Kiran

**Kiran**, **Gilan** veya **Giran**, Azerbaycan'ın Ordubad rayonundaki  Kalantar Dize köyü yakınlarında yer alan Orta Çağ'a ait bir kenttir. Şehrin kalıntıları bilimsel literatürde ***Karabagilan*** (ya da **Harabagilan/Harabegilan**) olarak bilinmektedir. Yerleşime ait kalıntılar, bilimsel literatürde Harabagilan adıyla anılmaktadır. Kaynaklara göre, Harabagilan anıtının bulunduğu bölge, en erken dönemlerden itibaren Urartu, Medya, Atropatena ve Kafkas Albanyası'nın egemenlik alanları içerisinde yer almıştır. Harabagilan bölgesindeki yerleşimin başlangıç tarihi kesin olarak belirlenememekle birlikte, anıtın yakın çevresinde bulunan Boncuklutepe Nekropolü'nün MÖ 9.–4. yüzyıllara tarihlendirildiği kabul edilmektedir.

Nahçıvan topraklarındaki en önemli Orta Çağ arkeolojik anıtlarından biri olan Harabagilan'ın bilimsel olarak incelenmesine 19. yüzyılın sonlarında başlanmıştır. 1896 yılında Harabagilan'ı ziyaret eden arkeolog Karl Dumberg, bölgede tespit ettiği Arapça yazıtlı iki taş levhayı Kafkas Müzesi'ne götürmüştür. 20. yüzyılın başlarında E. Lalayan, Harabagilan bölgesinde kısa süreli araştırmalar gerçekleştirmiştir. *Moskova Arkeoloji Derneği Kafkasya Bölümü Haberleri* dergisinde yer alan bilgilere göre, Lalayan tarafından derlenen albümde çok sayıda yazıtlı mezar taşı ile Harabagilan kentine ait kalıntıların fotoğrafları bulunmaktadır.

Harabagilan bölgesindeki ilk arkeolojik araştırmalar, 1913 yılında Moskova Arkeoloji Derneği'nin Kafkasya bölümü üyesi S. V. Ter-Avetisyan tarafından gerçekleştirilmiştir. 1926 yılında V. M. Sysoyev, Harabagilan'da keşif kazılarına başlamış; bu çalışmalar sırasında bölgede çeşitli mezarlar ortaya çıkarılmış, incelenmiş ve Harabagilan ile çevresine ilişkin kısa bir değerlendirme yapılmıştır.

1927 yılında Azerbaycan Arkeoloji Komitesi'nin yetkilendirmesiyle, S. V. Ter-Avetisyan'ın başkanlığında Kafkasya Tarih ve Arkeoloji Komitesi'ne bağlı bir keşif gezisi Harabagilan bölgesinde kazı çalışmalarına başlamıştır. Harabagilan yerleşiminin sistematik arkeolojik incelemesi ise 1976 yılında, V. G. Aliyev liderliğindeki Nahçıvan arkeoloji keşif gezisinin Harabagilan birimi tarafından yürütülmüştür. Bu kazılar sonucunda Kiran Kervansarayı tespit edilmiş ve yapının kuzey bölümü açığa çıkarılmıştır.

1980 yılında, Azerbaycan SSC Bilimler Akademisi Tarih Enstitüsü tarafından organize edilen ve G. M. Aslanov'un başkanlığını yaptığı Harabagilan seferi, şehir alanında kazı çalışmalarına başlamıştır. Sefer kapsamında Harabagilan şehir merkezinde ve yakın çevrede yer alan Boncuklutepe Nekropolü'nde araştırmalar gerçekleştirilmiş; Orta Çağ kenti sınırları içinde toplam 5.000 m2'lik bir alanda kazı yapılmıştır.

Harabagilan bölgesinde gerçekleştirilen arkeolojik araştırmalar sırasında ele geçirilen buluntular arasında, tür çeşitliliği ve işçilik kalitesiyle öne çıkan seramik eserler önemli bir yer tutmaktadır. S. V. Ter-Avetisyan'ın aştırmaları sırasında elde edilen yaklaşık 50 seramik örneği günümüzde Gürcistan Ulusal Müzesi'nde, V. M. Sysoyev'in araştırmaları sırasında bulunan 200'den fazla seramik örneği Azerbaycan Tarih Müzesi'nde, daha sonraki dönem kazılarında ele geçirilen seramikler ise Nahçıvan Tarih Müzesi'nde muhafaza edilmektedir. Harabagilan kazıları sırasında şehrin VI. mahallesinde ortaya çıkarılan, üzerinde Aramice yazılar bulunan tek kulplu toprak testi, kentin kültürel yaşamının aydınlatılması açısından özel bir önem taşımaktadır.

Orta çağda yaşamış olan Azerbaycanlı bilginler Hinduşah Nahçıvani ve Muhammed Nahçıvani'nin bu şehirde doğduğu, yetiştiği ve yaşamlarını burada sürdürdüğü bilinmektedir.

## Coğrafi konumu
Harabagilan arkeolojik yerleşimi, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti'nin Ordubad rayonuna bağlı Kalenter Dize köyü yakınlarında yer almaktadır. Doğal ve coğrafi açıdan bakıldığında, Ordubad rayonunun bu kısmı, Küçük Kafkas Dağları'na bağlı Zengezur Dağları'nın eteklerinde küçük bir ovadan oluşmaktadır. Bölge, solunda Aras Nehri, sağında ise Güney Azerbaycan'da bulunan Karadağ Sıradağları ile çevrilidir.

Kaynaklara göre, Harabagilan yerleşiminin bulunduğu bölge, en eski zamanlarda Urartu, Medya, Atropatena ve Kafkas Albanyası'nın egemenlik alanları içerisinde yer almıştır. Harabagilan bölgesindeki yerleşimin başlangıç tarihi kesin olarak belirlenememekle birlikte, anıtın yakın çevresinde bulunan Boncuklutepe Nekropolü'nün MÖ 9.–4. yüzyıllara tarihlendirildiği kabul edilmektedir. Nekropolde yapılan araştırmalar sırasında çok sayıda akik mungu (tanrıça heykeli), bronz ve demir aletler, bir Hurri mührü, Ahameniş satrapının resmini içeren bir levha, hançerler, ok uçları ve çok sayıda seramik ve kemik kalıntısı keşfedilmiştir.

Bölgedeki en eski yerleşim alanı, Boncuklutepe yakınlarında yer alan Harabagilan bölgesinde tespit edilmiştir. Kalikeşan Nehri'nin sol yakasında bulunan bu alanda, antik döneme tarihlenen hayvan figürlü kap parçaları ile çeşitli sikkeler ele geçirilmiştir. Buluntular arasında yer alan sikkelerin geniş bir kronolojik aralığa yayılması, bölgede yerleşimin uzun süreli bir süreklilik gösterdiğini ortaya koymaktadır. Harabagilan'da Atropatena Arşaklarına ait bir gümüş dirhem, Roma dönemine ait altın sikkeler, çok sayıda Sasani sikkesi, Abbasi ve Samanilere ait altın sikkeler, çeşitli Bizans sikkeleri ile İldenizliler, Şirvanşahlar ve İlhanlılar adına basılmış çok sayıda bakır sikke bulunmuştur.

Harabagilan şehri, Aras, Gilançay ve Düylünçay nehirleri arasında yer alan yüksek bir plato üzerinde konumlanmaktadır. Aras Nehri kıyılarından itibaren arazi, Zangezur Dağları'na doğru kademeli biçimde yükselmekte ve kuzeyde tepelik alanlarla sonlanmaktadır. Antik Kiran şehrine ait kalıntıları barındıran Harabagilan yerleşimi, bu topoğrafik yapı içerisindeki yedi tepenin zirvesinde konumlanmıştır. Merkezinde Harabagilan yerleşiminin bulunduğu bu bölge, kendine özgü coğrafi yapısıyla Daste Gölü'nden (Ordubad rayonu) Darıdağ'a (Culfa rayonu) kadar farklılık göstermektedir. Dördüncü jeolojik evrede, Zangezur Dağları'ndan kaynaklanan büyük bir lav akıntısı kıyılarına kadar ulaşmış; soğuyup katılaşmasının ardından bölgede kalın bir taş tabakası meydana gelmiştir. Bu taşlar doğal olarak cilalı bir görünüme sahip olup farklı kalınlıklarda gözlemlenmektedir. Söz konusu doğal özellikler ile çevredeki bol su kaynakları, Kiran şehrinin gelişimi için elverişli koşullar oluşturmuştur. Harabagilan'daki yapıların yaklaşık %90'ının inşasında volkanik taşların kullanıldığı tespit edilmiştir.

## Etimolojisi
Harabagilan adına, bilinen hiçbir Orta Çağ kaynağında rastlanmamaktadır. B. İbrahimov, Harabagilan adının tanımlayıcı bir nitelik taşıdığını ve şehrin terk edilmesinin ardından çevre bölgelerde yaşayan halk tarafından bu alana verilen bir ad olduğunu belirtmektedir. M. A. Seyfeddin, Harabagilan şehrinin bulunduğu yerde yer alan tarihi şehrin gerçek adının Kiran olduğu görüşündedir. Şöyle yazmaktadır: "Belki de Kiran eski bir şehirdir. Timur'un oğlu Miranşah döneminde Azerbaycan'da birçok şehir yıkılmıştır. Kiran'ın da yıkılan şehirlerden biri olması muhtemeldir."

Orta çağ Nahçıvan el yazmalarını inceleyen K. N. Smirnov şöyle yazmaktadır: "*Kellayi, Kelayi, Kellabi, Kelabi, Kellani, Gelani gibi soyadlarına gelince, bu kelimenin Gilani kelimesinden türemiş olması mümkündür. Çünkü bölgede Gilançay ve Harabe Gilan yerleşimlerinin kalıntıları bulunmaktadır.*" Nahçıvan şehrinin tarihini inceleyen R. Memmedov da K. N. Smirnov'un ulaştığı sonucu destekleyerek, yukarıda adı geçen soyadlarını taşıyan kişilerin Gilan/Kiran şehrinden geldiklerini ortaya koymuştur.

Bazı kaynaklarda şehrin adı Gilan olarak da geçmektedir. El-Mukaddesi, "*Tamamen birbirine bağlı bölgeler olan [[Mugan|Mu]]*''gan'' *ve [[Tebriz]], [[İslam]] dünyasının gururudur. [[Erdebil]] ve [[Gilan (eyalet)|Gilan]] arasında yer alırlar.*" diye yazmaktadır. B. İbrahimov, "*Erdbil, Mugan ve Gilan ([[Hazar Denizi]]) komşu iller olmasına rağmen, Tebriz, Erdebil ve Mugan'dan çok Harabagilan'a daha yakındır. Tebriz'den Harabagilan'a 130 km, Erdebil ve Muğgan'a ise iki kat daha uzaktır. Ayrıca, hangi yolu kullanırsanız kullanın, Tebriz hiçbir şekilde Erdebil ve Gilan (Hazar Denizi) arasında yer almaz. Buradan, El-Mukaddesî'nin bu kaynakta bahsettiği Gilan'ın (kaynakta Cilan olarak geçiyor) Kiran şehri olduğu sonucuna varılabilir.*" diye belirtmektedir. El-Yakubî "Tarih" adlı eserinde şöyle yazmaktadır: *"123 (741-742) yılında Mervan* *bin Muhammed, Ermenistan ülkesinde bulunan Celan ve Mugan'a doğru yürüdü.*"

I. Şopen,16. yüzyılın ikinci yarısındaki Safevi-Osmanlı savaşlarından bahsederken Aras Nehri kıyısında bulunan Gilan'dan sık sık söz etmiş ve şöyle yazmıştır: "*Türkler 1589 yılında Fars sınırında toplanmaya başladılar. Şah Abbas ise tüm kuvvetlerini Aras kıyılarında yoğunlaştırarak Gilan’ı ele geçirmede onlardan önce hareket etti ve kısa süre sonra yürüyüşüne başladı.*"

"Gilan" kelimesi coğrafi bir ad olarak Orta Doğu'nun çeşitli bölgelerinde kullanılmaktadır. Örneğin, İran'da Gilan ve Batı Gilan; Azerbaycan'da ise Harabagilan, Gilançay ve Zengilan gibi yer adları mevcuttur. B. İbrahimov, şehrin adını, Gellerin (Gilekler/Gilanlar) Gilan eyaletinden bu bölgeye göçüyle ilişkilendirmektedir. Layzan'dan bahsederken V. F. Minorsky, Hazar kıyı bölgesinde yaşayan Gilan halkının (Geller) Azerbaycan da dahil olmak üzere Orta Doğu'nun çeşitli bölgelerine yerleşimini anlatırken şunları ifade etmektedir: "*...[[Deylem|D]]*''eylemli'' *(Gilan'ın dağlık kısmı) komutanlarının önderliğinde ortaya çıkan gruplar, sadece orta ve güney İran'ı değil, aynı zamanda [[Hilâfet|Halifeliğin]] başkenti [[Bağdat]] da dahil olmak üzere [[Mezopotamya]]'nın bir bölümünü de ele geçirdiler. Gilan-Deylem nüfusunun [[Kafkasya]]'nın güney bölgelerine yerleştiğini gösteren en önemli gerçeklerden biri, Layzan (veya daha doğrusu La'izan) valiliğinin adıdır. Şüphesiz bu isim, Gilan'daki [[Lahican]] adıyla bağlantılıdır. Şirvan'daki Lahici ve Nahçıvan'daki Gilan'a gelince, bu bölgeler arasında bulunan Niyal Dağı'nın adının da Lahican yakınlarındaki dağın adını hatırlatması dikkat çekicidir. Nüfus göç ettiğinde, daha önce yaşadıkları yerlerin yer adlarını da beraberlerinde götürdükleri bilinmektedir.*"

Minorski'nin notlarınu destekleyen B. İbrahimov, Gilan şehrinin Gilan eyaletinin adıyla ilişkili olduğunu gösteren olgulardan birinin, Harabagilan anıtının yakınındaki Düylün köyünün adının Gilan'daki Deylem bölgesinin adıyla aynı olması olduğunu belirtmektedir. Araştırmacı, Ordubad rayonuna bağlı Kilit köyü sakinlerinin, çevre köylerin sakinlerinin bilmediği bir dil konuştuğunu belirtmektedir. Kilit halkının İran dili konuşan bir topluluk olduğu bilinmektedir. I. Şopen, Kilit halkının, bir zamanlar Gilan'dan göç ederek bu bölgelere yerleşen ve dillerini günümüze kadar koruyan Gellerin (Gileklerin) kalıntıları olduğunu belirtmektedir.

9. yüzyıl olaylarını anlatan İbn el-Athir, "El-Kâmil fi't-Tarih" adlı eserinde şöyle yazmaktadır: "*Fırsat bulur bulmaz saldıran Afşin, 'büyük nehir' anlamına gelen Gilan-rud denilen bir yere yöneldi.*" İranlı coğrafyacı ve tarihçi Hamdullah Kazvini, "Nuzhat al-Kulub" adlı eserinde, *"Büyük Nehir anlamına gelen Kilianrud, Azerbaycan topraklarında, [[Babek Hürremi|Babek]] şehrinin arkasında yer almaktadır. Babek Muharebesi sırasında Afşin o bölgede konuşlanmıştı.*" diye belirtmektedir. Adam Oleari, Gilan kelimesinin etimolojisi hakkında şunları yazmaktadır: "*Kilan eyaleti olan Gilan, adını Hyrcania adı verilen eski bölgede yaşayan Gilek adlı özel bir halktan almıştır.*"

C. Rafiyev'e göre Gilan yer adı "gil" ve "an" kısımlarından oluşmakta ve "killi toprak" anlamına gelmektedir. Harabagilan yerleşimi üzerinde detaylı çalışma yürüten S. V. Ter-Avetisyan, Gilan adının, bölgeye göç eden Türkçe konuşan nüfus tarafından eski Kiran/Giran yer adının yeniden adlandırılması sonucu ortaya çıkmış olabileceğini belirtmektedir. V. V. Bartold, "*Eski zamanlarda Gilan nüfusu, Ahamenişlere tabi olmayan Kaduslardan oluşuyordu. Bu kabilenin bir kısmı da Gels adını taşıyordu. Bölge de adını onların adından almıştır.*" diye belirtmektedir.

## Tarihi
Aras Nehri havzası, özellikle Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti toprakları, eski çağlardan itibaren yoğun bir nüfusa sahip olmuştur. Bu bölgelerde çok sayıda şehir ve köy bulunmaktaydı. Yakın ve Orta Doğu şehirlerini birbirine bağlayan kervan yollarının kesişme noktasında kurulan Nahçıvan, bölgenin ticari ve ekonomik merkezi olarak işlev görmüştür. Kiran, bölgedeki önem bakımından ikinci en önemli şehir konumundaydı ve tarihi, doğrudan Nahçıvan şehrinin tarihiyle bağlantılıdır.

Kiran şehrinin bulunduğu bölge, en eski zamanlardan beri kaynaklarda Goghtan olarak anılmaktadır. Gokhtan hakkındaki ilk bilgiler M.Ö. 6. yüzyıla kadar uzanmaktadır. M.Ö. 1. yüzyılda bu topraklar Romalılar ve Partlar arasında bir savaş alanı hâline gelmiş; daha sonra Sasaniler ile Bizanslılar arasında da çatışmalara sahne olmuştur. 4. yüzyılda ise Ermeni kralı II. Arşak (345–367), Sasanilere karşı büyük bir orduya önderlik etmiştir. Göçebe Hunlar ve Alanlar da Ermeni ordusuna yardım etmişlerdir. Kiran ve çevresini kolayca ele geçiren II. Arşak'ın ordusu, Tebriz yakınlarında Sasani ordusuna ağır bir yenilgi yaşatmıştır.

Sasani Şahı II. Şâpûr'un 364-367 yılları arasında Güney Kafkasya'ya gerçekleştirdiği sefer, Nahçıvan ve Kiran şehirleri de dahil olmak üzere birçok yerleşime ciddi bir darbe vurmuştur. Nahçıvan şehrinden 18.000 aile yerinden edilmiştir. Kiran ise bu dönemde sınır karakolu olarak zaman zaman Syunik, zaman zaman da Vaspurakan eyaletlerinin bir parçası olmuştur. Askeri operasyonlar sırasında, surlarla çevrili Kiran şehri de dahil olmak üzere Nahçıvan'dan Tebriz'e kadar tüm yerleşim birimleri yıkılmış ve yağmalanmıştır. Stratejik öneme sahip Nahçıvan toprakları, Sasaniler tarafından askerî güçlerin toplanması ve yönetimi için bir karargâh olarak kullanılmıştır. Kiran şehri ise Sasani ordusunun ana kalelerinden biri hâline gelmiş ve bir süre Sasani valisinin ikametgâhı olmuştur.

Tebriz-Nahçıvan yolu üzerindeki konumu nedeniyle Kiran şehri önemli bir ticaret ve zanaat merkezi haline gelmiştir. O dönemde, başlıca kervan yollarından biri olarak kabul edilen Aras Nehri boyunca uzanan tarihi ticaret yolu da Kiran şehrinden geçmekteydi. 6. yüzyılın ilk yarısında Güney Kafkasya, Hazarlar tarafından saldırıya uğramıştır. Hazar veziri Yezid Balaş, Arran, Gurzan, Basfurjan ve Sisajan'ın hükümdarı olarak ilan edilmiştir. 623 yılında Bizans İmparatoru Heraklius, büyük bir orduyla doğuya doğru ilerleyerek Dvin şehrini işgal etmiş ve Azerbaycan'a girmiştir. Nahçıvan'ı ele geçiren Bizans ordusu, Aras ticaret yolunun kontrolünü sağlamıştır. Bu sefer sırasında Türkler de Bizans ordusunun yanında savaşmıştır. Bu süre zarfında Kiran şehri bir savaş alanına dönüşmüştür.

7. yüzyılda, Arap ordusu tarafından yenilgiye uğratılan Sasani ordusunun kalıntıları kuzeye, Arran'a doğru geri çekilmeye başlamıştır. Geri çekilen aç ordu, yerel halkı ve şehirleri yağmalamıştır. 7. yüzyılın ortalarında Kiran, Arap ordusu tarafından ele geçirilmiştir. Nahçıvan ve Kiran'da karargâh kuran Arap ordusu, daha sonra güneybatıdan Arran'a nüfuz etmeye başlamıştır. Arapların Nahçıvan ve Kiran'ı işgali, Halife Osman bin Affan'ın (644-656) hükümdarlığı döneminde gerçekleşmiştir. Bu şehirleri işgal eden orduya, Habîb bin Mesleme'nin komutanlarından biri olan Salman bin Rabia önderlik etmiştir. Ermeni tarihçi Vardapet Gevond, Arapların Nahçıvan'a yürüyüşünü şöyle anlatmaktadır: "*İsmaililer, ordularının büyük bir bölümünü İran tarafından ayırarak Ermenistan'a doğru ilerlediler. Medya köylerini,* *Goghtan* *ve Nahçıvan vilayetlerini yağmaladılar. Birçok erkeği öldürdüler, geri kalanını ise eşleri ve çocuklarıyla birlikte esir aldılar.*" Stepannos Asogik ise şöyle yazmaktadır: "*Mark, Gökten ve Nahçıvan'a yürüyen İsmaililer bu bölgeleri yağmalamıştır.*"  Araplar, Aras havzasında bulunan tüm şehirleri yerle bir edip harabeye çevirmişlerdir.

Araplar, kurdukları vergi sistemiyle yerel halkın gelirinin yarısını ellerinden almaya başlamış; bu da Azerbaycan ve Ermenistan'daki halk arasında hoşnutsuzluğa yol açmıştır. H. 121'de (MS 738-739), Arap komutan Mervan bin Muhammed bin Mervan, Azerbaycan ve Ermenistan üzerine yürümüştür. Bu sefer sonrasında Kiran şehrini ele geçirmişi ve şehirle bir barış antlaşması imzalamıştır. Ancak Hicri 123 (Miladi 741-742) yılında, Ermenistan'da bulunan Jilan (Kiran) ve Mokan (Mugan) topraklarına tekrar girmiştir.

8. yüzyılda Azerbaycan'da Hürremiyye hareketi ortaya çıkmıştır ve Babek'in liderliği devralmasından sonra hareket açıkça halifelik karşıtı bir tutum benimsemiştir. B. İbrahimov, "*Kiran'ın Babek'in başlıca kalelerinden biri ve Haramîlerin kontrolündeki kalelerden biri olduğu açıktır*" diye yazmıştır.

9. ve 10. yüzyıllarda Kiran şehri, Sâcoğulları (879-930) ve Müsâfirîler (941-965) hanedanlıklarının yönetimi altına girmiştir. Musafirileri mağlup eden Revvâdî Hanedanı (979-1054), 981 yılında Tebriz şehrini başkent ilan etmiştir. Revvâdî Hanedanı döneminde, Nahçıvan ve çevresinde Gökten hükümdarı *Ebû Dülef,* tarafından Nahçıvan Şahlığı adı verilen küçük bir feodal devlet kurulmuştur. 982 yılında Ebû Dülef; Vaspurakan, Nahçıvan ve Düvin topraklarını Kiran idaresi altında birleştirmiştir. Revvâdi ve Ani hükümdarlarıyla karşı karşıya gelen *Ebû Dülef* galip gelmiştir. Ermeni tarihçi Stepannos Asogik, bu olayları şöyle anlatmaktadır: "*Ebü'l-Heyca, Gökten Emiri Ebû Dülef ile girdiği silahlı mücadelede mağlup olup esir düşmesinin ardından; Düvin şehri dahil olmak üzere egemenliği altındaki tüm yerleşim birimlerini ona devretmek mecburiyetinde kalmıştır. Ebü'l-Heyca'yı mağlup eden Ebû Dülef, bu zaferle birlikte Vaspurakan topraklarının tamamı üzerinde hakimiyet tesis etmiştir.*" Ancak 987 yılında Azerbaycan Emiri Revvâdî sülalesinden Ebu'l-Heycâ, Ebû Dülef'i mağlup ederek onun tüm topraklarını kendi hakimiyetine katmıştır; bu süreçte Gökten bölgesi ise yağmalanmıştır. 988 yılında Ebü'l-Heycâ'nın beklenmedik vefatı üzerine bu siyasi boşluğu değerlendiren Ebû Dülef, Düvin şehrini yeniden hakimiyeti altına almış ve ardından Ani hükümdarı Kral Smbat ile bir sulh antlaşması akdetmiştir.

Nahçıvan Şahlığı yaklaşık seksen yıl boyunca bağımsızlığını muhafaza etmeyi başarmış; ancak 11. yüzyıldan itibaren Kiran bölgesiyle birlikte Selçuklu hakimiyeti altına girmiştir. Tuğrul Bey'in (1040-1063)  saltanatı döneminde Aras vadisini kontrol altına alan Selçuklular, Nahçıvan istikametine ilerleyerek şehrin yakınlarında Bizans-Ermeni ittifak ordusuyla savaşmışlardır. Büyük Selçuklu İmparatorluğu'nun parçalanma sürecinin ardından Kiran, Azerbaycan Atabeyleri olan İldenizliler'in (1136–1225) hakimiyetine girmiştir. İbrahimov'un belirttiği üzere; 1130'lu yılların sonlarından 1175'e kadar İldenizliler'in başkenti olan Nahçıvan büyük bir gelişim göstererek büyümüş, bu süreçte Kiran ise devletin en önemli ikinci şehri konumuna yükselmiştir. Atabeyler döneminde Kiran şehri bir rönesans yaşamış, genişlemiş ve şehirde kapsamlı restorasyon ile yeniden inşa çalışmaları gerçekleştirilmiştir. Bu dönemde Kiran'da türbeler, kervansaraylar ve bir cami inşa edilmiş; kale surları restore edilip güçlendirilmiş ve Gilançay Nehri üzerine bir köprü yapılmıştır.

1221 yılında Moğollar, Erdebil, Tebriz, Meraga ve Hoy'u ele geçirdikten sonra Kiran ve Nahçıvan şehirlerine yaklaşmışlardır. Bu şehirleri ele geçirdikten sonra Moğollar halkı katletmişler ve şehirleri yağmalamışlardır. Daha sonra Ordubad ve Kiran şehirleri Moğol ordusunun geçici karargâhı haline getirilmiştir. Muhammed bin Hinduşah, "*Yıkılan Nahçıvan ve Kiran şehirlerinin halkı yurtlarını terk etmek zorunda kaldı.*" diye yazmıştır. 1225 yılında, Moğol zulmünden kaçan Celâleddin Harezmşah, Nahçıvan ve Kiran şehirlerini ele geçirmiştir.

Moğol istilasından sonra uzun bir süre boyunca Nahçıvan ve Kiran şehirleri eski güçlerine kavuşamamışlardır. Takip eden yüzyıllarda Kiran şehri, tarihi kaynaklarda artık ehemmiyetini yitirmiş küçük bir yerleşim birimi olarak zikredilmeye başlanmıştır. Bu süreçte Kiran şehri yakınlarında Azat isimli yeni bir yerleşim merkezi gelişmeye başlamış ve Kiran ahalisinin önemli bir bölümü bu şehre intikal etmiştir. Bu demografik değişim nedeniyle, Nahçıvan hakkında bilgiler sunan Hamdullah Kazvînî (1281–1350), eserinde sehven Azat şehrinden bahsetmiştir. 13. yüzyılın sonlarından itibaren Kiran şehri yeniden gelişmeye başlamıştır. Kiran şehrinin yer aldığı coğrafi saha, 14. yüzyıldan itibaren tarihi kaynaklarda 'Azat-Kiran' (Azadjiran) olarak isimlendirilmeye başlanmıştır. 1412'den itibaren Azat-Kiran eyaleti, Karakoyunlu Devleti'nin (1410–1468) ve 1468'den itibaren de Akkoyunlu Devleti'nin (1468–1501) bir parçası haline gelmiştir. 16. ve 17. yüzyıllarda Azat-Kiran, Safevi şahlarının yayımladığı fermanlarda sıklıkla zikredilen bir idari birim olmuştur.

## Araştırmalar

### Kaynaklarda

#### Ermenice kaynaklar
Kiran şehri hakkındaki en eski bilgilere Ermenice kaynaklarda rastlanmaktadır. Kiran şehrinin bulunduğu il, Ermenice kaynaklarda Qoltn, Qoxtn, Qoxten ve Qoxtan olarak anılmakta ve Sünik'in bir parçası olarak gösterilmektedir.

Gökten vilayeti hakkındaki ilk bilgiler Faustos Buzand'ın "*Ermenistan Tarihi*" adlı eserinde yer almaktadır. Buzand, M.Ö. 4. yüzyıla ilişkin olayları aktarırken, II. Tigran'ın hükümdarlığı döneminde yaşamış olan "Gökten Kınazı Atom"dan da bahsetmiştir. Horenli Musa da "*Ermenistan Tarihi*" adlı eserinde Gökten hakkında birçok bilgi vermektedir. Yazar, Gökten ilini ilk olarak milattan önce 6. asra kadar uzanan tarihi hadiselerle irtibatlandırarak ele almaktadır. Horenli'nin Mesrop Maştots'un 5. asrın başlarında uzun bir müddet Gökten bölgesinde ikamet ettiği ve burada Hristiyanlık öğretisini yaydığına dair kayıtlar özellikla dikkat çekmektedir.

7. yüzyıla tarihlendirilen ve yazarı bilinmeyen "*Ashkharatsuyts*" adlı eser; Arap fetihleri öncesinde Gökten ilinin siyasi tabiiyetini incelemek bakımından büyük bir önem taşımaktadır. Arap ordularının Gökten ve Nahçıvan seferi hakkındaki bilgiler, 7. yüzyıl yazarı Vardapet Gevond'un "*Halifelerin Tarihi*" ve 10. yüzyıl yazarı Stepannos Asogik'in "*Genel Tarih*" adlı eserlerinde muhafaza edilmiştir. Asogik ayrıca, 10. yüzyılda Gökten'i yöneten Kınaz Ebu Talub'un (*Ebû Dülef*) saltanatı hakkında da kapsamlı bilgiler vermiştir.

Kiran şehrinden, Ermeni Katolikosu Haçik'in 976 yılında Nahçıvan'daki Aziz Stepannos Manastırı'na verdiği sözleşmede de bahsedilmektedir.

#### Arapça kaynaklar
7. yüzyıldan itibaren Kiran şehri ve genel hatlarıyla Nahçıvan hakkındaki bilgiler Arapça kaynaklarda yer bulmaya başlamıştır; bu kaynakların en önemlilerinden biri de Ahmed bin A'sem el-Kûfî'nin 10. yüzyıla ait "*Kitâbü’l-Fütûh*" adlı eseridir. İbn Hurdâzbih (9. – 10. yüzyıl başları) "*Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik*" adlı eserinde, Ebû'l-Ferec Kudâme (10. yüzyıl) ise "*Kitâbü’l-Harâc ve Sınâatü’l-Kitâbe*" isimli çalışmasında Kiran üzerinden geçen ticaret yollarını ele almaktadır.

10. yüzyılda yaşamış olan el-İstahrî, "*Mesâlikü’l-Memâlik*" adlı eserinde Kiran şehrinin bir serhat bölgesi olduğunu belirtmiştir. El-Ya’kūbî (9-10. yüzyıllar) "*Kitâbü’l-Büldân*"; İbnü’l-Fakîh (9-10. yüzyıllar) "*Kitâbü’l-Büldân*"; el-Makdisî (10. yüzyıl) "*Ahsenü’t-Tekâsîm fî Ma’rifeti’l-Ekâlîm*" ve İbn Havkal (10. yüzyıl) "*Kitâbü’l-Mesâlik ve’l-Memâlik*" adlı eserlerinde; Aras Nehri, nehir kıyısında yer alan şehir ve köyler ile bu bölgelerin ahalisi, doğal kaynakları ve ticari ürünleri hakkında detaylı bilgiler sunmaktadırlar.

Arapça kaynaklar içerisinde Yâkūt el-Hamevî, şehri doğru ismiyle zikreden ve kesin koordinatlarını veren ilk yazar olma özelliğini taşımaktadır. İbnü'l-Esîr'in (12-13. yüzyıllar) "*el-Kâmil fi’t-Târîh*" adlı eserinde ise Kiran şehri, Arap kumandanı Mervân bin Muhammed'in (7. yüzyıl) düzenlediği askerî harekâtlar vesilesiyle anılmaktadır.

#### Diğer kaynaklar
Kiran şehri hakkında Farsça kaynaklardaki ilk malumat, 13. yüzyıllarda müellifi bilinmeyen bir yazar tarafından kaleme alınan 'Acâibü'd-Dünyâ' isimli coğrafi eserde yer almaktadır. Söz konusu eserde; Kiran kalesi, şehirdeki mimari yapılar ve bölgede imal edilen ürünler zikredilmektedir.

12. yüzyılın sonları ve 13. yüzyılın başlarında Gürcülerin Azerbaycan ve Arran'a düzenlediği askeri seferlerden, Kraliçe Tamar'ın (1156-1184) bilinmeyen bir tarihçisi tarafından kaleme alınan "*Sancaktarların Övgüsü Tarihi*" kroniğinde bahsedilmektedir. Bu kaynak, Nahçıvan bölgesindeki dönemin siyasi yaşamı hakkında önemli bilgiler sunmaktadır.

Nahçıvan bölgesine bağlı Azat-Kiran (bölgesinin merkezi olan Azat şehrinin konumu ve ticari ürünlerine dair bilgiler, Fars coğrafyacısı Hamdullah Müstevfî-yi Kazvînî'nin (1281–1350) "*Nüzhetü'l-Kulûb*" adlı eserinde yer almaktadır. Ayrıca, Nizâmeddin Şâmî'nin "*Zafernâme*" adlı eserinde, Emir Timur'un bölgeye düzenlediği seferler vesilesiyle hem Kiran hem de Azat şehirlerinden bahsedilmiştir.

Moğol istilası esnasında Nahçıvan ve civarındaki yerleşim birimlerinin durumu hakkındaki malumatlar, Fransız seyyah ve keşiş Guillaume de Rubruck'un "*Doğu Ülkelerine Yolculuk*" adlı eserinde yer almaktadır.

Moğol istilasından sonra Kiran şehri yazılı kaynaklarda geçmemektedir. Yakındaki Azat şehrinin adıyla birlikte Kiran adı, bu şehirlerin bulunduğu Azat Kiran bölgesinin adında da kullanılmaktadır. Matenadaran'da muhafaza edilen Safevi şahlarının fermanları, Azat Kiran bölgesi ve köyleri hakkında zengin bilgiler sağlamaktadır.

### Arkeolojik kazılar

Nahçıvan bölgesinin en önemli Orta Çağ arkeolojik anıtlarından biri olan Harabagilan'ın incelenmesine 19. yüzyılın sonlarında başlanmıştır. 1896 yılında Harabagilan'ı ziyaret eden arkeolog Karl Dumberg, anıttan Arapça yazılar içeren iki taş tableti Kafkas Müzesi'ne götürmüştür. 20. asrın başlarında E. Lalayan, Harabagilan bölgesinde kısa süreli bir araştırma yürütmüştür. 'Moskova Arkeoloji Derneği Kafkasya Şubesi Haberleri'nde; Lalayan tarafından hazırlanan albümde, çok sayıda kitabeli mezar taşı ile Harabagilan şehri kalıntılarına ait fotoğrafların yer aldığı bildirilmektedir.

Harabagilan bölgesindeki ilk arkeolojik araştırma, 1913 yılında Moskova Arkeoloji Derneği Kafkasya şubesinin üyesi S. V. Ter-Avetisyan tarafından gerçekleştirilmiştir. 1912 yılında Beylar köyü sakinlerinden Düylün Eyvazoğlu, bir kazı sırasında içinde 500 altın sikke bulunan bir kil testi bulmuş ve bunun üzerine S. V. Ter-Avetisyan bölgede kazılara başlamıştır. Araştırma sonucunda bulunan tüm maddi ve kültürel örnekler Kafkasya Müzesi'ne devredilmiştir. Yukarı Azat köyünde karargâh kuran Ter-Avetisyan, şehrin genel topografyasını ve şehir bölgesinde bulunan çeşitli binaların kalıntılarını incelemiş ve ayrıca çevredeki Aşağı Azat ve Darkent köylerindeki anıtları inceleyerek genel bir tanımlama yapmıştır. Ter-Avetisyan, Harabagilan bölgesinde detaylı ölçümler yapmış, planlar çizmiş, birkaç fotoğraf çekmiş ve sekiz ayrı bölgede küçük çaplı kazılar gerçekleştirebilmiştir. Arkeoloğun Harabagilan'da gün yüzüne çıkardığı meşe tabut ve ceviz levhalar, Kafkas Müzesi'ne nakledilmek üzere Yukarı Azat köyüne gönderilmiştir. Ancak, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Rus İmparatorluğu'na savaş ilan etmesi ve araştırma heyetinin acilen geri çağrılması neticesinde 1914 yılında çalışmalar durdurulmuş; bu kıymetli eserler ise söz konusu kargaşa ortamında kaybolmuştur.

1926 yılında Azerbaycan Tetkik ve Tetebbu Cemiyeti'nin Nahçıvan şubesi, Azerbaycan Arkeoloji Komitesi'ne bir bildirimde bulunarak Yukarı Aza köyü yakınlarındaki Harabagilan mevkisinde arkeolojik kazılar yapmayı planladığını beyan etmiş ve komite azalarından kazı sahasına bir temsilci gönderilmesini talep etmiştir. 1926 yılında V. M. Sysoyev, Harabagilan'da yüzey araştırmalarına ve keşif kazılarına başlamıştır. Bu çalışmalar esnasında anıt sahasında birkaç mezar tespit edilerek tetkik edilmiş; ayrıca Harabagilan ve civarı hakkında kısa bir tasvirî rapor hazırlanmıştır. Bu kazılar esnasında; bakır ve demir objeler, üzerinde Arapça kitabeler bulunan çömlek parçaları, bir binanın kornişine ait Arapça yazılı alçı parçaları, cam bilezikler, seramik su borusu kalıntıları ve kumaş parçaları gibi çeşitli buluntular gün yüzüne çıkarılarak Azerbaycan Devlet Müzesi'ne teslim edilmiştir.

V. M. Sysoyev'in araştırmaları ağırlıklı olarak türbeler ve mezar odalarında yürütüldüğü için, anıtın kültürel katmanının kalınlığını belirlemek mümkün olmamıştır. Kazılara V. M. Sysoyev ile birlikte katılan epigrafist I. Azimbeyov, Harabagilan'ın alt kısmında bulunan iki mezar taşı ve alçıtaşı parçaları üzerindeki kitabeleri incelemiştir.

1927 yılında, Azerbaycan Arkeoloji Komitesi'nin verdiği yetkiye dayanarak, S. V. Ter-Avetisyan başkanlığındaki Kafkasya Tarih ve Arkeoloji Komitesi'nin bir keşif ekibi Harabagilan bölgesinde kazılara başlamıştır. Kazılara başlamadan önce, keşif ekibi yerleşimin bulunduğu çevredeki alanları incelemiştir. Bu kapsamda Darkent köyü merkezinde yer alan eski bir caminin enkazı ile köyün 1 km uzağındaki mezarlar araştırmacıların dikkatini çekmiştir. V. M. Sysoyev gibi S. V. Ter-Avetisyan da öncelikle mezarlar ve türbeler üzerinde yoğunlaşmış olsa da, araştırmacının asıl gayesi şehrin genel bir planını ortaya çıkarmaktı. Ancak Ter-Avetisyan, yalnızca kalenin ve şehir merkezinin planını çizmeye muvaffak olabilmiştir. Kafkas Tarih ve Arkeoloji Enstitüsü tarafından gerçekleştirilen bu tetkik gezisinin neticeleri ise 1928 senesinde neşredilmiştir.

Harabagilan yerleşiminin sistematik arkeolojik araştırması, 1976 senesinde V. G. Aliyev riyasetindeki Nahçıvan arkeoloji heyetinin Harabagilan birimi tarafından başlatılmıştır. Heyet, şehrin kuzeydoğu kesiminde kazı faaliyetlerine girişmiştir. Bu çalışmalar neticesinde Kiran Kervansarayı gün yüzüne çıkarılmış ve yapının kuzey cephesi temizlenmiştir. İlk kazı sahasındaki kültürel tabakanın derinliği 2 metre olarak tespit edilmiştir. Anıtın stratigrafik yapısının incelenmesi, heyetin temel gayelerinden birini teşkil etmiştir. Binaların mimari üslubu ve ele geçirilen çok sayıda buluntunun stilistik analizi, keşfedilen bu kompleksin 12.-13. yüzyıllara ait olduğunu kanıtlamıştır.

1977 senesinde, kalenin bitişiğindeki şehrin ikinci mahallesinde kazı çalışmaları yürütülmüştür. Bu faaliyetler neticesinde konut yapıları gün yüzüne çıkarılarak temizlenmiştir. 1978 yılında aynı sahada kazıların genişletilmesiyle; evin yedi odası daha, ikinci kata çıkan taş bir merdiven, üç tandır ve bir giriş kemeri keşfedilmiştir. Anıtın stratigrafik tetkiki sonucunda, üst kültürel katmanın 13-14. yüzyıllara, en alt katmanın ise 9-12. yüzyıllaraait olduğu saptanmıştır. Bu stratigrafik veriler, sahada bulunan sikke ve seramik buluntuların karakteristik özellikleriyle de teyit edilmiştir. Keşfedilen bu konut kompleksi, mimari karakteri bakımından Moğol istilası öncesindeki mahalle dokusunun yoğunluğunu ve meskenlerin kendine has yapısını ortaya koymuştur.

1980 senesinde, Azerbaycan Milli İlimler Akademisi (ANAS) Tarih Enstitüsü tarafından organize edilen ve G. M. Aslanov'un riyasetindeki Harabagilan heyeti, şehirde kazı çalışmalarına başlamıştır. Heyet üyeleri; Harabagilan şehir merkezinde ve yakın mevkideki Boncuklutepe Nekropolü'nde kazılar gerçekleştirmiştir. Orta Çağ kentinde toplam 5.000 metrekarelik bir sahada yürütülen bu çalışmalar sonucunda; çok sayıda konut, mezar ve kervansaray yapısı gün yüzüne çıkarılarak temizlenmiştir. Tetkik gezisi esnasında Boncuklutepe Nekropolü'nde gün yüzüne çıkarılan Hurri mührü, hançer ve karakteristik seramik kaplar; Harabagilan'ın MÖ 9-6. ve 6-4. yüzyıllara tarihlenen kültürel katmanlarını detaylı bir şekilde incelemeyi mümkün kılmıştır.

Kiran Kervansarayı bölgesinde kazılar 1982-1984 yılları arasında devam etmiştir. Kazılar sonucunda, Orta Çağ kervansaray kompleksinin 28 odasının tamamı ve iç avlusu ortaya çıkarılmıştır. Bu kervansarayın keşfi, Azerbaycan'daki erken Orta Çağ kervansaraylarının karakteristik özelliklerinin belirlenmesini mümkün kılmıştır.

## Tanım
Harabagilan kalıntıları yedi tepe üzerinde yer almaktadır. Bu tepelerin tamamı kuzey ve kuzeydoğu yönlerinde üst üste sıralanmıştır. Güney ve güneybatı tarafları büyük bir vadiyle çevrilidir. Güneyden bakıldığında antik kentin kalıntıları görülmektedir.

Harabagilan Kalesi, şehrin güneydoğu istikametinde yükselen bir tepenin elips biçimindeki düz yamacı üzerinde konumlanmıştır. Kalenin güney ve doğu cepheleri sarp bir vadi ile nihayetlenirken, bu kısımlar tepenin batı yönünü irtifa bakımından (170-180 metre) geride bırakmaktadır. Batı istikametinden bakıldığında, kademeli savunma duvarlarının bakiyeleri müşahede edilebilmekte olup; kale, bu kalıntıların üzerinde yükselmektedir. Kale, bir dizi savunma kulesiyle tahkim edilmiştir. Kuzeybatı istikametinden, doğrudan kayaya oyulmuş ve günümüze dek 200'den fazla basamağı ulaşmış olan bir merdivenle kaleye çıkılmaktadır. Bu merdivenler, bazı kısımlarda kalınlığı 2 metreye varan kale surlarının 7-12 sıra taş dizisinden oluşan gövdesine kadar yükselmektedir.

Kale içindeki tüm binalar yerel sarımsı-kırmızı kayadan inşa edilmiştir. Bu küçük, dikdörtgen planlı evlerin duvarları, 0,8–1 metre yüksekliğe (5–6 sıra taş dizisi) kadar muhafaza edilebilmiştir. Evlerin duvarlarının çöken kısımlarından düşen taşlar etrafa saçılmıştır. Bazı meskenlerde pencere ve kapı boşlukları günümüzde de mevcudiyetini korumaktadır. Harabeler arasında sıklıkla mimari detaylara, korniş parçalarına ve diğer yapısal unsurlara rastlanmaktadır.

Kalenin merkezinde iki su kuyusu bulunmaktadır. Yerel taştan inşa edilen kuyular, 8-12 sıra halinde dizilmiştir. Kuyulardan biri iki dikdörtgen odadan oluşmaktadır. İkinci ve daha büyük kuyu ise haç şeklinde bir plana sahiptir. Güneydoğu istikametinden su kuyusuna doğru küçük bir taş merdiven yükselmektedir. B. İbrahimov, her iki kuyunun da üstünün birer kubbe ile örtülü olduğunu varsaymaktadır.

Kale binalarının yapımında yerel taşın yanı sıra tuğla ve alçı taşı kullanılmıştır. Kalıntılar arasında bulunan çok sayıda pişmiş tuğla ve alçı taşı korniş kalıntıları da bu iddiayı desteklemektedir.

Şehrin doğu ucunda, kalenin altında, savunma duvarlarının ve kulelerinin kalıntıları görülebilmektedir. Kaleden oldukça büyük olan bu kale duvarları, küçük bir tepeden başlamakta, derin bir vadiyi geçmekte ve kalenin batı ucuna ulaşmaktadır. Buradan, şehrin savunma duvarlarının ikinci katmanı (güneydoğu savunma duvarı) başlamaktadır. Şehrin kalıntılarının geri kalanı, güneyden başlayarak kuzeye doğru yükselen iki tepe üzerinde yer almaktadır. Bu tepelerin alt kısımları, şehir mahallelerinin bulunduğu küçük tepeciklerden oluşmaktadır.

Birinci mahallenin kalıntıları, kalenin batısındaki küçük bir tepede yer almaktadır. Burada, duvarları yerel kaya ve nehir taşı karışımından inşa edilmiş konut binalarının kalıntıları günümüze kadar ulaşmıştır. Bu evlerin duvarları 3–5 sıra taş dizisi seviyesinde muhafaza edilmiş olsa da, mahallenin kuzey cephesindeki dört konutun bodrum katları bütünüyle korunmuştur. Tepenin kuzey yamacını tamamen kaplayan bu mahallede toplam 17 konut yapısının kalıntıları tespit edilmiştir. Konut yapılarından 30–50 metre mesafede ise 6 mezar kalıntısı yer almaktadır. Toprağın derinliklerine inşa edilen haç planlı bu mezarların duvarları taştan örülmüştür; ancak üst kısımları yıkılan mezarların tamamının yağmalandığı anlaşılmaktadır.

Bu kompleksin biraz aşağısında şehrin beşinci mahallesi yer almaktadır. Dördüncü ve beşinci mahalleleri birbirinden ayıran ana cadde, batı istikametine doğru uzanarak taş komplekse ulaşmaktadır. Beşinci mahalledeki yapılar günümüze bütünüyle yıkılmış bir şekilde ulaşmıştır. Binaların temelleri, yıkılan kısımlardan düşen moloz ve malzemelerle örtüldüğü ve sahada henüz bir kazı çalışması gerçekleştirilmediği için; beşinci mahalledeki yapıların işlevleri konusunda kesin bir yargıya varmak mümkün değildir. Bu mahalledeki kil tuğla bina muhtemelen küçük bir kervansaraydır. Yerleşim planı bakımından, bu bina ikinci ve üçüncü mahalleler arasındaki hamamın yanında bulunan kervansarayla benzerlik göstermektedir.

Beşinci mahallenin güneyinde bir mezarlık yer almaktadır. Bu mezarlığın kuzeyinde, şehre daha yakın konumlarda da mezarlara rastlanmaktadır. Biraz daha aşağı kesimlerde ise sade mezar taşları ve sandukalarıyla dikkat çeken Müslüman mezarları bulunmaktadır. Şehrin kuzey cephesinde, kale surlarının haricinde bir başka mezarlık sahası daha bulunmaktadır. Bu alanda mermerden inşa edilmiş pek çok mezar taşı günümüze dek ulaşmayı başarmıştır.

Şehrin su ihtiyacı iki ana kanal vasıtasıyla temin edilmekteydi. Bu kanallardan ilki Halıkeşan Nehri'nden beslenmekte olup 1,2 metre genişliğe; diğeri ise Gilançay Nehri'nden kaynaklanmakta olup 1,8 metre genişliğe sahipti.

### Plan özellikleri
Orta çağ Azerbaycan şehirleri bağımsız mahallelere ayrılmıştı ve mimari ve planlama yapısına göre üç bölümden oluşmaktaydı: kale, şehristan ve rabat. Kale, şehrin merkezinde yer almaktaydı ve bölgenin doğal ve coğrafi özelliklerine bağlı olarak tamamen veya kısmen kale surlarıyla çevriliydi.

Kiran şehrinin kalesi, sarp bir dağlık bölge üzerinde tahkim edilmiştir. B. İbrahimov'un belirttiği üzere; kaleye nispeten daha alçak seviyelerde yer alan muhtelif tepelere ise şehir mahalleleri, yani "şehristanlar" inşa edilmiştir. Şehristanın surlarının dışında kalan yamaçlar ise şehrin dış yerleşim alanlarını teşkil eden "rabat" bölgeleridir. Harabagilan'ın üç bölümü de güçlü kale duvarlarıyla çevriliydi. Bu nedenle, kaleye ulaşmak isteyen düşmanın önce rabatın, sonra şehristanın kale duvarlarını aşması ve kaleye benzeyen yapıya ulaşması gerekmekteydi.

13. yüzyılda, kimliği bilinmeyen bir yazar tarafından kaleme alınan "*Acaîb-üd-Dünya*" adlı kaynakta, Kiran şehri şu sözlerle tavsif edilmektedir: "*Aras Nehri kıyısında konumlanan bu şehir, taştan inşa edilmiş mukavemetli surlarla tahkim edilmiştir.*" Şehirde muhtelif türbeler, camiler, kervansaraylar ile pişmiş tuğladan inşa edilmiş ve geometrik motiflerle süslenmiş pek çok yapı bulunmaktaydı. Harabagilan bölgesindeki kalıntılar arasında, bilhassa korniş bölümlerinde yoğunlaşan alçıdan (stuko) inşa edilen ilgi çekici mimari unsurlara sıklıkla tesadüf edilmektedir. Genel bir değerlendirmeyle, bölgedeki yapılar mimari özelliklerinin zenginliği ve estetik detaylarıyla ön plana çıkmaktadır.

Şehir surlarının haricinde yer alan rabat yapıları, sadelikleriyle dikkat çekmektedir. Hamamlar, değirmenler ve kervansaraylar da dahil olmak üzere pek çok kamu binası, rabat ile şehir surları arasındaki alanda konumlanmıştır. Kalıntılar arasında şehrin ana caddesi görülebilmektedir. Kuzeyden güneye uzanan bu cadde; doğu istikametinde birinci ve ikinci mahallelerin sokaklarına, batıda ise dördüncü ve beşinci mahallelerin yollarına bağlanmaktadır. Ana cadde doğudan kaleye, batıdan Gilançay ve güneyden Aras Nehri'ne kadar uzanmaktadır. Köyün su ihtiyacı toprak borular, su kemerleri ve kanallar aracılığıyla karşılanmıştır.

Kiran şehrinin kalıntıları olan Harabagilan yerleşimi, 300 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Su kaynakları, caddeler, türbeler, pazar alanları, nekropoller ve diğer kamu yapılarının kapladığı 200 hektarlık alan hariç tutulduğunda; geriye kalan 100 hektarlık alanın tamamen konut yerleşimine ayrıldığı saptanabilmektedir. G. M. Ahmadov'a göre; Beylegan şehrinde hektar başına takriben 120 konut düşmektedir. Bu veriler ışığında Beylegan genelinde 6.600 evin mevcudiyeti öngörülmekte ve bölge nüfusunun 40.000'e ulaştığı tahmin edilmektedir. B. İbrahimov; söz konusu hesaplama yöntemi Kiran şehrine tatbik edildiğinde, Harabagilan bölgesindeki konut sayısının 12.000'e, toplam nüfusun ise 60.000'e ulaştığının saptanabileceğini ifade etmektedir.

## Anıtlar

### Kirak Kalesi

Kiran şehri, çeşitli noktalarından kale surlarıyla çevrilmiştir. Şehrin en stratejik noktasını ise iç kale teşkil etmektedir. Doğal açıdan tahkime elverişli bir arazi üzerine inşa edilmiş olmasına rağmen; kale, heybetli surlar ve kulelerle tahkim edilmiştir. Doğu sur duvarları, şehir merkezinden oldukça uzak bir noktada inşa edilmiştir. Bu surlar, bir yönden kalenin üzerinde yükseldiği tepenin eteklerine kadar uzanmakta ve derin vadiden geçişi sınırlandırarak stratejik bir engel oluşturmaktadır.

Kale savunma sisteminde önemli rol oynayan kulelerden yedisi günümüze kadar ulaşmıştır. Bunlardan dördü dörtgen, üçü ise dairesel planlıdır. Kiran Kalesi'nin kısmen iyi korunmuş doğu surları yaklaşık 540 metre uzunluğunda olup altı kuleyle tahkim edilmiştir.

### Kiran Sarayı
Kiran Sarayı, şehrin ikinci mahallesinin güney kesiminde konumlanmaktadır. arayın duvarları, muazzam büyüklükteki kaya bloklarından inşa edilmiştir. Bu dikdörtgen taş bloklar, 2 metre uzunluğa ve 0,5 metre genişliğe sahiptir. Saray surlarının altı sırası günümüze dek ulaşabilmiş olup; araştırmacı B. İbrahimov, bu abidevi yapının yalnızca kürsü (kaide) kısmının günümüze ulaşabildiğini belirtmektedir.

Saray binası dikdörtgen şeklindedir. Güney tarafı hariç, çeşitli küçük binalar da saray binasına diğer taraflardan bağlanmaktadır. Kürsü yapımında kullanılan büyük taşlardan yapılmış büyük bir merdiven saray binasına çıkmaktadır.

### Kiran Kervansarayı

Kervansaray, Kiran bölgesinin ikinci, üçüncü ve dördüncü mahalleleri arasında yer almaktadır. Binanın üst katları ağırlıklı olarak kerpiçten yapıldığı için, yıkıldıktan sonra yerinde küçük bir tepe ortaya çıkmıştır. Kervansaray kompleksine dahil olan tüm binalar sağlam kaya üzerine inşa edilmiştir. Temelin ilk sıra duvarları büyük boyutlu kaya taşlarından (40-50 cm) yapılmıştır. Duvar yükseldikçe taşların boyutu kademeli olarak azaltılmıştır. Duvar örme sırasında bağlayıcı malzeme olarak yüksek plastikliğe sahip kil (2-4 cm kalınlığında) kullanılmıştır.

Kiran Kervansarayı'nın inşası sırasında, özellikle türbeler olmak üzere şehirdeki çoğu binada karakteristik olan depreme dayanıklı bir yöntem uygulanmıştır. Bu tarzın ana özelliği, binanın duvarlarının alt kısımlarının üst kısımlarından daha geniş inşa edilmiş olmasıdır. Kervansaray bünyesindeki tüm odalar dikdörtgen plan şemasına sahiptir. Bu mekânlar kullanım amaçlarına göre; yaşam alanları, müştemilat, depolar ve tavlalar (hayvan barınakları) olarak ayrılmıştır.

### Türbeler
 

Kiran şehir sahasında birkaç türbe tespit edilmiş olmasına rağmen, bunlardan yalnızca ikisi üzerinde kapsamlı arkeolojik kazı ve tetkikler gerçekleştirilmiştir. İncelenen bu yapılardan ilki sekizgen, diğeri ise dörtgen plan şemasına sahiptir. Sekizgen Kiran Türbesi, kule tipi merkezi kubbeli türbeler grubuna dahildir. Mimari üslubu ve yapısal çözümleri esas alınarak, türbenin 12. yüzyılda inşa edildiği kabul edilmektedir. Sekizgen Türbe; giriş açıklıklarının tasarımı, mimari detayların profillendirilmesi, köşe süslemeleri, cephe desenlerinin geometrik özellikleri ve yapısal bütünlüğü açısından Yusuf bin Kuseyr ve Mümine Hatun türbelerinin mimari karakterini yansıtmaktadır. Tüm bu karakteristik özellikler ışığında araştırmacı B. İbrahimov, sekizgen türbenin de Acemi Nahçıvani'nin imzasını taşıdığını ileri sürmektedir.

Dörtgen Kiran Türbesi, şehrin dördüncü mahallesinin yer aldığı tepenin yamacında, Sekizgen Türbe'nin kuzeybatı yönünde konumlanmıştır. Yapı, kısmen yontulmuş yerel taşlarla kaplı bir kaide üzerinde yükselen kübik bir formu andırmaktadır. B. İbrahimov; anıtın mimari nitelikleri ve kazılar sırasında gün ışığına çıkarılan buluntulara dayanarak, bu türbenin 12. asrın sonu ile 13. asrın başları arasında inşa edilmiş olabileceğini belirtmektedir. Türbenin duvarları dış cephede yerel taş, iç kısımda ise 20x20x5 cm ölçülerinde kare formlu pişmiş tuğlalarla örülmüştür. Yapının doğu cephesindeki portalde yer alan giriş kapısı, sivri kemerli bir niş formunda tasarlanmıştır. Kapı açıklığı, dama tahtası düzeninde örülmüş üç sıra tuğla işçiliğine sahip "¾ sütunçeler" ile sınırlandırılmıştır.

### Konut Binası
1977-1978 yıllarında Harabagilan arkeolojik anıtı bölgesinde incelenen Kiran Konut Binası, Kiran şehrinin sivil mimarisi ve Orta Çağ Azerbaycan şehirlerindeki konut binalarının yapım özelliklerinin incelenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Arkeologlar, evin 12. yüzyılın sonları - 13. yüzyılın başlarında inşa edildiği sonucuna varmışlardır. Kazılar sırasında evin bulunduğu alanda İldenizliler dönemine ait çeşitli sikkelerin bulunması da arkeologların bu sonucunu doğrulamıştır.

Konut binası, Kiran şehristanının ikinci mahallesinin doğu ucunda yer almaktadır. Evin ikinci katı tamamen yıkılmıştır. Ancak, on bir basamaktan oluşan ve 2 metreden yüksek bir taş merdivenin varlığı, evin ikinci bir katının da olduğunu kanıtlamaktadır. Evin birinci katında sekiz oda ortaya çıkarılmıştır. Konutun her bir odası farklı kot seviyelerine sahiptir. Yapı eğimli bir arazi üzerine inşa edildiği için, odalar arasındaki ulaşım merdivenler vasıtasıyla sağlanmaktaydı. Evin doğu cephesi, tepenin dik kayalık yamacına açılmaktaydı. Birinci ve ikinci odaların doğu duvarlarında yer alan kapalı teraslar; doğudaki su havzası ile Kiran Kalesi'nin doğu surlarının panoramik bir manzarasını sunmaktaydı.

### Darphane
Elde edilen nümismatik materyallere dayanarak, Sasani kralı IV. Hürmüz (579-590) adına sikke basıldığı bilinmektedir. Doğu ve Batı arasındaki ticaret ilişkilerindeki önemli rolü nedeniyle, bölge 14. yüzyılda faaliyetlerini yeniden canlandırmış ve burada İlhanlıların gümüş dirhemleri basılmıştır.

## Sanat

### Çömlekçilik
 

Harabagilan yerleşiminde gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sırasında bulunan eserler arasında, seramik ürünler çeşitlilik ve kalite bakımından dikkat çekmektedir. S. V. Ter-Avetisyan'ın araştırması sırasında elde edilen yaklaşık 50 seramik örneği Gürcistan Ulusal Müzesi'nde, V. M. Sysoyev'in araştırması sırasında elde edilen 200'den fazla seramik örneği Azerbaycan Tarih Müzesi'nde, daha sonraki Harabagilan araştırmalarında elde edilen seramik örnekleri Nahçıvan Tarih Müzesi'nde muhafaza edilmektedir.

1976 ile 1982-1983 yılları arasında icra edilen Kiran Kervansarayı kazıları ve 1977-1978 yıllarında daha detaylı bir şekilde tetkik edilen konut yapısı, bilhassa gün ışığına çıkarılan seramik buluntularıyla dikkat çekmektedir. Harabagilan kazılarından elde edilen seramik örneklerinin büyük bir çoğunluğu, şehrin kültürel ve sanatsal açıdan zirvede olduğu 12. ve 13. yüzyıllara tarihlendirilmektedir. Ayrıca, eserler arasında erken Orta Çağ seramik örnekleri ve nadir durumlarda 14.-15. yüzyıl seramikleri de bulunmaktadır.

Kiran seramikleri sırsız ve sırlı (sırasıyla %80 ve %20) olmak üzere iki gruba ayrılmaktadır. Toplam sırsız seramik külliyatının nispeten küçük bir kısmını teşkil eden sırsız sofra takımları, kronolojik olarak 9. ile 11. yüzyıllar arasındaki döneme tarihlendirilmektedir. 11. ile 13. yüzyıllar arasındaki dönemde, sofra takımlarının neredeyse tamamı sırlı teknikle üretilmeye başlanmıştır. Sırsız sofra takımları; kadehler, tabaklar ve fincanlar çoğunlukla kırmızı kilden imal edilmekteydi. Buna mukabil, kavanoz ve vazoların üretiminde ise genel olarak yeşilimsi gri tonlardaki kil hamurunun tercih edildiği görülmektedir.

Kervansaray kazıları esnasında silindirik formda iki adet tava gün ışığına çıkarılmıştır. Bunlardan ilki çift kulplu, diğeri ise tek kulplu bir yapıya sahiptir. Tek kulplu olan ikinci tava, özgün tasarımıyla bilhassa dikkat çekmektedir; zira gövdesinin yan kısmına süzgeçli bir akıtacak (ağızlık) yerleştirilmiştir. Bu tip bir süzgeç tertibatına sahip tava örneğine, Harabagilan haricindeki diğer arkeolojik merkezlerde henüz rastlanılmamıştır.

Xarabagilan kazıları sırasında şehrin VI. mahallesinde bulunan, üzerinde Aramice yazılar bulunan tek kulplu bir toprak testi, şehrin kültürel yaşamının incelenmesi açısından büyük önem taşımaktadır. Testi, boyundan alt kısmına kadar mürekkeple yazılmış Aramice yazılarla kaplıdır. Testi, mineral tuz tabakasıyla kaplıdır ve bu tabakanın temizlenmesi zor olduğundan, yazılar tamamen okunamamıştır. Testi üzerindeki yazıları okumaya çalışan I. M. Dyakonov, "*güç*", "*büyü*", "*ve insan hayatı için*" ve "*bize zulmetmesine izin verme*" gibi kelime ve ifadeleri okumayı başarmıştır. I. B. İbrahimov, Dyakonov'un okuyabildiği materyallere dayanarak, testi üzerindeki yazıların bir dua veya lanet niteliğinde olduğunu belirtmektedir.

Harabagilan buluntuları içerisinde sırlı seramikler nispeten küçük bir grubu teşkil etmekte olup, bu eserlerin büyük bir kısmını sofra takımları oluşturmaktadır. Kervansaray kazılarında ele geçen sırlı seramikler; üzerlerinde yer alan kitabeler ve aynı tabakada bulunan sikkeler rehberliğinde kronolojik olarak tarihlendirilmiştir. Harabagilan'da bulunan sırlı kaplar, süslemelerinin çeşitliliği ve zenginliğiyle öne çıkmaktadır. Kiran seramiklerinde geometrik kompozisyonlar ve nebati motifler sıklıkla tercih edilmiştir. Simetrik düzen ve detayların büyük bir titizlikle işlenmesi, bu seramiklerdeki geometrik desenlerin en karakteristik vasfıdır. Araştırmacı Q. A. Jiddi, bu sanatsal yetkinliği; kent kültürünün ulaştığı yüksek gelişmişlik düzeyiyle açıklamaktadır.

Harabagilan seramiklerinde insan biçimli figürlere nadiren rastlanmaktadır. B. İbrahimov bunu İslam'ın insan tasvirlerini yasaklamasına bağlamaktadır.

### Metal işçiliği
Harabagilan'daki kazılarında ele geçen metal işleme ürünleri, seramik buluntulara nispeten sayıca daha azdır. Kiran'da ortaya çıkarılan metal eserler; ağırlıklı olarak günlük kullanım eşyaları ve dekoratif objeler kategorilerinde sınıflandırılarak incelenmiştir. Arkeolojik kazılar sırasında bulunan metal nesnelerin çoğu bakır ve bronzdan yapılmıştır.

Harabagilan'daki kazılarda iki tür bilezik keşfedilmiştir. Bunlardan en yaygın olanı, iki veya üç bronz ipin birbirine örülmesiyle yapılmıştır. Bu tür bilezikler Azerbaycan'daki Beylegan kazılarında da bulunmuş olup 11.-13. yüzyıllara tarihlenmektedir. İkinci tip bileklik ise ince bakır levhalardan yapılmış ve oyma desenlerle süslenmiştir.

Harabagilan'da bulunan eserler arasında bakır bir göğüs zırhı ve bronz bir muska özellikle dikkat çekmektedir. Döküm yöntemiyle üretilen ve dört çıkışa sahip olan yaka plakası, tünemiş bir baykuşa benzemektedir. Dökme bronzdan yapılmış muskanın bir yüzü düz, diğer yüzünde ise sürüngen bir figür bulunmaktadır. Bulunan metal nesneler arasında üç adet ayna tespit edilmiş olup, bunların en büyüğü kalp formundadır. Aynanın kenar kısımları, düğme şeklindeki kabartmalı çıkıntılarla süslenmiştir.

Kiran metal buluntuları arasında bütünlüğü korunmuş tam bir kap mevcut olmamasına rağmen, çeşitli kap parçaları ele geçirilmiştir. Bunlar içerisinde, bakır bir sürahiye ait zoomorfik (hayvan biçimli) ibrik ucu özellikle dikkat çekmektedir. Döküm tekniğiyle imal edilmiş ve birleştirilmiş iki parçadan oluşan olan bu parça, bir ejderha başı formundadır. Ayrıca, Beylegan kazılarında bulunan at ayağı formundaki kandil ayaklarının birebir benzerleri de bu sahada keşfedilmiştir.

Kiran Kervansarayı kazıları sırasında ağırlıklı olarak demir eşyalar keşfedilmiştir. Kazılar sırasında bir kapı mandalı, bir mızrak ucu, demir tencere ayakları ve çivilerle birlikte pek çok eşya ortaya çıkarılmıştır.

#### Numizmatik materyaller
Nümizmatik örnekler sadece tarihi bir malzeme olmakla kalmayıp, şehrin ekonomik, politik ve kültürel yaşamını incelemek için de büyük önem taşımaktadır. Harabagilan kazıları sırasında, M.Ö. 2. yüzyıldan M.S. 15. yüzyıla kadar çeşitli dönemleri kapsayan 170'ten fazla farklı sikke örneği keşfedilmiştir. Bunların en eskisi, M.Ö. 2.-1. yüzyıllarda II. Mithridates (MÖ 123-88) adına basılan Arşak drahmisidir. Batı Roma İmparatoru Honorius (395-423) adına basılan altın solidus, Azerbaycan coğrafyası için istisnai ve nadir bir buluntu niteliğindedir. Bu sikkenin mevcudiyeti, bölgenin Roma İmparatorluğu ile olan uzak mesafe ticari münasebetlerini ve dönemin ekonomik ağlarındaki yerini açıkça ortaya koymaktadır.

1912'de gerçekleştirilen arkeolojik kazılar sırasında Harabagilan'da bir altın dinar hazinesi (yaklaşık 500 sikke) keşfedilmiştir. Söz konusu sikkelerden beş adedi Hermitage Müzesi'nde, beş adedi Azerbaycan Tarih Müzesi'nde ve iki adedi ise Gürcistan Millî Müzesi'nde muhafaza edilmektedir.

Harabagilan'da bulunan sikkelerin büyük bir kısmı Azerbaycan Atabeyleri dönemine aittir. İldenizli sikkelerinin yanı sıra; 11. ile 12. yüzyıllar arasına ait anonim bir Bizans sikkesi, 1189-1190 yıllarında I. Mesud (1180-1193) adına Musul'da basılmış bir sikke, 12. yüzyıla ait Şirvanşah bakır sikkeleri, İlhanlı hükümdarı Gazan Han (1295-1304) dönemine ait bakır sikkeler ve 1328-1330 yıllarında yine İlhanlılardan Ebû Said adına basılmış numizmatik buluntular da gün ışığına çıkarılmıştır.

## Kaynakça

## Bibliyografya

* 

## Ayrıca bakınız

* Cuğa, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti topraklarında bulunan Orta Çağ kent kalıntılarıdır.
* Kabalaka — Kafkas Arnavutluk'unun başkenti Kabalaka şehrinin kalıntıları
* Şabran — Maskat Krallığı'ndaki Şapuran şehrinin kalıntıları