Roma doğum ve çocukluk tanrılarının listesi

Antik Roma dininde **doğum ve çocukluk tanrıları**, döllenme, hamilelik, doğum ve çocuk gelişiminin her yönüyle ilgilendiği düşünülen tanrılardı. Bazı önemli Roma dini tanrıları insan yaşamının bu alanına özel bir işlevle katkıda bulunurken diğer tanrılar yalnızca belirli bir eylemi teşvik etmek veya önlemek amacıyla çağrıldıkları isimleriyle bilinir. Bu küçük anlık tanrılıklar günümüze ulaşan metinlerde çoğunlukla sadece Hristiyan polemikçiler tarafından bahsedilmiştir.

Antik Yunan ve Latince tıbbi literatürde doğum ve bebek bakımı geniş bir yer tutuyordu. 2. yüzyılın Yunan jinekoloğu Efesli Soranus ebelerin batıl inançlı olmamaları gerektiğini savunuyordu. Ancak antik çağda doğum hem kadın hem de yenidoğan için yaşamı tehdit eden bir deneyim olmaya devam etti. Bebek ölümü oranı %30 ila %40 gibi yüksek değerlere ulaşabiliyordu.

Doğum ve ölümle ilgili geçiş ritüelleri bazı paralel özellikler taşımaktaydı. Anne ölümü sık yaşanıyordu; en ünlülerden biri Jül Sezar'ın kızı ve Pompey'in eşi olan Julia'ydı. Onun bebeği de birkaç gün sonra öldü ve bu durum babası ile eşinin arasındaki aile bağlarını kopardı ve iç savaşı hızlandırarak Roma Cumhuriyeti'nin sonunu getirdi. Bazı ritüel uygulamalar batıl inançlar olarak nitelendirilebilse de, doğum etrafındaki dini atmosfer Romalıların aileye, geleneğe *([[mos maiorum]])* ve cinsiyetler arasındaki uyuma verdikleri yüksek değeri yansıtırdı. İmparatorluk döneminde çocuklar, paralar üzerinde olduğu gibi kamusal sanatta da kutlanıyordu, özellikle doğumun baş tanrıçası Juno Lucina'ya yer veriliyordu. Lahit üzerindeki kabartma gibi cenaze sanatı bazen ölen kişinin yaşamından sahneleri doğum veya ilk banyo gibi anları da betimliyordu.

Antik Roma'da yalnızca 10 yaşından sonra ölenlere tam anlamıyla cenaze ve anma ritüelleri uygulanırdı. Bu ritüeller aileler tarafından yılın belirli günlerinde yerine getirilirdi (bkz. Parentalia). Bir yaşından küçük bebekler ise herhangi bir resmi ritüel ile uğurlanmazdı. Ritüel yapmamak, ailelerin kayıp karşısındaki duygusal tepkisiyle değil, bireyin toplumdaki hukuki statüsü ile ilgiliydi. Bu durumu Cicero şu şekilde yansıtmıştır:

Kimileri küçük bir çocuk öldüğünde bunun soğukkanlılıkla karşılanması gerektiğini düşünür. Eğer çocuk henüz beşikteyse yas bile tutulmamalıdır. Oysaki doğa bu durumda daha acımasızca geri almıştır verdiği hediyeyi.

## Kaynaklar
Doğum, gelişim ve büyüme döngüsüne ilişkin en kapsamlı tanrı listeleri özellikle Hippolu Augustine ve Tertullian gibi Kilise Babaları tarafından kaleme alınmıştır. Özellikle Augustine, MÖ 1. yüzyıl Romalı bilgini Marcus Terentius Varro'nun parçalar halinde kalan teolojik eserlerini kullanmıştır. Varro ise Roma başrahiplerinin kitaplarına atıfta bulunmuştur. Patristik yazarların amacı geleneksel Roma dinini çürütmek olsa da alaycı üsluplarına rağmen bu metinler yararlı bilgiler içermekteydi. Dağınık ifadeler çeşitli Latince edebiyat eserlerinde de bulunmaktadır.

Aşağıdaki tanrı listesi süreçte oynadıkları role göre kronolojik olarak düzenlenmiştir.

## Döllenme ve hamilelik
Evlilik yatağının tanrıları *(di coniugales)*, aynı zamanda döllenme tanrılarıdır. Juno, Capitoline Üçlüsü'nün üç koruyucu tanrısından biri olarak birliktelik ve evliliği yönetir. Çocuk sahibi olma ve doğumda başarı sağlamak için çağrılan bazı küçük tanrıçalar, Juno'nun güçlerinin işlevsel yönleri olarak da düşünülebilir.

* **Jugatinus** birleştirmek, evlendirmek anlamına gelen *iugare* fiilinden türemiştir ve evlilik tanrısıdır.
* **Cinxia** gelinin evlilik kemerini *(cingulum)* simgeler. Bu kemer kocanın kemerlenmiş ve bağlanmış *(cinctus vinctusque)* olduğunu gösterir. Bu kemer çözülmesi zor olan Herkül düğümü ile bağlanır. Augustinus bu tanrıçayı **Virginiensis** (*virgo*, "bakire") olarak adlandırır bu da düğümü çözmenin bakireliğin sembolik kaybı anlamına geldiğini gösterir.
* **Subigus** gelini kocasına boyun eğmeye yönlendiren tanrıdır. İsmi, "boyun eğdirmek, kontrol altına almak" anlamına gelen *subigo, subigere* fiilinden gelir. Bu fiil, cinsel birleşmede aktif rolü ifade etmek için kullanılır ve dolayısıyla "cinsel olarak boyun eğdirmek" anlamını taşır.
* **Prema** ısrarcı cinsel eylemi simgeler ve üzerine basmak, bastırmak anlamına gelen *primo, primere* fiilinden türemiştir. Fiil genellikle erkeksi rolü tanımlasa da, Augustinus, Prema'yı *dea Mater* (anne tanrıça) olarak adlandırır.
* **Inuus** ("Giriş"), fallik tanrı **[[Mutunus Tutunus]]** ve **Pertunda**, cinsel penetrasyonu mümkün kılar. Inuus bazen Faunus ile özdeşleştirilir ve memeli çiftleşme içgüdüsünü temsil eder. Mutunus'un kültü kutsal *fascinum* ile ilişkilendirilmiştir. Pertunda "delmek, nüfuz etmek" anlamına gelen *pertundere* fiilinin dişil kişileştirilmesidir ve bu işlevi yerine getiren ilahi gücü çağırmak için kullanılan bir isimdir.
* **Janus** ileri ve geri bakan kapı ve geçit tanrısı "Satürn'ün sağladığı üreme tohumuna erişimi açan" bir figürdür.
* **Consevius** veya **Deus Consevius** aynı zamanda **Consivius** çoğalma ve tohumlama tanrısıdır ve tohum ekmek anlamına gelen *con-serere* fiilinden türetilmiştir. Janus'un yaratıcı veya başlangıç tanrısı olarak bir ünvanıdır.

* **Liber Pater** ("Baba Liber") erkeğin tohumunu bırakmasına yardım eder. **Libera** ise kadının da *semina* (tohum) salmasına yardımcı olur.
* **Mena** veya **Dea Mena** Juno ile birlikte adet kanamasını sağlar, bu kanama daha sonra gelişmekte olan çocuğu beslemek üzere yönlendirilir.
* **Fluonia** veya **Fluvionia** "akmak" anlamına gelen *fluo, fluere* fiilinden türemiştir ve Juno'nun rahimdeki besleyici kanı tutma işlevine sahip bir biçimidir.
* **Alemona** embriyoyu besler veya genel olarak rahim içindeki büyümeyi destekler.
* **Vitumnus** fetüse *vita* yani "hayat" veya yaşam gücünü verir (bkz. canlanma). Augustinus ona *vivificator* yani "hayat verici" adını verir ve onu Sentinus ile birlikte Roma panteonunun "çok belirsiz" tanrılarından biri olarak tanımlar. Augustinus'a göre, bu iki tanrı fiziksel işlevlerle ilgilenen Janus, Saturn, Liber ve Libera gibi tanrılar yerine, *di selecti* (başlıca tanrılar) arasında yer almalıdır. Hem Vitumnus hem de Sentinus, büyük olasılıkla Jove'un işlevlerini odaklayan isimlerdi.
* **Sentinus** veya **Sentia** *sensus* yani duyusal algı veya duyumsama yeteneğini verir. Augustinus ona *sensificator* yani "duyum verici" adını verir.

### Parcae
**Parcae** kaderin üç tanrıçasıdır (*tria fata*): **Nona**, **[[Decima (mitoloji)|Decima]]** ve **Parca** (*Parcae* kelimesinin tekil hali), doğumla ilişkili olarak **Partula** olarak da bilinir. Nona ve Decima doğum için doğru zamanı belirleyerek dokuz aylık dönemin tamamlanmasını sağlar (Romalıların dahilî sayma yöntemine göre on ay). Parca veya Partula doğumu yani annenin bedeninden ilk ayrılmayı (İngilizce "postpartum" gibi) denetler. Doğum anında veya hemen sonrasında, Parca yeni hayatın bir sınırı olacağını belirler; bu nedenle aynı zamanda Morta (İngilizce "mortal") olarak bilinen bir ölüm tanrıçasıdır. *Profatio Parcae* yani "Parca'nın kehaneti", çocuğu ölümlü bir varlık olarak işaretler ve bireysel kaderin ilanı değildir. Çocuğun yaşamının ilk haftası son derece tehlikeli ve belirsiz kabul edilirdi ve çocuk ancak *dies lustricus* gününe kadar birey olarak tanınmazdı.
## Doğum

Doğumun başlıca tanrıçası, aslında Diana'nın bir formu olabilecek Juno Lucina'dır. Yardımını isteyenler, saçlarını açar ve kıyafetlerini gevşetirlerdi. Bu hareket, doğumu kolaylaştırmak için tersine bir bağlama ritüeli olarak kabul edilirdi. Soranus doğum yapacak kadınlara saçlarını çözmelerini ve kıyafetlerini gevşetmelerini bunu sihirli bir etkisi olmasa da rahatlatıcı olduğu için önerirdi.

* **[[Egeria (mitoloji)|Egeria]]** hamile kadınlardan kurban kabul ederdi ve doğumu kolaylaştırmak için "çocuğu çıkarmak" (*egerere*) amacıyla yardımı istenirdi.
* **Postverta** ve **Prosa** ters doğumu (makat geliş) önlerdi.
* **Diespiter** (Jüpiter), bebeği gün ışığına çıkarırdı.
* **Lucina**, bebeği ışıkla (*lux, lucis*) tanıştırırdı.
* **[[Vagitanus]]** veya **Vaticanus** yeni doğanın ilk çığlığını atması için ağzını açardı.

* **Levana**, doğumdan sonra yere konan bebeği kaldırırdı. Bu ritüel, anne toprağıyla sembolik bir temas anlamına gelir. Antik dönemde çömelme veya diz çökme doğum pozisyonları daha yaygındı bkz. *di nixi*. Doğumdan sonra ebe göbek kordonunu keser ve bebeği anneye verirdi. Büyükanne veya teyze bebeği kollarına alır bir parmağını kutsal tükürükle ıslatarak bebeğin alnını ve dudaklarını ovuştururdu. Bu hareket kötü gözden koruma amacı taşırdı.
* **Statina** (**Statilina**, **Statinus** veya **Statilinus**) bebeğe sağlamlık ve "düzgünlük" verir. Baba çocuğu kucağına alarak büyütme sorumluluğunu kabul ederdi. İstenmeyen çocuklar Pietas Tapınağı veya Columna Lactaria'da terk edilirdi. Ağır doğum kusurları olan yeni doğanlar ise boğulabilir veya suya atılabilirdi.

### Işığa doğru
**Lucina** doğum tanrıçası olarak bebeği ışığa (*lux, lucis*) getiren tanrıça olarak kabul edilir. *Diespiter* (gün ışığı tanrısı) ise onun erkek karşılığıdır eğer ismi Jüpiter'in bir türevi olarak alınırsa Juno Lucina ve Diespiter erkek-dişi bir tamamlayıcı olarak anlaşılabilir.
## Yenidoğan bakımı

Bebek doğduktan sonra, takip eden hafta boyunca bir dizi ritüel uygulanırdı. Annelik görevini üstlenen kadın arkadaşlar, kutlamalar için kurban sunarlardı. Üç tanrı - Intercidona, Pilumnus ve Deverra - Silvanus'u, ağaçların vahşi tanrısını kovmak için çağrılırdı. Her gece üç adam eşiği (*limen*) bir balta ile vurur ardından havan tokmağı ile vurur ve süpürge ile temizlerdi.

Evdeki atriumda Juno için bir yatak hazırlanır ve Herkül için bir masa kurulurdu. Hellenistik mitolojik gelenekte Juno Herkül'ün doğumunu engellemeye çalışırken Etrüsk dininde ise Juno, (Uni olarak) Herkül'ün ilahi doğasını kazandıran sütü emmesini de sağlar.

* **Intercidona**, ağaçları kesmek için gerekli baltayı sağlar (*intercidere*).
* **[[Pilumnus]]** veya **[[Picumnus (mitoloji)|Picumnus]]**, tahıl öğütmek için havanı verir.
* **[[Deverra]]** tahılı süpürmek için süpürge sağlar (*verrere*).
* **Juno** yatakta emziren anneyi temsil eder.
* **Herkül** beslenmesi gereken çocuğu temsil eder.
* **[[Rumina]]**, emzirmeyi destekleyen tanrıçadır. Bu tanrıçaya sütle libasyon yapılır ki bu Roma'da nadir bir sunudur.
* **Nundina** *dies lustricus* gününe başkanlık eder.
* Zamanla iki **Carmentes** (**[[Antevorta]]** ve **Postverta**) çocukların kaderiyle de ilişkilendirildi.

## Çocuk gelişimi
Roma'da varlıklı ailelerde çocuklar dadılar (*nutrices*) tarafından bakılırdı. Dadı, emzirmek için bir köle veya ücretli profesyonel olabilirdi. Anneler dadıların bakım kalitesini ve çocukların eğitimi ile duygusal refahını denetlerdi. İdeal olarak babalar bile bebeklerin bakımına katılırdı. Cato, karısını bebeği yıkayıp beşiğe koyarken yanında olmayı severdi.

* **Potina** (**Potica** veya **Potua**) çocuğun içmesini sağlar.
* **Edusa** çocuğun beslenmesini sağlar.
* **Ossipago** güçlü kemikler oluşturur.
* **Cunina** beşiği kötü büyülerden korur.
* **Cuba** çocuğun beşikten yatağa geçişine yardımcı olur.
* **Paventia** çocuğun korkusunu giderir.
* **Agenoria** çocuğun aktif bir yaşama yönelmesini sağlar.
* **Adeona** ve **Abeona** çocuğun gidiş gelişlerini izler.

## Gelişim tanrıları

Roma kültüründe çocukların zihinsel ve fiziksel gelişimini destekleyen birçok tanrıça ve tanrı bulunmaktaydı. Bu tanrılar çocukların konuşma yeteneklerinden fiziksel güçlerine kadar birçok özelliği korur ve geliştirirdi.

* **Catius Pater** ("Baba Catius") çocukların zekâsını keskinleştirirdi.
* **Farinus** çocuğun konuşma yeteneğini sağlar.
* **Fabulinus** çocuğun ilk kelimelerini söylemesine yardımcı olur.
* **Locutius** çocuğun cümle kurmasına olanak tanır.
* **Mens** ("Akıl"), çocuğa zeka verir.
* **Volumnus** veya **Volumna** çocuğa iyi şeyler yapma isteği verir.
* **Numeria** çocuğa sayma yeteneği kazandırır.
* **[[Camenae|Camena]]**, çocuğun şarkı söyleme becerisini geliştirir.
* **Müzler** sanata, edebiyata ve bilime ilgi duyma yeteneği sağlar.

### Koruyucu ve eğitici tanrılar
Çocukların korunması ve doğru şekilde büyütülmesi için de çeşitli tanrılar bulunmaktaydı:

* **Ossipago** kemikleri güçlendirir.
* **Carna** kasları sağlamlaştırır ve iç organları kötü ruhlardan korur.
* **Cunina** beşiği kötü büyülerden korur.
* **Cuba** çocuğun beşikten yatağa geçişine yardımcı olur.
* **Paventia** veya **Paventina** çocuklardaki korkuyu uzaklaştırır.
* **Peta** çocuğun ilk ihtiyaçlarını karşılar.
* **Agenoria** çocuğun aktif ve hareketli bir hayat sürmesine olanak sağlar.
* **Adeona** ve **Abeona** çocuğun güvenle evden çıkıp geri dönmesini sağlar.
* **Interduca** ve **Domiduca** çocuğu evden çıkarken ve dönerken korur.

## Konuşma ve dil gelişimi
Çocuğun konuşma yeteneğinin gelişiminde de çeşitli tanrıların etkisi olduğuna inanılırdı:

* **Farinus** çocuğun düzgün konuşmasını sağlar.
* **Fabulinus** çocuğun ilk kelimelerini söylemesine yardımcı olur.
* **Locutius** cümle kurabilme yeteneği sağlar.
* **Volumnus** veya **Volumna** çocuğun doğru söz söyleme isteğini verir.
* **Numeria** çocuğun sayı sayma yeteneğini sağlar.
* **Camena** şarkı söyleme becerisi verir.
* **Müzler** sanata ve edebiyata ilgi kazandırır.

## Çocuk koruma ritüelleri
Roma'da çocukların korunması ve sağlıklı büyümesi için çeşitli ritüeller düzenlenirdi. Çocukların giydiği *toga praetexta* mor şeritli yapısıyla kutsal ve dokunulmaz kabul edilirdi. Kötü ruhlardan korunmaları için boyunlarına koruyucu bir tılsım olan *bulla* takılırdı.

## Kültürel etkiler

Roma kültüründe çocukların doğumu büyümesi ve gelişimi büyük bir dini ve toplumsal önem taşıyordu. Bu sürecin her aşamasında farklı tanrı ve tanrıçaların yardımına başvurulması, Roma toplumunun çocuklara ne denli değer verdiğini göstermektedir.

Doğumdan yetişkinliğe kadar çocukların korunması ve gelişimi için yapılan ritüeller, Roma toplumunun aile yapısını ve toplumsal değerlerini de yansıtmaktadır. Özellikle doğum sürecinde ve sonrasında uygulanan ritüeller çocukların sağlıklı bir şekilde büyüyerek yetişkin bir Roma vatandaşı olmasını amaçlamaktaydı.

### Dini ve toplumsal anlam
Roma dini inançları çocukların korunmasını ve sağlıklı büyümesini kutsal bir görev olarak görüyordu. Bu bağlamda tanrı ve tanrıçaların yardımı olmadan bir çocuğun sağlıklı büyüyemeyeceği düşünülüyordu. Bu nedenle ebeveynler doğum öncesinden itibaren çeşitli tanrılara dualar ederek yardım istemekteydi.

Roma toplumunda aile içindeki rol dağılımı da bu ritüellerle şekillenmiştir. Baba çocuğun resmen kabulü ve büyümesine katkı sağlarken, anne ise doğum süreci ve ilk bakımın baş sorumlusuydu. Ayrıca hemşireler (*nutrices*) ve diğer bakım görevlileri de çocukların günlük bakımını üstlenirdi.

### Kültürel miras
Roma dönemine ait çocuk büyütme ritüelleri ve bu ritüellerin temsil ettiği değerler sonraki dönemlerde de izlerini bırakmıştır. Roma mitolojisi ve dini pratikler Orta Çağ boyunca ve hatta modern döneme kadar çeşitli şekillerde kültürel miras olarak aktarılmıştır.

Günümüzde çocuklara yönelik koruyucu ritüeller ve dini temalı törenler birçok kültürde devam etmektedir. Roma dönemi çocuk tanrıları ve onların temsil ettiği değerler sadece Roma dini inançlarını anlamak için değil, aynı zamanda çocuk yetiştirme geleneğinin tarihsel kökenlerini keşfetmek için de önemli bir kaynak oluşturmaktadır.

## Notlar

## Kaynakça