Persis Kralları

**Persis Kralları**, ayrıca **Darayaniler** olarak da bilinir, MÖ 2. yüzyıldan MS 224 yılına kadar İran'ın güneybatısındaki Persis bölgesini yöneten bir dizi İran kralıdır. Part İmparatorluğu'nu devirip Sasani İmparatorluğu'nu kurana kadar Part İmparatorluğu'nun vasal kralları olarak hüküm sürmüşlerdir. Aslında Ahameniş İmparatorluğu (MÖ 6. yüzyıl - MÖ 4. yüzyıl) ve Sasani İmparatorluğu (MS 3. yüzyıl – MS 7. yüzyıl) arasında bir tür Pers hanedan sürekliliği oluşturmuşlardır.

## Tarih
İran platosunun güneybatısında yer alan Persis (Pars olarak da bilinir), İran halklarının güneybatı kolu olan Perslerin anavatanıdır. Aynı zamanda ilk İran İmparatorluğu olan Ahamenişlerin de doğum yeridir. Bölge, Makedonya kralı İskender () tarafından fethedilene kadar imparatorluğun merkezi olarak hizmet etmiştir. MÖ 3. yüzyılın sonundan veya 2. yüzyılın başından itibaren Persis, Helenistik Seleukos İmparatorluğu'na bağlı yerel hanedanlar tarafından yönetiliyordu. Bu hanedanlar, Ahameniş döneminde de görülen eski Pers *frataraka* ("lider, vali, öncü") unvanını taşıyorlardı. Daha sonra *frataraka* II. Wadfradad (MÖ 138 civarında yaşamış), İran Part (Arşak) İmparatorluğu'nun vasalı yapılmıştır. Büyük olasılıkla Arşak hükümdarı II. Fraates () tarafından *Fratarakalar* kısa süre sonra Persis kralları tarafından değiştirildi. *Fratarakaların* aksine, Persis Kralları şah ("kral") unvanını kullandılar ve Darayaniler olarak adlandırılabilecek yeni bir hanedanın temellerini attılar.

### Part İmparatorluğu'nun alt kralları
Strabon'a göre, Persis'in ilk kralları, Partların bölgeyi fethettiği MÖ 140 civarına kadar Seleukos hükümdarlarına vergi ödüyorlardı:

Part İmparatorluğu daha sonra Arşak kralı I. Mithridatis (yaklaşık MÖ 171–138) yönetiminde Persis'in kontrolünü ele geçirdi, ancak yerel yöneticilerin kalmasına ve *Mlk* ("Kral") unvanını taşıyan sikkelerin basılmasına izin verildi. O andan itibaren Persis Krallarının sikkeleri karakter ve tarz olarak oldukça Partlara benzeyecekti.

Partlar döneminde bu hanedan üyelerine kral deniyordu ve unvanları sikkelerinde yer alıyordu: örneğin "dʾryw MLKʾ BRH wtprdt MLKʾ" (Kral Dārāyān, Kral Wādfradād'ın oğlu). Sikkelerde Arşak etkisi çok açık bir şekilde görülüyor ve Strabon da (15. 3.3) Augustus (MÖ 27-MS 14) döneminde  Pers krallarının Partlara, daha önce Makedonlara olduğu kadar bağlı olduklarını bildirmektedir:

### Sasani İmparatorluğu'nun Kuruluşu
V. Vologases () döneminde, Part İmparatorluğu, Romalılarla yapılan savaşlar, iç savaşlar ve bölgesel isyanlar nedeniyle gerileme içindeydi. Roma imparatoru Septimius Severus () 196 yılında Part topraklarını işgal etti ve iki yıl sonra bunu tekrar yaparak bu kez Part başkenti Tizpon'u yağmaladı. Aynı zamanda Medya ve Persis'te isyanlar çıktı.

İranolog Touraj Daryaee, V. Vologases'in hükümdarlığının "Part tarihinin dönüm noktası olduğunu, hanedanın prestijinin büyük bir kısmını kaybettiğini" savunmaktadır. Persis kralları artık zayıflamış Part hükümdarlarına güvenemez hale gelmişti. Nitekim, 205/6 yılında Pabag adında yerel bir Pers hükümdarı isyan ederek Persis'in Bazrangid hükümdarı Gochihr'i devirdi ve İstakhr'ı ele geçirdi. Orta Çağ İran tarihçisi Taberî'ye (ö. 923) göre, Pabag'ın isyanı oğlu Erdeşîr'in teşvikiyle gerçekleşmiştir. Ancak Daryaee bu ifadeyi olası görmemekte ve gerçekte Pabag'ın İstakhr'ı ele geçirmesine Şâpûr'un yardım ettiğini, bunun da Pabag'ın sikkelerinde her ikisinin de portrelerinin bulunmasıyla kanıtlandığını belirtmektedir.

Orada en büyük oğlu Şâpûr'u varisi olarak atamıştır. Bu, Tiri'nin ölümünden sonra Darabgerd'in komutanı olan Erdeşîr'in çok hoşuna gitmedi. Erdeşîr, meydan okuyarak Erdeşîr-Khwarrah'a gitti ve orada Pabag'ın ölümünden sonra kardeşi Şâpûr'a saldırmak için hazırlık yaptı. Pabag, 207 ile 210 yılları arasında doğal bir ölümle öldü ve yerine Persis kralı olan Şâpûr geçti. Ölümünden sonra hem Erdeşîr hem de Şâpûr, "kral" unvanı ve Pabag'ın portresiyle sikke bastırmaya başladılar. Şâpûr'un sikkelerinin ön yüzünde "(Majesteleri) Kral Şâpûr" yazısı, arka yüzünde ise "(Majesteleri) Kral Pabag'ın oğlu" yazısı bulunuyordu. Ancak Şâpûr'un saltanatı kısa sürdü; 211/2 yılında belirsiz koşullar altında öldü. Böylece Erdeşîr, Şâpûr'un yerine V. Erdeşîr olarak geçti ve İran'ın geri kalanını fethederek 224 yılında I. Erdeşîr olarak Sasani İmparatorluğu'nu kurdu.

## Madeni para
Persis Krallarının sikkeleri, ön yüzünde hükümdarların bireyselleştirilmiş portrelerinden ve genellikle arka yüzünde hükümdarların dindar bir rolde gösterilmesinden oluşmaktadır. Sikkelerin tarzı, özellikle hükümdarların kıyafetleri ve başlıkları bakımından, genellikle Part sikkelerinden etkilenmiştir. Arka yüzdeki Aramice yazı, Arami alfabesi kullanılarak hükümdarın adını, unvanını ( *[[Melik|mlk']]*: Kral) ve genellikle kendisinden önceki hükümdarla olan ilişkisini vermektedir. Sikke üzerindeki yazılar sağdan sola doğru yazılır ve merkezi sahneyi saat yönünün tersine sarar:

## Part İmparatorluğu'nun alt kralları olarak Persis krallarının listesi
Persis krallarından önce Fratarakas kralları vardı. Persis krallarının listesi esas olarak sikke dizisi aracılığıyla bilinmektedir ve antik yazılı kaynaklarda yalnızca birkaç kraldan bahsedilmektedir.

## Not listesi

## Kaynakça
;Özel

;Genel
* 
* 
*  
* 
* .
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar
*