2020 İran'daki Azerbaycan'a destek eylemleri

**2020 İran'daki Azerbaycan'a destek eylemleri** 2020'deki Tovuz Çatışmaları ve İkinci Karabağ Savaşı sonrasında İran hakimiyeti altındaki Güney Azerbaycan bölgesinde yaşayan Güney Azerbaycan Türkleri'nin Azerbaycan Cumhuriyeti'ne destek, İran ve Ermenistan hükûmetlerine karşı yaptıkları eylemler.

Birçok kentte gösteriler engellendi. 10'dan fazla şehirde gerçekleşen eylemlere güvenlik güçleri müdahale ederek eylemi dağıttı ve eylemcileri gözaltına aldı. Eyleme katılanlar Azerbaycan Silahlı Kuvvetlerine desteklerini göstererek, Ermenistan ve İran aleyhine sloganlar attı. Gözaltına alınan yüzlerce vatandaşın arasında kadınlar, yaşlılar ve çocuklar da vardı. Birçoğu gözaltı sırasında şiddete maruz kaldı. Gösterilerin dağıtılması sırasında bir kısmı cezaevinde işkence gördü ve dövüldü. Görme engelli Seccad Colani tutuklandığı sırada dövüldü ve burnu kırıldı. Tebriz'de gözaltına alınan Fatma İbrahimzade, 13 yaşındaki kızı Kövser Nemati'nin önünde sorguya çekildi ve işkence gördü. Erdebil'de tutuklanan 74 yaşındaki Perviz Siyabi, cezaevinde darp edildi. Eyleme katılanların çoğu da kırbaçlandı. İnsan hakları savunucuları Jala Tebrizli ve Şahin Hiyavlı'ye göre mahkemelerin bu cezayı vermelerindeki amaç milli aktivistlerin onurunu aşağılamaktı.

Ekim ayında Uluslararası Af Örgütü, Azerbaycanlı milli aktivistlerin İran'ın çeşitli şehirlerinde geniş çaplı tutuklanmasından duyduğu endişeyi dile getirdi ve onların koşulsuz serbest bırakılmasını talep etti. Güney Azerbaycanlı bir grup feminist, Karabağ sorununa ilişkin bir açıklama yaparak, barışın sağlanması için BM kararlarının uygulanmasını ve işgale son verilmesini talep etti. İran'da yaşayan 100 Azerbaycanlı film yönetmeni, Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik askeri saldırısını kınayarak Karabağ'ın kurtuluşuna destek bildirisi yayınladı. Güney Azerbaycan Şairler ve Yazarlar Birliği organizasyonunda İran'da yaşayan 669 Türk şair, yazar ve bilim adamı Azerbaycan'a destek veren bir açıklama yaptı. Azerbaycan Öğrenci Hareketi de Azerbaycan'a destek bildirisi yayınladı. Öğrenci Hareketi'nin bildirisi, Tebriz, Hemedan, Urmiye, Gilan, Zencan, Erdebil ve Tahran gibi şehirlerdeki üniversitelerde faaliyet gösteren Güney Azerbaycanlıların kurduğu çeşitli öğrenci örgütleri, dergiler ve dernekler tarafından imzalandı.

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yaşayan insan hakları savunucuları, 14 Ekim 2021'de Güney Azerbaycanlı aktivistlerin tutuklanmasına ilişkin BM İnsan Hakları Komitesi, Uluslararası Af Örgütü ve İran'a başvuruda bulundu. Güvenlik güçlerinin eylemler zamanı milli aktivistlere karşı fiziksel güç ve işkence kullanması, onlara yönelik insanlık dışı davranışlarını, ciddi hoşnutsuzluklarını dile getirerek derhal serbest bırakılmalarını talep ettiler.

## Tarihçe

Hem Birinci Karabağ Savaşı sırasında hem de Karabağ'ın işgali sırasında İran'ın Ermenistan'a ve Karabağ'daki sözde rejime yaptığı yardımlara karşı çeşitli protestolar yapılmıştır. Bu protestolar farklı zamanlarda Azerbaycan vatandaşları tarafından, devlet düzeyinde ya da dünya Azerbaycanlıları ve Güney Azerbaycanlılar tarafından yapılmıştır. Ayrıca Azerbaycan'da farklı zamanlarda yaşanan olaylara güney Azerbaycanlılar da destek verdi. Çoğu zaman bu destek eylemleri durduruldu ve bunlara katılanlar ya tutuklandı, işkence gördü.

Birinci Karabağ Savaşı sırasında Tahran Üniversitesi'nin Güney Azerbaycanlı öğrencileri Ermenistan'a karşı protesto yürüyüşü düzenledi. Önce üniversitenin avlusunda toplandılar. Daha sonra üniversiteden ayrılarak Ermeni büyükelçiliği önüne yürümek istediler. Üniversite yönetimi onların gitmesini engellemek için kapıları kapattı. Bunun üzerine öğrenciler üniversitenin kapılarını kırarak Devrim Caddesi boyunca yürüdü. "Azerbaycan yalnız değilsin, biz de varız" ve "Canım gözüm Karabağ, tatlı sözüm Karabağ" yazılı pankartlar taşıdılar. Daha sonra Ermeni büyükelçiliği önüne gelerek işgali kınadılar ve protesto ettiler.

Sonraki yıllarda Güney Azerbaycanlıların yaşadığı bölgelerde Karabağ meselesi sürekli gündemde tutuldu. Haziran 2004'te Ermeni devlet temsilcileri ekonomik işbirliği amacıyla Erdebil'e geldi. Ermenistan heyetinde sözde Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nden temsilcilerin de yer aldığının ortaya çıkması üzerine yerel halk bunu protesto etti. Bu işe yaramayınca insanlar Erdebil'in Serçeşme camisine protetso amacıyla oturdular. Camiye saldıran güvenlik güçleri, kişileri döverek gözaltına aldı. Milli kültür aktivisti Abbas Lisani, dövüldü ve bilincini kaybedene kadar ağzı battaniyeyle örtüldü. Bu dövülme sonucunda birkaç kaburga kemiği ve burnu kırılmış, akciğeri ve böbreği hasar görmüştü. Daha sonra tutuklanarak 2 gün boyunca bilinmeyen bir yerde tek kişilik hücrede tutuldu. Erdebil Mahkemesinin 7. Dairesi'ne götürüldükten sonra bir ay daha tutuklu kalmasına karar verildi. Bundan sonra Lisani, Erdebil hapishanesinde tek kişilik hücrede tutuldu. Burada defalarca tıbbi yardım başvurusunda bulunmasına ve bunun için açlık grevine girmesine rağmen talebi kabul edilmedi. 22 Temmuz 2004'te 200 milyon riyal kefaletle serbest bırakıldı. Daha sonra "kamu düzenini bozmaktan" 800.000 riyal para cezasına ve 15 kırbaç cezasına çarptırıldı.

Ermenistan başbakanı Nikol Paşinyan, 27 Şubat 2019'da Tahran'daki Ararat spor kompleksinde İrana yaşayan Ermeni toplumuyla bir araya geldi. Bu toplantıda "Karabağ Ermenistan'dır ve son" sloganlı pankartla fotoğraf çektirdi. Daha sonra hem Azerbaycan Cumhuriyeti'nde hem de Güney Azerbaycanlılar arasında buna karşı protestolar oldu. 1 Mart 2019'da eylemciler Tahran'daki Ararat spor kompleksinin duvarına "Karabağ Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçasıdır" sloganını yazdı.

1 Mart 2019'da Tebriz'de "Tractor" ile "Sepahan" futbol kulüpleri arasında oynanan maçı izlemek için Sulduz'dan gelen Ehsan Ismaildoht, Mehdi Hamzei ve Babek Siyami isimli 3 kişi tutuklandı. Bunun nedeni ise Azerbaycan'a destek amacıyla yüzlerine "Karabağ" yazmalarıydı. 1 ay 10 günlük tutukluluğun ardından serbest bırakılan Ehsan İsmaildoht, ülkeyi terk ederek daha sonra sırtındaki işkence izlerinin fotoğrafını çekip paylaştı. Maç sırasında stattaki taraftarlar, "Karabağ bizimdir, bizim olacaktır!" sloganları attı. Ayrıca üzerinde "Karabağ Azerbaycan'ın toprağıdır" ve "Karabağ bizimdir, bizim olacaktır!" yazılmış 2 pankart ve Azerbaycan bayrağını kaldırdılar. Maçın ardından pankart ve bayrak asmakla suçlanan 29 Güney Azerbaycanlı stadyumdan çıkarken tutuklandı.

2 Mart 2019'da Güney Azerbaycanlı aktivistler tarafından Tahran'daki Ermeni konsolosluğunun duvarlarına "Karabağ Azerbaycan'ın ayrılmaz bir parçasıdır" yazılı broşürler yapıştırıldı.

Urmiye'nin "90" futbol kulübü ile Buşehr'in "Şahin" futbol kulüpleri arasında 9 Mart 2019'da oynanan maçta ve "Tractor" futbol kulübünün 14 Mart ve 5 Nisan 2019'da Tebriz'de oynanan maçlarında taraftarlar, yasaklara rağmen "Karabağ bizimdir, bizim olacaktır!" sloganlarını kullandılar.

3 Eylül 2020'de Tahran'da İran Kupası'nın final maçı yapıldı. Tebriz'in "Tractor" futbol kulübünün Tahran'ın "İstiklal" futbol kulübünü mağlup etmesinin ardından galibiyeti kutlayan taraftarlar, Tahran sokaklarında "Karabağ bizimdir, bizim olacak" sloganları attı.

Nisan 2020'de Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edilen Hankendi'de çekilen video görüntüleri Azerbaycan'da protestolara neden oldu. Bu görüntülerde Ermeni aktivistler, İran akaryakıt kamyonlarını filme alarak Hankendi'ye gelişlerini protesto ettiler. Sözde Karabağ rejiminin İran'dan ucuz ve kalitesiz akaryakıt aldığını söylediler. Bunun üzerine Azerbaycan İran'dan resmi soruşturma talep etti. İran ise bu iddiaları reddetti.

Azerbaycan eski Dışişleri Bakanı Tofig Zulfugarov, Haziran 2020'de verdiği röportajda, Rusya'nın Ermenistan'a sağladığı silahların İran üzerinden teslim edildiğini söyledi.

İkinci Karabağ Savaşı'nın başlamasının ardından sosyal ağlarda Güney Azerbaycanlıların çektiği video görüntüleri ve fotoğraflar yayıldı. Bu çekimlerde, Rusya'dan satın alınan silah ve askeri teçhizatın, İran topraklarında bulunan Norduz sınır kapısı üzerinden Ermenistan'a nakledildiği gösterildi. Bu durum güney Azerbaycanlıların protestolarına neden oldu. 29 Eylül'de İran Dışişleri Bakanlığı bu iddiaları reddetti. Daha sonra Azerbaycan'da faaliyet gösteren sitelerde ve televizyonlarda, askeri teçhizatın İran topraklarından Ermenistan'a nakledildiğini gösteren video görüntüler paylaşıldı. Azerbaycan milletvekili Sabir Rüstemhanlı, İran'ın farklı ülkelerden Ermenistan'a silah nakliyesi yaptığını söyledi. İran Cumhurbaşkanlığı İşleri Dairesi Başkanı Mahmud Vaezi, Azerbaycan Başbakan Yardımcısı Şahin Mustafayev ile yaptığı telefon görüşmesinde iddiaları yalanladı ve bu söylentilerin iki ülke arasındaki ilişkileri bozmayı amaçladığını söyledi. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Said Hatibzade, 5 Ekim'de Tahran'da düzenlediği basın toplantısında, İran'ın sınırından Ermenistan'a silah ve askeri araç nakledilmesine izin vermediğini belirtti. Daha sonra İran devletine bağlı medya kuruluşları bu konuyla ilgili haberler hazırlayarak, görüntülerde gösterilen kamyonların Ermenistan hükûmetinin daha önce Rusya'dan satın aldığı Kamaz kamyonları olduğunu belirtti. Gösterilen görüntülerde bu araçların sivil değil askeri olduğu görülüyor. Bu programlarda, Ermenistan'a nakledilmek üzere sınırda toplanan 670 askeri kamyon bulunduğu belirtildi.

## Tovuz çatışmaları sırasına
Güney azerbaycanlılar, 12 Temmuz 2020'de başlayan Tovuz çatışmalarının ardından Tebriz, Urmiye, Erdebil, Zencan, Sulduz ve Tahran şehirlerinde Azerbaycan'a destek eylemleri çağrısında bulundu. Eylem gününden önce İran güvenlik güçleri bu şehirlerdeki milli aktivistlerden bazılarını arayarak, bazılarını tehdit ederek mitinge katılmamalarını talep etti. Mitinge katılanlar ve belirlenen yerlerde toplanan vatandaşlar çok sert tepkiye maruz kalarak dövüldüler, eylem yapmalarına izin verilmedi. Buna rağmen birçok şehirde eylemler düzenlendi.

16 Temmuz'da Tebriz'deki Azerbaycan Konsolosluğu önünde yerel halk tarafından Azerbaycan'a destek eylemi düzenlendi. Eyleme katılanlar, Ermenistan'ın işgal politikasını kınayarak, "Azerbaycan var olsun, istemeyn kör olsun!", "Karabağ bizimdir, bizim olacaktır!" sloganlarını attılar. Eylemde gözaltına alınan Hekime Ahmadi, Yasemen Zafari, Sadullah Sasaniyan, Rahim Sasaniyan ve Mehdi Purali, Ocak 2021'de Tebriz İkinci Ceza Mahkemesi tarafından "kamu düzenini bozmak", "yasadışı toplantılara katılarak kamu düzenini bozmak" ve "memurlara isyan" suçundan 1'er yıl hapis ve 60'ar kırbaç cezasına çarptırıldılar.

16 Temmuz'da Farid Horşidi, Urmiye'deki polis karakoluna çağrıldı. İlk gün serbest kalmasına rağmen bir gün sonra güvenlik güçleri tarafından tekrar gözaltına alınarak Urmiye Merkez Cezaevi'ne götürüldü. Miting gününde Salar Tahir Afşar, Urmiye güvenlik güçleri tarafından çağrıldı ancak emniyet teşkilatının güvenlik departmanı tarafından gözaltına alındı ve tutuklandı. 21 Temmuz'da her biri duruşma gününe kadar 50 milyon tümen kefaletle serbest bırakıldı. Her iki milli aktivist de "İran İslam Cumhuriyeti'ne karşı propaganda yapmak" ve "ulusal güvenlik ve kamu düzenini ihlal etmekle" suçlandı. Ağustos ayında milli aktivist Farid Horşidi, aleyhine delil yetersizliğinden beraat etti. Salar Tahir Afşar 2021'de 3 yıl hapis cezasına çarptırıldı.

16 Temmuz'da Tahran'daki Ermenistan Büyükelçiliği önünde düzenlenen Azerbaycan'a destek eyleminde Hamit Cabbarlı, Hüseyin Şahidi, Hadi Alişi ve Yagub Majidi tutuklanarak Evin Cezaevi'ne götürüldü. 20 Temmuz'a kadar akrabalarına nerede tutuldukları söylenmedi. Hüseyin Şahidi, Hadi Alişi, Yagub Mecidi 20 Temmuz'da kefaletle serbest bırakılsa da Hamit Cabbarlı'yı serbest bırakmadılar. Hamit Cabbarlı o gün ailesini aradı ve Evin'in cezaevinde olduğunu söyledi. Azerbaycan türkcesinde konuştuğu için gardiyanlar tarafından Farsça konuşması gerektiği söylenmiş ve görüşme kesildi. Daha sonra iki DAİŞ'liyle aynı hücrede tutuldu. 7 gün tutuklu kaldıktan sonra 27 Temmuz'da mahkeme gününe kadar kefalet karşılığında geçici olarak serbest bırakıldı.

## İkinci Karabağ Savaşı sırasında
İkinci Karabağ Savaşı'nın başlamasının ardından İran'da yaşayan Azerbaycanlılar, Tebriz'deki Azerbaycan konsolosluğuna başvurdu. Konsolosluğa başvuran kişiler, bu savaşta gönüllü olarak Azerbaycan'ın yanında savaşmak istediklerini söyledi. Konsolos Aliyannağı Huseynov ise desteklerinden dolayı kendilerine teşekkür etti.

İran'da yaşayan Güney Azerbaycanlılar, Azerbaycan Ordusu'na destek ve İran'ın Ermenistan'a yaptığı yardıma karşı başkent Tahran'ın da aralarında bulunduğu birçok şehirde protesto gösterileri düzenledi. Birçok kentte düzenlenen eylemlerde Azerbaycan bayrağı dalgalandırıldı. Eyleme katılanlar, "Karabağ bizimdir, bizim olacak!", "Ermenistan'a himayet cinayettir, cinayet." sloganları attı. Ayrıca eyleme katılanlar, Rusya'nın gönderdiği askeri kargonun İran üzerinden Ermenistan'a teslim edilmesine itiraz ederek Norduz sınır kapısının kapatılmasını talep etti. Erdebil, Tebriz, Urmiye, Zencan, Culfa, Elemdar, Hiyav, Keleyber, Maki, Marağa, Merend, Sulduz, Parsabad ve Tahran şehirlerinde yüzlerce Güney Azerbaycanlı protestocu tutuklandılar, dövüldüler ve işkence gördüler. Polis ve güvenlik güçleri gösteriye biber gazı, plastik mermi ve cop kullanarak sert müdahalede bulundu. Gözaltına alınanların hepsi eylemlerde yakalanmadı. Protestolardan önce veya sonra onlarca Güney Azerbaycanlı milli kültür aktivisti evlerinde veya işyerlerinde tutuklandı.

Ekim 2020'de bir grup Güney Azerbaycanlı feminist Karabağ savaşına ilişkin bir açıklama yayınladı. Onlar bu bildiride savaşı kınadılar ve işgale son verilmesinin yanı sıra barışın sağlanmasına yönelik BM kararlarının uygulanmasını talep ettiler.

### Erdebil

29 Eylül 2020'de Erdebil şehrinin Ciral parkında halk, Azerbaycan Ordusuna destek ve İran'ın Ermenistan'a yardımını protesto etmek için bir protesto düzenledi. Onlar "Sizin zaferiniz bizim zaferimizdir, Azerbaycan askeri" yazılı pankart açtılar. Eyleme katılanlar İran rejiminin güvenlik güçleri tarafından dövülerek tutuklandı. Dövüldükten sonra onları bir odaya topladılar. Odaya biber gazı sıkarak daha da mağdur ettiler. Gazın etkisiyle bazı kişilerin yüzlerinin derisi soyuldu. Tutuklananlardan görme engelli Sajjad Colani darp edildi ve burnu kırıldı.

İkinci Karabağ Savaşı'nın başlamasının ardından o dönemde tutuklu bulunan Güney Azerbaycanlı tanınmış milli kültür aktivisti ve düşünce mahkûmu Abbas Lisani'nin yakınlarıyla görüşmesi ve telefonda görüşmesi yasaklandı. Bu yasak 13 Kasım'da yeniden getirildi. Erdebil Cezaevi'nin 7'nci bölümünde tutuklu bulunan Abbas Lisani, 20 Kasım 2020'de kendisine uygulanan yasakları protesto ederek cezaevi gardiyanlığında 5 saatlik oturma eylemi düzenledi. Bu yasakların Erdebil vilayetinin istihbarat dairesi başkanı Nasır Atabati, il yargı genel müdürü ve Erdebil savcısı Seyyid Abdullah Tabatabayi'nin girişimiyle uygulandığı bildirildi. Eylemin ardından Abbas Lisani'nin yakınları tarafından ziyaret edilmesine izin verildi. Ancak telefonla konuşma yasağını kaldırmadılar.

30 Eylül 2020'de Erdebil'deki birkaç milli aktivist, Şeyh Safi Külliyesi önünde Azerbaycan'a destek amacıyla pankartla fotoğraf çektirdi. Taşıdıkları pankartta Latin alfabesiyle "Bu millet arkanızdadir, Azerbaycan ordusu" yazıyor. Bunun üzerine 1 Ekim 2020'de polis ve güvenlik güçleri Meysem Colani ve Ali Kheirju'nun evine baskın düzenleyerek onları tutukladı. Güvenlik güçleri, Ali Kheirju'nun bahçesinin duvarını aşarak evine baskın düzenledi. Daha sonra kendisini, tutuklanmalarını engellemeye çalışan aile üyelerini ve komşularını dövüp hakaret ettiler. Olayın videoya kaydedilerek sosyal ağlarda yayılması, bu görüntülerin halk arasında protestolara neden oldu. Daha sonra Ali Kheirju'nun eşi Efsane Ekberzadeh, kocasının durumunu öğrenmek için Erdebil Savcılığı'nın 10'uncu dairesine başvurdu. Burada Nonahal isimli hakim tarafından hakarete uğradı ve tutuklandı. Bir gün gözaltında tutulduktan sonra serbest bırakıldı. Erdebil güvenlik güçleri o gece Mohsen İsmaili Agdam ve Samad Nazmi'nin evlerine baskın düzenleyerek onları tutuklamaya çalıştı. Ancak komşularının güvenlik güçlerine direnmesi nedeniyle aktivistleri tutuklamak mümkün olmadı.

3 Ekim 2020'de Uluslararası Af Örgütü, protestoların ilk gününde Erdebil'de tutuklanan Asker Ekberzadeh, Murtaza Parvin, Mustafa Parvin, Mohammad Colani, Meysam Colani ve Ali Kheirju'nun da aralarında bulunduğu 20 Türk aktivistin durumuyla ilgili endişelerini dile getirdi.

Erdebil'deki eylemde tutuklanan 74 yaşındaki Parviz Siyabi, 5 Ekim'de kefaletle geçici olarak serbest bırakıldı. Serbest bırakıldıktan sonra dövüldüğünü göstermek için vücudunun resimlerini paylaştı. Fotoğraflarda sırt ve kollarındaki morluklar, ağır şekilde dövüldüğünü gösteriyor.

Aralık 2020'de Erdebil 2. Ceza Mahkemesi 110. Dairesi, Meysam Colani ve Ali Kheirju'yu "karmaşa yaratarak kamu düzeninin bozulmasına katılmak" suçundan 4 ay hapis ve 20'şer kırbaç cezasına çarptırdı.

9 Ekim 2021'de Erdebil şehri mahkemesi birçok milli kültür aktivistini mahkûm etti. Hüseyin Balahani, Askar Akbarzadeh, Mustafa Parvin, Murtaza Parvin, Mojtaba Parvin, Hamid Heydari, Mohammad Colani, Subhan Bakhşi, Mehdi Huşmend, Bahman Kheirju ve Seccad Colani, İran İslam Cumhuriyeti Ceza Kanunu'nun 607. maddesi uyarınca suçlu bulunarak cezaya çarptırıldı. 7'şer ay 16'şar gün hapis ve 74'er kırbaç cezasına çarptırıldılar.

### Tebriz

1 Ekim'de en geniş çaplı eylemler Tebriz'de yapılırken, en çok tutuklama da Tebriz'de gerçekleşti. Eyleme katılanlar, "Yaşasın Azerbaycan", "Karabağ bizimdir, bizim olacak", "Biz ölmeye hazırız, Babek'in serbaziyiz." sloganları attılar. Tebriz'in Rastaküçe caddesinde bir grup vatandaş, gözaltına alınan miting katılımcılarından bazılarını çevik kuvvet polislerinin elinden aldı. Buna rağmen katılımcıların çoğu dövüldü ve 40 kişi tutuklandı.

Ekim 2020'de Tebriz'deki milli aktivistler, 18 Ekim'de "Karabağ'a Destek" mitingi düzenleyecekleri yönünde çağrıda bulundu.Bunun üzerine İran İstihbarat Bakanlığı çalışanları çok sayıda aktivisti arayarak onları tutuklamakla tehdit etti ve bazılarını ETTELAAT Bürosu'na çağırdı. Eylem gerçekleşmeden önce 17 Ekim'de Resul Rezavi, Hüseyin Amir-Hijri ve Hüseyin Mohammadiya gibi aktivistler tutuklandı. Bütün bunlara rağmen 18 Ekim'de Tebriz'de Azerbaycan'a destek eylemi gerçekleşti. Polisin sıkı müdahalesine rağmen eylem gece saatlerine kadar devam etti. Eyleme katılanlar, "Gel kardeşim meydana silah gidiyor Erivana", "Karabağ bizimdir, bizim olacak", "Ermenistan'a himayet, cinayetdir cinayet", Tebriz, Bakü, Ankara, selam olsun Turana" gibi sloganlar attılar. İran ile Ermenistan arasındaki Norduz sınır kapısının da kapatılmasını talep eden grup, "Norduz kapatılmalıdır" sloganını kullandı. Eylemde erkeklerin yanı sıra çok sayıda kadın da gözaltına alındı. Bazıları çocuklarıyla birlikte gözaltına alındı. Tutuklananlar arasında Şima Almasi, Mehtab Askerinejad ve kızı Aylin Şirzadi, Habiba Barqi, Mina Valipour, Sara Turi, Fatima İbrahimzadeh ve kızı Kövser Nemati de yer aldı. 13 yaşındaki kızı Kövser ile birlikte tutuklanan Fatıma İbrahimzade, 24 saat gözaltında tutulduktan sonra serbest bırakıldı.

Tutuklanan Ekber Muhajiri, Resul Razavi ve Hüseyin Mahammadiyan, 17 Ekim'de tutuklanmalarının hukuka aykırı olduğunu belirterek açlık grevine başladı.

Tutuklananlardan Siyamek Kuşi geçici olarak serbest bırakıldı. Gözaltına alındıkları ETTELAAT gözaltı merkezinde kendilerini sorgulayan güvenlik görevlilerinin, tutukluları dövdüğünü, ailelerine hakaret ettiğini söyledi. 2 gün süren gözaltı süresi boyunca kendilerine su verilmedi, yemek isteyenler odadan çıkarılarak dövüldü. Gözaltı merkezinde tutuklananlar arasında 30'dan fazla erkek ve 10'dan fazla kadın gördüğünü söyledi.

### Zencan
30 Eylül'de Zencan'da bir grup Azerbaycanlı genç, Olcaytu Türbesinin karşısında üzerinde "Vatan haritalardakı sınırların ilerisindedir" yazılı bir poster açtı. 1 Ekim'de Zencan'da yaşayan Azerbaycan türkleri, Azerbaycan'a destek vermek için Sabze Meydan'da toplandı. Ancak eylem başlamadan önce güvenlik görevlileri meydana geldi. Azerbaycan'ın Karabağ'daki operasyonlarını destekleyen pankart açanlar, sivil polisler tarafından şiddete maruz kaldı ve dövüldü. Güvenlik yetkilileri tarafından tutuklanan birkaç protestocu, diğer protestocuların yardımıyla serbest bırakıldı. Eylem, dağıldıktan 1 saat sonra yeniden başladı. Katılımcılar, "Karabağ bizimdi, bizim olacak" sloganı attı. Ancak güvenlik güçlerinin müdahalesiyle eylem yine dağıtıldı ve aralarında Ekber Karabağı ve Mecid Karim'in de bulunduğu çok sayıda kişi gözaltına alındı.

### Urmiye
1 Ekim'de Urmiye'nin İmam ve Atayi sokaklarında Azerbaycan'a destek mitingleri düzenlendi. Huşeng Nagizadeh, Amir Govhari, Sahand Behnamun, Reza Khalili, Javad Rzayi, Aşkan Saadatmehr, Abulfazl Askari tutuklandı. Daha sonra nolarin bazıları geçici olarak serbest bırakıldı. 22 Kasım'da Yunus Şirzad Javan, Ramin Khuda Bakhsh, Salar Tahir Afşar, Sahand Behnamun, Hüsniya İntikhabi Hansanluyi, Ramin Dehgan, Erfan Mehdi Khanli Saatlu, Amir İzzati Heydarlu, Farhad Mohammadi, Javad Rızayi ve diğer aktivistler Urmiye Genel ve Devrim Savcılığı'nın 8. dairesine çağrıldılar.

Salar Tahir Afşar 2020 yılında Urmiye'de tutuklandı. "Sistem aleyhine propaganda yapmak" ve "yasadışı protesto düzenlemek" suçlamasıyla suçlu bulunarak 4 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Daha sonra Batı Azerbaycan Temyiz Mahkemesi tarafından cezası 1 yıla indirildi. 19 Haziran 2021'de cezaevinden elektronik kelepçeyle serbest bırakıldı.

### Hudaferin
18 Ekim 2020'de Hudaferin kasabası Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgalden kurtarıldı. Çatışmalar devam ederken Aras Nehri'nin güney yakasında yaşayan Azerbaycanlılar nehrin etrafında toplanarak sloganlar atarak ve tezahürat yaparak Azerbaycan askerlerine destek verdi. Burada toplanan halk, askerleri alkışlayarak, "Azerbaycan bir olsun, istemeyen kör olsun" ve "Yaşasın Azerbaycan" sloganları attı. Sonraki günlerde halkın nehir kıyısına gitmesine izin verilmedi.

Azerbaycan'ın İran'la sınır bölgelerini işgalcilerden temizlemesinin ardından İran'ın Hudaferin ilçesinde "İmam Zaman" mekanik tugayı konuşlandırıldı. Daha sonra 24 Ekim'de bölgeyi ziyaret eden İslam Devrimi Muhafızları Kara Kuvvetleri Komutanı Muhammed Pakpur, tugayın Hudafarin ilçesi sakinlerini ve sınırlarını korumak için burada konuşlandırıldığını söyledi. Ancak savaş sırasında ordunun Azerbaycan sınırına konuşlanması ve askeri tatbikatlar yapılması bölge sakinleri tarafından protestoyla karşılandı.

Karadağ'da yaşayan milli aktivist Vügar Nemeti, RFE/RL'nin Azerbaycan servisine röportaj verdikten sonra 30 Ekim'de Keleyber'in ETTELAAT güçleri tarafından tutuklandı. Bu röportajda Aras Nehri'nin güneyindeki halkın Azerbaycan ordusunun ilerleyişini mutlulukla izlediğini söyledi. Bundan önce 1 Ekim'de Kaleyber şehrinin ETTELAAT Bürosu'na çağrıldı ve birkaç saat sorgulandı.

### Diğer bölgeler ve aktiviteler
Güney Azerbaycan Demokratik Türk Birliği (GADTB), Azerbaycan Ordusunun yanında olduğunu açıkladı. Ayrıca Azerbaycan'ın yürüttüğü terörle mücadele operasyonunu da desteklediklerini kaydettiler.

30 Eylül'de Tebriz, Urmiye, Erdebil, Zencan gibi şehirlerin duvarlarına Azerbaycan'a destek sloganları yazıldı. Duvarlara "Karabağ bizimdir, bizim kalacaktır", "Ya Karabağ, ya ölüm", "Azerbaycan milleti bu çekemez bu zilleti" sloganları yazdılar.

1 Ekim'de Tahran'ın İmam Hüseyin Meydanı ve 17 Şehrivar Caddesi'nde Azerbaycan'a destek mitingi başladı. Eyleme katılanlar, Azerbaycan bayrağını kaldırarak, "Ermenistan'a destek vermek suçtur", "Norduz kapatılmalıdır", "Yaşasın Azerbaycan", "Karabağ can Karabağ, ben sana kurban Karabağ" ve "Karabağ bizimdir, bizim olacak" sloganlarını attılar.

Sulduz'da vatandaşlar Azerbaycan'a destek eylemi yapmak için belediyeye başvursa da "hayır" yanıtı aldı. Eylem gününden bir gün birkaç milli aktivist gözaltına alındı. Hiyav ve Muğan bölgelerinde düzenlenen destek eylemlerinde Vahid Khavandi, Siyamak Seyfi, Kazım Sefabakhş, Mehdi İbadullahi, Şahruz Himmetoğlu ve Peyman Ağayi gözaltına alındı.

1 Ekim'de İran'da yaşayan 100 Azerbaycanlı yönetmen, Karabağ'ın kurtuluşuna destek veren bir bildiri yayınlayarak Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik askeri saldırganlığını kınadı.

1 Ekim'de Kaşkay Türklerinin milli-kültürel, siyasi ve sosyal aktivistleri, Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik askeri saldırısını kınamanın yanı sıra, işgal altındaki diğer bölgeleri Ermeni işgalinden kurtarmak için askeri operasyonlara başlayan Azerbaycan Ordusunu destekleyen ortak bir bildiri yayınladılar. Bu açıklamada Azerbaycan topraklarının işgalden kurtarılması için mücadeleye hazır olduklarını da söylediler.

1 Ekim'de İran'da yaşayan Azerbaycan Türkleri, Azerbaycan Cumhuriyeti ve ordusuna destek, İran hükûmetini ise protesto etmek amacıyla "Biz Azerbaycanın kendisiyiz!" adında bir kampanya başlatdılar. Kampanyaya katılanlar, "Biz Azerbaycan'ın yandaşı değiliz, biz Azerbaycan'ın kendisiyiz!" yazılı pankartlarla fotoğraf çektirerek sosyal ağlarda paylaştı.

3 Ekim'de İran'da yaşayan 669 Türk şair, yazar ve bilim adamı, Güney Azerbaycan Şairler ve Yazarlar Birliği'nin organizasyonuyla Azerbaycan'a destek veren bir açıklama yaptı.

4 Ekim'de Said Sultani ve Babek Kiyumers Culfa şehrinde tutuklandı. 2 aydan fazla bir süre Tebriz'deki ETTELAAT'ta, ardından da Tebriz hapishanesinde tutuklu kaldılar. Her ikisi de Aralık 2021'de Tebriz Devrim Mahkemesi 3. Şubesi tarafından İran Ceza Kanunu'nun 499. maddesi uyarınca "Ülkenin güvenliğini sarsmak amacıyla yasa dışı örgütlere üye olmak" suçlamasıyla 2'şer yıl hapis cezasına çarptırıldı.

Ekim ayında Nadarlıda yaşayan Aydın Hilali, dükkanının duvarına "Karabağ bizimdir, bizim olacak!" sloganının yazıldiği bir poster astı. Bunun ardından dükkanı İran polisinin kamusal alan kontrol birimi tarafından kapatıldı. Murtuz Nurmuhammadi ve Hossein Amani daha sonra bu posterle ilgili olarak İran polisinin istihbarat birimine çağrıldı.

6 Ekim'de Güney Azerbaycan'da faaliyet gösteren Azerbaycan Öğrenci Hareketi, Azerbaycan'a destek bildirisi yayınladı. Öğrenci Hareketi'nin bildirisi, Tebriz, Hamedan, Urmiye, Reşt, Zencan, Erdebil ve Tahran gibi şehirlerdeki üniversitelerde faaliyet gösteren, Güney Azerbaycanlilardan oluşan, çeşitli öğrenci örgütleri, dergiler ve dernekler tarafından imzalandı.

Aktivistler 18 Ekim'de gerçekleşecek "Ermeni teröristleri desteklemeyi bırakın!" eylem çağrısında bulundu. Bu çağrıda eylemin gerçekleşeceği yerler ve saatler belirtildi. Organizatörler dağıttıkları posterde Norduz sınır kapısının kapatılmasını ve İran'ın Ermenistan'a verdiği desteğin durdurulmasını talep olarak dile getirdi. Bunun sonucunda 18 Ekim'de Tebriz, Urmiye, Zencan, Erdebil ve Tahran gibi şehirlerde protestolar yaşandı.

18 Ekim'de Reşt şehrinde Gilan vilayetinin İslam Kültürü ve İrşat Dairesi önünde şehirde yaşayan Azerbaycan türkleri Azerbaycan ordusuna destek eylemi düzenledi. Eyleme katılanlar, "Biz Azerbaycan'ın destekçisi değiliz, biz Azerbaycanın kendisiyiz!" yazılı pankart açtılar. Bundan sonra Vadud Asadi, Mohammad Eyni, İbrahim Ganji tutuklandı. Muhammed Eyni, "sistem aleyhine propaganda yapmak" ve "milli güvenliğe karşı hareket etmek" suçlamalarıyla yargılandı ve toplam 2 yıl 7 ay hapis cezasına çarptırıldı. Reşt hapishanesinde 8 ay yattıktan sonra 14 Ağustos'ta elektronik kelepçeyle cezaevinden serbest bırakıldı. Şubat 2023'te elektronik kelepçeler açıldı ve serbest bırakıldı.

## Tutuklulara destek

Ağustos 2020'de Amerika Birleşik Devletleri'ndeki Azerbaycan diasporasının üyeleri, Washington'da İran İslam Cumhuriyeti'ni temsil eden ofis binası önünde bir protesto düzenledi. Onlar bildiri yayınlayarak İran hükûmetinin Azerbaycanlıların haklarını savunan milli aktivistlere yönelik artan baskısını kınadılar.Ayrıca milli aktivistler Dr. Latif Hasanlı, Abbas Lisani, Alirza Farshi, Behnam Sheikhi, Hamid Manafi Nadarli ve Azerbaycan Cumhuriyeti'ne destek için çeşitli şehirlerde düzenlenen mitinglere katılan ve Temmuz 2020'de tutuklanan Yaseman Zafari, Hakima Ahmadi, Sadullah ve Rahim Sasaniyan, Hamid Cabbarli, Maksud Fazlı ve diğerlerinin serbest bırakılmasını talep etti.

26 Ekim 2020'de Erdebil'de sokak duvarlarına Karabağ mitinglerine destek veren kişilerin tutuklanmasına karşı sloganlar yazıldı. Duvarlarda "Azerbaycanlı sanatçıları ve siyasi aktivistleri serbest bırakın", "Karabağ'ı destekleyen aktivistleri serbest bırakın" gibi sloganlar yazıldı.

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde yaşayan insan hakları savunucuları, 14 Ekim 2021'de Güney Azerbaycanlı aktivistlerin tutuklanmasına ilişkin BM İnsan Hakları Komitesi, Uluslararası Af Örgütü ve İran'a başvuruda bulundu. Onlar güvenlik güçlerinin aktivistlere yönelik fiziksel güç ve işkence uygulamasını şiddetle kınadılar, onlara insanlık dışı muamelede bulundular ve tutuklanmalarının insan hakları ihlali olarak görülmesinden ciddi memnuniyetsizlik duyduklarını ifade ederek, derhal serbest bırakılmalarını talep ettiler.

## Savaş bittikten sonra

Savaşın sona ermesinin ardından İran'da yaşayan Azerbaycanlılar, Azerbaycan'ın toprak bütünlüğünün yeniden sağlanması münasebetiyle farklı şehirlerde zafer yürüyüşleri düzenlediler, tatlılar dağıttılar ve kurban kestiler. Bu etkinliklerin bazılarına müzik ve dans da eşlik etti. Ancak İran güvenlik güçleri bu olayları engelledi, bazılarını tutukladı, bazılarını da tutuklamakla tehdit etti. Tebriz, Erdebil, Urmiye gibi şehirlerin merkezi meydanlarına erişimi kısıtladılar.Şehir merkezlerinde özel polis ekipleri yoğunlaştı. Şuşa'nın işgalden kurtuluş haberinin ardından Urmiye'nin merkezi caddeleri olan Hayyam ve İmam caddelerinde halka şeker dağıtıldı. Dükkanların önüne tatlı ve içecekli masalar kuruldu. Akşam saatlerinde Azerbaycan'ın zaferi dolayısıyla Urmiye'de bulunan "Parke-Jengali" parkında, Goşaçay'da ve birçok şehirde havai fişekler atıldı. Maki şehrinde zaferi kutlayan Azerbaycanlılar, arabalarıyla şehrin sokaklarında yürüyüş yaptı. 2020 yılında Firuz Agli ve Babek Delkhuni, Sarab şehrinde Karabağ'ın kurtuluşunu kutlamak için kurban kestikleri için tutuklanarak bilinmeyen bir yere götürüldü. Maki sakinlerinden Ali Hüseynnejad Aslı, Şuşa'nın işgalden kurtarılması münasebetiyle Makida halka şeker dağıttı. 12 Kasım'da ETTELAAT görevlileri sahibi olduğu giyim mağazasına saldırarak onu tutukladı.

Kasım 2020'de Abbas Lisani'nin oğlu Oktay Lisani, 9 Kasım'da Şuşa'nın işgalden  kurtarılması münasebetiyle şeker dağıttığı için Erdebil Kamu Tesisleri Kontrol Dairesi Başkanlığı tarafından "kamuoyunu rahatsız etmekle" suçlandı ve ona Erdebil pazarında faaliyet göstermek yasaklandı.

Tikantepe şehrinde Azerbaycanlıların bayram etkinliğine Kamu Tesisleri Kontrol Dairesi Başkanlığı amirleri saldırdılar ve 16 yaşındaki Emir Rıza Moradi Pahlavan, 16 yaşındaki Hüseyin Sadri ve 15 yaşındaki Ali Sadrini tutuklandılar. Daha sonra güvenlik güçleri, etkinliğe katılan üç milli kültür aktivisti Mecit Zahedpour, Saeb Nahavendi Tikantepe ve Abdullah Gulami'yi de tutukladı. Bunun nedeni onlar tarafından Azerbaycan'ın savaşta zaferi münasebetiyle havai fişek atmaları ve milli sloganlar söylemeleridir. Gözaltına alınanlar saatlerce süren sorgunun ardından serbest bırakıldı. Karabağ'ın bağımsızlığını kutlamak amacıyla çektikleri video klibi yeniden paylaşmaları halinde tutuklanacakları tehdidinde bulunuldu.Onlara Karabağ'ın bağımsızlığını kutlamak amacıyla çektikleri videoyu yeniden paylaşmaları halinde tutuklanacakları söylendi.

Gazeteci Parviz Yari, protestolar sırasında ve sonrasında 242 Türk aktivistin tutuklandığını kaydetti. Tutuklananlar arasında 24 kadının da bulunduğu belirtildi. Bazı kadınlar çocuklarıyla birlikte gözaltına alındı.Tebriz'de gözaltına alınan Fatma İbrahimzade, 13 yaşındaki kızı Kövser Nemati'nin önünde sorguya çekildi ve işkence gördü.

Eyleme katılanların birçoğu mahkeme tarafından kırbaç cezasına çarptırıldı. İnsan hakları savunucuları Jala Tebrizli ve Şahin Khiyavli'ye göre mahkemelerin bu cezayı vermelerindeki amaç ulusal aktivistlerin onurunu aşağılamaktır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Tebriz'de Karabağ bizimdir, bizim olacak sloganı / GADTB
* Tebriz'de "Karabağ bizimdir, bizim olacak" sloganı / GADTB
* "Karabağ bizimdir, bizim olacak" sloganıyla pankart açıldı. / GADTB
* Tebriz'deki stadyumda Azerbaycan bayrağının dalgalanışını gösteren video. / GADTB
* Tebriz'de Karabağ'a destek eylemi başladı / Özgür Avrupa Radyosu
* Tebriz'de Azerbaycan ordusuna destek eylemi / Meydan Tv
* Tebriz'de Karabağ savaşında Azerbaycan Cumhuriyeti'ne destek gösterisine polis saldırısı / VOA Farsi
* Tebriz'de Azerbaycan'a destek eylemi düzenlendi / Qərb Xəbər
* "Biz Azerbaycan'ın kendisiyiz!" kampanyasi / Kanal 13
* Tebriz'de Azerbaycan'a destek eylemi zorla dağıtıldı - Çok sayıda kişi tutuklandı / Hüriyyət Tv
* Tebriz'de bir Karabağ eylemi daha / Açıq Azərbaycan
* Tebriz 2020/10/01 — Azerbaycan ordusuna Karabağ için destek eylemi / Oğuz Tv
* Askerlerimizi görünce ağladı. Araz'ın karşı yakasında yaşayan Azerbaycanlılar / Kanal 13
* Son dakika: Tebriz'de binlerce genç ayağa kalktı "Karabağ bizimdir, bizim kalacak" sloganıyla eylem / Kanal 13
* Tebriz ve diğer şehirlerde Azerbaycan'a destek için toplantı / Akhtar TV
* Güneyli yurttaşlarımız Hudaferin köprüsünün kurtarılmasını coşkuyla karşıladılar / Real Tv
* Güneyli gençler şarkı söyledi, askerlerimiz de alkışlarla karşılık verdi: "Vatan bize ana, biz askeriz ona!" / Kanal 13
* Hudaferin köprüsünde Azerbaycan bayrağı / Belə belə İşlər
* Tahran ve Tebriz'de Azerbaycan'a destek eylemleri / Al Ain farsca
* Tebriz'de Karabağ'a destek eylemine katılanlara biber gazı atıldı.
* Farklı şehirlerdeki destek eylemlerinden parçalar / AZOH
* Bugün: Karabağ savaşının devam etmesi nedeniyle İran'ın çeşitli şehirlerinde toplantılar ve siyasi tutukluların psikiyatri merkezlerine gönderilmesi / Iran International