Bağdat Kuşatması (1821)

**Bağdat Kuşatması**, 1821 yılının Ekim ayında Bağdat şehrinde, Muhammed Ali Mirza komutasında saldırı hâlindeki Kaçar ordusu ile Bağdatlı Davud Paşa'nın kumandanlığı altında şehri müdafaa eden Osmanlı İmparatorluğu arasında vuku bulan askerî çatışmadır. Bu muharebe, 1821-1823 Osmanlı-İran Savaşı'nın bir safhasıdır.

## Arka plan
Savaştan önce yaşanan Kerbela Saldırısı ile Osmanlı-İran ilişkileri iyice gerilmeye başlamıştı. Savaştan önce Devletşah, 1812 yılında Bağdat’ı yağmalamıştır. Ancak Osmanlı Devleti, bu saldırgan tavra karşı Kaçarlar ile ilişkilerini düzeltmek için Cellaleddin Efendi’yi elçi olarak atamışsa da ilişkileri düzeltme konusunda hiçbir sonuca ulaşamamıştır.

XIX. asrın başlarında Osmanlı İmparatorluğu batıda Yunan İsyanı ile meşgul iken doğuda Kaçar Devleti'nin güçlenmesi tehlikesiyle karşı karşıya kalmıştı. Osmanlı'nın rakibi olan Rusya, Osmanlı Devleti'ni daha da zayıflatmak için bir fırsat görmüştü. Rusya; İran veliahtı, Feth Ali Şah'ın oğlu Abbas Mirza'yı Osmanlı topraklarını işgale teşvik etmişti. Kaçarlar, Osmanlı idaresine karşı çıkan Kürt aşiretlerine destek vererek Şarkî Bayezid ve Van civarındaki Osmanlı arazisine tecavüz etmişlerdi.

Osmanlılar bu duruma iki kollu bir karşı taarruzla mukabele etmişlerdi.                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                          Kuzeyde Muhammed Emin Rauf Paşa, Doğu Anadolu'daki İran garnizonlarına hücum ederek Azerbaycan'ın bir kısmını işgal etmeyi, İran'ın asker toplamasını engellemeyi ve onları Osmanlı şartlarıyla sulha zorlamayı planlamaktaydı.

Güneyde ise Eylül ayında Bağdat'ın Osmanlı Valisi Davud Paşa tarafından ikinci bir karşı taarruz tertip edilmişti. Davud Paşa İran'ı işgal etmiş, lakin bu teşebbüs neticesinde başarısız olmuş ve Feth Ali Şah'ın büyük oğlu Şehzade Muhammed Ali Mirza idaresindeki Kaçar ordusu tarafından takip edilmiştir. Kaçarlar, Osmanlı muhalifi Feyli Kürtleri ve Lurların desteğiyle Diyale nehri boyunca Şehrizor'u ele geçirmiş, Türkmenleri yeniden Osmanlı arazisine püskürterek Kerkük'e çekilmeye mecbur bırakmışlardır. Devletşah, Süleymaniye'yi fethetmiş ve Samarra'nın zaptından sonra Kaçar ordusu 40.000 piyade ve topçuyla Bağdat'ı kuşatmıştır. Kuşatmanın muvaffakiyetle neticelenmesi hâlinde bölgesel güç dengesi İran lehine değişecekti.

## Kuşatma

Şehrin müdafaasına Bağdatlı Davud Paşa riyaset ediyordu. Mahdut kuvvetlere sahip olmasına rağmen Davud Paşa, şehrin savunmasını maharetle organize etmiş, istihkamları güçlendirmiş ve ikmal hatlarının muhafazasını temin etmiştir.

Kaçar ordusunun şehrin müstahkem mevkilerini yarma teşebbüslerine, sayıca az olan Osmanlı kuvvetleri mukavemet göstermiştir. Kuşatma uzadıkça, Kaçar kuvvetlerinin ilk ilerleyişlerindeki sürati muhafaza etmekte zorlandıkları görülmüştür. Bilhassa bölgenin ağır iklim şartları ve lojistik güçlükler Kaçar ordusuna ağır zayiat vermiştir. Muhasara esnasında Kaçar kuvvetlerini kıran bir veba salgını patlak vermiştir. Devletşah bizzat hastalanmış ve bir ay sonra, 22 Kasım'da Tizpon mevkisindeyken vefat etmiştir. Salgının Osmanlı tarafındaki tesiri ise meçhuldür.

Bu gelişmeler üzerine taraflar müzakerelere başlamıştır. İran ve Osmanlı kaynakları birbiriyle tezat teşkil etmekte olup, her iki taraf da diğerinin barış için elçi gönderdiğini iddia etmektedir. Nihayetinde müzakereler 1821 yılının sonlarında kuşatmanın kaldırılmasıyla neticelenmiştir. Kaçarlar ağır kayıplar vermiş, Osmanlı zayiatı ise tam olarak tespit edilememiştir. Osmanlılar Bağdat'ı muhafaza etmiş, Kaçar ordusu ise kuzeye, Tizpon'a doğru çekilmiştir.

### Değerlendirme
Kuşatma sadece askerî bir mücadele değil, aynı zamanda bölgesel ittifakların çatışmasını temsil etmekteydi. Bölgedeki birçok Kürt aşireti, hem Osmanlı hem de Kaçar kuvvetleri arasında değişken bir sadakat çizgisi izliyordu. Kaçarlar onları Osmanlı baskısından koruyacakları vaadinde bulunurken; Osmanlılar ise bölgedeki tarihi mevcudiyetlerini ve istikrarı vurgulamışlardır. Ayrıca, Kaçar taarruzunda daha geniş jeopolitik amiller tesirli olmuştur. Kaçarlar, Rusya'nın desteğiyle mühim ticaret yollarını kontrol etmek ve Osmanlı İmparatorluğu'na karşı mevzilerini güçlendirmek adına stratejik öneme sahip Mezopotamya üzerinde nüfuzunu genişletmeye çalışmıştır.

Muvaffakiyetsizlikle biten bu kuşatma, XIX. asır Osmanlı-İran savaşlarının genel dinamiğini ortaya koymuştur. Bu dönem, bölgesel hakimiyet uğruna girişilen keskin bir rekabetle temayüz eder. Kaçarlar, Osmanlı'nın batıdaki meşguliyetinden istifade etmeye çalışsalar da; Osmanlılar, Avrupa topraklarındaki gailelere rağmen doğudaki menfaatlerini müdafaa kabiliyetini nümayiş ettirmişlerdir.

### Yazar yorumları
Tarihçi Emine Pakravan şöyle yazmaktadır: "*[[Kirmanşah (şehir)|Kirmanşah]] Valisi [[Devletşah|Muhammed Ali Mirza Devletşah]] büyük bir taarruz başlatmıştı. Devletşah, süvarilerini süratle sınıra ulaştırmayı başarmış ve çok kolay bir muvaffakiyet elde etmişti. Çünkü ansızın hücuma uğrayan [[Bağdat]] Valisi [[Bağdatlı Davud Paşa|Davud Paşa]] hem hazırlıksız yakalanmış hem de karşı koyabilecek ehemmiyetli bir gücü yoktu. Kaçar tarafı bu savaşa çok iyi hazırlanmıştı. Burada şöyle bir sual ortaya çıkıyor: Bu kadar iktidar hırslısı olan [[Devletşah]] neden [[Bağdat]]'ı işgal etmemiştir? Acaba harici devletlerin müdahalesi mi olmuştur, yoksa Irak din adamları mı bu savaşa karşı çıkmışlardır? Çünkü [[Şiilik|Şii inancının]] mühim önderleri bu topraklarda yatmaktadır. Bu şehirleri savaş yoluyla ele geçirmek için [[Hülâgû|Hülagü Han]] kadar dinsiz olmak gerekirdi. Lakin [[Devletşah]] [[Şiilik|Şii]] geleneklerine çok bağlıydı ve din adamlarının fetvalarını dikkate alıyordu. Bilhassa [[Abbas Mirza]]'nın yerini almak için din adamlarının desteğini almış durumdaydı. Acaba din adamları mı [[Devletşah]]'ın Irak'ı savaşla istila etmesini önlediler? [[Necef]] ve [[Kerbela|Kerbelâ]] gibi şehirlerin top ateşine tutulması [[Şiilik|Şii mezhebi]]nin mukaddesatına dokunmak anlamındaydı. Lakin bütün bu delillerin ötesinde en mühim mesele onun sıhhi vaziyetinin bozulmasıydı. O sırada 35–36 yaşlarında olan [[Devletşah]], çok güçlü bünyesiyle meşhurdu. Ancak kalp ağrısı onu yakaladı ve çok geçmeden ağır bir ateşe müptela oldu. Bu yüzden de [[Bağdatlı Davud Paşa|Bağdat Paşası]] ile büyük bir savaşa girmeden geri dönmek zorunda kaldı. Geri dönüp hastalığına şifa aramak istiyordu. Kerend köyünde öleceğini hissetti. Bu köyde eski ve artık kullanılmayan metruk bir kalenin duvarlarına yaslanarak can verdi. Cesareti ve şecaati inkâr edilemezdi, lakin haset onu mahvetmişti. [[Devletşah]]'ın ölümü [[Abbas Mirza]]'yı kendisine yönelmiş hasetlerden kurtarmadı; zira [[Devletşah]]'ın haset mirasını diğer kardeşleri taşımaya devam ediyordu*".

Şamim, kitabında, kahraman Musa Hamisi ve İlam ve Luristan valisi Hasan Han Vali'nin önderliğindeki Çamzi Malikşahi kabilesinin, Kaçar prensi ve Feth Ali Şah Kaçar'ın oğlu Muhammed Ali Mirza Devletşah'ın yanında Osmanlı hükûmetine saldırması ve Bağdat'ı kuşatması hakkındaki rolünü şöyle anlatmıştır: "*[[Devletşah]] komutasındaki bir başka İran ordusu, Hasan Han Fili ve Peştkoh Fili savaşçılarının, özellikle Çamzi Malikşahi kabilesinin (Sandh Fethnameh) yardımıyla, Zur kenti yakınlarında ve Şirvan Nehri boyunca Muhammed Ağa Kahya ve Mahmud Paşa'nın ordusunu yenmiş ve Türk kaçaklarını [[Kerkük]]'e geri püskürtmüştür (Zilhicce 1236 sonu ve Muharrem 1237 başı). [[Devletşah]] [[Süleymaniye]]'yi ele geçirmiş ve [[Samarra]] üzerinden [[Bağdat]]'a saldırmıştır. [[Bağdatlı Davud Paşa|Davud Paşa]], [[Bağdat]] kuşatılmıştı ve Şeyh Cafer Necefi'nin oğlu Şeyh Musa'yı [[Devletşah]]'a arabuluculuk yapması için gönderdi. Tesadüfen, [[Devletşah]] aynı zamanda hastalandı ve Taq Kasra'da (26 Safer 1237 Hicri) öldü."*

Hidayat, özellikle Malekşahi Hazzi kabilesinin Garzdinvand aşiretlerinin fil binicilerinin 1236 Hicri yılında Osmanlı ordusuna saldırmalarındaki cesaretini ve Fatiha'yı almalarını şöyle anlatır: "*Fil binicileri, ruh avcısıyla birlikte Yeniçeri savaşçılarının yok edilmesinde ve öldürülmesinde pay sahibi oldular.*" 

## Kuşatma sonrası

Kuşatma 8 ay boyunca sürdü ve Devletşah bu zaman aralığında İlk kolera salgını'nın etkisi ile öldü.Devletşah'ın ölümünden sonra kendisinin en büyük oğlu Muhammed Hüseyin Mirza Kirmanşah valisi olarak atandı.

Muhammed Hüseyin Mirza bu zaman aralığında (1822) iki kez Bağdat'ı kuşattı birincisinde Mendelcin'de Bağdatlı Davut Paşa tarafından durduruldu ikincisinde ise Mendelcini ele geçirdi fakat Diyala Nehri'nde geçen muharebe ile Bağdatlı Davut Paşa tarafından durduruldu.

Gerçekleşen bu olaylardan sonra 1823 Mayısına kadar ciddi bir çatışma olmamıştır ve 1823 Temmuzunda Erzurum Antlaşması imzalanarak Bağdat Cephesi kapanmıştır.

## Not
HAT:Hatt-ı hümâyun 

BOA:T.C. Cumhurbaşkanlığı Devlet Arşivleri Başkanlığı Osmanlı Arşivi

## Kaynakça

### Alıntılar

### Kaynaklar

*