Serbest plan

Mimarlıkta **serbest plan**, iç mekanın yük taşımayan duvarlarla bölündüğü bir açık plan tipini ifade eder.&#x5B;**&#x5D;  Bu yapısal sistemde, binanın taşıyıcı strüktürü içteki bölücü duvarlardan ayrıdır. Bunun sağlanabilmesi, içteki taşıyıcı duvarların ortadan kaldırılarak yapının yükünün dış duvarlara aktarılması ya da mekan bölücü duvarlardan bağımsız kolonların kullanılmasıyla mümkün olmaktadır.

## Tanım
Mimarlık alanında serbest plan, yük taşımayan duvar ve döşemeler ile kat planının oluşturulabilmesi anlamına gelir. Binanın yükünü, taşıyıcı kolonlardan oluşan iç iskelet üstlenir. Sistem yalnızca bu kolonları ve onlara karşılık gelen döşemeleri taşır. Böylece, taşıyıcı duvarların konumuna bağlı kalmadan binalar tasarlanabilir; bu da mimara hem cephede hem de iç mekan düzeninde ödünsüz bir tasarım özgürlüğü sunar.

## Etkiler
Le Corbusier, 1914 ile 1930’lar arasında geliştirdiği “Yeni Bir Mimarlığın Beş İlkesi” ve Dom-ino Sistemi aracılığıyla serbest planın öncüsü olmuştur. Bu yaklaşım, mimarlığın "modern döneminde" serbest planın önemini ve rolünü derinden etkilemiştir.

## Dom-ino Yapısal Sistemi
Dom-ino sistemi, serbest planı mümkün kılan bir yapısal düzendir. İki katlı bir yapı için tasarlanan bu sistemde, altı adet dikey kolon, betonarme iki döşemeyi taşımaktadır. Böylece dış duvarlar, yalnızca estetik ve kompozisyonel amaçlara hizmet eder hale gelir. Bu yöntem, daha önceki yaygın taşıyıcı duvarların aksine serbest plan fikrini ortaya koymuştur. Ayrıca uzun şerit pencerelerin köşe dönerek uzanabilmesini sağlayarak mimarlıkta görülmeyen bir yenilik yaratmıştır. Sistemin hızlı ve düşük maliyetli üretime olanak tanıması nedeniyle, seri üretim yapılar için temel bir tipoloji haline gelmiştir.

## Le Corbusier ve Yeni Bir Mimarinin Beş İlkesi
Le Corbusier’in en önemli saydığı beş mimari ilke; pilotiler, serbest plan, yatay pencereler, serbest cephe ve çatı bahçeleridir. Tümü, serbest plan fikrinin ve Dom-ino sisteminin öncüllerinden türemiştir. Pilotiler tüm yükü üstlenerek hem serbest planı hem de serbest cephenin oluşumunu sağlar. Serbest dış cephe ise geniş açıklıkların ve yatay şerit pencerelerin kullanılmasına imkân tanır. Beş ilke, Dom-ino sisteminin ilkeleri üzerine kurulmuş ve estetik kaygılar doğrultusunda çeşitlendirilmiştir.

## Örnekler

Le Corbusier serbest planın öncüsü olsa da, ondan sonra gelen bazı önemli mimarlar da bu yaklaşımı kendi yapılarında sürdürmüşlerdir. Bunlar arasında Ludwig Mies van der Rohe ve Eduardo Catalano öne çıkmaktadır. Van der Rohe’nin serbest plan anlayışını en iyi yansıtan üç yapısı Barselona Pavyonu, Berlin'deki Neue Nationalgalerie ve Illinois Teknoloji Enstitüsü’deki Crown Hall olarak kabul edilir. Bu üç yapı da, serbest planın sağladığı özgürlük sayesinde geniş ve esnek iç mekan kurgularına sahiptir. Özellikle Barselona Pavyonu, dış cephede geniş açıklıklar ve cam duvarlar kullanmasıyla serbest planın en belirgin örneklerinden biridir. İç mekânda ise serbest plan anlayışı, tavan yüksekliğinden daha kısa duvarlarla mekanların ayrılması yoluyla uygulanmış, bu da mekanların istenilen biçimde düzenlenebilmesini sağlamıştır.

Le Corbusier’nin kendi yapılarından Villa Savoye, beş ilkenin en başarılı şekilde uygulandığı örneklerden biridir. Serbest plan sayesinde yapının dış cephesi boyunca uzanan yatay pencere bantları, iç mekana maksimum düzeyde doğal ışık girmesine olanak tanır. İç mekanda ise taşıyıcı duvarların olmaması, geniş açıklıklar ve büyük mekanların özgürce düzenlenmesini mümkün kılmıştır.

Eduardo Catalano, 1955’te Raleigh, Kuzey Karolina’daki Catalano Evi ile serbest planı en uç noktaya taşımıştır. İnce kabuk betonu kullanarak tasarladığı hiperbolik parabolik çatı, yalnızca iki noktadan zemine oturarak kendi kendini taşımaktadır. Çatıyı destekleyen başka bir eleman bulunmadığından, iç mekan tamamen bağımsız ve serbest bir plan üzerine kurulmuştur. Çatı kendi başına bir yapı oluşturur ve tanımı gereği tamamen bağımsız bir serbest plan yaratır.

## Kaynakça