1989 İran yüce lideri seçimi

Ruhullah Humeyni'nin görev başında ölmesinin ardından, 4 Haziran 1989 tarihinde İran'ın ikinci yüce lideri için seçim yapıldı. Seçimde Ali Hamenei, Uzmanlar Meclisi üyelerinin 74 oyundan 60'ının oyuyla yüce lider seçildi.

## Seçime giden süreçte anayasal değişiklikler
Ruhullah Humeyni ile varisi olarak kabul ettiği Hüseyin Ali Muntazeri arasında ideolojik bir çatışma olduğu için Humeyni, haleflerinin "merci-i taklid" unvanı taşıması gerektiğini öngören Anayasa'nın 109. maddesinin yeniden düzenlenmesini talep etti. Anayasa değişikliği resmi olarak 6 Ağustos 1989'da yürürlüğe girecekti; bu tarihte yapılacak bir oylamayla fetva verme yetkisine sahip olma şartı kaldırılacaktı.

Uzmanlar Meclisi'ndeki anayasa değişikliği tartışmasında, 109. maddede yer alan merci-i taklidin din adamı niteliğinin, Humeyni'nin sürdürdüğü düşünülen liderlik niteliğine katkıda bulunup bulunmadığı konusu da ele alındı.

1979 devriminde önemli rol oynayan ve bazı durumlarda Humeyni'yi tanıyan birçok kişiden oluşan Uzmanlar Meclisi, Humeyni'nin liderliğinin kısmen dini niteliklerine, ancak çoğunlukla siyasi motivasyonuna ve becerisine bağlı olduğu sonucuna vardı.

## Seçim süreci
Oturumun yapılması kararı, Ahmed Humeyni'nin 3 Haziran 1989'da saat 15:00 civarında Ekber Haşimi Rafsancani'yi arayarak babasının durumunun kritik olduğunu bildirmesiyle alındı. Halef seçmenin gerekli hale geldiği anlaşılınca, Rafsancani ve Muhsin Rızayi, eyaletlerdeki meclis üyelerini acil bir toplantı için Tahran'a çağırdılar. Ruhullah Humeyni'nin ölüm haberinin duyurulması toplantı sonrasına kadar ertelendi.

Ertesi sabah Rafsancani toplantıya başkanlık etti ve kasada saklanan mühürlü vasiyetnameyi getirdi. Cumhurbaşkanı Ali Hamenei, Ahmed Humeyni'nin üzüntüsü sebebiyle vasiyeti okumayı reddetmesinin ardından vasiyeti okudu. 35 sayfalık vasiyetnamenin okunması yaklaşık iki saat sürdü.

### Liderlik Konseyi tartışması

Tartışılan ilk konu, meclisin bir 'Liderlik Konseyi' mi yoksa tek bir kişiyi mi görevlendirmesi gerektiğiydi. Liderlik konseyi kurulmasını savunanlar tarafından konsey üyeliği için çeşitli isimler önerildi; bunlar arasında şunlar yer alıyor:

45 üye bir kişiden oluşan liderliği desteklerken, 23 üye liderlik konseyi fikrini destekledi. Ali Hamenei ve Ekber Haşimi Rafsancani liderlik konseyi savunucuları arasındaydı.

### Muhammed Rıza Gülpayigani'nin aday gösterilmesi
Liderlik konseyi fikrinin reddedilmesi üzerine Muhammed Rıza Gülpayigani aday olarak gösterildi. Kendisi saygın bir merci olarak kabul ediliyordu ve Hüseyin Ali Muntazeri'nin veliahtlıktan azledilmesinin ardından, kamuoyu tartışmalarında hızla "önde gelen aday" olarak ortaya çıktı. Ancak Gülpayigani "genel kamuoyu tarafından tamamen tanınmayan" ve siyasi deneyimi olmayan bir isimdi. Sonunda sadece 14 oy aldı.

### Ali Hamenei'nin aday gösterilmesi
Gülpayigani'nin oyu gerekli barajı geçemeyince, ikinci denemede Ali Hamenei aday gösterildi ve yüce lider olarak seçildi. Ulusal basında, 60 lehte ve 14 aleyhte oyla seçildiği yazıldı. Ali Meşkini, Humeyni ile yakın ilişkileri, hem devrim hem de savaş sırasında önemli roller üstlenmesi ve sosyal, ekonomik ve siyasi konulara olan aşinalığı nedeniyle seçildiğini açıkladı; Ekber Haşimi Rafsancani ise Humeyni'nin ölüm döşeğinde kendisinden sonra yerine Hamenei'nin geçmesini dilediğini iddia etti.

Adaylığına ilişkin görüşmelerin detayları on yıllarca gizli tutuldu. 2008 yılında, devlet televizyonu olan İran İslam Cumhuriyeti Radyo ve Televizyonu tarafından daha önce hiç yayınlanmamış görüntülerden bazı bölümler yayımlandı ve bu görüntülerde Ekber Haşimi Rafsancani'nin meclis üyelerini Hamenei'ye oy vermeye ikna etmede kilit rol oynadığı gösterildi.

Rafsancani'nin oturumdaki ifadesine göre, Ayetullah Humeyni, Mart 1989'daki bir görüşmede, Muntazeri'nin görevden alınmasının ardından halef olarak başka bir adayın bulunmadığı yönündeki açıklamalara karşılık olarak, Hamenei'nin kendisi için uygun bir halef olacağını belirtmişti. Sonuç olarak, Rafsancani yaygın olarak "kral yapıcı" olarak kabul edildi.

Hamaney bizzat öneriye karşı çıkarak, "Anayasaya göre *şuray-ı rehberi'yi* [liderlik konseyini] destekliyorum ve *şuray-ı ferdi'ye* [bireysel liderliğe] karşıyım. Nasıl aday olabilirim?" demiştir. Rafsancani ona şu cevabı verdi: "*Rehberi-ye ferdi* kanun haline geldi (*kanun şode*). Alternatif yok." Videoda Hamenei'nin "bu konuda... neyse, ben zaten karşıyım" dedikten sonra kürsüden ayrıldığı, ardından Rafsancani'nin "destekleyenler ayağa kalksın!" diye seslendiği ve ezici bir çoğunluğun "Allah-u ekber" diye bağırarak ayağa kalktığı görülüyor.

Şubat 2019'da yayınlanan "Liderliğin Anlatısı" belgeselinin üçüncü bölümünde Hamenei'nin anayasa referandumunda anayasa değişiklikleri onaylanana kadar geçici olarak yüce lider olarak seçildi belirtildi. Meclis daha sonra Temmuz 1989'da kararını yeniden teyit ederek onu yüce lider olarak atadı.

## Kaynakça