Dinlerarası diyalog

**Dinlerarası diyalog** farklı dini gelenekler veya ruhani ve hümanist inançlara sahip kişiler arasında hem bireysel hem de kurumsal düzeyde işbirliğine dayalı, yapıcı ve olumlu etkileşimi ifade eder.

Chicago Başpiskoposluğu Ekümenik ve Dinlerarası İlişkiler Ofisi "ekümenik, inançlararası ve dinlerarası ilişkiler arasındaki farkı" şu şekilde tanımlamaktadır:

* "Ekümenik", "diğer Hristiyanlarla ilişkiler ve dua" olarak tanımlanmaktadır,
* "İbrahimi inançların (Yahudi, Müslüman ve Hıristiyan gelenekleri) üyeleriyle ilişkiler" olarak "inançlararası" ve
* "Hinduizm ve Budizm gibi diğer dinlerle ilişkiler" olarak "dinler arası" olarak ifade edilir.

Bazı dinler arası diyalog destekçileri son zamanlarda **inançlar arası diyalog** adını benimsemiştir, diğer dinler arası diyalog savunucuları ise, ateistleri, agnostikleri, hümanistleri ve dini inancı olmayan ancak etik veya felsefi inançları olan diğerlerini dolaylı olarak dışlamaktan kaçınmak ve bazı Batı dinlerinde olduğu gibi "inanca" aynı vurguyu yapmayan birçok dünya dini için daha doğru olması için **yollararası diyalog** terimini önermişlerdir. Benzer şekilde, çoğulcu rasyonalist gruplar, **inançlar ötesi diyalog** olarak adlandırılan ve tüm dünya görüşlerini (dini, kültürel veya siyasi) aşan kamusal akıl yürütme diyaloglarına ev sahipliği yapmıştır. Bazıları için inançlar arası diyalog terimi, dinler arası diyalog ile aynı anlama gelmektedir. Dünya Kiliseler Konseyi şöyle demektedir: "Roma Katolik Kilisesi'nin öncülüğünü takiben, Dünya Kiliseler Konseyi gibi diğer kiliseler ve Hıristiyan dini örgütleri, diğer dinlerle olan ikili ve çok taraflı diyalog ve ilişkilerini tanımlamak için giderek artan bir şekilde inançlar arası yerine dinler arası kelimesini kullanmayı tercih etmişlerdir. Dinler arası terimini tercih etmemizin nedeni, kendilerini açıkça bir dini gelenekle özdeşleştiren ve çalışmaları belirli bir dini aidiyete sahip olan ve dini temellere dayanan din mensuplarıyla diyaloga açıkça atıfta bulunmamızdır."

Dünya genelinde yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası dinler arası girişimler bulunmaktadır; birçoğu resmi veya gayri resmi olarak birbirine bağlıdır ve daha büyük ağlar veya federasyonlar oluşturmaktadır. Sıklıkla alıntılanan "Dinler arasında barış olmadan uluslar arasında barış olmaz. Dinler arasında diyalog olmadan dinler arasında barış olmaz" sözü Ekümenik Teoloji Profesörü ve Küresel Etik Vakfı Başkanı Hans Küng tarafından formüle edilmiştir. Dinlerarası diyalog, din ve barış inşası çalışmalarında önemli bir rol oynamaktadır.

## Tarihçe

Tarih, çağlar boyunca dinler arası girişimlerin örneklerini kaydetmektedir; bu girişimler, yakın zamanda tanımlandığı gibi, anlayış, ekip çalışması veya hoşgörü sağlamak için üç tür "diyalog "dan birini kurmada farklı düzeylerde başarı sağlamıştır:

# "Kafa diyaloğunda, bizden farklı düşünenlerden bir şeyler öğrenmek için zihinsel olarak diğerine uzanırız."
# "Ellerin diyaloğunda, dünyayı hep birlikte yaşamamız gereken daha iyi bir yer haline getirmek için hep birlikte çalışırız."
# "Kalbin diyaloğunda, bizden farklı olanların duygularının deneyimini paylaşırız."

Dinlerarası diyaloğun tarihsel etkinliği tartışılan bir konudur. Rahip James L. Heft, "Dinlerarası Diplomasinin Gerekliliği" konulu bir konferansta, üç semavi dinin (Yahudilik, Hıristiyanlık ve İslam) uygulayıcıları arasındaki çatışmalardan bahsetmiştir. Rahip James L. Heft, 14. ve 15. yüzyıllardaki beraber yaşamak dışında, bu dinlere inananların ya mesafeli durduklarını ya da çatışma içinde olduklarını belirterek, aralarında "çok az gerçek diyalog olduğunu" savunuyor. "Üzücü gerçek şu ki, Yahudiler, Müslümanlar ve Hıristiyanlar çoğu zaman birbirlerinden habersiz kalmış ya da daha da kötüsü, özellikle Hıristiyanlar ve Müslümanlar söz konusu olduğunda, birbirlerine saldırmışlardır."

Buna karşın, Harvard Üniversitesi'ndeki Çoğulculuk Projesi şöyle demektedir: "Her dini gelenek çağlar boyunca diğerleriyle diyalog ve tarihsel etkileşim içinde büyümüştür. Hıristiyanlar, Yahudiler ve Müslümanlar birbirlerinin tarihlerinin bir parçası olmuş, sadece köyleri ve şehirleri değil, Tanrı ve ilahi vahiy fikirlerini de paylaşmışlardır." İbrahimi dinler arası diyaloğun günümüzdeki önemi açıkça ortaya konmuştur: "Biz insanlar bugün keskin bir seçimle karşı karşıyayız: diyalog ya da ölüm!"

Daha geniş anlamda, dinler arası diyalog yüzyıllar boyunca gerçekleşmiştir:

* 16. yüzyılda İmparator Ekber Şah, İslam, Hinduizm, Sihizm ve Hıristiyanlık gibi farklı inançlara sahip insanların yaşadığı Babür Hindistan'ında hoşgörüyü teşvik etmiştir.
* 1893 yılında Chicago, Illinois'de düzenlenen Kolomb Dünya Fuarı'ndaki Dünya Dinleri Parlamentosu “genellikle dinler arası hareketin doğuşu olarak kabul edilir”. Kongre, dini liderlerin ilk organize, uluslararası buluşmasıydı. 1893'teki ilk toplantısından bu yana, biri 2015'te olmak üzere sekiz toplantı yapılmıştır.

### 20. yüzyıl girişimleri

* Uluslararası Dini Özgürlükler Derneği (IARF) 1900 yılında şimdikinden farklı bir isimle kurulmuştur. 1987'de amaç beyanı “anlayış, diyalog ve öğrenmeye hazır olma ve farklı dini gelenekler arasında sempati ve uyumu teşvik etmeyi” içerecek şekilde revize edildi. 1990'da üyeliği “dünyanın tüm büyük dini gruplarını kapsayacak şekilde” genişletilmiştir. 1996 yılında IARF'ın Dünya Kongresi'nde Filistinli ve İsrailli IARF gruplarının temsilcileri yer almış ve Müslüman katılımcılar sunumlar yapmıştır.
* Aralık 1914'te, I. Dünya Savaşı'nın başlamasından hemen sonra, bir grup Hristiyan, “inançlı insanları barışı teşvik etmek için bir araya getirme umuduyla” Uzlaşma Kardeşliği'ni (FOR) kurmak için İngiltere'nin Cambridge kentinde bir araya geldi ve daha sonra şiddetsizlik ve ayrımcılık yapmama konusunda önde gelen dinler arası bir ses haline geldi. Her kıtada 50'den fazla ülkede şubeleri ve bağlı grupları bulunmaktadır. Üyeleri arasında “Yahudiler, Hıristiyanlar, Budistler, Müslümanlar, Yerli din mensupları, Bahailer ve diğer inanç geleneklerine mensup insanların yanı sıra resmi bir dini aidiyeti olmayanlar” da bulunmaktadır.
* 1936 yılında Londra'da Dünya İnançlar Kongresi (WCF) kurulmuştur. “Dünyadaki en eski dinler arası kuruluşlardan biridir”. Amaçlarından biri “inanç sahibi insanları bir araya getirerek kendilerinin ve diğerlerinin geleneklerine ilişkin anlayışlarını zenginleştirmektir”. Bunu, “küçük atölye çalışmalarından büyük konferanslara, ortaklık çalışmalarına, çevrimiçi sohbetlere ve yayınlara kadar çeşitli etkinlikler aracılığıyla farklı inanç geleneklerini tanıma, keşfetme, sorgulama ve anlama” fırsatları sunarak yapmaktadır.
* 2. Dünya Savaşı'nın yıkımının ardından 1949 yılında Carl Allison Evans ve Kathryn Brown tarafından Fellowship In Prayer (Dua Kardeşliği) kurulmuştur. Evans, birleşik duanın “teolojik veya yapısal dini farklılıklar arasında köprü kuracağına”, “duanın zihni ve kalbini farklı ruhani yolları izleyenlerin inançları ve değerleri hakkında yeni bir anlayışa ve takdire açacağına” ve “dinler arası anlayışı ve dini gelenekler arasında karşılıklı saygıyı geliştireceğine” inanıyordu,
* 1952 yılında Amsterdam'da Uluslararası Hümanist ve Etik Birliği (IHEU) kurulmuştur. “Hümanist, ateist, rasyonalist, laik, şüpheci, laik, etik kültürel, özgür düşünce ve benzeri örgütleri dünya çapında kucaklayan tek dünya şemsiye örgütü” olarak hizmet vermektedir. IHEU'nun “vizyonu Hümanist bir dünyadır; insan haklarına saygı duyulan ve herkesin onurlu bir hayat yaşayabildiği bir dünya”. Vizyonunu “temsil ve bilgilendirme yoluyla uluslararası politikayı etkilemek, hümanist ağı oluşturmak ve dünyaya Hümanizmin dünya görüşünü bildirmek” arayışıyla hayata geçirmektedir.
* 1956 ve 1964 yılları arasında Toumliline Benedikten Manastırı, Louis Massignon, Emmanuel Levinas ve Seyyid Hüseyin Nasr gibi Hristiyan, Yahudi ve Müslüman akademisyenleri ağırlayan “Uluslararası Toplantılar” adlı konferanslara ev sahipliği yaptı.
* 1958 yılında Harvard İlahiyat Fakültesi'nde (HDS) Dünya Dinleri Araştırma Merkezi (CSWR) kuruldu. O tarihten bu yana “dünya dinlerinin sempatik bir şekilde incelenmesini ve anlaşılmasını teşvik etme konusunda ön saflarda yer almıştır. Yerleşik topluluğu, araştırma çabaları ve finansmanı, kamuya açık programları ve yayınları aracılığıyla bu alanda akademik sorgulamayı ve uluslararası anlayışı desteklemiştir”. 
* 1960 yılında Juliet Hollister “önyargılı sınırları yıkmak” amacıyla “dinler arası eğitim” vermek üzere Anlayış Tapınağı'nı (TOU) kurmuştur. Anlayış Tapınağı “birkaç yıl boyunca Kuzey Amerika Dinlerarası Ağı'nın (NAIN) yolunu açan toplantılara ev sahipliği yaptı”.
* 1965 yılında, İkinci Vatikan Konsili, tüm dinlerle ilişkilerin geliştirilmesi gerektiğine karar verildi. Bunun için Papa 6. Paul, Hristiyan olmayanlarla ilişkiler için özel bir sekreterlik kurdu. Papalık genelgesi, Hristiyanlar ve diğer inanç geleneklerinden gelen insanlar arasında olumlu karşılaşmaların önemini vurgulamıştır. Kilisenin Hristiyan Olmayan Dinlerle İlişkisi Hakkında 1965 tarihli Bildirge (Nostra Aetate) bu ilişkinin pastoral boyutlarını ortaya koymuştur.
* 1967'de Dünya Kiliseler Konseyi konferansı “hem WCC'de dinler arası diyaloğa ciddi bir ilginin başlangıcı hem de Vatikan Hıristiyan Olmayanlar Sekreteryası'nın ekümenik tartışmalara ilk katılımı olarak bir dönüm noktası olmuştur”.
* 1970 yılında Japonya'nın Kyoto kentinde ilk Dünya Barış için Dinler Konferansı düzenlenmiştir. Barış için Dinler “barış için ortak eylemi geliştiren dünyanın en büyük ve en temsili çok dinli koalisyonudur”. Çalışmaları, “ortak somut eylemde meyve veren” “diyaloğu” içerir. Örgüt aracılığıyla, çeşitli dini topluluklar “şiddet içeren çatışmaları dönüştürmek, adil ve uyumlu toplumları teşvik etmek, insani kalkınmayı ilerletmek ve dünyayı korumak” gibi “derinden sahip olunan ve geniş ölçüde paylaşılan” ahlaki kaygıları dile getirmektedir.
* 1978 yılında Washington Dinlerarası Konferansı (IFC) kurulmuştur. “IFC, on bir tarihi inanç topluluğunu diyalog, anlayış ve topluluk duygusunu teşvik etmek ve Washington, DC bölgesi genelinde adalet için işbirliği içinde çalışmak üzere bir araya getirmektedir.” Üyeler arasında Bahai, Budist, Hindu, İslam, Jain, Yahudi, Son Zaman Azizleri, Protestan, Katolik, Sih ve Zerdüşt inanç toplulukları bulunmaktadır.
* 1981 yılında Min&shy;hac-ül Ku&shy;ran kurulmuştur. “Barışı, hoşgörüyü, dinler arası uyumu ve eğitimi teşvik etmek, aşırıcılık ve terörizmle mücadele etmek, genç Müslümanlarla dini ılımlılık için etkileşim kurmak, kadın haklarını, kalkınmayı ve güçlendirmeyi teşvik etmek ve sosyal refah ve insan haklarının teşvik edilmesini sağlamak için çalışan Pakistan merkezli uluslararası bir kuruluştur." Min&shy;hac-ül Ku&shy;ran ücretsiz kitap indirme imkanı sunmaktadır.
* 27 Ekim 1986'da Papa II. Ioannes Paulus Assisi'de bir dua günü düzenlemiş ve “yaklaşık elli Hıristiyan ve elli diğer inanç liderini” davet etmiştir. "Bir Mesih-Çok Din" adlı kitabında, bu dua gününün “dinler arası ilişkiler” için öneminin abartılamayacağını söyler ve önemi için “birkaç neden” gösterir: 1- “Dinler arası diyaloglarda Hıristiyan girişimlerine meşruiyet kazandırdı.”  2- “Teolojik öneme sahip bir olay olarak görüldü.”  3- “Assisi en üst düzeyde bir diyalog eylemi olarak kabul edildi.”  4- “Barışın dini doğasını vurguladı.”  Ancak Samartha, iki noktanın Hristiyanlık dışındaki inançlara mensup kişilerde “tedirginlik” yarattığını da sözlerine ekledi:  1- Papa'nın barışın tek kaynağı olarak Mesih üzerinde ısrar etmesi. 2- Dualar için Hristiyanların bir yere, diğer inançlardan insanların ise başka bir yere götürülmesi. Papa'nın dua gününün yol açtığı huzursuzluğun yanı sıra, “diğer inançlardan komşular” tarafından “diyalogların Hıristiyan misyonu amacıyla kullanılabileceğine” dair süregelen bir “şüphe” de söz konusudur.
* 1991 yılında Harvard Üniversitesi'nden Diana L. Eck, “New England'daki Dünya Dinleri” konulu bir ders vererek Çoğulculuk Projesi'ni başlatmış ve bu derste öğrenciler “Boston bölgesindeki çeşitli dini toplulukları” incelemiştir. Bu proje, “Amerika Birleşik Devletleri genelinde dinler arası çabaların gelişimini” ve ardından da dünyayı kapsayacak şekilde genişletildi. Çoğulculuk Projesi bu bilgileri Çoğulculuk Projesi web sitesinde yayınlamaktadır.
* 1993 yılında, ilk konferansının yüzüncü yıldönümünde, Dünya Dinleri Parlamentosu Konseyi Chicago'da dünyanın dört bir yanındaki inanç gruplarından 8.000 katılımcının yer aldığı bir konferansa ev sahipliği yapmıştır. “Parlamento, tüm inanç ve geleneklerden insanların bir araya geldiği en eski, en büyük ve en kapsayıcı toplantıdır.” Organizasyon birkaç yılda bir dünya çapında toplantılara ev sahipliği yapıyor. 2015 konferansında toplantıların iki yılda bir yapılmasına karar verildi.
* Dinlerarası İttifak 1994 yılında “dini özgürlüğü kutlamak ve Amerikan siyasetine sızan dini ve siyasi aşırılıklardan kaynaklanan bağnazlık ve nefrete meydan okumak için” kurulmuştur. 2016 yılı itibarıyla Dinlerarası İttifak'ın Amerika genelinde 75 inanç geleneğinden ve herhangi bir inanç geleneği olmayanlardan oluşan 185.000 üyesi bulunmaktadır. Dinlerarası İttifak (1) “tüm bireylerin farklılıklarının yanı sıra doğuştan gelen haklarına saygı duymak”, (2) “din ve devlet arasındaki hayati sınırları koruyan politikaları teşvik etmek” ve (3) “aşırıcılığa meydan okumak ve ortak bir zemin oluşturmak için farklı sesleri birleştirmek” için çalışmaktadır.
* 1995 yılında Presidio'daki Dinlerarası Merkez “çok inançlı bir kurul” tarafından kurulmuştur. Merkez, San Francisco Körfez Bölgesi'nde “tüm inançlardan insanları” ağırlayan bir “dinler arası dostluk kurma” merkezidir. Merkez, “dini ve ruhani gelenekler içinde, arasında ve bunlar arasında iyileşme ve barışı sağlamaya” kendini adamıştır.
* 1996 yılında Kentucky Louisville'deki Dinlerarası İlişkiler Merkezi, dinlerarası anlayış, işbirliği ve eylemi teşvik eden çok günlük bir etkinlik olan İnançlar Festivali'ni kurdu.
* Müslüman Hristiyan Diyalog Forumu 1998 yılında “Müslümanlar ve Hıristiyanlar arasında dini hoşgörüyü teşvik etmek ve böylece barış, insan hakları ve demokrasinin geliştirilmesi için çalışmak üzere” kurulmuştur. Forum, 8 Aralık 2015 tarihinde Forman Hristiyan Koleji'nde “Yeryüzünde Barış” konulu bir seminere sponsor olmuştur. Seminerin amacı Müslüman ve Hristiyan toplumlarını “terörizm ve aşırıcılığı” yenmek üzere bir araya getirmekti.
* 1998 yılında Birleşmiş Milletler'de düzenlenen bir konferansta Din ve Ekoloji Forumu kurulmuştur. Forum, Harvard Dünya Dinleri Araştırma Merkezi'nde 1996-1998 yılları arasında düzenlenen Dünya Dinleri ve Ekoloji konulu 10 konferanstan doğmuştur. Forum, çağımızın artan çevresel ve sosyal zorluklarını karşılamak için geleneklerini geri alma, yeniden değerlendirme ve yeniden yapılandırmada dinlerin rolüne ilişkin dinler arası diyaloğu sürdürmüştür. Konferanslar, yayınlar ve eğitim materyalleri aracılığıyla Forum, gelişen bir Dünya toplumu için dünya dinleri içinde ve arasında işbirliğini teşvik etmektedir. Forumun web sitesinde tüm dünya dinlerine ilişkin bölümler yer almakta, tabandan gelen proje ve ekoadalet çalışmaları vurgulanmaktadır.
* Rumi Forum (RF) 1999 yılında Fethullahçılar tarafından kurulmuştur. Rumi Forum'un misyonu “kültürlerarası diyaloğu teşvik etmek, demokrasi ve barışı destekleme ve geliştirme konusunda düşünce ve fikir alışverişini teşvik etmek ve eğitim ve bilgi alışverişi için ortak bir platform sağlamaktır”. Forum özellikle “çoğulculuk, barış inşası ve çatışma çözümü, kültürlerarası ve dinlerarası diyalog, sosyal uyum ve adalet, sivil haklar ve toplum uyumu” konularıyla ilgilenmektedir.

### 21. yüzyıl girişimleri

* 2000 yılında Birleşik Dinler İnisiyatifi (URI) “kalıcı, günlük dinler arası işbirliğini teşvik etmek, dini motifli şiddeti sona erdirmek ve Dünya ve tüm canlılar için barış, adalet ve şifa kültürleri yaratmak amacıyla” kurulmuştur. Şu anda “çatışma çözümü ve uzlaşma, çevresel sürdürülebilirlik, eğitim, kadın ve gençlik programları ve insan hakları savunuculuğu gibi toplumsal eylemlerde bulunmak üzere İşbirliği Çemberleri olarak adlandırılan 790'dan fazla üye grup ve kuruluş” olduğunu iddia etmektedir.
* 2001 yılında, 11 Eylül saldırılarından sonra, “dinler arası ilişkiler çoğaldı”. “Dinler arası diyaloğun aciliyeti ve başkalarının inançları hakkında bilgi sahibi olma ihtiyacına ilişkin konuşmalar yeni şekillerde ilgi çekmeye başladı.”
* 2001 yılında Abraham Enstitüsü'nün Çocukları (“CHAI”) “Yahudi, Müslüman ve Hıristiyan dini, sosyal ve siyasi liderleri sadece Kutsal Kitap metinleri üzerinde değil, aynı zamanda bu metinlerin talep ettiği barış yolları ve eylemleri üzerinde de ortak bir çalışma içine sokmak için uygulanabilecek ‘barış hermenötiğini’ ifade etmek üzere” kurulmuştur.
* 2001 yılında İsrail'de Dinlerarası Karşılaşma Derneği (IEA) kurulmuştur. Derneğin itici gücü 1950'lerin sonunda İsrail'de bir grup vizyonerin (Martin Buber'in de aralarında bulunduğu) dinler arası diyalog ihtiyacını fark etmesine dayanmaktadır. IEA kendini “kültürler arası çalışma ve dinler arası diyalog yoluyla Orta Doğu'da bir arada yaşamayı” teşvik etmeye adamıştır. “Ülke çapında komşu toplulukları bir araya getiren sürekli dinlerarası karşılaşma grupları veya merkezleri” oluşturur ve sürdürür. Her merkez, bölgedeki her topluluk için bir kişiden oluşan bir dinler arası koordinasyon ekibi tarafından yönetilmektedir.”
* Uluslararası Mesih Vakfı 2002 yılında “dinler arası, din dışı, ruhani bir örgüt” olarak kurulmuştur. Kuruluş, “yaygın ilahi sevgi ve küresel barış getirmek için çaba gösteren” “çeşitli din ve inançlara mensup kişilerden” oluşmaktadır.
* 2002 yılında Bangkok'ta Dünya Dini Liderler Konseyi (WCRL) kurulmuştur. “Barış arayışında” Birleşmiş Milletler ve dünya çapındaki ajanslarının, ulus devletlerin ve diğer uluslararası örgütlerin çalışmalarını desteklemek üzere dini kaynakları bir araya getiren ‘bağımsız bir organdır’. “Kritik küresel sorunların çözümüne yönelik olarak inanç geleneklerinin kolektif bilgeliğini ve kaynaklarını” sunar. WCRL Birleşmiş Milletler'in bir parçası değildir.
* 2002 yılında bir Müslüman olan Eboo Patel, Yahudi bir arkadaşı ve Evanjelik Hristiyan bir personel çalışanıyla birlikte Dinlerarası Gençlik Çekirdeği'ni (IFYC) kurdu. IFYC, farklı dinlerden öğrencileri “sadece konuşmak için değil, açları doyurmak, çocuklara ders vermek veya konut inşa etmek için birlikte çalışmak üzere” bir araya getirmek amacıyla başlatıldı. IFYC, “insanların farklı dini ve dini olmayan kimliklerine saygı” ve “kamu yararı için ortak eylem” yoluyla dini çoğulculuğu inşa etmektedir.
* Ürdün Dinlerarası Bir Arada Yaşama Araştırma Merkezi (JICRC) 2003 yılında Peder Nabil Haddad tarafından kurulmuştur. Merkez “tabanda dinler arası diyalog ve bir arada yaşama konularına odaklanmaktadır”. JICRC “dinler arası anlayışla ilgili konularda hükümet ve hükümet dışı kuruluşlara ve bireysel karar alıcılara tavsiyelerde bulunmakta” ve “yerel, bölgesel ve uluslararası düzeylerde dinler arası çabalara katılmaktadır”.
* 2007 yılında Büyük Kansas Şehri İnançlar Festivali ilk festivalini düzenlemiştir. Festivalin hedefleri arasında dinler arası deneyime katılımı arttırmak ve diyaloğu teşvik etmek yer almaktadır. Festivaller, “farklı dünya görüşleri ve dini gelenekler için etkileşimi ve takdiri genişletmek” için dramatik etkinlikler ve konuşmacılar içermektedir. Katılımcıların üçte biri herhangi bir dinler arası etkinliğe 'ilk kez katılanlardan' oluşmaktadır.
* 13 Ekim 2007'de Müslümanlar mesajlarını genişlettiler. Sizinle Bizim Aramızda Ortak Bir Söz'de 138 Müslüman alim, din adamı ve entelektüel, Peygamber'in günlerinden bu yana ilk kez bir araya gelerek Hristiyanlık ve İslam arasındaki ortak zemini oybirliğiyle ilan etti.
* 2007 yılında iki yılda bir düzenlenen Dinlerarası İçgörü Film Festivali başladı. “Dünyanın dört bir yanındaki film yapımcılarını 'inanç' hakkında film yapmaya” teşvik etmektedir. Festival, “anlayış, saygı ve toplumsal kaynaşmaya” katkıda bulunmak amacıyla “tüm inanç geçmişlerinden katılımcıları” davet etmektedir.
* Haham Shlomo Riskin 2008 yılında Yahudi-Hıristiyan Anlayış ve İşbirliği Merkezi'ni (CJCUC) kurdu. Merkez, Yahudiler ve Hristiyanlar arasında “teolojik bir diyalog başlatmak” amacıyla, iki inancın diyalog içinde onları ayırmaktan ziyade “birleştiren çok daha fazla şey bulacağı” inancıyla kurulmuştur. Halen Kudüs'teki İncil Toprakları Müzesi'nde bulunan merkez, hem yerel toplumdan hem de yurtdışından gelen Hristiyanlar için İbranice İncil Çalışmaları yürütmekte, Övgü Günü gibi çok sayıda dinler arası övgü girişimi düzenlemekte ve kısmen Beytüllahim'in zulüm gören Hristiyan toplumuna, kısmen de Orta Doğu bölgesinde ve dünya genelinde zulüm gören daha geniş Hristiyan toplumuna yardım etmeyi amaçlayan Beytüllahim'i Kutsamak gibi birçok bağış toplama girişimi kurmuştur.
* 2008 yılında İbrani Birliği Koleji, Ömer İbn El-Hattab Vakfı ve Güney Kaliforniya Üniversitesi'nin işbirliğiyle Müslüman-Yahudi Etkileşim Merkezi kuruldu. Merkez, “USC Başkanı Steven B. Sample'nin hem üniversiteye hem de çevre topluma fayda sağlamak amacıyla komşu kurumlar arasındaki işbirliğini artırma vizyonundan esinlenerek” kurulmuştur. Merkezin misyonu “İbrahimi inançların en eskileri ve en yenileri arasında diyalog, anlayış ve tabandan gelen, cemaatsel ve akademik ortaklıkları teşvik ederken, bu az çalışılmış alanda çağdaş bir anlayış oluşturmak ve yerel, ulusal ve ötesinde dinler arası topluluklar için yeni araçlar yaratmaktır.”
* Temmuz 2008 - Suudi Arabistan Kralı Abdullah tarafından dünya sorunlarını çatışma yerine uzlaşma yoluyla çözmek amacıyla tarihi bir dinlerarası diyalog konferansı başlatıldı. Hristiyanlık, Musevilik, Budizm, Hinduizm ve Taoizm gibi farklı inançlardan dini liderlerin katıldığı konferans İspanya Kralı Juan Carlos'un ev sahipliğinde Madrid'de düzenlendi.
* Tenzin Gyatso Ocak 2009'da Gucerat'ın Mahuva kentinde Hindu vaiz Morari Bapu tarafından 6-11 Ocak 2009 tarihleri arasında düzenlenen dinler arası “Dünya Dinleri-Diyalog ve Senfoni” konferansının açılışını yaptı. Morari Bapu'ya göre bu konferansta büyük dinler arasındaki anlaşmazlıklarla başa çıkmanın yolları ve araçları araştırıldı. Katılımcılar arasında Budizm konusunda Profesör Samdhong Rinpoche, İslam konusunda Diwan Saiyad Zainul Abedin Ali Sahib (Ajmer Sharif), Katolik olmayan Hristiyanlık konusunda Dr. Prabalkant Dutt, Hinduizm konusunda Swami Jayendra Saraswathi ve Zerdüştlük konusunda Dastur Dr. Peshtan Hormazadiar Mirza yer almıştır.
* Vancouver İlahiyat Fakültesi 2009 yılında Iowa Pasifik Dinlerarası Merkezi'ni açmıştır. Merkez “diyalojik, yapıcı ve yenilikçi araştırma, öğrenme ve sosyal katılımı modellemektedir”. Merkez, Müdür ve Dekan Dr. Wendy Fletcher ve Müdür Haham Dr. Robert Daum'un liderliğinde faaliyet göstermektedir.
* 2009 yılında Merhamet Şartı dünyaya tanıtıldı. Tüzük, 2008 TED Ödülü'nü aldığında Karen Armstrong'dan ilham almıştı. Armstrong, TED topluluğunun “bir Merhamet Tüzüğü yaratılmasına, başlatılmasına ve yayılmasına yardımcı olmasını” diledi. Binlerce insanın katkısıyla Şart derlendi ve sunuldu. Uluslararası Merhamet Tüzüğü, “somut, pratik eylemler” ile “insanların dünya çapında işbirliğine dayalı ortaklıklar kurmaları için bir şemsiye” olarak hizmet vermektedir.
* 2009 yılında Dinlerarası Topluluklar Konseyi (CIC) Washington, District of Columbia'da kurulmuştur. Misyonu “ABD'deki bağımsız dinlerarası/çok dinli kiliseler, cemaatler ve seminerler için idari ve dini bir yuva olmak” ve “Dinlerarasını manevi bir ifade olarak” onurlandırmaktı. CIC, Dünya Dinlerarası Topluluklar Konseyi'nin bir bileşenidir.
* 2009 yılında Paris'te bir kültürel diplomasi ve dinler arası diyalog girişimi olan Aladdin Projesi kurulmuştur. Holokost Hatırası Vakfı tarafından başlatıldı ve eski Fransa Cumhurbaşkanı Jacques Chirac ve Ürdün Prensi Hassan bin Talal tarafından desteklendi. İlk amacı, önemli holokost çalışmalarını Arapça'ya çevirip yayınlayarak Müslüman dünyasında Holokost inkârına karşı koymaktı. O zamandan beri misyonunu hoşgörüsüzlük, ırkçılık ve genel olarak azınlıklara karşı nefret söylemiyle mücadele edecek şekilde genişletmiştir.
* 2010 yılında Dinlerarası Proje çalışmalarına başladı. 35 gönüllü Omaha, Nebraska'da insanlarla yapılan röportajları kaydetmeye başladı. İkili gruplar halinde çalışan gönüllüler eşleştirildi ve görüşmeleri kaydetmeleri için kendilerine bir Flip Video kamera verildi. Görüşülen kişilere üç soru soruldu: (1) “Kendinizi ruhani olarak nasıl tanımlıyorsunuz ve neden?”, (2) “Dini ve ruhani kimliğinize dayalı olarak sizi etkileyen bir klişe nedir?” ve (3) “Toplumumuzu dini veya ruhani yolunuz için ne kadar misafirperver buluyorsunuz?” Kaydedilen mülakatlar Facebook, Twitter, Flickr ve YouTube gibi sosyal medya sitelerinde yayınlanmıştır. Dinlerarası Proje 2015 yılında sona ermiştir.
* 2010 yılında Dinlerarası Sürdürülebilir Kalkınma Merkezi (ICSD) kurulmuştur. ICSD, Orta Doğu'daki en büyük dinler arası çevre örgütüdür. Çalışmaları “inanç gruplarını, dini liderleri ve öğretmenleri barış ve sürdürülebilirliği teşvik etmek üzere” bir araya getirmektedir.
* 2011 yılında Başkan Obama, Amerika Birleşik Devletleri'ndeki tüm yüksek öğrenim kurumlarının başkanlarına bir mektup göndererek Dinlerarası ve Toplumsal Hizmet Kampüs Mücadelesi'ni başlattı. Mücadelenin hedefleri arasında “inanç ve dinler arası kuruluşlar da dahil olmak üzere toplum temelli kuruluşların eğitime katkılarının” en üst düzeye çıkarılması yer alıyordu. 2015 yılı itibarıyla 400'den fazla yükseköğretim kurumu bu çağrıya yanıt vermiştir. Başkanın Dinlerarası ve Toplumsal Hizmet Kampüs Mücadelesi 2015 Yıllık Buluşmasında ilk kez uluslararası katılımcılar da ağırlandı.
* 2012 yılında Avusturya'nın başkenti Viyana'da Kral Abdullah bin Abdülaziz Uluslararası Dinler ve Kültürlerarası Diyalog Merkezi (KAICIID) açıldı. Yönetim kurulunda Yahudiler, Hristiyanlar ve Müslümanlar yer aldı. Yönetim kurulunda yer alan bir haham, “temel amacın diyalog, sosyal aktivizm ya da çatışma çözümü alanlarında sahadaki aktif çalışmaları güçlendirmek olduğunu” söyledi. Kurulun Müslüman bir üyesi ise “amacın diğer kültürlerin kabulünü, ılımlılığı ve hoşgörüyü teşvik etmek olduğunu” söyledi. KAICIID yetkililerine göre “merkez bağımsızdır ve herhangi bir dini desteklemeyecektir”.
* Şubat 2016'da Berlin'de düzenlenen 'Değişim için Ortaklar' konferansında Uluslararası Din ve Sürdürülebilir Kalkınma Ortaklığı (PaRD) başlatıldı. Bu ağ, din ve sürdürülebilir kalkınma konusunda iletişimi teşvik etmek amacıyla dünyanın dört bir yanından hükûmet organlarını, inanç temelli kuruluşları ve sivil toplum kuruluşlarını bir araya getirmektedir.
* 2016 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde Ulusal Katolik Müslüman Diyaloğu (NCMD) kurulmuştur. Bu, Amerika Birleşik Devletleri Katolik Piskoposlar Konferansı (USCCB), Kuzey Amerika İslam Toplumu, Kuzey Amerika İslam Çevresi, Güney Kaliforniya İslam Şura Konseyi ve İslam Eğitim Merkezi arasında ortak bir girişimdir. NCMD, USCCB ve bölgesel ortakları tarafından ortaklaşa desteklenen Amerika Birleşik Devletleri'nde uzun süredir devam eden bölgesel diyalogların bir sonucudur.
* Papa Francis ve Ahmed et-Tayyib tarafından 2019 yılında imzalanan İnsan Kardeşliği Belgesi'nden esinlenerek Abu Dabi'de inşa edilen dinler arası bir kompleks olan İbrahim Ailesi İbadet Evi 2023 yılında tamamlandı. Üç ayrı yapıdan oluşmaktadır: Aziz Francis Kilisesi, İmam El-Tayyib Camii ve Musa bin Meymun Sinagogu. Proje 2019 yılında duyurulmuş ve 2023 yılında açılışı yapılmıştır. Kompleks, dinler arası diyalog ve alışveriş için bir topluluk olmanın yanı sıra İnsan Kardeşliği Belgesi'nin fiziksel bir tezahürü olarak hizmet vermektedir. Tasarım David Adjaye başkanlığındaki Adjaye Ortakları tarafından hazırlanmıştır. Üç ibadet evine El Ezher'in Büyük İmamı, Aziz Fransis ve Musa bin Meymun'un isimleri verilmiştir. Amaç, dinler arası birlikteliği temsil etmek, temsil edilen dinlerin özgün karakterini korumak ve insan uygarlığı ile İbrahimi mesajlar arasında köprüler kurmaktır.
Amerika Birleşik Devletleri Barış Enstitüsü, Dinlerarası Diyaloğun Değerlendirilmesi Özel Raporu da dahil olmak üzere dinlerarası diyalog ve barışın inşası üzerine çalışmalar yayınladı.

**Dini hoşgörüsüzlük devam ediyor**
Yukarıdaki bölümde “dinler arası diyaloğun uzun geçmişi” anlatılmaktadır. Bununla birlikte, 2014 yılında HuffPost'ta yayınlanan bir makalede “dini hoşgörüsüzlüğün hala on yıllar boyunca kendini adamış aktivistlerin sıkı çalışmalarını baltalamakla tehdit eden bir endişe kaynağı olduğu” belirtilmiştir. Bununla birlikte, makalede devam eden “dinler arası diyaloğun bunu değiştirebileceği” umudu dile getirilmiştir.

## Ayrıca bakınız
* Fethullah Gülen
* Fethullahçılar
* Galip Hasan Kuşçuoğlu
* Galibîlik

## Kaynakça