Sokollu Mehmed Paşa Çeşmesi

**Sokollu Mehmed Paşa Çeşmesi** (), Sırbistan'ın başkenti Belgrad'da bulunan Osmanlı döneminden kalma çeşmedir. Çeşme, 16. yüzyılda inşa edilmiş olup Belgrad Kalesi'nin Yukarı Kenti'nin kuzeybatı duvarının yakınındaki Defterdar Kapısı'nın yanında yer almaktadır. Evliya Çelebi, çeşmenin 1576-77'de, sadrazam Sokollu Mehmed Paşa'nın hayatta olduğu dönemde inşa edildiğini ve Belgrad'da ayakta kalan tek bağışı olduğunu belirtir. Çeşmenin kesin konumu 17. yüzyıla kadar hiçbir harita kaynağında görünmemektedir. En eski taslak, çeşmenin üç serbest kenarı olan dikdörtgen bir yapı olarak sunulduğu, Paris'teki Ulusal Kütüphane'den 17. yüzyılın başlarından kalma bir plana dayanmaktadır.

## Konumu
Çeşme, Defterdar'ın Kapısı'ndan Aşağı Kent'e giden Arnavut kaldırımlı yolun yanında, iç surun kalıntılarında yer almaktadır. Saat Kapısı'nın karşısında yer almaktadır ve bir tarafı arkasındaki surun tuğlalarıyla örülmüştür.

## Tarihçe
### Orijin
Bir zamanlar çok sayıda olan Belgrad çeşmelerinden sadece bu günümüze kadar ayakta kalmıştır. Bu çeşmeden 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar tek bahseden, 1667'de Narin kalesi (merkez kale) etrafındaki bir hendekte bulunduğundan bahseden Evliya Çelebi'dir. Çelebi çeşmedeki iki yazıyı tarif etmiştir: "Bu içme çeşmesi hayırsever Sokollu Mehmed Paşa tarafından 1576-1577'de yenilenmiştir" ve 1597-1598'de yazılan "Gel, Allahım, eğer bu dünyada cennet pınarından içmek istersen".

Bu, paşanın sadece 1576'da eski bir çeşmeyi yenileyip yenilemediği veya ölümünden 20 yıl sonra onun isteği üzerine tamamlanıp tamamlanmadığı sorusunu gündeme getirmiştir. Bugün, İstanbul'da Mehmed Paşa'ya ait iki tane daha vakıf çeşmesi olduğu ve bunların ikisinin de Belgrad'dakine çok benzediği için, 1576-1577'de yeni bir çeşme yaptırdığına inanılıyor. Çeşmenin yanında, Osmanlı padişahına adanmış bir Kanuni Sultan Süleyman Camii vardı. Bugün tam yeri bilinmiyor ve kaledeki çeşitli arkeolojik araştırmalar sırasında özel olarak aranıp aranmadıkları da bilinmiyor. Sebeplerden biri, Arkeoloji Enstitüsü başkanı ve kalenin uzun süreli araştırmacısı Marko Popović'in söylediği gibi, finansmandır; arkeoloji, zengin ulusların ayrıcalığı olan bir bilimdir.

### Geç tarihi
Bu çeşmeden bahseden tek batılı kaynak, 1719'da Belgrad'ı ziyaret eden Gerhard Cornelius Van Den Driesch'tir. Yukarı Şehir'de bir saatlik yürüyüş mesafesinden su temin edilen bir içme çeşmesinden bahseder. Renkli Çeşme olarak bilinen bu çeşme, o zamanlar Mali Mokri Lug köy bölgesinde ve bugün Zvezdara'nın Zeleno Brdo semtinde bulunuyordu. Kaleye su taşıyan hayatta kalan üç Roma su kemerinden biriydi. Osmanlılar zamanla su kemerini çatıyla kapladılar ve Dahiye tarafından 1801'de kaleye sızmak ve Belgrad veziri Hacı Mustafa Paşa'yı devirmek ve öldürmek için bir tünel olarak kullanıldı. Dahiye daha sonra, birinin bunu kendilerine karşı kullanabileceğinden korkarak su kemerini yıktı ve böylece çeşmeye gelen su kaynağını sonraki 200 yıl boyunca kesti.

Çeşmenin yanında Osmanlı padişahına adanmış bir Kanuni Sultan Süleyman Camii vardı. Bugün tam yeri bilinmiyor ve kaledeki çeşitli arkeolojik araştırmalar sırasında özel olarak aranıp aranmadıkları da bilinmiyor. Sebeplerden biri de finansman, Arkeoloji Enstitüsü başkanı ve kalenin uzun süreli araştırmacısı Marko Popović'in söylediği gibi arkeoloji zengin ulusların ayrıcalığı olan bir bilimdir.

Çeşme, ilk koruma çalışması nesne üzerinde yapılana kadar 1938'e kadar gömülüydü. 1960'ta ek çalışmalar yapıldı. 1979'daki arkeolojik kazılar sırasında tamamen korunmuş dekoratif taş levhalara sahip cephe ve taş oluk keşfedildi. Üçüncü taraf, çeşme Ekim 2015'te iyice incelenene kadar yeniden gömüldü. Çeşme, 2006'da Belgrad'ın su tesisatı sistemine yeniden bağlandı.

### Yeniden inşası
Mayıs 2017'de kapsamlı bir yenileme başladı ve Ekim ayında tamamlanması planlanıyordu, ancak son tarih daha sonra 2018'e ertelendi. Hem estetik hem de statik amaçlar için 20 m uzunluğunda ve 2 m yüksekliğinde corten çelikten bir duvar eklendi. Banklar da yerleştirildi. Çelik çiti ve tahtalardan yapılmış eklenmiş yokuş aşağı patika rampasını gösteren ilk resimler ortaya çıktığında, halkın tepkisi gürültülü ve olumsuzdu, yeni eklemeleri yersiz ve kalenin mimarisiyle çelişen şeyler olarak algıladılar.

Kültür Anıtlarını Koruma Enstitüsü'nden, yeni unsurların modern fikirleri temsil ettiği, her neslin kendi izini bırakması gerektiği ve "zevkin öznel, kalitenin ise ölçülebilir olduğu" yanıtını aldılar. Ayrıca, yeni nesnelerin tahkimatın bir parçası olmadıklarını açıkça gösterdiğini, bu nedenle "ziyaretçilerin aldanmayacağını" da eklediler. Çevresindeki modernist müdahalelerin aksine, çeşmenin kendisi mümkün olduğunca orijinaline yakın özelliklere sahip taşlar kullanılarak restore edildi.

Kazı sırasında birkaç arkeolojik keşif yapıldı. Roma castrum'unun kalıntıları (MS 3. yüzyıldan), Bronz Çağı'ndan iki urna ve Neolitik nesnenin kalıntıları keşfedildi. Tüm bulgular muhafaza edildi ve tekrar gömüldü.

## Mimarisi
Kalenin tarihini paylaşan ve dönüşümlerini takip eden çeşmenin şekli zamanla değişir. Çok sayıda onarım ve tadilatla çeşmenin orijinal görünümünün ne olduğu bilinmemektedir. Genellikle enine bir küp şeklindedir. Çeşmenin 7,5 m uzunluğunda ve 6,3 m genişliğinde dikdörtgen bir tabanı vardır. İçeride eski Osmanlı dönemi su kaynağına bağlanan elipsoid tabanlı tonozlu bir rezervuar vardır. Çeşmenin dördüncü, kuzeydoğu tarafına yaslanan mevcut tonozlu kanal, 1719 ile 1739 yılları arasında bir zamanda inşa edilen Avusturya dönemi su kaynağına bağlanır. Çeşmenin yanındaki bir tonozdan rezervuara giriş de muhtemelen o dönemde inşa edilmiştir.

Dış cephesi düzgün işlenmiş kireç taşı bloklarından oluşur. Orijinal formunda, çeşmenin üç serbest duran cephesi de dekore edilmiş ve üzerlerine su boruları yerleştirilmiştir. Alt kısımda 0,7 m yüksekliğinde bir kaide, üst kısımda ise 3,9 m yüksekliğinde yarım daire biçimli bir korniş vardı. Bu kornişin üzerindeki cephenin eski görünümü bilinmemektedir. Çeşmenin korunmuş, güneydoğu yan cephesi, yaklaşık 0,35 m derinliğinde, bir Sarazen kemeriyle sonlanan bir nişle süslenmiştir. Ana cephe olan ön güneybatı cephesi, dekorasyonda en temsili olanıydı. Üç nişle süslenmişti. Orta niş, güneydoğu yan cephesindekiyle aynıydı ve taş bir havuza sahipti, ancak yalnızca nişle aynı hizada olan arka kısım korunmuştur. Orta niş, kaidenin üzerine yerleştirilmiş ve her biri stilize bir selvi ile süslenmiş iki küçük, yanal, yarım daire biçimli nişle çevriliydi.

Sokollu Mehmed Paşa Çeşmesi, Belgrad'daki Osmanlı mimarisinin temsili ve aynı zamanda ender korunan eserlerinden biri olarak kültürel, tarihi ve mimari değere sahiptir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Чесма Мехмед паше Соколовића: Заборављени драгуљ српске историје („Dnevno.rs“, 5. април 2015)
* Обнова чесме Мехмед паше Соколовића на Калемегдану („Блиц“, 5. новембар 2015)