Gence Kuşatması (1804)

**Gence Kuşatması** () ya da **Gence saldırısı** ya da **Gence baskını** () Rus İmparatorluğu'nun Güney Kafkasya'da Kaçar Devleti'ne bağlı Gence Hanlığı'nı ele geçirmek amacıyla başlattığı askerî taarruzun sonucudur. Bu olay, Rus-Pers Savaşı'nın (1804-1813) başlamasına ve çatışmaların hızla tırmanmasına yol açmıştır.

## Öncesi

Çar I. Pavel'in Gürcistan'ı ilhak etme kararının (Aralık 1800) ve Pavel'in suikasta uğramasının (11 Mart 1801) ardından, oğlu ve halefi I. Aleksandr tarafından izlenen aktif politika, Doğu Kafkasya'daki hanlıklar üzerinde Rus denetimini tesis etmeyi amaçlıyordu. Bu çerçevede, 1803 yılında Kafkasya'daki Rus kuvvetlerinin yeni atanan komutanı Pavel Tsitsianov, Gence'ye saldırdı.

Cevad Han'ın, Ağa Muhammed Han Kaçar ile birlikte Muhammed Han Kaçar'ın Tiflis'i işgali sırasında savaşmış olmasının ardından, Tsitsianov Cevad Han'a gönüllü teslim olmasını talep eden bir mektup gönderdi:

Cevad Han şu şekilde yanıtladı:

Bu cevabın ardından Rus birlikleri ilerleyerek ateş açtı. Cevad Han, kuşatma boyunca kahramanca bir savunma yürüttü ve kuşatma yaklaşık bir ay sürdü. Tsitsianov, teslim olma talebini beş kez yineledi; ancak bu girişimlerin hiçbiri sonuç vermedi. Bir mektubunda, "Kaleyi ele geçireceğim ve seni ölüme teslim edeceğim" diye yazdı. Buna karşılık Han, "Beni kale duvarında ölü bulacaksın!" cevabını verdi. Her iki taraf da verdikleri sözleri yerine getireceklerine dair yemin etti.

Sonunda, 14 Ocak 1804 tarihinde Rus savaş konseyi toplanarak saldırı kararı aldı ve şu karar kayda geçirildi: "Ertesi gün saldırıya geçelim."

## Savaş

Tsitsianov, Rus birliklerini iki kola ayırdı; bunlardan birini Tümgeneral Portnyagin'e Karabağ Kapısı yönünde, diğerini ise Albay Pavel Karyagin'e Tiflis Kapısı yönünde görevlendirdi. 15 Ocak sabahı erken saatlerde, saat 05.00 civarında, Portnyagin'in komutasındaki birlik Karabağ Kapısı'na yaklaştı ve surların önünde bir gedik açtı. Ancak savunmacıların ana güçlerini bu noktada yoğunlaştırmış olmaları nedeniyle Portnyagin geri çekilerek merdivenler yardımıyla surlara doğrudan saldırma yolunu seçti.

Karşılaşılan direniş son derece şiddetliydi. Rus birlikleri saldırıyı iki kez tekrarladı ve her iki seferde de ağır kayıplar sonucunda saldırı başarısız oldu. Bunun üzerine Portnyagin bizzat hücumun başına geçti ve surlara ulaşan ilk kişi oldu. Ancak kısa süre sonra Narva Alayı'ndan bir teğmen birkaç kurşunla vurularak hayatını kaybetti. Ardından Kafkas Grenadier Alayı'ndan Binbaşı Bartenev düştü. Nihayet Yarbay Simanovich komutasındaki Grenadierler, merdivenlerle surlara tırmanmayı başararak Portnyagin'e destek verdi.

Bu sırada, Albay Karyagin'in komutasındaki ikinci birlik Tiflis Kapısı'ndan surlara tırmandı ve ana kuleyi ele geçirdi. Kalan iki kule ise Binbaşı Lisanevich tarafından birer birer alındı. Kaçmayı reddeden Cevad Han, eline silah ve kılıç alarak bizzat çarpışmaya katıldı; ancak çatışma sırasında Yüzbaşı Kalovski tarafından öldürüldü. Kalovski ise hemen ardından savunmacılar tarafından öldürüldü. Han'ın ölümü savunma saflarında büyük bir kargaşaya yol açtıysa da direniş bir süre daha devam etti.

Bu esnada şehirde büyük bir kargaşa hâkimdi. Atlı ve yaya kalabalıklar, çoktan hayatını kaybetmiş olan Han'ı boş yere arayarak sokaklarda düzensiz şekilde koşuşturuyordu. Halk evlerine ve ahırlarına saklanıyor, kadınların çığlıkları şehri dolduruyordu. Süngülü Rus askerleri, cesetlerle kaplı sokakları temizlemekteydi. Öğle saatlerine doğru çatışmalar büyük ölçüde yatıştı; Tsitsianov'a göre, yalnızca kısa bir süre için yeniden alevlendi.

Bu sırada Rus askerleri, Cuma Camii'ne mevzilenmiş yaklaşık 500 savunmacıyla karşılaştı. Başlangıçta teslim olmaları teklif edildi; ancak bir Ermeni'nin aralarında Lezginlerin de bulunduğunu söylemesi üzerine bu teklif geri çekildi. Rus birlikleri arasındaki Lezgin karşıtlığının son derece güçlü olması nedeniyle, camideki savunmacıların tamamı öldürüldü.

Tsitsianov, kalenin ele geçirilmesi sırasında askerlerin gösterdiği çabayı derin bir takdirle değerlendirdi ve şu ifadeleri kullandı: "...bu hadise, Rus İmparatorluğu'nun Persler üzerindeki ahlaki üstünlüğünün ve zafere olan güven ruhunun açık bir göstergesidir; bu ruhun, benim ilk hedefim olarak gördüğüm şekilde, askerleri besleyip coşturacağına şüphe yoktur."

Cevad Han'ın büyük oğlu Hüseyin Kuli Han da çatışmalar sırasında hayatını kaybetti. Hanın ailesinin geri kalan üyeleri esir alındı ve ancak yıllar sonra, 1812'de, Bakü üzerinden İran'a gitmelerine izin verildi. Küçük oğlu Uğurlu Han ise hayatta kaldı; İran'a geçti ve daha sonra İkinci Rus-Pers Savaşı sırasında İran kuvvetleriyle birlikte Gence'ye yönelik saldırılarda Rus İmparatorluğu'na karşı savaştı.

### Katliam
Çeşitli Fars ve Batılı tarihçiler, şehrin düşüşünden sonra meydana gelen katliamın boyutlarına dair değerlendirmelerde bulunmuştur. İranlı tarihçi Etemad ol-Saltane'ye göre, savaşın ardından gerçekleşen katliam üç gün boyunca sürmüştür. Hedayat ise katliamın süresi konusunda daha kısa ve net bir zaman dilimi vererek, olayların yaklaşık üç saat sürdüğünü belirtmektedir. Abbasgulu Bakikhanov katliamdan bahsetmektedir ancak bu konuda ayrıntılı bilgi vermemektedir. Kaynaklara göre, olaylar sırasında yaklaşık 1.500 ila 3.000 erkeğin öldürüldüğü tahmin edilmektedir.

### Şah'ın yanıtı
Savaşın başında Cevad Han, Feth Ali Şah'a bir haberci göndererek takviye talebinde bulundu. Şah, bunun üzerine yaklaşık 30.000 kişilik bir ordu toplatarak Gence'ye sevk etti. Ancak Ocak ayının sert kış koşulları ile Erivan Hanlığı valisi Hüseyin Han Sardar'ın Şah'a karşı isyan etmesi nedeniyle bu kuvvetler Gence'ye zamanında ulaşamadı. Yalnızca bir haberci, Said Bayk, şehre vaktinde varmayı başarabildi.

## Sonrası
Gence'nin ele geçirilmesi, İran'ın kuzey eyaletleri için kilit bir kale olarak görülmesi nedeniyle olağanüstü önem taşıyan bir gelişmeydi. Bu olayın ardından Tsitsianov, şehrin adını Rus Çarı I. Alexander'ın eşi İmparatoriçe Elizabeth Alexeievna'dan esinlenerek Yelizavetpol olarak değiştirdi. Şehrin eski adıyla anılması para cezasıyla cezalandırılan bir suç haline getirildi; ana cami kiliseye dönüştürüldü ve İslam hukukunun yerini Rus hukuku aldı. Ancak Swietochowski'nin de belirttiği üzere, bu adlandırma Azerbaycanlılar arasında hiçbir zaman kabul görmedi ve şehir halkı kenti Gence olarak adlandırmaya devam etti.

Cevad Han'ın İran'a kaçamayan, oğullarının çoğu gibi hayatta kalan eşleri ve diğer akrabaları tutuklandı. 1812 yılına kadar kalede tutsak tutuldular ve bu tarihte Tsitsianov'un halefi olan Philip Paulucci tarafından serbest bırakıldılar. Paulucci, Cevad Han'ın çıkarlarını savunurken hayatını kaybeden cesur bir kişi olduğu görüşünü dile getirmiştir.

Tsitsianov'un Gence'ye saldırısıyla birlikte İranlılar, ülkelerinin topraklarının doğrudan işgal edildiği gerçeğiyle karşı karşıya kaldı. Artık mesele, Lezginlere haraç dayatılması ya da birkaç yıl önce olduğu gibi Hristiyan Gürcistan üzerindeki Pers egemenliğinin yeniden tesis edilmesi değildi. Gence'nin işgaliyle birlikte Şii İran'ın toprak bütünlüğü açıkça ihlal edilmişti.

### Göç
Gence'nin Rus işgalinden iki yıl sonra, Cevad Han'ın oğlu Uğurlu Han, veliaht prens Abbas Mirza'nın desteğiyle Gence halkının büyük bir kısmını İran sınırlarının ötesine taşıdı. Gence'den göç eden yaklaşık 6.000 ailenin korunması ve Tebriz'e sevk edilmesi görevi Piroğlu Han Kaçar'a verildi. Daha sonra, 1809 yılında, Gence'nin Borçalı ve Ayrumlu boyları Nahçıvan'a nakledildi; burada Karapapak (Azerice'de Kara Şapka) adıyla anılmaya başlandılar. Nahçıvan'ın daha sonra Rusya'ya devredilmesinin ardından ise bu boylar İran'ın Batı Azerbaycan Eyaleti'nde yer alan Solduz'a (Nakadeh) göç ettiler. Karapapakların diğer önemli yerleşim alanları arasında Türkiye'de Ardahan (özellikle Çıldır Gölü çevresi), Kars ve Iğdır illeri yer almaktadır.

## Notlar

**a.** Donbuli gibi İranlı tarihçiler, Gence ve Nasib Ermenilerini suçlayarak, Şemseddinlu'dan kalenin düşmesini rica eder ve Ermenileri kuleyi ele geçirmek için kapıyı açmakla itham eder.

## Ayrıca bakınız

* Gence Kalesi

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
* 

## Dış bağlantılar
* The Siege and Assault of Fortress Ganja