Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin İran'daki diplomatik temsilciliği

**Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin İran'daki diplomatik temsilciliği** — Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ni Kaçar İranı nezdinde temsil eden elçilik kurumudur.

## İlişkilerin kurulması

Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra İran ile normal komşuluk ve dostluk ilişkileri tesis etmeye yöneldi. Azerbaycan hükûmeti 12 Eylül 1918 tarihinde İran'a bir maslahatgüzar atanmasını kararlaştırdı. Ancak İran tarafı başlangıçta Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ni tanımayı ve onunla diplomatik ilişkiler kurmayı reddetti. Nitekim 6 Eylül 1918'de Azerbaycan'ın İstanbul'daki temsil heyetinin başkanı Mehmet Emin Resulzade, Azerbaycan Dışişleri Bakanı'na gönderdiği bilgilendirmede, Kuzey Azerbaycan'da bağımsız bir devletin kurulduğunu ilan eden İstiklal Beyannamesi'nin bir nüshasını İstanbul'daki İran konsolosluğuna sunduğunu, fakat İran konsolosunun bu belgeyi bir zarf içinde geri göndererek Azerbaycan adıyla bir devletin bağımsızlığını tanımadığını bildirdiğini aktarmaktaydı.

1918 yılının baharında Osmanlı birliklerinin İran Azerbaycanı'na girmesinin ardından, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti vatandaşlarının haklarını korumak amacıyla Tebriz'de Azerbaycan konsolosluğu faaliyete başladı. Konsolosluğun başında ilk aşamada Teymur Bey Melik-Aslanov, daha sonra Yusuf Ziya ve Rauf Bey Seferalibeyli yer aldı. Rauf Bey, Tebriz'de Ermeniler tarafından silahlı saldırı sonucu öldürüldü; aslen Erivanlı olan Rauf Bey, Taşnak unsurlarının Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmet üyelerine yönelik suikastlarının kurbanlarından biri oldu. Osmanlı birliklerinin Kasım 1918'de Güney Azerbaycan'dan çekilmesinin ardından İran hükûmeti bu konsolosluğu kapattı.

## Elçiliğin açılması

İran ile ilk diplomatik temaslar, Mart 1919'da Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Tahran'a olağanüstü bir misyon göndermesiyle kuruldu. İsmail Han Ziyadhanov'un başkanlığındaki bu misyon, İran Şah hükûmetiyle İran'ın Bakü ve Gence'de, Azerbaycan'ın ise Tahran, Tebriz, Reşt ve Meşhed'de diplomatik temsilcilikler açması yönündeki teklifi müzakere etti. 16 Temmuz 1919 tarihinde Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti İran'da bir diplomatik temsilcilik açılması kararı aldı. Hükûmetin 1 Ağustos 1919 tarihli kararı doğrultusunda Azerbaycan'ın Tahran'daki diplomatik temsilciliği kuruldu ve Dışişleri Bakan Yardımcısı Adil Han Ziyadhanov, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin İran'daki diplomatik temsilcisi olarak atandı.

Azerbaycan'ın diplomatik temsilcisi Tahran'da Şah ve hükûmet üyeleri tarafından saygıyla karşılandı. Şah, Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Tebriz ve diğer şehirlerde daimi resmî temsilcilikler açmasına onay verdi. 4 Şubat 1920 tarihinde Enzeli'de Azerbaycan'ın bir vice-konsolosluğu kuruldu. 1 Nisan 1920'den itibaren ise Azerbaycan devletinin Tebriz'de başkonsolosluğu, Reşt'te konsolosluğu, Meşhed'de yardımcı konsolosluğu, Ahar ve Hoy şehirlerinde ise konsolosluk ajanlıkları faaliyete geçirildi. Adil Han Ziyadhanov, kaleme aldığı *Kalemin Uçuşu* adlı eserinde, İran Şahlığı nezdinde açılan ilk Azerbaycan elçiliğinin kuruluşunu, Tahran'a gelişi, güven mektubunu sunması ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin başkentteki ilk sefaret binasının teşkil edilmesi bağlamında tarihsel bir dönüm noktası olarak değerlendirmiştir.

### Personel kadrosu

Adil Han Ziyadhanov, 1918 yılında Dışişleri Bakan Yardımcılığı görevinde bulunmuş, Kasım 1919'dan itibaren Tahran'da diplomatik temsilci olarak faaliyet göstermiştir. İsrafil Müslüm Bey 1 Nisan 1920 tarihinde İran'daki diplomatik temsilciliğin birinci kâtibi olmuş, Meşedi Aslan 1920 yılında temsilcilik personeli olarak görev yapmıştır. Mirza Elekber Han aynı yıl ikinci kâtip, Mirza İbrahim Han ise kâtip olarak görev almıştır. Gulam Rıza Babayev, 21 Kasım 1919 tarihinde İran hükûmeti nezdindeki diplomatik temsilciliğin kuryeri olarak atanmıştır. Elekber Sadıkov 7 Kasım 1919'da temsilcilik yardımcılığı görevine getirilmiş, Vyaçeslav Stanislavoviç Rudziński 6 Kasım 1919'da kâtip ve genel şube müdürü olarak görev yapmıştır. Yusuf Han 1920 yılında temsilciliğin idari işlerinden sorumlu olmuş, Cabbar Bey Recavan 20 Kasım 1919'da, İhtiyac Şükürov ise 17 Aralık 1919'da yazı işleri görevlisi olarak atanmıştır. İvan Nerbalyö ise temsilcilikte yazı işleri görevlisi ve şoför olarak çalışmıştır.

Aynı dönemde İran'ın Azerbaycan'daki diplomatik temsilciliğinde, İran hükûmetinin temsilcisi olarak Muhammed Han Saidü'l-Vüzera görev yapmış, Lenkeran'daki İran konsolosluğu ise Sadık Han Sadü'd-Devle tarafından idare edilmiştir.

## Toplumsal faaliyetleri

Azerbaycan'ın İran'daki diplomatik temsilciliği, iki ülke arasındaki ticari ilişkilerin geliştirilmesi ve ekonomi, ulaşım ile diğer alanlarda anlaşmalar imzalanması amacıyla müzakerelere başlamıştır. Adil Han Ziyadhanov, İran'da yaşayan Azerbaycanlıların kültürel ve eğitsel faaliyetlerine özel önem vermiştir. 1920 yılının başlarında Dışişleri Bakanlığı'na gönderdiği yazışmalarda, diplomatik temsilciliğin bir hayır cemiyeti ile Azerbaycan Türkçesinin öğretilmesine yönelik bir dernek kurduğunu, dul kadınlara ve yetimlere yardım edilmesi, Türkçe eğitim veren bir okul açılması, Türkçe bir gazete yayımlanması gibi faaliyetlerin yürütülmesi için maddi desteğe ihtiyaç duyulduğunu belirtmiştir. Bunun yanı sıra Ziyadhanov, Nahçıvan'dan göç etmek zorunda kalanlara yardım edilmesi ve İran'daki Ermeni gruplarının Nahçıvan'a yönelik saldırılarının engellenmesi yönünde de aktif girişimlerde bulunmuştur.

## Siyasal faaliyetleri

İran'daki Azerbaycan temsilciliği, ülkede yaşanan toplumsal ve siyasal gelişmeler, İran'daki Azerbaycanlıların durumu ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ne yönelik tutumları hakkında Bakü'ye düzenli raporlar göndermiştir. Adil Han Ziyadhanov, Mart 1920'de Dışişleri Bakanı'na yazdığı mektuplarda, İran Azerbaycanı'nda İran'dan ayrılma ve Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti ile birleşme yönündeki propagandanın arttığını, Azerbaycan'ın bu gelişmeleri kendi lehine değerlendirmesi gerektiğini vurgulamıştır. Nisan ayı başlarında gönderilen diğer yazışmalarda, İran'daki genel çöküş atmosferi, Fars çevrelerinin Azerbaycan Cumhuriyeti'ne mesafeli yaklaşımı ile Türk nüfusun kardeşçe ve dostane tutumu karşılaştırmalı biçimde ele alınmış; İran Azerbaycanı'nda bağımsızlık ve merkezden ayrılma eğilimlerinin güçlendiği ifade edilmiştir. 12 Nisan tarihli raporda ise İran Azerbaycanı'nda devrimci ruh halinin daha da belirginleştiği ve Azerbaycanlıların, yönetimin sürekli olarak Tahran'dan gönderilen Fars yöneticiler tarafından yürütülmesine yönelik hoşnutsuzluklarını açıkça dile getirdikleri belirtilmiştir.

## Temsilciliklerin kapatılması

Muhammed Hiyabani harekâtı, elçilik tarafından Bakü'ye iletilen bu değerlendirmelerin gerçekliğe ne derece yakın olduğunu ortaya koymuştur. Ancak Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin Bolşevikler tarafından işgali, iki ülke arasındaki normal ilişkilerin gelişmesini engellemiştir. Cumhuriyetin işgalinin ardından Azerbaycan'ın İran'daki elçilik ve diğer diplomatik temsilcilikleri faaliyetlerini durdurmuştur. Bolşevik işgali nedeniyle ülkesine dönemeyen Adil Han Ziyadhanov bir süre Tebriz ve Tahran'da yaşamıştır. Annesi Azer Numayun'un Tebriz doğumlu olması ve Kaçar hanedanından Abbas Mirza Naibü's-Saltana'nın torunu, Behmen Mirza'nın kızı olması, onun İran ile olan ailevi bağlarını da güçlendirmiştir. İran'ın İkinci Dünya Savaşı sırasında Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmesinin ardından Türkiye'ye geçen Ziyadhanov, burada kültürel faaliyetlerini sürdürmüştür.

## Kaynakça