4. Makabeler

**4. Makabeler**, aynı zamanda **Dördüncü Makabiler Kitabı** olarak da bilinir ve muhtemelen başlangıçta **Aklın Egemenliği Üzerine** olarak biliniyordu, &nbsp;Koini Yunancası ile yazılmış bir kitaptır, muhtemelen 1. veya 2. yüzyılın başlarında yazılmıştır. Dindar aklın tutkuya üstünlüğünü öven bir vaaz veya felsefi bir söylemdir. Helenistik Yahudiliği Antik Yunan felsefesinden, özellikle de Stoacılık okulundan gelen etkilerle birleştiren bir eserdir.

Eser, büyük ölçüde 2. Makabeler kitabındaki şehitlik öykülerinin ayrıntılı bir anlatımıdır: Yedi oğlu olan kadın ve yazıcı Eleazar, Seleukos Kralı IV. Antiohos tarafından Yahudiliğe bağlılıklarından vazgeçmeleri için işkence edilerek öldürülürler. 2. Makabeler'in bir buçuk bölümde ele aldığı şeyi, 4. Makabiler diyalog ve felsefi tartışmalardan oluşan tam 14 bölüme genişletir. 4. Makabiler öyküyü akıl ve mantık öyküsü olarak yeniden düzenler: Şehitler öbür dünyada ödüllendirileceklerdir, bu nedenle işkence ve ölüm riskine rağmen Yahudi yasalarına uymaya devam etmek mantıklıdır.

## Özet

Eser bir önsöz ve iki ana bölümden oluşmaktadır. İlk bölüm, felsefi tezi Musa Kanunu ve İncil geleneğinden örneklere dayanarak ilerletirken, ikinci bölüm, Eleazar'ın şehit edilmesi ve Seleukos İmparatorluğu Kralı IV. Antiohos Epiphanes döneminde yedi oğullu kadın gibi 2. Makabiler'den alınan örneklerle vurgulanan noktaları açıklamaktadır. Son bölümler, yazarın bu şehitliklerden edindiği izlenimleri ele almaktadır. 2. Makkabiler'in duygu, his ve drama (pathos) odaklı yazıldığı, 4. Makkabiler'in ise bu konuda çok daha entelektüel olduğu öne sürülmüştür.  Şehit edilen kadın, Tanrı'nın ahirette ödül vaadini göz önünde bulundurarak eylemlerinin neden mantıklı olduğunu açıklayarak, Stoacı felsefenin tercih ettiği argümanlara benzer argümanlar kullanarak, kendisini esir alanlarla sakin bir şekilde tartışıyor.  Ancak 4. Makabeler'in yazarı, duyguları harekete geçirmenin gücünü hâlâ takdir ediyor. Eser, 2. Makabeler'den daha tüyler ürpertici ayrıntılara giriyor: "Şimdi bile, bu gençlerin çektiği acıları duyduğumuzda kendimiz bile ürperiyoruz" (4. Makabeler 14:9). Yazarın, Yahudi hukukuna bağlılığın bu örneklerine hayranlık ve özenme duygusu uyandırmak gibi açık bir retorik amacı vardır.

Eser, dönemin retorik tartışmacı tarzını kullanarak akıcı ve karmaşık bir Yunanca ile yazılmıştır. Harry Orlinsky bunu "2. Makabiler 6:18–7:4'teki temanın felsefi ve son derece dramatik bir tarzda ayrıntılı bir varyasyonu" olarak tanımlıyor.  Eserde Yunan tarzı atletizm ve askeri müsabakalara dair seküler göndermeler kullanılıyor ve Eleazar'dan "asil bir atlet", yedi oğlunun şehit annesi olan kadından ise "Tanrı'nın askeri" olarak söz ediliyor.

Eser, Helenleşmiş bir dünyada Yahudiliğin erdemlerini savunuyor. Buna göre, dindar Yahudilik uygulamaları, Yunan ve Roma bağlamlarında değer verilen değerleri mükemmelleştiriyor ve şehitler, Yunan bilgelerini anımsatan terimlerle sunuluyor.

## Yazar, tarih ve başlık
Eserin yazarı bilinmiyor. Kitap, Eusebios ve Hieronymus tarafından Yahudi tarihçi Josephus'a atfedilmektedir. Bu görüş uzun yıllar boyunca kabul görmüş ve Josephus'un eserlerinin birçok baskısında yer almıştır. Ancak daha sonraki akademisyenler bu iddiayı reddetmişlerdir. Dil ve üslup farklılıkları vardır; 4. Makkabiler, Josephus'un eserinde bulunmayan birçok tarihsel hataya yer verir; ve ikisinin ideolojisi çatışıyor gibi görünmektedir (Josephus, 4. Makkabiler'de görülen uzlaşmaz tavrı değil, Yahudi olmayanların uygulamalarına uyum sağlamayı tercih etmiştir). Yazarın Roma Yahudiyesi'nden olmadığı muhtemeldir; zira kitapta Kudüs'ün yerleşimiyle ilgili küçük bir coğrafi hata bulunmaktadır, Yahudiye'de o dönemde büyük ölçüde Aramice konuşuluyordu ve eserin tonu Helenistik bir ortamda kültürel bir azınlığın savunulmasını çağrıştırıyor. Bu durumda muhtemelen bir diaspora Yahudisiydi, ancak nereden geldiği bilinmiyor. İskenderiye, o dönemde edebi Yunan Yahudi eserlerinin en büyük merkeziydi; ancak Hans Freudenthal ve Eduard Norden gibi bilim insanları, kitabın dini bakış açısının İskenderiye Yahudi düşüncesiyle kolayca uyuşmadığını düşünüyor. Moses Hadas, Roma Suriyesi'ndeki Antakya'nın kompozisyon için daha olası bir yer olduğunu öne sürüyor: Antakya'da daha sonra "Makkabi şehitleri"ne adanmış Hristiyan kiliseleri ve 3. Makabeler gibi İskenderiye eserlerinde nadir görülen bazı kelime kullanımları göz önüne alındığında, şehitlere saygı duyan büyük bir Yahudi azınlığın yaşadığı, tamamen Helenleşmiş ve Yunanca konuşan bir şehirdir.

Eserin orijinal adı, varsa da, belirsizdir. Esere, içindeki diğer Makkabi kitaplarından ayırt edilebilmesi için günümüzdeki "4. Makkabeler" adını veren Septuaginta'dır, ancak eserin orijinal adı neredeyse kesinlikle bu değildir.  Eusebios ve Hieronymus, Josephus'un Makkabilerin şehitliği üzerine yazdığı eserin –muhtemelen 4. Makkabeler– "Aklın Egemenliği Üzerine" adını taşıdığını yazmışlardır; bu da eserin orijinal başlığının bu olabileceğini düşündürmektedir.  Bu başlık, dönemin Yunan felsefi ve etik eserlerinin (örneğin Seneca'nın "Öfke Üzerine", "Faydalar Üzerine", "Bilge Kişinin Sebatı Üzerine") gelenekleriyle tutarlı olacaktır.

Kitabın tarihi genellikle MS 20 ile 130 yılları arasına denk gelir. Elias J. Bickerman, MS 20 ile 54 yılları arasında bir tarih önerir; Moses Hadas ise bu tarih aralığına katılır ve hatta Roma İmparatoru Caligula'nın hükümdarlığı sırasında MS 40 civarının uygun olabileceğini ileri sürer. André Dupont-Sommer gibi diğer bilim insanları ise daha sonraki bir tarihi, belki de İmparator Hadrianus'un (MS 118-135) saltanatını desteklerler.

Son bölüm, üslup olarak önceki bölümlerden farklıdır ve daha önce anlatılanların biraz dağınık bir özetidir.  Bazı akademisyenlere göre bu, son bölümün esere sonradan eklendiğine dair bir kanıt olabilir, ancak bu tartışmalıdır. Kitabın orijinal bir parçası olduğu yönündeki iddialar, son bölüm olmadan kitabın zayıf bir sonla biteceği ve son bölümün üslubunun ve kelime dağarcığının iddia edildiği kadar farklı olmadığı yönündedir. 17. bölümdeki yön değişikliği, eserin, Ewald ve Freudenthal'ın ileri sürdüğü gibi, Hanuka bayramında Yunanca konuşan bir dinleyici kitlesi önünde verilen bir vaaz olduğu görüşünü destekler; bu, dinleyicileri söyleme dahil etmek için retorik bir unsur olacaktır. Diğerleri ise, bir vaazın kutsal metinlere dayanması gerektiğini savunurken, bu eser yalnızca genel hatlarıyla böyledir.

Tür açısından bakıldığında kitap hem övgü veya methiye (belirli bir kişi veya konu için yazılan konuşmalar) türüne, hem de felsefi taşlama türüne benzemektedir. Eser, "dindar aklın duygulara hâkim olduğu" tezini (4. Makabiler 1:1) ortaya koyduğu için açıkça Stoacı bir damga taşımaktadır. Ancak "dindar" sıfatı son derece önemlidir: Yazar, dindarlık konusunda eğitilmiş ve Yahudi Hukuku'nun uygulamalarına hâkim olmuş zihnin, Yunan ahlakçılarının övdüğü hâkimiyeti uygulamaya hazır olduğunu ima etmek için genel konuyu ("akıl duygulara hâkim olabilir") değiştirmektedir. Eser, Platonculuk gibi diğer felsefi ekoller tarafından dile getirilen görüşlerle de örtüşmektedir.

## Teoloji

Yazar ruhun ölümsüzlüğüne inanıyor, ancak ölülerin dirilişinden hiç bahsetmiyor. İyi ruhların atalar ve Tanrı ile sonsuza dek mutluluk içinde yaşadıkları söylenir, ancak kötü ruhların bile ölümsüz olduğuna inanılır. Yazar, Makabilerin çektiği acıları ve şehitliklerini Yahudi ulusunun vekaletiyle ilişkilendirir ve şehitliği genel olarak Yahudilerin geçmiş günahlarının kefareti olarak tasvir eder.  Bu yönüyle aynı dönemde yazılmış veya güncellenmiş olan Hz. Musa'nın Vasiyeti'ne benzemekte ve aynı şekilde şehitlik ve direniş erdemlerini övmektedir.

Kitabın geçtiği dönem Yahudiye'nin Seleukos ve Makkabi dönemi olsa da, yazarın bu dönemden aldığı dersleri günümüzde uygulamaya çalıştığına inanılmaktadır. Bu nedenle kitap, Yahudi gelenek ve yasalarına bağlılığı savunurken, Tevrat'la çeliştiği durumlarda Yahudi olmayanların uygulamalarına asimile olmayı reddeder.

David A. deSilva, eserin Tanrı'ya karşı kişisel güven ve sadakat tasvirini erken dönem Hristiyan teolojisiyle uyumlu olarak değerlendirir; özellikle Hristiyan Yahudilerin İbranilere Mektup'unun imanın anlamı konusunda benzer bir bakış açısına sahip olduğunu savunur.  Eserde ayrıca kefaretin doğasına ilişkin proto-Hristiyan görüşleri de yer alıyor gibi görünüyor: Tapınak'ta hayvanların kurban edilmesi (Makkabiler döneminde ve yazarın döneminde diaspora Yahudileri için imkânsızdı) yerine, sadık insanların "ölüme kadar itaat" kurbanı sunabileceği düşünülüyor.  Kesin olarak bilmek zor olsa da deSilva, Yahudi Yasası'nın etik bir yaşamı şekillendirmedeki değerinin teşvik edilmesinin, Yahudi olmayan Hıristiyanları da Yahudi yaşam tarzını benimsemeye ikna etmeye çalışan Hristiyan Yahudiler tarafından kullanılmış olabileceği hipotezini ileri sürüyor. Ancak bu  Hristiyan Yahudiler kendilerine ait yazılı bir miras bırakmamışlardır; onların argümanlarına ancak Pavlus'un onların Hıristiyanlığa ilişkin anlayışlarını öfkeyle eleştirdiği mektuplarda yansıdığı şekliyle erişebiliyoruz.

## Kanoniklik

4. Makabeler, sonraki Yahudilik üzerinde çok az etkiye sahipti. Helenistik Yahudilik zamanla zayıfladı ve kitap kendi döneminde İbraniceye çevrilmedi. Masoretik İbrani kutsal metinleri olan Tanah'a dahil edilmedi ve bu nedenle sonraki Yahudiler tarafından kanonik kabul edilmedi. Şehit hikâyeleri, Yahudiler arasında rabbinik edebiyatta dolaşıyordu, ancak muhtemelen doğrudan 4. Makabeler'den ziyade bağımsız geleneklerden geliyordu.

Eser büyük ölçüde Hıristiyanlar arasında korunmuştur.  Bu ilk Hristiyanlar hem şehitlik öyküleriyle ilgileniyor hem de genel olarak Stoacılığa hayranlık duyuyorlardı. Kitabın ilk Hristiyan kilisesinde makul bir saygınlığa sahip olduğu anlaşılıyor: İoannis Hrisostomos, Nenizili Gregorios ve Ambrosius'un vaazları ve eserleri, 4. Makabiler'e aşinalıklarını ortaya koyuyor. Eser Origenes üzerinde de derin bir etkisi oldu. Polikarp'ın Şehit Edilmesi adlı popüler öykü, 4. Makabeler'deki öykülerle birçok benzerlik göstermektedir. Septuaginta'nın 4. Makabeler'i de içeren versiyonlarını kullanan erken dönem Hristiyan toplulukları arasında dolaşımda olmasına rağmen, kilise konsilleri genellikle daha şüpheciydi. Yunanca listelerde kitap, Apostolik Kanonlar'da yer alıyor, ancak başka hiçbir yerde bulunmuyor. Latin listelerinde ise Codex Claromontanus'ta yer almaktadır. Eğer Gelasius Kararnamesi, Papa I. Damasus (MS 366–383) tarafından derlenen "Damasine kanonu"nun doğru bir kaydı olarak kabul edilirse, o zaman ne 3. Makabeler ne de 4. Makabeler, Batılı Latin kilisesinin 4. yüzyıl kanonik kitapları listesinde yer alıyordu. Kitap, Hieronymus tarafından Latince Vulgata'ya çevrilmemiştir. Sonuç olarak, eser Latince okunan Batı Avrupa'da genel olarak belirsiz kalmıştır.

Yunanca okunan Doğu'da, eserin daha popüler olduğu anlaşılıyor, ancak yine de sonraki kanon listelerine dahil edilemedi. Doğu Ortodoks Kilisesi Kanonu, Trullo'daki Quinisext Konsil'nde (MS 692) ortaya konmuştur. Trullo listesi Makabilerin ilk üç kitabını içeriyordu ancak 4. Makabeleri kanonik olarak içermiyordu. Tarihsel olarak, Yunan Ortodoks Kilisesi ve Gürcü Ortodoks Kilisesi, 4. Makabeler'i Eski Ahit'in geri kalanıyla birlikte kutsal kitaplarında yayınlamışlardır; ancak bu, 4. Makabeler'in resmen "kanonik" kabul edildiği anlamına gelmez. Daha yakın zamanda, Yunan Kilisesi bunu bir eke taşımış ve yakın tarihli bir Gürcü Ahit'i de bunu "kanonik olmayan" olarak işaretlemiştir. 1688 tarihli Rumen Ortodoks ve 18. yüzyıl Rumen Katolik kutsal kitaplarında "Iosip" (Josephus) adıyla yer almış olup, günümüzde Rumen Kitab-ı Mukaddes'lerinde basılmamaktadır.

Süryani, Kıpti ve Etiyopya dillerini konuşan Doğu Ortodoks Kiliseleri de kitabı kanonik olarak kabul etmemektedir. Süryani Ortodoks Kilisesi'nin bazı eski el yazmaları da esere yer vermiş, ancak bu eğilim zamanla sona ermiştir.

Modern Hıristiyanlar için bu durum genel olarak Kitab-ı Mukaddes kanonunda yer almaz.

## El yazmaları ve çevirileri
4. Makabeler, Septuaginta'nın en eski üç el yazmasından ikisinde yer alır: Codex Sinaiticus (4. yüzyıl) ve Codex Alexandrinus (5. yüzyıl). Ancak Codex Vaticanus'ta yer almaz. 5:12-12:1 bölümü hariç, bu bölüm sekizinci veya dokuzuncu yüzyıla ait Codex Venetus'ta da bulunmaktadır. 4. Makabeler'in 70'ten fazla Yunanca el yazması mevcuttur.

4. Makabeler'in modern öncesi dönemde bilinen dört çevirisi vardır. Bunlardan, eksiksiz bir Süryanice çevirisi ve Passio Sanctorum Machabaeorum (Kutsal Makkabilerin Acısı) başlıklı Latince bir uyarlaması günümüze ulaşmıştır. Süryanice versiyonlardan birinin başlığı Makkabilerin Dördüncü Kitabı ve Annesi'dir. Latince metin, 4. Makabeler'in bağımsız kısmi bir çevirisini de içeren Ambrosius'un De Jacob et vita beata (388) adlı eseriyle aynı zamanlarda yazılmıştır. Passio, muhtemelen Vulgata'nın 405-406 yıllarında ortaya çıkmasından önce tamamlanmış ve muhtemelen Galya'da üretilmiştir. 1980'lerde Enzo Lucchesi tarafından kısaltılmış bir Sahidik Kıptîce çevirisinin parçaları keşfedildi. Bunlar düzenlenerek İngilizceye çevrildi. Yunan Maximos, kısaltılmış bir Slavca çeviri üretti.

Makabilerin Dördüncü Kitabı Vulgata'da bulunmadığı için Katolik Kilisesi'nin Kitab-ı Mukaddes Apokrifası'nda ve Protestan Kutsal Kitabı'nda yoktur. 

Desiderius Erasmus, 1524'te genişletilmiş, muhtemelen Passio'ya dayanan 4. Makabeler'in oldukça serbest bir Latince tefsirini 1517'de Köln'de yayınladı. Matbaanın icadından sonra 4. Makabeler ilk kez 1526 yılında Strazburg'da yapılan Septuaginta baskısında toplu olarak basıldı; ancak bu baskıda çok sayıda basım hatası bulunan, daha az güvenilir bir el yazması esas alınmıştı.

Eser, Gözden Geçirilmiş Standart Versiyon (RSV), Yeni Gözden Geçirilmiş Standart Versiyon (NRSV) ve Yeni Gözden Geçirilmiş Standart Versiyon Güncellenmiş Baskı (NRSVUE)'de yer almaktadır. NRSV, Renovaré Manevi Gelişim İncili'nin temeli olarak kullanılmaktadır.

2020 yılında yayımlanan Lexham English Septuagint: A New Translation (LES) 4. Makabeler'i içermektedir.

## Notlar

## Kaynakça

### Özel

### Genel
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
* Moore, S. D., & Anderson, J. C. (1998). "Taking It like a Man: Masculinity in 4 Maccabees". *[[Journal of Biblical Literature]]*, 117(2), 249–273. 

## Dış bağlantılar
* 
* English text from ''The Apocrypha, New Revised Standard Version'' (NRSV)
* English text from ''The Apocrypha, Revised Standard Version'' (RSV)
* 
* 
* New Testament Allusions to Apocrypha and Pseudepigrapha (including 4 Macc.) 
* New English Translation of the Septuagint (4 Maccabees)
* 4. Makabeler'in Türkçe çevirisi, Kutsal-Kitap.net