Çin keşifleri listesi

Pek çok orijinal buluşun yanı sıra Çinliler aynı zamanda insan vücudunda, dünyanın çevresinde ve yakın Güneş Sisteminde bulunabilen doğal olayların keşfinde de ilk orijinal öncülerdi. Ayrıca matematikte birçok kavramı keşfettiler. Aşağıdaki liste kökenleri Çin'de bulunan keşifleri içerir.

## Keşifler
### Antik ve imparatorluk dönemi

* **Çin kalan teoremi**: Sayılar teorisindeki eşzamanlı eşleşmeleri de içeren Çin kalan teoremi, ilk olarak MS 3. yüzyılda *Sunzi Suanjing* 'in problemi ortaya attığı matematik kitabında oluşturuldu: "Bilinmeyen sayıda şeyler vardır, 3'e bölündüğünde 2, 5'e bölündüğünde 3, 7'ye bölündüğünde 2 kalanını verir. Sayıyı bulun." Bu hesaplama yöntemi takvimsel matematikte Tang Hanedanı (618–907) matematikçileri Li Chunfeng (602–670) ve Yi Xing (683–727) tarafından "Büyük Çağ"ın uzunluğunu, ay, güneş ve Beş Gezegenin buluşması arasındaki zaman geçişini belirlemek için (çıplak gözle fark edilenler) kullanılmıştır. Bu nedenle antik *[[Yi Jing]]* 'in kehanet yöntemleriyle güçlü şekilde ilişkilendirildi. Qin Jiushao (y. 1202–1261), 1247 tarihli *Dokuz Bölümde Matematiksel İnceleme* 'sinde teoriyi yeniden canlandırana ve bunun için yapıcı kanıt sağlayana kadar kullanımı yüzyıllar boyunca kaybolmuştu.
* **[[Biyolojik saat|İnsanların biyolojik saati]]**: İnsanlarda sirkadiyen veya günlük bir sürecin gözlemlenmesinden, *Öğle ve Gece Yarısı El Kitabı* ve *Günlük Döngüye, Ayın Gününe ve Yılın Mevsimine Göre Aku Noktalarının Seçimine Yardımcı Olacak Anımsatıcı Kafiye* de dahil olmak üzere yaklaşık 13. yüzyıla tarihlenen Çin tıbbi metinlerinde bahsedilir.
* **[[Onlu sayı sistemi|Ondalık kesirler]]**: *[[Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm]]*'ünde kanıtlandığı gibi, Çin matematiğinde MS 1. yüzyılda ondalık kesirler kullanılmış, 11. yüzyılda Arap matematik eserlerinde (büyük olasılıkla Çin etkisinden bağımsız olarak) ve 12. yüzyıldan itibaren ise Avrupa matematiğinde ortaya çıkmıştır. Ancak ondalık nokta Francesco Pellos'un 1492'deki çalışmasına kadar kullanılmamış ve Flaman matematikçi Simon Stevin'in (1548-1620) 1585 tarihli yayınına kadar açıklığa kavuşturulmamıştır.
* **[[Diyabet|Diyabet, tanınması ve tedavisi]]**: MÖ 2. yüzyılda Han hanedanlığı döneminde derlenen *[[Huangdi Neijing]]*, şeker hastalığını aşırı tatlı ve yağlı yiyecekler yemeyi alışkanlık haline getirenlerin yaşadığı bir hastalık olarak tanımlarken, Tang hanedanı doktoru Zhen Quan (ölüm tarihi 643’tür) tarafından yazılan *Eski ve Yeni Denenmiş ve Test Edilmiş Reçeteler*, diyabet hastalarının idrarında fazla miktarda şeker bulunduğunu anlatan bilinen ilk kitaptı.

* **Eşit akor**: Han Hanedanlığı döneminde (MÖ 202 – MS 220), müzik teorisyeni ve matematikçi Jing Fang (MÖ 78–37), MÖ 2. yüzyılda *[[Huainanzi]]* 'de 12 ses tonunu 60'a çıkardı. 60 bölümlü akordu oluştururken 53'ün sadece beşte birinin 31 oktava yakın olduğunu keşfetti ve farkı \tfrac{177147}{176776} şeklinde hesapladı. Bu, Alman matematikçi Nicholas Mercator (y. 1620–1687) tarafından 353/284 olarak hesaplanan 53 eşit akor için tam tamına aynı değerdi; bu değer Mercator Virgülü Mercator's Comma olarak bilinir. Ming Hanedanı (1368–1644) dönemi müzik teorisyeni Zhu Zaiyu (1536–1611), 1584'ten başlayarak eşit akorlu ayar sistemini üç ayrı eserde detaylandırdı. Müzik teorisi tarihinde alışılmadık bir olayla, Flaman matematikçi Simon Stevin (1548-1620) hemen hemen aynı zamanlarda eşit akor için matematiksel formülü keşfetti ama eserini yayınlamadı ve eser 1884'e kadar bilinmiyordu (oysa *Harmonie Universelle*e 1636'da Marin Mersenne tarafından yazılan, Avrupa'da eşit akorun ana hatlarını çizen ilk yayın olarak kabul edilir). Bu nedenle eşit ayarı Zhu mu? yoksa Stevin mi? ilk kim keşfettiği tartışmalıdır. Zhu, eşit aralıklar elde etmek için oktavı (her oktav 1:2 oranındadır, bu da 1:212/12 olarak da ifade edilebilir) on iki eşit yarım sese bölerken, her uzunluk da 2'nin 12. köküne bölündü. Eşit olmayan bir akor yapacağı için ayarı on iki eşit parçaya (yani 11/12, 10/12, 9/12 vb.) bölmedi. Onun yerine her yarım ses oranını eşit miktarda  (yani 1:2 11/12, 1:210/12, 1:29/12, vb.) değiştirdi ve akorun tam uzunluğunu 'ye bölerek belirledi. (21/12 ile aynıdır).
* **[[Gauss eliminasyonu]]**: Batı’da ilk kez 1826'da Carl Friedrich Gauss (1777-1855) tarafından yayınlanan ve Gauss eliminasyonu olarak bilinen doğrusal denklemlerin çözümüne yönelik algoritma, adını bu Hanoverli matematikçiden almıştır. Ancak ilk kez Çince'de Dizi Kuralı olarak ifade edilen *[[Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm]]*, en fazla MS 179'da, Han Hanedanı (MÖ 202 – MS 220) döneminde yazılmış ve 3. yüzyıl matematikçisi Liu Hui tarafından yorumlanmıştır.

* **[[Jeomorfoloji]]**: Shen Kuo (1031–1095), 1088 tarihli *Rüya Havuzu Denemeleri* 'nde Shanbei, Şensi'nin kuru kuzey iklim bölgesinde, yeraltında korunmuş durumda taşlaşmış bambuların keşfedildiği (modern Yan'an yakınında) bir heyelan hakkında yazı yazdı. Shen, bambunun yalnızca rutubetli ve nemli koşullarda yetiştiği bilindiğinden, bu kuzey bölge ikliminin çok uzak geçmişte farklı olması gerektiğini düşündü ve iklim değişikliğinin zaman içinde oluştuğunu öne sürdü. Shen ayrıca, Taihang Dağları'nda bir uçurumda yatay bir açıklıkta ilerleyen deniz fosillerinden oluşan bir tabakayı gözlemledikten sonra jeomorfolojiye uygun bir hipotezi savundu. Bu keşfedilen taşlaşmış bambular nedeniyle Shen, buranın (silt birikmesi ve diğer faktörler nedeniyle) zamanla yüzlerce kilometre doğuya kayan eski bir kıyı şeridi olduğuna inandı.
* **[[Ortak bölen|En Büyük Ortak Bölen]]**: Rudolff, “Kunstliche Rechnung”, 1526 adlı metninde büyüğü küçüğe bölme kuralı olan iki tam sayının en büyük ortak bölenini bulma kuralını verdi. Kalan varsa, önceki bölen buna bölünüp ve bu şekilde devam edilmelidir. Bu sadece *[[Matematik Sanatı Üzerine Dokuz Bölüm]],* 1. bölümündeki “Kesirlerin Azaltılması Kuralı”, Karşılıklı Çıkarma Algoritmasıdır.
* **Izgara referansı**: Çin'de profesyonel harita yapımı ve ızgara kullanımı daha önce de mevcut olmasına rağmen, Üç Krallık döneminden Çinli haritacı ve coğrafyacı Pei Xiu, farklı konumlar arasındaki tahmini mesafe konusunda daha fazla doğruluk elde etmek için haritaların yüzeyinde görüntülenen geometrik ızgara referansından ve dereceli ölçekten bahseden ilk kişiydi. Tarihçi Howard Nelson, Pei Xiu'nun ızgara referans fikrini Doğu Han hanedanının çok yönlü mucidi ve devlet adamı Zhang Heng'in (MS 78-139) haritasından türettiğine dair çok sayıda yazılı kanıt bulunduğunu iddia eder.
* **[[İrrasyonel sayılar]]**: İrrasyonel sayılar ilk olarak Pisagorcu Hippasus tarafından keşfedilmiş olsa da, eski Çinliler, 2'nin karekökü gibi irrasyonel sayılarla ilgili olarak eski Yunanların yaşadığı felsefi zorlukları hiçbir zaman yaşamadılar. Simon Stevin (1548–1620) irrasyonel sayıların rasyonel olarak sürekli olarak yaklaşılabilen sayılar olduğunu düşünüyordu. Li Hui, Matematik Sanatının Dokuz Bölümü hakkındaki yorumlarında kendisinin de irrasyonellik konusunda aynı anlayışa sahip olduğunu gösterdi. Üçüncü yüzyılın başlarında Liu, 'Karekök Çıkarma Kuralı' hakkındaki yorumuna ve 'Küp Kök Çıkarma Kuralı' hakkındaki yorumuna dayanarak karekök çıkarırken gerekli hassasiyetle bir irrasyonel sayıya nasıl bir yaklaşım elde edileceğini biliyordu; Eski Çinliler rasyonel ve irrasyonel sayılar arasında ayrım yapmıyordu ve irrasyonel sayıları gerekli hassasiyet derecesine göre basitçe hesaplıyordu.
* Jia Xian üçgeni: Bu üçgen, Pascal'dan yaklaşık altı yüzyıl önce, 11. yüzyılın ilk yarısında Jia Xian tarafından keşfedilen Pascal Üçgeni'nin aynısıydı. Jia Xian bunu karekök ve kübik kökleri çıkarmak için bir araç olarak kullandı. Jia Xian'ın *Shi Suo Suan Shu* adlı orijinal kitabı kayboldu; ancak Jia'nın yöntemi, kaynağını açıkça kabul eden Yang Hui tarafından ayrıntılı olarak açıklandı: "Kare ve kübik kökleri bulma yöntemim, *Shi Suo Suan Shu* 'daki Jia Xian yöntemine dayanıyordu." Yongle Ansiklopedisi'nden bir sayfa bu tarihi gerçeği korudu.

## Kaynakça