Azerbaycan-NATO ilişkileri

Azerbaycan ile NATO arasındaki ilişkiler, Azerbaycan'ın yeni kurulan Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyine katıldığı 1992 yılında başladı. NATO ile Azerbaycan arasındaki önemli ortaklık, Azerbaycan'ın Barış İçin Ortaklık programına katıldığı 1994 yılına kadar uzanmaktadır. Azerbaycan, 21 Kasım 1997 tarihli Cumhurbaşkanlığı Kararnamesiyle NATO'da diplomatik bir misyon kurmuştur.

## Arka plan

Azerbaycan, Sovyetler Birliği'nin çöküşünün ardından 18 Ekim 1991'de bağımsızlığını yeniden kazandı. 1994'te Rusya liderliğindeki alternatif bir askeri ittifak olan Kolektif Güvenlik Anlaşması Örgütü'nün kurucu üyesiydi, ancak 1999'da örgütten ayrıldı. Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 2003'te iktidara gelmesinden sonra genel olarak tarafsızlığı destekledi.< Azerbaycan, 2011'de Bağlantısızlar Hareketi'nin tam üyesi olduğunda jeopolitik/askeri bir yapıya bağlı olmama politikasını resmîleştirdi.

Diğer Sovyetler sonrası devletler gibi Azerbaycan da 1992 yılında NATO tarafından yönetilen Kuzey Atlantik İşbirliği Konseyine katıldı ve 4 Mayıs 1994'te NATO ile güvenlik ve savunma işbirliğini geliştirmek için Barış İçin Ortaklık (PfP) Çerçeve Belgesi'ni imzaladı. Bir PfP Sunum Belgesi, 19 Nisan 1996'da Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından onaylandı ve 23 Nisan'da NATO Genel Sekreteri Javier Solana'ya sunuldu. Azerbaycan'ın ilk Bireysel Ortaklık Programı, 14 Ekim 1996'da Kuzey Atlantik Konseyi tarafından onaylandı. Kasım 1997'de Azerbaycan, NATO operasyonlarının savunma planlamasına daha sıkı bir şekilde dahil olmak için PfP Planlama ve Gözden Geçirme Sürecine katıldı. Azerbaycan, 21 Kasım 1997 tarihli Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile NATO'da diplomatik bir Misyon kurdu. 12 Kasım 1997 tarihli Azerbaycan Cumhurbaşkanı kararnamesine göre NATO ile İşbirliği üzerine özel bir Komisyon kuruldu.

NATO Siyasi Komitesi, Azerbaycan'ın "19+1" formatındaki Barış İçin Ortaklık'a katılımını 12 Mayıs 1998'de görüştü. Azerbaycan, Barış İçin Ortaklık SOFA'sını ve Ek Protokolünü 15 Kasım 1998'de imzaladı. Eylül 1999'da Kafkasya'da bölgesel işbirliğini araştırmak üzere EAPC geçici çalışma grubu kuruldu.

Azerbaycan, Kasım 2002'de NATO Parlamenter Asamblesinin kararıyla ortak üye oldu ve Mart 2004'te NATO Operasyonel Yetenekler Konseptine katıldı. 28 Haziran 2004'te İstanbul Zirvesi'nde Kafkasya bölgesi ele alındı ve üye devletler Kafkasya ve Orta Asya Özel Temsilcisi pozisyonunun oluşturulmasına karar verdi. 15 Eylül'de NATO Genel Sekreteri'nin Kafkasya için ilk Özel Temsilcisi atandı. Azerbaycan, 2009 yılında NATO askeri tatbikatlarına ve üst düzey toplantılara ev sahipliği yaptı.  Azerbaijan hosted NATO military exercises and high-profile meetings in 2009.

İlham Aliyev'in görev süresi boyunca, Azerbaycan'ın 2004 yılında Bireysel Ortaklık Eylem Planı'n (IPAP) katılmasıyla NATO ve Azerbaycan arasındaki işbirliği genişletildi. Cumhurbaşkanı, IPAP belgesinde belirtilen güvenlik sektöründeki reformların uygulanması amacıyla 17 Eylül 2004'te Azerbaycan Ulusal Güvenlik Politikası Çalışma Grubu'nun kurulmasına ilişkin bir kararname yayınladı. Azerbaycan'ın ilk IPAP'ı 27 Mayıs 2005'te Ulusal İdari Komite tarafından onaylandıktan sonra, İlham Aliyev 3 Ağustos'ta IPAP'ın uygulanmasına ilişkin bir kararname yayımladı. NATO ve Azerbaycan arasında 7 Mart 2008'de ikinci IPAP konusunda anlaşmaya varıldı. Azerbaycan, birinci (2005-2007), ikinci (2008-2010), üçüncü (2011-2013)  ve dördüncü dönem (2015-2016) için NATO - Azerbaycan IPAP belgelerini tamamladı.

Azerbaycan'ın Dağlık-Karabağ'da Ermenistan ile olan çatışması, Azerbaycan'ın NATO üyeliğine büyük bir engel teşkil ediyordu ve bu durumun Rusya'nın Ermenistan'a olan desteğini artıracağı endişesi vardı. NATO üyesi ülkeler, 28-29 Kasım 2006'da Riga'da düzenlenen NAC toplantısında, 2-4 Nisan 2008'de Bükreş'te düzenlenen NATO / EAPC ve ISAF formatındaki zirvelerde ve 3-4 Nisan 2009'da düzenlenen Strasbourg-Kehl NATO Zirvesinde< Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünü destekledi. 2023'te Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ'daki faaliyetleri, Azerbaycan'ın bölgenin kontrolünü yeniden ele geçirmesine ve çatışmanın çözülmesine yol açtı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı, 2012'de Chicago'da düzenlenen NATO Zirvesi sırasında Afganistan'a ilişkin Devlet ve Hükûmet Başkanları Toplantılarına, Eylül 2014'te Galler'de ve Temmuz 2016'da Varşova'da düzenlenen toplantılara katıldı.

## Azerbaycan'ı kapsayan barış koruma faaliyetleri

### Kosova
Azerbaycan, 1999-2008 yılları arasında Kosova'da NATO liderliğindeki barış koruma ve barış destek operasyonlarına (KFOR) katıldı. Azerbaycan, 1 Eylül 1999'da Kosova'ya 34 askerden (32 asker, bir astsubay, bir subay) oluşan bir birlik gönderdi ve bu birlik, Türkiye liderliğindeki 4. Mekanize Piyade Bölüğü bünyesinde Dragaş'ta faaliyet göstermeye başladı. Toplamda, Azerbaycan'dan 362 personel (345 asker, 7 astsubay, 10 subay) Kosova'daki misyonda görev yaptı. Azerbaycanlı askeri subaylar, Kosova'daki siyasi durumun değişmesinin ardından 4 Mart 2008'de KFOR'daki görevlerini tamamladılar.

### Irak

151 personelden (120 asker, 16 astsubay, 15 subay) oluşan Azerbaycan askerî birliği, 15 Ağustos 2003 ile 7 Aralık 2008 tarihleri arasında Irak Uluslararası Koalisyon Güçleri bünyesindeki barış koruma misyonuna katıldı. Azerbaycan grubuna Hadise'de bulunan su rezervuarı ve hidroelektrik santralinin güvenliğini sağlama görevi verildi. Koalisyon Güçlerinin çekilmesi nedeniyle Azerbaycan, 7 Aralık 2008'de Irak'tan güçlerini çekti.

### Afganistan
Azerbaycan, 15 Kasım 2002'de Afganistan'daki ISAF operasyonunu desteklemek üzere 22 askerden oluşan bir askerî birlik gönderdi. Azerbaycan, Milli Meclis'in 2 Ekim 2008'de aldığı karara göre birliğin sayısını ikiye katladı. Şubat 2009'dan sonra, Azerbaycanlı 90 personel ISAF liderliğindeki Türk birliğinin emrinde görev yapmaya başladı. Azerbaycanlı grup, Kabil'de bulunan bir televizyon kulesini korumak, ISAF'ın merkezi mühimmat deposunun güvenliğini sağlamak ve devriye hizmetini yerine getirmekle görevlendirilmişti. 2015'ten sonra, Afganistan'daki 94 asker, ISAF operasyonunun sona ermesinin ardından Kabil Uluslararası Havalimanı'nın güvenliğini sağlamakla görevli NATO'nun yeni "Kararlı Destek" muharebe dışı misyonunu desteklemeye başladı.  Azerbaycan, 9 Ocak 2018'de Afganistan'a barış gücü göndererek "Kararlı Destek" misyonuna katılan asker sayısını 94'ten 120'ye çıkardı. Bu, Azerbaycan Parlamentosu'nun 29 Aralık 2017 tarihli "Türkiye Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri taburunun bir parçası olarak ve NATO yapılarının genel komutası altında Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri'nin bir müfrezesinin Afganistan'daki ilgili operasyonlara konuşlandırılmasına ve katılmasına izin verilmesi hakkında" yapılan değişikliğe dayanmaktadır.

## İkili ziyaretler
Azerbaycan Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev, Azerbaycan'ın Barış İçin Ortaklık Sunum Belgesini NATO Genel Sekreterine sunmak üzere 23 Nisan 1996'da Brüksel'deki NATO Karargahını ziyaret etti. NATO Genel Sekreteri Javier Solana, 13 Şubat 1997'de Azerbaycan'ı ziyaret etti. 30 Eylül-1 Ekim 1998 tarihleri arasında Bakü'ye yaptığı ziyarette Solana, Bakü Kıdemli Askeri Okulu ve Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Barış Gücü Birimini ziyaret etti.

NATO Askeri Komitesi Başkanı Amiral Guido Venturoni, 27-28 Nisan 2000 tarihlerinde Azerbaycan'ı ziyaret ederek yetkililerle NATO - Azerbaycan askeri işbirliğini görüştü. Genel Sekreter George Robertson, 16-17 Ocak 2001 tarihlerinde Azerbaycan'ı ziyaret ederek ülke Cumhurbaşkanı'nın yanı sıra hükûmet yetkilileriyle de görüşmelerde bulundu. NATO Parlamenter Meclisi Başkanı Rafael Estrella, Milli Meclis Başkanı'nın daveti üzerine 17-18 Ocak 2002 tarihlerinde Azerbaycan'ı ziyaret etti.

Lord George Robertson 2003 yılında Azerbaycan'ı ziyaret etti ve 15 Mayıs'ta Sanal İpek Yolu Projesi'nin açılışına katıldı. Ziyareti sırasında Azerbaycan, IPAP'a katılma niyetini NATO Genel Sekreteri'ne resmen bildirdi.

Azerbaycan Dışişleri Bakanı Elmar Memmedyarov'un 6 Temmuz 2004'te Brüksel'e yaptığı ziyaret sırasında Azerbaycan'ın IPAP'a katılımı gözden geçirildi. Memmedyarov, 2 Mayıs 2007, 17 Eylül ve 9 Aralık 2008 tarihlerinde Brüksel'deki NATO Karargahını ziyaret etti. 15 Temmuz 2009'da NATO Karargahını ziyaret etti ve NAC + Azerbaycan toplantısına katıldı. Azerbaycan'ın ilk IPAP belgesi, Cumhurbaşkanı İlham Aliyev tarafından 19 Mayıs 2004'te Brüksel'e yaptığı ziyaret sırasında NATO'ya sunuldu. Aliyev, Brüksel'e yaptığı bir sonraki ziyarette (Mayıs 2006), NATO Parlamenter Meclisi'nin bahar oturumuna katıldı. İlham Aliyev, 8 Kasım'da NATO Karargahına yaptığı ziyaret sırasında ve 29 Nisan'da Kuzey Atlantik Konseyi toplantısından önce Genel Sekreter Jaap de Hoop Scheffer ile görüştü. Anders Fogh Rasmussen, Şubat 2012'de NATO Karargahında I. Aliyev'i ağırladı ve Azerbaycan ile NATO arasındaki işbirliğinin gelecekteki olası geliştirilmesini görüştüler. Cumhurbaşkanı Aliyev, 2014'teki Brüksel çalışma ziyareti kapsamında NATO Genel Sekreteri ile görüştü ve Kuzey Atlantik Konseyi toplantısına katıldı.

NATO heyeti, Azerbaycan ile işbirliği çerçevesinde Bakü'ye karşılıklı ziyaretlerde bulundu. NATO Genel Sekreterleri Jaap de Hoop Scheffer (2004–2009) ve Anders Fogh Rasmussen (2009–2014), sırasıyla Kasım 2004'te ve Eylül 2012'de Azerbaycan'ı ziyaret ederek Azerbaycan Cumhurbaşkanı ve Dışişleri Bakanı ile görüşmeler gerçekleştirdiler. Genel Sekreterin Kafkasya ve Orta Asya Özel Temsilcileri (Robert Simmons (2004–2010), James Appathurai) Şubat ve Kasım 2005, Nisan ve Ekim 2006, Mart ve Eylül 2007, Haziran 2010, Temmuz 2011, Şubat ve Temmuz 2012, Mayıs 2013, Temmuz 2014, Şubat 2016'da Azerbaycan'ı ziyaret ettiler.

NATO PA Başkanı José Lello, 5 Mart 2008'de Bakü'yü ziyaret etti. NATO Genel Sekreter Yardımcısı Claudio Bisogniero, 16 Aralık 2008'de Azerbaycan'ı ziyaret etti ve ortak ilgi alanlarına giren konuları görüşmek üzere Azerbaycan'ın üst düzey yetkilileriyle bir araya geldi.

Eylül 2017'de NATO Askeri Komitesi Başkanı Petr Pavel de Azerbaycan'ı ziyaret etti. Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri Genelkurmay Başkanı ve Savunma Bakan Birinci Yardımcısı General Najmaddin Sadikov ile görüştü ve NATO - Azerbaycan ortaklığının faydaları, Azerbaycan'ın NATO liderliğindeki operasyonlara katılımı, bölgesel ve Avrupa güvenliği konularında görüşmeler yaptı.

Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, 23 Kasım 2017'de Brüksel'e yaptığı ziyaret sırasında NATO Genel Sekreteri Jens Stoltenberg ile bir araya gelerek NATO-Azerbaycan işbirliği ve Güney Kafkasya'daki güvenlik konularını görüştü. Azerbaycan Dışişleri Bakanı Ceyhun Bayramov, 9-11 Temmuz 2024 tarihleri arasında NATO 2024 Washington zirvesine katıldı.

6 Kasım'da Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, bir NATO heyetini kabul etti. Görüşmede Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Azerbaycan Ordusunun NATO standartlarına uygun hale getirildiğini vurgulayarak, bu çerçevede Azerbaycan ve Türk Silahlı Kuvvetleri arasındaki yakın işbirliğine dikkat çekti. Azerbaycan ile NATO arasındaki ilişkilerin genişletilmesinin önemine değindi. Cumhurbaşkanı Aliyev ayrıca, bölgesel kalkınma, enerji güvenliği ve diğer stratejik yönler gibi alanlarda Azerbaycan ile NATO arasındaki işbirliğinin gündemde kalmaya devam ettiğini belirtti.

## Askeri olmayan alanlarda işbirliği

### İnsani ve çevresel işbirliği
Azerbaycan, güvenlik, savunma, sivil acil durum planlaması, bilim ve bilgi, kamu bilgilendirmesi konularında NATO ile işbirliği yapmaktadır. 2006 yılında Bakü'de Euro-Atlantik Merkezi resmen açılmıştır. Azerbaycan, Planlama ve Gözden Geçirme Sürecini (PARP) tamamlamak ve NATO kuvvetleriyle daha yüksek bir işbirliği seviyesine ulaşmak için Operasyonel Yetenekler Konsepti (OCC) Değerlendirme ve Geri Bildirim (E&F) programının eğitim, değerlendirme ve gözden geçirme araçlarını kullanmaya devam etmektedir. Azerbaycan'daki askeri eğitim kurumlarında NATO standartlarının uygulanmasını geliştirmek amacıyla 2008-2013 yılları arasında Ortak Azerbaycan - NATO Eğitim ve Öğretim Eylem Planı geliştirilmiş ve tamamlanmıştır.

### NATO/PfP Saloğlu Güven Fonu projesi
Azerbaycan ve NATO, 2 Nisan 2003'te Barış İçin Ortaklık Güven Fonu Projesi anlaşmasını imzaladı. Kısa bir süre sonra Azerbaycan, 23 Nisan'da Azerbaycan'daki patlamamış mühimmat (UXO) sorununu ele almak için Saloğlu Güven Fonu Projesi'ni başlattı. Ağstafa'daki eski bir askeri üsten patlamamış mühimmatın temizlenmesi projesi üye devletler tarafından onaylandı ve projenin yürütme organları olarak NAMSA ve Azerbaycan Ulusal Mayın Temizleme Ajansı (ANAMA) atandı. Saloğlu Güven Fonu, NATO Genel Sekreteri Özel Temsilcisi'nin katılımıyla Kasım 2005'te açıldı.

### Mélange projesi
Azerbaycan, Temmuz 2006'da NATO'nun Barış ve Güvenlik için Bilim Programı'nın desteğiyle, son derece zehirli maddeden gübre elde etmek amacıyla mobil bir karışım arıtma tesisi kurdu. Karışımın nötralizasyonuna Alat'tan başlandı. Yaklaşık 950 ton karışım dönüştürüldü ve Kasım 2007'ye kadar Alat'ta depolandı, ardından Mingeçevir'e taşındı. Geriye kalan 350 ton karışım Mayıs 2008'e kadar nötralize edildi.

### Ceyrançöl NATO Ortaklık Güven Fonu Projesi
Bir başka Güven Fonu projesi (Ceyrançöl Temizleme Projesi), Ceyrançöl'de 64&nbsp;km²'lik bir alanı kara mayınlarından ve patlamamış mühimmatlardan 3 aşamada temizlemek için hayata geçirildi. İlk aşamada, 2012-2014 yılları arasında NATO Destek Ajansı'nın (eski NAMSA) desteğiyle 19&nbsp;km²'lik bir alan temizlendi. Temmuz 2014'te başlayan ikinci aşama Eylül 2016'da tamamlandı.

### Barış ve güvenlik için bilim
Azerbaycan, NATO SPS Programı kapsamında aşağıdaki projeleri tamamlamıştır:

* Ortaya Çıkan Güvenlik Zorlukları: XXI. Yüzyılda Enerji Güvenliğinin Artırılması;
* Güney Kafkasya-Doğu Türkiye enerji koridorları için Sismik Tehlike ve Risk Değerlendirmesi;
* Sistem/Ağ Yöneticileri için Uygulamalı Siber Savunma Eğitim Kursu.

## İlişki zaman çizelgesi

## Azerbaycan'ın NATO üyesi ülkelerle dış ilişkileri

## Kaynakça