Suriye'de toplu mezarlar

Aralık 2024'te Esed rejiminin düşmesinin ardından çok sayıda toplu mezar ortaya çıkarıldı. Ana mezarlık alanı, Şam'ın yaklaşık 37 km (23 mil) kuzeyindeki el-Kuteyfe'de bulunuyordu; ayrıca Şam Kırsalının güneyinde ve Güney Suriye'de de ek toplu mezarlar keşfedildi. Araştırmacılar, el-Kuteyfe'deki ana mezarlık alanının, sistematik ve yargısız infazlarla öldürülen en az 100.000 kişinin kalıntılarını içerdiğini tahmin ediyor.

## Ortaya çıkarılması
Aralık 2024 ortalarında Esed rejiminin düşmesinin ardından, Beşşar Esed ve babası Hafız Esed'i de içeren Esed ailesinin yönetimine atfedilen mezarlar, İnsan Hakları İzleme Örgütü gibi STK'lar ve NIOD Savaş, Holokost ve Soykırım Çalışmaları Enstitüsü ile Amsterdam Üniversitesi'ne bağlı çeşitli akademisyen araştırmacılar tarafından ortaya çıkarıldı. Suriyeli isyancı gruplara, Suriyeli sivillere ve akademisyen uzmanlara göre, rejimleri özellikle Suriye'nin hapishane sisteminde yaygın yargısız infazlar gerçekleştirmiş ve bu da onlarca yıl boyunca yüz binlerce can kaybına yol açmıştır. Merkezi Hollanda'nın Lahey kentinde bulunan Uluslararası Kayıp Kişiler Komisyonu, Suriye genelinde en az 66 toplu mezar alanının varlığını bildirdi.

Suriye Acil Durum Görev Gücü'ne göre, 2011'den bu yana kayıp kişilerin toplam sayısı 100.000'i aşıyor. Suriye İnsan Hakları Gözlemevi de dahil olmak üzere kuruluşlar, kayıp kişiler arasında yaklaşık 80.000 kişinin öldüğünü doğruladı ve 60.000 kişinin de işkence sonucu öldüğüne inanılıyor

### Şam

#### el-Kuteyfe
Şam'ın 25 km kuzeyindeki kırsal kesimde bulunan el-Kuteyfe'de ortaya çıkarılan toplu mezar, miktar bakımından en önemli keşif olarak öne çıktı ve araştırmacılar tarafından Esed rejimi için merkezi bir mezarlık alanı olarak nitelendirildi. Araştırmacılar, toplu mezarın en az 100.000 kişinin insan kalıntılarını içerdiğini tahmin ediyor.

Amsterdam Üniversitesi soykırım çalışmaları profesörü Uğur Ümit Üngör de dahil olmak üzere akademik araştırmacılar, bu yeri "Esed rejiminin öldürme makinesinin bir yansıması" olarak tanımladılar. Suriye Hava Kuvvetleri İstihbaratı, ölen kişileri sağlık tesislerinden veya hapishanelerden mezarlıklara taşımaktan sorumlu birincil kuruluş olarak belirlendi.

Yerel tanıklar, Suriye iç savaşı boyunca güvenlik güçlerinin cesetleri soğutmalı konteynerlerde taşıdığını gördüklerini bildirdi. Dinî lider Abdul Kadir el-Şeyha, gizli polis tarafından daha fazla törenden men edilmeden önce, 30 metrekarelik bir alanda en az 100 kurban için cenaze töreni düzenlediğine dair tanıklıkta bulundu

#### Neche
Şam'ın güney kırsalındaki Neche yerleşiminde ikinci büyük bir toplu mezar bulundu. Uluslararası uzmanlar tarafından yapılan ilk değerlendirmeler, on binlerce kurbanın olabileceğine işaret ediyordu. Alanın karmaşıklığı, mevcut bir mezarlığa yakınlığı nedeniyle daha da artmıştı; araştırmacılar, bazı kurbanların daha önce kurulmuş mezarların altına gömüldüğünü keşfetti. Yüzey seviyesindeki incelemeler, omurga ve uyluk kemiği parçaları da dahil olmak üzere açıkta insan kalıntıları ortaya çıkardı.

#### Tedamun

İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün Şam'ın güneyindeki Tedamun mahallesinde yaptığı inceleme, Nisan 2013'teki Tedamun katliamıyla bağlantılı bir toplu mezarın yanı sıra, infaz tarzı cinayetlerle tutarlı izler taşıyan, bölgeye yayılmış ek insan kalıntılarını ortaya çıkardı.

Alanın mekânsal analizi, yaklaşık üç metreye yedi metre ölçülerinde ve iki metre derinliğinde, makineyle kazılmış bir mezarı ortaya çıkardı. Araştırmacılar tarafından toplanan birincil video kanıtları, tek bir olay sırasında 41 kişinin infaz edildiğini, bunların arasında "yakın mesafeden vurulan" ve daha sonra 13 diğer cesedin yanına önceden kazılmış mezara itilen 11 gözü bağlı kurbanın ölümlerini de kaydetti. Ek kanıtlar, Tedamun bölgesinin daha geniş kesiminde yedi kadın ve on iki çocuk da dahil olmak üzere en az 288 kişinin öldürüldüğünü gösterdi.

#### Adra
Şam'ın kuzeybatısındaki Adra banliyösünde, şehir merkezine yaklaşık 10 kilometre uzaklıkta, araştırmacılar duvarla çevrili bir alanda birden fazla mezar yeri keşfetti. Beyaz Kasklılar insani yardım ekipleri, beyaz plastik torbalarda saklanan iskelet kalıntılarını kurtardı ve ön bulgular, tek bir yerde en az yedi ceset olduğunu gösteriyor. Kurtarma ekipleri, sistematik belgeleme prosedürleri uygulayarak DNA örnekleri topladı ve gelecekteki kimlik tespit çalışmaları için kanıtları muhafaza etti.

#### Hüseyniye
Uydu görüntüleri analizi yoluyla Şam Uluslararası Havalimanı'na giden bir yol üzerindeki Hüseyniye'de bir toplu mezar alanı tespit edildi 

#### Seyyide Zeyneb
18 Aralık 2024'te, Şam'ın banliyösü Seyyide Zeyneb'de Suriyeli Beyaz Baretliler tarafından en az 21 kişinin insan kalıntılarını içeren bir toplu mezar ortaya çıkarıldı. Toplu mezar, ağırlıklı olarak Şii İslam'ın yaşadığı bir mahallede, Seyyide Zeyneb Camii yakınlarında, Esed rejiminin düşüşünden önce Hizbullah ve İran destekli milis grupları tarafından kullanılan bir bölgede bulunuyordu. İnsan kalıntılarının çoğu küçük parçalar halinde veya eksik parçalar halinde bulundu.

#### ed-Dumeyr
Aralık 2025'in sonlarında Suriye geçiş hükûmeti, orduya Rif Şam Vilayeti'ndeki ed-Dumeyr yakınlarındaki eski bir askerî üste bulunan toplu mezarı güvence altına alma emri verdi ve önceki yönetim döneminde binlerce cesedin başka bir yerden oraya nakledildiği gizli bir operasyon hakkında cezai soruşturma başlattı.

### Deyrizor
16 Aralık 2024'te, Deyrizor yakınlarındaki Suriye Çölü'nde, idam edilen 17 Suriye Ordusu askerînin cesetlerini içeren yeni oluşturulmuş bir toplu mezar keşfedildi.

### Güney Suriye
Araştırmacılar, Suriye'nin güneyinde on iki ayrı toplu mezar ortaya çıkardı. Özellikle dikkat çekici olan bir yerde, işkence ve infaz izleri taşıyan kadınlar ve çocuklar da dahil olmak üzere 22 kurban bulundu.

#### İzra
16 Aralık 2024'te, daha önce Askerî Güvenlik Şubesi ile bağlantılı bir milis grubunun kontrolünde olan Izra yakınlarındaki Mezra'at el-Kuveyti'de, aralarında kadın ve çocukların da bulunduğu 15 ceset gömülü olarak bulundu.

#### Karfa
22 Aralık 2024'te Dera Vilayeti'nin Karfa bölgesinde 93 sivilin kalıntılarını içeren bir toplu mezar keşfedildi. Eski Askerî İstihbarat Müdürlüğü askerlerinin ifadelerine göre, kurbanların tamamının diri diri yakıldığı düşünülüyordu ; kurbanların birçoğu kadın ve çocuktu.

#### Ümm el-Kusur
25 Aralık 2024'te, Ümm el-Kusur yakınlarındaki bir tarlada, on yıldan fazla bir süre öncesine ait olduğu belirlenen altı ceset gömülmüş halde bulundu.

#### es-Sanameyn
3 Ocak 2025'te, Suriye'nin güneyindeki sakinler, es-Sanameyn'deki 9. Tümen yakınlarında, muhtemelen on yıldan fazla bir süre önce gömülmüş iskelet kalıntıları ve giysiler içeren bir toplu mezar keşfettiler.

### Humus
23 Aralık 2024'te, Humus'ta Esed rejimi sırasında gözaltına alınan 1200'den fazla kişinin bulunduğu bir toplu mezar keşfedildi ve cesetlerin Humus Askerî Hastanesi'nden nakledildiği bildirildi.

#### el-Kabu
29 Aralık 2024'te, Humus Vilayeti'ndeki El-Kabu'da, Esed rejiminin askerî kontrol noktalarında tutuklanan 20 sivilin üç toplu mezarı keşfedildi.

### Halep
30 Aralık 2024'te Halep'te bir toplu mezar keşfedildi ve bir görgü tanığı yüzlerce tutuklunun gömüldüğünü gördüğünü bildirdi.

## Tepkiler
Fiili lider Ahmed eş-Şara önderliğindeki geçici Suriye hükûmeti, vahşetlerden sorumlu olanları yargılayacağına söz verdi. Eş-Şara, Esed rejiminin suçlarını belgelemek için Birleşmiş Milletler'den yardım istedi ve yönetimin adalete olan bağlılığını vurguladı. Buna karşılık, İnsan Hakları İzleme Örgütü, Suriye geçiş yetkililerini ülke genelindeki mezarlık alanlarında bulunan fiziksel kanıtları korumaya çağırdı. 

Geçici hükûmet, vatandaşların ve eski mahkûmların gizli hapishanelerin ve olası gömme yerlerinin konumlarını bildirmeleri için bir ihbar hattı kurdu.

Ruanda ve Sierra Leone'deki savaş suçları mahkemelerinde çeşitli davalara öncülük eden eski ABD savaş suçları büyükelçisi Stephen Rapp, mezar yerlerinin ortaya koyduğu devlet tarafından organize edilen sistematik katliamların büyüklüğünün "Nazilerden beri" gözlemlenmediğini belirtti.".

Soykırım çalışmaları uzmanları, mağdurların kimliklerinin belirlenmesine yardımcı olmak ve etkilenen ailelere teselli sağlamak amacıyla bir DNA deposu kurulmasını tavsiye etti.

## Kaynakça