Penahali Han Sarayı

**Penahali Han Sarayı** veya **Penah Han İmareti**, Azerbaycan'ın Ağdam şehrinde yer alan ve Karabağ Hanlığı'nın kurucusu Penahali Han'ın yazlık sarayı olarak kullanılan tarihî-mimari bir yapıdır. 18. yüzyıla ait olan yapı, Karabağ hanedanına ait ilk mülklerden biridir.

## Tarihi
Penahali Han'ın Ağdam'daki sarayı, han soyunun ilk mülklerindendir ve iki binadan oluşmaktadır. Muhtemelen ilk inşa edildiği çok daha geniş bir kompleksti. Saray, Penahali Han'ın Horasan'dan Nadir Şah'ın hizmetinden ayrıldıktan sonra Karabağ'da hanlık kurduğu dönemde, 18. yüzyılın ilk yarısında inşa edilmiştir. Binalar birbirine dik şekilde yerleştirilmiştir ve görkemli bir han sarayı olmaktan çok, 18. yüzyıl Karabağ zenginlerinin ön cepheleriyle avluya açılan yapılar biçimindeki konutları ile benzerlik göstermektedir.

Penahali Han, 18. yüzyılın ilk yarısında beyaz taştan bir imaret yaptırılmasını emretmiştir. Bu yapı uzun süre çevre köyler için yön belirleyici bir nirengi noktası olmuştur. "Ağdam" ismi, Azerice'de "güneş ışığıyla aydınlanmış beyaz ev" anlamına gelmektedir.

Ermenistan işgali döneminde saray vandallığa uğramış, önce ahır, daha sonra ise İkinci Dağlık Karabağ Savaşı sırasında sığınak ve savunma mevzisi olarak kullanılmıştır.

Azerbaycan Cumhuriyeti Kültür Bakanlığı'nın 2 Ağustos 2001 tarih ve 132 sayılı kararıyla yerel öneme sahip taşınmaz tarihi ve kültürel anıtlar listesine 4026 nolu olarak dahil edilmiştir.

### Restorasyonu
2023 yılında, Ağdam İmaret Kompleksi'nde yerli ve yabancı uzmanların katılımıyla restorasyon ve arkeolojik araştırma çalışmaları başlatılmıştır. 19 Eylül 2024'te, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ağdam şehrinde restorasyonu tamamlanan İmaret Kompleksi'nin açılışına katılmıştır.

### Arkeolojik araştırmalar
Azerbaycan Milli İlimler Akademisi'nin Arkeoloji ve Antropoloji Enstitüsü'ne bağlı "Ağdam Arkeoloji Seferi", 5 Nisan 2023'te Penahali Han Sarayı ve İmaret Kompleksi'nin bulunduğu alandaki tarihî mezarlıkta kazılara başlamış, araştırmanın ilk aşaması Aralık 2023'te tamamlanmıştır. Araştırmalarda mezarlığın 6000 m²'lik bir alanı kapsadığı belirlenmiştir.

Toplamda 213 Müslüman mezarı tespit edilmiştir. Bu mezarlar geç Orta Çağ'dan 20. yüzyıl başlarına kadar uzanmakta olup, yerel tuğla veya sanayi tipi kırmızı pişmiş tuğlalarla örülmüş sanduka mezar tipindedir.

Bunlardan 18'i türbelerin içindedir.

Kazılarda ayrıca 59 taş anıt parçası (baştaşı, gövde taşı, antik sütun kaidesi, insan biçimli heykel) bulunmuştur. Kırılmış baştaşı parçalarına göre, 213 mezardan yalnızca 2 tanesinin kime ait olduğu kesin olarak belirlenebilmiştir. 1930-1970 yılları arasında yapılan mezarların çoğunun baş kısımları tahrip edilmiş, Ermeni işgalciler tarafından dişlerdeki altın protezleri yağmalamak amacıyla mezarlara müdahale edilmiştir.

## Mimarisi
Saray, Azerbaycan'daki diğer han saraylarından farklı olarak gösterişli bir hükûmet yapısı değil, lüks bir konut niteliğindedir. Bu nedenle bilimsel kaynaklarda yapı bazen Penahali Han'ın İmaretı olarak da adlandırılır. Ağdam Sarayı, genç bir hükümdarın ikametgâhı ve çalışma yeri olarak kullanılmıştır.

Saray, birbirine dik iki bloktan oluşur. Ana bölüm, merkezi kubbeli bir salonun çevresine yerleştirilmiş tonozlu odalardan oluşur. Salonun önünde güneye bakan geniş, görkemli bir revak yer alır. Kubbeli salonun divanhane işlevi olduğu, burada Penahali Han'ın misafirlerini kabul ettiği bilinmektedir.

Sarayın revakı üç kemerli bir galeri şeklindedir. Ok biçimli kemerler, beyaz taştan oyulmuş büyük sütunlar üzerinde yükselir. Revak, yapının girişini oluşturarak bir portik (ön cephe revakı) işlevi görür.

Sarayın ana binası karmaşık planlı olup, farklı boyutlarda odalardan meydana gelmektedir. Tek katlı bu yapının merkezinde revaklı bir salon bulunur. Yaklaşık 50 m² büyüklüğündeki merkezi salon, sekiz dilimli bir kubbeyle örtülmüştür. Dayanıklı tromplar üzerine kurulan kubbenin tepesinde fener biçiminde bir ışık ve hava bacası vardır. Mimar Abdülvahap Selamzade, bu tür kubbe çözümünü, Azerbaycan'daki eski dönemlerden beri yaygın olan "*[[Azerbaycan geleneksel evleri|karadam]]*" tipi evlerin çatı yapısıyla ilişkilendirmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Azerbaycan saraylarının listesi
* Azerbaycan'daki yerel öneme sahip mimari anıtların listesi

## Kaynakça

## Bibliyografya

* 

## Dış bağlantılar

*