Kronogram

**Kronogram**, belirli harflerin, rakamlar (örneğin Roma rakamları) olarak yorumlandığı ve yeniden düzenlendiğinde belirli bir tarihi temsil ettiği bir cümle veya yazıdır. 

*Saf kronogramda*, her kelime bir rakam içerir; *doğal kronogram,* tüm rakamları doğru sayısal sırayla gösterir, örneğin A **M** ORE **M** AT **V** R **I** TAS = MMVI = 2006. Şiirdeki kronogramlar, heksametreyle yazılmışlarsa ***kronostika***, beyit şeklinde yazılmışlarsa ***kronodistika*** olarak adlandırılır.

Eski Endonezya Hindu-Budist geleneğinde, özellikle eski Cava'da, kronogramlar **ç''andrasengkala*** olarak adlandırılırdı ve genellikle [[Hindistan ulusal takvimi|Saka takviminde]] belirli bir yılı belirtmek için yazıtlarda kullanılırdı. Belirli kelimelere belirli bir numara atanırdı ve bu seçilen kelimelerden, kendi sayısal anlamları olan belirli olayları tanımlamak için şiirsel ifadeler oluşturulurdu. Örneğin, *chandrasengkala* "*sirna ilang kertaning bumi*" ("dünyanın zenginliği yok oldu ve azaldı") (*sirna* = 0, *ilang* = 0, *kerta* = 4, *bumi = 1)* [[Hindistan ulusal takvimi|Saka takviminde]] 1400 yılına ([[MS|M.S.]] 1478) karşılık gelir, bu da [[Majapahit|Majapahit İmparatorluğu]]'nun çöküş tarihidir.

== Etimoloji ==
"Zaman yazımı" anlamına gelen kelime, [[Yunanca]] *chronos* (χρόνος "zaman") ve *gramma* (γράμμα, "harf") kelimelerinden türemiştir.

== Roma rakamları ==
[[Roma İmparatorluğu]]'ndan kronogramlar rapor edilmiştir ancak doğrulanmamıştır. [[Roma rakamları]] kullanılarak doğrulanan en erken kronogramlar [[14. yüzyıl]]ın ortalarında tasarlanmıştır ancak daha erken tarihleri ifade eden geriye dönük kronogramlar bilinmektedir. Kronogramlar özellikle [[Rönesans]] döneminde popülerdi; o dönemde kronogramlar genellikle anılan olayın tarihini işaretlemek için [[Mezar taşı|mezar taşlarında]] ve temel taşlarında kullanılıyordu. [[Barok|Barok dönemi]]nde de popülerdi. 1711'de [[Joseph Addison]] kronogramları "[[anagram]]lar ve [[akrostiş]]ler" ile karşılaştırdı. Örnekler şunlardır:

* *My Day Closed Is In Immortality,* [[İngiltere]] [[Kraliçe]]si [[I. Elizabeth]]'in ölümünü anan bir kronogramdır. Kelimelerin ilk harfleri MDCIII'dir ve bu da Elizabeth'in ölüm yılı olan 1603'e karşılık gelir.
* [[II. Gustaf Adolf|Gustavus Adolphus]] tarafından 1627'de basılan bir [[Madenî para|madeni paranın]] üzerindeki *ChrIstVs DuX ergo trIVMphVs ("Önde gelen İsa zafer kazanmıştır")* MDCXVVVII veya 1627'yi verir. [[Madenî para|Madeni paralarda]] kronogramlar nispeten nadir olsa da, [[madalya]]lardaki birçok yazıt kronogramları içerir.
* [[Hugo Grotius]]'un 1652'de yayımlanan *Sophompaneas* adlı eserinde tarih yazarın ismiyle belirtilir: *FranCIs GoLDsMIth*. Bu da MDCLII veya 1652'yi verir.
* Kısa bir kronogram örneği, [[Erdel|Transilvanya]]'daki Madéfalva'daki 1764 Katliamını anan [[anıt]]tadır. Siculicidium ([[Latince]]de "Székelys cinayeti" anlamına gelir) yazısı SICVLICIDIVM ile yazıldığında tam olarak 1764'ü verir. Tek kelimelik kronogramda yalnızca başlangıç harfi "S" kullanılmamıştır.

[[Almanya]], [[Avusturya]], [[Çekya]], [[Macaristan]] ve [[Slovakya]] gibi [[Kutsal Roma İmparatorluğu]]'nun bir parçası olan ülkelerde birçok uzun kronogram örneği bulunabilir. Bunlar genellikle evlerin inşasını [[dua]]lar veya [[İncil]]'den alıntılar şeklinde anar. Örneğin, *S **V** RGE O **I** EHO **V** A ATQ **V** E **DI** SPERGE **I** N **IMIC** OS TV **OS** ( "Kalk, ey Yehova ve düşmanlarını yok et",* [[Zebur|Mezmurlar]] [https://kutsalkitap.info.tr/?q=Mezmurlar+68%3A2 68:2]'nin biraz değiştirilmiş bir versiyonu), inşa yılı olarak 1625'i verir. 1642 yılı için [[Latince]] ve [[İngilizce]] bir çift kronogramda, "'TV DeVs IaM propItIVs sIS regI regnoqVe hVIC VnIVerso." - "O goD noVV sheVV faVoVr to the king and thisIs VVhoLe Land." [[İngilizce]] cümle, harfin kökeninin çift *'v** veya **u** olarak tarihsel olarak tanındığını göstermektedir. [[Almanya]]'nın kuzeyindeki [[Hildesheim]]'da, belirtilen yılda inşa edilen [[Beş Yara Hastanesi, Hildesheim|Beş Yara Hastanesi]]'nin girişinin üzerinde, 1770 yılını gösteren "**CV** ra Bon **I** fa **CII** , Pr **IM** o, Q **V** o Praef **VI** t Anno Abbas Spe **C** tatos **C** o **LL** o **C** at Hos **C** e **L** ares" yazısı okunabilir.

[[Lüksemburg]]'daki [[Büyük Dükalık Sarayı]]'nın [[balkon]]unun altında modern (1993) gizli kronogram:




== İbranice rakamlar ==

[[Yahudilik|Yahudi geleneğinde]] kronogramların büyük popülaritesi ve bunların ne ölçüde geliştirildiği, bunların [[Gematria]]'daki [[Yahudilik|Yahudi]] [[Mistisizm|mistik]] uygulamasının bir çeşidi olması gerçeğiyle açıklanabilir.

Yahudi edebiyatındaki en eski kronogram, [[Yehuda Al-Harizi|Al-Harizi]]'nin 1205 yılında yazdığı bir [[İbranice]] şiirde bulunurken, en eski [[Latince|Latin]] kronogramı beş yıl sonrasına tarihlenmektedir. [[Abraham Firkovich]]'e göre, [[İbranice]] kronogramlar 582'ye kadar uzanmaktadır; ancak onun atıfta bulunduğu yazıtlar muhtemelen sahtedir. [[13. yüzyıl|On üçüncü yüzyılda]] kronogramlar [[Aşkenaz Yahudileri|Alman Yahudilerinin]] [[Mezar taşı|mezar taşlarında]] bulunmuştur (Lewysohn, "Nafshot Zaddikim", No. 14, 1261 yılı; No. 16, 1275 yılı).

=== Mezar taşlarında ===

Beş yüz yıllık bir süre boyunca [[Avrupa]] [[Yahudiler]]inin [[Mezar taşı|mezar taşlarında]] kronogramların yer aldığı açıktır. Bu nedenle, [[Asher ben Jehiel]] ailesinin [[Mezar taşı|mezar taşlarının]] [[14. yüzyıl|on dördüncü yüzyılın]] ilk yarısındaki tarihleri kronogramlarla belirtilmiştir (Almanzi, "Abne Zikkaron", s. 4, 6, 9); ve o yüzyılın altmış sekiz [[Frankfurt]] [[mezar taşı]] arasında dört kronogram korunmuştur (Horowitz, "Inschriften... zu Frankfurt-am-Main", No. 8, 29, 36, 68). [[Aşkenaz Yahudileri|Alman Yahudileri]] kronogramların kompozisyonunda çok az beceriye sahipmiş gibi görünüyor, toplamda yaklaşık 6.000 yazıtta sadece yaklaşık yirmi beş (ve bunlar çok basit) vardı. [[Bohemya]] ve [[Polonya]]'da [[Mezar taşı|mezar taşlarındaki]] kronogramlar daha sık görülür ve genellikle çok akıllıcadır; örneğin, [[hekim]] Menahem b. 1680'de [[Prag]]'da ölen Asher Mazzerato şunları okuyor: א **יש** צ **דיק** י **שר** ח **כם** ו **ענו** ה **אלוף** מ **הר״ר** מ **נחם** ר **ופא מ** ומחה (Lieben, "Gal 'Ed", s. 36); ve buradaki işaretli başlangıç harflerinin sayısal değeri 440'tır; yani 5440, Menahem'in öldüğü Yahudi yılı. 1689'daki büyük [[yangın]]da (=5449 Yahudi dönemi) hayatını kaybeden [[Prag]]'ın yardımcı [[haham]]larından Zalman'ın ölüm yılı, **'באש יצא מא** ת **ד** (kalın harfler 449'a eşittir)' sözleriyle belirtilmiştir (ib. No. 59).

=== Kitaplarda ===

Mezar yazıtları, kronogramlara ek olarak, birçok durumda tarihleri doğrudan belirtirken, birçok [[el yazması]] ve hatta daha da fazla sayıda basılı [[kitap]], yalnızca kronogramlar aracılığıyla tarihlendirilir; [[yazarlar]], kopyacılar ve [[Tipografi|tipograflar]], anlaşılması en zor olan karmaşık kronogramlarda tarihleri gizleme konusunda birbirleriyle yarışırlar. Bu nedenle, [[Yahudilik|Yahudi]] [[bibliyografya]]sının birçok verisi hala belirlenmeyi veya en azından düzeltilmeyi beklemektedir. Yakın zamana kadar, Yahudi edebiyatında tarihleri kronogramlar aracılığıyla belirtme geleneği o kadar yaygındı ki, çok az kitap yalnızca sayılarla tarihlendirilirdi. En eski basılı kitaplarda kronogramlar yalnızca bir veya iki kelimeden oluşur: Örneğin, [[Talmud]]'un Soncino baskısı, tarih olarak en eski basılı kronogramı, גמרא ("Gemara") = 244'ü (MS 1484) kullanır. רננו ("sevin!"), שמחה ("sevinç"), ברנה ("sevinçle") gibi kelimeler özellikle bu amaç için kullanılmıştır, çünkü bunlar mutluluğu ifade eder. Daha sonra, kitabın içeriğine veya başlığına veya [[yazar]]ın, [[Yayımcı|yayıncının]], [[Matbaacılık|matbaacının]] vb. adına bir gönderme yapan [[İncil]]'in tüm [[ayet]]leri veya diğer kitaplardan cümleler kullanılmıştır. Bazı harflerin kronogramda kullanılmadığı daha uzun cümlelerde, sayılanlar noktalarla, çizgilerle veya farklı bir türle işaretlenmiş veya başka şekillerde ayırt edilmiştir. [[Bibliyografya]]cılar tarafından, ayırt edici işaretler eksik veya lekeli olduğu veya atlandığı için sayısız hata yapılmıştır. Bu karışıklık kaynağına, Yahudi döneminin "bin"ini belirtmenin çeşitli yöntemleri eklenmelidir. [[İtalyanca|İtalyan]], [[Oryantal]] ve daha önceki [[Amsterdam]] baskıları bin sayısını sıklıkla לפ״ג (= לפרט גדול, "büyük dönem") olarak belirtir. [[Almanca]] ve [[Lehçe]] baskılar bin sayısını atlayarak yalnızca לפ״ק (= לפרט קטן, "küçük dönem") olarak dikkate alır; ancak ne ilki ne de ikincisi ilgili baskılarda kullanılmadığından birçok hata ortaya çıkar. [[Haham]] [[Samuel Schotten]]'in "Kos ha-Yeshu'ot" ([[Frankfurt]], 1711) adlı eserine eklediği aşağıdaki kronogram, kronogramların ne kadar yapay ve ayrıntılı olabileceğini göstermektedir: "Yaratılış yılını bilmek isteyen, bardağın içindekileri döksün [yani, "kos" kelimesini saysın, hatalı yazımla כוס = 80] ve altıncı bin yılda yardım istesin [ישועה&nbsp;= 391; toplamda 471] ." Ayın ve haftanın günleri aynı şekilde belirtilir.

Yahudi tarihindeki birçok önemli yıl, ilgili kronogramlarla gösterilir; örneğin, 1492 yılı מזרה ("dağıtıcı" = 252, Yer. xxi. 10'dan sonra, Tanrı'nın İsrail'i dağıttığını söyler) ile gösterilir. Bu, [[Elhamra Kararnamesi|Yahudilerin İspanya'dan kovulduğu]] yıldı (Abravanel'in Krallar Üzerine Yorumunun Girişi).

=== Şiirde ===
Özellikle [[dize]]nin biçimsel tarafına vurgu yapan [[Neo-İbrani şiiri]] de kronogramları geliştirdi. [[19. yüzyıl]]ın ilk yarısında, her dizenin harflerinin aynı sayısal değere sahip olduğu, genellikle yazıldığı yıl olan bir dizi [[İbranice]] şiir üretildi. Bu tarzda, 579 (=1819) yılında yazılmış bir Yeni Yıl şiiri, Shalom Cohen'in "Ketab Yosher" (ed. [[Varşova]], s. 146) adlı eserinde bulunur. İki yıl sonra [[Jacob Eichenbaum]], her dizesinin sayısal değeri 581 olan bir arkadaşının onuruna bir şiir yazdı ("Kol Zimrah", ed. [[Leipzig]] , s. 50–53). Bu şiir gerçekten bir sanat eseri olsa da, kullanılan hileye rağmen, Eichenbaum'un taklitçileri çevirilerinde yalnızca belirli sayısal değerlere sahip [[Kafiye|uyaklar]] ürettiler. [[Gottlober]] ("Ha-Kokabim", i. 31) bu rimestirler üzerine mükemmel bir [[hiciv]] yazmıştır, şiirinin her bir [[dize]]sinin sayısal değeri 618'dir (=1858). Şiirin ilk iki kıtası şöyledir:



Fakat IL Gordon ve AB Lewensohn gibi şairler bile לפקים ("küçük dönemler") kavramına karşı büyük bir zaaf duyuyorlar, ancak bunları yalnızca şiirlerinin üst yazılarında kullanıyorlar.

== Arap rakamları ==
[[Arapça]] dilinin harflerinin her biri, [[Arap alfabesi]]ni kullanan dillerde kronogramlar için kullanılabilen sayısal bir değere sahiptir. Bu nedenle, [[Şiraz]]'daki [[Farslar|Fars]] [[şair]] [[Hâfız-ı Şirâzî|Hafız]]'ın mezarına [[Farsça]] ''ḵāk-e moṣallā'' 'Musalla tozu' kelimeleri kazınmıştır (Musalla, Hafız'ın Şirazi Türk şiirinde ve diğer eserlerinde ünlenen Şiraz'daki bir park veya eğlence alanıydı); bu cümlenin harfleri İslami tarih 791'e (MS 1389/1390'a eşdeğer) eşittir.

Azerbaycanlı şair [[Fazlî|Fazlî Çelebi Fuzûlî-zâde]], [[Azerice|Azerbaycan Türkçesi]], [[Arapça]] ve [[Farsça]] eserler vermiş, en çok şiirlerinde kronogramlar ve bilmeceler yaratmadaki yeteneğiyle tanınıyordu.

== Ayrıca bakınız ==

* [[Vicarius Filii Dei]]
* [[Papalık efsaneleri]]
* [[Nümeroloji]]
* [[Kriptoloji]]
* [[666 (sayı)#666 ve şeytan|666 ve şeytan]]
* [[Anagram]]
* [[Akrostiş]]
* [[Ebced hesabı]]
* [[Memento mori]]
* [[Sator Karesi]]
==Notlar==


== Kaynakça ==

==Dış bağlantılar==
*[http://www.chronogramme.de Modern chronograms]
*[http://www.mathematische-basteleien.de/chronograms.htm Chronograms at Bad Salzuflen]
*[http://profmusic.tripod.com/page1.html Chronogram Explorer and Solver (Javascript)]
* [http://www.fizkapu.hu/chronogram_anno.html Chronogram → anno] Kronogramdan yılı hesaplamak için web sitesi programı. (HTML/JavaScript; diller: **hu:**, **en:**, **de:)'''.