Gri balıkçıl

**Gri balıkçıl** (***Ardea cinerea***), balıkçılgiller familyası (Ardeidae) içinde yer alan, uzun bacaklı bir sulak alan kuşudur. Ilıman Avrupa ve Asya'nın büyük bölümünde, ayrıca Afrika'nın bazı bölgelerinde doğal olarak yayılış gösterir. Yaşam alanlarının çoğunda yıl boyunca kalıcıdır; ancak daha kuzeyde yaşayan popülasyonlar sonbaharda güneye göç eder. Sulak alanları tercih eden bu tür; göller, nehirler, göletler, bataklıklar ve deniz kıyılarında sıkça görülür. Beslenmesini ağırlıklı olarak sucul canlılar oluşturur; avını su kenarında ya da sığ sularda hareketsizce bekleyerek veya yavaşça iz sürerek yakalar.

Yaklaşık 1 metre boya ulaşabilen gri balıkçılların erişkinleri 1–2&nbsp;kg ağırlığındadır. Baş ve boyunları beyazdır; gözden başlayıp siyah tepe tüylerine kadar uzanan belirgin siyah bir şerit bulunur. Gövde ve kanatlar üstten gridir; alt kısımlar ise griye çalan beyaz renktedir ve yanlarda siyah lekeler görülür. Uzun ve keskin gagası pembe-sarı tonlarında, bacakları ise kahverengidir.

Üreme döneminde, ilkbaharda koloni hâlinde ürerler. Yuvalarını ağaçların yüksek kısımlarına yaparlar. Dişi genellikle mavimsi-yeşil renkte, üç ila beş yumurta bırakır. Yumurtalar yaklaşık 25 gün boyunca dişi ve erkek tarafından dönüşümlü olarak kuluçkaya yatırılır. Yavrular çıktıktan sonra da her iki ebeveyn tarafından beslenir. Yavrular 7–8 haftalık olduklarında uçabilecek duruma gelir. Ancak genç bireylerin büyük bir kısmı ilk kışlarını atlatamaz; bunu başaranlar ise ortalama 5 yıl yaşayabilir.

Gri balıkçıl, tarih boyunca çeşitli kültürlerde sembolik anlamlar taşımıştır. Antik Mısır'da Bennu adlı tanrı, Yeni Krallık dönemine ait sanat eserlerinde bir balıkçıl şeklinde tasvir edilmiştir. Antik Roma'da ise balıkçıl, kehanetle ilişkilendirilen bir kuş olarak görülmüştür. Orta Çağ'da balıkçıl eti nadir ve değerli bir yiyecek sayılırdı; nitekim 1465 yılında George Neville York Başpiskoposu olduğunda, düzenlenen ziyafette misafirlere tam 400 balıkçıl servis edilmiştir.

## Taksonomi
Gri balıkçıllar, günümüzde yaşayan türlerin büyük çoğunluğunu kapsayan ve “tipik balıkçıllar” olarak adlandırılan Ardeinae alt familyasına aittir. Gri balıkçıl, 1758 yılında İsveçli doğa bilimci Carl Linnaeus tarafından *[[Systema Naturae]]* adlı eserinin onuncu baskısında bilim dünyasına tanıtılmıştır. Linneaus bu türü büyük ak balıkçıl ve sığır balıkçılı ile beraber Ardea cinsine yerleştirerek ona *Ardea cinerea* ikili ismini vermiştir*.* Bilimsel ismi Latince balıkçıl anlamına gelen *ardea* ile "kül rengi" anlamına gelen *cinereus* kelimelerinin bir araya getirilmesiyle oluşmuştur.

Gri balıkçılın günümüzde kabul edilen dört alt türü bulunmaktadır:

* A. c. cinerea (Linnaeus, 1758): Nominotipik alt türdür; Avrupa, Afrika ve Batı Asya'da yayılış gösterir.
* A. c. jouyi (Clark, 1907): Doğu Asya'da bulunur.
* A. c. firasa (Hartert, 1917): Madagaskar'a özgüdür.
* A. c. monicae (Jouanin & Roux, 1963): Moritanya açıklarındaki Banc d’Arguin çevresindeki adalarda yaşar

Gri balıkçıl, Kuzey Amerika'da yaşayan büyük mavi balıkçıl (*Ardea herodias*) ile yakın akrabadır ve görünüş olarak da oldukça benzerdir. Ancak büyük mavi balıkçıl daha iri yapılıdır ve yanlarında ile uyluklarında kestane kahverengisi tonlar bulunur. Ayrıca Güney Amerika'ya özgü cocoi balıkçılı (*Ardea cocoi*) ile birlikte bir “üst tür” (superspecies) oluşturur. Bazı otoriteler, A. c. monicae alt türünün ayrı bir tür olarak değerlendirilmesi gerektiğini savunmaktadır. Gri balıkçılın, büyük ak balıkçıl (*Ardea alba*), küçük ak balıkçıl (*Egretta garzetta*), büyük mavi balıkçıl ve erguvani balıkçıl (*Ardea purpurea*) ile melezleştiği de bilinmektedir. Öte yandan, Avustralya'da yaşayan beyaz yüzlü balıkçıl (*Egretta novaehollandiae)* sıklıkla yanlış biçimde gri balıkçıl olarak adlandırılmaktadır. İrlanda'da ise gri balıkçıl, halk arasında zaman zaman “turna” olarak anılmaktadır.

## Özellikleri

Gri balıkçıl iri yapılı bir kuştur; ayakta durduğunda yaklaşık 100&nbsp;cm boya ulaşabilir. Vücut uzunluğu 84–102&nbsp;cm, kanat açıklığı ise 155–195&nbsp;cm arasındadır. Ağırlığı genellikle 1,02–2,08&nbsp;kg arasında değişir. Tüy örtüsü üst kısımlarda ağırlıklı olarak kül grisi, alt kısımlarda ise griye çalan beyaz renktedir; yanlarda yer yer siyah alanlar görülür. Ergin bireylerin baş ve boynu beyazdır. Göz üzerinden başlayıp ince ve sarkık bir tepe tüyüyle sonlanan geniş siyah bir kaş şeridi bulunur. Boynun ön kısmında mavimsi-siyah çizgiler yer alır. Omuz (skapular) tüyleri ile boynun tabanındaki tüyler hafifçe uzamıştır. Genç bireylerde baştaki koyu şerit bulunmaz ve genel görünüm erginlere kıyasla daha soluktur. Baş ve boyunları gri tonlardadır ve küçük, koyu gri bir tepe tüyü taşırlar. Gagası pembemsi-sarı renkte, uzun, düz ve güçlüdür; üreme dönemindeki erginlerde rengi daha parlak olur. Göz irisi sarıdır; bacakları ise kahverengi, çok uzun ve incedir.

Gri balıkçılın en belirgin sesi, yüksek ve boğuk bir “fraaank” çağrısıdır. Bunun yanı sıra, özellikle üreme kolonilerinde çeşitli gırtlaksı ve sert sesler duyulur. Erkek, dişiyi yuvaya çekmek için bir çağrı sesi kullanır; çift oluştuktan sonra her iki eş de birbirini selamlamak amacıyla farklı sesler çıkarır. Erkek, yuvanın çevresindeki diğer kuşları uzaklaştırmak için yüksek ve sert bir “skaah” sesi çıkarır. Yumuşak bir “gogogo” sesi ise bir yırtıcı yaklaştığında ya da bir insan koloni yakınından geçtiğinde duyulan huzursuzluğu ifade eder. Yavrular ise yüksek tıkırtılı ya da cıvıltıya benzer sesler çıkarır.

## Dağılımı ve yaşam alanı

Gri balıkçıl, Palearktik biyocoğrafik bölgenin büyük bir kısmına yayılmış çok geniş bir dağılım alanına sahiptir. Nominotipik alt tür olan *A. c. cinerea*, Norveç'te 70° kuzey, İsveç'te ise 66° kuzey enlemlerine kadar ulaşır. Ancak Avrupa ve Asya'nın geri kalanında kuzey sınırı genel olarak 60° kuzey civarındadır ve doğuda Ural Dağları'na kadar uzanır. Güney yönünde ise yayılışı; kuzey İspanya, Fransa, orta İtalya, Balkanlar, Kafkasya, Irak, İran, Hindistan, Maldivler ve Myanmar'a kadar devam eder. Bunun yanı sıra Sahra Çölü'nün güneyi de dâhil olmak üzere Afrika'nın çeşitli bölgelerinde, Kanarya Adaları, Fas, Cezayir, Tunus ve Akdeniz'deki birçok adada da görülür. Doğu Sibirya, Moğolistan, Çin'in doğu kesimleri, Hainan, Japonya ve Tayvan'da nominotipik alt türün yerini *A. c. jouyi* alt türü alır. Madagaskar ve Aldabra Adaları'nda *A. c. firasa* bulunurken, *A. c. monicae* alt türü yalnızca Moritanya ve açıklarındaki adalarla sınırlı bir dağılıma sahiptir.

Yayılış alanının büyük bölümünde gri balıkçıl yerleşik bir türdür. Bununla birlikte, Avrupa'nın daha kuzeyinde yaşayan bireyler kış aylarında güneye göç eder; bazıları Orta ve Güney Avrupa'da kalırken, bazıları Sahra Çölü'nün güneyindeki Afrika bölgelerine kadar ulaşır.

Gri balıkçıl, ana yayılış alanı dışında da gezgin bireyler hâlinde kaydedilmiştir. Karayipler, Bermuda, İzlanda, Grönland, Aleut Adaları ve Newfoundland bu bölgelere dahildir. Ayrıca Nova Scotia ve Nantucket dâhil olmak üzere Kuzey Amerika'nın başka bazı kesimlerinde de doğrulanmış gözlemler bulunmaktadır. Güney Amerika'daki kayıtların büyük bölümü Brezilya'dan, özellikle Fernando de Noronha adalarından gelmektedir; bunun yanında Kolombiya'dan da eski tarihli bir kayıt mevcuttur.

Yayılış alanı içinde gri balıkçıl, besin ihtiyacını karşılayabilecek uygun sulak alanlar bulunan her yerde görülebilir. Bu alanlardaki suyun ya yeterince sığ olması ya da kuşun suda yürüyebilmesine olanak tanıyan eğimli bir kıyıya sahip olması gerekir. En sık alçak rakımlarda rastlanmakla birlikte, dağlardaki küçük göllerden, göl ve barajlara, nehirlerden bataklıklara, göletlere, hendeklere, taşkın alanlarına, kıyı lagünlerine, haliçlere ve deniz kıyılarına kadar çok çeşitli habitatlarda yaşayabilir. Zaman zaman meralarda, sudan uzakta da beslenirken görülür; hatta çöl bölgelerinde böcek ve kertenkele avladığına dair kayıtlar bulunmaktadır. Üreme kolonileri genellikle beslenme alanlarına yakın kurulur; ancak istisnai durumlarda bu mesafe 8 kilometreye kadar çıkabilir. Ayrıca bazı bireylerin, yuvalama alanlarından 20 kilometreye kadar uzaklaşarak besin aradıkları da gözlemlenmiştir.

## Davranış
Gri balıkçıl, yavaş ve ağırbaşlı bir uçuşa sahiptir; uçarken uzun boynunu S şeklinde geriye doğru çekili tutar. Bu özellik balıkçıllar ve botaurinae kuşları için tipiktir ve boyunlarını ileri doğru uzatarak uçan leylekler, turnalar ve kaşıkçı kuşlardan kolayca ayırt edilmelerini sağlar. Uçuş sırasında kanat çırpışları yavaştır; zaman zaman kısa mesafelerde süzülerek ilerler. Bazen yükselerek dairesel hareketlerle oldukça büyük irtifalara çıkabilir, ancak bunu leylekler kadar sık yapmaz. İlkbaharda, bazen de sonbaharda, kuşlar balıkçıl kolonilerinin üzerinde yükseklere çıkarak birbirlerini kovalar, havada çeşitli manevralar yapar ya da ani dalışlarla yere doğru süzülürler. Gri balıkçıllar sıkça ağaçlara konmakla birlikte zamanlarının büyük bölümünü yerde geçirir; uzun adımlarla dolaşır ya da çoğu zaman dik bir duruşla, bazen tek ayak üzerinde, uzun süre hareketsiz biçimde beklerler.

### Beslenme

Gri balıkçıl, yaşadığı sucul ekosistemlerde üst düzey bir yırtıcıdır. Uzun ve güçlü gagasını kullanarak sığ sularda balıklar, amfibiler, kabuklular ve böcekleri avlar. Bunun yanı sıra, ördek yavruları gibi genç kuşları yakalayıp öldürdüğü gözlemlenmiştir; hatta zaman zaman su kılavuzu büyüklüğüne ulaşan kuşları da avlayabilir. Ayrıca su sıçanı, sıçanlar, gelincikler ve genç tavşanlar gibi küçük memeliler de besinleri arasında yer alır. Son yıllarda gri balıkçılın, “stres ve yıkama”olarak adlandırılan bir avlanma tekniğini kullandığı tespit edilmiştir. Bu yöntemde balıkçıl, pürtüklü semender (*Triturus cristatus*) ve küçük semender (*Lissotriton vulgaris*) gibi türleri yemeden önce derilerindeki toksinlerin bir kısmını akıtarak etkisiz hâle getirir; böylece avını tüketmesi daha güvenli ve kolay hâle gelir.

Gri balıkçılın avları, 1&nbsp;cm uzunluğunda ve 1 gramdan daha hafif balıklar ile omurgasızlardan, 30&nbsp;cm uzunluğundaki sazanlara ve 57&nbsp;cm'lik yılan balıklarına kadar oldukça geniş bir boyut aralığı gösterir. Yavrular genellikle daha küçük avlarla beslenirken, erişkin gri balıkçılların yakaladığı tekil avların ağırlığı çoğu zaman 100 gramı aşar ve zaman zaman 500 gramın üzerine çıkabilir. Hatta bir çalışmada, yetişkin bir balıkçılın 680 gram ağırlığında bir deniz alabalığını yakalayıp yuttuğu rapor edilmiştir. Avlanırken çoğu zaman sığ sularda, ya da su kenarındaki bir kaya veya kumluk üzerinde hareketsiz biçimde bekleyerek, avın vurma mesafesine girmesini bekler. Bunun dışında, gövdesi dinlenme hâline kıyasla daha az dik, boynu S şeklinde kıvrılmış durumda olacak şekilde suda yavaş ve sessizce ilerleyerek de avlanabilir. Bu pozisyonda boynunu aniden düzelterek gagasıyla son derece hızlı bir saldırı gerçekleştirir. Küçük balıklar başları öne gelecek şekilde doğrudan yutulur. Daha büyük avlar ve yılan balıkları ise kıyıya taşınır; burada yere vurularak ya da gagayla yardımıyla etkisiz hâle getirilir. Ardından ya bütün hâlde yutulur ya da etlerinden parçalar koparılarak tüketilir. Küçük memeliler, kuşlar veya ördek yavruları gibi avlarda ise balıkçıl, avını boynundan kavrar; yutarak boğma, suda tutarak boğulmasına neden olma, gagasıyla boynunu kırma ya da yere veya yakındaki bir kayaya vurarak etkisizleştirme yöntemlerinden birini kullanır ve ardından avını bütün olarak yutar. Gri balıkçıl, kürk, kemik ve böceklerin kitinli kalıntıları gibi sindirilemeyen maddeleri peletler hâlinde geri çıkarır. En yoğun avlanma dönemleri şafak ve alacakaranlık saatleridir; ancak günün diğer zamanlarında da aktif olabilir. Geceleyin genellikle ağaçlarda ya da kayalıklarda tüner ve bu sırada çoğu zaman topluluk hâlinde bulunur.

### Üreme

Tür, balıkçıl kolonileri olarak bilinen topluluklar hâlinde ürer. Yuvalar genellikle göl kenarları, deniz kıyıları ya da diğer sulak alanlara yakın yüksek ağaçlarda kurulur. Bununla birlikte bazen alçak ağaçlar ve çalılar, böğürtlenlikler, sazlıklar, fundalık kümeleri ve kaya çıkıntıları da yuvalama alanı olarak kullanılabilir. Aynı yuva, rüzgârla yıkılmadığı sürece, yıllar boyunca tekrar tekrar kullanılır. Başlangıçta küçük bir çubuk platformu olan yuva, ilerleyen yıllarda eklenen malzemelerle giderek daha iri ve hacimli bir yapıya dönüşür. Yuva; ince dallar, kök parçaları veya kuru otlarla kaplanabilir; sazlıklarda ise tamamen kuru sazlardan inşa edilir. Erkek genellikle yuva malzemesini toplarken, dişi yuvanın yapımını üstlenir. Üreme faaliyetleri Şubat ile Haziran ayları arasında gerçekleşir. Bir kuş yuvaya geldiğinde, eşler arasında kanatların ve süs tüylerinin kaldırılıp indirilmesiyle gerçekleşen bir selamlama töreni yapılır. Kıta Avrupası'nda ve bazı diğer bölgelerde, yuvalama kolonileri zaman zaman erguvani balıkçıl ve başka balıkçıl türlerinin yuvalarını da içerebilir.

Kur davranışı, erkeğin seçtiği yuvalama alanından dişiyi çağırmasıyla başlar. Dişi geldiğinde, her iki kuşun da katıldığı bir gerinme töreni gerçekleştirilir: Kuşlar boyunlarını dikey olarak yukarı uzatır, ardından gagayı dik konumda tutarak boynu geriye ve aşağı doğru indirir; aynı anda bacaklarını büker ve daha sonra normal duruşlarına geri dönerler. Bir diğer davranış olan gaga şaklatma töreninde, boyun öne doğru uzatılır, baş ayak hizasına kadar indirilir ve alt ile üst gaga güçlü biçimde birbirine vurulur. Bu hareket 20–40 kez tekrarlanabilir. Eşleşme kesinleştikten sonra kuşlar, birbirlerinin tüyleriyle ilgilenerek adeta okşar. Erkek daha sonra dişiye bir dal parçası sunar; dişi bu dalı yuvaya yerleştirir. Bu davranış erkeği daha da uyarır, dişinin tüylerini özenle temizler ve ardından çiftleşme gerçekleşir.

Bir kuluçkadaki yumurta sayısı genellikle üç ile beş arasındadır; ancak iki ya da yedi yumurtaya kadar çıkan örnekler de kaydedilmiştir. Yumurtalar mat yüzeyli, yeşilimsi-mavi renktedir ve ortalama 60 × 43&nbsp;mm boyutlarındadır. Yumurtalar çoğunlukla iki gün arayla bırakılır ve kuluçka genellikle ilk ya da ikinci yumurtadan sonra başlar. Kuluçkaya her iki ebeveyn de katılır ve bu dönem yaklaşık 25 gün sürer. Yavruların beslenmesi de yine her iki ebeveyn tarafından yapılır. İlk zamanlarda yavrular, ergin kuşun gagasını yandan kavrayarak kusulan besini alır. Daha sonraki aşamada ise ergin kuş besini yuvaya bırakır ve yavrular bu yiyecek için birbirleriyle çekişir. Yavrular 7–8 haftalık olduklarında uçar hâle gelir. Genellikle yılda tek bir kuluçka büyütülür; ancak nadiren iki kuluçka yapıldığı da kaydedilmiştir.

Kaydedilmiş en yaşlı gri balıkçıl 23 yıl yaşamıştır; buna karşılık doğadaki ortalama yaşam süresi yaklaşık 5 yıl civarındadır. Genç bireylerin yalnızca yaklaşık üçte biri ikinci yıllarına ulaşabilir; çoğu yırtıcılar nedeniyle hayatını kaybeder.

24 Mayıs 1990 tarihinde, Marek Vahula'nın önerisiyle, Estonya'da Kadrina Belediyesi'ne bağlı Vandu köyündeki (125'e kadar yuvalama ağacını kapsayan) balıkçıl üreme kolonisi en üst düzeyde koruma altına alınmıştır. Buna rağmen, 2001 yılının ilkbahar–kış döneminde, koruma mevzuatına açıkça aykırı biçimde, buradaki yuvalama için uygun tüm ağaçlar kesilmiştir. Bu olayın ardından, ülke çapında bir balıkçıl koruma ve araştırma girişimi olan “The Heron Seeker” (Balıkçıl Arayıcısı) projesi hayata geçirilmiştir. Yedi yıl süren çalışmalar sonucunda (2007–2014), Estonya'daki tüm balıkçıl yuvalama kolonileri ve beslenme alanları haritalandırılmıştır. Projenin nihai ürünü, 2024 yılında Tallinn'de yayımlanan İngilizce e-kitap “Heron Seeker's Book” olmuştur ().

## Kültürde yeri

Bennu, güneş, yaratılış ve yeniden doğuşla ilişkilendirilen Antik Mısır kökenli bir tanrıydı ve Yeni Krallık dönemine ait sanat eserlerinde balıkçıl biçiminde tasvir edilmiştir.

Antik Roma'da balıkçıl, tıpkı kuzgun, leylek ve baykuş gibi, sesiyle kehanette bulunduğuna inanılan bir fal kuşu olarak kabul edilirdi; çıkardığı sesler yaklaşan olayların işareti sayılırdı.

Orta Çağ'da Britanya Adaları'nda balıkçıl, şövalyelik ve asaletle ilişkilendirilmiş, bu nedenle armalarda sıkça yer almıştır. Balık avlarken sergilediği sakin ve vakur duruş, sabır, tefekkür ve soyluluk gibi erdemlerle özdeşleştirilmiştir. O dönemde fırınlanmış balıkçıl, özellikle devlet ziyafetleri gibi özel günlerde sunulan son derece değerli bir yemekti. Nitekim 1465 yılında George Neville'in York Başpiskoposu olarak atanması vesilesiyle düzenlenen ziyafette konuklara 400 balıkçıl ikram edilmiştir. Genç balıkçılların 1896 yılına kadar Romney Bataklığı bölgesinde avlanıp yenildiği bilinmektedir. Ayrıca Hampshire'daki Selborne Kilisesi'nin bir vitray penceresinde iki gri balıkçıl tasviri yer alır.

İngilizce Earnshaw, Hernshaw, Herne ve Heron soyadlarının tümü balıkçıldan türemiştir; burada “-shaw” eki “ormanlık alan” anlamına gelir ve balıkçıların yuvalandığı yerleri ifade eder.

Balıkçıl, Maldivler'de “Maakana” adıyla yaygın olarak bilinir ve adını, hiciv türündeki bir televizyon dizisinde yer alan bir karaktere de vermiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
*