Yeshayahu Leibowitz

**Yeshayahu Leibowitz** (; 29 Ocak 1903 – 18 Ağustos 1994) İsrailli ortadoks bir yahudi, entelektüel ve polimattır. Kudüs İbrani Üniversitesi'nde biyokimya, organik kimya ve nörofizyoloji alanlarında profesörlük yapmıştır. Esas uzmanlık alanın yanı sıra yahudi düşüncesi ve batı felsefesi konusunda da birçok yazı kaleme almış bir yazardır. Özellikle etik, din ve politika alanlarındaki açık görüşlü fikirleriyle bilinir. Leibowitz İsrail devletinin ve siyonizmin yahudi hümanist değerlerinden çok daha öte bir kutsallığa büründüğünü ve işgal altındaki Filistin bölgesinde İsrail'in yürüttüğü eylemlerin özünde bir tür yahudi-nazizmi olduğunu belirtmiştir. Bu durumun da hem işgal altındaki mağdurların hem de işgalciler üzerinde canavarlaştırıcı bir etkide bulunduğunun altını çizmiştir.

## Hayatı
Yeshayahu Leibowitz 1903 yılında Rus İmparatorluğu'na bağlı olan (şu an Letonya'nın başkenti) Riga şehrinde dindar bir Siyonist ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Babası kereste tüccarıydı. Tarihin en büyük satranç büyük ustalarından biri olan Aron Nimzowitsch kendisinin kuzenidir. 1919 yılında Berlin Üniversitesi'nde kimya ve felsefe eğitimi aldı. Doktorasını 1924'te tamamladıktan sonra biyokimya ve tıp okuma kararı aldı ve 1934'te Basel Üniversitesi'nden tıp doktorluğu unvanını aldı.

1935'te Filistin Mandası'na göç etti ve Kudüs'e yerleşti. Eşi Greta'dan altı çocuğu olur. Çocuklarından ikisi genç yaşlarda ölmüştür. Oğlu Elia Tel Aviv Üniversitesi'nde astrofizik bölümü başkanı ve Wise Gözlemevi'nin en uzun süre görev yapan müdürüydü. Diğer oğlu Uri Kudüs Hadassah Hastenesi'nde tıp profesörüydü. Kızı Yiska ise bölge savcısıdır.

Leibowitz'in kızkardeşi olan Nechama Leibowitz dünyaca ünlü bir Kitâb-ı Mukaddes uzmanıdır. Leibowitz yaşamının son gününe kadar aktif bir hayat yaşadı. 18 Ağustos 1994'te uykusunda vefat etti.

## Akademi ve yazarlık kariyeri

Leibowitz 1936 yılında Kudüs İbrani Üniversitesi'nin matematik ve doğa bilimleri fakültesine katıldı. 1941 yılında biyokimya profesörü, 1952'de ise organik kimya ve nöroloji bölümlerinde kıdemli profesörlüğe terfi edildi. Yaklaşık altmış yıl boyunca Kudüs İbrani Üniversitesi'nde biyokimya, nörofizyoloji, felsefe ve bilim tarihi dersleri verdi.

Leibowitz, Encyclopaedia Hebraica'nın (yahudilik ansiklopedisi) ilk dönemlerinde editör olarak görev yapmıştır. Sayısız makale ve denemesinin yanı sıra Leibowitz, felsefe, insani değerler, Yahudi düşüncesi, Musa bin Meymun'un öğretileri ve siyaset üzerine çok çeşitli kitaplar yazdı. Birçok ders ve söyleşileri daha sonradan derlenip, kitaplaştırılmıştır. Leibowitz üretken bir mektup yazıcısıdır; görüşleri ve düşüncelerine çokça önem verilirdi. Ölümünden sonra mektuplarının ilk seçkisi yayınlanmıştır.

## Din felsefesi
Leibowitz, halaha olarak bilinen Yahudi hukuku konusunda tartışmalı görüşleri olan Ortodoks bir yahudidir. Dini emirlerin tek amacının Tanrı'ya itaat etmek olduğunu ve bu dünyada veya öteki dünyada herhangi ödüllendirilmenin bu amaçla bir alakası olmadığını belirtmiştir. Dini emirlerin nedenlerinin insanın anlayışının ötesinde olduğunu, dolayısıyla bu konu üzerinde konuşmanın gereksiz olduğunu ve mitsvahların (dini emirler) yerine getirilmesine duygusal bir önem atfetme girişimlerinin yanlış yönlendirildiğini ve bu şekilde putperestliğe benzediğini savunmuştur. Yahudilerin mitsvahları yalnızca Tanrı'ya ibadet etmek maksadıyla yapmaları gerektiğini savunmuştur. Leibowitz her ne kadar mitsvahları uygulayanların bazı rastlantısal faydalar edindiğine inansa da bu uygulamaların dinsel olarak değerli olabilmesi için motivasyonlarının yalnızca Tanrı'ya ibadet etmek olması gerektiğini belirtmiştir. Leibowitz etik mitsvah düşüncesini reddeder: Ona göre toplum içinde başkalarına göstermemiz gereken davranış ve ödevleri düzenleyen her mitsvah muhatap alınan başka bir kişiden ziyade bizzat öznenin Tanrı'nın karşısındaki pozisyonunu temel almalıdır.

Leibowitz'in dini bakış açısının özü bir kişinin inancının Tanrı'ya, yani Tanrı'nın emirlerine, itaat edip kendini adamasıdır ve bu durum kişinin zihnindeki tanrı tasavvuruyla ilgisizdir: Leibowitz'e göre bunun böyle olması gerekir, çünkü Tanrı insan aklının ötesinde olduğu için tarif edilemez. Dolayısıyla Tanrı üzerine sorulacak olan her türlü soru yersizdir. Leibowitz'e göre bir kişinin Tanrı'ya inanmaya karar vermesi (başka bir deyişle, ona itaat etmesi) o kişiyi tanımlar veya tarif eder, Tanrı'yı değil.

Leibowitz için Tanrı insanların bildiği tüm gerçekliği aşan bir varlıktır: Tanrı'nın bir varlık olarak insanların karşılaşabileceği diğer hiçbir gerçeklik biçimiyle kıyaslanamayacağına ve maddi dünyadan tamamen ayrı olduğunu belirtir. Leibowitz'e göre doğal dünya içinde yer alan insanlık tarihi hiçbir şekilde tanrısal bir öneme sahip değildir: Tanrı'nın tarihte ilahi bir amaç belirlediği ya da insanlık üzerinde bir tür ilahi takdirinin olduğu fikrini reddeder. Tevrat'ı tarihsel ve bilimsel gerçeklerin bir açıklaması olarak değil, Yahudilerin Tanrı'ya nasıl hizmet etmeleri gerektiğine dair mitsvah veya emirlerin kaynağı olarak görmüştür. Tevrat'ta gerçekmiş gibi sunulan hikâyelerin Tanrı'ya nasıl ibadet edileceğine dair talepleri iletmek için insan kavrayışının sınırları dâhilinde olan edebi formları kullandığına inanmıştır ve bu duruma dair şöyle yazmıştır: “Dini inanç açısından bakıldığında Tevrat ve Kutsal Yazıların tamamı insan kavrayışının sınırlarını aşan bir tür emir olarak algılanmalı: Tanrı'ya inanma ve ona itaat etme emri. Bu emir talimatlar, görüngüler, şiir, dua, düşünce ve öykü gibi çeşitli beşeri formlarla aktarılmıştır." Tevrat'ın salt olgusal bir tarihsel anlatım olarak okunmaması gerektiğine, Tevrat'ta herhangi bir gerçek tarihsel bilginin yer almasının sadece tesadüfi olacağına ve Tanrı'nın doğaya ve tarihe müdahale ettiğine dair tüm betimlemelerin olgusal olarak görülmeyip taşıdıkları mesajlar açısından yorumlanması gerektiğini belirtmiştir. Çünkü Leibowitz'in Tanrı'nın aşkınlığına dair olan fikirleri kutsal ve dünyevi olanın hiçbir şekilde temas kuramayacağı düşüncesi üzerine kuruludur.

Bu yaklaşımın bir sonucu olarak Tanrı'ya itaat etmeye yönelik kişisel bir bağlılık olan inanç felsefi kötülük problemi veya ilahi bir varlığın varlığıyla çeliştiği düşünülen tarihsel olaylar ile eleştirilemeyeceğidir. Leibowitz Holokost'tan sonra Tanrı'ya olan inancını yitirdiğini söyleyen bir kişiye şu cevabı vermiştir: “O zaman Tanrı'ya hiç inanmamışsın.” Eğer bir kişi korkunç bir olaydan sonra inanmayı bırakırsa bu onun sadece Tanrı'nın planını anladığını düşündüğü ya da bir ödül görmeyi beklediği için Tanrı'ya itaat ettiğini gösterir. Ancak “Leibowitz için dini inanç hayatın, doğanın ya da tarihin bir açıklaması ya da bu dünyada ya da başka bir dünyada bir gelecek vaadi değil, bir taleptir.” Leibowitz Holokost'un Yahudi dini açısından hiçbir önemi olmadığını düşünür: Holokost üzerine olan bu görüşleri Tanrı'nın insan işlerine karışmadığı yönündeki fikirleriyle uyumludur.

Leibowitz din ve devlet işlerinin birbirinden ayrılması gerektiğini savunur ve bu ikisinin birbirine karışmasının inancı yozlaştırdığını belirtir. Bu konu hakkında şu sözleri söylemiştir: "Yahudilik için sadece Tanrı kutsaldır, oysa ülke, ulus ve devlet bu statüden yoksundur. Devlet özünde bir değer taşımaz." Leibowitz aynı zamanda Yahudi mabetlerine yönelik gösterilen derin saygıyı kınar. Ağlama Duvarı'ndan alaycı bir şekilde "discothèque" olarak bahsetmiştir. (Leibowitz burada "discothèque" ve İbranicede "duvar" anlamına gelen "kotel" kelimeleri arasında bir söz oyunu yapar: Kotel kelimesi büyük harfle yazıldığında Ağlama Duvarı'nı belirtir.)

Leibowitz hem kabalayı hem de Reform Yahudiliğini “Yahudi dininin tarihsel bir çarpıtması” olarak nitelendirir: Çünkü ona göre bu tür inançlar insanları mitsvahları kendinde bir değer olarak uygulamalarını engeller ve bu dini emirlerin içine muayyen bir amaç atfeder. Reform Yahudiliği “etik tektanrıcılık” kavramını ve Yahudiliğin “uluslara ışık” olma misyonunu tebliğ ederken, Kabala inancı mitsvahların yerine getirilmesi yoluyla evrensel bir kurtuluşu amaçlamaktadır. Bu ise Leibowitz'in mitsvahın sadece Tanrı'ya hizmet etmek için yapılması ve başka herhangi bir belirli amaç için yapılmaması gerektiği fikriyle bir tezat oluşturur. Kabalistik bir fikir olan ve Reform Yahudiliğinde sosyal adaleti desteklemek için bir temel olarak görülen "Tikkun olam" kavramını eleştirmiştir. Leibowizt daha da ileri giderek İsrail devletini, yahudi tarihini ve yahudi kültürünü Tanrı'nın üzerinde bir konuma yerleştirmenin Avoda Zara, yani putperestlik olduğunu belirtir.

Leibowitz geleneksel olarak anlaşıldığı şekliyle Mesih Çağı'na inanmıyordu. Bu konu hakkında Leibowitz şöyle yazar: “Mesih fikrinin derin dini anlamı kişinin sonsuza dek uğrunda çaba göstermesi gereken bir hedef ve amaç sunmasından ibarettir. Mesih esasen her zaman gelecek olandır, ebedi gelecektir. Gelecek Mesih, şimdiki Mesih, kaçınılmaz olarak sahte Mesih'tir.” Leibowitz gerçek bir Mesih Çağı beklentisini “Tanrı'ya hizmeti amaçlayan dini inanç ile insani arzuların tatmini için duyulan psikolojik beklentiler” arasındaki çizgiyi bulanıklaştırmak olarak görüyordu.

Leibowitz'e göre dua eden kişinin ihtiyaçları doğrultusunda, kişisel nedenlerle edilen dualar Tanrı'yı etkilemeye çalıştığı ve Tanrı'yı insan ihtiyaçlarını karşılayan bir aracı olarak gördüğü için dinen anlamsız ve hatta din özelinde bir tür küfürdür. Leibowitz'in gözünde tek meşru dua şekli dua eden kişinin ihtiyaçlarına atıfta bulunmaksızın emirleri yerine getirmek için yapılan duadır.

Bazı konulardaki katı görüşlerini bir yana Leibowitz diğer konularda liberal bir pozisyonda yer alır. Örneğin Leibowitz'in eşcinsellik konusundaki düşünceleri bu kapsamda yer alabilir: Ona göre homoseksüel ilişkiler her ne kadar yahudilik tarafından yasaklanmış olsa da eşcinsellerin ellerinden geldiğince dindar bir yahudi olarak hayatlarını sürdürmeleri gerekir. Leibowitz ayrıca yahudi dinindeki cinsiyet eşitliğinin artırılmasını desteklemiştir ve şöyle yazmıştır “Yahudilikte kadınları kamu görevlerinden men eden yasalar bize yapılması gerekenden ziyade halihazırdaki durumun ne olduğu hakkında bilgi verir." Bununla beraber kadınlarla erkeklerin Tevrat'ı birlikte öğrenmesi gerektiğini de savunmuştur.

## Siyasi düşünceleri
Leibowitz bir siyonist ve İsrail vatanseveri olmasına rağmen yaşamının sonraki dönemlerinde siyonizmi dini nedenlerden ziyade “yahudileri yahudi olmayanlar tarafından yönetilmekten kurtarma çabası” olarak desteklemiştir. Leibowitz'e göre İsrail'in bir devlet olarak dini bir değeri yoktur: Ona göre İsrail bir devlet olarak sadece insani ihtiyaçları karşılayarak onurlu bir siyasi amaca hizmet edebilir. Leibowitz ortadoks bir yahudi olmasına rağmen desteklediği siyonizm türü özünde sekülerdir. Dolayısıyla kutsal olan onun için tamamıyla maddi dünyadan ayrı olduğu için İsrail toprağının bir tür kutsallık taşıdığı ve yahudilerin bu topraklar üzerinde doğal hakları olduğu fikirlerini reddeder. Bu konuya dair şunları yazar: "Belirli bir ülkenin veya yerin özünde bir tür kutsallık taşıdığı fikri şüphesiz putperestçe bir fikirdir ve topraklar üzerinde doğal bir hakkın olduğuna dair olan düşünce de baştan aşağıya saçmalıktır. Hiçbir milletin herhangi bir toprak üzerinde hakkı yoktur."

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Yeshayahu Leibowitz (İbranice) 
* Yeshayahu Leibowitz (İngilizce)