Milenyumculuk

**Milenyumculuk** veya **milenyalizm** (Latince mille  'bin' annus  'yıl') veya **kilyazm** (Grekçe eş anlamlısı), Hristiyanlıkta bazı dini mezhepler tarafından benimsenen bir inançtır. Bu inanca göre, Son Yargı ve gelecekteki kalıcı "sonsuzluk" durumundan önce Dünya'da bir Mesih Çağı (sözde Hristiyan Milenyumu) kurulacaktır. Mesih'in kendisi kral olarak hüküm sürecek ve hayata geri çağrılan azizler de dahil olmak üzere tüm doğrular buna katılacaktır. Bu krallığın sonunda azizler Mesih'le birlikte cennete girecek, aynı zamanda diriltilen kötüler ise sonsuz lanetlenmeye mahkûm edilecektir. Mesih ve azizlerinin yeryüzündeki bu görkemli saltanatının süresi sıklıkla bin yıl olarak verilir. Bu nedenle yaygın olarak "milenyum" olarak bilinirken, krallığın gelecekte gerçekleşeceğine olan inanç "milenyumculuk"  olarak adlandırılır.

Hem Hristiyanlık hem de Yahudilik, Tanrı'nın yeryüzünde bir krallığının yakın olduğu düşüncesi gibi milenyumcu öğretileri içeren mesihçi hareketler üretmiştir. Bu milenyumcu hareketler genellikle önemli toplumsal huzursuzluklara yol açmıştır.

Milenyumculuğa benzerlikler Zerdüştçülük'te de vardır. Zerdüştçülük, her biri sapkınlık ve yıkım felaketiyle sonuçlanacak olan ardışık bin yıllık dönemleri tanımlar ve son bin yılın sonunda kötülüğün ve kötülük ruhunun muzaffer bir barış kralı tarafından yok edilmesine kadar devam eder.

Bilim insanları, hem dini hem de seküler çeşitli diğer toplumsal ve politik hareketleri de milenyumcu metaforlarla ilişkilendirdiler.

## Etimoloji
Milenyumculuk kavramı milenyum kelimesinden türetilmiştir. Milenyum kelimesi Latince "mille", "bin" ve "annus", "yıl" kelimelerinden türemiştir. Kilyazm kelimesi ise "bin" Yunanca "chilia" kelimesinden türetilmiştir.

## Hıristiyanlık
Hristiyan millenyumcu düşüncesinin çoğu, özellikle Vahiy Kitabı'na, Vahiy 20'ye dayanır. Vahiy 20, gökten büyük bir zincir ve dipsiz bir kuyunun anahtarıyla inen ve ejderhayı (Şeytan) yakalayıp bin yıl boyunca hapseden bir meleğin vizyonunu anlatır:Ejderhayı, o eski yılanı, yani İblis ve Şeytan'ı yakaladı, bin yıllığına bağladı, çukura attı, üzerini kapatıp mühürledi. Böylece milenyum tamamlanıncaya kadar milletleri bir daha saptıramayacaktı. Bundan sonra, bir süre için serbest bırakılması gerekiyordu.— Vahiy Vahiy Kitabı daha sonra tahtlarda oturan bir dizi yargıcı ve Yuhanna'nın, İsa lehine tanıklık ettikleri ve canavarın işaretini reddettikleri için başları kesilenlerin ruhlarına dair vizyonunu anlatır. Bu ruhlar:Dirildiler ve Mesih'le birlikte bin yıl hüküm sürdüler. (Ölülerin geri kalanı bin yıl tamamlanana kadar dirilmediler.) Bu ilk diriliştir. İlk dirilişe katılanlar kutsanmış ve kutsaldır. Bunlar üzerinde ikinci ölümün hiçbir yetkisi yoktur. Onlar Tanrı'nın ve Mesih'in kâhinleri olacaklar ve O'nunla birlikte bin yıl hüküm sürecekler.— Vahiy 20:4–6

### İlk kilise

#### Premilenyumculuk
İsa'dan sonraki ilk yüzyıllarda, Kilise'de hem Doğu'da hem de Batı'da çeşitli milenyumculuk (chiliasm) biçimleri bulunmaktaydı. İlk Kilise tarafından savunulan premilenyumculuk "tarihi premilenyumculuk" olarak adlandırılır ve ilk kilisede Hierapolisli Papias, İrinaios, Iustinus, Tertullianus, Polikarp, Pseudo-Barnabas, Olimposlu Methodius, Lactantius, Commodianus, Antakyalı Teofilos, Sardisli Melito, Romalı Hipolit, Pettaulu Victorinus, Nepos, Sextus Julius Africanus, Tatianus ve Montanus tarafından desteklenmiştir.  Ancak, Montanus'un binyıl öncesi görüşleri muhtemelen Kilise'de binyıl öncesinin reddedilmesini etkilemiştir, çünkü Montanizm bir sapkınlık olarak görülüyordu.

#### Amilenyumculuk
2. yüzyılda, Aloji (Yuhanna'nın tüm yazılarını reddedenler) amilenyumcuydu, tıpkı 3. yüzyılın ilk çeyreğinde Caius'un da olduğu gibi. Platonculuğun etkisiyle, İskenderiyeli Klement ve Origenes premilenyumculuğu reddettiler. Aynı şekilde, İskenderiyeli Diyonisyus (ö. 264) Vahiy'in Yuhanna tarafından yazılmadığını ve kelimesi kelimesine yorumlanamayacağını savundu; kendisi amilenyumcuydu.
Teolojisinde kiliastik eğilimler taşıyan Iustinus (ö. 165), *[[Yahudi Trypho ile Diyalog]]* adlı eserinin 80. bölümünde farklı görüşlerden bahseder: "Ben ve birçokları bu görüşteyiz [premilenyumculuk] ve bunun gerçekleşeceğine inanıyoruz, bunu kesinlikle biliyorsunuz; ancak diğer yandan, saf ve dindar inanca sahip olan ve gerçek Hıristiyan olan birçok kişinin başka türlü düşündüğünü de size bildirdim." Augustinus ilk dönemlerinde premilenyumculuğu savundu, ancak daha sonra amilenyumculuğa yöneldi ve bu görüş Papa I. Gregorius ile birlikte popülerleşti.''Katolik'' ''Ansiklopedisi''*,* 2. yüzyılda çeşitli Gnostik inançların savunucularının (kendileri sapkınlık olarak kabul edilir) milenyumculuğu da reddettiğini belirtiyor.

### Reformasyon ve ötesi
Protestan Reformu'ndan (yaklaşık  1517) sonra, olayların gelecekteki sırasına ilişkin Hristiyan görüşleri çeşitlendi. Özellikle, Mesih'in dirileri ve ölüleri yargılamak üzere geri döneceğini, Şeytan'ın 1000 yıl boyunca kilit altında tutulacağını, ancak daha sonra Tanrı ve Azizlerine karşı son bir savaş başlatmak üzere dünyaya salınacağını söyleyen Vahiy Kitabı'ndaki pasajlara yeni bir vurgu yapıldı. Önceki Katolik ve Ortodoks ilahiyatçıların bunun gerçekte ne anlama geldiğine dair net veya fikir birliği olan bir görüşleri yoktu (sadece dünyanın sonunun beklenmedik bir şekilde, "geceleyin gelen bir hırsız gibi" gelmesi kavramı ve "Sahte Mesih" kavramı neredeyse evrensel olarak benimseniyordu). Milenyumcu teoriler, bu "Şeytan'ın zincirlerle bağlı olduğu 1000 yılın" nasıl olacağını açıklamaya çalışır.

Hristiyan eskatolojisiyle ilgili olarak, özellikle Protestanlık içinde, Premilenyumculuk, Postmilenyumculuk ve Amilenyumculuk gibi çeşitli binyılcılık türleri mevcuttur. İlk ikisi, "binyıllık Krallık" ile Mesih'in ikinci gelişi arasındaki ilişkiye dair farklı görüşlere atıfta bulunur.

Premilenyumculuk, Mesih'in ikinci gelişinin milenyumdan önce geldiğini ve dolayısıyla İkinci Geliş'i Son Yargı'dan ayırdığını düşünür. Bu görüşe göre, "Mesih'in saltanatı" fiziksel olarak yeryüzünde olacaktır.

Postmilenyumculuk, Mesih'in ikinci gelişini binyıldan sonra ve son yargıyla aynı zamana denk gelen bir gelişme olarak görür. Bu görüşe göre, "Mesih'in saltanatı" (binyıl boyunca) kilise içinde ve kilise aracılığıyla manevi olacaktır.Amilenyumculuk, 1000 yıllık krallığın, "Mesih'in saltanatı"nın kilise içinde ve aracılığıyla geçerli olduğu Vahiy 20:1–6'da mecazi olarak tanımlandığını ileri sürer. Dolayısıyla, bu görüş gelecekte bir bin yıllık saltanatı savunmasa da, Mesih'in dönüşüyle birlikte Yeni Gökler ve Yeni Dünya'nın ortaya çıkacağını savunur.

### 19. ve 20. yüzyıllar

#### Katolik Kilisesi
Katolik Kilisesi, aşağıdaki örneklerde görüldüğü gibi milenyumculuğu şiddetle kınamaktadır:Sahte Mesih'in aldatmacası, tarih içinde, ancak eskatolojik yargı yoluyla tarihin ötesinde gerçekleştirilebilecek olan mesihçi umudun gerçekleştirileceği iddiası her ortaya atıldığında, dünyada şekillenmeye başlar. Kilise, krallığın bu şekilde tahrifatının milenyumculuk adı altında geliştirilmiş biçimlerini, özellikle de seküler mesihçiliğin "özünde sapkın" siyasi biçimini bile reddetmiştir.—  Joseph Alois Ratzinger, Katolik Kilisesi Katekizmi, 1995

#### İncil Öğrencisi hareketi
İncil Öğrencisi hareketi, Pastör Charles Taze Russell'ın 1886'da *yayınlanan [[Kutsal Yazılar Üzerine Çalışmalar]]* serisinin Birinci Cildinde yer alan "Çağların İlahi Planı" adlı eserde ifade edilen görüşlere dayanan bir milenyumculuk hareketidir. (Bu seri, 1927'den beri Dawn Bible Students Association tarafından yayınlanmaya devam etmektedir.) İncil Öğrencisi hareketi, geçmişte ve günümüzde, daha önce göksel bir çağrı almamış her insanın, Binyıl boyunca yeryüzünde sonsuz yaşam kazanması için evrensel bir fırsat olacağına inanır.

#### Yehova şahitleri
Yehova Şahitleri, Mesih'in yeryüzünün kralı olarak 1.000 yıl boyunca gökten hüküm süreceğine ve 144.000 yükselmiş insanın ona yardım edeceğine inanırlar. Onlara göre, bu 1.000 yıllık hükümranlık süresince yeryüzü, Cennet Bahçesi gibi bir cennete dönüşecek ve insanlar, Adem ve Havva'nın kaybettiği mükemmelliğe geri döneceklerdir.

#### Yüce Tanrı Kilisesi
Doğu Şimşeği olarak da bilinen Yüce Tanrı Kilisesi, öğretilerinde, Kitab-ı Mukaddes'deki Vahiy Kitabı'nda kehanet edilen felaketleri takip edecek olan Milenyum Krallığı Çağı'ndan bahseder.

#### Yeni Apostolik Reformasyon
Pentekostal hareketin büyük bir kısmının, milenyum öncesi inançlara, Sahte Mesih'in yükselişine ve İkinci Geliş'ten önce dünyanın çöküşüne yönelmesine rağmen, Yeni Apostolik Reformasyon'un odak noktası "iyimser" bir eskatolojidir. Son zamanlara dair kehanetlerin çoğunun çoktan gerçekleştiğini ve günümüz peygamberleri ile elçilerinin ilahi otoriteye sahip olduğunu savunur; kıyamet, itaatkâr Hristiyanların ruhsal savaşlar kullanarak ve toplumun tüm kesimlerini Hristiyan inançlarıyla uyumlu hale getirerek (Yedi Dağ Emri) İkinci Geliş'i gerçekleştirecekleri bir dönem olacaktır.

## Yahudilik
Milenyumcu düşünce ilk olarak çalkantılı İkinci Tapınak döneminin Yahudi apokrif edebiyatında ortaya çıktı.

Gerschom Scholem, *Sabbatai Sevi, the mistical messiah* (1626–1676) adlı kitabında orta çağ ve erken modern Yahudi milenyumcu öğretilerini ele alıyor ve bu kitap, Sabbatai Sevi'nin (1626–1676) kendini ilan eden mesihliğine (1648) odaklanan 17. yüzyıl hareketine odaklanıyor.

## İslâm

Muhammed, Ehl-i Beyt'inden bir adamın gelip dünyayı bütün adaletsizlik ve zulümden kurtaracağını bildirmiştir. O, Mehdi olarak bilinecektir.

Müslümanlar ayrıca İsa'nın Mehdi ile birlikte geleceğine ve onunla birlikte zulüm ve adaletsizliğe karşı savaşacağına, Mehdi'nin Kıyamet Günü'nden önce bir süre hüküm süreceğine inanırlar. Mehdi, Sünni kitaplarda, Sünen-i Ebu Davud 4285, Sünen-i İbn Mace 4083 ve Sahih-i Müslim 2913'te geçmektedir.

Şii ve Sünni Müslümanlar Mehdi'nin tam olarak kim olduğu konusunda farklı görüşlere sahiptir. Her ikisi de onun insanlığı adaletsizlik ve zulümden kurtarmak için İsa ile birlikte geleceği konusunda hemfikir olsa da; Sünniler Mehdi'nin henüz doğmadığına inanırken, Şiiler onun şu anda hayatta ve gayba halinde olduğuna inanırlar.

## Bahailik İnancı

Bahá'u'lláh, *[[Kitab-ı İkan|Kitáb-i-Íqán]]'da* Tanrı'nın "Tanrı Şehri"ni yaklaşık her bin yılda bir yenileyeceğini belirtmiştir ve özellikle Tanrı'nın yeni bir Tezahürünün Bahá'u'lláh'ın Dönemi'nden itibaren 1.000 yıl (1852-2852) içinde ortaya çıkmayacağını, ancak Bahá'u'lláh'ın mesajının yetkisinin 500.000 yıla kadar sürebileceğini belirtmiştir.

## Teozofi
Teozofist Alice Bailey, *Mesih'in* veya *Dünya Öğretmeni'nin* "MS 2025'ten bir süre sonra" geri döneceğini ve bunun Hristiyanlıktaki Mesih'in İkinci Gelişi kavramının New Age eşdeğeri olacağını öğretmiştir. Bahsettiği *Dünya Öğretmeni'nin,* diğer Teozofistler tarafından en çok *[[Maitreya]]* olarak bilinen o ruhsal varlıkla aynı olduğuna dikkat edilmelidir.

## Toplumsal hareketler
Belirli bir milenyumculuk biçimi olan binyılcı toplumsal hareketlerin temelinde bin yıllık bir döngü kavramı yatar. Bazen bu iki terim eşanlamlı olarak kullanılır, ancak puristler bunun tamamen doğru olmadığını düşünürler. Milenyumcu toplumsal hareketlerin dini bir temele sahip olması gerekmez, ancak ütopik veya distopik olabilen bir kıyamet vizyonuna sahip olmaları gerekir. Binyılcı toplumsal hareketlerle ilişkilendirilenler "*şiddete* eğilimlidir" bazı binyılcılık türleri şiddetle bağlantılıdır.

İlerici milenyumculukta, "toplumsal düzenin dönüşümü kademelidir ve insanlar bu dönüşümü teşvik etmede rol oynarlar".

Felaket getiren milenyumculuk, "mevcut toplumsal düzeni geri dönülmez biçimde yozlaşmış olarak görür ve bu düzenin tamamen yıkılması, yeni, tanrısal bir düzenin inşasının habercisi olarak gereklidir".

Ancak, milenyumculuk ile şiddet arasındaki bağlantı sorunlu olabilir, çünkü zaman ilerledikçe yeni dini hareketler felaket görüşünden uzaklaşabilir.

### Nazizm
Üç çağ sisteminin ve genel olarak milenyumculuğun en tartışmalı yorumu, Adolf Hitler'in vizyonunda bin yıl süreceğini (*Tausendjähriges Reich*) ancak nihayetinde yalnızca 12 yıl (1933-1945) sürdüğünü ileri süren "Üçüncü Reich" (Drittes Reich) ile ilgilidir.

Alman düşünür Arthur Moeller van den Bruck, "Üçüncü Reich" ifadesini ortaya attı ve 1923'te *Das Dritte Reich* adlı bir kitap yayınladı. Alman tarihine dönüp baktığında, iki ayrı dönem ayırt etti ve bunları 12. yüzyıl İtalyan ilahiyatçısı Fiore'li Joachim'in çağlarıyla özdeşleştirdi:

* Kutsal Roma İmparatorluğu (MS 800'de Şarlman ile başlayarak): "Birinci Reich", *Baba Çağı* ve
* Alman İmparatorluğu, Hohenzollern Hanedanlığı (1871–1918): "İkinci Reich", *Oğul Çağı*.

Meşrutiyetçiliğin, parlamentarizmin ve hatta pasifizmin egemen olduğu Weimar Cumhuriyeti'nden (1918'den itibaren) sonra, bunları şunlar izleyecekti:

* "Üçüncü Reich", *Kutsal Ruh Çağı*.

Van den Bruck, 1922'de Hitler'le tanıştığında ondan etkilenmemiş ve Nazi Partisi'ne katılmamış olsa da, Naziler iktidara geldiklerinde kurmak istedikleri totaliter devleti tanımlamak için "Üçüncü Reich" terimini benimsediler ve 1933'te bunu başardılar. Ancak daha sonra Nazi yetkilileri, 1939 yazında Alman basınında "Üçüncü Reich" teriminin gayrı resmi kullanımını yasaklayarak, basına yalnızca "Alman İmparatorluğu", "Büyük Alman İmparatorluğu" ve "Ulusal Sosyalist Almanya" gibi daha resmi terimlerin kullanılmasını emretti.

Üçüncü Reich'ın ilk dönemlerinde birçok Alman, Hitler'den *Alman Mesihi* olarak bahsediyordu; özellikle de Nürnberg mitinglerini yönettiğinde, bu mitingler her yıl (1933-1938) Nürnberg'deki Eylül ekinoksundan biraz önce düzenlenmeye başlandı.

Hitler, 27 Kasım 1937'de yaptığı bir konuşmada Berlin'in büyük bir bölümünün yıkılıp yeniden inşa edilmesi planlarını şöyle yorumladı:*[...] Bir Tausendjährigen Volk mit Tausendjähriger Geschichtlicher ve Kültürel Vergangenheit für die vor ihm liegende unabsehbare Zukunft ve bir ebenbürtige tausendjährige Stadt zu bauen [...].*[...] bin yıllık tarihi ve kültürel geçmişi olan, bin yıllık bir halka layık [görkemle] bin yıllık bir şehir inşa etmek, onun bitmeyen [şanlı] geleceği için [...]Adolf Hitler'in bin yıllık bir saltanat uygulama girişiminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Vatikan, bin yıllık iddiaların güvenli bir şekilde öğretilemeyeceğini ve Vahiy'deki (aynı zamanda Kıyamet olarak da bilinir) ilgili kutsal yazıların ruhani bir bakış açısıyla anlaşılması gerektiğini belirten resmi bir açıklama yayınladı. Katolik yazar Bernard LeFrois şöyle yazmıştı:Milenyum: [...] Kutsal Ofis (21 Temmuz 1944) Mesih'in İkinci Gelişinde, nihai ve evrensel yargıdan önce yalnızca bazı azizleriyle (ölülerden dirilmiş) görünür bir şekilde hüküm süreceğinin güvenli bir şekilde öğretilemeyeceğini kararlaştırdığından, manevi bir binyıl Vahiy 20:4–6'da görülebilir. Aziz Yuhanna, Şeytan'ın faaliyetinin ve azizlerin gökte Mesih'le ve yeryüzündeki Kilisesi'ndeki manevi saltanatının bir özetini verir.— 

### Ütopyacılık
Hristiyanlığın ilk dönemlerindeki milenyumculuk kavramları, sonraki yüzyıllarda yalnızca dinsel kaygıların çok ötesinde sonuçlar doğurdu; çeşitli teorisyenler bunları ütopya fikirleriyle harmanlayıp geliştirdiler.

Erken milenyum düşüncesinin ardından Üç Çağ felsefesi gelişti. İtalyan rahip ve ilahiyatçı Fiore'li Joachim (ö. 1202), tüm insanlık tarihini üç çağın bir ardışıklığı olarak görüyordu:

# Baba Çağı (Eski Ahit)
# Oğul Çağı (Yeni Ahit)
# Kutsal Ruh Çağı (İsa'nın, Kutsal Üçlü'nün üçüncü kişisi olan Paraklit'i sadıklara rehberlik etmek üzere geride bırakarak göğe yükseldiği çağ)

Kutsal Ruh Çağı'nın yaklaşık 1260'ta başlayacağına ve o tarihten itibaren tüm inananların, Kıyamet Günü gezegenimizin tarihine son verene kadar bin yıl boyunca, mistik bir şekilde değişmiş ve Tanrı'ya övgü dolu keşişler olarak yaşayacaklarına inanılıyordu?

Fiore'li Joachim'in tarihsel zaman ayrımları, Üç Çağ felsefesini astrolojik terminolojiye dönüştüren ve Kuzey yarımküre ilkbahar ekinoksunu zodyakın farklı takımyıldızlarıyla ilişkilendiren New Age hareketini de büyük ölçüde etkilemiştir. Bu senaryoda, Baba Çağı, Koç Çağı olarak yeniden düzenlenmiş, Oğul Çağı, Balık Çağı olmuş ve Kutsal Ruh Çağı da, Kova New Age olarak adlandırılmıştır. Günümüzde "Kova Çağı" olarak adlandırılan dönemin, insanlık için bir dizi büyük değişimin gelişimine tanıklık edeceği varsayılmaktadır ve bu durum, milenyumculuğun bazı tezahürlerinin tipik özelliklerini yansıtmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Binyılcılık
* Hristiyan eskatolojisi
* Hristiyan Siyonizm
* Birinci Efes Konsili
* Kutsal Ruh Kültü
* Yeni dinî hareket
* Preterizm
* Sahte Mesih
* Mesih Çağı

## Kaynakça
**Özel**

**Genel**

* Barkun, Michael. *Disaster and the Millennium* (Yale University Press, 1974) ()
* Case, Shirley J. ''The Millennial Hope,'' The University of Chicago Press, 1918.
* Cohn, Norman. *[[The Pursuit of the Millennium]]: Revolutionary Millenarians and Mystical Anarchists of the Middle Ages*, (2nd ed. Yale University Press, 1970).
* Desroches, Henri, , The Hague: Mouton, 1969,
* Ellwood, Robert. "Nazism as a Millennialist Movement", in Catherine Wessinger (ed.), *Millennialism, Persecution, and Violence: Historical Cases* (Syracuse University Press, 2000). ( or )
* Fenn, Richard K. *The End of Time: Religion, Ritual, and the Forging of the Soul* (Pilgrim Press, 1997). ( or )
* Hall, John R. *Apocalypse: From Antiquity to the Empire of Modernity*, (Cambridge, UK: Polity 2009). ( [pb] and )
* Kaplan, Jeffrey. *Radical Religion in America: Millenarian Movements from the Far Right to the Children of Noah* (Syracuse University Press, 1997). ( or )
* Landes, Richard. *Heaven on Earth: The Varieties of the Millennial Experience*, (Oxford University Press 2011)
* Pasquier, Cyril. *Approches du millénium: Et si Irénée de Lyon avait raison?*, (Münster, Aschendorff Verlag, Studia Oecumenica Friburgensia 103, 2021, 807 s.). ()
* Pentecost, J. Dwight. *Things to Come: A study in Biblical Eschatology* (Zondervan, 1958)  and .
* Redles, David. *Hitler's Millennial Reich: Apocalyptic Belief and the Search for Salvation* (New York University Press, 2005). ( or )
* Stone, Jon R., ed. *Expecting Armageddon: Essential Readings in Failed Prophecy* (Routledge, 2000). ()
* Underwood, Grant. (1999) [1993]. *[https://www.press.uillinois.edu/books/catalog/48cbq6kr9780252068263.html The Millenarian World of Early Mormonism].* Urbana: University of Illinois Press. 
* Wessinger, Catherine. ed. *The Oxford Handbook of Millennialism* (Oxford University Press, 2011) 768 s.&nbsp; online review
* Wistrich, Robert. *Hitler's Apocalypse: Jews and the Nazi Legacy* (St. Martin's Press, 1985). ()
* 

## Dış bağlantılar
* ''Catholic Encyclopedia'' "Millennium and Millenarianism"
* Anthology of Chiliasm and Chillegorism (Compiler V.Sterkh)