Kelehane Türbeleri

**Kelehane türbeleri** (), Şamahı şehrinden 6&nbsp;km uzaklıkta, Kelehane köyü yakınlarında yer alan ve 250x140 m bir alanı kapsayan türbeler kompleksidir. Komplekse dahil olan dokuz türbeden sekizi günümüze ulaşmıştır; bunlardan biri ciddi şekilde tahrip olmuştur. Diğer türbeler günümüze iyi durumda ulaşmış, bazılarında ise hiçbir yıkım meydana gelmemiştir.

Türbelerden yalnızca biri üzerinde kitabe günümüze ulaşmıştır. Söz konusu kitabede anıtın inşa tarihi ve defnedilen kişinin kimliği hakkında bilgi verilmiştir. Kitabeden anlaşıldığı üzere türbe, hicri 1074 yılında (miladi 1663/1664), serkar rütbeli mimar Amir Ali oğlu Abdulazim tarafından inşa edilmiştir.

## Tarihçe

19. yüzyılın sonlarına kadar Kelehane türbeleri bilimsel literatürde yüzeysel olarak anılmış, komplekse dahil olan anıtların mimari özellikleri ise esaslı bir şekilde incelenmemiştir.

Komplekse dahil olan dokuz türbeden sekizi günümüze ulaşmıştır; bunlardan biri ciddi şekilde tahrip olmuştur. Diğer türbeler günümüze iyi durumda ulaşmış, bazılarında ise hiçbir yıkım meydana gelmemiştir. Türbelerden üçünü çevreleyen savunma duvarlarının kalıntıları da günümüze kadar gelmiştir. Bunlardan sadece biri, yapının orijinal görünümünün bilimsel restorasyonuna imkan verecek durumdadır.

Cornelis de Bruijn'in kitabında verdiği tasvire göre (18. yüzyılın başları), dokuz türbeden beşi portalli girişe sahip duvarlarla çevriliydi. En kenarda yer alan türbe ise çift katlı duvarla çevrelenmişti. Arkeolog şöyle yazar: *"İlk bakışta dokuzdan az türbe görünmesine rağmen bu tepeyi yedi kubbe olarak adlandırırlar. Birinci türbede 5 mezar, ikinci türbede ise 3 mezar vardı."* De Bruijn ayrıca türbeler kompleksinin yerinde daha önceleri bir kalenin olduğunu ve yakınlarda bir pınarın mevcut olduğunu kaydeder.

Türbelerden yalnızca biri üzerinde kitabe kalmıştır. Söz konusu kitabede anıtın inşa tarihi ve defnedilen kişinin kimliği hakkında bilgi verilmiştir. Yazıda şöyle denilmektedir:

Bu kitabeden, türbenin hicri 1074 yılında (miladi 1663/1664) serkar rütbeli mimar Amir Ali oğlu Abdulazim tarafından inşa edildiği anlaşılmaktadır.

Kelehane türbeleri, Orta Çağ Azerbaycan mimari anıtları arasında aynı dönemde inşa edilmiş nadir kompleks yapılardan biridir. Komplekse dahil olan türbelerin aynı zamanda inşa edildiğini gösteren temel kanıtlardan biri, 1636 yılında bölgede bulunan gezgin Adam Oleari'nin türbeler hakkında hiçbir bilgi vermemesi, ancak 18. yüzyılın başında Şirvan'ı ziyaret eden Cornelis de Bruijn'in kitabındaki resimde dokuz türbenin her birini göstermesidir. Türbe üzerinde günümüze ulaşan tarih (1663/1664) de dikkate alındığında, diğer türbelerin de yaklaşık o yıllarda, muhtemelen aynı mimar tarafından inşa edildiği düşünülebilir. Kitabede inşaatçının "serkar" olarak adlandırılması, onun aynı zamanda tüm türbelerin inşasını denetlemiş olmasıyla ilgili olabilir.

## Mimari özellikleri

Tarihi bilinen türbe, plan olarak sekizgen bir forma sahip olup 4,8 metre çapındadır. Türbenin gövdesi sekizgen prizma biçimindedir ve güney tarafında bir girişi bulunmaktadır. Prizmanın yüksekliği 4,11 metreye eşittir. Türbe gövdesi, ancak piramidal çatı örtüsü ile birleşmesi sayesinde belirgin ve kesin bir dikey form kazanır. Türbe, küçük bir stilobat (kaide) üzerinde inşa edilmiştir.

Tüm dekoratif süslemelerden yoksun bırakılan türbe; parçalarının boyutlarının iyi uyumlanması, detayların hassas çizimi ve kusursuz işçiliği sayesinde güçlü bir izlenim bırakmaktadır. Şirvan türbeleri için karakteristik olan güçlü bir şekilde vurgulanmış giriş alanı, Kelehane türbelerinde de görülmektedir. Bu giriş alanı, giriş yüzeyinin düşük kabartmalı bir portalle vurgulanmasıyla ifade edilmiştir. Buna rağmen, sade çerçeveleme net bir kompozisyon odağı oluşturarak tüm yapıya görkemli bir görünüm kazandırır. Portal çerçeveleri arasında, dış çerçeveye kıyasla daha ince olan iç çerçeve özellikle belirtilmiştir. Abdülvahap Selamzade'ye göre, yapının küçük boyutlarını dikkate alan mimar, dış çerçevenin üst kısmını yapay olarak küçülterek izleyicinin gözünde yapının daha büyük görünmesini sağlamayı amaçlamıştır. Sivri giriş kemerinin küçük boyutlu olması da aynı amaca hizmet etmektedir.

A. Selamzade şöyle belirtir: *"Odunlaşmış sekizgen taş türbe tipi dahilinde Kelehane türbelerinin her birine kendine özgü bireysel bir çehre verilmesi, Şirvan mimarlarının profesyonelliğini ve olgunluğunu gösterir."* Türbelerin özgünlüğü, esas olarak her birinin farklı bir giriş portalı ile vurgulanmasıyla sağlanmıştır.

Batı tarafında en uçta yer alan türbe, sadece portal detaylarının ince işçiliğiyle değil, aynı zamanda diğer türbelere kıyasla bu türbeyi çevreleyen duvarların ve duvarın ortasında yer alan portalın iyi korunmuş olmasıyla da öne çıkar. Duvarlar, her bir türbenin daha iyi korunması ve türbe alanına girişin kısmen de olsa sınırlandırılması amacıyla inşa edilmiştir. Savunma karakterinin yanı sıra bu duvarlar kompozisyon açısından da önemli bir rol oynarlar. Küçük portal ve türbe ile birlikte bu duvarlar küçük bir yapı kompleksi oluşturarak, her üç öğe arasındaki uyumlu kütle yaklaşımı sayesinde anıta önemli bir ifade gücü kazandırmıştır.

Batı tarafta yer alan mukarnaslı (stalaktitli) türbe, oranlarının uzunluğu ve mimari detaylarının ince işçiliği ile komplekse dahil olan diğer türbelerden ayrılır. Sivri giriş, yine sivri bir çerçeve ile çevrelenmiştir. Girişin üzerinde duvar yüzeyinden öne çıkan bir kitabe yeri bulunmaktadır. İnşaatta kullanılan taşların çok yüksek seviyede yontulmuş olması, anıtın verdiği bütünlük ve zarafet izlenimini daha da güçlendirmektedir.

Komplekse dahil olan bir diğer türbe ise örgüsünde büyük boyutlu taşların kullanılmasıyla dikkat çeker. Yapının büyük taşlarla kaplanması, komşu türbelere kıyasla ona daha heybetli bir görünüm kazandırır. Örneğin, kitabeli türbenin kaplamasında kullanılan en büyük taşların boyutu 25x45 cm iken, bu türbenin kaplamasında 41x64 cm boyutunda taşlar kullanılmıştır. Bu türbenin bir diğer karakteristik özelliği ise prizmatik gövdenin, üst friz kuşağı ve alt kısım olmak üzere ikiye bölünmesidir. Gövdenin bu şekilde bölünmesine Azerbaycan'ın 12-15. yüzyıllara ait hemen hemen tüm tuğla türbelerinde rastlanabilse de, Şirvan bölgesinde yükselen taş türbelerde bu duruma nadiren rastlanır. Şirvan-Abşeron mimarlık okulu yapıları arasında bu tür bir bölünmenin en parlak örneği olarak, Şirvanşahlar Saray Kompleksi'ne dahil olan Seyyid Yahya Bakuvi Türbesi gösterilebilir. Kelehane türbesinin ayırıcı kuşağı da Bakuvi türbesinin kuşağındaki süslemeleri tekrarlamaktadır.

Portal çerçevesi komplekse dahil olan diğer türbelerin portal çerçevesi ile özdeş olsa da, üst kısmı sadece çerçevenin dış kısmıyla ilişkilendirilen sivri bir kemerle tamamlanır. Taş oyma sanatçılarının ustalığı, giriş kısmının kemer aynalarında (timpanlarında) yer alan geometrik süslemeli rozetlerde kendini göstermektedir.

Yapısal açıdan Kelehane türbeleri, Şirvan-Abşeron mimarlık okulu için karakteristik olan özelliklere sahiptir. İyi yontulmuş taşların arası kireç harcı ile birleştirilmiştir. İlginç bir yön ise kireç harcına odun kömürünün de eklenmiş olmasıdır. Alçı harcına dayanıklılık vermek için kömür eklenmesi, Berde ve Nahçıvan bölgesinde yaygın olan 12-15. yüzyıl türbelerinde de gözlemlenen bir durumdur.

## Ayrıca bakınız
* Yedi kubbeli mezar kompleksi
* Şirvan-Abşeron mimarlık okulu

## Kaynakça

### İleri okumalar
* 

## Dış bağlantılar

* Şamahı'daki derviş türbeleri
* Kelehane türbeleri
* Kelehane türbeleri
* Kelehane türbeleri, Terk edilmiş tarih (Şamahı)
* 17. yüzyıl türbe kompleksi (Rusça)
* Harabeye dönmüş Kelehane türbeleri