Eski Pipan Bazilikası

**Eski Pipan Bazilikası** (Av. Пипанил килиса), Zagatala rayonundaki Pınalı köyü yakınlarındaki bir ormanlık alanda bulunan ve 7.-8. yüzyıllara tarihlenen  üç nefli bazilika şeklinde bir kilisedir. Pınalı köyünde (tarihsel kaynaklarda Pipan olarak anılan yerleşimde) bulunan iki bazilika arasında kronolojik olarak daha erken tarihlenen yapıdır.

Kilise binası, tek nefli bir merkez salon ve onu üç taraftan çevreleyen galerilerden oluşmaktadır. Salonun doğu kısmında, zeminden biraz yüksekte bulunan birsunak apsisi yer almaktadır. Apsisin her iki yanında derin bir niş bulunmaktadır. Salonun yarı silindirik tonozunu, iki pilaster destek üzerine oturan kemerler oluşturmaktadır.

Tapınak, nehir taşları ve kireç harcı kullanılarak inşa edilmiş, üzeri kiremit levhalarla örtülmüştür. Anıtın hacimsel ve mekânsal kompozisyonu, 6,5 metre yüksekliğindeki merkezi mekân, buna bitişik daha alçak bir batı galerisi ile yarı yer altına yerleştirilmiş yan mekânların bir araya gelmesiyle şekillenmiştir.

## Tarihi
Arkeologlar, tapınağın ana kilise salonunun temelini Kafkas Albanyası erken Hristiyanlık dönemine (3.-4. yüzyıllar) tarihlendirirken, galeri ve diğer kısımları 7.-8. yüzyıllara tarihlendirmektedirler.

## Mimari özellikler
Kilise binası, tek nefli bir merkez salon ve onu üç taraftan çevreleyen galerilerden oluşmaktadır. 3,4 x 6,5 metre ölçülerindeki merkez salonun doğu kısmında zeminden biraz yüksekte bir sunak apsisi bulunmaktadır. Apsisin her iki yanında derin bir niş vardır. İki pilaster üzerine oturan duvar kemerleri, salonun yarı silindirik tonozunu desteklemektedir. Batı duvarında bulunan giriş, merkez ekseninden biraz uzaktadır. Salon, doğu ve batı duvarlarında bulunan iki dar pencere ile aydınlatılmaktadır.

Merkezi salonun altında, doğu ve batı duvarlarındaki pencereler aracılığıyla aydınlatılan, yarı yer altı konumunda ve üst mekânla benzer boyut ve yapısal özellikler gösteren ikinci bir salon yer almaktadır. Yer altı salonunun yüksekliği 3 metredir. Yer altı salonuna kuzey ve güney taraflarında iki dar, tonozlu oda bitişiktir. G. Memmedova, bu odaların Orta Çağ'da Alban kiliselerine eklenmeye başlanan yan odalar olarak kullanıldığını öne sürmektedir. Bu mekânların uzunlamasına planı ile çift payandalar üzerine oturan duvar kemerlerine dayalı tonozlu örtü sistemi, üç nefli bazilikaların yan neflerini çağrıştırmaktadır.

Merkezî ve yan kısımlar arasında önemli bir zemin yüksekliği farkı bulunmaktadır. Yan odalarda zemin ve duvarlar arasında derz bulunmaması, binanın merkezi ve yan kısımlarının farklı zamanlarda inşa edildiğini düşündürmektedir. Batı kesimde yer alan ve kemerli bir açıklıkla yan mekânlardan ayrılan galeri niteliğindeki nartekste bulunan bir merdiven, ana kilise mekânına ulaşımı sağlamaktaydı.

Tapınak nehir taşlarından ve kireç harcından inşa edilmiş olup yüzeyi kiremit levhalarla kaplanmıştır. Anıtın hacim-mekânsal kompozisyonu, 6,5 metre yüksekliğindeki merkezi bölüm, görece daha alçak bir batı galerisi ve yarı yeraltı niteliğindeki yan mekânların bir araya gelmesiyle şekillenmiştir. Erken Orta Çağ Kafkas Albanyası mimari geleneklerini yansıtan tapınak, sade ve katı biçim özellikleriyle karakterize edilmekte olup, dekoratif unsurlar neredeyse tamamen yoktur. Kilisenin mimarisinde kompozisyonel vurgu, batı cephesinde plastiklik oluşturan ve ışık–gölge etkileri yaratan kemerli galeri üzerinde yoğunlaşmaktadır.

G. Memmedova, Pipan bazilikalarının kompozisyonel özelliklerini analiz ederken, bu yapıların Kum Bazilikası'yla ile ideolojik bir ilişki içinde değerlendirilebileceğini belirtmektedir. Bu ilişki, öncelikle ana ibadet mekânının merkezde konumlanmasıyla kendini göstermektedir; Pipan bazilikalarında bu mekân tek nefli bir yapı sergilerken, Kum Bazilikası'nda üç nefli bir düzen söz konusudur. Hem Kum hem de Pipan bazilikalarında galeriler, doğu uçta yan mekânlar şeklinde çözümlenmiştir. Ancak aralarındaki temel fark, Kum Bazilikası'ndaki galerilerin açık tonozlu koridorlar biçiminde düzenlenmiş olmasına karşılık, Pipan bazilikalarında galerilerin kapalı olması ve çoğu noktada masif duvarlarla sınırlandırılmış bulunmasıdır.

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
*