Şah kartal

**Şah kartal** (***Aquila heliaca***), Güneydoğu Avrupa ile özellikle Batı ve Orta Asya'da yaygın olarak üreyen büyük bir yırtıcı kuştur. Popülasyonlarının çoğu göçmendir ve kışı Kuzeydoğu Afrika, Orta Doğu, Güney ve Doğu Asya'da geçirirler. Şah kartal, tüm kartallar gibi Accipitridae familyasının bir üyesidir. Ayrıca tüylü bacakları onun, Aquilinae alt familyasının bir üyesi olduğunu gösterir. Bu kartal, *[[Aquila]]* cinsinin diğer üyelerine benzeyen büyük ve koyu renkli bir kartaldır, ancak genellikle kendi yayılım alanındaki en koyu türdür. Çoğunlukla küçük memelileri av olarak seçen, ancak aynı zamanda kuşlar, sürüngenler ve leşler de dahil olmak üzere diğer av türlerinin de büyük bir bölümüyle beslenen fırsatçı bir avcıdır. Diğer *Aquila* kartallarıyla karşılaştırıldığında, şah kartal bozkırın ağaçlık kesimleri de dahil olmak üzere, yüksek ormanların düzlüklerle ve diğer açık, görece düz habitatlarla kesiştiği yerleri yoğun olarak tercih eder. Normalde yuvalar büyük, olgun ağaçlarda bulunur ve ebeveynler bir veya iki yavruyu büyütürler. Dünya çapındaki popülasyonları küçüktür ve zulüm, habitat kaybı ve avlarının azalması nedeniyle gittikçe daralmaktadır. Bu nedenle 1994'ten beri IUCN Kırmızı Listesinde Tehlike Altındaki tür olarak listelenmiştir.

## Taksonomi
Şah kartal, atmacagiller familyasının epey monofiletik bir alt familyası olan Aquilinae veya çizmeli kartalların bir üyesidir. Alt familyada şu anda en az 38 tür bulunuyor ve hepsinin karakteristik, iyi tüylü tarsusları vardır. Bu tür, çoğunlukla Avrasya ve Afrika'nın daha açık yaşam alanlarına (bir tanesi Kuzey Amerika'da ve birkaçı Avustralasya'da) dağılmış, büyük ve epey koyu renkli kartallardan oluşan *[[Aquila]]* cinsinin bir üyesidir. DNA çalışmaları, şah kartalın bozkır kartalı (*Aquila nipalensis*) ve kızıl kartal (*Aquila rapax*) gibi orta büyüklükteki diğer *Aquila türleriyle* birlikte bir alt grubun parçası olduğunu göstermiştir. Şah kartala olan dışsal benzerliğine rağmen, altın kartal alt grubundaki 4 tür, birbirinden farklı küçük ve soluk karınlı kardeş türler olan Afrika şahin kartalı (*Aquila spilogaster*) ve Bonelli kartalı (*Aquila fasicata*) ile daha yakından ilişkili görünmektedir. İspanya ve Portekiz'de bulunan İspanyol şah kartal, daha önce bu türle aynı kefeye konulmuştu ve şah kartal adı eskiden bu iki kartal için de kullanılmıştı. Ancak morfoloji, ekoloji ve moleküler özelliklerdeki önemli farklılıklar nedeniyle artık ikisi ayrı türler olarak kabul ediliyor. Şah kartalın, İspanyol şah kartalın paratürü olması ve şah kartal popülasyonlarının İber yarımadasına Geç Pleistosen ile Erken Holosen arasında zaman zaman ulaşmış olması muhtemeldir. İspanyol şah kartal, izole durumu nedeniyle bir buzul çağı kalıntısı olarak kabul edilebilir.

## Tanım

Şah kartal, büyük bir kartaldır, ancak boyutu *[[Aquila]]* cinsinin büyük kartallarının ortalamasına yakındır. Yetişkin şah kartal, 68–90&nbsp;cm uzunluğa ve 1,76-2,2 m kanat açıklığına sahiptir. Küçük bir örneklemden elde edilen verilere göre ortalama kanat açıklığı dişilerde 2,07 m iken; erkeklerde 1,95 m kadardı. Dış görünüşleri benzer olsa da çoğu yırtıcı kuşta olduğu gibi erkeklerin, genelde dişilerden ufak olduğu ters bir eşeysel dimorfizm gösterirler. Şah kartallarda, kimi durumlarda dişiler %10 daha uzun  ve %40 daha ağırdır. Şah kartalların ağırlığını inceleyen bir araştırmada beş erkek bireyin 2,45 ila 2,72&nbsp;kg ağırlığındayken; beş dişinin de 3,26 ila 4,54&nbsp;kg ağırlığında olduğu tespit edilmiştir. Bu şah kartal örnekleminin ortalama ağırlığının erkeklerde 2,62&nbsp;kg ve dişilerde ise 3,9&nbsp;kg olduğu bildirilmiştir. Büyüklüğü bilinmeyen bir örneklemde erkeklerin ortalama 2,88&nbsp;kg ağırlığında olduğu görülürken; dişilerin ortalama 3,9&nbsp;kg geldiği bilinmektedir. Başka iki yetişkin dişinin ortalama 3,56&nbsp;kg ağırlığa sahip olduğu belirlendi. Standart ölçümlere göre, erkeklerin kanat kiriş uzunluğu 540 ila 622&nbsp;mm, kuyruk uzunluğu 260 ila 308&nbsp;mm ve tarsus uzunluğu 91 ila 98&nbsp;mm arasında değişebilir. Bu çerçevede, dişilerin kanat kirişi uzunluğu 565 ila 665&nbsp;mm, kuyruk uzunluğu 270 ila 330&nbsp;mm ve tarsus uzunluğu 97 ila 107&nbsp;mm arasında değişebilir. Şah kartallardan oluşan bir örneklemde toplam gaga uzunluğunun 65,7 ila 76,5&nbsp;mm arasında değiştiği belirlendi.

Şah kartal, genel olarak, taksonomik grubundaki diğer türlerle karşılaştırıldığında, görece uzun ve kalın bir boyuna, büyük bir başa ve gagaya (gözün ortası hizasında bir yarık çizgisine sahip), uzunca kare uçlu bir kuyruğa, biraz uzun ve iyi tüylü bacaklara ve güçlü ayaklara sahiptir. Bu tür, genellikle epey dik bir pozisyonda, çoğunlukla çıplak ağaç dalları, alçak höyük, kaya, samanlık vb uygun yerlerde tüneme eğilimindedir. *Aquila* cinsi bir kartal için, insanların varlığında görece daha az utangaç ve daha cesur görünmektedir. Yetişkin tüyleri çoğunlukla katran gibi siyahımsı kahverengidir; ancak tepesi, boyun arkası ve boyun yanlarında iyi sınırlanmış ve çokça kontrast oluşturan krem renginden altın rengine kadar değişen bir renk vardır. Ayrıca yetişkinlerin omuz kuşaklarında, tüneyen kuşlarda oldukça belirgin olan, kalın beyaz "apoletler" bulunur. Erişkinlerin kuyruğu boz renkli bir zemin üzerinde dar biçimde koyu çizgilidir ve geniş bir siyah subterminal banda sahiptir; yeni tüy dökmüş erişkinlerde ise bazen beyaz bir kuyruk ucu görülür. Kuyruk altı örtüleri kimi zaman belirsiz bir şekilde daha soluktur, pas renginden krem rengine kadar değişir ve boz renkli kuyruk tabanı ile birleşerek arka uca daha soluk bir görünüm verir. Dinlenme halinde kanat uçları kuyruk ucuna ulaşma eğilimindedir. Genç şah kartal, çoğunlukla açık kahverengiden kumlu sarıya kadar değişen renklerde olup, boğazdan göğse, sırta, kürek kemiklerine ve ön kanat örtülerine kadar hayli koyu kahverengi çizgilere sahiptir. Yavru kuşun kürek kemikleri ve ön kanat örtü tüyleri de bazen belirgin beyaz uçlu tüylere sahipken, ortadaki örtü tüyleri belirgin şekilde daha kahverengidir ve büyük örtü tüyleri siyahımsıdır; her ikisinin de geniş krem-sarı uçları belirgin kanat çizgileri oluşturur. Yavruların uçuş tüyleri ve kuyruğu genellikle siyahımsıdır ve uçları beyazımsıdır, ancak sırtın alt bölümünden kuyruk örtüsüne kadar olan beyaz kısımlar sadece ortada hafifçe çizgilidir ve tünediğinde genellikle görünmez. Yavrunun çizgili göğsünün altında kalan alt kısımları düz soluk bej rengindedir. İkinci yaşında, alt taraftaki kahverengi çizgiler daha sade kum rengi bir tona dönüşür ve kanatlardaki soluk şeritler de silikleşmeye başlar. Özellikle 2. yılın sonlarına doğru, 3. yılın başlarında, bazı genç şah kartalların alt kısımlarında siyahımsı kahverengi tüylerden oluşan düzensiz lekelenmeler görülür. 4. yaşlarına gelindiğinde, kuşlar yarı yetişkin tüylerine bürünürken, kartalın ön yüzünde genellikle kumlu ve daha koyu yetişkin benzeri tüylerin epey düzensiz bir karışımı görülür. Yıllık tüy dökümü sırasında, koyu renkli tüyler başlangıçta boğazdan ve üst göğüsten dışarı doğru genişler. Yarı yetişkin evrenin sonlarına doğru, kuşlarda soluk bir taç ve ense oluşmaya başlar, ancak genellikle gövdenin arkası, kuyruk ve kanat tüyleri başka türlü koyulaşmasına rağmen soluk kalça çevresi ve crissum örneklerindeki gibi hala daha gençlere benzer. Tam yetişkin tüyleri 5-6 yaşında elde edilir; ancak bazı yarı yetişkinler bundan önce üremeye başlar.

Uçuş sırasında, şah kartal, bir *Aquila* için hayli çıkıntılı bir boyuna ve “kocaman” bir kafayla gagaya sahip olan büyük bir yırtıcı kuş türüdür. Uzun kanatlar, diğer daha küçük yırtıcı kuşlarla karşılaştırıldığında epey geniş görünebilir, ancak *Aquila* cinsindeki diğer kartallarla karşılaştırıldığında görece dar ve eşit paralel kenarlara sahiptir. Uçuş stilleri nispeten ağır olsa da istikrarlıdır, ayrıca kanat çırpışları derin ve güçlüdür, ancak ilk kalkışta hiç de azımsanmayacak ölçüde sakardırlar. Öne doğru basık ama oldukça düz kanatlarla havalanma eğilimindedirler, dış kanat tüyleri bazen yukarı doğru kıvrılabilir, ancak genel olarak diğer bazı *Aquila*'larda olduğu gibi V şeklinde uçmazlar. Ayrıca bu tür, süzülürken kanatlarını düz tutabilir, ancak hızlandıkça kanatlarını geriye doğru bükebilirler. Uçarken, yukarıdan bakıldığında yetişkin birey, küçük beyaz şeritlerle birlikte koyu kahverengi gözükür ve ince koyu şeritleri olan grimsi bir kuyruk ve çok geniş, siyahımsı bir subterminal bant gösterir. Yetişkin kuşa aşağıdan bakıldığındaysa temelde tamamen koyu renklidir; yalnızca ön kanatlardaki çok koyu gri uçuş tüyleri (siyah kanat uçlarının tersine), gri bir crissum ve ince çizgili gri kuyruk tabanı koyu rengi hafifletir. Ancak bu özellikler yalnızca iyi ışıkta ve makul mesafelerde belirgin olabilir. Uçarken yavrunun tüyleri çoğunlukla soluk bej rengindedir ve kahverengi çizgileri vardır. Sırtın alt tarafı, kuyruk sokumu, kuyruk örtü tüyleri ve bacak tüylerinin tümü beyazımsı krem rengindedir ve bu, beyaz uçlu siyahımsı büyük örtü tüyleri, birincil örtü tüyleri ve teleklerle belirgin bir tezat oluşturur. Yavruların sırt örtülerinde üstte iki beyaz kanat çizgisi ve dar, beyazımsı bir alt arka kenar bulunur. Bu arada, yavruların iç primer tüyleri diğer uçuş tüylerine göre çok daha soluk kremsi kahverengidir. Genç kuşların koyu kahverengi kanat astarları, yetişkinlerin daha koyu tüyleriyle karşılaştırıldığında daha geniş ve kaba desenlere sahiptir. Bazı kuşlar 2. ila 3. yıllarına geldiklerinde uçuş tüylerinde o kadar aşınma olur ki neredeyse hiç çizgisi olmayan kum rengi gibi görünürler; 3. yıldan itibaren ise çeşitli düzensiz varyasyonlarla alttan daha koyu renkli tüyler belirmeye başlar.

### Türlerin karışması

Şah kartal, kaya kartalına (*Aquila chrysaetos*) göre genellikle daha küçüktür, orantılı olarak daha büyük kafasına ve daha uzun boynuna rağmen daha ince, daha az iri ve güçlü bir görünüme sahiptir. Yayılımının kimi bölgelerinde ortalama olarak dişi şah kartalın boyutu ve ağırlığı, daha küçük olan erkek kaya kartalıyla büyük oranda yakındır. Ancak, görünüşe göre bu tür, hallux pençesinin (accipitridlerin öldürme aracı olarak kullandığı büyümüş arka pençe) büyüklüğüne bakarak güvenilir bir biçimde ayırt edilebiliyor; bu pençe, kaya kartalında her zaman daha büyüktür. Hallux pençesi, incelenen iki dişi şah kartalda 38–43&nbsp;mm ve bir erkek bireyde 35,5&nbsp;mm ölçülerinde bulunurken, yetişkin olmayan bir erkek Amerikan kaya kartalı için ölçülen en küçük pençe uzunluğu 44,9&nbsp;mm kadardır. Bununla birlikte, *[[Aquila]]* ve *Clanga* cinslerindeki diğer benzer kartallarla karşılaştırıldığında daha geniş bir alana yayılmış kaya kartalı kuzeninin dışında, bu tür tipik olarak en büyüktür, en büyük uzuvlara (yani ayak, kuyruk ve gaga uzunluğu) sahiptir ve dağılımının çoğunda (nadir Afrika kış yayılımı hariç) en güçlü Aquilinae türüdür. Güney Asya'daki kışlama alanlarında bu tür, en büyük ve en baskın kartal türü olarak balık kartalıyla rekabet ediyor. Şah kartalın yetişkinlerinin tüyleri genellikle çok belirgindir. Orta Avrasya'da yaşayan diğer yetişkin *Aquila* kartallarına göre epey koyu renklidir. Ayrıca, yaşam alanındaki diğer tüm Avrasya kartalları kanat örtüsünde beyaz lekeler ve gri kuyruk altından yoksundur. Makul görüşler göz önüne alındığında, genç şah kartal, diğer türlerde görülmeyen bir renk kombinasyonu olan kahverengi çizgili benzersiz açık kahverengi-sarı rengiyle daha az ayırt edici değildir. Uzaktan bakıldığında genç birey, çok soluk arka gövdesi, siyahımsı kuyruğu ve çarpıcı derecede soluk birincil tüylere karşı olan uçuş tüyleriyle koyu bir sırt ve göğüs bandı taşıdığı izlenimini verebilir. Yetişkinler, önemli ölçüde sınır dışı kuzenleri olan İspanyol şah kartalına benzerler; ancak doğu türünün omuzlarında daha sınırlı bir beyazlık vardır ve alt taraftaki koyu tüylerde biraz daha kahverengimsi bir renk tonu vardır; genç İspanyol şah kartalları ise soluk sarımsı kahverengi yerine koyu kahverengi renktedir ve bedenleri kahverengi çizgilerden yoksundur. İspanyol türü, şah kartala benzer büyüklükte ve oranlardadır, ancak ortalamada biraz daha ağırdır ve daha da çıkıntılı bir baş ve boyuna sahiptir.

Yarı yetişkin şah kartal, yaşça daha büyük yavru büyük benekli kartallarla (*Clanga clanga*) karıştırılabilir; ancak *C. clanga* daha az zıt desenlere sahipken daha solgun bir yakadan yoksundur ve alt kısmında daha büyük bir örtü bandı (bazı şah kartallarda nadir görülen bir belirti olmasına rağmen) ve büyük oranda çıplak uçuş tüyleri vardır. Yetişkin büyük benekli kartallar, genç şah kartallarda olduğu gibi kanat altı kontrastına sahiptir; ancak tüy özelliklerinin ötesinde, çok daha küçük başları, biraz daha küçük genel boyutları ve görece daha geniş ve kısa kanatlarıyla daha kompakt yapılarından ötürü farklıdırlar. Genç şah kartala daha çok benzeyen, büyük benekli kartalın *fulvescens* formudur; bu oldukça nadirdir (batıda daha yaygındır), ancak benzer veya hatta aynı derecede soluk sarıdır. Yine de bu benekli kartal formu, genç şah kartalın altındaki kahverengi çizgilerden yoksundur ve ayrıca bazen yüz tüylerinde de olduğu gibi kanat örtü tüylerinde (genç büyük benekli kartallarda yoğun benekli) ve sırtta zıt renkte çok daha koyu bir tüylenmeye sahiptir ve ayrıca yukarıda belirtilen fiziksel farklılıklarla ayırt edilebilir. Hint benekli kartalları (*Clanga hastata*), genç şah kartallar gibi daha soluk ve daha küçük kanat altı örtü tüyleri gösterme eğilimindedir, *C. hastata* önemli ölçüde daha küçüktür ve diğer tüm beden oranları ve tüy özellikleri bakımından şah kartaldan farklılık gösterir. Bazen "çok benzer" olarak tanımlansa da şah kartallar, çok daha koyu renkli olmaları ve çok daha düz duran görece dar kanatlarıyla kaya kartalından epey kolay ayırt edilirler. Kaya kartalı, şah kartallardan farklı olarak, kanatları yukarı doğru bakacak şekilde uçma eğilimindedir ve giderek incelen bir kanat biçimine sahiptir (taban kısmı biraz daha dar, ön kısımlar daha geniştir). Kaya kartallarında kuyruk genellikle daha dar ve kare şeklindedir. Daha yakından bakıldığında, şah kartalın baş ve boyun arkasındaki soluk bölge, kaya kartalının altın ensesine benzeyebilir, ancak her zaman çok daha soluk ve tebeşir rengindedir ve ayrıca koyu renkli tüylerle daha güçlü bir kontrast oluşturur ve daha geniştir. Benzer büyüklükte fakat daha sıkı olan genç bozkır kartalının (*Aquila nipalensis*) tersine, genç şah kartalın kanat altında bozkır kartalındaki gibi beyaz bir bant görülmez. Daha belirgin olarak bozkır kartalı, genç şah kartalların daha soluk genel renklerinden ve zıt kahverengi çizgilerinden yoksundur. Tüy aşınması, ikisinin kanat şeklini birbirine benzetebilir, ancak şah türünün daha büyük başı ve daha az sıkı yapısı, uçuş profilini farklı kılar. Şah kartalın, Afrika'daki kışlık bölgelerinde karşılaştığı tek koyu renkli büyük Aquilinae, boyut ve oranlar açısından kaya kartalını daha çok andıran simsiyah Verreaux kartalıdır (*Aquila verreauxii*). Karışıklığa yol açması beklenmeyen bir akrabası olan Verreaux kartalı, neredeyse tüm tüy özellikleri bakımından farklılık gösterir ve tabanda içe doğru kıvrılan çok daha sivri kanatlara sahiptir ve kaya kartalı gibi hayli güçlü bir dihedral etkiyle uçma eğilimindedir. Asya'da, oranları ve boyutu belki de daha nadir bulunan Pallas balık kartalını (*Haliaeetus leucoryphus*) andırıyor olabilir ve bu ikisi, açıkça farklı olan tüylerini gizleyen yoğun arkadan aydınlatmalı koşullarda karıştırılabilir. Şah kartalın, büyük başlı ve düz kanatlı şekli, silüet olarak beyaz kuyruklu kartalı (*Haliaeetus albicilla*) da çağrıştırabilir, ancak bu ikinci tür genellikle daha büyük gövdeli ve daha da büyük başlı olup çok daha geniş kanatlara ve orantılı olarak daha kısa bir kuyruğa sahiptir. Alt kesimleri benzer şekilde genelde koyu renkli olan kara akbaba (*Aegypius monachus*), karıştırılan bir tür olarak önerilmiştir, ancak şah kartallardan çok daha büyüktür, farklı oranlara sahiptir (çok daha geniş kanatlar, orantılı olarak daha küçük baş ve daha kısa kuyruk) ve şah kartalın tüylerinin zıt, soluk kısımlarından hiçbirine sahip değildir.

### Ses

Şah kartal, üreme alanında oldukça seslidir, ancak diğer yerlerde sessiz veya neredeyse sessiz olma eğilimindedir. Türün ana çağrısı *owk owk*, *gok gok* veya *kraw-kraw* benzeri derin, sert bir sestir. Çağrı genellikle 8-10 defaya kadar hızlı bir şekilde tekrarlanır. Onların çağrısı kaya kartalınınkinden belirgin biçimde daha derin ve serttir, aynı zamanda biraz da uyumsuz bir şekilde daha yankılı ve buyurgandır. Çağrı uzatıldığında, ara sıra büyük bir kurbağanın vıraklamasını anımsattığı düşünülür. Şah kartal, en çok uçarken ötüş yapar. Olağanüstü durumlarda, havadayken çağrıyı 13 defaya kadar tekrarlayabilir. Ayrıca tünedikleri yerden çağrıyı tekrarlayabilirler. Dişiler ayrıca bir erkek avla geldiğinde de seslenebilirler. Tür için kaydedilen alarm çağrıları arasında, uzaktaki bir davetsiz misafire yanıt olarak çıkarılan yumuşak bir *ko-gok, wk wk wk* bulunur; daha yakın bir girişim de annenin daha sert bir *gek* çağrısı yapmasına neden olabilir. Esaret altında kaydedilen, yükselen ve alçalan bir ötüş de muhtemelen bir alarm çağrısıdır.

## Dağılım ve yaşam alanı

### Üreme alanı

Şah kartalın bulunduğu en batıdaki bölge Avrupa'nın doğu, orta ve güneydoğu kesimleridir. Üreme alanının Avrupa kısmı; Avusturya'nın doğusu, Çekya'nın doğusu, Slovakya, Macaristan,Hırvatistan'ın doğusu, Sırbistan, Bosna-Hersek'in kuzeydoğusu, Makedonya, Bulgaristan, Romanya, Moldova ve Ukrayna'nın kuzey, batı ve doğu bölgelerinin büyük bir kısmını kapsamaktadır. Tür dağılımı, Orta Rusya'da devam ediyor ve burada Merkez Federal Bölgesi'nin çoğunda, esasen Kuzey Kafkasya Federal Bölgesi'nin tamamında, Volga ve Ural Federal Bölgelerinin çoğunda (kuzey kısımları hariç) ve Baykal Gölü'nü geçerek Rusya'nın Uzak Doğusu'nun karayla çevrili güneybatısındaki Transbaykalya'ya kadar Sibirya'nın güney kısmında bulunuyor. Rusya'nın dışında üreme alanları güneyde çoğunlukla şu ülkelerin kuzey kısımlarına kadar uzanmaktadır: Gürcistan, Ermenistan, Azerbaycan, Türkmenistan, Özbekistan, Kazakistan'ın büyük bölümü, kuzeybatı Çin (Sincan) ve kuzey Moğolistan. İzole popülasyonlar ayrıca Türkiye'nin kuzeybatısı, ortası ve doğusu, Kıbrıs ve İran'ın kuzeyinde de varlığını sürdürmektedir. Üreyen bir tür olarak, muhtemelen Afganistan ve Pakistan'dan yok olmuşlardır.

### Göç ve kışlama alanı

İspanyol şah kartalının aksine, şah kartal yayılış alanının çoğunda büyük ölçüde göçmendir, ancak yayılış alanının batı ve güney kesimlerinde kış aylarında değişen sürelerde ikamet etmesi veya çok yerel olarak dolaşması, onun yarı göçebe olarak tanımlanmasına neden olabilir. Türün, Moğolistan'a kadar kuzeyde kışladığı kaydedildi. Bulgaristan'da, yuvadan ayrılan üç yavrudan ikisi ülke içinde dolaşırken, sadece biri İsrail'e kadar uzun bir mesafeye göç etmiştir. Göç hareketleri sonbaharda Eylül'den Kasım'a kadar olan dönemde ve ilkbaharda Şubat'tan Mayıs'a kadar olan dönemde gerçekleşir; kartallar ne kadar kuzeyde ürerse  bu süreçler sırasıyla sonbaharda o kadar erkene ve ilkbaharda o kadar geçe kayar. Sadece göç veya dolaşma amacıyla kullanılan geniş alanları düzenli kışlaklardan ayırmak zor olabilir. Tipik olarak ana yırtıcı kuş göç bölgelerinde çok az sayıda görülmesine rağmen tür; İsrail, Ürdün'ün kuzeyi, Suudi Arabistan'ın ortası, Kuveyt, Irak'ın kuzeydoğusu ve komşu İran'ın güneybatısında kışlayan kartal gruplarıyla birlikte Yemen'e kadar Orta Doğu'nun büyük bölümünde bir geçiş göçmeni olarak görülebilir. Arabistan'da kışlayan birkaç kartal üzerinde yapılan bir radyo-etiketleme çalışması, kartalların ilkbahar göçünde 3.900 ila 5.000&nbsp;km'lik bir yol kat ederek, dört örnekte Rusya'ya ve tek bir örnekte Kazakistan ve Çin'e çeşitli şekillerde geri döndüklerini ortaya koymuştur. Şah kartal, Afrika'nın Nil vadisinde yerel olarak ve çok az sayıda kışlar, çoğunlukla Sudan'ın güneyi, Etiyopya'nın ortası ve Kenya'nın kuzeyinde gözlemlenir, düzensiz olarak Kenya'nın güneyine ve hatta bir keresinde Tanzanya'nın kuzeyine dek indiği rapor edilmiştir. Görünüşe göre Afrika'ya göç eden bireylerin çoğu Avrupa gibi üreme alanının batı kısmına düşen yerlerden gelmektedir. Baykal Gölü çevresinde üreyen şah kartallarda olduğu gibi daha doğudaki bireyler genellikle Güney Asya'ya göç eder. Bu türün, Himalayalar'daki göç bölgelerinde genellikle ortalama veya düşük sayılarda olduğu kaydedilmiştir. Şah kartal, doğu Pakistan'dan doğuya doğru Nepal'in güneyi üzerinden Bangladeş'e ve aşağıda Hindistan'ın güneyindeki Gucerât, Madhya Pradesh, Bihar ve kuzeybatı Jharkhand eyaletlerine kadar Hint alt kıtasında çok geniş bir alanda kışlar. Diğer yarı düzenli kışlama alanları arasında güney Bhutan, Tayland, kuzey Hindiçin (güneybatı Yunnan'da Çin sınırı boyunca kaydedilmiştir) ve dağınık biçimde hala yabani alanların bulunduğu Çin'in doğusunda yer almaktadır. Kamboçya'nın orta kesimlerinde, Laos ve Vietnam'ın yanı sıra Kore yarımadası, Tayvan ve güney Japonya'da (çoğunlukla Honşu) da kışlayan kuşların olduğu bilinmektedir. Başta Polonya, İsveç, Danimarka, Almanya ve İtalya olmak üzere Avrupa'da 20'den fazla ülkede göçmenler rapor edilmiştir.

### Doğal ortam

Şah kartal, üreyen bir tür olarak çoğunlukla geniş tayga ormanlarının güney kenarlarında dağılmıştır. Türün tercih ettiği yaşam alanı genellikle dağınık ağaçların olduğu açık alanlar veya daha kapalı ormanlık alanlar ile sulak alanların çevresi veya yakınlarıdır. Şah kartal genellikle açık alanlarda avlanır, tipik otlakların ötesinde sulak alanlara ve tarım alanlarına kadar uzanır. Daha geniş ormanlık alanlarda, şah kartallar avlanabilmek için açıklıklara veya çayırlara ihtiyaç duyarlar. Üreyen bir tür olarak yaşam alanlarının merkezi kısmı geniş bozkır alanlarında yer alır ve burada tür genellikle orman-bozkır sınırının yanı sıra açık ormanlık alanlar, nehir vadileri ve hatta ağaçların veya ormanlık kesimlerin bulunduğu tarım alanlarında yaşar. Alçak alanlar tercih edilir, ancak yalnızca bu alanlar tercih edilmez. Türkistan ve Kazakistan'da üreme alanlarını yarı çöllere kadar genişletebilirler. Çöllerde yiyecek mevcut olduğu sürece kışlayabilirler. Büyük ölçüde kaya kartallarının bulunmadığı yerlerde, türün ormanlık alçak dağlar, dağlık bozkır ve çayırlık alanlar gibi ikincil habitatlara yayıldığı bildirilmiştir. En azından Avrupa'da bu durum; açık ovaları, ağaçlı düzlükleri ve nehir kenarındaki ormanları sarp ve ormanlık yaylalar için terk etmelerine neden olan insan baskısından kaynaklanmaktadır 1990'lardan bu yana Slovakya ve Macaristan'da tercih ettikleri ovalarda yavaş bir şekilde yeniden çoğaldıkları bildiriliyor. Şah kartallar çoğunlukla neredeyse kesintisiz otlaklar, ovalar, yarı çöller ve dağınık ağaçlı tarım arazileri ile çeşitli bataklıklar, göller ve diğer sulak alanlar gibi daha açık yaşam alanlarında kışlarlar. Tür esas olarak deniz seviyesinden 1.300 m yüksekliğe kadar olan bölgelerde yaşarken, bu değer yerel olarak 1.800 m'yi bulabilir; öte yandan Asya'da göç sırasında 3.900 m'lik bir alandan geçtiği kaydedilmiştir.

## Davranış ve ekoloji

Şah kartal, avlanma teknikleri bakımından çeşitlilik gösterir; ancak avını neredeyse sadece yerde yakalar. Pusularda yavru kuşlar gibi bazı avların alçak tüneklerden alınması mümkün olabilir, ancak bu henüz doğrulanmış değildir. Ayrıca avlarını suda veya su yollarının kenarından yakaladıkları ve özellikle su kuşlarını yakalarken suya batıp ıslanabildikleri bilinmektedir. Şah kartallar genellikle sabit bir pozisyonda avlanırlar, biraz alçak bir tünekten (genellikle bir ağaç dalı ama kayalardan çalılara ve elektrik direklerine kadar hemen hemen her tünekten) uzun süre avlarını izlerler ve avlarını gördüklerinde üstüne atılır veya yere doğru dalarlar. Alternatif olarak, genellikle yaklaşmalarını gizlemek için var olan bitki örtüsünü kullanarak ve alçaktan süzülerek avlarına daha uzun bir dalış yapabilirler. Böcekler ve yer sincapları da dahil olmak üzere bazı avların yürüyerek yakalandığı bilinmektedir; sincapları yakalamak için hayvanın ininin girişinde beklediği bildirilmektedir. Bu tür, zaman zaman, özellikle kış aylarında, diğer kartalların ve diğer yırtıcı kuşların yiyeceklerini çalar ve ayrıca çiftler halinde de avlanır. Şah kartal, çoğu aktif avcı gibi alt edebileceği her türlü avdan yararlanan bir fırsatçıdır. Av yelpazeleri oldukça çeşitlidir ve 200 ile 300 arasında av türünü içermektedir; şah kartalın toplam av türü sayısı, zaman zaman aynı bölgede görülebilen, fakat toplamda 500 kat daha fazla sayıda olan kızıl şahinle (*Buteo buteo*) kıyaslandığında biraz daha azdır. Yalnızca Kazakistan ve Macaristan'da kaydedilen toplam av spektrumları sırasıyla 154 ve 126 türdür. Küçük ve orta büyüklükteki memeliler en düzenli olarak seçilen avlardır; tavşanlar, çeşitli kemirgenler, özellikle sincaplar, hamsterlar ve tarla fareleri ile böcekçil hayvanlar tercih edilir. Ayrıca, zaman zaman memeliler kadar veya daha fazla sayıda olmak üzere çeşitli kuş türleri, özellikle de ortalama ve üstü büyüklükteki kuş türlerinin yumurtadan yeni çıkmış yavruları veya genç kuşları avlanmaktadır. Kışlık alanların bazı kısımlarında kuşlar yerel olarak birincil besin kaynağı olabilir. Sürüngenler, bu alanların çoğunda ikincil av kaynağı konumundadır, ancak yerel olarak bir miktar önemli olabilirler. Öte yandan balıklar ve böcekler dahil omurgasızlar nadiren avlanır.

Tarihsel olarak en çok şah kartalla ilişkilendirilen av türü, en azından Avrupa'da, sincaplar ve hamsterlar olmuştur. Bunlar önemli olmakla birlikte, birincil av türü değişebilir ve güncel çalışmalarda genellikle tavşanlar veya kirpiler birincil av pozisyonunu alıyor gibi görünmektedir. Bugüne kadar Avrupa'daki en büyük diyet araştırması olan Macaristan'da yapılan çok yıllık bir analiz, Avrupa tavşanının (*Lepus europaeus*) toplam 8.543 avın %27,4'ünü oluşturarak temel besin olduğunu gösterdi. Macaristan'da en çok tercih edilen ikinci av, diyetin %12,71'ini oluşturan Avrupa hamsterıydı (*Cricetus cricetus*). Benzer şekilde Slovakya ve Çekya'da Avrupa tavşanı, sırasıyla 562 av öğesinin %40,2'sini ve 109 av öğesinin %41,3'ünü oluşturarak ana av konumundaydı. Avrupa hamsteri Slovakya'da en sık görülen 4. av türüydü, ancak Çekya'da en sık görülen ikinci av türüydü. Macaristan'daki çok yıllık çalışmalarda sunulduğu gibi, Avrupa yer sincabı (*Spermophilus citellus*) popülasyonunda görülen azalma nedeniyle, şah kartalın beslenmesindeki önemi azalmıştır; bu tür, 1975-1991 yılları arasında birincil av iken (1975-1985 yılları arasında 606 av öğesinin %51'i) 2005-2017 yılları arasında şah kartalın beslenmesine neredeyse hiçbir katkıda bulunmamıştır. Orta Avrupa'da Avrupa yer sincabının yeniden doğaya kazandırılmasıyla, bu av türünün burada da şah kartalın beslenmesinde daha önemli hale gelmesi mümkün olabilir. Tuva Cumhuriyeti'nde uzun kuyruklu yer sincabı (*Spermophilus undulatus*), hala şah kartalların av yelpazesinde birincil konumdadır ve 168 av öğesinin %60,1'ini oluşturmaktadır. Bulgaristan'ın iki farklı bölgesinde yapılan çalışmalardan ilki Dervent tepelerinde ana avın Avrupa tavşanları (%25) olduğunu, diğeri Saker dağında güney ak göğüslü kirpinin (*Erinaceus concolor*) (%32,5) ana av olduğunu göstermiştir. Türkiye'de Trakya yarımadasında aynı kirpi, 582 av öğesinin %23,1'ini ve av biyokütlesinin %21,2'sini oluşturarak en önemli av olmuştur.

Daha sıcak olan güney bölgelerde, birincil av türlerinin genellikle daha küçük olduğu görülmektedir. Gürcistan'da, tarla fareleri (*Microtus socialis*) 341 av öğesinin yaklaşık %15'ini oluşturan temel besin kaynağıydı. Kışlayan şah kartallar için en sık görülen canlı av (her ne kadar çoğunlukla leş yense de) çöl faresiydi (*Meriones crassus*). Bu küçük kemirgenlerin her ikisinin de ortalama ağırlığı muhtemelen sadece 35-60 g arasındadır. Aralarında kirpi, sivri fareler ve köstebeklerin her birinin birkaç türü, bayağı tavşandan başka en az 7 lagomorf türü, sıçanların ve cricetidaelerin (özellikle hamster ve tarla fareleri) her birinin yaklaşık bir düzine türü, 5 spalacidae türü ve çeşitli fındık fareleri ve jerboaların da bulunduğu çok sayıda başka küçük memeli zaman zaman av olabilir. Bu nedenle, şah kartalların, ormanlık kenarlardaki açık çimenlerde veya tarlalarda yuva yapan ve/veya yerde yaşamayı tercih eden kemirgenleri ve benzeri küçük memelileri tercih ettiği görülmektedir.

Çeşitli kuş türleri, şah kartalların beslenmesinde önemli rol oynayabilir. 120'den fazla kuş türünün bu kartal tarafından avlandığı bilinmektedir. Avrupa'da yapılan çalışmalar, Avrupa'nın yerlisi olmayan bir av kuşu olan sülünlerin (*Phasianus colchicus*) (her ne kadar şah kartal bu türle kendi doğal alanında da yoğun olarak karşılaşıp avlansa da) şah kartalın beslenmesindeki büyük önemini yansıtmaktadır. Yukarıda bahsedilen kapsamlı Macar çalışmasında, sülünler en sık avlanan üçüncü tür olmuş ve diyetin %12'sini oluşturmuştur. Çekya'da, sülün yine en çok avlanan üçüncü türdür. Slovakya'da sülün, besinlerin %17,3'ünü oluşturarak sıklık bakımından tavşandan sonra ikinci sırada yer alırken, sadece yavru ve tavuk sülünlerin (horoz değil) baz alındığı bildirilmiştir. Bulgaristan'da yapılan çalışmalarda, evcil tavuğun (*[[Tavuk|Gallus gallus domesticus]]*) bu kartalın beslenmesinde sülünlerin yerini aldığı, Saker Dağı ve Dervent tepelerinde avlanan türler içinde sırasıyla %10,8 ve %20,8'lik bir paya sahip olduğu ve her ikisinde de en sık avlanan ikinci av olduğu görülmektedir. Şah kartalın beslenme alışkanlıklarına ilişkin bilinen en büyük çalışma, 11.079 av öğesinin incelendiği Kazakistan'daki engin Naurzum Doğa Koruma Alanı'nda gerçekleştirildi. Sarı yer sincabı (*Spermophilus fulvus*) ve kızıl yer sincabı (*Spermophilus major*) kolonilerinin yakınlarda olmasına ve en az üç kartal türünün yakınlardaki yuvalama alanlarıyla olası bir kaynak rekabeti yaratma olasılığına rağmen, burada av yelpazesi son derece çeşitliydi ve şah kartal çiftleri tarafından belirgin bir biçimde tercih edilen tek bir av yoktu. Ölçümleri sunmadan kuşların, şah kartallar için en yüksek hacimli av grubu olduğu anlaşılıyor; bunlar özellikle de kargagillerden ekin kargası (*Corvus frugilegus*) ve Avrasya saksağanı (*Pica pica*), çok sayıda ördek türünün yanı sıra bayağı kerkenezler (*Falco tinnunculus*) ve mezgeldek (*Tetrax tetrax*) olarak sayılabilir. Doğu Trakya, Türkiye'de en düzenli olarak avlanan ikinci tür, sayı olarak diyetin %12'sinden fazlasını ve av biyokütlesinin %13,8'ini oluşturan sarı bacaklı martıdır (*Larus michahellis*). Ayrıca Doğu Trakya'da yüksek miktarda leylek (*Ciconia ciconia*) avlanmış ve biyokütlenin %11,3'ünü oluşturmuştur. Bulgaristan'da da benzer avlar önemli ikincil besin konumundadır; örneğin Saker dağlık bölgesinde gümüş martı (*Larus cachinnans*) diyetin %9,78'ini oluştururken, leylek Dervent yüksekliklerinde diyetin %10,42'sini oluşturmaktadır. Hindistan'ın Bharatpur bölgesinde kışlayan şah kartallar üzerinde yapılan bir araştırma, bu türün bölgedeki diğer 4 kartal türüne göre genellikle daha durağan olduğunu, ama aynı zamanda kendi yiyeceğini (leşçilik ya da kleptoparazitizm yapmaktansa) yakalama olasılığının daha yüksek olduğunu göstermiştir. Buradaki diğer kartallar gibi, şah kartallar da çoğunlukla çeşitli su kuşlarıyla, özellikle de geç yuva yapan boyalı leyleklerin (*Ciconia leucocephalus*), kara başlı ibislerin (*Threskiornis melanocephalus*), yılanboyunun (*Anhinga melanogaster*) ve birkaç karabatak türünün yavrularıyla beslenir. Bununla birlikte, özellikle buradaki şah kartallar düzenli olarak başta ördekler ve kazlar olmak üzere çeşitli yetişkin su kuşlarını ve büyük salyangozları avlamıştır ve ortalama günlük besin alımı (ortalama av büyüklüğü değil) 539 g olmuştur. Hindistan'ın Saurashtra bölgesinde, şah kartalların sakarmeke (*Fulica atra*) ve dalıcı ördekler de dahil olmak üzere dalıcı su kuşlarını avlamayı tercih ettikleri gözlemlenmiştir; bu kuşları beyaz kuyruklu kartalı andıran bir tarzda avlarlar, suyun üzerinde daireler çizerken onları dalmaya zorlarlar ve nefes almak için su yüzeyine çıktıklarında yakalarlar. Kaya güvercinlerinin (*Columba livia*) diyetin %11,79'unu oluşturarak en sık rastlanan 3. av olduğu Slovakya örneğinde olduğu gibi, çok sayıda güvercin ve kumru da sıklıkla avlanabilir. Şah kartalın genel olarak; av kuşları, kazsılar, diğer su kuşları ve kargagiller gibi dikkat çekici davranışları olan, görece yavaş uçan, yere yakın veya yerde avlanabilen ve/veya savunmasız yuvalama alanlarına veya dikkat çekici yavruları olan görece büyük kuşları tercih ettiğine yönelik bir tablo ortaya çıkmaktadır.

Şah kartalın beslenmesine ilişkin Avrupa'da yapılan çalışmalar, tercih edilen ana memeli ve kuş sınıfları dışındaki avları nadiren yansıtmaktadır, ancak Avrupa'nın biraz dışında yapılan çalışmalar, hatırı sayılır sayıda sürüngenin avlanabildiğini göstermektedir. Gürcistan'da sürüngenler besinin %29,62'sini oluşturuyordu ve bunların büyük kısmı Kafkas keleri (*Paralaudakia caucasia*) veya diğer tanımlanamayan küçük kertenkelelerden oluşuyordu. Türkiye'de Doğu Trakya'da sürüngenlerin daha büyük bir sınıfı düzenli ikincil av konumundaydı, bunlar Mahmuzlu Akdeniz kaplumbağası (*Testudo graeca*) ve Trakya tosbağasıydı (*Testudo hermanni*), bu kaplumbağalar toplamda diyetin %11,1'ini ve av biyokütlesinin %13,7'sini oluşturuyordu. Kaplumbağalar, dikenli kuyruklu kertenkeleler (*Uromastix hardwickii*) ve varan (*Varanus* spp.) gibi kertenkelelerle birlikte, başka yerlerde özellikle de daha kurak iklimlerde beslenmede önemli olabilir. Yılanlar genellikle niceliksel olarak önemli görünmese de, şah kartallar zaman zaman Eskülap yılanları (*Zamenis longissimus*) gibi büyük yılanları veya Russell engereği (*Daboia russelii*) gibi çok saldırgan zehirli yılanları (ikincisi Hindistan'daki kışlama bölgelerinde yakalanır) alt etmekte sorun yaşamazlar. Macaristan'da, şah kartalların yiyecekleri arasında çok az sayıda omurgasız hayvan (çoğunlukla Carabidae gibi böcekler) ve balık bulundu. Leş, şah kartallar tarafından yıl boyunca yenir, ancak en çok kışın tüketilir. Örneğin, Ürdün'de kışlayan popülasyonda, türün diyetinin %53,7'si leşten oluşuyordu. Ancak bazı üreme popülasyonlarında, kartalların yoğun tarım uygulamaları nedeniyle, çoğunlukla Çekya'da olduğu gibi, insanlar tarafından yanlışlıkla sağlanan ölü veya yaralı avlara güvenmek zorunda kalabildiği görülmektedir. Slovakya'nın bir bölgesinde, şah kartallar avlansalar dahi, yetişkin kartalların yuvalama sırasında olağan biçimde kleptoparazitizm uyguladığı ve düzenli olarak diğer yırtıcı kuş türlerinin taze avlarını çaldığı belirlendi. Şah kartallar, neredeyse tüm memelileri veya kuşları ölü veya ölmek üzereyken kolayca yerler; en azından 10 toynaklı türünün bu şekilde yendiği ve bol miktarda et kaynağı sağladığı bilinmektedir.

Şah kartalların avladığı avın boyutu epey değişkenlik gösterebilir. Şah kartalların, avladığı canlı avların çoğu 2&nbsp;kg'dan az ağırlığa sahiptir. Watson'a (2010) göre, şah kartalların avlarının kütle dağılımı 63 g'dan 2.000 g'a kadar hayli eşit bir şekilde dağılmış olup en yüksek frekansa (%25) sahip kütle aralığı 500 - 1000 g'dır ve ortalama av büyüklüğünün 565 g olduğu tahmin edilmiştir. Tercih edilen av büyüklüğü bölgeden bölgeye biraz değişiklik gösterebilir. Macaristan'da, ana av büyüklüğünün 250 g ila 2,5&nbsp;kg arasında olduğu tahmin ediliyor. Buna karşılık Slovakya'da canlı yakalanan avın maksimum ağırlığının 1,4&nbsp;kg olduğu tahmin ediliyor.

Şah kartallar tarafından yakalanan av türlerinin çoğu, Kazakistan'da en sık yakalanan ikinci memeli av türleri olan yaban tavşanı ve dağ sıçanının (*Marmota bobac*) yetişkinlerinde olduğu gibi görece büyük avlardır, ancak bu kartallar genellikle hem yaban tavşanlarının hem de dağ sıçanlarının yetişkinlerinden ziyade yavrularını avlarlar. Kazakistan'da avlanan yaban tavşanı ve dağ sıçanlarının tahmini ağırlıkları sırasıyla 15&nbsp;kg ve 14&nbsp;kg olup her iki örnekte de türün ulaşabileceği ortalama yetişkin ağırlığının üçte birinden az değildir; bu da dağ sıçanı ve yaban tavşanlarının çoğunun genç olduğunu göstermektedir. Bununla birlikte şah kartal büyük avları da yakalama yeteneğine sahiptir. Bazı durumlarda, büyük boy dağ sıçanlarını ve yetişkin yaban tavşanlarını avlayabilirler. Şah kartalların, dağ yaban tavşanı (*Lepus timidus*) ve Tolai yaban tavşanı (*Lepus tolai*) gibi türleri de avladığı bilinmektedir. Ortalama av ağırlığı 2&nbsp;kg'ın üzerinde olan çok sayıda büyük su kuşunun yetişkinlerini avlamış olsalar da en çok yavru kuşları tercih etmişlerdir ki bunlar arasında; boz kaz (*Anser anser*) ve sakarca (*Anser albifrons*), tarla kazı (*Anser fabalis*), hint kazı (*Anser indicus*), topuz gagalı ördek (*Sarkidiornis melanotos*), bayağı turna (*Grus grus*), karabatak (*Phalacrocorax carbo*), leylek ve kara leylek (*Ciconia nigra*) yer alır. Bu avlar, turnalar ya da büyük kazlar söz konusu olduğunda 5&nbsp;kg ağırlığa kadar çıkabilir. Buna ek olarak, şah kartalların toy kuşlarını (*Otis tarda*) da avladıkları bilinmektedir; dişi toy kuşu muhtemelen bir turna veya büyük bir kaz kadar büyük olduğundan avlanılabilir da, şah kartalların bu devasa yer kuşunun çok daha büyük yetişkin erkeklerini avlaması pek olası değildir, çünkü şah kartallar görünüşe göre sülün gibi çok daha küçük türlerin yetişkin erkek kuşlarından bile kaçınmaktadır. Şah kartallar, memeli etoburların avlarıyla büyük ölçüde örtüşen avlar seçer, ancak aynı zamanda oldukça düzenli olarak bu etoburları da avlarlar. Tilkilerin, şah kartalların avları arasında olduğu yaygın olarak bilinir, ancak zaman zaman leş olarak da tüketilirler. Kızıl tilki (*Vulpes vulpes*) ve karsağın (*Vulpes corsac*) şah kartallarca avlandığı bilinmektedir ve Bengal tilkisine (*Vulpes bengalensis*) yönelik bir av girişimi de bildirilmiştir. Büyük kartalların sorunsuz saldırabileceği küçük gelinciklerin dışında, Avrupa gelinciği (*Mustela putorius*), bozkır sansarı (*Mustela eversmanii*) ve kaya sansarının (*Martes foina*) da dahil olduğu büyük gelinciklere de saldırabilir. Bazı durumlarda, kediler (*Felis catus*) de şah kartal tarafından avlanmaktadır ve Pallas kedisinin (*Otocolobus manul*) de saldırılara karşı savunmasız olduğu bilinmektedir. Şah kartallar, zaman zaman genç toynaklılara saldırır, argali (*Ovis ammon*), karaca (*Capreolus capreolus*), Arap çöl ceylanı (*Gazella marica*) ve kursaklı ceylan (*Gazella subgutturosa*) gibi türlerin yeni doğmuş veya biraz büyük kuzu ve buzağılarının av olduğu bildirilmiştir. Afrika'da, şah kartal 5&nbsp;kg'a kadar olan memelileri canlı av olarak yakalar, bu ağırlık Avrupa'daki en büyük av kuşununkine yakındır. Omurgalı avında terazinin diğer ucunda, şah kartalların 7 g'lık Avrasya tarla faresi (*Micromys minutus*) boyutuna kadarki memelileri ve 21,4 g'lık ağaç serçesi (*Passer montanus*) boyutuna kadarki kuşları avladıkları bilinmektedir. 2 g'lık göçmen çekirge gibi daha küçük omurgasız avlar da yakalanmıştır.

### Türler arası yırtıcı ilişkileri
Şah kartal, güçlü bir yırtıcı kuş olmakla birlikte, sıklıkla coğrafi dağılımları diğer kartal türleriyle çakışır ve bu da hem yaşam alanlarını hem de avlarını paylaşmalarını gerektirebilir. Kaya kartalı genellikle daha büyük ve daha güçlü bir kuştur. Ayrıca şah kartaldan daha atılgan ve saldırgan bir avcı olma eğilimindedir ve çok daha büyük avlara saldırabilir. Ortalama av ağırlığının avcınınkine oranı iki tür arasında büyük ihtimalle benzer olsa da, kaya kartalının avlarının tahmini %15'i 5&nbsp;kg'ın üzerinde ağırlığa sahip olmaktadır. Çok geniş bir alana yayılmış olan kaya kartalının dağılımı, üreyen şah kartallar tarafından doldurulan neredeyse tüm alanları kapsamaktadır. Ayrıca, ikisinin de tercih ettiği av türlerinde önemli ölçüde çakışma vardır. İki *Aquila* türü arasında doğal bir ayrışma vardır ve bu ayrışma habitat tercihleri üzerinden gerçekleşir. Kaya kartalı, her zaman olmasa da sıklıkla kayalık ve engebeli arazilerde bulunma eğilimindedir, bu nedenle avına ulaşmak için alpin çayırların bulunduğu dağlık alanları tercih eder. Bu durum, şah kartalın düşük rakımlarda, ormanlık alanlar ile tarlalar arasında düz ya da biraz engebeli bir araziyi tercih etmesinden epey farklıdır. Bununla birlikte bazı bölgelerde, özellikle Doğu Avrupa'da, şah kartallar; baskı, habitat kaybı ve insanlar tarafından yapılan diğer müdahaleler nedeniyle genellikle kaya kartallarının uğrak yeri olan daha yüksek rakımlara ve daha dağlık habitatlara sürülmüştür; bu durum, kaya kartallarının yerel olarak en iyi ihtimalle nadir olması ve rekabet üretme olasılığının düşük olması nedeniyle çoğunlukla sınırlı ve küçük bir başarıya ulaşmıştır. Bu iki kartal türü arasındaki mücadeleler hakkında şaşırtıcı derecede az bilgi bulunmaktadır. Kazakistan'ın Naurzum Doğa Koruma Alanı'nda kaya kartalı ile şah kartalın ve bir dereceye kadar da beyaz kuyruklu kartal ile bozkır kartalının birbirlerine oldukça yakın yuvaladıkları kaydedilmiştir. Buradaki kartal türleri, diğer türler tarafından yapılan yuvaları bile kullanmaktadır ve benzer veya büyük oranda örtüşen beslenme alışkanlıklarına sahip gibi görünmektedir, ancak türler arası bir çatışma tespit edilmemiştir. Diğer yandan, Altay Cumhuriyeti'nde, kaya kartalı ve şah kartalın bitişik bölgelerde büyük ölçüde benzer bir ekolojik nişi doldurdukları ve yuvalama alanları için rekabet ettikleri düşünülmektedir. Avrupa'da bazı durumlarda, kaya kartalları ve şah kartallar birbirleri ile karşı karşıya geldiklerinde bölgesel bir mücadeleye girerler.

Hem Avrasya ortası üreme alanlarında hem de daha güneyde Hint-Afrika kışlama alanlarında şah kartallara benzer bir dağılıma sahip olan bozkır kartalı ve büyük benekli kartal bulunur. Bununla birlikte, üç tür arasında çok önemli ölçüde habitat ayrımı vardır; bozkır kartalı düz, genellikle neredeyse ağaçsız bozkırları tercih ederken, büyük benekli kartalsa tayga bataklıkları gibi şah kartallara göre daha yoğun ormanlık ve daha nemli habitatları tercih eder. Ancak beslenmeleri, özellikle bozkır kartalları ile epeyce örtüşebilir, çünkü hem bu tür hem de şah kartal Orta Asya'daki yer sincabı kolonilerine büyük ölçüde ilgi duymaktadır. Bozkır kartalları kış aylarında Afrika'da çok daha geniş bir alanda ve Hint alt kıtasında şah kartallarla benzer biçimde dar bir alanda görülürken; büyük benekli kartallar Afrika'da şah kartallar kadar nadirdir, ancak Asya'da hem bozkır kartalı hem de şah kartaldan daha geniş bir alana yayılmıştır. Her üç tür de kışın savandan sulak alanlara ve hatta yarı çöllere kadar uzanan daha açık yaşam alanlarına ilgi duyar. Hindistan'ın Bharatpur bölgesinde kışlayan şah kartalların ekolojisi, bozkır kartalı ve büyük benekli kartal ile yerleşik Hint benekli kartalı ve daha kısa mesafe göçmeni Pallas balık kartalıyla karşılaştırılarak ayrıntılı olarak incelendi. Beş kartal türünün tümü tarafından aranan beslenme fırsatlarının büyük ölçüde benzer olduğu (yavru su kuşları genellikle tercih ediliyordu) ve her tür kendi türünden olanlarla daha düzenli rekabet etmesine rağmen türler arası bir hiyerarşi oluştuğu bulundu. Şah kartal, genelde Aquilinae alt familyasındaki diğer daha küçük kartallara göre üstün bir konumdaydı ve benzer boyutlardaki Pallas balık kartalıyla bu yırtıcı kuş topluluğunun en güçlü avcısı olmak için rekabet halindeydi. Bozkır kartalı, şah kartaldan yalnızca biraz daha küçük olmasına rağmen, genellikle şah kartala tabiydi ve tahmini ortalama günlük besin alımı 141 g ile şah kartalın 539 g'lık ortalamasından çok daha düşüktü. Ancak Pallas balık kartalının günlük ortalama besin alımı 623 g ile biraz daha yüksekti ve balık kartalı ayrıca şah kartallardan biraz daha yüksekte tünerdi. Bir vakada, 9 bozkır kartalından oluşan bir sürü, yeni yakalanmış bir sakarmekeyi bir şah kartaldan çalmayı başarmıştır. Şah kartal, çevresindeki en durgun avcıdır, zira şah kartallar gözlem saatlerinin %36'sını yiyecek arayarak geçirirken; bozkır kartalları bu sürenin %45'ini, Pallas balık kartalı %46'sını, büyük benekli kartal %49'unu ve Hint benekli kartalı %65'ini yiyecek arayarak geçirdi. Şah kartalların etkileşimleri üzerine yapılan diğer çalışmalar da şah kartalın kış aylarında rekabetçi beslenme noktalarında bozkır kartalı ve benekli kartal gibi benzer türler üzerinde baskın olduğunu desteklemektedir Kore Yarımadası'nda, tıpkı Hint alt kıtası'nda olduğu gibi, kışlayan şah kartallara (nadir olsa da) diğer büyük kartallarla birlikte, su kuşlarının bol bulunduğu bölgelerde birden fazla birey halinde rastlanabildiği bildirilmektedir. Doğu Afrika'da şah kartalların az görülen ve nadiren gözlemlenen kışlayan popülasyonunun ekolojisi hakkında neredeyse hiçbir şey bilinmiyor, ancak genellikle "diğer kahverengi kartallarla" birlikte görüldüğü iddia ediliyor.

Tercih ettiği yaşam alanı, kaya kartalı ve beyaz kuyruklu kartal gibi daha büyük kartallarla nadiren örtüştüğü için, şah kartal genellikle üreme alanlarındaki en önemli avcı kuştur. Özellikle, büyük ölçüde örtüşen diyetlere (yer sincapları, hamsterlar, tarla fareleri ve tavşanımsılar) ve habitat tercihlerine sahip ulu doğan (*Falco cherrug*) ve kızıl şahin (*Buteo rufinus*) gibi daha küçük yırtıcı kuşlar, kartal türleriyle doğrudan rekabette genellikle dezavantajlıdır. Slovakya'da bazı şah kartal çiftlerinin rutin olarak diğer yırtıcı kuşların avlarını çaldığı bildirilmiştir. Burada, ulu doğan, kızıl tuygun (*Circus aeruginosus*), ak çaylak (*Elanus caeruleus*) ve atmaca (*Accipiter nisus*) olmak üzere dört tür ile kızıl tilkilerin avlarının, şah kartallar tarafından olağanüstü bir başarıyla çalındığı rapor edildi. Kartallar, şahinlerin avlarını o kadar çok tükettiler ki şahinlerin yuvalama girişimleri başarısız oldu. Ulu doğandan daha hızlı bir doğan olan bayağı doğan (*Falco peregrinus*), Rusya'nın alt Sakmara Nehri'nde türler birbirlerine yakın yuvaladığında, birkaç kez şah kartallar ve birkaç başka yırtıcı kuşun avlarını başarıyla çalarken gözlemlendi (bir vakada, genç bir doğan soymaya çalıştığı kaya kartalı tarafından öldürüldü). İlginçtir ki, doğanların şah kartaldan çaldığı avların çoğu diğer yırtıcı kuş türlerine aitti. Rusya'nın Tataristan bölgesinde, şah kartalların, açık sulak alanlar arasındaki izole ağaçlarda bulunan beyaz kuyruklu kartalların eski yuvaları ve yoğun ormanlık bataklıklarda bulunan büyük benekli kartalların eski yuvaları olmak üzere, alışılmadık yaşam alanları ve yerlerde yuvalamaya başladıkları tespit edildi. Bölgede diğer kartal türleri varlığını sürdürmesine rağmen, şah kartalın yuva yapma alışkanlıklarını değiştirmesinin nedeni, muhtemelen rekabet değildir, bunun yerine şah kartalın tercih ettiği yer sincabı ve hamster gibi avların insan kaynaklı olarak azalması ve sulak alanda bulunan yuvaların başta su kuşları olmak üzere halihazırda güvenilir olan alternatif birincil avlara yakın olması.

Şah kartal, diğer yırtıcı kuşların nadir ve fırsatçı bir avcısı olarak nitelendirilebilir. Aşağıdaki yırtıcı kuşların bu kartala av olduğu bilinmektedir: küçük benekli kartal (*Clanga pomarina*), bayağı arı şahini (*Pernis apivorus*), kara çaylak (*Milvus migrans*), gökçe tuygun (*Circus cyaneus*), çayır tuygunu (*Circus pygargus*), kızıl tuygun, atmaca, kuzey çakır kuşu (*Accipiter gentilis*), bayağı şahin (*Buteo buteo*), kızıl şahin, paçalı şahin (*Buteo lagopus*), Ural baykuş (*Strix uralensis*), alaca baykuş (*Strix alucco*), kukumav (*Athene noctua*), uzun kulaklı baykuş (*Asio otus*), kısa kulaklı baykuş (*Asio flammeus*), delice doğan (*Falco subbuteo*), bayağı kerkenez (*Falco tinnunculus*), küçük kerkenez (*Falco naumanni*), boz doğan (*Falco columbarius*), ala doğan (*Falco vespertinus*), ulu doğan ve bayağı doğan. Şah kartallar, aslında birsüper avcı olarak sınıflandırılsalar da, nadiren bile olsa diğer yırtıcı kuşların avı olmuşlardır. Bir yırtıcılık olayının bir beyaz kuyruklu kartal tarafından gerçekleştirildiği bildirildi. Ayrıca şah kartallar, geceleyin puhu (*Bubo bubo*) pusularına karşı yuvalarında savunmasız olabilirler.

## Üreme

Şah kartal genelde yalnız yaşayan bir kuştur, nadiren bir çiftten fazla görülür, ancak göç veya kış mevsiminde su birikintilerinde veya yemek yerken bazı küçük grupların oluştuğu kaydedilmiştir. Üreme alanlarındaki çiftler, yüksek sesle öterek ve geniş, yüksek daireler çizerek havada gösteriler yaparlar; bu gösteriler, çoğu accipitridae türünde olduğu gibi, muhtemelen kendi türünden diğer kartallara karşı bölgelerini koruma amaçlıdır. Gösterilerde sık sık sahte dalışlar ve pençe hareketleri yapılır. Bir çiftin bir ya da her iki üyesi de hava gösterisine katılabilir. Gösterinin ilk bölümünde davetsiz misafir gitmezse, bölge çatışması daha sonra fiziksel hale gelebilir ve bazen birbirine kenetlenmiş pençelerle takla atmaya, neredeyse yere çarpana kadar düşmeye evrilir. Son derece etkileyici bir gösteri olmasına rağmen, genellikle kaya kartallarının yaptığı benzer gösterilerden biraz daha kısa sürmektedir. Türkiye'nin Doğu Trakya bölgesinde, aktif olarak üreyen çiftler arasındaki ortalama en yakın yuva mesafesi 10,44&nbsp;km'dir. Baykal Gölü yakınlarındaki İrkutsk Oblastı'nda, yuvaların merkezi alanının ortalama uzaklığı (her çiftin bölgesinde birden fazla yuva vardı) 17&nbsp;km idi. Üreme mevsimi, yayılış alanı boyunca Mart sonundan Eylül'e kadar sürer, ancak Pakistan'daki eski yayılış alanında (şu anda üreyen bir tür olarak bulunmadığı) Kasım'dan Nisan'a kadar sürdüğü söylenmiştir. Kartal çifti 1,2 ila 1,5 metre çapında, 60 ila 70 santimetre derinliğinde ve çalıdan yapılma çok büyük bir yuva inşa eder. Bununla birlikte, türün yuvalarının 2,4 m veya daha fazla genişlikte ve 1,8 ila 2 m derinlikte olduğu örnekler de kaydedilmiştir. Yuvalar, kaya kartalı gibi daha büyük türlerin yuvalarını bile boyut açısından geride bırakabilir. Yuvalar sıklıkla; dal, ot, kürk, döküntü ve yeşillik gibi çeşitli malzemelerle kaplanır. Şah kartallar yuvalarını genellikle yüksek ağaçlara yaparlar, ancak 2 m kadar alçak çalılıklara, nadiren uçurumlara veya yere yaptıkları da kaydedilmiştir (daha sonra Kazakistan'ın Sayan Dağları'nda kaydedildiği gibi). Yuva alanları ormanın derinliklerinden orman kenarına, açık düzlüklerde kilometrelerce uzaktan görülebilen tek bir ağaca kadar her yerde bulunmuştur. Hem Türkiye hem de Gürcistan'daki yuvalama alanları sürekli olarak 450 m yüksekliğin altındaydı. Gürcistan'da, açıklık alanlarla birlikte daha yoğun karışık ormanlar tercih edilirken, alternatif olarak daha kurak ve izole ardıç (*Juniperus spp.*) ve Antep fıstığı (*Pistacia vera*) toplulukları tercih edilmiştir; Türkiye'de ise, yuva kurma alanları olarak en çok kavak (*Populus spp.*) (%44) ve meşe (*Quercus spp.*) (%40) tercih edilmiştir. Rusya'da yapılan kapsamlı araştırmalarda, yuvaların %78'inin iğne yapraklı ağaçlarda bulunduğu tespit edilmiştir. Buna karşılık, Kazakistan'da geniş yapraklı ağaçlar daha yaygın olsa da, iğne yapraklı ağaçlar da bulundukları bölgelerde yuva yapmak için kullanılmaktadır. Slovakya'nın tarım arazilerindeki alışılmadık yuva alanlarından biri demiryolunun, diğeri ise işlek bir yolun yanındadır. Şah kartalın, Kazakistan ve Rusya'da elektrik direkleri ve kuleleri üzerine de yuva yaptığı kaydedilmiştir. Birkaç vakada, daha önce elektrik direklerinde yuva yapan bozkır kartallarının yuvalarını agresif bir şekilde ele geçirdikleri gözlemlendi. Genellikle bir yuva kullanılır, ancak bazen şah kartal çiftleri tarafından 2. veya 3. bir yuva inşa edilir.

Anne şah kartal, 2 gün veya daha uzun aralıklarla 2-3 kadar yumurta bırakır. Gürcistan'da ortalama kuluçka büyüklüğü 2,09 yumurtadır. Çekya'da ortalama kuluçka büyüklüğü 2,27 yumurtadır. Rusya'da bulunan 81 yuva, 2,1 yumurtalık ortalama bir kuluçka büyüklüğüne sahiptir. Kazakistan'da da 4 yumurtaya kadar çıkabilen istisnai kuluçka büyüklükleri kaydedilmiştir. Yumurtalar genel olarak donuk devetüyü beyazı rengindedir ve gri, morumsu veya nadiren de kahverengi lekelerle seyrek olarak işaretlidir. 150 yumurtadan oluşan bir örneklemin yüksekliğinin 63 ila 82,5&nbsp;mm, genişliğinin 52,5 ila 62,5&nbsp;mm arasında değiştiği ve boyutlarının ortalamasının ise 73,3&nbsp;mm × 56,5&nbsp;mm olduğu tespit edilmiştir. Gürcistan'da, 20 yumurtalık bir örneklemde yumurtaların ortalama boyutları 72,3&nbsp;mm × 57,5&nbsp;mm ve ortalama ağırlığı 136,8 g olarak ölçülmüştür. Slovakya'da kaydedilen 13 vakada olduğu gibi, yumurtalar kuluçka döneminin erken safhasında, Mart veya Nisan aylarında kaybedilirse, ebeveyn kartallar yeni yumurtalar bırakabilir; ancak bu durumlarda her zaman eski yuva yerine alternatif bir yuva kullanmışlardır. Güneydoğu Avrupa'da yumurtlama dönemi Şubat ortasından Mart ayına kadar olan sürede yoğunlaşırken, Orta Asya'da Nisan ayının ilk yarısında, daha kuzeyde ise Nisan sonlarında gerçekleşir. Kuluçka ilk yumurta ile başlar ve erkekler nadiren kuluçkaya yatar. Kuluçka aşaması 43 gün sürer. Bulgaristan'da iki dişinin kuluçka sürecinin %90,8-94,1'ini gerçekleştirdiği kaydedilmiştir. Yavru kartallar birkaç gün arayla yumurtadan çıkarlar ve genellikle biri diğerlerinden belirgin şekilde daha büyük olur. Ancak kardeş katli olayları kaya kartalına göre daha seyrektir ve insan müdahalesi, av nüfusunun azalması ve yuvanın bozulması gibi nedenlerle kesintiye uğramadığında, yuvalar sıklıkla iki yavru barındırır. 14 günlükken ilk tüyleri dökülmeye başlarken, sırtındaki tüyler 21 günlükken çıkmaya başlar. Tüyler 35-40 gün içinde ince tüyleri örter, ancak bazen ince tüyler baş ve boyunda 45 güne kadar kalmaya devam eder. Tüylenme 55. günde tamamlanır ve ilk uçuş denemeleri 60. günden itibaren başlar. Bu türde çoğunlukla dişi, yuvayı korur ve erkek avı yakalar (erkeklerin nadiren doğrudan kuluçkaya yattığı Aquilinae'de olduğu gibi). Yavrular 40 günlük olduktan sonra, dişi şah kartal genellikle avlanmaya devam eder ve yakınlardaki bir yere tüner. Erkek avını doğrudan yuvaya getirmek yerine, dişinin parçalaması için yakındaki bir dala getiriyor gibi görünmektedir. Bir veya iki büyük av, 1-2 gün yetecek kadar dayanır, ancak küçük avlar için günde 5-6 avlanılması gerekebilir. Yavru kuşun yuvadan ayrılması 63 ila 77. günler arasında gerçekleşebilmektedir. Yavrular yuvadan ayrıldıktan sonra 2-3 gün boyunca yuvanın yakınında kalırlar. Üreme başarısı bir zamanlar Rusya'da çift başına yaklaşık 1,5 yavru ile hayli yüksekti.

### Üreme başarısı ve hayatta kalma

Şah kartalın üreme başarısı biraz değişkenlik göstermektedir. Çekya'da, 1998-2009 yılları arasında yuva yaptığı tespit edilen 1 ila 3 çiftin ortalama 1,53 yavru yetiştirdiği belirtilmiştir. Macaristan'daki popülasyonda, çift başına düşen yavru sayısının başlangıçta birden az olduğu, ancak 2001-2009 yılları arasında bu ortalamanın çift başına 1,15 yavruya yükseldiği kaydedilmiştir. 2011 yılında Bulgaristan'da, popülasyonun yayılım alanı sayısını aşamalı olarak 20'ye çıkarmasıyla birlikte, başarı oranının çift başına yaklaşık 1 yavru olduğu tespit edilmiştir. 2014 yılı itibarıyla Bulgaristan'da verimliliğin çift başına ortalama 1,03 yavru olarak gerçekleştiği bildirilmiştir. Avusturya'da başarılı çift başına düşen ortalama yavru sayısı 1,63'tür, ayrıca Avusturya'da yapılan 27 üreme girişiminden 22'si başarılı olmuştur. Türkiye, Doğu Trakya'da üreme başarısı çift başına 1,01 yavru olarak tahmin edilmiştir. Marmara bölgesinde yaşayan çiftler, Dervent yüksekliklerinde yaşayanlara göre daha üretkendi (çift başına ortalama yavru sayısı sırasıyla 1,05 ve 0,91'dir). Macaristan'da üreme başarısının büyük ölçüde yuva yapan çiftin yaşına bağlı olduğu bildirilmiştir; çünkü olgun bireyler, habitat ve avdaki değişikliklere daha fazla uyum gösterme eğilimindedir, ikincil olarak da habitat yapısı da etkilidir. Özellikle, yuvalama başarısı alçak rakımlı bölgelerde, yüksek rakımlı bölgelere kıyasla daha yüksek olma eğilimindedir. Bulgaristan'da, radyo-etiketleme çalışmalarına göre yuvadan uçuş sonrasında yavru ölümlerinin en önemli nedeninin elektrik çarpması (ölümlerin %59'u) olduğu ve hemen ardından zehirlenme ile vurulmanın geldiği görülmüştür. Bulgaristan'daki yavrular üzerinde yapılan telsiz izleme çalışmaları, hayatta kalma oranlarının 1. yılda %59,1, 2. yılda %83,3 ve 3. yılda %80 olduğunu göstermiştir. Ayrıca, Bulgaristan'da doğan yavruların ölümlerinin %50'si Bulgaristan'da, %43'ü ise Türkiye'ye göç ettikten sonra gerçekleşmiştir. Elektrik hatlarına çarpma sonucu meydana gelen elektrik çarpmaları, neredeyse tüm dağılım alanında ölüm oranlarının başlıca sebebi olabilir. Ayrıca, otomobiller ve rüzgar türbinleri de dahil olmak üzere insan yapımı nesnelerle meydana gelen başkaca ölümcül çarpışmalar da sürekli bir tehdit oluşturmaktadır. Diğer yırtıcı kuşlar gibi, şah kartallar da zaman zaman hematozoa, helmintler ve virüslerin yanı sıra sineklerin yaraya kurtçuk bulaştırmasına karşı savunmasızdır. Kazakistan'da ve ikincil olarak Sırbistan'da şah kartallar için çarpık bir yavru cinsiyet oranı olup olmadığını belirlemek için yapılan çalışmalar, erkeklerin dişilere oranının neredeyse eşit ve istikrarlı olduğunu saptadı. Örneğin, Naurzum Doğa Koruma Alanı'ndaki çiftler, 1998-2004 yılları arasında 123 erkek ve 116 dişi yavru dünyaya getirmiştir. Kazakistan'da yapılan bir başka çalışma, ergin hayatta kalma oranının yaklaşık %84 olduğunu göstermiştir; bu oran uzun ömürlü yırtıcı kuşlar için biraz düşüktür, ancak yine de üreme oranının üreyen istikrarlı bir popülasyonu sürdürmek için yeterli olduğu gösterilmiştir. Naurzum doğal yaşam alanı gibi yerlerde üreme başarısı yüksek olabilirken, Kazakistan'ın doğallığını kaybeden habitatlarında üreyen popülasyonlar ille de sürdürülebilir olmayabilir. Bulgaristan'da yetişkinlerin hayatta kalma oranının %75 ila %94 arasında olduğu tahmin edilmiştir. Kazakistan'daki şah kartalların genel istikrarına ve Avrupa'daki şah kartallarının başarı oranlarının aşamalı artışına karşılık, türün doğudaki üreme sınırlarında, Baykal Gölü çevresinde, hızla azalan bir popülasyon kaydedilmiştir. Burada, yavru başarı oranı yaklaşık %71'den %52'ye düşmüştür.

## Korunma Durumu

Şah kartal nüfusu tarih boyunca büyük ölçüde azalmıştır. Bir zamanlar Doğu Avrupa ve Rusya'nın komşu bölgelerindeki halklar bu kartalı "kutsal kuş" olarak görüyor ve hatta ona saygı duyuyorlardı. Yaygın olarak "haç taşıyan kartal" olarak anılıyordu (kanatlarındaki beyaz lekelerin şeklinden ötürü). Halk arasında anlatılan bir inanışa göre, şah kartal, yaşadığı bölgede dolu bulutlarını başka yöne çevirerek çiftçilerin ürünlerini kurtarmıştır. Bu nedenle Avusturya-Macaristan monarşisi bir zamanlar şah kartalı kendi arma hayvanı olarak seçmişti. Türlere duyulan tarihi saygıya rağmen, 17. yüzyıldan itibaren Avrupa ve kolonilerinde ortaya çıkan tüm yırtıcı kuşlara yönelik olumsuz ve düşmanca bakış açısının sonucu olarak şah kartal da dahil olmak üzere tüm yırtıcı kuşlar eziyetten kurtulamadı. Ancak bu türün azalmasının en büyük nedeninin, kartalların yuva yaptığı tarlaların kenarlarındaki yaşlı ağaçların kesilmesi olduğu tahmin ediliyor. Azalmasının diğer nedenleri arasında av türlerinin azalması (hem tesadüfi hem de kasıtlı) ve kurtları yok etmek için bırakılan zehirli yemlerin kartallar tarafından tesadüfen tüketilmesi de vardı. Avrasya'daki diğer kartallarda olduğu gibi, Sanayi Devrimi zehirlere ve ateşli silahlara erişimi kolaylaştırdı; bu da kartalların öldürülmesini çok daha kolay hale getirdi ve nüfuslarının düşüşünü hızlandırdı. 19. yüzyılın sonlarına doğru Bulgaristan'da 1824 yuva kaydedildi, ancak 1979'a gelindiğinde ülkede yalnızca 5 ila 12 çift kartal kalmıştı. Benzer şekilde, bir zamanlar binlerce olan Macar imparator kartalı popülasyonu, 1975-1980 yılları arasında yalnızca 10-15 çifte düştü. Yunanistan'da, şah kartal üreyen bir tür olarak tamamen yok edildi. Türün yayılım alanının daha doğusunda yaşanan nüfus azalması daha az incelenmiş olsa da, az çok aynı tehditlerin yayılım alanı boyunca devam etmesi olasıdır. Orta Rusya ve Kazakistan'daki bazı doğal alanlar, büyük ölçüde izole olmaları nedeniyle yarı istikrarlı nüfuslarını korudular. Ancak, şah kartal Pakistan ve Afganistan'da da üreyen bir tür olarak yok edildi.

Günümüzde, adanmış doğa korumacılar ve biyologlar, şah kartalın nüfus düşüşünü tersine çevirmek ve iyileştirmek için yoğun bir şekilde çalışmaktadırlar. Tür, 1994 yılında Hassas kategorisine alındı ve küresel koruma girişimleri bu sıralarda başlatıldı. 1996 yılına gelindiğinde Avrupa'nın tamamında (Avrupa Rusya'sı dahil) 363-604 çift olduğu tahmin ediliyordu. Birkaç on yıllık toparlanma çabalarının ardından, 2000-2010 yılları arasında Avrupa'daki üreyen çift sayısının 1800-2200'e kadar çıktığı tahmin ediliyor ki bu önemli bir artıştır. Avrupa'daki şah kartal popülasyonlarının en yoğun olduğu bölgeler, Avrupa Yeşil Kuşağı boyunca yer alıyor olması olasıdır. En büyük artış Macaristan'da yaşandı çünkü 1970'lerin sonlarında burada yuvalayan kuşların sayısı 10-15 çift kadarken 2000'lerin sonuna doğru tahminen 105'e ulaştı. Alçak arazilerdeki yabanıl alanların korunması ve dönüştürülmesi, şah kartalların daha az uygun dağlık habitatları kullanma oranını %50'den %15'e düşürdü çünkü çiftler, daha uygun olan alçak arazideki habitatlarına yöneldi. Ülkedeki şah kartal popülasyonu 1975 yılından bu yana sürekli olarak korunmakta ve izlenmektedir. Macaristan'daki diğer çabalar arasında, insan-kartal çatışmalarını azaltmak için yapılan eğitim faaliyetleri yer aldı (çünkü bu kartallar ana hedef olsun ya da olmasın zehirleme olayları devam ediyor); ayrıca, şah kartalların sıklıkla bu alanlarda yiyecek aramak zorunda kalmaları nedeniyle arazi sahipleri ve tarımsal çıkarlarla genel bir koordinasyon sağlandı. Diğer artışlar veya eski menzillerine dönüşler, Slovakya'nın güneybatısındaki Morava bölgesinde ve Çekya, Sırbistan ve Avusturya'nın bazı bölgelerinde kaydedildi. Ancak, Doğu Avrupa'nın büyük bölümünü oluşturan Karpat Dağları bölgesindeki nüfusun %85'i genel olarak Büyük Macaristan Ovası'yla sınırlıydı ve diğer popülasyonlardan izole edilmişti. Slovakya'da Karpat Havzası'ndaki dağılımdaki boşluk, genetik izolasyon konusunda endişelere yol açmıştır. İnceleme sonucunda, iki Slovak popülasyonunun genetik izolasyonunun "marjinal olarak önemli" olduğu belirlendi. Bulgaristan'da doğu şah kartalı çiftlerinin sayısı 2009'da 20'den 2013'te 24'e çıktı. Bulgar popülasyonlarını eski haline getirmek için yapılmayan çabalar arasında tehlikeli elektrik direklerinin azaltılması, kartal bölgelerindeki 608 direğin yalıtılması ve ayrıca Ekim'den Mart'a kadar 14 çifte 483 ek besleme yapılması yer aldı. Türkiye'de, 21. yüzyıldaki son tahminlere göre, şah kartal çiftlerinin sayısı genellikle 35-150 çift olarak tahmin ediliyordu; bu sayı muhtemelen daha yüksek bir sayıya yakındı çünkü sadece Doğu Trakya bölgesinde 30-50 çift olduğuna dair kanıtlar var.

Batı Rusya'nın bazı bölgelerinde ve Kazakistan'da, şah kartal nüfus açısından güçlü konumunu korumuştur. 2011 yılında toplam tahmini çift sayısının Rusya'da 3000-3500 ve Kazakistan'da ise 3500-4000 olduğu tahmin ediliyor. Sadece 1534 üreme alanı ilk aşamada bulunmuş olmasına rağmen, yayılımın yalnızca bazı kısımları araştırılmıştır. Rus ve Kazak araştırmalarına göre, sığırların tayga ormanlarının kenarında otlatılması, özellikle yer sincapları olmak üzere avlar için yaşam alanı yarattığından şah kartallara fayda sağlıyor. Kazakistan'da, muhtemelen iklim değişikliğiyle bağlantılı olan nemli koşullar, sarı yer sincapları ve yeni yetişen ağaçların popülasyonlarını arttırmış gibi görünüyor; her ikisinin de orada yerel bir artışa neden olması muhtemeldir. Sadece Naurzum Doğa Koruma Alanı'nda kışın yaklaşık 300 şah kartal toplanabilir, bu da burayı bu tür için ”önemli bir sığınak” haline getirir. Öte yandan Rusya'nın Baykal Gölü bölgesinde türün hızla azaldığı ve türün orada yerel olarak yok olmak üzere olduğu tespit edildi. 1950'lerde Baykal Gölü çevresinde 250-300 çift şah kartal bulunuyordu ve bu nüfus epey güçlü bir düzeydeydi. 150-200 çiftin kaldığı 1980'lerin ortalarında ciddi bir düşüş görüldü. Ancak 1999 yılında bu sayı daha da azalarak 70 çifte kadar düştü. 1950-1999 yılları arasında yapılan gözlemler sonucunda Baykal çevresindeki şah kartalların yaşam alanlarında veya çiftleşme durumlarında genel bir değişiklik görülmedi. 1998-1999 döneminde ise yuvadan ayrılma başarının da önemli ölçüde düştüğü görüldü. Baykal Gölü'nden göç eden kuşların göç durakları ve kışlama alanları üzerinde yapılan uydu çalışmaları incelendi, ancak yalnızca 4 kartal üzerinde çalışıldığından, azalmanın çoğunlukla üreme döneminde mi yoksa bu dönemde mi gerçekleştiği net olarak belirlenemedi. Baykal çevresindeki şah kartalların popülasyonundaki keskin düşüşlerin nedeni tam olarak bilinmese de, bunun habitat tahribatı, arazi kullanımındaki insan kaynaklı değişiklikler, pestisit kullanımı ve biyobirikim yoluyla oluşan diğer toksik tehditlerle ilişkili olduğu düşünülmektedir. Rusya'nın Ural Dağları'nın alt kesimlerinde de benzer tehditlerle azalmalar rapor edildi, ancak burada azalma oranının tam olarak ne kadar olduğu bilinmiyor. Pakistan'dan üreyen bir tür olarak yok olmasına rağmen, yaklaşık 150 kartalın Pakistan'da kışladığı tahmin edildiğinden, burası önemli bir kışlama alanı olmaya devam ediyor.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
* &nbsp;*[https://avibase.bsc-eoc.org/species.jsp?lang=EN&avibaseid=469DCF57248A1C69 Aquila heliaca]*
* 
* 
* 
*