Diyala Nehri

**Diyala** (Arapça: نهر ديالى‎ Nahr Diyālā; Kürtçe: Sîrwan; Farsça: دیاله Diyâlah, سيروان Sīrvān) Dicle'nin bir nehri ve koludur. Kuzey Irak'ın Süleymaniye Valiliği'ndeki Darbandikhan Barajı'nda Sirwan ve Tanjaro nehirlerinin birleşmesiyle oluşmuştur. Toplam uzunluğu 'dir.

## Yol
 
İran'ın Zagros Dağları'nda Hemedan yakınlarında doğar. Daha sonra dağların arasından aşağı iner ve yaklaşık 32&nbsp;km boyunca iki ülke arasında sınırını oluşturur. Son olarak Bağdat'ın altından Dicle'ye akar. Diyala'nın üst kesimlerinde dar defileleri nedeniyle navigasyon mümkün değildir, ancak nehrin vadisi İran ve Irak arasında önemli bir ticaret yolu sağlar.

Nehir Hemrin Dağları'nın güneybatısında akar.

## Adı
Aramice kökeni "Diyalas"tır ve Kürtçede "Sirwan" olarak adlandırılır, anlamı "kükreyen deniz" veya "bağıran nehir"dir. Erken İslam döneminde, nehrin alt kısmı Nehrevan Kanalı'nın bir parçasını oluşturuyordu. Irak'taki Diyala Valiliği nehrin adını almıştır.

Antik Tornas nehri olabilir.

## Tarihçe

### Tunç Çağı
Bu bölge, Jemdet Nasr ve Erken Hanedan Dönemi boyunca, Akad Dönemi'ne kadar gelişti.

Eşnunna'da (Tell Asmar), Tell Asmar Hazinesi özellikle dikkat çekicidir. Erken Hanedan Dönemi'ne (MÖ 2900-2350) ait on iki dikkate değer heykel bulundu.

#### Kızıl Seramik

Diyala Nehri kıyısındaki yerlerde, resimli tasvirlere sahip parlak renkli bir çanak çömlek türü olan 'Scarlet Ware' (Kızıl Eşya) olarak bilinen bir çanak çömlek türü tipikti. MÖ 2800 civarında gelişti ve aynı dönemde Orta Mezopotamya'daki Jemdet Nasr çanak çömleğiyle ilişkilidir. Kırmızı renk ağırlıklı olarak hematit boyası kullanılarak elde edildi.

Kızıl Seramik Erken Hanedanlık I ve II dönemlerinin tipik örneğidir. Diyala boyunca, Güney Mezopotamya'yı İran platosuyla bağlayan en önemli ticaret yollarından biri yer almaktadır. Bu nedenle, Scarlet seramikleri Pusht-i Kuh, Luristan'da da popülerdi ve Susa II döneminde Susa'ya ticareti yapıldı.

### Demir Çağı
M.Ö. 693'te, Asurlular ve Güney İran'daki Elamlılar arasında Diyala Nehri Muharebesi gerçekleşti.

Nehir, Herodot'un *[[Herodot Tarihi|Tarihler]]* ‘inde Gyndes adıyla anılır ve burada kral Büyük Kiros'un kutsal beyaz atın orada ölmesinin ardından ceza olarak 360 kanal kazarak nehri dağıttığı belirtilir. Kanallar kumun altında kaybolduktan sonra nehir eski boyutlarına geri döndü.

#### Orta Tunç
Larsa döneminde, Eşnunna özellikle öne çıktı. Diyala Nehri o dönemde "Şu-durul" adını da taşıyordu.

### Modern Tarih
Mart 1917'de Britanya İmparatorluğu, Dicle Nehri'nin birleştiği noktada Osmanlı İmparatorluğu'nu yenerek Bağdat'ın Düşüşü'ne yol açtı; bu, I. Dünya Savaşı'nın Mezopotamya Seferi'nin bir parçasıydı.

## Kazılar
1930'larda Diyala nehri havzasının alt kesiminde büyük kazılar yapıldı. Bu kazılar Chicago Üniversitesi Doğu Enstitüsü (Antik Kültürler Araştırma Enstitüsü) (1930–1937) ve Pensilvanya Üniversitesi (1938–1939) tarafından yürütülmüştür. Tell Agrab, Tell Asmar (antik Eşnunna), Ishchali (antik Neribtum) ve Khafaje (antik Tutub) gibi yerler kazılmıştır.

O zamanlar Diyala, güney ve kuzey Mezopotamya'ya kıyasla nispeten keşfedilmemişti. Ancak yerlerin yağmalanması çoktan başlamıştı. Sonuç olarak profesyonel kazılar başlatıldı.

Arkeologlar James Breasted ve Henri Frankfort bu projelere öncülük ediyordu.

Bu kazılar Mezopotamya arkeolojisi ve kronolojisi hakkında çok kapsamlı veriler sağladı. Geç Uruk dönemi ile Eski Babil dönemi sonu (MÖ 3000-1700) arasındaki zamanı kapsıyordu. Daha sonra dokuz ayrıntılı monografi yayınlandı, ancak 12.000'i bulan nesnelerin çoğu yayınlanmadı. 1992'de başlatılan Diyala Veritabanı Projesi bu materyalin çoğunu yayınlamaktadır.

Orada çalışan diğer bilim insanları arasında epigrafist Thorkild Jacobsen, Seton Lloyd ve Pinhas Delougaz vardı.

1980 civarında, Diyala bölgesi de Hamrin Barajı Kurtarma Projesi'nin bir parçası olarak yoğun bir şekilde araştırıldı. Tell Yelkhi, Tell Hassan, Tell Abu Husaini, Tell Kesaran, Tell Harbud, Tell al-Sarah ve Tell Mahmud 1977'den 1981'e kadar kazıldı.

## Barajlar
İran'da Daryan Barajı, Kirmanşah eyaleti'ndeki Daryan yakınlarında inşa edilmiştir. Barajın amaçlarından biri, suyun bir kısmını  uzunluğundaki Nosoud Su İletim Tüneli aracılığıyla sulama için Güneybatı İran'a yönlendirmek ve hidroelektrik güç üretmektir.

Irak'ta nehir önce hidroelektrik güç üreten ve sulama için su depolayan Darbandikhan Barajı'na ulaşır. Daha sonra benzer amaçlar için Hemrin Barajı'na akar. Bağdat yakınlarındaki Aşağı Diyala Vadisi'nde nehir, taşkınları kontrol eden ve Bağdat'ın kuzeydoğusundaki alanı sulayan Diyala Barajı tarafından kontrol edilir. *Darbandikhan Barajı, Irak - su depolama kapasitesi: 3.000 MCM
*Bavanur Barajı (inşa halinde), Irak - su depolama kapasitesi: 31 MCM
*Hemrin Barajı, Irak - su depolama kapasitesi: 2.040 MCM
*Diyala Barajı, Irak - su yönlendirme barajı
*Garan Barajı, İran - su depolama kapasitesi: 110 MCM
*Daryan Barajı, İran - su depolama kapasitesi: 316 MCM


Dosya:Lake Darbandikhan.jpg|Darbandikhan gölü
Dosya:Darbandikhan Dam Spillway USACE NWD.jpg|Darbandikhan Barajı
Dosya:Diyala Weir3 USACE NWD.jpg|Diyala Barajı


## Kaynakça