İbrayım Yusupov

**İbrayım Yusupov** (Doğum adı: İbrayım Yusupoviç Yusupov, 5 Mayıs 1929, Çimbay ilçesi, KÖSSC, ÖzSSC – 24 Temmuz 2008, Nukus, Karakalpakistan, Özbekistan); Karakalpak şairi, 20. yüzyıl Karakalpak edebiyatının temsilcisi, çevirmen, dramaturg ve pedagog. Karakalpakistan ve Özbekistan Halk Şairi, Özbekistan Kahramanı (2004). Karakalpakistan Cumhuriyeti Devlet Marşı söz yazarıdır. Mahlası *Ayaziydir*.

## Yaşamı
**İbrayım Yusupoviç Yusupov,** 5 Mayıs 1929'da Karakalpakistan Cumhuriyeti Çimbay ilçesi Azad köyünde doğdu. Babası Yusup (din görevlisi) Sayekeev (1875-1931) zamanında din görevlisi ve büyük yer sahibi olmuş, Sovyetler hükümeti tarafından sürgün edilmiş, 1931'de Türkmenistan'a sürgün edilmiş ve geri dönmemiştir. İspatlamış bazı bilgilere göre Yusup Sayekeev Daşoğuz hapishanesinen kaçarak Törtköl şehri yakınlarında Rus askerlerine karşı savaşta vefat etmiştir. Annesi Hanbiybi iki oğul ve dört kız kardeşi büyütmüştür. Ailesinin geçimini sağlamakta annesine yardım etmek için genç İbrayım 13 yaşından itibaren çalışmaya başladı. Abisi Madenbay Yusupov II. Dünya Savaşı'na katılmıştır. Belarus hududunda yaralamış, savaştan sonra ülkesine terhis edildikten sonra vefat etmiştir. Karakalpak Devlet Pedagojik Enstitüsü'nde okumuştur. Enstitüden 1949 yılında mezun olduktan sonra burada edebiyat öğretmeni olarak çalışmaya başladı.

1961-1962 yıllarında "Amuderya" dergisi editörü, sonraki üç sene Sovyetler Birliği Bilimler Akademisi Karakalpak şubesinin N. Davkaraev adını taşıyan Dil, Edebiyat ve Tarih Enstitüsünde bilimsel çalışmalar yaptı. 1965-1980 yıllarında Karakalpak ASSC Yazarlar Birliği başkanı oldu. İ. Yusupov önderliğinde Sovyetler Birliği'nin birçok ülkesinde, Moskova, Kiev, Almatı, Vilnius ve diğer şehirlerde, pek çok Karakalpak kültür günleri gerçekleştirildi. 1980-1988 yıllarında "Sovyet Karakalpakistanı" (şu an Erkin Karakalpakistan) gazetesinde baş editör oldu. 1988-1994 yıllarında Karakalpakistan Barış Komitesi başkanı görevini yaptı. 1994-2000 yıllarında Maneviyet ve Marifet merkezi başkanlığı görevini yürüttü.

24 Temmuz 2008 tarihinde vefat etti. Özbekistan Cumhuriyeti ilk cumhurbaşkanı İslam Kerimov, şair vefat ettiğinde ailesine başsağlığı diledi. "O nerede çalışırsa çalışsın, organize etme yeteneği, bilim ve deneyimiyle her yerde halkın sevgi ve saygısını kazandı" cümlelerini dile getirdi. Şair, Nukus şehrindeki "Şorşa Baba" mezarlığına defnedildi.

## Siyasî faaliyetleri
İ. Yusupov, 1952 yılında burjuva-milleyetçi gruplarla işbirliği yapmakta suçlanmıştır ama delil yetmezliği nedeniyle aklanmıştır. Birçok kez KÖSSC Yukarı Kenes milletvekili seçildi. 1990 yılında M. Gorbaçov'a karşı eleştiri içeren "Gösterdiğin Gün Bu Mu?" şiiri sebebiyle sürgün edildi. 1990-94 yıllarında ÖSSC ve Özbekistan Yukarı Sovyeti milletvekili olarak seçildi. Birçok kez İ. Karimov'un Özbekistan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı seçimlerinde inanılır vekili olmuş ve onun adaylığını aktif bir şekilde desteklemiştir.

## Eserleri
Şairin ilk şiiri *Vatanım*, 1946 yılında yayımlandı. "Yoldaş Öğretmen" (1949), "Akasya Çiçekleyen Yerde" (1952) "Halıcı Kadın hakkında Gerçekler" (1955), "Eski Fıskiye Masalı" (1957), "Oyuncu Kadın Kaderi" (1958), "Tarla Arzuları" (1964), "Tomris" (1970), "Karakalpak hakkında Söz" (1977), "Bülbül Yuvası" (1987) uzun şiirleri yazdı. "Mutluluk Liriği" (1987), "Doğu Yolcusuna" (1959), "Düşünceler" (1960), "Yedi Tepe" (1962), "Tarla Arzuları" (1966), "Zaman Akımı" (1968), "Gönül Gönülden Su İçer" (1971), "Tomris" (1974), "İlham" (1977), "Zaman Rüzgarları" (1982) gibi şiir kitapları da bulunur.

## Başarıları
* Özbekistan Kahramanı (2004)
* "El-Halk Saygısı" nişanı (1999) 
* "Dostluk" nişanı
* "Emek Kızıl Bayrak" nişanı (04. 05. 1979)
* Özbekistan Halk Şairi 
* Karakalpakistan Halk Şairi

## Şair hakkında
Kaysın Kuliev; Kırım'da Resul Hamzatov, Cengiz Aytmatov ve İbrayım Yusupov'un kendi katılımıyla SSCB şair ve yazarlarının edebî buluşmasının birinde: "*İbrahim Yusupov, [[Ali Şîr Nevaî|Nevaî]] ve [[Mahtumkulu Firaki|Mahtumkulu]]'yla aynı sırada Türkçe konuşulan halkların şiirinin peygamberi sayılır.<u>"</u>* demiştir. Ünlü Özbek şairesi Zülfiye İ. Yusupov'u "*Karakalpak milletinin 20. yüzyıl [[Puşkin]]'i*" olarak nitelendirdi. Özbekistan Kahramanı, Özbekistan ve Karakalpakistan Halk Şairi Abdulla Aripov İ. Yusupov'a "Hocam" diye saygı duymuştur.

## Anısı
Taşkent'teki Yazarlar Parkı'na İbrayım Yusupov heykeli dikildi. Nukus'ta Karakalpak Dili ve Edebiyatına ihtisaslaşan bir yaratıcılık okulu bulunuyor. Nitekim Karakalpakistan Cumhuriyeti ilçe ve şehirlerinin ana sokakları şair anısına yapılmıştır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Küçük Edebiyat Ansiklopedisi
* Fotoğraflar — İbrayım Yusupov, Cengiz Aytmatov'a milli kıyafetler giydiriyor.