Maratesium

**Maratesium**, **Marathesium** veya **Marathesion** (), antik İyonya bölgesinde, Efes'in güney kıyısında yer alan bir şehirdir (polis). Sit alanına ait kalıntıların günümüzde Aydın ilinin Kuşadası ilçesinde Değirmendere mahallesi sınırlarında yer aldığı düşünülmektedir.

### Siyasi Bağlılık
İyon Birliği'ne ait bir *polis* olmasına rağmen, **Marathesium** kendi başına bağımsız kalabilecek veya Birliğe üye olabilecek kadar küçük bir şehirdi. Bu nedenle, yakın zamanda bağımlı bir *polis* olarak sınıflandırılmıştır.

Şehrin siyasi bağlılığı, zaman içinde çeşitli olaylarla el değiştirmiştir:

* Önce Melia'ya,
* Melia'nın Meliac Savaşı'nda yenilgiye uğratılmasının ardından Milet'e,
* Daha sonra, bir işgal davası sonucunda Samos'a,
* Ve son olarak, şehirlerin takasını içeren bir antlaşma ile Efes'e bağlanmıştır.

*Marathesium*'un, *Efes*'te olmayan bir limanı vardı. Efes'in kuruluşu, Hitit devleti Arzawa döneminde, Bronz Çağı'na kadar uzanır. Bu dönemde şehir, Akha Yunanları ile temas kurmuştur.

Arzawa'nın çöküşünden bir süre sonra, İyonyalılar tarafından yerleşilen Efes, diğer İyon şehirleri gibi Ege Denizi kıyısında kurulmuştu. Ancak, üzerinde bulunduğu Küçük Menderes Nehri, Büyük Menderes Nehri'nin alüvyon biriktirmesine paralel olarak o kadar çok alüvyon taşıdı ki, Efes; Myus ve Priene gibi iç kesimde kaldı. Bu coğrafi değişim sonucunda, İyon hakimiyeti hâlâ denize kıyısı olan Milet ve Samos gibi İyon şehirlerine geçmiştir.

Efes'in bir limana ihtiyacı vardı. Şehir, güneybatı yönünde alüvyon ovasını aşarak, Samos'un karşısındaki uzun sahil şeridinde yer alan tek doğal limana kolayca ulaşabildi. Bu liman, günümüzde Kuşadası'nın bulunduğu yer olup, *Marathesium*'un konumu için güçlü bir adaydır. Kelimenin tam anlamıyla başka bir seçenek olmadığı için Efes, bu limanı ele geçirmek için mücadele etti ve sonunda Samos ile yaptığı bir takas anlaşmasıyla limanı elde etti.

Mykale ile birlikte tüm o kıyı şeridi, Melia'nın topraklarıydı. Bu nedenle *Melia*, İyon Birliği'nin 13 eşit şehrinden biri olamayacak kadar büyüktü. Hatta bu şehirlerin kurulduğu toprakların sahibiydi. İyonyalılar, tarihi yaklaşık MÖ 700 yılına dayanan *Meliac Savaşı* sırasında bu toprakları *Melia*'dan aldılar ve aralarında paylaştılar. *Melia* ise yerle bir edildi ve bir daha asla inşa edilmedi. En güçlü açıklama, Melia'nın Karyalı bir şehir olduğu ve bu toprakların o dönemde Karya'nın bir parçası olduğu yönündedir. Yunanların sık sık barbar olarak bahsetmesine rağmen, Yunanlar ve Karyalılar arasında genellikle yakın bir dostluk ilişkisi bulunmaktaydı.

*Marathesion*'un kesin konumu tam olarak belirlenememiştir. Bölgedeki ilk araştırmacı, yerleşimin günümüzdeki Kuşadası limanı olduğu sonucuna varmıştır.

### Konum Özellikleri
Bu liman, Mykale Dağı'ndan *Kaystros* (Küçük Menderes) Nehri'ne uzanan tüm kıyı şeridinin en iyi limanıdır. Liman, günümüzde Kuşadası'nın tam merkezi olan büyük bir tepe veya burun tarafından korunmaktadır. Zirvesini Mustafa Kemal'in bir heykelinin süslediği bu tepeye, deniz tarafına bakan yüzüne ise Los Angeles'taki Hollywood tabelasına benzer büyük bir "*Kuşadası*" tabelası yerleştirilmiştir. Tepenin bir geçit yoluyla bağlandığı Güvercin Adası'nda bir kale bulunmaktadır ve "*Kuşadası*" kelimesi de "*Güvercin Adası*" anlamına gelmektedir. Burunun kuzey açısında yer alan bu liman, eğer Marathesion'un yeri ise, büyük ihtimalle yoğun yerleşime sahip ve oldukça değerli bir şehrin altında olduğundan asla keşfedilemeyebilir.

Ancak, Alman arkeolog ve antikçağ tarihçisi Hans Lohmann (d. 1952). tarafından kuzey İyonya'daki yer adları ve 21. yüzyılın arkeolojik kanıtları üzerine yapılan bir çalışmaya dayanarak önerilen ikinci bir teori bulunmaktadır.

### Lohmann Teorisi
Bu teoriye göre, **Kuşadası'nın** bulunduğu burunun güney açısında, iç kesiminde ***Ambar Tepe*** adlı bir başka tepenin yer aldığı bir liman daha vardı. Modern yapılaşma nedeniyle büyük ölçüde tahrip olan Ambar Tepe'nin, **Marathesium** olduğu Lohmann tarafından ileri sürülmektedir. Bu teori, burunun kuzey limanındaki yerleşimin ne olarak adlandırılacağı sorununu ise açıkta bırakmaktadır.

## Yerini belirleştirme
Edebi kaynaklar, *Marathesion*'un konumu hakkında genel bir fikirden fazlasını sunamayacak kadar yetersizdir. Bu durum, birçok antik şehir için de geçerlidir. Daha kesin yer tespiti, tipik olarak arkeolojinin görevidir.

### Efes bağlantısı

Pseudo-Skylax, *Marathesion*'u Lidya'da bir yer olarak listelerken kullandığı ifade muğlaktır: "*... Efes ve liman, Marathesion ....*".

Bu ifade iki şekilde yorumlanabilir:

* *Marathesion*, liman ile eşdeğer bir konumdadır ve Efes'in limanı anlamına gelir.
* Ya da *Marathesion*, metindeki sıralamanın devamı olup, Efes'in bilinmeyen bir limanı vardır ve *Marathesion* onun bir parçası değildir.

*Marathesion*'dan bahseden Bizanslı Stefanos'un, ikinci bir cümlede "*O, Efeslilerin bir şehridir*" demesi, ilk görüşü desteklemektedir. Ancak her iki bakış açısı da modern bilim insanlarının çalışmalarında yer bulmaktadır.

Efes, başlangıçta Bülbül dağı adı verilen 300 m yüksekliğindeki kuzeydoğu-güneybatı yönlü bir dağın alt yamaçlarına, o zamanlar derin su limanı olan *Kaystros* (Küçük Menderes) Nehri'nin ağzının güney kıyısına kurulmuştur. Şehir, bu derin su limanı konumunu yaklaşık MÖ 750'ye kadar koruyabilmiştir. Bu dönemde, Kaystros'un ağzının önünde yer alan *Syrie* (Korudağ) Adası, hala alüvyon birikintisinden arınmış durumdaydı.

MÖ 300'e gelindiğinde *Syrie*, alüvyal ovanın ortasında bir tümsek haline gelmişti ve Efes'in kuzeyinden bataklıklar oluşmaya başlamıştı. MÖ 200 itibarıyla artık bir açık liman değildi; ancak halk, kuzeybatıya doğru uzanan uzun caddelerle hala nehir ağzına ulaşabiliyordu.

Bu tarihten sonra durum daha da kötüleşti. Efesliler, artık bir nehir limanına dönüşen limanlarını kurtarmak için bölgeyi sık sık taradılar. Hatta İmparator Neron, artık gemi seyrine elverişli olmayan nehrin etrafına bir kanal inşa ettirmişti. Ne var ki, tüm bu çabalara rağmen MS 200'e gelindiğinde limanın tüm izleri tamamen kaybolmuştu.

Efes'e ulaşım için sadece iki yol vardı: nehir ağzı ve kuzey İyonya kıyısından gelen kara yolu. Bu ikinci yol, günümüzde Kuşadası'nın bulunduğu yerden geçmekteydi.

### Ulaşım Yolları ve Tarihsel Dönüşüm
Bölgenin yer tespiti konusundaki temel sorunlardan biri, o dönemde Kuşadası Limanı'nın antik adının (toponiminin) bilinmemesidir. Burası, Efes'ten gelen nüfus transferinin hedefi konumundaydı.

Efes'in insan ve mal transferini en yüksek verimle yapma yeteneği azaldıkça, kara yoluyla ulaşım giderek daha önemli hale gelmiştir. Tüm bu coğrafi değişimlere rağmen Efes, daha sonraki Roma İmparatorluğu ve Bizans dönemleri boyunca, Hristiyan inancının önemli bir uluslararası şehri olarak varlığını sürdürmüştür.

Kaçınılmaz olarak 13. yüzyılda Yunanca "*Yeni Efes*" anlamına gelen *Nea Ephesos* adı kullanılmaya başlandı. O dönemde şehri yöneten Venedikliler, Türklerin ilerleyişine karşı son direnişlerini gösteriyorlardı.

Venedikliler limanı, Latince "*Scala Nova*" veya İtalyanca "*Scala Nuova*" olarak adlandırdılar ki bu da "*Yeni Liman*" anlamına gelmektedir. Hem "*Nea*" hem de "*Nova/Nuova*" kelimelerindeki "*yenilik*" kavramının birleşimi, bu ismin geçmiş bir yer adından miras kalmasından ziyade, Efes'in yeni bir limana sahip olduğu gerçeğinden kaynaklandığını düşündürmektedir.

### Strabon'daki yazım hatası
13.yüzyıldaki yer adları, Strabon'un "*Neapolis*" terimini daha önce kullanması nedeniyle sonraki bilimsel çalışmalarda bir karmaşaya yol açmıştır.

### Strabon'a Göre Coğrafi Sıralama
Strabon, kuzey İyonya kıyılarını anlatırken yer adlarını güneyden kuzeye doğru şu şekilde sıralar: Samos, Neapolis, Marathesium, Efes (Strabon 14.1.20).

Strabon'un belirttiğine göre, Samoslular bir zamanlar *Marathesium*'a sahipti; ancak onu, kendilerine daha yakın olan *Neapolis* ile değiştirmek için Efes'e takas ettiler. Seyahatnamelerin daha yeni yüzyıllarında, bu *Neapolis*'in başlangıçta *Scala Nuova* olduğu düşünülmüştür. Bu durum, Admiralty Chart 1546 adlı haritada "*Antik Neapolis*" olarak işaretlenmiştir.

Antik Neapolis'in *Scala Nuova* olması mümkün değildir, çünkü coğrafi olarak *Marathesium*'un güneyindedir ve Efes'ten hemen önce yer almamaktadır. Ayrıca, bu Neapolis'ten başka hiçbir yerde bahsedilmemektedir.

### Wilamowitz-Moellendorff'un Teorisi
1906 yılında Ulrich von Wilamowitz-Moellendorff, *Neapolis*'in yer aldığı Strabon'un metninde bir yazım hatası olduğunu öne sürmüştür. "*...ve sonra Neapolis*" anlamına gelen *eita Neapolis* ifadesi yerine, cümlenin "*...ve sonra Anaea şehri*" anlamına gelen *eit' Anea Polis* şeklinde olması gerektiğini iddia etmiştir. Bu görüşle birlikte *Neapolis* tamamen ortadan kalkmakta ve o dönemde kıyıda, günümüzde ise iç kesimde yer alan *Ambar Tepe*'nin güneyindeki bilinen bir şehir olan Anaea onun yerini almaktadır.

Hem Keil hem de Lohmann bu görüşü kabul etmiştir. Lohmann, *Marathesium*'un konumu olarak *Ambar Tepe*'yi önermiştir. Ancak bu seçim, *Scala Nuova*'nın Efes nüfusunun bir yerleşimi olduğu varsayılırsa, günümüz Kuşadası merkezini antik bir yer adı olmaksızın bırakmaktadır.

Bu soru yeni değildir. 1717 yılında Fransız botanikçi Joseph Pitton de Tournefort, Doğu'ya yaptığı bir keşif gezisinin üç ciltlik anlatımını yayımlamıştır. Bu anlatımında *Efes*'ten *Scalanova*'yı ziyaret ettiğini belirtir.

### Tournefort'un Gözlemleri
Tournefort'un hazırladığı gravür, Kese Dağı'nın ve Güvercin Adası'nın belirgin hatlarını, ancak adaya giden geçit yolu olmadan göstermektedir. Tahminlere göre *Scalanova*, limana bitişik olan ve arkasındaki dağ geçidine doğru yükselen, surlarla çevrili bir yerleşimdi. Tepe ise, Keil'in de anlattığı gibi, surların dışındaydı.

Pitton de Tournefort, tepeyi "*denize doğru çok fazla uzanan Scala Nova Burnu*" olarak adlandırır. İsmin etimolojisini açıklamakta zorlanan Tournefort, bu adı "*muhtemelen Efes'in yıkımından sonra [[Franklar]]ın (herhangi bir Avrupalı kastediliyor) verdiği bir İtalyan adı*" olarak tanımlar.

### Neapolis ve Cousada
Görünüşe göre, Pitton de Tournefort o dönemdeki Venedik hegemonyasının farkında değildi. Ayrıca, Scalanova'nın, "*Miletoslulara ait antik *'Neapolis** adının''" bir [[Transkripsiyon (dilbilim)|transkripsiyonu]] olduğunu öne sürse de, bu teorisini destekleyecek herhangi bir edebi referans sunmaz. Tournefort, ''Scalanova''<nowiki/>'yı Türkçe ***Cousada*** ([[Kuşadası]]) ile özdeşleştirir.

== Dayanaklar ==

=== Karya sorunu ===
[[Bizanslı Stefanos]], ''Marathesium''<nowiki/>'u bir [[Karya]] kasabası olarak adlandırır; ancak bununla ne demek istediği tam olarak açık değildir. Çünkü Klasik Karya'nın sınırı [[Mykale Dağı]] olmasına rağmen, İyon şehirlerinin çoğu için de aynı şeyi söylemektedir.

=== Meliac Savaşı Öncesi Konum ===
''Marathesium'', Mykale Dağı'nda yer alan ve Stefanos'un Karyalı olarak adlandırdığı [[Melia]]'nın geniş topraklarının bir parçasıydı. [[İyon Birliği]]'nin 13. üyesi olan Melia, Birliğin diğer şehirlerinin aksine, bu şehirlerin çoğunun üzerinde bulunduğu toprakların sahibiydi. Bu durum, Melia'nın Karyalı olduğunu, ancak hizmetlerini Birliğe ödünç verdiğini düşündürmektedir.

Stefanos'un, ''Melia'' ve ''Marathesium''<nowiki/>'un gerçekten Karyaca konuştuğunu mu kastettiği açıkça belirtilmemiştir.

=== Dilsel ve Tarihsel Bağlam ===
Karyaca, Hitit İmparatorluğu'nun Bronz Çağı'nın sonunda çöken asi bir eyaleti olan [[Arzava|Arzawa]] tarafından konuşulan [[Anadolu dilleri|Anadolu Dilleri]] grubundan [[Luvice]]'nin bir koluydu. Arzawa, farklı Anadolu dil kollarının geliştiği çeşitli bölgelere ayrılmıştır.

Bronz Çağı'nda bile Yunanlar, Arzawa'nın [[Efes]] ve [[Milet]] gibi kıyı şehirlerine yerleşiyordu. Bu nedenle, Miletos'un kuzeyindeki kıyının aslında Karyaca konuşulan bir bölge olması veya bu şehirlerde Karyaca'nın bırakılıp yerine Yunancanın benimsenmiş olması şaşırtıcı değildir. Bu konuda kesinlik için daha fazla kanıta ihtiyaç duyulmaktadır.

''Marathesion'' adı, şüpheli bir şekilde Yunancaya benzemektedir. Bu isim, bulunduğu yerde yetişen "rezene" ([[Rezene|''Foeniculum vulgare'']]) anlamına gelen Yunanca ''Marathos'' veya ''Marathon'' kelimesinden türeyen bir grup Yunan yer adından biridir.

Bu bitkinin adının [[Linear B]] yazıtlarında ***ma-ra-tu-wo*** olarak geçmesi, bu yer adlarının [[Bronz Çağı]]'nda türetilip verilmiş olma olasılığını daha da güçlendirmektedir.

Ayrıca, [[Pseudo-Skylaks'ın Periplusu|''Pseudo-Skylaks'ın Periplusu'']]'nda ve [[Gaius Plinius Secundus|Yaşlı Plinius]] tarafından da adı geçmektedir.

=== Meliac Savaşı'ndan sonraki durum ===
Kasaba, [[Sisam|Samoslulara]] aitti; ancak bir zamanlar [[Efes]]lilerle bir takas yaparak kasabayı onlara verdiler ve karşılığında [[Neapolis (İyonya)|Neapolis]]'i aldılar.

=== Delos Birliği'ne üyelik ===
Şehir, **MÖ 443/2** ile **415/4''' yılları arasındaki Atina'ya ödenen vergi kayıtlarında yer aldığı için Delos Birliği'nin bir üyesiydi.

## Notlar

## Kaynaklar

## Referans bibliyografyası

* 
* 
* 
* 

## Atıf

## Dış bağlantılar