Karamırzey Katliamı

**Karamırzey Katliamı** ya da **Laba Katliamı**, Rus-Çerkes Savaşı sırasında Çerkes yerleşimi olan Karamırzey köyünün Rus ordusunca imha edilmesidir. Buna ek olarak Rus ordusu, kundaklama ve yağma gibi eylemlerde de bulunmuştur.

Köyün imhası ve halkın katledilmesi, diğer Çerkes köylerine yapılanlar ile aynı olsa da, Çerkesler arasında ses getirmesinin sebebi; ünlü ordu komutanı Prens Karamırza Aliy Mısost'un köyü olması ve köyün sıradan Çerkes köylerine oranla 7-8 kat büyük olmasıdır.

## Arkaplan
1822'de Kabarda'nın tamamen Rus hakimiyetine girmesinden sonra Rus yönetimini kabul etmeyen Kabardey prensleri, tebaalarıyla birlikte çoğunlukla Besleney toprakları olmak üzere Batı Çerkesya'ya göç ettiler ve yeni köyler kurdular. Bu Kabardeylere Hajret Kabardeyi dendi.
General Velyaminov, 1 Nisan 1825'te Besleneylere yerleşmiş olan Hajret Kabardeylerinin köylerine saldırı emri verdi. Seferin ana hedefi, Hajret Kabardeyi Prens Karamırza Aliy'in köyü olan Karamırzey (veya Karamırzahable) idi. Aliy, Mısost sülalesinden olup Ruslara karşı yapılan savaşlarda yer almıştı ve Çerkesler arasında prestij sahibi ünlü bir komutandı. Karamırzey, Ahmet Dağına yakındı ve Laba Nehrinin üst kıyısında, erişilmesi zor bir yükseklikte kurulmuştu.

Velyaminov, köy halkını hazırlıksız yakalamak için gizli ve hızlı bir saldırı planladı. 1 Nisan gecesi Rus orduları Prochni Okop kalesinde toplanıp sefere koyuldu. 3 piyade taburu, 18 top ve Kozak süvari alayları ile Kuban Nehri'ni geçti. Bekoviç'in ordusu Laba Nehri'ni geçtiğinde Hajret Kabardeylerine ait bir at sürüsü gördü ve sürünün çobanı, sürüyü uzaklaştırmaya çalışırken yakalandı. Çoban, dövülerek sorgulandı ve köyün 22 kilometre uzaklıkta olduğunu itiraf etti.

Yol üzerindeki Besleney köyleri tarafından fark edilmemek için çobanın rehberliğinde gece vakti engebeli yollardan geçtiler. Zorlu arazilerden geçip köyün yakınına 4 Nisan akşamı ulaştılar. Bekoviç, Velyaminov'dan gelen piyade desteği henüz ulaşamadan Bekoviç'in ordusu köye varmıştı. Rus raporuna göre Bekoviç'in ordusu 2 alaydan, toplam 350 Kozak askerinden oluşuyordu.

Rus askeri tarihçi  yazımına göre Bekoviç geri çekilirse Besleneyler ile karşılaşacak, geçitten hızla dönmeye çalışırsa kayıplar yaşanacaktı ve önlerinde de uyanmakta olan bir köy olduğu için köye saldırmak zorunda kalmıştı. Kafkas tarihçisi V. H. Kajarov'a göre Potto'nun bu yazımı bir tür haklı çıkarma çabasıdır.

Hava tamamen karardığında Karamırzey'e doğru tanınmamak için yüzünü örtmüş halde Velyaminov'un ordusundan Kırımceriy Dohuşoqo isimli soylu Besleney süvarisi geldi ve Aliy'in penceresine tıklatıp onunla konuşması gerektiğini söyledi. Aliy dışarı çıktı ve Besleney ona; Rus ordusuna hizmet ettiğini ancak köy halkı için acıdığını ve Rusların bugün ya da yarın saldıracağını söyledi. Bunun üzerine Aliy, köy meclisini topladı. Toplantıda, defalarca bu tür uyarılar alıp hepsinin boş çıktığı, Rusların Karamırzey'e ulaşmaları için Besleney köylerinden geçmeleri gerektiği, geçtilerse bile Besleneylere saldıracakları için kendilerinin önceden haberdar olacakları gerekçelerini Karamırza kabullendi ama eğer bir saldırı olur da ölürse Dohuşoqo'nun kendilerini uyardığını herkese anlatmalarını söyledi ve böylece köyü terk etmeme kararı aldılar. Buna rağmen Kabardeyler endişelendikleri için gece uyumadılar ancak bir saldırı gelmeyince şafağa doğru uyudular.

Dohuşoqo, Velyaminov'un ordusuna geri döndü ve Kabardeylerin saldırıdan haberdar olup köyü terkettiğini, artık saldırılacak bir şey kalmadığını söyledi. General Velyaminov, Dohuşoqo'nun raporuna şüpheyle yaklaştı. Bir başka Besleney olan ve Velyaminov'un ordusuna rehberlik eden Ali Şagur (bazı kaynaklarda Şavogur), Velyaminov'a Dohuşoqo'nun hain ve yalancı olduğunu, kendisinin köye gidip gerçeği öğreneceğini söyledi. Ali Şagur'un geri dönüp köy halkının yerinde olduğunu bildirmesi üzerine Dohuşoqo tutuklandı ve kafası kesilerek infaz edildi. Velyaminov, Bekoviç'e takviye gelene kadar her köşeden köyü çevrelemesini emretti ve ardından Bekoviç'in ordusu köyün çevresindeki (nehre giden uçurum dışında) çam ormanının içine konuşlandı.

## Katliam
Sözlü kaynaklarda, köye Ahmet Dağı'ndan top ateşi açıldıktan sonra Rus ordusunun saldırdığı söylenmiştir. Şafak vakti saldırı başladığında Kozaklar evlere dalıp yağmalamaya ve gördükleri Çerkesleri öldürmeye başladılar.

Karamırza Aliy'i şahsen tanıyan Oset asıllı Albay Akim Makaroviç Dadımov ve komutasındaki diğer Kozaklar ise köyün öteki ucuna geçtiler. Karamırza Aliy yeni kalkmış ve yarı giyinmiş şekilde evinin avlusuna çıkıp Dadımov'a ateş açtı ancak ıskaladı. Dadımov ise tabancasıyla Aliy'i sağ gözünün altından vurarak öldürdü. Köydeki binalar ateşe verildiğinden insanlar yanan evlerden çıkıyordu ve çıktıklarında öldürülüyorlardı. İnsanlar korunmak için savaşçıların arkasına geçtiğinden Rus askerleri için hızla toplu hedefler oluşuyordu.

Soylu sınıfından ünlenmiş bir savaşçı olan Hajret Kabardey'i Şocen Şumaho, Rusların eline geçmemesi için bebeği İsmail'i yaldızlı tüfeğine bağlayıp uçurumdan bıraktı ve kızı Guşehuray'ı korumaya çalışırken öldürüldü. Guşehuray, Kozaklar tarafından süngülenerek öldürüldü. Şumaho'nun hamile eşi, Rusların eline geçmemesi için ganimetleri kendisiyle yangına attı ve yanarak öldü. 18 önemli prens ve 50'ye yakın ünlü Çerkes savaşçısı bu katliamda öldü. 2 saatlik katliam neticesinde 570 Çerkes doğrudan öldürüldü, uçurumdan atlayıp Laba nehrinin karşısına geçmeye çalışırken boğulmuş olan 100 ceset bulundu ve 1,000'den fazla Çerkes, çıkarılan yangınlardan dolayı öldü. 665 at, 530 sığır, 2,300 koyun, çok miktarda para ve silah talan edildi.

Rus raporuna göre Bekoviç kayıp vermedi. Ruslar, hayatta kalan 139 kişiyi esir aldı ve köyü terkedip 10 Nisan'da Prochni Okop'a döndüler. Erkek esirler kale inşaatlarında çalıştırıldı, kadın ve çocuk esirler ise Kozak köylerine yerleştirildi. 8 yaşındaki bir kız çocuğun korkudan kriz geçirip esir alındıktan sonraki sabah öldüğü rapor edildi.

Rus raporuna göre General Velyaminov, piyadesiyle Ahmet Dağı'na katliamdan sonra ulaştı. Kajarov, Velyaminov'un gerçekten de köye yapılan saldırıya katılmamış olmasını "bir masal" olarak kabul etmektedir. Sürpriz faktörü Rus tarafına ait olsa bile Kabardey prenslerinin zayıf direniş göstermeyeceğini, köydeki birçok insanın savaşçı, soylu veya prens olmasını da vurgulamaktadır. Kafkas Savaşı süresince bazı Rus askeri raporlarında, birliklerin mevcudu ve zayiat sayılarının olduğundan düşük gösterildiği, buna karşılık elde edilen başarıların vurgulanarak abartıldığı gözlemlenmektedir.

Kajarov'a göre Orgeneral Yermolov'un sivillere yapılan saldırıyı hükûmete bildirmesi, zaferin değerini düşürürdü. Bu nedenle, Bekoviç'in elindeki birlik sayısının kasıtlı olarak düşük gösterilmesi ve saldırının tamamen bağımsız bir hareket gibi sunulması, hem kahramanlık anlatısını güçlendirmek hem de komutanlığı aşırı şiddet suçlamasından korumak amacıyla kurgulandı.

## Sonrası
Katliamın üzerinden birkaç saat sonra Karamırzey'in civarından Ajceriyiqo'nun ve Jembulat Keytıqo 300 savaşçısıyla yok edilmiş köye geldi ancak Bekoviç geçidi geçerek kendini emniyete almıştı. Daha sonradan çevre köylerden de dahil olmak üzere Besleneyler, Kabardeyler ve Abazalar gelip köyde 1,000'den fazla kişinin cenazesini gömdüler. Çerkesler, katliamdan 3 gün sonra Şocen Şumaho'nun bebeği İsmaili tesadüfen uçurumda çalılığın arasında Şumaho'nun yaldızlı tüfeğiyle baygınken buldular. İsmail, Rus-Çerkes Savaşı'ndan sonra Ulyap köyüne yerleşti. Çerkesler arasında katliamın haberi hızla yayıldı.

Karamırza'nın iki eşi Yelmıshan ve Haniy Pusuğay (Rus kaynaklarında Slastamina), ganimet olarak ele geçirildi ve Prenses Haniy, Küçük Kabarda prensi Astemirov'a cariye olarak verilirken Yelmıshan, abisi Nogay prensi Mansur Yedıj'a geri gönderildi. Prens Astemirov aynı zamanda Küçük Kabarda'nın polis şefiydi.

Aliy'in akrabaları olan Muhammed Aşa Hatohşoqo ve Ajceriyiqo Kuşuk Bekmırza, Ruslara rehberlik eden Ali Şagur'u ve Astemirov'u "halkın intikamı" için öldürme kararı aldılar. Prens Muhammed Aşa, Şagur'u tanıyan genç bir Nogay'ın verdiği istihbarattan Şagur'un nereden geçeceğini öğrendi. Gece boyunca köy girişinin patikasına tüfeğiyle nişan aldı. Ardından Ali Şagur'un önünü köyünden çıktığı sırada kesti ve Muhammed, Şagur'a ateş açıp öldürdü. Muhammed, prenslik geleneklerini yerine getirerek Ali Şagur'un silahlarını cesedinin yanına bırakıp üstünü örttükten sonra Şagur'un atını çevreye saldı.

Karamırza Aliy'i öldüren Dadımov, 18 Ağustos 1825'te General Velyaminov'un, Bekoviç-Çerkasski komutasındaki bir müfrezesi tarafından Abzah lideri Hacı Tlam'ın köyünün yok edilmesinin ardından gerçekleşen Çerkes saldırısında, ağır şekilde yaralandı ve ertesi gün aldığı yaralar nedeniyle öldü.

Prens Ajceriyiqo Kuşuk, 400 kilometre at sürüp Küçük Kabarda'ya, Prens Astemirov'un köyüne vardı. Astemirov'un at sürüsünü çaldı. Çerkes geleneklerinde bu, düello çağrısını temsil ediyordu. Çobanın Astemirov'a ihbarı üzerine Astemirov, yanına birkaç muhafız alarak Ajceriyiqo'yu kovalamaya başladı ve Ajceriyiqo'nun amacının at çalmak yerine düello yapmak olduğunu anladıktan sonra sürüyü kısa sürede yakaladı. Prensin savaşçıları geriye çekildiler ve Astemirov ile Ajceriyiqo, aralarındaki mesafeyi açıp birbirlerine doğru at sürmeye başladılar. İkisi aynı anda tüfek atışı yaptı ancak ikisinin atışı da birbirini ıskaladı. Ajceriyiqo birden atıyla manevra yapıp tabancasını çıkardı ve ilk atışta Astemirov'u öldürdü. Sözlü kaynaklarda ise tabanca yerine kılıçla öldürdü. Yine sözlü kaynaklara göre Astemirov'un cesedini gömmelerini söyleyip Karamırza'nın dul eşi Haniy'i Batı Çerkesya'ya geri götürdü.

Rus kaynaklarına göre Haniy, 1826'da Bekoviç ile zorla evlendirildi; Bekoviç 1833'te çocuksuz ölünce, amcası Prens İsmail Kasey, onu Çemguy prensi Cembat Aytıqo ile evlendirmek istedi. Ancak 1834'te Prens Atajuqo Hatohşoqo evlenme teklifi gönderdi ve 500 ruble ile 6 serf karşılığında nişanlandılar. Bunu öğrenen İsmail Kasey, Haniy'e izni olmadan evlenmemesini söyledi. Olayı abartarak bildiren Atajuqo'ya üstleri, Haniy istemiyorsa evlenmemesini ve amcasına gönderilmesini emretti. Evlilik gerçekleşmedi, fakat Haniy'nin 1840'ta evli olduğu biliniyor.

Karamırzey köyünün yok edilmesi haberi Çerkesler arasında hızlıca yayıldı ve hakkında birçok ağıt söylendi. Laba ağıtlarından bir parça:

Rus General Yermolov, Bekoviç'in katliamı gerçekleştirmesini cesur bir girişim olarak övdü ve 29 Eylül 1825'te 4. dereceden Aziz George Nişanı ile ödüllendirilmesi için I. Aleksandr'a teklifte bulundu. Çar, teklifi şu şekilde reddetti:

Bekoviç, aynı sene içinde iki Çerkes saldırısını püskürttüğü için nişanı almıştır.

## Kaynakça