1321 cüzzamlılar komplosu

**Cüzzamlılar komplosu**, 1321’de Fransa’daki cüzzamlıların, içme sularını (özellikle kuyu sularını) zehirli tozlar ve iksirlerle kirleterek hastalıklarını yaymaya çalıştıkları iddia edilen bir komploydu.  Amerikalı tarihçi Solomon Grayzel’e göre, Orta Çağ’da en çok zulüm gören grup cüzzamlılardı: toplumdan kovulup vahşi hayvan muamelesi görüyorlardı, çünkü hastalıklarının çok bulaşıcı olduğuna inanılıyordu. Ancak diğer bazı tarihçiler bu görüşe karşı çıkar ve cüzzamlıların genellikle toplum içinde, cüzzamhanelerde (leprosaria) yaşadığını ve hayırsever yardımlarla desteklendiklerini belirtirler.

İddia edilen komplo ilerledikçe, Yahudiler ve Müslümanların da suçlandığı söyleniyordu. Bu durum, yerel yetkililere hem Yahudi hem de cüzzamlı topluluklara saldırmak için bir bahane sundu. Histeri hızla komşu topraklara, özellikle de Aragon Tacı'na yayıldı.

## Fransa
1321 baharında patlak veren bir komplo söylentisi, Güney Fransa halkını dehşete düşürdü. Ardı arkası kesilmeyen cüzzamlı işkenceleri, en nihayetinde zorla alınan itirafları beraberinde getirdi. Bu itiraflarda ilk başlarda sadece cüzzamlılar suçlanırken; 1321 Haziranı'na gelindiğinde, cüzzamlıların aslında Yahudilerin talimatıyla hareket ettikleri, Yahudilerin ise "Avrupa'daki Hristiyan nüfusu zehirlemek" amacıyla İspanya'daki Müslümanlardan rüşvet aldığı iddia edilmeye başlandı. Cüzzamlı Johan de Bosco'nun 16 Mayıs 1321'de Regale Ville yetkililerine verdiği ifadede; Alterque Cüzzamhanesi vekili olan cüzzamlı Geraldus'un kendisine içinde toz bulunan torbalar getirdiğini, bunlardan içen herkesin ölmesi ya da cüzzama yakalanması için bunları çeşmelere ve nehirlere dökmesini emrettiğini anlatır.

Pamiers Piskoposu Jacques Fournier'nin (daha sonra Papa XII. Benedictus olarak seçilecektir) kayıtları, Pamiers'deki cüzzamhanenin hamisi Guillaume Agasse'nin 9 Haziran 1321 tarihli ifadesini içerir. Agasse; Fransa'nın dört bir yanındaki cüzzamhanelerden gelen "50 veya 60" temsilci, lider ve yöneticinin tek bir yerde toplandığını ve Granada'nın Müslüman kralının yardımıyla halkı zehirlemek için komplo kurduklarını anlatır. İddiaya göre, cüzzamhane yöneticilerinden "İsa'nın inancını ve yasasını" reddetmeleri istenmiş, bunun karşılığında ise hizmet verdikleri bölgelerin efendileri olmaları vaat edilmişti.

Söz konusu komplo iddiası, bir önceki yıl gerçekleşen Çoban Haçlı Seferi'nin hemen ardından filizlendi. Bu sefer sırasında kırsal kesimden gelen genç kadın ve erkekler bir güruh oluşturmuş; Papa XXII. Ioannes, Fransa Kralı V. Philippe ve Aragon Kralı II. Jaime'nin durdurma emirlerine rağmen Fransa ve komşu Aragon Tacı topraklarındaki Yahudilere saldırmışlardı. Henüz 1320 yılında, yakalanan ve sonrasında asılan bazı "haçlılar", bir cüzzam kolonisini (muhtemelen Le Mas-d'Agenais yakınlarında) yağmalarken içi bayat ekmek dolu fıçılar bulduklarını iddia etmiş ve oldukça sıra dışı bir suçlamada bulunmuşlardı: Cüzzamlıların bu ekmekleri kuyu sularını zehirlemek amacıyla kullanacaklarını ileri sürüyorlardı. 1321'deki şiddet olaylarını tetikleyen söylentilerin kaynağı muhtemelen burasıydı. Çoban Haçlı Seferi isyancılar tarafından sürüklenirken, cüzzamlılara yönelik zulüm bizzat belediye yetkilileri tarafından organize edildi; bu da yargı yetkisi kralın tekelinde olmasına rağmen süreci "yasa dışı bir yargısal infaz" haline getirdi.

Kral Philip, söylentiler dolaşmaya başladığında bölge gezisindeydi ve kendini oldukça zor bir durumda buldu. Önü alınamaz bir hal alan bu zulmü ne açıkça destekleyebiliyor ne de kınayabiliyordu; zira ilkini yapması şiddeti körükleyecek, ikincisi ise kendi otoritesini sarsacaktı. Dominikan engizisyoncusu Bernard Gui’ye kapsamlı bir soruşturma yürütmesi talimatı verildi. 21 Haziran’da Philip, yayımladığı bir fermanla tüm cüzzamlıların hapsedilmesini ve işkence altında sorgulanmasını emretti. Suçlu bulunanlar yakılarak idam edilecekti. İşledikleri suçlar "majestelerine ihanet" (lèse-majesté) kapsamında değerlendirildiği için, cüzzamlıların mal varlıklarına krallık tarafından el konulacaktı. Ne var ki Philip için talihsizlik o ki, pek çok yerel derebeyi cüzzamlıları çoktan idam etmiş ve mallarına el koymuştu. Cüzzamhaneleri yönetmenin ve komploculara karşı derhal harekete geçmenin kadim geleneklerden gelen bir hakları olduğunu ileri süren baronlar, ruhban sınıfı ve asillerin baskısıyla kral geri adım atmak zorunda kaldı ve 18 Ağustos’ta yayımladığı ikinci bir kararnameyle onların bu eylemlerini onadı.

## Aragon

Ortaya çıkarılan komplo haberi komşu ülkelere hızla yayıldı. Aragon Kralı James, sözde komplo ve beraberindeki şiddet olaylarından neredeyse anında haberdar oldu. James'in kuzeni Mayorka Kralı Sancho, 2 Haziran tarihli bir mektupla onu Fransa'daki durumdan haberdar etti ancak James yaklaşık bir hafta boyunca tereddüt etti. James'in memurlarına yazdığı bir mektupta ifade ettiği üzere "adaletin kırbacından" kaçan Fransız cüzzamlılar, çoktan onun krallığına sığınmaya başlamıştı. Yahudilerden hiç bahsetmeden, yalnızca cüzzamlı tüm yabancıların tutuklanmasını ve sınır dışı edilmesini temkinli bir dille emretti. 27 Haziran'a gelindiğinde James fikrini değiştirerek daha sert bir yaklaşımı benimsedi. Sadece hastaların yakalanmasını, tozlarının imha edilmesini ve işkence altında sorgulanmalarını değil, aynı zamanda cüzzamlı olmayan yabancıların da tutuklanıp sınır dışı edilmesini emretti; zira kendi ifadesiyle "bu kişileri tanımak ve teşhis etmek güç, hatta imkansızdı". Manresa, Ejea de los Caballeros, Huesca, Montblanc, Tarazona ve Barselona'da yerel engizisyon mahkemeleri kuruldu. İtiraf edenler yakılarak idam edildi. Cüzzamlı kolonilerine saldırıldı ve aralarında Santa Maria de Cervera Kilisesi'ne bağlı kadim cüzzamhanenin de bulunduğu yerlerin mallarına el konuldu.

Şüpheli bir cüzzamlı, deneyimli hekimler yerine genellikle dehşete kapılmış sıradan halk tarafından muayene ediliyor ve hastalığına teşhis konuluyordu. Bu korku dalgasından bir yıl sonra, Amonant adındaki bir hekim Gaskonya'dan Aragon'a taşınmaya karar verdi; ancak Huesca'da yakalanarak suları zehirlemeye çalışan bir cüzzamlı olmakla suçlandı. Hekim, Kral James'in oğlu Alfons'a başvurdu ve yerel hekimler tarafından muayene edilme hakkı kazandı; incelemeler sonucunda hasta olmadığı teyit edildi. Yaşadığı korku nedeniyle Aragon'dan ayrılmayı seçen hekimin başına gelen bu olay, muhtemelen cüzzamın tıbbi teşhisinin yaygınlaşmasına yardımcı olan pek çok vakadan biriydi.

## Sonrası
1321 yılının Haziran, Temmuz ve Ağustos aylarında Fransa'da yaşanan zulmün hemen ardından, cüzzamlıların komplosunun gerçek olup olmadığına dair şüpheler uyanmaya başladı. Kraliyet fermanı uyarınca 27 Ağustos'ta damgalanarak hapsedilen Limoges cüzzamlıları, kapatılmalarının kalıcı olması planlanmasına rağmen sadece bir ay sonra serbest bırakıldı. Asıl suçlamalar daha o zamandan sorgulanıyordu. Yahudilere yönelik baskılar sürse de cüzzamlıların su kaynaklarını zehirlediğine dair iddialara giderek daha kuşkuyla yaklaşılmaya başlandı ve resmi kayıtlarda "şöyle söylenmektedir ki" ifadesi daha sık görülür oldu. 1338 yılında Papa XII. Benedictus, Toulouse cüzzamlılarının komplo sırasında el konulan mülk ve topraklarını geri alma taleplerine cevaben bir Papalık Kararnamesi yayımladı. Papa, cüzzamlıların üzerlerine atılı suçlardan mahkemece "masum ve suçsuz" bulunduklarını, dolayısıyla haklarının resmen iade edilmesi gerektiğini belirtti. Bu Papa, yirmi yıl önce Agasse'yi sorgulayanlardan biri olan Jacques Fournier'den başkası değildi.

## Ayrıca bakınız

* Cüzzam
* Yahudilik

## Kaynakça