Cinsel bağımlılık

**Cinsel bağımlılık**, cinsel etkinlik, özellikle cinsel ilişki dahil olmak üzere, olumsuz sonuçlara rağmen kompulsif katılım veya meşguliyet ile karakterize edilen bir durumdur. Bu kavram tartışmalıdır; cinsel bağımlılık, 2023 itibarıyla, DSM ya da ICD hastalık ve tıbbi bozukluk sınıflandırmalarında klinik bir tanı olarak yer almamaktadır; bunun yerine bu tür davranışlar kompulsif cinsel davranış gibi başlıklar altında sınıflandırılmaktadır.

Psikiyatristler, psikologlar, seksologlar ve diğer uzmanlar arasında kompulsif cinsel davranışın bir bağımlılık – bu durumda bir davranışsal bağımlılık – olup olmadığı, dolayısıyla sınıflandırılması ve tanısı konusunda önemli bir tartışma bulunmaktadır. Hayvan deneyleri, kompulsif cinsel davranışın, laboratuvar hayvanlarında uyuşturucu bağımlılığını düzenleyen aynı transkripsiyonel ve epigenetik mekanizmalarla ortaya çıktığını göstermiştir. Bazıları, bağımlılık gibi tıbbi modelleri insan cinselliğine uygulamanın normal davranışları patolojik hale getirebileceğini ve zarar verebileceğini savunmaktadır.

## Sınıflandırma
Resmi tanısal sınıflandırma çerçevelerinin hiçbiri "cinsel bağımlılığı" ayrı bir bozukluk olarak listelememektedir.

Cinsel bağımlılığın tanısal bir modeli için savunucular, bunu hiperseksüel bozukluk içinde yer alan birkaç cinsel davranışla ilişkili bozukluktan biri olarak görmektedir. *Cinsel bağımlılık* terimi yerine *cinsel ihtiyaçsılık* (İng. *sexual dependence*)  terimi de kullanılmakta olup, cinsel dürtülerini, davranışlarını veya düşüncelerini kontrol edemediğini belirten bireyler için de geçerlidir. Patolojik cinsel davranışın ilişkili veya eşanlamlı modelleri arasında hiperseksüalite (ninfomani ve satiriazis), erotomani, Don Juanizm ve parafili ile ilişkili bozukluklar bulunmaktadır.

ICD-11, "yoğun, tekrarlayan cinsel dürtü veya arzuların kontrolünde sürekli başarısızlık ve tekrarlayan cinsel davranışlarda bulunma" şeklindeki durumu kapsayan yeni bir sınıflandırma olarak kompulsif cinsel davranış bozukluğu tanısını oluşturmuştur. Ancak, bu bir bağımlılık olarak kabul edilmemekte ve Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) cinsel bağımlılık tanısını desteklememektedir.

### DSM
Amerikan Psikiyatri Birliği (APA), geniş çapta tanınan ruh sağlığı tanı kitabı olan Mental Bozuklukların Tanısal ve Sayımsal El Kitabı’nı (DSM) yayınlamakta ve periyodik olarak güncellemektedir.

1987 yılında yayımlanan versiyon (DSM-III-R), "sadece kullanılacak nesneler olarak var olan bir dizi kişi ile ilgili, tekrar eden cinsel fetihler veya diğer parafilik olmayan cinsel bağımlılık kalıpları hakkında sıkıntı" ifadesini içermekteydi. Daha sonra cinsel bağımlılığa yapılan atıf çıkarılmıştır. 2000 yılında yayımlanan DSM-IV-TR, cinsel bağımlılığı bir ruhsal bozukluk olarak içermemiştir.

Bazı yazarlar, cinsel bağımlılığın DSM sistemine yeniden eklenmesi gerektiğini öne sürmüşlerdir; ancak, 2013'te yayımlanan DSM-5’e cinsel bağımlılık dahil edilmemiştir. DSM-5 çalışma grubu başkan yardımcısı Darrel Regier, "hiperseksüalite" yeni bir ekleme olarak önerilse de, "henüz bu fenomeni bağımlılık olarak adlandırmaya hazır olmadıklarını" belirtmiştir. APA'ya göre, kompulsif cinsel davranış için tanı ölçütlerine yönelik araştırma eksikliği nedeniyle önerilen tanı dahil edilmemiştir.

Mart 2022'de yayımlanan DSM-5-TR, cinsel bağımlılık tanısını tanımamaktadır.

### ICD
Dünya Sağlık Örgütü, yalnızca ruhsal bozukluklarla sınırlı olmayan Uluslararası Hastalık Sınıflandırması'nı (ICD) üretmektedir. Bu belgenin en son onaylanan versiyonu olan ICD-10, "aşırı cinsel dürtü"yü bir tanı olarak (kod F52.7) içermekte olup, erkekler için *satiriazis*, kadınlar için *ninfomani* olarak alt bölümlere ayırmaktadır. Ancak, ICD bu tanıları bağımlılık değil, kompulsif davranışlar veya dürtü kontrol bozuklukları olarak sınıflandırmaktadır. Bu belgenin en son versiyonu olan ICD-11, "kompulsif cinsel davranış bozukluğu" tanısını (kod 6C72) içermektedir – ancak bağımlılık modelini kullanmamaktadır.

### CCMD
Çin Psikiyatri Derneği, şu anda üçüncü baskısında olan Çin Ruhsal Bozuklukların Sınıflandırılması (CCMD) adlı sınıflandırmayı yayımlamaktadır CCMD-3, cinsel bağımlılığı bir tanı olarak içermemektedir.

### Diğer
Bazı ruh sağlığı uzmanları, cinsel bağımlılığın tanısı için çeşitli ancak benzer ölçütler önermiştir; bunlar arasında Patrick Carnes, Aviel Goodman, ve Jonathan Marsh bulunmaktadır. Carnes, 1983 yılında kendi ampirik araştırmasına dayanarak cinsel bağımlılık hakkında ilk klinik kitabı yazmıştır. Onun tanısal modeli, kurduğu kuruluş tarafından eğitilen binlerce sertifikalı cinsel bağımlılık terapisti (CSAT) tarafından hâlâ büyük ölçüde kullanılmaktadır. Ancak, cinsel bağımlılığa ilişkin hiçbir tanı önerisi herhangi bir resmi tıbbi tanı el kitabına dahil edilmemiştir.

2011 yılında Amerikan Bağımlılık Tıbbı Derneği (ASAM), bağımlılığın tedavisi ve önlenmesine adanmış en büyük tıbbi mutabakat grubudur, bağımlılığı bir beyin bozukluğu olarak yeniden tanımlamıştır ve bu tanımı, kumar ve cinsellik gibi bağımlılık yapıcı davranışları ve ödül arayışını içerecek şekilde genişletmiştir.

### Borderline kişilik bozukluğu
 ICD, DSM ve CCMD, borderline kişilik bozukluğu için yaygın ve sorunlu bir belirti olarak cinsel dürtüselliği listelemektedir. Bu tanıya sahip bireyler bazen kontrol dışı görünen, kişiyi rahatsız eden veya başkalarından olumsuz tepkiler çeken cinsel davranışlarda bulunabilirler. Bu nedenle, cinsel bağımlılık belirtileri gösteren bir kişinin aslında borderline kişilik bozukluğuna sahip olma riski vardır. Bu durum, uygunsuz veya eksik bir tedaviye yol açabilir.

### Tıbbi incelemeler ve tutum bildirgeleri
Kasım 2016'da, Amerika Birleşik Devletleri'nde cinsellik ve ilişki terapisi için resmi kuruluş olan AASECT, cinsel bağımlılık hakkında bir tutum bildirisi yayımlayarak, "cinsel bağımlılık veya pornografi bağımlılığının bir ruh sağlığı bozukluğu olarak sınıflandırılmasını destekleyen yeterli ampirik kanıt bulunmadığını ve cinsel bağımlılık eğitimi ve tedavi yöntemleri ile eğitim pedagojilerinin doğru insan cinselliği bilgisiyle yeterince donatılmadığını" belirtti. Bu nedenle, AASECT'in cinsel dürtüler, düşünceler veya davranışlarla ilgili sorunların pornografi/cinsel bağımlılık süreciyle ilişkilendirilmesini cinsellik eğitimi, danışmanlık veya terapi için bir uygulama standardı olarak ilerletemeyeceği yönünde bir tutum sergilemektedir.

2017 yılında, ABD'deki üç yeni cinsel sağlık kuruluşu, cinsellik veya yetişkin filmlerinin bağımlılık yapıcı olduğuna dair hiçbir desteğin bulunmadığını belirten bir tutum bildirisi yayımladı.

16 Kasım 2017'de, ATSA, cinsel suçluların cinsel bağımlılık tedavi tesislerine gönderilmesine karşı bir tutum yayımladı.

Cinsellik araştırmacısı nörobilimciler, cinselliğin bağımlılık yapıcı olmadığını belirtmektedir. Cinsel davranışlar bağımlılık kriterlerini karşılamamaktadır: “deneysel çalışmalar, kullanımda artış, dürtülerin düzenlenmesinde zorluk, olumsuz etkiler, ödül eksikliği sendromu, durma ile birlikte yoksunluk sendromu, tolerans veya geç artan pozitif potansiyeller gibi bağımlılığın temel unsurlarını desteklememektedir.” Ayrıca, bağımlılığın anahtar bir nörobiyolojik özelliğine dair kanıtlar, cinsellik durumunda yetersizdir.

Ancak, bu ilerlemelere rağmen, cinsel bağımlılıkla ilgili araştırmalar hâlâ başlangıç aşamasındadır. Teorik entegrasyon eksikliği, metodolojik titizlikte yetersizlikler, klinik örneklem yetersizliği, uygun olmayan örneklemlere aşırı bağımlılık (ör. üniversite öğrencileri veya Mechanical Turk örneklemleri), epidemiyolojik çalışmaların tamamen yokluğu, CSB tanım ve ölçümlerindeki yaygın tutarsızlıklar ve tedavi çalışmaları eksikliği, cinsel bağımlılık literatürünü hâlâ olumsuz etkilemektedir. Bu alandaki bilim insanları, araştırmacılar ve klinisyenler, alanı ilerletmek ve kontrol dışı cinsel davranış bildiren insanlara kanıta dayalı bakım sağlamak istiyorsa, yukarıda bahsedilenlerin hepsine ihtiyaç duyulmaktadır. (Grubbs ve diğerleri, 2020)

## Tanı
### ICD-11

Kompulsif cinsel davranış bozukluğu aşağıdaki kriterler ile belirlenmektedir:

* Yoğun, tekrarlayan cinsel dürtü veya arzuları kontrol etmede sürekli başarısızlık örüntüsü, tekrarlayan cinsel davranışlarla sonuçlanır
* Yoğun cinsel dürtü veya arzuları kontrol etmede başarısızlık örüntüsü ve sonuçlanan tekrarlayan cinsel davranış, uzun bir süre boyunca (6 ay veya daha fazla) görülür
* Kişisel, ailevi, sosyal, eğitimsel, mesleki veya diğer önemli işlev alanlarında belirgin sıkıntıya veya önemli bozulmaya neden olur
* Cinsel dürtüler, arzular veya davranışlarla ilgili ahlaki yargılar ve hoşnutsuzluk ile tamamen ilişkili olan sıkıntı, bu gereksinimi karşılamak için yeterli değildir

ICD-11, pornografiyi de KÇDB kapsamına eklemiştir. KÇDB, bir bağımlılık değildir ve cinsel bağımlılıkla karıştırılmamalıdır.

## Olası mekanizmalar

Kompulsif cinsel davranış sergileyen sıçanları içeren hayvan araştırmaları, bu davranışın beyindeki uyuşturucu bağımlılığını düzenleyen aynı moleküler mekanizmalar aracılığıyla gerçekleştiğini ortaya koymuştur. Cinsel aktivite, içsel ödül olarak işlev görmekte ve pozitif pekiştirici olarak hareket ettiği gösterilmiştir. Ödül sistemini güçlü bir şekilde aktive eder ve striatumun bir parçasında (nucleus accumbens'te) ΔFosB birikimini tetikler. Ödül sistemi içindeki belirli yolakların kronik ve aşırı aktivasyonu ile nucleus accumbens içinde belirli bir nöron grubunda ΔFosB birikimi, bağımlılığı karakterize eden kompulsif davranışın gelişimiyle doğrudan ilişkilendirilmiştir.

İnsanlarda, dopamin disregülasyon sendromu, dopaminerjik ilaçlar alan bazı bireylerde cinsel aktivite veya kumar gibi kompulsif davranışlar ile kendini göstermiştir. Doğal ödüllere ve ilaç ödüllerine bağımlılığın mevcut deneysel modelleri, mezosortikolimbik projeksiyonda ortak gen ekspresyonu değişikliklerini göstermektedir. ΔFosB, bağımlılıkla ilgili en önemli gen transkripsiyonu faktörüdür, çünkü viral veya genetik aşırı ekspresyonu nucleus accumbenste bağımlılıkla ilişkili sinirsel uyum ve plastisite için gerekli ve yeterli görülmektedir; alkol, kannabinoidler, kokain, nikotin, opioidler ve fenilsiklidin gibi maddelere bağımlılıkla ilişkilendirilmiştir. ΔJunD, ΔFosB'ye doğrudan karşıt etki gösteren bir transkripsiyon faktörüdür. Nucleus accumbenste ΔJunD ekspresyonundaki artışlar, kronik madde kötüye kullanımında gözlemlenen birçok sinirsel değişikliği azaltabilir veya büyük bir artışla bunları tamamen engelleyebilir.

ΔFosB aynı zamanda lezzetli yiyecekler, cinsellik ve egzersiz gibi doğal ödüllere verilen davranışsal tepkilerin düzenlenmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Doğal ödüller, tıpkı bağımlılık yapıcı maddeler gibi, nucleus accumbenste ΔFosB'yi indükler ve bu ödüllerin kronik olarak elde edilmesi, benzer patolojik bağımlılık durumlarına yol açabilir. Böylece, ΔFosB, doğal ödüllere yönelik bağımlılıklarda ve özellikle cinsel bağımlılıklarda da yer alan ana transkripsiyon faktörüdür, çünkü nucleus accumbensteki ΔFosB, cinsel ödülün pekiştirici etkileri için kritik bir rol oynar. Doğal ve ilaç ödülleri arasındaki etkileşime dair araştırmalar, psiko-uyarıcıların ve cinsel ödüllerin çapraz-duyarlılık etkilerine sahip olduğunu ve ΔFosB aracılığıyla bağımlılıkla ilişkili nöroplastisite mekanizmalarında ortak biyomoleküler yollar üzerinde etkili olduklarını öne sürmektedir.

## Tedavi

### Danışmanlık
2023 itibarıyla, psiko-cinsel danışmanlık veya cinsellik ve ilişki terapisi için resmi düzenleyici kuruluşların hiçbiri, cinsel bağımlılığı ayrı bir varlık olarak kabul etmemiş veya buna dair tedavi protokolleri oluşturmuş değildir. Hatta bazı uygulayıcılar, cinsel bağımlılığı potansiyel olarak zararlı bir tanı olarak değerlendirmekte ve bunu eşcinsel dönüşüm terapisiyle karşılaştırmaktadır. Bu nedenle, cinsel bağımlılık tedavisi genellikle psiko-cinsel uzmanlardan ziyade danışmanlık alanındaki bağımlılık profesyonelleri tarafından sağlanmaktadır. Bu danışmanlık profesyonelleri, genellikle danışmanlık veya psikoloji gibi ilgili alanlarda yüksek lisans veya doktora derecelerine sahiptir. Bu danışmanlar ayrıca yüksek lisans veya daha yüksek bir eğitim düzeyi gerektiren Lisanslı Profesyonel Danışmanlar (LPC-S) gibi sertifikalara sahip olabilirler. Terapistler ve psikologlar ise genellikle ilgili bir çalışma alanında yüksek lisans derecesine sahiptir.

Bilişsel davranışçı terapi, bağımlılıklar ve uyumsuz davranışlar için yaygın bir davranış tedavi şeklidir. Diyalektik davranış terapisi de tedavi sonuçlarını iyileştirmede etkili bulunmuştur. *Certified Sex Addiction Therapists* (CSAT) unvanına sahip terapistler *International Institute for Trauma and Addiction Professionals* tarafından sertifikalandırılmış bir grup cinsel bağımlılık terapisti cinsel bağımlılığa özel olarak tasarlanmış davranış terapisi sunmaktadır.

## Epidemiyoloji
2014 yılında yapılmış sistematik bir incelemeye göre, cinsel bağımlılık/hiperseksüel bozukluk yaygınlık oranları %3 ila %6 arasında değişmektedir. Bazı çalışmalar, cinsel bağımlılık yaşayanların %80 oranında erkek olduğunu öne sürmektedir.

Pornografi tüketimi üzerine yapılan bir inceleme, cinsel bağımlılığın narsisizm ile ilişkili olduğunu belirtmektedir.

## Tarihçe
Cinsel bağımlılık terimi ilk olarak 1970'lerin ortasında, Adsız Alkolikler üyelerinin *12-adım* ilkelerini sadakatsizlik ve diğer yönetilemez kompulsif cinsel davranışlardan iyileşmeye uygulamak istediklerinde ortaya çıkmıştır. Günümüzde cinsel bağımlı olarak tanımlayan kişiler için *Sex Addicts Anonymous*, *Sexaholics Anonymous*, *Sex and Love Addicts Anonymous*, *Sexual Recovery Anonymous* ve *Sexual Compulsives Anonymous* gibi birçok 12-adım tarzı kendi kendine yardım grubu bulunmaktadır.

## Toplum ve Kültür

### Tartışmalar

Cinsel bağımlılıkla ilgili tartışmalar, bu olgunun tanısal bir model aracılığıyla klinik bir ortamda tanımlanması üzerine yoğunlaşmaktadır. Güncel tıbbi literatür incelemelerinde belirtildiği gibi, insanlar arasında kompulsif cinsel davranışlar gözlemlenmiştir; bazı bireylerde ise ilaçların tetiklediği kompulsif cinsel davranışlar klinik olarak tespit edilmiştir. Ayrıca, bazı araştırmalar, hayvan modellerinde olumsuz sonuçlara rağmen kompulsif cinsel davranışların sürdüğünü göstermektedir. Mevcut tanı modelleri bağımlılıklar için ilaçla ilişkili kriterleri kullanmakta olduğundan, bunlar kompulsif davranışları klinik ortamda modellemekte yetersiz kalmaktadır. Sonuç olarak, DSM gibi tanısal sınıflandırma sistemleri, şu anda "bu davranışları ruhsal bozukluk olarak tanımlamak için gereken tanı kriterleri ve süreç tanımlamalarını oluşturacak yeterli hakemli kanıt bulunmadığı" için cinsel bağımlılığı bir tanı olarak içermemektedir. 2014 yılında cinsel bağımlılık üzerine yapılan bir sistematik inceleme, "cinsel bağımlılıkla ilgili ampirik kanıtların eksikliğinin, hastalığın *Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders* sürümlerinde tamamen yer almamasının bir sonucu" olduğunu savunmuştur.

 Cinsel bağımlılığın tanımı ve varlığıyla ilgili tartışmalar on yıllardır devam etmekte olup, bu konu 1994 yılında bir dergi makalesinde ele alınmıştır. Mayo Clinic, cinsel bağımlılığı bir tür obsesif kompulsif bozukluk olarak değerlendirir ve buna "cinsel kompulsivite" adını verir (Bağımlılık ödüllendirici uyaranlara yönelik bir kompulsiyon olarak tanımlansa da, ASAM bağımlılığı "birincil, kronik bir beyin ödül, motivasyon, bellek ve ilişkili devre hastalığı" olarak tanımlar). 1988 yılına ait bir makale ve 2006'da yayımlanan bir dergi yorumu, cinsel bağımlılığın kültürel ve diğer etkilerin bir yan ürünü olan bir mit olduğunu ileri sürmüştür. 1988 tarihli makale, bu durumun toplumsal damgalamanın hastalara yansıtılmasının bir yolu olduğunu öne sürmüştür. "Aşk bağımlılığı" da aynı tartışmalı alana girmektedir; sık yaşanan yakın ilişkiler örüntüsüne işaret eder ve kültürel normlar ve yaygın kabul gören ahlaki değerlerin bir yan ürünü olabilir.

2003'te yayımlanan bir raporda, Marty Klein, "cinsel bağımlılık kavramının hem cinsellik karşıtı hem de politik olarak yıkıcı bir model sunduğunu" belirtmiştir. Klein, cinsel bağımlılık modelinin önemli sınırlamaları olarak gördüğü bazı özellikleri sıralamış ve cinsel bağımlılık tanı kriterlerinin internette kolayca bulunabileceğini ifade etmiştir. *Sexual Addiction Screening Test*e dayanarak, "cinsel bağımlılık tanı kriterlerinin, problemli olmayan deneyimlerde sorun yaratarak çoğu insanı patolojize ettiğini" belirtmiştir.

Kompulsif cinsel davranış bozukluğu tanısının cinsel araştırmalara dayanmadığı da öne sürülmüştür.

Apryl Alexander'a göre, tarihsel olarak ABD'de cinsel bağımlılık iddiası, suç işleyen beyaz erkeklerin tercih ettiği bir savunma olmuştur.

### Popüler kültür

Cinsel bağımlılık, *[[Diary of a Sex Addict]]*, *[[I Am a Sex Addict]]*, *[[Kara Yılan İnliyor]]*, *[[Confessions of a Porn Addict]]*, *[[Utanç (film, 2011)|Utanç]]*, *[[Thanks for Sharing]]*, *[[Kalbim Sende|Don Jon]]* ve *[[Tıkanma (film)|Tıkanma]]* gibi çeşitli filmlerin ana teması olmuştur. İngiltere Kralı II. Charles 17. yüzyıl hicivlerinde cinsel bağımlı olarak tasvir edilmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Kompulsif cinsel davranış bozukluğu
* Hiperseksüalite
* Pornografi bağımlılığı

## Kaynakça

## Diğer okumalar
**Cinsel bağımlılığın tarihçesi ve tedavi tekniklerine genel bir bakış sunan kitaplar:**
* *Out of the Shadows: Understanding Sex Addiction* by Patrick Carnes. (Hazelden, 1983) 
* *Sex and Love Addicts Anonymous: The Basic Text for the Augustine Fellowship* (Augustine Fellowship, 1986) 
* *Sex Lies and Forgiveness: Couples Speaking Out on Healing from Sex Addiction* by Jennifer P. Schneider and Burt Schneider. (Recovery Resources Press, 1991) 
* *Don't Call It Love: Recovery From Sexual Addiction* by Bantam, Patrick Carnes. (1992) 
* *Sex Addiction: Case Studies And Management* by Ralph H. Earle and Marcus R. Earle. (Brunner/Mazel, 1995) 
* *Sexual Addiction: An Integrated Approach* by Aviel Goodman. (International Universities Press, 1998) 
* *Breaking the Cycle: Free Yourself from Sex Addiction, Porn Obsession, and Shame* by George N. Collins, Andrew Adleman. (New Harbinger Publications, 2011) 

**Cinsel bağımlıların partnerlerine odaklanan kitaplar:**
* *My Secret Life with a Sex Addict from discovery to recovery* by Emma Dawson. (Thornton Publishing, 2004) 
* *Hope After Betrayal: Healing When Sexual Addiction Invades Your Marriage* by Meg Wilson. (Kregel Publications, 2007) 
* *Deceived: Facing Sexual Betrayal Lies and Secrets* by Claudia Black. (Hazelden, 2009) 
* *Your Sexually Addicted Spouse: How Partners Can Cope and Heal* by Barbara Steffens and Marsha Means. (New Horizon Press, 2009) 
* *Mending a Shattered Heart: A Guide for Partners of Sex Addicts* by Stefanie Carnes. (Gentle Path Press, 2011) 
* *Love You, Hate the Porn: Healing a Relationship Damaged by Virtual Infidelity* by Mark Chamberlain. (Shadow Mountain; 2 July 2011 edition, 2011) 
* *A Couple's Guide to Sexual Addiction: A Step-by-Step Plan to Rebuild Trust and Restore Intimacy* by Paldrom Collins and George Collins. (Adams Media, 2011) 
* *Facing Heartbreak: Steps to Recovery for Partners of Sex Addicts* by Stefanie Carnes. (Gentle Path Press, 2012) 

**Cinsel bağımlılık kavramı üzerine tartışmalara dair kitaplar:**
*