Osmanlıların Roma halefliği iddiası

**Osmanlıların Roma halefliği iddiası**, Osmanlı sultanlarının 1453 yılında Konstantinopolis'in fethinin ardından, Roma imparatorluk otoritesini fetih yoluyla ve Roma toprakları üzerindeki yönetsel süreklilik aracılığıyla devraldıklarını ileri sürmelerini ifade eder. II. Mehmed, Kayser-i Rûm (Roma İmparatoru) unvanını açıkça benimseyerek Osmanlı Devleti'ni Roma imparatorlarının meşru halefi konumuna yerleştirmiştir. Bu yaklaşım, Ortodoks Patrikhanesi'nin imparatorluk denetimi altında yeniden teşkilatlandırılması gibi, Bizans idari uygulamalarını yansıtan düzenlemelerle de pekiştirilmiştir. II. Mehmed ve kendisinden sonra gelen Osmanlı padişahları ise ferman, divan kararı veya danışma olmadan hareket etmeyerek Roma'nın hukuk temelli devlet geleneğini Osmanlı idaresi içinde yeniden yorumlamıştı. Roma hukukunun ve imparatorluk toprak anlayışının Osmanlı yönetimine entegre edilmesi, evrensel egemenliği vurgulayan unvan kullanımı ve eski Roma coğrafyalarına yönelik diplomatik tutumlarda da kendini göstermiştir. Bununla birlikte, bu iddia, mezhepsel ayrımlar ve Kutsal Roma İmparatorluğu gibi rakip meşruiyet iddiaları nedeniyle Batı Avrupa'da genel olarak kabul görmemiştir.

Sonraki Osmanlı sultanları, bu miras anlayışının belirli unsurlarını sürdürmüş ve Roma imparatorluk geleneğini İslami hilafet otoritesi ile Türk hanlık geleneğiyle birleştirerek, tarihsel olarak Roma egemenliği altında bulunmuş Anadolu, Balkanlar ve Levant coğrafyalarındaki çok katmanlı hâkimiyetlerini meşrulaştırmıştır. II. Mehmed'in bu vizyonu, yalnızca toprak kazanımıyla sınırlı kalmamıştır. Georgios Trapezuntios gibi hümanist figürlerin, sultanı küresel Roma egemenliğinin yeniden tesis edicisi olarak sunan değerlendirmelerinde ve antik dönem askerî düzenlemelerine benzetilen devşirme sistemi gibi Roma idari mirasını çağrıştıran uygulamalarda da yansımıştır. Ortodoks topluluklara sultanın hâkimiyeti altında özerklik tanıyan millet sistemi aracılığıyla, dinsel çoğulculuk içinde imparatorluk yönetimini pekiştirmeye yönelik bu yaklaşım, Osmanlıların imparatorluk öncüllerini pragmatik biçimde uyarladığını göstermektedir. Roma mirasına yapılan vurgu, 19. yüzyılda modernleşme reformlarıyla birlikte önemini kısmen yitirmiş olsa da, Osmanlıların kendilerini Rûm'un mirasçıları olarak algılamasında sembolik düzeyde varlığını sürdürmüştür. Bu miras anlatısı, çağdaş rakiplerin daha çok dinsel temelli meşruiyet iddialarından farklı olarak, ideolojik bir kurgudan ziyade fiilî fethe ve yönetsel sürekliliğe dayanan bir devlet geleneğini yansıtmaktadır.

## Arka plan

### Fetih öncesi durum
Erken dönem Osmanlı hükümdarları, Selçuklu geleneğinden devralınan ve Roma ile ilişkilendirilen adlandırmaları kullanarak giderek imparatorluk çağrışımları olan bir söylem geliştirmiştir. I. Murad 1360 yılında kendisini "milletlerin boyunlarının sahibi" ve "dünyadaki prenslerin krallarının kralı" olarak tanımlamıştır. I. Bayezid ise "Arapların ve Acemlerin krallarının kralı" unvanını benimsemiş, kısa bir süre sonra ise, *Sultan-ı Rum* unvanını benimsemiştir. Bu sayede, Karamanlılar gibi Anadolu'daki rakiplerine karşı üstünlüğünü vurgulamış ve Selçuklu fetihleri sonrasında Roma toprakları üzerinde egemenlik iddiasında bulunmuş olan Anadolu Selçuklu Devleti'ne (1077–1308) göndermede bulunmuştur. Bu unvan kullanımı, Osmanlıların bölgenin Roma-İslam sentezine dayanan mirasının varisi olduklarına dair algısının güçlendiğini göstermiş, ancak 1402 öncesinde bu anlayış esasen bölgesel bir çerçevede kalmıştır.

II. Mehmed'in fetih öncesi hazırlıkları, bu eğilimleri hem askerî hem de sembolik düzlemde daha da belirginleştirmiştir. 1451'de tahta çıkan Mehmed, 1452 baharında Boğaziçi'nin Avrupa yakasında Rumeli Hisarı'nın inşasını emretmiştir. Üç paşanın denetiminde yaklaşık 3.000 işçi tarafından dört aydan kısa sürede tamamlanan bu kale, karşı kıyıdaki Anadolu Hisarı'nın tam karşısında konumlandırılarak deniz ikmal hatlarını kesmeyi amaçlamıştır. Hisarın "Rumeli" adını taşıması, Trakya ve Anadolu'nun Osmanlı bakışında birbirini tamamlayan Roma toprakları olarak kavrandığını yansıtmış ve Osmanlı egemenliğinin bu coğrafyada kalıcı ve bütüncül olduğu fikrini pekiştirmiştir. Bu girişim, Palaiologos hanedanının son kalıntılarını yalnızca akınlarla değil, stratejik hâkimiyet yoluyla bertaraf etme niyetinin açık bir göstergesi olarak Konstantinopolis'in fethine giden sürecin ideolojik ve askerî zeminini oluşturmuştur.

### Osmanlıların Roma imparatorluk mirasına bakışı
İslam tarih yazımında Romalılar, Rūm adıyla anılan ve evrensel egemenliğe sahip güçlü bir imparatorluk olarak tasvir edilmiştir. Bu anlatıda, Romalıların doğu toprakları 7. ve 8. yüzyıllarda Arap Müslüman orduları tarafından Yermük Savaşı'ndaki (636) yenilginin ardından Suriye, Mısır ve Kuzey Afrika'nın fethedilmesiyle kaybedilmiş, ancak imparatorluk egemenliğinin merkezi olan Konstantinopolis, 1453 yılına kadar varlığını sürdürmüştür. Osmanlı tarihçileri ve âlimleri bu geleneğe dayanarak, Roma hâkimiyetinin gerçek mirasçılığını soy, seçim veya sembolik iddialara değil, fiilî askerî fethe ve eski Bizans toprakları üzerindeki doğrudan yönetime bağlamıştır. Bu anlayışta Emevîler ve Abbâsîler, Roma topraklarının bir bölümünü ele geçirmiş olmakla birlikte imparatorluğun merkezini ele geçiremedikleri için kısmi hâkimler olarak değerlendirilmiş, Konstantinopolis'i fetheden Osmanlılar ise Roma egemenliğinin nihai sahipleri olarak konumlandırılmıştır.

Osmanlıların bu bakış açısı, Bizans kökenli sığınmacılar, dönmeler ve Rum Ortodoks entelektüellerle kurulan temaslarla daha da şekillenmiştir. Bu çevreler, Roma meşruiyetinin doğrudan Konstantinopolis'in kontrolüne bağlı olduğu fikrini pekiştirmiştir. Kentin 330 yılında I. Konstantin tarafından imparatorluk başkenti olarak kurulmuş olması, imparatorluk yetkisinin fatih aracılığıyla devredilebilir bir nitelik taşıdığı düşüncesini desteklemiştir. 1465–1466 yıllarında II. Mehmed ile yazışan hümanist Georgios Trapezuntios, mektuplarında imparatorluk başkentini elinde bulunduran kişinin tartışmasız biçimde Roma imparatoru olduğunu savunmuştur.

Bu yaklaşım, Osmanlı siyasal düşüncesinde ideolojik saflıktan ziyade fiilî egemenliğe öncelik veren pragmatik bir çerçeveyi yansıtmış ve Osmanlı anlayışını, Anadolu, Balkanlar ve Boğazlar üzerinde doğrudan hâkimiyeti bulunmayan Kutsal Roma İmparatorluğu'nun sembolik ve sınırlı iddialarından ayırmıştır.

Bu doğrultuda Osmanlı düşünürleri, Roma mirasını mistik bir süreklilikten ziyade, fetih yoluyla elde edilmiş ve yönetilebilir bir miras olarak tanımlamıştır. I. Süleyman gibi hükümdarlar, tarihsel Roma Doğusu üzerindeki tartışmasız hâkimiyetlerini vurgulayarak bu mirası Batılı imparatorluk rakiplerine karşı bir meşruiyet unsuru olarak kullanmıştır. Bu yaklaşım, dinsel ayrımları ikincil plana iten ve idari etkinliği, çok etnisiteli ve geniş coğrafyalarda sürdürülebilir egemenliğin temel ölçütü olarak gören bir güç anlayışını yansıtmaktadır.

## Tarihi
**II. Mehmed (1453–1481)**

29 Mayıs 1453'te Konstantinopolis'in düşmesinin ardından şehir, Osmanlı Devleti'nin resmen başkenti ilan edilmiş ve imparatorluk yönetimi buraya taşınmıştır. Şehir, Roma imparatorluk geleneğine uygun biçimde yeniden inşa edilmiş, iskân edilmiş ve merkezi yönetim buradan yürütülmüştür. II. Mehmed, *[[basileus]]*, ''autokrator'' *[[Sezar (ünvan)|Kayser-i Rum]]* unvanını benimseyerek kendisini Bizans imparatorlarının ve dolayısıyla Roma imparatorluk geleneğinin halefi olarak konumlandırmıştır. Latince ''Caesar'' unvanından, Yunanca *kaisar* aracılığıyla türeyen bu unvan, II. Mehmed'in Anadolu, Balkanlar ve eski Roma toprakları üzerindeki evrensel egemenlik iddiasını resmî Osmanlı yazışmalarında vurgulamak amacıyla kullanılmıştır. 1456 yılı itibarıyla II. Mehmed'in Latin dünyasına yönelik seferine yalnızca Osmanlı ve İslam dünyasının hükümdarı olarak değil, aynı zamanda "Bizans'ın sultanı" sıfatıyla çıktmıştır.

Konstantinopolis'in fethinden sonra II. Mehmed yalnızca Bizans imparatorlarının başkentini devralmakla kalmamış, aynı zamanda onların Ortodoks Kilisesi üzerindeki bazı sembolik ve siyasi işlevlerini de kendi otoritesine bağlamaya yönelik adımlar atmıştır. II. Mehmed, Rum Ortodoks nüfus arasında meşruiyet sağlamak ve idari sürekliliği korumak amacıyla Bizans elitlerinin belirli unsurlarını Osmanlı yönetimine dahil etmiştir. Bu çerçevede, fetihten kısa süre sonra, 6 Ocak 1454'de II. Gennadios'u, Konstantinopolis Ekümenik Patriği olarak atamıştır. Bu uygulama, Roma imparatorluk düzeninde yer alan dini-idari yapının devam ettirilmesi anlamına gelmiştir. Patrik, sultanın bizzat gerçekleştirdiği törensel takdisle Ortodoks milletinin başı olarak tanınmıştır. Fatih Kanunnâmesi'nin protokol faslına göre vezîriâzamın bile kendisiyle yemek yemesi söz konusu değilken bile, II. Gennadios, saraya davet edilmiş ve bizzat II. Mehmed ile yemek yemişti. Patrikliğe verilen yetkiler, kilise yapılarının korunmasını ve Ortodoks cemaatin iç işlerinde özerkliğini sürdürmesini sağlarken, bu kurumların Osmanlı egemenliği altına alındığını da açık biçimde ortaya koymuştur. Bu uygulama, direnci azaltmayı ve II. Mehmed'in yönetimini önceki imparatorluk düzeninin pragmatik bir devamı olarak sunmayı hedeflemiştir. II. Mehmed, Roma ve Büyük İskender'e dair tarih eserleri hazırlatmış ve bu yolla antik hükümdarları kendi hanedanıyla örtük biçimde ilişkilendirmiştir. Ayrıca II. Mehmed'in Kudüs Patriği ile kurduğu ilişki, onun Konstantinopolis'in yeni hakimi olarak yalnızca kendi topraklarındaki Ortodokslar üzerinde değil, imparatorluk merkezini geleneksel otorite odağı olarak tanıyan daha geniş bir Hristiyan topluluk üzerinde de dolaylı bir siyasi konum elde etmeye çalıştığını göstermektedir. Bu bağlamda II. Mehmed, bir yandan İslam hukukunun öngördüğü bir hükümdar olarak hareket ederken diğer yandan Konstantinopolis'in önceki yöneticilerinin Hristiyan topluluklar üzerindeki koruyucu ve düzenleyici rolünü sürdürerek Roma imparatorluk geleneğinin siyasi mirasını kendi şahsında birleştirmiştir.

Osmanlı İmparatorluğu, Roma mirasını yalnızca sembolik düzeyde değil, yönetim ilkeleri bakımından da devralmıştır. II. Mehmed ve halefleri döneminde Bizans'a ait siyasal, diplomatik ve idari uygulamalar ile saray törenleri yeniden canlandırılmış ve Osmanlı yönetimine uyarlanmıştır. Osmanlı yönetimi, fethedilen bölgelerdeki eski Balkan ve Bizans elitlerini idari yapıya dahil ederek imparatorluğun genişleyen topraklarını daha etkin biçimde yönetmeyi amaçlamıştır. Konstantinopolis'in fethinden sonra II. Mehmed, Bizans aristokrasisine mensup gençleri bilinçli biçimde saraya alarak onları Osmanlı yönetici kadrosu içinde değerlendirmiştir. II. Mehmed'in ceza kanunnamesi hükümleri I. Justinianus'un kanunlarına yakındır. Osmanlı eyalet sisteminde de Roma ile benzerlikler vardır. Topkapı Sarayı, Roma ve Bizans imparatorluk merkezlerine benzer biçimde çok katmanlı ve törensel bir yönetim mekânı olarak inşa edilmiştir. Ayasofya'nın camiye dönüştürülmesi, imparatorluk merkezinin sembolik devralınmasının parçası olmuştur. Özellikle imparatorluk camileri başta olmak üzere Osmanlı mimarisi, büyük ölçüde Bizans mimarisinden esinlenmiştir. II. Mehmed, 1480 yılında Roma imparatoru olduğu yönündeki iddiasını gerekçe göstererek İtalya'ya yönelik başarısız bir sefer düzenlemiş; bu girişim, nihai hedefi Roma'nın ele geçirilmesi olan daha geniş kapsamlı bir harekâtın ilk adımı olarak tasarlanmıştır. Moskova'nın Ortodoks dünyanın merkezi olduğu yönündeki iddia ortaya atılmadan önce, II. Mehmed kendisini Bizans imparatorlarının ardılı olarak görmüştür. 

II. Mehmed'in 1481'deki ölümünün ardından Konstantinopolis'e defnedilmesi, önceki Osmanlı sultanlarının Bursa'ya gömülmesi geleneğinden bilinçli bir kopuşu temsil etmiştir. Sultan için düzenlenen defin töreni, İmparator Konstantin'in cenaze merasimini örnek alacak şekilde kurgulanmış ve II. Mehmed'in Roma imparatorluk mirasına dayanan hükümdarlık anlayışını ölümünden sonra da sembolik düzeyde sürdürmeyi amaçlamıştır.

**II. Bayezid, I. Selim ve I. Süleyman (1481–1566)**

II. Bayezid (1481–1512), ''Kayser-i Rûm'' gibi unvanları muhafaza ederek ve Avrupa devletleriyle yürütülen diplomatik yazışmalarda *[[basileus]]* ve *[[autokrator]]* gibi Roma kökenli imparatorluk hitaplarını da kullanarak Osmanlıların Roma imparatorluk mirasına dayanan halefiyet iddiasını sürdürmüştür. Osmanlı–Venedik Savaşı sırasında Modon ve Koron gibi Mora'daki stratejik kalelerin Venediklilerden geri alınması, Doğu Roma çevre topraklarının Osmanlı hâkimiyetinde kalmasını sağlamıştır. Bu gelişmeler, Balkanlar'daki Osmanlı egemenliğinin Roma idari ve coğrafi mirasıyla süreklilik içinde olduğu yönündeki iddiayı dış tehditler karşısında pekiştirmiştir. Palaiologos hanedanına mensup bazı bireyler, fetih sonrasında Osmanlı idari ve diplomatik yapısında yüksek görevlere getirilmiştir. Mesih Paşa bunlardan biridir.

I. Selim (1512–1520), Roma mirasına dayalı halefiyet anlayışını askerî genişleme yoluyla daha ileri bir aşamaya taşımıştır. Osmanlı–Memlük Savaşı sırasında Osmanlı ordusu, 24 Ağustos 1516'da Mercidabık ve 22 Ocak 1517'de Ridaniye muharebelerinde Memlük kuvvetlerini kesin yenilgiye uğratmış, 26 Ocak 1517'de Kahire'yi ele geçirmiştir. Bu fetihlerle Mısır, Suriye ve Hicaz Osmanlı topraklarına katılmıştır. Tarihsel olarak Roma İmparatorluğu'nun eyalet sistemine dahil olmuş bu bölgelerin Osmanlı yönetimine girmesi, Roma taşra idaresinin mirasçılığı anlayışıyla ilişkilendirilmiştir. Selim'in Memlüklerden halifelik makamını devralması, Roma imparatorluk unvanlarının terk edilmesine yol açmamış, aksine bu unvanlar Osmanlı meşruiyet söylemi içinde varlığını sürdürmüştür.

I. Süleyman (1520–1566), Avrupa'da "Muhteşem" olarak anıldığı dönemde, Osmanlı İmparatorluğu'nun zirvesiyle eş zamanlı olarak Roma mirasına dayalı iddiaları daha da görünür kılmıştır. Belgrad'ın fethi (1521), Rodos'un alınması (1522) ve Mohaç Meydan Muharebesi (1526) gibi seferler, eski Roma Tuna ve Akdeniz coğrafyalarının Osmanlı denetimine girmesini sağlamış ve evrensel imparatorluk fikrini güçlendirmiştir. Süleyman döneminde hazırlanan kanunnameler, İslami hukukla uyumlu olmakla birlikte, Bizans'tan devralınan ve uyarlanmış idari uygulamalarla bütünleştirilmiştir. Osmanlı yönetimi, geniş ve çok etnili toprakların idaresinde Bizans bürokratik modellerini büyük ölçüde örnek almıştır. Avrupa diplomasisiyle kurulan yoğun ilişkiler ve Rönesans etkili sanat hamiliği de, Osmanlı sarayının klasik Roma imparatorluk ihtişamını çağrıştıran bir güç ve meşruiyet imajı sunmasına katkıda bulunmuştur. Osmanlı hükümdarları, Avrupa ve Asya'yı kapsayan evrensel egemenlik iddiasını sürdürmüş ve diplomatik belgelerde kendilerini Asya ve Avrupa'nın imparatoru olarak tanımlamıştır. Bu ifade Roma imparatorluk geleneğiyle uyumludur. Osmanlı Devleti, Roma-Bizans kökenli idari uygulamaları ve mali sistemleri kendi yönetim yapısına entegre etmiştir. Timar sistemi, Bizans ''pronoia'' düzeniyle yapısal benzerlikler göstermiştir. Osmanlı mahkemelerinde Yunanca ve Slavca belgeler geçerli kabul edilmiştir.

**Halifelik otoritesiyle uzun vadeli bütünleşme (1566–19. Yüzyıl)**

Kanuni Sultan Süleyman'ın 1566'daki ölümünün ardından, III. Murad (saltanatı 1574–1595) ve halefleri dönemindeki Osmanlı sultanları, *[[Sezar (ünvan)|Kayser-i Rum]]* unvanını diplomatik ve törensel bağlamlarda halifelik sıfatlarıyla birlikte kullanmayı sürdürdü. Bu durum, Roma imparatorluk mirası ile İslami evrensel otoriteyi birbirine tabi kılmak yerine uzlaştıran ikili bir meşruiyet anlayışını ortaya koyuyordu. Söz konusu bütünleşme, çok etnisiteli bir imparatorluğun yönetimini kolaylaştırdı. Roma iddiası Rumeli ve Anadolu'daki Ortodoks nüfus üzerindeki hakimiyeti pekiştirirken, 1517'de Yavuz Sultan Selim tarafından resmen üstlenilen halifelik, Müslümanlar arasında manevi liderliği teyit ediyordu. Dış algılar da bu sentezi güçlendirdi. Örneğin 16. ve 17. yüzyıl Babür kroniklerinde Osmanlı hükümdarı *khawandkar-i Rum* yani Roma'nın efendisi olarak anılmış, bu durum Roma imparatorluk kimliğinin halifelik önceliğinden bağımsız biçimde devletler arası ilişkilerde varlığını sürdürdüğünü göstermiştir.

İdari ve mali yapılar, halifelik denetimiyle kaynaşmış Roma ardıllığı unsurlarının kalıcılığına dair somut kanıtlar sunmaktadır. Osmanlı uygulamaları Bizans'tan devralınan örnekleri tümüyle ortadan kaldırmak yerine uyarlamıştır. 14. yüzyılda Bizans modellerinden etkilenerek Osmanlılar bünyesinde gelişen iltizam sistemi, 19. yüzyıla kadar gelir toplamanın temelini oluşturmuş, yerel yönetişimi korurken merkezi halifelik otoritesini mümkün kılmıştır. Eyalet ve sancaklara dayalı taşra örgütlenmesi, mali ve askeri sorumlulukların devrinde Bizans *[[thema]]* sistemini çağrıştırmakta, bu süreklilik 1839'da başlayan Tanzimat merkezileşme girişimleriyle kesintiye uğrayana kadar sultanın hem *Kayser-i Rum* hem de halife rolünü desteklemiştir.

18. ve 19. yüzyıldaki Osmanlı Rus savaşları, bu ikili çerçevenin dışarıdan daha yoğun biçimde sorgulanmasına yol açmıştır. Rus ideologları, kökenleri yaklaşık 1520 yılına uzanan Moskova'nın *Üçüncü Roma* doktrinini, 1768–1774 savaşı ve bunun sonucunda imzalanan Küçük Kaynarca Antlaşması'nda görüldüğü üzere Ortodoks Hristiyanlar adına müdahaleleri meşrulaştırmak için kullanmıştır. Osmanlı tepkisi ise bu iddialara karşı, Roma önceliğinin belirleyici ölçütleri olarak Konstantinopolis'in tarihsel fethedilmesini ve kesintisiz biçimde elde tutulmasını vurgulamak olmuştur. İmparatorluk merkezinin fiili kontrolüne sahip olmayan ideolojik rakipler bu gerekçeyle reddedilmiştir. Bu ısrar, toprak kayıplarına rağmen iddianın geçerliliğini korumasını sağlamış ve halifelik otoritesini, Roma mirasının pratik icrasını zayıflatan değil güçlendiren bir unsur olarak çerçevelemiştir.

### Osmanlı Barışı (''Pax Ottomana'')

Osmanlı Barışı (*Pax Ottomana*), tarihteki Roma Barışı'nın (*Pax Romana*) son modeli ve tarihçilerin, "Osmanlı düzenine tabi milletlerin bu idare altındaki uyumunu" açıklamak için kullanılan bir terimdir. Pax Ottomana'nın en önemli vasfı Müslümanların yanında Rum nüfusa bir öncelik, hatta diğerlerine göre üstünlük sağlamasıdır. Balkanlar'da çıkan isyanlara bağlı olarak Tanzimat'ta, bu öncelikler kaldırılmıştır. 

## Görüşler
Francesco Sansovino, Osmanlıları, Roma İmparatorluğu'nun meşru ardılları olarak nitelendirmiş ve Osmanlı askeri disiplinini Roma geleneğiyle ilişkilendirmiştir. Jean Bodin, Osmanlı sultanını evrensel hükümdarlık iddiasını en güçlü biçimde taşıyan hükümdar olarak tanımlamış ve Roma imparatorlarının ardılı olma iddiasını Osmanlı sultanına atfetmiştir.

## Kaynakça