Efim Geller

**Efim Petroviç Geller** (Rusça: Ефим Петрович Геллер, Ukraynaca: Юхим Петрович Геллер, 8 Mart 1925 - 17 Kasım 1998), Sovyet satranç oyuncusudur ve zirve döneminde dünya çapında bir büyükustaydı. Sovyet Şampiyonası'nı iki kez kazandı (1955 ve 1979'da) ve altı kez (1953, 1956, 1962, 1965, 1968 ve 1971) Dünya Şampiyonasına aday oldu. Dört Ukrayna SSC Şampiyonası şampiyonluğu kazandı (1950, 1957, 1958 ve 1959'da) ve 1991 Dünya Büyükler Şampiyonası'nda birinciliği paylaştı ve 1992'de şampiyonluğu tamamen kazandı. Eşi Oksana bir balet, oğlu Alexander da bir satranç ustasıydı. Geller, Dünya Şampiyonları Boris Spassky ve Anatoly Karpov'un koçuydu. Kendisi aynı zamanda bir yazardı.

## Çocukluk ve gençlik yılları
Geller, Sovyetler Birliği'nin Odessa kentinde büyüdü ve Yahudi idi. İyi bir basketbol oyuncusuydu ve satrançta uzmanlaşmadan önce beden eğitimi alanında doktorasını almıştı. Babası, Birinci Kategori satranç oyuncusuydu. En iyi oyuncu olmak için gelişimi, İkinci Dünya Savaşı'nın başlamasıyla gecikti.

Geller'in ilk kayda değer sonucu, Kiev'de düzenlenen 1947 Ukrayna SSR Satranç Şampiyonası'nda 9½/15 ile altıncı olmasıydı; bu turnuvayı kazanan ise Alexei Sokolsky'ydi . Jüri Randviir'in kazandığı Bakü 1948'de 9/15 ile 3-5. sırayı paylaştı. Geller, Kiev'de düzenlenen 1948 Ukrayna SSC Şampiyonası'nda 11/18 puan alarak 5-8. sırayı paylaştı; bu turnuvayı kazananlar Sokolsky ve Poliak'tı.

## Büyük ustalığı

Geller, 1940'ların sonlarında, Tiflis 1949'da SSCB Şampiyonası yarı final elemelerini 11½/16 puanla kazandı ve böylece aynı yılın sonunda finale yükselerek adını duyurmaya başladı. İlk finali Moskova'daki URS-ch17 idi. Sanal olarak tanınmayan biri olarak, David Bronstein ve Vasily Smyslov'un arkasında 12½ / 19 ile 3.-4. sıraları paylaştı. Geller, Semyon Furman, Isaac Boleslavsky, Alexander Kotov, Salo Flohr, finalde ilk kez sahneye çıkan Tigran Petrosian, Viacheslav Ragozin ve Grigory Levenfish gibi köklü oyuncuları yendi. Bu performansına rağmen bir sonraki yıl yarı final seviyesine geri dönmek zorunda kaldı ancak 1950'de Kiev'de oynanan elemelerde 9/15 puanla üçüncü sırada yer aldı. Geller, Moskova'da 1950'deki URS-ch18'de 9/17'lik skorla 7.-10. sırayı paylaştı, bu turnuvayı kazanan Paul Keres'ti. Yine 1950'de Geller, Kiev'de Ukrayna SCB Şampiyonasını kazandı. Bu, o etkinlikteki dört şampiyonluğundan ilkiydi, 1957'den 1959'a kadar Kiev'deki üç etkinliğin hepsine katıldı. Geller, 1950 yılında uluslararası ilk maçına Iwonicz Zdroj'daki Przepiorka Anıtı'nda 11½/19 puanla zor bir kategoride yedinci olarak çıktı; bu turnuvayı da Keres kazandı.

Geller'in yaklaşık yirmi yıldır dünyanın en iyi on oyuncusu arasında olduğu düşünülüyor. 1951'de Uluslararası Usta ünvanını, ertesi yıl ise Uluslararası Büyük Usta ünvanını aldı.

Geller, 23 SSCB Satranç Şampiyonasında oynadı; bu, Mark Taimanov'a eşit bir rekordu ve pek çoğunda iyi sonuçlar elde etti. 1955'te Moskova'da (URS-ch22) beş maç kaybetmesine rağmen 12/19'luk eşitlikle birinci bitirip play-off maçında +1=6'lık skorla Smyslov'u yenerek kazandı. İkinci şampiyonluğunu 1979'da Minsk'te (URS-ch47) 54 yaşındayken kazandı ve bu başarısı onu en yaşlı Sovyet şampiyonu yaptı.

Diğer önemli turnuvalardaki en iyi sonuçları arasında şunlar vardı: 1957'de Iwonicz Zdroj'da birincilik, 1959'da Dresden'de Taimanov ile birincilik, 1965'te Beverwijk'te Lajos Portisch ile birincilik, Kislovodsk'ta birincilik, 1967'de Göteborg'da birincilik, 1968'de Kislovodsk'ta birincilik, 1969'da Wijk aan Zee'de Mikhail Botvinnik ile birincilik (Keres'in önünde), 1971'de Havana'da Vlastimil Hort ile birinci, 1973 Hilversum'da Laszlo Szabo ile birinci, Budapeşte 1973'te Anatoly Karpov'un önünde birinci, Teesside'da birinci 1975, Moskova 1975'te birincilik (Boris Spassky, Viktor Korchnoi ve Petrosian'ın önünde), 1976 Las Palmas'ta birincilik, Wijk aan Zee'de Gennadi Sosonko ile birincilik, Bogotá 1978'de birincilik, Bern 1987'de birincilik Daniel Campora, Dortmund 'A' 1989'da birinci oldu ve 1990 New York Manhattan'da 65 yaşında Gregory Kaidanov ile birinci oldu.

Emektarlar yarışmasında Geller, 1990'ların başında kendini daha da öne çıkardı. 1991 Dünya Büyükler Şampiyonası'nda Bad Woerishofen'de Smyslov ile 8½/11 ile birinci oldu. Daha sonra gelecek yıl aynı yerde düzenlenen Şampiyonada Geller aynı skorla açık ara birinci oldu. Geller, 70 yaşına kadar üst düzey rekabetçi satrançta aktif kaldı; katıldığı son turnuva ise Elista'daki 1995 Rusya Şampiyonası'ydı.

## Dünya Şampiyonası adaylığı süreci
Geller, Dünya Şampiyonası'nın sonraki aşamalarına birkaç kez ulaştı. 1953 Zürih ve 1956 Amsterdam'da adaylardan biri oldu.

Geller'in en iyi sonucu "1962 döngüsü"nde elde edildi ve Stockholm Interzonal'da Bobby Fischer'ın ardından ikinci oldu. Daha sonra Adaylar Turnuvası'nda Curaçao'da 17/27 skorla şampiyonluk için oynama şansından yarım puan eksik kaldı ve Botvinnik'i şampiyonluk için mağlup eden Tigran Petrosian'ın yarım puan gerisinde Keres ile ikinci sırayı paylaştı. Gelecek yıl Geller, 1962 Moskova'da Keres'e karşı play-off maçını 4½ – 3½ farkla kaybetti ancak Botvinnik (mağlup Dünya Şampiyonu) katılmayı reddedince 1965 Adaylar maçlarına yedek olarak girmeyi başardı.

1965 Adaylar yarışmasında ilk turda Moskova'da Smyslov'u 5½–2½ mağlup etti ancak yarı finalde Riga'da Spassky'ye 5½–2½ mağlup oldu. 1966'da Bent Larsen'e karşı oynanan Kopenhag play-off maçında, iki oyuncu her biri iki galibiyetle sekiz oyun paylaştı ve Larsen, bir sonraki turda nitelikli bir oyuncunun çekilmesi durumunda Adayların muafiyetini garantileyen ilk eşitlik bozma oyununu kazandı. (Sonunda hiçbiri geri çekilmediği için bunun bir önemi olmadığı ortaya çıktı.)

"1968 döngüsü"nde Geller, Sohum'da Adaylar Turnuvası'nın ilk tur maçında Spassky'ye 5½ – 2½ farkla yenildi. 1970 yılında Palma de Mallorca'da bölgeler arası aşamaya geri döndü ve Moskova'daki ilk maçını Korchnoi ile oynadı, onu 5½ – 2½ yenerek tekrar aday olmaya hak kazandı. 1973'te Petropolis Interzonal'da Lajos Portisch ve Lev Polugaevsky ile ikinci sırayı aldı ancak Portorož'daki üç yönlü play-off maçı turnuvasını iki eleme pozisyonu tehlikede olduğu için kaybetti, bu yüzden bir sonraki aşamaya geçemedi.

## Önemli oyunları

* Alexander Kotov, Geller'e karşı, SSCB Şampiyonası, Moskova 1949, Şah-Hint Savunması, Fianchetto Varyantı (E68), 0-1 Geller, ilk Sovyet turnuvasında ilk kez sahneye çıkıyor ve bunun gibi galibiyetlerle fark yaratıyor.
* Tigran Petrosian, Geller'e karşı, SSCB Şampiyonası, Moskova 1949, Şah-Hint Savunması, Petrosian Varyantı (E93), 0–1 Petrosian'ın yeni sistemi, ilk oyunlarından birinde zorlu bir süreç yaşıyor.
* Geller, Alexei Sokolsky'ye karşı, SSCB Şampiyonası, Moskova 1950, Fransız Savunması, Winawer Varyantı (C18), 1-0 Beyaz'ın sekizinci hamlesindeki yeni bir açılış fikrinin teşvik ettiği büyük bir zafer.
* Mikhail Botvinnik, Geller'e Karşı, Budapeşte 1952, Şah-Hint Savunması, Fianchetto Varyantı (E68), 0-1 Geller, Dünya Şampiyonu karşısında çok önemli bir maçı kazandı.
* Geller, Paul Keres'e karşı, SSCB Şampiyonası, Tiflis 1959, Nimzo-Hint Savunması, Rubinstein Varyantı (E45), 1-0 Keres, erkenden Geller'e karşı galibiyette büyük bir avantaja sahipti ancak Geller aradaki farkı kapatmaya başladı.
* Geller, Bobby Fischer'a Karşı, Curaçao Adayları 1962, Sicilya Savunması, Najdorf Varyantı, Opocensky Varyantı (B92), 1-0 Yükselen Amerikalı yıldız Bobby Fischer, Geller'in vezir kanadındaki ilerlemesi karşısında eziliyor.
* Geller, Boris Spassky'ye karşı, SSCB Spartakiad 1964, Sicilya Savunması, Scheveningen Varyantı (B83), 1-0 Geller turnuva oyununda Spassky'ye karşı üstündü ancak genç Spassky iki maçında da galip geldi.
* Geller, Vasily Smyslov'a Karşı, Adaylar Maçı, Moskova 1965, 5. oyun, Grunfeld Savunması, Değişim Varyantı (D87), 1-0 Siyahın zayıf arka sırasını taciz eden, tekrarlanan Vezir fedakarlıklarını içeren muhteşem bir taktik şaheseri.
* Geller, Bent Larsen'e Karşı, Playoff Maçı, Kopenhag 1966, 2. oyun, Sicilya Savunması, Richter–Rauzer Varyantı (B69), 10 Larsen, bu karşılaşmada geride kalan bir taktik sihirbazıdır.
* Leonid Stein, Geller'e Karşı, SSCB Takım Şampiyonası, Moskova 1966, Şah-Hint Savunması, Averbakh Varyantı (E70), 0–1 İki tane Şah-Hint ustası başa baş mücadele ediyor ve Geller kazanıyor.
* Bobby Fischer, Geller'e Karşı, Üsküp 1967, Sicilya Savunması, Velimirovic Saldırısı (B89), 0-1 Fischer'in hemen hemen herkesi yendiği bir dönemde Geller, Fischer'a üstün geliyordu. Burada Fischer yanlış hesap yaptı ve cezasını ağır şekilde çekti.
* Geller, David Bronstein'a Karşı, Kislovodsk 1968, Sicilya Savunması, Bourdonnais Varyantı (B32), 1-0 Bronstein ilk başta Geller'ı domine eden başka bir oyuncuydu, ancak Geller sebat etti ve kazanmaya başladı.
* Geller, Viktor Korchnoi'ye Karşı, Adaylar Maçı, Moskova 1971, 4. oyun, Sicilya Savunması, Dragon Varyantı (B78), 1-0  Konu teorik bir düelloya geldiğinde, Geller kesinlikle herkese karşı kendini savunabilirdi.
* Geller, Mikhail Tal'a karşı, Moskova 1975, Pirc Savunması (B08), 1-0 Saldırgan iki dahi arasındaki taktiksel yakın dövüş.
* Geller, Anatoly Karpov'a karşı, SSCB Şampiyonası, Moskova 1976, Fransız Savunması, Winawer Varyantı (C16), 1-0 Geller, Karpov'un alışılmadık savunma seçimine karşı koymak için açılışta bir sürprizle koçluk yaptığı Dünya Şampiyonu Karpov'u gafil avladı ve bir vezir fedasıyla işini bitirdi.

## Kaynakça