Bölgesel Kontrol Planı'nın dördüncü aşamasının başladığını duyurdu. "Giriş" olarak bilinen bu aşama, ülkenin güvenlik güçlerinin daha önce girmekte zorlandıkları veya devriye gezemedikleri ağır çete etkisi altındaki bölgelere doğrudan girmesini içeriyordu. Bukele, bu duyuru sırasında çetelere yönelik olarak, "Bir şey yapmayı düşünen herkes, hapse girmeden önce bunu birkaç kez düşünmeli" diyerek bir mesaj verdi.

### Beşinci Aşama: "Çıkarma"
23 Kasım 2022 tarihinde San Juan Opico'da düzenlenen bir törenle Bukele, Bölgesel Kontrol Planı'nın beşinci aşamasının başladığını duyurdu. "Çıkarma" olarak bilinen aşama, "büyük şehirleri kuşatmayı ve topluluklarda saklanan teröristleri en ufak bir kaçış şansı vermeden çıkarmayı" hedefliyordu. Bukele, ülkenin şehirlerinde devriye gezen 20.000 askere ek olarak 200 polis memurunun daha görevlendirileceğini belirtti.

Temmuz 2022'de Bukele, çete baskınları sırasında tutuklanan kişileri barındırmak ve ülkenin diğer hapishanelerindeki aşırı kalabalığı hafifletmek amacıyla 40.000 mahkûm kapasiteli yeni bir hapishane inşa edilmesini emretti. Şubat 2023'te Bukele, hapishane açılmadan önce kendisi ve kabine üyelerinin, açılışından önce Terörle Mücadele Merkezi (CECOT) adlı hapishaneyi gezdiği bir videoyu Twitter'da paylaştı. Aynı ay, ilk 2000 mahkûmun tıraşlı kafaları ve sadece beyaz şortlarıyla CECOT'a transfer edildiğini gösteren bir video daha yayımladı. Mart 2023'te ikinci bir mahkûm transferini gösteren başka bir video paylaştı. Mart 2023'te CIESCA tarafından yapılan bir kamuoyu anketine göre, katılımcıların yüzde 96,4'ü CECOT'un inşasını desteklerken, yüzde 3,6'sı karşı çıktı. 9 Temmuz 2023 itibarıyla, CECOT'ta 12.500'den fazla mahkûm bulunmaktadır.

### Altıncı Aşama: "Entegrasyon"
15 Eylül 2023 tarihinde, ülkenin İspanya'dan bağımsızlığının 202. yıldönümünü kutlayan bir konuşma sırasında Bukele, Bölgesel Kontrol Planı'nın "entegrasyon" adlı altıncı aşamasının başladığını duyurdu. Bu aşamayı uygulamak için Bukele, Forever Foundation'ın başkanı Alejandro Gutman liderliğinde Ulusal Entegrasyon Departmanı'nın kurulduğunu ilan etti.

Bukele, altıncı aşamayı finanse etmek için yıllık 30 milyon ABD doları tahsis edileceğini belirtti.

### Potansiyel yedinci aşama
Bölgesel Kontrol Planının yedinci aşaması planlanmaktadır. Ancak aşamanın adı ve ayrıntıları El Salvador hükûmeti tarafından açıklanmadı.

## Etkileri ve sonuçları
Bölgesel Kontrol Planı'nın yürürlükte olduğu ilk ay olan Temmuz 2019'da, PNC toplam 154 cinayet kaydetti. Bu sayı, 21. yüzyılda ülkenin en düşük ikinci aylık toplamı olup, sadece Nisan 2013'te kaydedilen 143 cinayetten fazlaydı ve aylık ortalama 300 cinayetin neredeyse yarısı kadardı. Ayrıca PNC, 31 Temmuz 2019'da sıfır cinayet kaydetti; bu, 13 Ocak 2017'den beri ilk kez ve 2000'den beri yalnızca sekizinci kez gerçekleşti. Bukele, cinayetlerdeki azalmayı Bölgesel Kontrol Planı'na bağlayarak "[Cinayetlerin] azalmasının bu kadar hızlı ve büyük olmasını beklemiyorduk" dedi. PNC, 2021 yılı boyunca toplam 1147, 2022 yılı boyunca 496 ve 11 Eylül 2023 itibarıyla, 2023 yılında toplam 142 cinayet kaydetti.

Bölgesel Kontrol Planı'nın uygulanmasının ardından iki ay içinde PNC, 5.000'den fazla kişinin tutuklandığını bildirdi. 15 Eylül 2023 itibarıyla, çete baskını sırasında 72.000'den fazla kişi tutuklandı ve bunların 7.000'i serbest bırakıldı.

## Tepkiler
Ağustos 2019'da InSight Crime'dan Alex Papadovassilakis, cinayetlerdeki düşüşü Bukele'nin yaptığı gibi Bölgesel Kontrol Planı'na bağlamanın "çok erken" olduğunu yazdı ve düşüşün 2016'dan beri devam eden tutarlı bir trendin ortasında gerçekleştiğini ekledi. Papadovassilakis ayrıca, hükûmetin çeteler ile güvenlik güçleri arasındaki çatışmalardan kaynaklanan cinayetleri hariç tutarak ülkenin cinayet oranını "yapay olarak düşürmeye" çalışacağından endişe duyulduğunu belirtti.

Temmuz 2021'de Yurttaş Güvenliği Platformu, Bölgesel Kontrol Planı'nı gerçek bir güvenlik programından ziyade bir "reklam stratejisi" olarak nitelendirdi. Grup, aynı zamanda ülkedeki güvenlik güçlerinin askerîleştirilmesinin Anayasa Mahkemesi tarafından 2012'de anayasaya aykırı bulunduğunu ekleyerek, askerîleşme konusunda endişelerini dile getirdi.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* 

## Dış bağlantılar
* 
*