Eski Gence Kalesi

**Eski Gence Kalesi**, Eski Gence şehrini çevreleyen üç katmanlı savunma duvarlarına sahip bir kaledir. Şehir önce iç, sonra ikinci ve daha sonra üçüncü katman duvarlarla çevriliydi. Kale duvarlarının inşasının kesin tarihi bilinmemekle birlikte, Gence'nin Şeddâdî devletinin başkenti olduğu dönemde (971-1088) şehrin zaten bir kale duvarıyla çevrili olduğu bilinmektedir. 1063 yılında, Abulesvar Şavur'un emriyle mimar İbrahim bin Osman tarafından Eski Gence Kalesi için çift kale kapısı yapılmıştır. Kale duvarları 1139'daki Gence depreminde ciddi şekilde hasar görmüş olsa da, daha sonra onarılarak 1235'te Moğollar tarafından yıkılana kadar şehri savunmuştur. Gence Kalesi, 17. yüzyılda Şah I. Abbas tarafından şehre yeniden yerleşim sağlanana kadar yerleşim yeri olarak kullanılmıştır.

Kale şehrinin sol kıyı kısmı, taş kaplı kale surları ve derin hendeklerle çevrilidir. Kale surlarıyla çevrili alan, düzensiz dörtgen şeklinde olup 600x750 metre ölçülerindedir. İç kale surları, nehir taşı ve kireç harcı karışımından inşa edilmiştir. Kale surları arasındaki derin hendek, Gence Nehri'nden gelen suyla doldurulmuştur. Surlar, birbirlerinden belirli bir mesafede bulunan burçlarla güçlendirilmiştir.

## Tarihi

Gence Kalesi, 1235'te Moğollar tarafından yıkılana kadar Orta Doğu'nun en büyük ticaret, zanaat ve kültür merkezlerinden biriydi. Bu zengin ve güzel kale şehri, tarihi antik çağlara kadar uzanan bir yerleşimin bulunduğu bir yerde inşa edilmiştir.

Kaynaklarda kale şehrinin ne zaman kurulduğuna dair çeşitli görüşler bulunmaktadır. 15. yüzyıl tarihçisi İranlı Mirkhand, *"[[I. Kubâd]] inşaata düşkün krallardan biriydi. Birçok güzel bina ve büyük şehir kurdu. [[Berde]], Gence ve Miafariqin'in de onun kurduğu şehirler arasında olduğu söylenir."* diye yazmaktadır. 14. yüzyıl tarihçisi Hamdullah Kazvini ise *"Gence, beşinci iklime aittir... Bu İslami şehir Hicri 39 yılında kurulmuştur. Güzel ve büyük bir şehirdir."* diye belirtmektedir. Kazvini'nin bilgilerine dayanarak, Gence kalesinin temellerinin MS 659-660 yıllarında atıldığı varsayılabilir.

Bazı araştırmacılar, 7. yüzyılda Gence Kalesi'nin kontrolü için Araplar ve Hazarlar arasında savaşlar yaşandığını belirtmektedir.

Moisey Kalankatli şöyle yazmıştır:Kalankatli'nin aktardıklarına dayanarak, Gence Kalesi'nin temelinin 9. yüzyılda atıldığı varsayılabilir. Kalankatli'nin  bu bilgisine ilişkin yorum yapan İshak Caferzade, *"Gence Kalesi'nin temelinin 9. yüzyıldan önceki dönemlere tarihlendiren kaynakların bilgilerini göz önünde bulundurarak, Xozepatkos'un önce Gence Kalesi'ni saldırı sırasında yıktığı ve daha sonra yeniden inşa ettiği varsayılabilir."* demiştir.

Arap coğrafyacı İbn Havkal 977 yılında şöyle yazmıştır: *"Gence şehri güzel ve zengindir. Bu yerleşim yeri çok yoğun nüfusludur, halkı açık fikirli, iyi huylu, misafirperverdir ve yabancıları ve bilginleri sever."*

1938-1940 yılları arasında yapılan arkeolojik araştırmalar sırasında, Eski Gence Kalesi'nin daha önceki yüzyıllarda yerleşim yeri olan bir alana inşa edildiği belirlenmiştir. Bu, kalenin altındaki bir metreden daha kalın bir kültürel tabakanın keşfiyle kanıtlanmıştır. Başlangıçta Eski Gence, önce bir, sonra iki ve daha sonra üçüncü bir kale duvarı tabakasıyla çevriliydi. Tüm bu katmanlaşma, Eski Gence'nin aynı bölgede yüzyıllar boyunca var olduğunu göstermektedir.

Genel olarak, Eski Gence Kalesi ve çevresindeki şehir mahalleleri 9–10&nbsp;km2 bir alan kaplayan bir bölge olarak kabul edilmektedir. Kalenin içindeki kültürel katmanın kalınlığı yaklaşık 4 metredir. Eski kentin çift surlarla çevrili olması, köşeleri ışığa doğru yönlendirilmiş dörtgen bir kaleye sahip olması, o dönem için oldukça büyük olan ve önemli binaların karakteristik özelliği olan 42x42x12, 33x33x8 ve 31x31x7 cm ölçülerindeki büyük tuğlaların kullanılması, 4&nbsp;km uzunluğundaki kıyı surları, üç anıtsal kemerli köprü ve çeşitli dini ritüellerin uygulandığı antik nekropollerin varlığı, Eski Gence topraklarının 1139'daki güçlü depremden ve 1235'te Moğollar tarafından yıkılmasından sonra terk edilmediğini söylemek için nedenler sunmaktadır.

13. yüzyılda Gence'de yaşamış ve 1241 yılında *"Tarih"* adlı eserini yazmaya başlamış olan Kirakos Gandzaketsi, Moğolların 1235'te şehri ele geçirip yıkmasını şöyle anlatmaktadır: *"Böylece şehir dört yıl boyunca ıssız kaldı, ardından yeniden inşa emri verildi ve yavaş yavaş toplanan halk, şehir surları hariç, şehri inşa etmeye başladı."*

Tarihsel kaynaklarda verilen bu veriler ve arkeolojik araştırmaların sonuçları, 17. yüzyılın başına kadar Gence şehrinin antik çağlardan beri var olduğu bölgede bulunduğunu ve ancak 17. yüzyılda mevcut yerine taşındığını göstermektedir. W. Bartold ve A. Bakikhanov'un verileri de bu bilgiyi doğrulamaktadır. Gence şehrinin yer değiştirmesi hakkında A. Bakikhanov şöyle yazmaktadır:

## Konum
Eski Gence Kalesi, Gence şehrinin kuzeydoğusunda, şehir merkezine 5&nbsp;km uzaklıkta yer almaktadır. Gence ve Zazali tren istasyonları arasından geçen Gence Nehri, kale alanını ve kale surlarını ikiye ayırmaktadır. Şehir-kale bölgesi üç katmanlı kale surlarıyla çevrilidir. Kale surları ve kalıntıları yaklaşık 250 hektarlık bir alanı kaplamaktadır ve şehir merkezinin toplam alanı 9–10&nbsp;km2'dir.

Kale şehri kalıntılarının bulunduğu alan, güneyde Harabe, Dinaraç, Narlı rezervi, Çilekhan ve Asa alanları, batıda İravanlı alanı, kuzeyde Tap-Kışla, Tatlı ve Zazalı köyleri ve doğuda Mirzik köyü ile çevrilidir. Genceçay'ın sağ kıyısında, demiryolu hattının kuzeyinde, eski İmamzade mezarlığı ve İmamzade Türbesi bulunmaktadır. Genceçay'ın sağ kıyısında, demiryolu hattından yaklaşık 1&nbsp;km uzaklıkta, İmamzade Türbesi'nin karşısında, kale surlarının dışında Cumard Kassab Türbesi bulunmaktadır.

Kale surlarının çevresinden 3&nbsp;km uzaklıkta başka bir antik mezarlık bulunmaktadır. Aynı mezarlıkta bulunan 12. yüzyıl şairi Nizami Gencevî'nin mezarının üzerine daha sonra büyük bir türbe inşa edilmiştir.

## Tanım
Kale şehrinin sol kıyı kısmı, taş kaplı kale duvarları ve derin bir hendekle çevrilidir. Hendeğin başka bir kale duvarıyla çevrili olması, yani iki kale duvarı arasında yer almış olması muhtemeldir. Kale duvarlarıyla çevrili alan düzensiz dörtgen şeklindedir ve 600x750 m ölçülerindedir. İç kale duvarları nehir taşı ve kireç harcı karışımından inşa edilmiştir. Kale duvarları arasındaki derin hendek Gence Nehri'nden gelen suyla doldurulmuştur. Duvarlar, birbirlerinden uzakta bulunan burçlarla güçlendirilmiştir.

Kale surlarının güneydoğu tarafındaki yarım daire şeklindeki köşe kulesinin kalıntıları iyi korunmuştur. Kule, kale surları gibi, nehir taşı ve kireç harcıyla inşa edilmiştir. Burada hendek kuleyi geçerek kuzeye,nehre doğru uzanmaktadır. Kalenin bu bölümünün iç hacmi, şehir binalarının kalıntılarından oluşan bir tepe şeklindedir. Tepenin yüzeyi nehir taşları, pişmiş tuğla kalıntıları ve sırlı ve sırsız çömlek parçalarıyla kaplıdır. Şehrin dışında yer alan ve kıyı boyunca uzanan savunma duvarları iyi korunmuştur. Bu duvar, nehir akışına karşı bir kilometreden fazla uzanmaktadır. Günümüze kadar ulaşan kıyı duvarı bir metreden daha geniştir ve alçı ve kil karışımı kullanılarak inşa edilmiştir. Bazı yerlerde duvarın yüksekliği yaklaşık 3 metredir. Duvarın yapımında nehir taşları kullanılmış ve yapı "çam ağacı" şeklinde inşa edilmiştir. Bu duvarın inşasında tuğlaya nadiren rastlanmaktadır.

Kıyı savunma duvarı, kale duvarlarının ötesinde, nehrin aşağısına doğru devam etmemektedir ve bu uzantının varlığını kanıtlayacak hiçbir kalıntı günümüze ulaşmamıştır. Bu nedenle araştırmacılar, eski Gence Kalesi'nin sol kıyısındaki ana binaların güney ve güneybatı kısımlarında - şimdi Harabe Yeri olarak adlandırılan bölgede - yer aldığı sonucuna varmışlardır.

Kalenin sağ kıyı kısmı, sol kıyı kısmından birkaç kat daha büyüktür. Şehrin bu tarafı, her yönden neredeyse paralel uzanan iki katmanlı kale duvarlarıyla çevrilidir. Sadece güneybatı tarafında kale duvarları tek katmanlıdır. Kale duvarları arasındaki mesafe 100-200 metre arasında değişmektedir.

İlk kale duvarlarıyla çevrili alan 600x420 metre olup düzensiz dikdörtgen şeklindedir. Kale duvarları birbirine yakın yerleştirilmiş yarım daire kulelerle güçlendirilmiştir.

İkinci kale surları daha geniş bir alanı kaplamaktadır. Bu surlarla çevrili alan da dikdörtgen şeklindedir. Alan 860x860 metre ölçülerindedir. Bu büyük kareyi çevreleyen doğu surunun kuzey ucu batıya doğru döner ve İmamzade Türbesi'nin surlarının yakınında kaybolur. İki kale surunun arasındaki bu alan, İmamzade Türbesi ve daha sonraki İmamzade Mezarlığı tarafından işgal edilmiştir. Batı sur, kıyı suruyla örtüşmektedir ve bu nedenle kıyı sur duvarı da kale surlarının bir parçası olarak kullanılmıştır. Güneybatıdan, bu kısım iç halka surlarıyla çevrilidir. Batı ucu şehir kalesi alanını terk eder, kıyıya yakın bir noktada kuzeye döner ve kıyı suruna katılana kadar biraz daha ilerler.

Bu duvarlara ek olarak, Eski Gence Kalesi'nin doğu kısmının duvarları da, çok harap durumda olsalar da, günümüze kadar ulaşmıştır. İkinci şehir duvarının biraz doğusunda bulunan bu duvar, demiryolunun güneyinden bakıldığında oldukça belirgindir. İkinci ve üçüncü duvarlar arasında yaklaşık 150 metre mesafe vardır. Kale duvarının üçüncü katmanı demiryolunun yakınında kesilir ve hattın diğer tarafında birkaç adım ötede yeniden ortaya çıkarak kuzeybatı yönünde önemli ölçüde uzanır. Daha sonra, iki tepenin yanından geçerek kale duvarının ikinci katmanına yaklaşır. Ardından, bu duvar kuzeye doğru 300 metreden fazla düz bir hat üzerinde devam eder, hafifçe batıya döner, sonra kuzeye döner, batıya döner ve İmamzade Türbesi'ni çevreleyen duvarlara ulaşır. Kale şehrinin bu kısmında, birbirine dolanmış çok sayıda duvar kalıntısı görülebilir. Bu duvarlar çeşitli boyutlarda ve seviyelerde kareler oluşturmaktadır.

Eski Gence Kalesi'nin birinci ve ikinci surlarından yalnızca kalıntılar günümüze ulaşmış olsa da bazı yerlerde burç ve kule kalıntıları görülebilmektedir. Kale surlarının en iyi korunmuş kısımları, şehir-kalenin batı, güney ve kısmen doğu kısımlarında yer almaktadır. Kale surlarının yer üstü kısmından, surların nehir taşı ve kireç harcı kullanılarak inşa edildiği anlaşılmaktadır. Surların bazı kısımlarında, nadiren de olsa pişmiş tuğla işçiliğine rastlanmaktadır. Özellikle, sağ kıyı kalesinin birinci (iç) surunun batı tarafındaki köşe kulesinin duvarında iyi tuğla işçiliği gözlemlenebilir.

Kale duvarlarının yapımında tuğla ve nehir taşlarına ek olarak 75x75x40 cm ölçülerinde tüf taşları da kullanılmıştır. Bunlar duvara blok şeklinde uygulanmış ve tuğla çemberlerinin içine yerleştirilmiştir. Tüf taşının etrafındaki tuğlalar yanlarda dikey, üst ve alt kısımlarda ise yatay olarak döşenmiştir. Kale duvarlarının kalıntılarına dayanarak, bu tür taş-tuğla duvarcılığının tüm duvar boyunca düzenlendiği ve bir tür desen oluşturduğu belirlenmiştir. Kalenin yapımında kullanılan tüf taşı, Hacıkent yerleşimindeki bir taş ocağından getirilmiştir. 17. yüzyılda bu ocaktan getirilen tüf taşları Gence'deki Aziz Yuhanna Kilisesi'nin ve 19. yüzyılda Gökgöl'deki Aziz Yuhanna Kilisesi'nin yapımında kullanılmıştır.

Kale içindeki alan, bir zamanlar burada bulunan binaların kalıntılarından oluşan çok sayıda höyükten oluşmaktadır. Kalenin tamamı, tuğla ve süslemeli binaların kalıntıları, sırlı ve sırsız çömlek parçaları ve diğer arkeolojik malzemeler açısından zengindir. Kale duvarlarının dışında, binaların kalıntılarından oluşan çok sayıda höyük bulunmaktadır ve yüzeyleri de arkeolojik malzemeler açısından zengindir.

Sağ kıyıya inşa edilen savunma duvarı, sol kıyıdaki duvardan daha dayanıklı, daha kalın ve daha sağlamdır. Sağ kıyıda, kale duvarları özel kuleler şeklinde çıkıntı yapar ve bu kuleler muhtemelen ilkbaharda su seviyesinin yükselmesi sırasında savunma amaçlı ve ayrıca şehre nehirden gelebilecek olası bir saldırıyı önlemek için kullanılmıştır. Sağ kıyı savunma duvarı, uzunluk bakımından da sol kıyı savunma duvarını geride bırakmaktadır. Yıkılan kısımlar da dahil olmak üzere uzunluğu 3&nbsp;km'dir.

Bu bölgede şehir alanı daha geniştir ve kesintisiz olarak güneydoğuya doğru uzanarak Nizami Gencevi'nin mezarının bulunduğu eski mezarlığa ve kuzeydoğuya doğru uzanarak Tatlı köyünün topraklarına ulaşır.

Şehrin sağ ve sol kıyı kısımları üç kemerli köprüyle birbirine bağlanmıştır. Şehrin içinden geçen Gence Nehri'nin kıyısında birçok binanın kalıntıları korunmuştur.

Gence Kalesi topraklarında bulunan bahçeler, Gence Nehri'nden çekilen ve günümüzde hala faaliyette olan çok sayıda kanal tarafından sulanmaktadır. Kalenin sol kıyısında Korak, Kızılhacılı Kanalı, Han Kanalı, Lamsa Kanalı, Balabanhan Kanalı, Karhane Kanalı, Arazbar Kanalı, Şatır Kanalı ve Allahdad Kanalı; sağ kıyısında ise Hanlık Kanalı, Arap Kanalı, Çolek Kanalı, Topçu Kanalı, Şin Kanalı ve Dinaraj Kanalı bulunmaktadır. I. Caferzadeh, yapılan araştırmaların, eski Gence Kalesi'nin sağ kıyı kısmının daha eski bir yerleşim yeri olduğunu gösterdiğini belirtmektedir.

## Bibliyografya
* 
* 
* 
* 
* Альтман М. М. Исторический очерк города Ганджи. — Б.: Издательство Академии наук Азербайджанской ССР, 1949.
* Ахмедов Р. Дж. Гянджа средневековья (археологическое изучение). — Б.: Элм, 1988.

## Kaynakça