Baasçı Suriye

**Baasçı Suriye**, **Baas yönetimindeki Suriye** ya da resmî adıyla **Suriye Arap Cumhuriyeti**, günümüzde feshedilmiş durumda olan, 1963-2024 yılları arasında varlık gösteren Arap Sosyalist Baas Partisi'nin Suriye bölgesel kolunun yönetimi altındaki Suriye devletiydi. Esad ailesi Suriye'yi 1970'teki askeri darbeden 2024'te Suriyeli muhaliflerin taarruzuna kadar yönetti.

Devlet, 1963 Suriye darbesinin ardından ortaya çıkmış ve Nusayri subaylar tarafından yönetilmiştir. Başkan Salah Cedid, 1970 askeri darbesinde Hafız Esad tarafından devrilmiştir. Esad'ın yönetimine karşı direniş 1982 Hama Katliamı'na yol açtı. Hafız Esad 2000 yılında öldü ve yerine oğlu Beşşar Esad geçti. 2011'de Arap Baharı sırasında Esad yönetimine karşı yapılan protestolar Suriye İç Savaşı'na yol açtı. Aralık 2024'te isyancı grupların Suriye genelinde gerçekleştirdiği bir dizi saldırı Esad ailesinin diktatörlüğünün ve rejimin çöküşüyle sonuçlandı.

## Tarihçe

### 1963 darbesi

1961'deki darbeyi izleyen istikrarsızlık 8 Mart 1963'teki Baas darbesiyle doruğa ulaştı. Darbe, Mişel Eflak ve Salahaddin el-Bitar liderliğindeki Arap Sosyalist Baas Partisi üyeleri tarafından planlandı. Yeni Suriye kabinesi Baas üyelerinin hakimiyetindeydi. Baas Partisi, 1963 yılında Askerî Komite'nin iktidarı ele geçirmesinden bu yana Suriye'yi totaliter bir devlet olarak yönetti. Baasçılar ülkenin siyasetini, eğitimini, kültürünü, dinini kontrol altına aldı ve güçlü Muhaberat (gizli polis) aracılığıyla sivil toplumu tüm yönlerinden gözetim altına tuttu. Suriye Silahlı Kuvvetleri ve gizli polisi, geleneksel sivil ve askeri elitlerin yeni rejim tarafından tasfiye edilmesinin ardından Baas partisi aygıtıyla bütünleşti. 

1963 Baas darbesi modern Suriye tarihinde “radikal bir kırılmaya” işaret etmiş, ardından Baas partisi ülkede iktidarı tekeline alarak tek partili bir rejim kurmuş ve kendi devlet ideolojisini dayatarak yeni bir sosyo-politik düzen şekillendirmiştir. 23 Şubat 1966'da neo-Baasçı Askeri Komite, Baasçı Eski Muhafızlara (Eflak ve Bitar) karşı parti içi bir isyan gerçekleştirdi, Başkan Emin el-Hafız'ı hapse attı ve 1 Mart'ta bölgeselci, sivil bir Baas hükûmeti atadı. Nureddin el-Etâsî resmî devlet başkanı olmasına rağmen, Salah Cedid 1966'dan Kasım 1970'te o sırada Savunma Bakanı olan Hafız Esad tarafından görevden alınana kadar Suriye'nin etkin yöneticisiydi.

Darbe, orijinal pan-Arap Baas Partisi içinde bölünmeye yol açtı: Irak liderliğinde bir Baas hareketi (1968'den 2003'e kadar Irak'ı yönettiler) ve Suriye liderliğinde bir Baas hareketi kuruldu. 1967'nin ilk yarısında Suriye ile İsrail arasında düşük yoğunluklu bir savaş hali vardı. İsrail'in Askerden Arındırılmış Bölge'de toprak işlemesi üzerine çıkan anlaşmazlık, İsrail ve Suriye arasında 7 Nisan'da savaş öncesi hava çatışmalarına yol açtı. Mısır ve İsrail arasında Altı Gün Savaşı patlak verdiğinde Suriye de savaşa katıldı ve İsrail'e saldırdı. Savaşın son günlerinde İsrail dikkatini Suriye'ye çevirdi ve 48 saatten kısa bir süre içinde Golan Tepeleri'nin üçte ikisini ele geçirdi. Bu yenilgi, Cedid ve Esad arasında bundan sonra atılacak adımlar konusunda bir bölünmeye neden oldu. Parti aygıtını kontrol eden Cedid ile orduyu kontrol eden Esad arasında anlaşmazlık ortaya çıktı. 1970 yılında Ürdün ile yaşanan “Kara Eylül (1970 Ürdün İç Savaşı olarak da bilinir)” çatışmaları sırasında Yaser Arafat liderliğindeki Filistin Kurtuluş Örgütü'ne (FKÖ) yardım için gönderilen Suriye güçlerinin geri çekilmesi bu anlaşmazlığı yansıtıyordu.

### Hafız Esad (1970–2000)
İktidar mücadelesi, Hafız Esad'ı hükûmetin başına getiren kansız bir askeri darbe olan Kasım 1970 Suriye Düzeltici Hareketi ile doruğa ulaştı. General Hafız Esad, Baasçı bir parti devletini, parti, silahlı kuvvetler, gizli polis, medya, eğitim sektörü, dini ve kültürel alanlar ve sivil toplumun tüm yönleri üzerindeki yaygın hakimiyetinin damgasını vurduğu totaliter bir diktatörlüğe dönüştürdü. Askeri kuvvetlerde, bürokraside, istihbaratta ve yönetici elitte kilit görevlere Alevi destekçilerini atadı. Hafız ve ailesi etrafında dönen bir kişi kültü, Esad hanedanının ebediyen hüküm süreceğini savunan Baas ideolojisinin temel ilkesi haline geldi. 6 Ekim 1973'te Suriye ve Mısır, İsrail'e karşı Yom Kippur Savaşı'nı başlattı. İsrail Savunma Kuvvetleri, Suriye topraklarının derinliklerine doğru ilerledi. Kuneytire köyü İsrail ordusu tarafından büyük ölçüde tahrip edildi. 1970'lerin sonlarında Müslüman Kardeşler'in başlattığı İslamcı ayaklanma hükûmeti hedef aldı. İslamcılar sivillere ve görevde olmayan askerî personele saldırıyor, güvenlik güçleri de misilleme saldırılarında sivilleri öldürüyordu. Ayaklanma, Suriye askerî birlikleri ve Baasçı paramiliter güçler tarafından 40.000'den fazla insanın öldürüldüğü 1982 Hama Katliamı'nda şiddet doruk noktasına ulaşmıştı. Esad rejimi tarafından işlenen Hama Katliamı, Modern Arap tarihinde herhangi bir devletin kendi halkına uyguladığı “en ölümcül şiddet eylemi” olarak tanımlanmıştır.

Daha sonraki dönemde Suriye, hem diğer Arap devletleri hem de Batı dünyası ile ilişkilerinde önemli bir değişiklik yaparak Saddam Hüseyin'e karşı ABD liderliğindeki Körfez Savaşı'na katıldı. Ülke 1991'deki çok taraflı Madrid Konferansı'na katıldı ve 1990'lar boyunca Filistin ve Ürdün ile birlikte İsrail ile müzakerelere girişti. Bu müzakereler başarısızlıkla sonuçlandı ve Devlet Başkanı Hafız Esad'ın 2000 yılında Cenevre'de dönemin Başkanı Bill Clinton ile görüşmesinden bu yana başka doğrudan Suriye-İsrail görüşmesi yapılmadı.

### 2000'li yıllar
Hafız Esad 10 Haziran 2000 tarihinde öldü. Oğlu Beşşar Esad, rakipsiz girdiği bir seçimde cumhurbaşkanı seçildi. Seçilmesi Şam Baharı'nın ve reform umutlarının doğuşuna tanıklık etti, ancak 2001 sonbaharında yetkililer hareketi bastırdı ve önde gelen entelektüellerinden bazılarını hapsetti. Yapılan sadece reformlar bazı piyasa reformlarıyla sınırlı kalmıştır. 5 Ekim 2003'te İsrail, İslami Cihad üyeleri için bir "terör tesisi" olduğu iddiasıyla Şam yakınlarındaki bir bölgeyi bombaladı. Mart 2004'te Suriyeli Kürtler ve Araplar kuzeydoğudaki Kamışlı kentinde çatıştılar. Kamışlı ve Haseke şehirlerinde ayaklanma belirtileri görüldü. Suriye 2005 yılında Lübnan'daki askeri varlığına son verdi. Refik el-Hariri'nin 2005 yılında suikaste uğraması uluslararası kınamaya yol açmış ve Lübnan'da “Sedir Devrimi” olarak bilinen ve Esad rejiminin Lübnan'daki 29 yıllık askeri işgalini sona erdirmeye zorlayan bir halk İntifadası'nı tetiklemiştir. 6 Eylül 2007 tarihinde, İsrailli olduğundan şüphelenilen yabancı savaş uçaklarının Kuzey Koreli teknisyenler tarafından inşa edilmekte olan şüpheli bir nükleer reaktöre karşı operasyon gerçekleştirdiği bildirildi.

### İç savaş

Suriye iç savaşı, 2011 yılında Arap dünyasında bir ayaklanma dalgası olan Arap Baharı'nın bir parçası olarak başladı. Suriye'deki halk gösterileri 26 Ocak 2011'de başladı ve ülke çapında bir ayaklanmaya dönüştü. Protestocular Devlet Başkanı Beşşar Esad'ın istifasını, hükûmetinin devrilmesini ve yaklaşık elli yıllık Baas Partisi iktidarına son verilmesini talep etti. Esad rejimi 2011 baharından bu yana ayaklanmayı bastırmak için Suriye Ordusu'nu görevlendirdi ve birçok şehir kuşatıldı, ancak huzursuzluk devam etti. Bazı tanıklara göre sivillere ateş açmayı reddeden askerler Suriye Ordusu tarafından infaz edildi. Suriye hükûmeti iltica haberlerini yalanladı ve silahlı çeteleri sorun çıkarmakla suçladı. 2011 sonbaharının başlarından itibaren siviller ve ordudan ayrılanlar, Suriye Ordusu'na karşı bir isyan hareketi başlatan savaş birimleri oluşturmaya başladı. Muhalifler Özgür Suriye Ordusu bayrağı altında birleşti ve giderek daha organize bir şekilde savaştı; ancak silahlı muhalefetin sivil bileşeni organize bir liderlikten yoksundu. Muhalefet Sünni Müslümanların hakimiyetindeyken, hükûmetin önde gelen isimleri Şii Müslümanlardan ve Nusayrilerden oluşuyordu. Sonuç olarak muhalefet Sünni Müslüman devletlerin desteğini kazanırken, rejim Şii ağırlıklı İran ve Lübnan Hizbullahı tarafından alenen desteklendi. Birleşmiş Milletler de dahil olmak üzere çeşitli kaynaklara göre, yaklaşık yarısı sivil olmak üzere 13.470-19.220 kadar insan öldürüldü. Çok daha fazla insan yaralandı ve on binlerce protestocu hapsedildi. Suriye hükûmetine göre, 3.430'u güvenlik güçleri mensubu, 2.805-3.140'ı muhalif ve 3.600 kadarı sivil olmak üzere 9.815-10.146 kişi “silahlı terörist gruplar” olarak nitelendirdikleri gruplarla girdikleri çatışmalarda öldürüldü. Şiddetten kaçmak için on binlerce Suriyeli mülteci komşu Ürdün, Irak ve Lübnan'ın yanı sıra Türkiye ve Avrupa ülkelerine kaçtı. O dönemde Suriyeli mültecilerin toplam sayısı 42.000'e ulaşırken, gayri resmî sayı 130.000'e kadar çıkmıştır.
UNICEF Şubat 2012'ye kadar geçen 11 ayda 500'den fazla çocuğun öldürüldüğünü, 400 çocuğun da tutuklandığını ve Suriye hapishanelerinde işkence gördüğünü bildirmiştir. Her iki iddia da Suriye hükûmeti tarafından reddedilmiştir. Ayrıca, 600'den fazla tutuklu ve siyasi mahkûm işkence altında hayatını kaybetmiştir. İnsan Hakları İzleme Örgütü (İHİÖ), rejimi ve Şebbiha'ları muhaliflerin elindeki bölgelere ilerlerken sivilleri canlı kalkan olarak kullanmakla suçlamıştır. Rejim karşıtı muhalifler işkence, adam kaçırma, hukuka aykırı gözaltı ve sivillerin, Şebbihaların ve askerlerin onları infazı gibi insan hakları ihlalleriyle de suçlanmaktadır. İHİÖ ayrıca İran vatandaşlarının kaçırılmasından duyduğu endişeyi de dile getirmiştir. BM Soruşturma Komisyonu da Şubat 2012 tarihli raporunda bu tür ihlalleri belgelemiş olup, rejimin raporda muhalif güçlerin ve sivillerin yerlerinden edilmesinden sorumlu olduğuna dair belgelere de yer verilmiştir.

2024 Küresel Barış Endeksi'nde sondan 8'inci, 2024 Kırılgan Devletler Endeksi'nde ise en kötü 4'üncü sırada yer alan Baasçı Suriye, gazeteciler için en tehlikeli yerlerden biriydi. Basın özgürlüğü son derece sınırlıydı ve ülke 2024 Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi'nde en kötü 2. sırada yer almaktaydı. Baasçı Suriye, Orta Doğu'da yolsuzluğun en fazla olduğu ülkeydi ve 2023 Yolsuzluk Algısı Endeksi'nde küresel olarak en düşük 2. sıradadır. Ülke aynı zamanda devlet destekli milyarlarca dolarlık yasadışı uyuşturucu kartelinin merkez üssü haline gelmiştir. İç savaş 600.000'den fazla kişinin ölümüyle sonuçlanmış olup, Esad yanlısı güçler toplam sivil kayıpların %90'ından fazlasına neden olmuştur. Savaş, tahminen 7,6 milyon ülke içinde yerinden edilmiş insan (Temmuz 2015 BMMYK rakamı) ve 5 milyondan fazla mülteci (Temmuz 2017 BMMYK kaydı) ile büyük bir mülteci krizine yol açtı. Savaş ekonomik koşulları da kötüleştirdi; nüfusun %90'ından fazlası yoksulluk içinde yaşıyor ve %80'i gıda güvensizliği ile karşı karşıya.

Arap Birliği, Türkiye, Amerika Birleşik Devletleri, Avrupa Birliği, Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri ve diğer ülkeler protestoculara karşı şiddet kullanılmasını kınadı. Çin ve Rusya, bu tür yöntemlerin dış müdahaleye dönüşebileceğini söyleyerek hükûmeti kınamaktan ya da yaptırım uygulamaktan kaçındı. Ancak askeri müdahale çoğu ülke tarafından reddedildi. Arap Birliği, rejimin krize verdiği yanıt nedeniyle Suriye'nin üyeliğini askıya aldı ancak Aralık 2011'de krizin barışçıl yollarla çözülmesi önerisinin bir parçası olarak bir gözlemci heyeti gönderdi. Krizin çözümüne yönelik son girişimler, Kofi Annan'ın Suriye krizinin çözümü için Ortadoğu özel temsilcisi olarak atanması yoluyla yapılmıştı. Ancak bazı analistler bölgenin Sünni doğu, Kürt kuzey ve Şii/Alevi batı olarak bölünmesini önermektedir.

#### Duran çatışmalar (2020–2024)
2020'den itibaren çatışma donmuş bir duruma gelmişti. Ülkenin yaklaşık %30'u muhalif güçlerin kontrolünde olmasına rağmen, ağır çatışmalar büyük ölçüde sona ermişti ve Beşşar Esad rejimiyle ilişkilerin normalleştirilmesi yönünde artan bir bölgesel eğilim vardı.

#### Esad rejiminin çöküşü (2024)

Aralık 2024'te ABD, Almanya, Fransa ve Birleşik Krallık, şiddetin yeniden alevlendiği Suriye'de gerilimin azaltılması çağrısında bulundu. Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm (HTŞ) liderliğindeki muhalif gruplar Halep'in kontrolünü ele geçirmiş, bu da eski Suriye devlet başkanı Beşşar Esad'ın Rusya'nın desteğiyle misilleme hava saldırıları düzenlemesine yol açmıştı. Beyaz Miğferler kurtarma grubuna göre, muhaliflerin elindeki İdlib kentinde nüfus merkezlerini ve birkaç hastaneyi hedef alan saldırılar en az 25 kişinin ölümüyle sonuçlandı. NATO ülkeleri ortak bir açıklama yayınlayarak daha fazla yerinden edilmenin önlenmesi ve insani erişimin sağlanması için sivillerin ve kritik altyapının korunması çağrısında bulundu. Esad rejimi ile muhalif güçler arasında diyalog kurulmasını öngören BM Güvenlik Konseyi'nin 2254 sayılı kararı uyarınca Suriye öncülüğünde siyasi bir çözüme acilen ihtiyaç duyulduğu vurgulandı. Halep'in ele geçirilmesinin ardından 27 Kasım 2024 tarihinde başlayan muhaliflerin taarruzu 30 Kasım'da Hama vilayetine doğru ilerlemeye devam etti.

4 Aralık 2024 tarihinde, Suriye ordusunun muhaliflerin kilit şehir Hama'ya ilerleyişini durdurmak amacıyla onlarla çatışmaya girmesi üzerine Hama vilayetinde şiddetli çatışmalar patlak verdi. Rejim güçleri hava desteğiyle karşı saldırı başlattıklarını ve aralarında Hey'etu Tahrîri'ş-Şâm'ın (HTŞ) da bulunduğu muhaliflerin grupları şehrin yaklaşık on kilometre uzağına kadar geri püskürttüklerini iddia ettiler. Ancak takviye güçlere rağmen muhalifler 5 Aralık'ta şehri ele geçirdi. Çatışmalar geniş çaplı yerinden edilmelere yol açmış, yaklaşık 50.000 kişi bölgeden kaçmış ve 104'ü sivil olmak üzere 600'den fazla can kaybı rapor edilmiştir. 7 Aralık 2024'te Esad başkent Şam'dan kaçtı. Ertesi gün, 8 Aralık'ta Suriyeli muhalif güçler Humus şehrini ve son olarak ülkenin başkenti Şam'ı ele geçirerek Esad rejimine son verdi.

8 Aralık'ta Muhaliflerin Yeni Rejim bildirgesiyle İsrail Savunma Kuvvetleri Golan Tepeleri'nden Şam'a yürümeye başladı. (Savaş halen sürmektedir)

## Ayrıca bakınız
* Esad ailesi
* Baasçı Irak

## Notlar

## Kaynakça