Kırmızı Kümbet Türbesi

**Kırmızı Kümbet Türbesi** (,  ya da kısaca **Kırmızı Kubbe**, **Kırmızı Kümbet** ya da **Kızıl Kümbet**), 12. yüzyılda Meraga'da inşa edilmiş kule şeklinde kubbeli bir türbedir. Kırmızı Kümbet Türbesi, Azerbaycan'da inşa edilen en eski Müslüman anıt yapılarından biridir ve Azerbaycan mimarisi tarihinde çini kullanımının bilinen ilk örneğidir. Ayrıca, "mimar" unvanının bir uzmanlık alanı olarak Azerbaycan mimari literatüründeki ilk yazılı kaydına Kızıl Kümbet (Kırmızı Kubbe) Türbesi'nin kitabesinde rastlanmaktadır. Bu olgu, 11.–12. yüzyıllarda Azerbaycan'da süreklilik gösteren bir mimarlık geleneğinin var olduğunu kanıtlamaktadır.

## Tarihi
12. yüzyılda, merkezi Nahçıvan'da bulunan Azerbaycan Atabeyleri Devleti kuruldu. Bu devlet, Azerbaycan'ın güney illerinin tamamını, kuzeyden Kura Nehri'ne kadar uzanan alanları ve ayrıca modern İran ve Irak'ın bir bölümünü kapsayan geniş bir coğrafyayı kontrol altına almıştır. Bu dönemde Nahçıvan, devletin ekonomik, siyasi ve kültürel hayatında önemli bir merkez haline geldi. Şehir planlaması ve halk sanatları gelişti, zengin kesimin artan talepleriyle birlikte inşaat çalışmaları ve mimari çalışmalar çoğaldı. Pek çok konut binası ve dini yapı yapıldı. Bu ortamda büyük mimarlar yetişti. İldeniz Devleti'nin baş mimarı Acemi Nahçıvani, Yusuf bin Küseyir Kümbeti ve Mümine Hatun Türbesi ile Nahçıvan'ı komşu ülkelerde tanınır hâle getirdi.

Azerbaycan topraklarının İldenizli Atabeyliği ve Şirvanşahlar idaresi altında siyasi bir bütünlük kazanması, 12. yüzyıl Azerbaycan-Türk mimarisinin en görkemli gelişim evresini ve sanatsal yükselişini belirleyen temel faktör olmuştur. 10. yüzyıla kadar bazı dönemlerde Azerbaycan ve İran'daki büyük Türk devletlerinin başkenti olan Meraga şehri, 12. yüzyılda ülkenin önemli sanat ve mimari merkezlerinden biri haline geldi. Bu dönemde çeşitlilik kazanan kemer formları, sonraki süreçte mimarlık tarihçileri tarafından teknik özelliklerine göre sınıflandırılmıştır. On iki, sekiz ve dört kenarlı gövdeye sahip türbelerin cephelerinde görülen ve anıtın görselliğini vurgulayan bu yapılar, "yüzey kemerleri" grubuna dahil edilmektedir. Bu grubun en seçkin örnekler arasında; Meraga'daki Kızıl Kümbet (1148), Nahçıvan'daki Yusuf bin Küseyir Kümbeti (1162) ve Meraga'daki Kaffariye Kümbeti (1328) yer almaktadır.

## Mimari özellikler
Meraga'da 1148 yılında inşa edilen Kırmızı Kubbeli Türbe, çeşitli açılardan değerli bir mimari eserdir. Bu anıt, kripta (mezar odası) bölümünün merkezinde ana gövdeyi destekleyen bir merkezi sütuna sahip olması bakımından türünün bilinen en erken örneğidir. Azerbaycan mimarisi tarihinde çini kullanımının bilinen ilk örneği de bu anıtta yer almaktadır.  Ayrıca, "mimar" unvanının bir uzmanlık alanı olarak Azerbaycan mimari literatüründeki ilk yazılı kaydına Kızıl Kümbet (Kırmızı Kubbe) Türbesi'nin kitabesinde rastlanmaktadır. Anıtın mimarı, Banna Banda'nın oğlu ve Mimar Muhsin'in torunu Bekir Muhammed'dir. Azerbaycan'da inşaat sanatının yüksek uzmanlık düzeyini açıkça yansıtan bu yapı, 11.–12. yüzyıllarda Azerbaycan'da süreklilik gösteren bir mimarlık geleneğinin var olduğunu kanıtlamaktadır.

Kızıl Kümbet, iki katlı bir kurguya sahiptir; yapının hem alt katını oluşturan kripta (mahzen) hem de gövdeyi teşkil eden üst kule bölümü kare plan şeması sergilemektedir. Mahzenin merkezine yerleştirilen dörtgen kesitli bir sütun, mahzenle açılı sivri bir kemer aracılığıyla bağlantılandırılmış; böylece güçlü ve kelebek biçimli bir taşıyıcı sistem oluşturulmuştur. Mahzene doğu tarafındaki taş kaidede açılan küçük bir kapıdan girilmektedir. Üst kısım taş kaide üzerinde yükseltildiği için mahzen yarı bodrum şeklindedir.

Türbenin zemin üstündeki tuğla gövdesi kübik bir hacme sahiptir ve taş bir kaide üzerinde yükselmektedir. Büyük taşlarla kaplı kaide, tuğla gövdeyi nemden korumakta ve daha anıtsal bir görünüm kazandırmaktadır. Gövdenin kuzey duvarı, ortasında dikdörtgen bir kapı bulunan büyük bir kemerle süslenmiştir. Geri kalan üç duvarın her birinde (hem iç hem de dış) çift sivri kemer inşa edilmiştir. Bu bölümleme, türbenin görsel dikey yüksekliğini (anıtsallığını) artırmaktadır. Türbenin dış köşelerine yerleştirilen silindirik kuleler, taşıyıcı bir işlevden ziyade yapıya estetik bir bütünlük kazandıran sanatsal bir kompozisyon unsuru olarak öne çıkmaktadır. Bu sütunlar, Karahan türbelerinin sütunlarına benzerlik gösteren desenlerle süslenmiştir.

## Resim galerisi

Dosya:Gonbadsorkh3.jpg
Dosya:Gonbadsorkh10.jpg
Dosya:Gonbadsorkh4.jpg
Dosya:Gonbadsorkh5.jpg
Dosya:Gonbadsorkh7.jpg
Dosya:Gonbadsorkh8.jpg


## Ayrıca bakınız

* Gök Kümbet Türbesi
* Dairesel Türbe
* Kafir Kümbet Türbesi
* Üç Günbed Türbe

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Azərbaycan Arxeologiyası Orta Əsrlər, Bakı: Şərq-Qərb nəşriyyatı, 2008. — VI  cild. — Səh.: 166.
* Hatim, G.A., "Mimari-i lslami-i ıran dar dawrah-i Saljuqian", Tehran: 2000, s.193-198.
* Hoag, J.D., "lslamic Architecture", Nyu York: Rizzoli, 1987.
* Godard, A., *The Art of ıran", Nyu York: Frederick A.Praeger, 1965, s.301-303.*