Bwana Devil

**Bwana Devil**, 1952 yapımı bir Amerikan macera filmidir. Filmin yazarı, yapımcısı ve yönetmeni Arch Oboler'dir. Oyuncuları arasında Robert Stack, Barbara Britton ve Nigel Bruce yer almaktadır. Film, Tsavo insan yiyen aslanlarının gerçek hikayesini canlandırmakta ve Natural Vision 3D sistemiyle çekilmiştir. Film, sinema endüstrisinde ilk 3D film çılgınlığını başlatması, renkli çekilen ilk uzun metrajlı 3D film olması ve İngilizce sesli ilk 3D film olmasıyla bilinir.

Filmin reklam sloganı 'Çağın Mucizesi!!! Kucağınızda bir ASLAN! Kollarınızda bir AŞIK!' idi.

## Konusu
Film, 20. yüzyılın başlarında Britanya Doğu Afrikası'nda geçmektedir. Afrika'nın ilk demiryolu olan Uganda Demiryolu inşa edilmektedir. Yoğun sıcaklık ve hastalıklar bu görevi zorlaştırmaktadır. Görevden sorumlu iki kişi Bob Hayward ve Dr. Angus McLean'dir. İnsan yiyen bir çift aslan serbest kalır ve işleri alt üst eder. Hayward durumu düzeltmeye çalışır, ancak saldırılar devam eder.

Britanya, aslanları öldürmek için üç büyük avcı gönderir. Bob'un eşi de onlarla gelir. Avcılar aslanlar tarafından öldürülür. Bunun üzerine Bob, aslanları öldürmek için yola çıkar. Bob ve aslanlar arasında ölümcül bir savaş yaşanır ve Bob ile eşi tehlikeye girer. Bob aslanları öldürür ve zayıf olmadığını kanıtlar.

## Oyuncular
* Robert Stack: Bob Hayward
* Barbara Britton: Alice Hayward
* Nigel Bruce: Dr. Angus McLean
* Ramsay Hill: Major Parkhurst
* Paul McVey: Komiser
* Hope Miller: Portekizli kız
* John Dodsworth: Sir William Drayton
* Patrick O'Moore: Ballinger
* Pat Aherne: Latham
* Edward C. Short
* Bhogwan Singh: Hint Başefendi
* Paul Thompson
* Bhupesh Guha: Dansçı
* Bal Seirgakar: Hint avcı
* Kalu K. Sonkar: Karparim
* Miles Clark Jr: Mukosi

## Tarihsel arka plan
Film, Uganda Demiryolunu inşa eden birçok işçinin aslanlar tarafından öldürülmesine dayanan, Tsavo insan yiyen aslanlarının gerçek hikayesini anlatır. Bu olaylar aynı zamanda Teğmen Albay J. H. Patterson tarafından yazılan *The Man-eaters of Tsavo* (1907) kitabına da konu olmuştur. Hikaye, Michael Douglas ve Val Kilmer'ın oynadığı *The Ghost and the Darkness* (1996) filmine de ilham vermiştir.

## Natural vision 3D film süreci
1951'e gelindiğinde sinema izleyici sayısı düşmüştü. Televizyon bu durumun nedeni olarak görülüyordu ve Hollywood izleyicileri sinemaya çekmenin yollarını arıyordu. Cinerama, 30 Eylül 1952'de New York'taki Broadway Tiyatrosu'nda gösterime girdi. Ancak, büyük ve pahalı üç projektörlü sistemi ve kavisli ekranı, büyük sinemalar dışında kullanışsızdı.

Senarist Milton Gunzburg ve kardeşi Julian, Natural Vision 3D film süreciyle bir çözüm buldu. Bu süreci Hollywood'a sundular. 20th Century Fox, CinemaScope'a odaklandığı için ilgilenmedi. Columbia ve Paramount da reddetti.

Sadece Metro-Goldwyn-Mayer kamera departmanı başkanı John Arnold, MGM'yi bu sürece yatırım yapmaya ikna etti. Ancak kısa süre sonra bu opsiyon sona erdi. Milton Gunzburg, bağımsız yapımcılara yöneldi ve popüler Lights Out radyo programının yapımcısı ve yazarı Arch Oboler'a Natural Vision'ı gösterdi. Oboler, bir sonraki film projesi için bunu kullanmaya karar verdi.

Oboler, *The Twonky* filmini çekerken Joseph Biroc ve kamera ekibinin 3D hakkında konuştuğunu duyduğunu ve bu konuya ilgi duymaya başladığını söyledi.

## Yapım
Oboler, projeyi Mart 1952'de duyurdu. Filmin adının *The Lions of Gulu* olacağını ve Afrika'da çekilen görüntüleri içereceğini söyledi. Çekimlerin Mayıs ayında başlaması planlanıyordu. Film, Natural Vision ile çekilecekti.

Howard Duff ve Hope Miller ilk oyuncular olarak seçildi.

Duff ve Miller projeden ayrıldı ve yerlerine Robert Stack ve Barbara Britton geldi. Oboler'ın filminin adı Haziran 1952'de *Bwana Devil* olarak değiştirildi. Oboler, Lisa Howard ile birlikte *Spear in the Sand* adında ikinci bir film çekeceğini de duyurdu.

Film, San Fernando Vadisi'nde çekildi.

Santa Monica Dağları Ulusal Rekreasyon Alanı'nda bulunan Paramount Çiftliği, bir Afrika savanası olarak kullanıldı. Bölgede, *Bwana Devil* filminde kullanılan yerleri gösteren "Bwana Yolu" adında bir yürüyüş parkuru bulunmaktadır. Arch Oboler'ın 1948'de (2D) çektiği gerçek Afrika görüntüleri filme dahil edildi. Daha pahalı olan Technicolor yerine Ansco Color film kullanıldı.

Oyuncu Robert Stack, 3D çekimler hakkında şunları söyledi: "İki kameradan 6 fit uzaklıkta bir çizgi vardı ve o çizgiyi geçmemeniz gerekiyordu, aksi takdirde vücudunuzun bir kısmı izleyicilerin ilk sıralarına yansırdı".

Lloyd Nolan, filmin başlangıcında yer aldı.

Film, bir öpüşme sahnesi nedeniyle iki boyutta onay aldı, ancak üç boyutta alamadı. Sonunda onay verildi.

## Gösterime girişi
Film, "Arch Oboler Productions" etiketi altında, 26 Kasım 1952 Çarşamba günü Hollywood Paramount Tiyatrosu ve Los Angeles şehir merkezindeki Paramount Tiyatrosu'nda gösterime girdi. Ertesi gün halka açıldı.

1950'lerdeki 3D filmlerde polarize ışık yöntemi kullanıldı ve izleyiciler gri Polaroid filtreli 3D gözlükler taktı. Anaglif renk filtresi yöntemi sadece birkaç kısa filmde kullanıldı. İki şeritli Natural Vision projeksiyon sistemi, sinema projektörlerinde değişiklikler yapılmasını ve ekrana özel bir yüzey eklenmesini gerektiriyordu.

Film eleştirmenler tarafından beğenilmedi ancak izleyiciler tarafından çok sevildi. 13 Aralık'ta San Francisco'da, 25 Aralık'ta Philadelphia, Dallas, Houston ve San Antonio'da ve 18 Şubat 1953'te New York'ta gösterime girdi.

Bob Clampett tarafından üretilen ve Beany ve Cecil'in yer aldığı kısa bir film olan *M.L. Gunzburg presents 3D*, filmden önce gösterildi. Uzun süre kayıp olduğu düşünülen kısa film, 2003 ve 2006'da Mısır Tiyatrosu'nda *Bwana Devil* gösterimleri için yeniden gösterildi.

Natural Vision, 12 devam filmi çekeceğini duyurdu.

## United artists
United Artists, *Bwana Devil*'ın haklarını Arch Oboler Productions'tan 500.000 dolara ve kar payına satın aldı. Film, Mart ayında United Artists filmi olarak geniş çapta dağıtıldı. Yapımcı Edward L. Alperson Jr., 1.000.000 dolar karşılığında bir hisse satın aldıktan sonra filmin sahibi olduğunu iddia ederek dava açtı. Mahkeme, Alperson'un iddiasının kanıtlanamaması ve "gizli" olması nedeniyle Oboler'ı haklı buldu.

Diğer stüdyolar da kendi 3D filmlerini yayınladı. Warner Brothers, *House of Wax* için Natural Vision sürecini kullandı. Film, 10 Nisan 1953'te gösterime girdi ve "büyük bir stüdyo tarafından yapılan ilk 3D yayın" olarak duyuruldu. Ancak Columbia, 8 Nisan 1953'te *Man in the Dark*'ı yayınlayarak onları iki gün geride bıraktı.

## Ticari başarı
Film, açılış gününde iki sinemadan 20.000 dolar hasılat elde etti ve ilk dört günde 75.000 dolar kazandı [16]. 1953'te Amerika Birleşik Devletleri ve Kanada'da 2.7 milyon dolar sinema kiralama geliri elde etti. United Artists, filmden 200.000 dolar zarar etti.

## İzleyici tepkisi
1989'da Pink, Hollywood Paramount Tiyatrosu'ndaki *Bwana Devil*'ın açılış haftasından bahsetti. "Sokağın sonuna kadar kuyruk vardı". İnsanlar filmden çıkıp "Girmeyin, berbat!" diye bağırıyorlardı. Ama kimse dinlemedi ve yine de girdiler."

## Eleştiriler
*The New York Times* gazetesinden Bosley Crowther, filmin "Afrika macerası filmi olmaya çalışan beceriksiz bir deneme, Kaliforniya tepeleri gibi görünen yerlerde çok kötü renklerle çekilmiş" olduğunu söyledi.

*Variety* dergisi süreci şu şekilde özetledi: "Bu yeni film, Natural Vision 3D ile çekilen ilk uzun metrajlı film olmakla övünüyor. Genellikle düz görünen oyunculara kalça, manzaralara da derinlik katmasına rağmen 3D tekniğinin hala geliştirilmesi gerekiyor."

*The Saturday Review*'dan Hollis Alpert, 14 Mart 1953'te şunları yazdı: "Bu, hatırladığım en kötü film ve filmden sonraki baş ağrım o kadar kötüydü ki rahatlamak için hemen iki boyutlu bir film izlemeye gittim. Baş ağrısının bir kısmı şüphesiz fotoğraf sürecinden kaynaklanıyordu. Stereoskopik hareketli görüntünün tüm harika efektlerini elde etmek için, bana göre renkli selofan ve kartondan yapılmış bir çift polaroid gözlük takmanız gerekiyor. Bunlar sürekli kayıyor, tek kulakta asılı kalıyor veya burundan aşağı iniyor ve sürekli rahatsız edici hisler yaratıyor. Ve gözlükleri ayarlayıp filmi izlemeye başladığınızda, renkli selofanın (veya her neyse) ekranın rengini kararttığını fark ediyorsunuz, böylece her şey bulutlu bir günde akşamüstü oluyormuş gibi görünüyor. İnsanların biri diğerinin arkasına çekilmiş gibi iki yüzü var; ekran açıklanamaz bir şekilde küçülüyor, sanki bir pencereden bir sahneye bakıyormuşsunuz gibi. Her şey orantısız görünüyor. Nigel Bruce ya karşınızda dikiliyor ya da bir kukla gibi görünüyor. Bazen derinlik var, bazen yok. Kesin olan bir şey var: hepsi korkunç derecede gerçek dışıydı."

## Popüler kültürde
*Life* dergisi fotoğrafçısı J. R. Eyerman, prömiyerdeki izleyicilerin 3D gözlük takarken bir dizi fotoğrafını çekti. Fotoğraflardan biri dergide tam sayfa olarak yayımlandı ve ikonik bir hal aldı. Aynı zamanda New York'taki Uluslararası Fotoğraf Merkezi'nde düzenlenen *Life, The Second Decade, 1946–1955* adlı fotoğraf sergisinin kitabının kapağı olarak da kullanıldı. Başka bir fotoğraf ise Guy Debord'un *The Society of the Spectacle* (1973) kitabının Amerikan kapağı için kapitalizm altındaki yabancılaşmanın bir sembolü olarak kullanıldı. Debord'un kitabı için kullanılan fotoğraf, izleyicileri "neredeyse kendinden geçmiş, yüzleri asık, dudakları büzüşmüş" bir halde gösteriyor. Ancak *Life*'ın seçtiği fotoğrafta "izleyiciler gülüyor, neşeli ifadeleri keyifli, aktif bir izleyici kitlesi olduğunu gösteriyor." Debord versiyonu ayrıca soldan sağa çevrilmiş ve kırpılmış.

*Unsolved Mysteries*'ın 3 Şubat 1993 tarihli bölümünde, Eugene Price'ın Kayıp Kardeşleri segmenti için 1950'lerin başlarını canlandıran bir sahnede, arka planda bir sinema salonunda *Bwana Devil* filminin oynatıldığı görülüyor. Bu, Robert Stack'in filmde rol alması ve aynı zamanda *Unsolved Mysteries* bölümünün sunucusu olması nedeniyle bir sürpriz yumurta gibi görünüyor.

## Erişilebilirlik
*Bwana Devil*, 13 Eylül 2006'da Hollywood, Kaliforniya'daki Mısır Tiyatrosu'nda İkinci Dünya 3D Film Fuarı'nda iki şeritli polarize 3D olarak gösterildi.

Film VHS'de hiç yayınlanmadı ve DVD olarak da yayınlanmadı ancak Amazon Video'da mevcuttu (Ekim 2020 itibarıyla). KINO LORBER, filmi 30 Temmuz 2024'te 2D, 3D ve anaglif 3D olarak Blu-ray'de yayınladı.

Bu film Lusinin doğum gününde, onun doğumundan 57 yıl önce yayımlanmıştır. Doğum günün kutlu olsun Abvam.

## Kaynakça