Hüseyin Arablinski

**Hüseyin Arablinski** tam adıyla **Hüseyn Məmməd oğlu Xələfov** (, 1881, Bakü - 4 Mart 1919, Bakü), Azerbaycanlı tiyatro oyuncusu ve yönetmen.

## İlk yılları ve eğitimi
Hüseyin Arablinski, 1881 yılında Rus İmparatorluğu'nun Bakü Guberniyası'na bağlı Bakü'de doğdu. Babası, gemi yapımcısı  Halaf oğlu Memmed, bir yelkenli gemide çalışıyordu. Çocukken babası denizde bir fırtınada boğuldu. Arablinski'nin hayatı çocukluğundan itibaren yoksulluk ve maddi sıkıntılar içinde geçti. Annesi Pari Hanım, oğlu Hüseyin ve kızı Dursedefi'yi geçindirmekte büyük zorluk çekmesine rağmen, Hüseyin'i eğitim alması için bir mollahaneye gönderdi. Molla Hadi tarafından mollahanede eğitildi. Arablinski, 12-13 yaşına kadar okudu, ancak okul ücretlerini karşılayamadıkları için eğitimini bırakmak zorunda kaldı.

Yaklaşık 14 yaşındayken, “Üçüncü Rus-Tatar” okulunun öğretmeni Habib bey Mahmudbeyov’un yoksul çocukları ücretsiz olarak kabul ettiğini öğrendi ve okula girebilmek için başvuruda bulundu. Habib bey Mahmudbeyov, Hüseyn’i okula kabul etmekle kalmadı, onun çok yoksul olduğunu dikkate alarak kitap ve diğer eğitim malzemelerinin masraflarını da üstlendi. Böylece, okula yeniden başlayan Hüseyin burada aynı zamanda Rusça okumayı ve yazmayı öğrendi. Okul yıllarında edebiyata özel bir ilgisiyle öne çıktı ve tam da bu yıllarda tiyatroyla tanıştı. Bu tiyatro deneyimi, henüz profesyonel tiyatrodan uzak, derviş oyunları ve seyyar sirk gösterilerinden oluşan bir ortamda gerçekleşti.

## Kariyeri
Hüseyn Arablinski’'nin sanata yönelmesinde de Habib bey Mahmudbeyov etkili olmuştur. Döneminin ileri görüşlü aydınlarından olan Habib bey, Cihangir Zeynalov ile birlikte Mirza Fetali Ahundov’un *Lenkeran Hanlığı Veziri'nin Maceraları* adlı eserini sahnelemek ister. Asıl kadro belirlense de, epizodik rollerde oynayacak oyuncu bulunamaz. Bunun üzerine Mahmudbeyov, epizodik roller için kendi öğrencilerini sahneye çıkarmaya karar verir. Bu öğrenciler arasında Hüseyin Arablinski de yer almaktadır.

Arablinskii'nin gerçek yeteneği 1905 yılında ortaya çıktı. Üyesi olduğu Azerbaycanlı oyunculardan oluşan bir tiyatro topluluğu, Necef Bey Vazirov’un *Müsibəti-Fəxrəddin* (“Fahreddin’in Trajedisi”) adlı oyununu sahnelemek üzere Lenkeran kentine turneye çıkmıştı. Kısa süre sonra, başrolü oynayacak aktörün hastalandığı ve provalara katılamayacağı haberi geldi. Bu rol, 24 yaşındaki Arablinski'ye verildi. Sergilediği üstün performans büyük beğeni topladı ve sonraki yıllarda bu rol için sık sık aranan bir isim oldu.

Sahnedeki diğer önemli rolleri arasında Şah (Abdurrahim bey Hagverdiyev’in *Ağa Muhammed Han Kaçar* adlı eserinde), Hlestakov (N. Gogol’ün *[[Müfettiş (oyun)|Müfettiş]]* adlı oyununda), Heyder bey (M. F. Ahundov’un *Hacı Kara* adlı eserinde), Othello (W. Shakespeare'in *Othello*su) ve diğerleri yer almaktadır. "Arablinski" sahne adı ise aslında seyirciler arasında bulunan genç bir kadının soyadıdır.

Oyuncu, 1906 yılında topluluğun Derbent turnesi sırasında, oyundan sonra yeteneğine duyduğu hayranlığı dile getirmek için onunla görüşen bu genç kadına âşık olmuş ve sahne adını da buradan almıştır. 1908'den sonra Arablinski, Azerbaycan sınırlarının çok ötesine uzanan bir faaliyet göstermeye başladı. İlk kez Derbent ve Aşkabat şehirlerine ve ayrıca İran'da turneye çıktı. Derbent ve Aşkabat'ta iyi karşılanmasına rağmen, "Ağa Muhammed Şah Kaçar" adlı oyunun ilk gösteriminden sonra, İran Şahı Ağa Muhammed Şah'ı kana susamış bir tiran olarak tasvir ettiği gerekçesiyle Arablinski'nin sahne alması yasaklandı. Hüseyin Arablinski, 1906'dan 1919'a kadar her yıl turneye çıktı. Arablinski'nin turnelerinden biri de Azerbaycan tiyatrosu için oyuncular bulmaktı. Gittiği her yerde önce oyuncular tanışır ve onları Azerbaycan tiyatrosunda çalışmaya davet ederdi. Azerbaycan SSC Halk Sanatçısı Merziye Davudova, Hüseyin Arablinski sayesinde Azerbaycan tiyatrosuna ilgi duymaya başladı. Arablinski, Marziye Davudova ile 1918'de Astrahan'da tanıştı ve onu Azerbaycan'a gelmeye teşvik etti.

Hüseyin Arablinski 1907'den itibaren tiyatro yönetmeni olarak çalıştı. 1916'da Boris Svetlov'un yönettiği sessiz film Petrol ve Milyonlar Saltanatında filminde *Lutfali Bey* rolünde oynadı.

## Ölümü

4 Mart 1919 tarihinde Hüseyin Arabblinski, dayısının oğlu Abdülhalık tarafından evlerine misafir olarak davet edildi. Dayısı Hacı Abdülkerim ile aralarında miras meselesi yüzünden anlaşmazlıklar bulunduğundan Arablinski gitmek istemese de, uzun süren ısrarlar üzerine eşi Asiya'yı da yanına alarak onlara gitti. Aniden çıkan bir tartışma sonucunda Abdülhalık tarafından revolver ile açılan ateş sonucu boğazından vurularak öldürüldü. Katil zanlısı Abülhalik tutuklanırken, Hüseyin Arablinski'nin cenazesi Bakü Taze Pir Camii'nde kılınan cenaze namazı sonrası Fahri Hiyabanı Mezarlığına defnedildi.

### Ölümünden sonrası ve hatırası
Arablinski öldürüldükten sonra annesi Pari Halefova, kızı Dursedef'ın evine taşındı. Arablinski'nin eşyalarına akrabaları el koydu. Karısı Asiya evinden çıkarıldı. Arkadaşlarının ve tanıdıklarının yardımıyla tek odalı bir evde yaşadı. Daha sonra Alekber Hüseynzade ile evlendi.

1969 yılında Azerbaycan hükûmeti Hüseyin Arablinski'nin anısını ölümsüzleştirme kararı aldı. Bu amaçla, Sumgayıt Devlet Drama Tiyatrosu'na Hüseyin Arablinski'nin adı verildi. Yazar Elçin Efendiyev'in *"Ustanın Kaderi"* adlı oyunu, oyuncunun hayatını ve çalışmalarını anlatmaktadır. Eserden uyarlanan oyunun yönetmenliğini Azerbaycan Devlet Akademik Millî Dram Tiyatrosu'ndan İrana Taghizadeh üstlendi.

## Kaynakça