Papalık Devleti'nde şehir aristokrasisi

**Papalık Devleti'nde şehir aristokrasisi** (İtalyanca: *nobiltà civica*), geç Orta Çağ ile erken modern dönem arasında Ancona Markası’ndaki birçok şehri yöneten kalıtsal bir aristokrasi biçimidir. Bu bölge, Papalık Devleti’nin önemli eyaletlerinden biri olup günümüzdeki Marche bölgesine karşılık gelir.

Bu aristokrasiye mensup aileler şehir meclislerinde yer alıyor ve belediye magistralıklarını büyük ölçüde tekellerinde tutuyordu. Böylece yalnızca idari görevleri değil, aynı zamanda şehirlere bağlı kırsal bölgeler üzerindeki adlî ve yönetsel yetkileri de kullanıyorlardı.

Kökenleri Orta Çağ komünlerinin kurumlarına dayanan bu yerel elitler, özellikle XVI ile XVIII. yüzyıllar arasında kurumsal olarak istikrar kazandı. Bu süreçte şehirlerin yönetici grupları, kamu görevlerine erişimi soy bağına dayalı bir ayrıcalık hâline getirerek fiilen kapalı bir yönetici zümre oluşturdu.

Bu aristokrat ailelerin ekonomik gücü büyük ölçüde toprak mülkiyetine ve kamu görevlerinden doğan gelirlere dayanıyordu. Papalık egemenliği altında faaliyet gösterirken hem büyük şehirlerde hem de daha küçük yerleşimlerde geniş bir yerel özerklik alanına sahiptiler ve yerel topluluklar ile merkezî iktidar arasında aracı bir rol üstlendiler.

Bu aristokratik yönetim modeli yüzyıllar boyunca varlığını sürdürerek mülkiyet yapıları, himaye ağları, şehir-kır ilişkileri, kentsel mekânın gelişimi ve yerel tarih bilincinin oluşumu üzerinde kalıcı etkiler bıraktı. Sistem, Napolyon dönemi ile Restorasyon arasında gerçekleştirilen reformlar sırasında aşamalı olarak çözülmeye başladı; bu süreçte şehir meclislerine katılım genişletildi ve papalık yönetiminin idarî yapısı yeniden düzenlendi.

İtalya’nın birleşmesinden sonra eski yönetici aileler kalan yargısal ve siyasal ayrıcalıklarını kaybetti; ancak bazıları birkaç on yıl boyunca yerel seçkinler içinde etkili olmaya devam etti.

## Şehir aristokrasisinin niteliği

Ancona Markası’ndaki şehir aristokrasisi, belediye iktidarı ile ona bağlı kırsal bölgeler üzerindeki nüfuzun iç içe geçmesiyle karakterize edilmekteydi. Şehir meclislerinin zamanla kapanması, kamu magistralıklarına erişimi kalıtsal bir ayrıcalık hâline getirdi. Aynı dönemde toprak mülkiyetinin giderek yoğunlaşması, yönetici ailelerin vergi toplama, yerel milislerin örgütlenmesi ve adaletin uygulanması üzerindeki denetimini güçlendirdi. Böylece statü, siyasal haklar ve yerel güç temeli birbirini karşılıklı olarak pekiştiren oligarşik bir yönetim modeli ortaya çıktı.

### Komün elitlerinden şehir aristokrasisine geçiş

Yaklaşık 1100 yılı civarında Orta ve Kuzey İtalya’nın geniş bir bölümünde özerk şehir komünleri ortaya çıktı. Bu siyasal oluşumlar büyük ölçüde krallık ya da piskoposluk otoritelerinden bağımsızdı ve papalık topraklarında dahi çoğu zaman yalnızca nominal olarak Papalık Devleti ya da Kutsal Roma İmparatorluğu otoritesine bağlıydı.

Aynı dönemde Ancona Markası’nda da konsüller tarafından yönetilen şehir komünleri ortaya çıktı. Bu yöneticiler genellikle şövalyelik geleneğine bağlı ailelerin temsilcileriydi. XIV. yüzyılda soylu soylar arasındaki iç mücadelelerin artması ve yükselen halk tabakalarına rağmen elitlerin iktidarı koruma çabaları karşısında birçok şehir, aristokratik egemenliği sınırlamaya yönelik düzenlemeler kabul etti.

Cingoli’de 1307 tarihli şehir statüsü — Markanın en eski örneklerinden biri — açıkça aristokrat karşıtı hükümler içeriyor ve “halk yeminlileri”ne (*giurati di popolo*) şehir milisinin görevlerini veriyordu.

Roccacontrada’da (bugünkü Arcevia) kabul edilen bir statü ise soylu soyların şehir yönetiminden açıkça dışlandığını belirtiyordu.

Bununla birlikte bu önlemler, sonraki iki yüzyılda — bölgede yaygın olan yerel beyler yönetimleri sırasında — yeni bir şehir elitinin ortaya çıkmasını engellemedi. Bu yeni elit yalnızca kısmen eski magnat ailelerin mirasçısıydı; siyasal ve ekonomik gücünü kademeli olarak pekiştirerek şehirler ile bunlara bağlı kırsal bölgelerin denetimini ele geçirdi.

XV. yüzyıldan itibaren Kara Veba’nın yol açtığı demografik daralmanın ardından şehir iktidarı çevredeki kırsal alan üzerinde daha güçlü bir hâkimiyet kurmaya başladı. Bu süreçte şehir yönetiminde görev alan aileler giderek daha homojen bir zümre hâline geldi ve yasama, yürütme ile ilk derece yargı yetkilerini kalıtsal biçimde tekelleştirerek gerçek anlamda bir soyluluk statüsüne dönüştü.

XVI. yüzyılda şehir oligarkileri bu gelişmeyi resmîleştirerek diğer toplumsal grupları yönetim organlarından dışlayan ve “zümre kapanmaları” (İtalyanca: *chiusure di ceto*) olarak bilinen düzenlemeleri yürürlüğe koydu. Bu hukuki düzenlemeler kamu görevlerine erişimi yalnızca soylu ailelere ayırıyor ve böylece yönetim görevlerinin sınırlı sayıdaki soy arasında kalıtsal biçimde dolaşmasını sağlıyordu.

Soyluluk ayrımının yalnızca yerel düzeyde değil daha geniş bir siyasal çerçevede geçerli olabilmesi için bu durumun yalnızca fiilî bir gerçeklik (*de facto*) olarak kalmaması, aynı zamanda hukuki bir tanınmaya (*de jure*) dönüşmesi gerekiyordu. Bu da Papalık Devleti’nin merkezî kurumları tarafından açık ya da dolaylı biçimde onaylanmasını gerektiriyordu.

Zenobi’ye göre bu tanınma çoğu zaman “zımnen kazanılmış” sayılıyordu; yani bir şehirde kabul edilen zümre kapanması papalık yönetimi tarafından iptal edilmediği sürece fiilen geçerli kabul ediliyordu.

Tarihçi Claudio Donati’ye göre Ancona Markası’ndaki bu kapanmaların büyük bölümü “özerk biçimde gelişmiş ve ancak daha sonra — yani uygulamaya konduktan sonra — Kutsal Makam tarafından fiilen onaylanmış bir süreçtir”.

Ortalama olarak bu kapalı yönetim düzeni şehirlerde yaklaşık 215 yıl, kasabalarda ise yaklaşık 175 yıl sürdü. Bazı durumlarda şehirlerde üç buçuk yüzyıla, kasabalarda ise üç yüzyıla kadar uzanan bu dönem boyunca soylular ile halkın geri kalanı arasında belirgin bir hukuki ayrım varlığını korudu.

### Kurumsal yapı ve temel kavramlar

Patrici terimi köken olarak Roma Cumhuriyeti dönemindeki *patres*e, yani eski aristokrat ailelerin başlarına dayanır. Bu aileler ilk Roma Senatosu’nu oluşturan seçkin soyların temsilcileriydi. Orta Çağ ve erken modern dönemde ise aynı terim, egemen şehir cumhuriyetlerinin yönetici elitlerini ifade etmek için kullanılmaya başladı. Örneğin Venedik Cumhuriyeti, Cenova Cumhuriyeti ve Lucca Cumhuriyeti gibi devletlerde *patrici* unvanı resmî ve kurumsal bir statüyü ifade ediyordu.

Buna karşılık Ancona Markası’ndaki şehirlerde belgeler çoğunlukla *nobili* (“soylular”) veya *illustrissimi domini* (“çok saygın efendiler”) gibi ifadeler kullanır. *Patrici* terimi ise bazen şehir aristokrasisinin en eski ve köklü ailelerini tanımlamak için kullanılmıştır.

Her durumda söz konusu olan toplumsal grup, şehir yönetimini elinde tutan kalıtsal bir aristokrasidir. Kurumsal yapı ve kamu görevlerinin aileler arasında kalıtsal biçimde aktarılması bakımından bu gruplar, egemen şehir cumhuriyetlerindeki patrici sınıflarına benzer özellikler gösteriyordu. Ancak Ancona Markası’ndaki şehir aristokrasisi Papalık Devleti’nin egemenliği altında faaliyet göstermekteydi.

Bu maddede *nobiltà civica* (şehir soyluluğu) ile *şehir aristokrasisi* kavramları büyük ölçüde aynı kurumsal olguyu ifade etmek için kullanılmaktadır. Bununla birlikte bağlama göre, egemen şehir cumhuriyetlerindeki patrici sınıfları ile Papalık Markası’ndaki şehir aristokrasisi arasında ayrım yapılmaktadır.

Aşağıdaki tabloda maddede sık geçen bazı kurumsal kavramların kısa açıklamaları yer almaktadır.

### Şehir aristokrasisi ve feodal soyluluk

Şehir aristokrasisi ile feodal ya da unvanlı soyluluk arasındaki ilişki yerel koşullara göre değişiklik gösterebiliyordu. Bazı şehirlerde bu iki unsur bir arada varlığını sürdürmüş, hatta zaman zaman aynı ailelerde birleşmiştir.

Bununla birlikte Ancona Markası’ndaki şehir meclislerinde yer alan ailelerin büyük çoğunluğu feodal veya unvanlı aristokrasiye mensup değildi. Bu durum, eski rejim dönemindeki şehir soyluluğunun doğasını yansıtır: bu statü resmî bir soyluluk unvanına değil, kamu görevlerini kalıtsal biçimde üstlenen bir yönetici zümreye mensubiyete dayanıyordu. Tarihçi Zenobi bu durumu “devlete ait yetkilerin — çok küçük ya da sembolik bile olsa — kalıtsal olarak kullanılmasına sahip olma hakkı” olarak tanımlar.

Kökenleri farklı olsa da — feodal ve unvanlı soyluluk hükümdar tarafından verilen ayrıcalıklara dayanırken, şehir aristokrasisi yerel siyasal gelişmeler sonucunda ortaya çıkmıştır — iki grup arasında önemli benzerlikler bulunuyordu.

Bu benzerlikler özellikle hukukî açıdan dikkat çekicidir. Malta Şövalyeleri’nin hukuk danışma kurulunun eski başkanı olan hukukçu Giorgio Cansacchi, Eski Rejim dönemindeki farklı yerel iktidar biçimlerini karşılaştırırken şu gözlemde bulunur: feodal beyliklerin özerkliği ile özgür şehir komünlerinin özerkliği büyük ölçüde birbirine benzemektedir. Nasıl ki feodal beyler kendi topraklarında kamusal yetkiler kullanıyorsa, şehir aristokrasileri de şehir yönetiminde benzer yetkilere sahipti. Bu nedenle şehir aristokrasisinin egemen olduğu bazı şehirlerde yönetici meclisler “egemen” organlar olarak adlandırılmıştır. Ayrıca yönetimin kalıtsal niteliği de iki sistemde benzerdir; hem feodal topraklarda hem de aristokratik şehirlerde siyasal güç doğum hakkı yoluyla belirli ailelere geçiyordu.

### Toprak mülkiyeti ve siyasal güç

Şehir meclislerinde yer alan ailelerin soyluluk statüsü genellikle birkaç kuşaktır süregelen toplumsal konumlara dayanıyordu.

Zamanla şehir oligarkileri bu toplumsal statüyü resmîleştirdi. Bu gelişme özellikle Papalık Devleti’nin idarî yapısının giderek merkezileşmesiyle bağlantılıydı. Soylu aileler yerel toplum ile papalık yönetimi arasında aracılık eden bir konuma geldi ve böylece hem yerel çıkarların hem de merkezî otoritenin dengelenmesinde rol oynadılar.

Şehir aristokrasilerinin ekonomik gücü büyük ölçüde toprak mülkiyetine dayanıyordu. Recanati’nin 1530 tarihli kadastrosu, laik mülkiyetin yaklaşık yüzde sekseninin — yani şehir topraklarının yaklaşık yarısının — yalnızca altmış sekiz aile tarafından kontrol edildiğini göstermektedir.

Aynı aileler çoğu zaman yerel kilise kurumlarının da başında bulunuyor ve kira sözleşmeleri ile uzun süreli tasarruf sözleşmeleri (*emfiteusis*) aracılığıyla kiliseye ait geniş toprakları da dolaylı olarak kontrol ediyordu.

Şehir aristokrasisi yalnızca büyük toprak sahiplerinden oluşmuyordu; aynı zamanda kamu yönetiminin birçok alanında etkin rol oynuyordu. Bu aileler şehir yönetiminde adalet, maliye ve savunma alanlarında görev üstlenir; gıda tedarikini düzenleyen kurumları yönetir; tahıl fonlarını (*monti frumentari*) ve yardım kurumlarını idare eder; vergi yükümlülüklerini dağıtır ve kilise ile hayır kurumlarının başında bulunurlardı. Bu nedenle hem resmî hem de gayriresmî yerel güç üzerinde geniş bir nüfuz sahibiydiler.

XVIII. yüzyılda şehir aristokrasisine mensup aileler Markanın toplam nüfusunun yüzde ikisinden daha azını oluşturuyordu. Bununla birlikte siyasal gücün ne kadar dar bir grubun elinde toplandığını gösteren örneklerden biri Arcevia’dır: XVIII. yüzyılın sonlarına doğru sekiz binden fazla nüfusa sahip olan bu şehirde gerçek siyasal güç yalnızca on altı soylu kişinin elinde bulunuyordu.

Şehir aristokrasisinin kurumsal temelini — yani aileler arasındaki yasal ayrım ile yönetim yetkisinin birleşimini — Roccacontrada (bugünkü Arcevia) şehrinin önde gelen ailelerinden birine mensup olan Francesco Brunamonti açıkça ifade etmiştir. XVIII. yüzyılın ortalarında yazan Brunamonti, şehir aristokrasisinin içinden bir tanık olarak şu değerlendirmeyi yapar:


“Memleketimizin kendisi hakkında her zaman taşıdığı saygınlığın en açık göstergesi, bazı ailelere tanınan ayrıcalıktır. Bu seçilmiş aileler, diğer saygın ve varlıklı ailelerden ayrılır ve adalet gonfalonu yalnızca onlara emanet edilir. İşte soyluluğun gerçek temeli budur: yasal bir ayrım ve buna eşlik eden yönetim yetkisi. Bu ayrımın bulunmadığı şehirlerde ise kamu temsilcileri arasında tam bir eşitlik görülür; böyle bir durumda soyluluktan söz etmek mümkün değildir, çünkü hiçbir aile diğerlerinden ayrılarak üstün bir konuma yerleştirilmemiştir.”



— Francesco Brunamonti (yaklaşık 1750)


## Şehirler, kasabalar ve kentsel hiyerarşi

Ancona Markası’ndaki şehir aristokrasilerini anlamak için bölgenin yerleşim ağında şehirler ile kasabalar (*terre*) arasında yapılan ayrımı dikkate almak gerekir.

*Terra* terimi, Papalık Devleti’nin idarî aygıtları tarafından XIII. yüzyılın sonlarından itibaren kullanılmaya başlanmıştır. Bu terim, piskoposluk merkezi olmadığı için *civitas* (şehir) unvanını taşıyamayan komünleri ifade ediyordu. Bununla birlikte bu yerleşimler, kurumsal önemleri, ekonomik ve toplumsal faaliyetleri, dinî yaşamları ve bazen nüfus büyüklükleri bakımından çoğu zaman şehirlerle benzer özellikler gösteriyordu.

Papalık idaresi ayrıca şehir merkezlerini yönetim yetkileri ve yargı yetkileri bakımından ayrıntılı bir hiyerarşi içinde sınıflandırmıştır.

### Şehir merkezlerinin idarî hiyerarşisi

Şehirlerin ilk sistematik sınıflandırması mali amaçlarla yapılmıştır. Bu düzenleme 1357 yılında Kardinal Egidio Albornoz tarafından Fano’da yayımlanan *Costituzioni egidiane* ile başlamış, daha sonra 1362–1367 yılları arasında hazırlanan *Descriptio Marchiae Anconitanae* adlı belgeyle tamamlanmıştır.

Bu belgelerde şehir merkezleri iki ana kategoriye ayrılmıştır:

* *immediate subiecti* – doğrudan Papalık mali idaresine bağlı olan merkezler;
* *mediate subiecti* – başka bir şehre ya da bir yerel beyliğe bağlı olan merkezler.

İkinci kategoriye özellikle *villa* adı verilen kırsal yerleşimler ve *castrum* (kale yerleşimleri) dâhildi. Ayrıca bazı kasabalar daha büyük şehirlere bağlıydı; örneğin Camerano uzun süre Ancona’ya bağlı bir yerleşim olarak kabul edilmiştir.

Buna karşılık *immediate subiecti* statüsündeki şehirler ve kasabalar önemli ölçüde özerkliğe sahipti. Papalık egemenliği çoğu zaman yalnızca resmî bir çerçeve oluşturuyor, günlük yönetim ise fiilen yerel şehir kurumları tarafından yürütülüyordu.

XVIII. yüzyılda *mediate* statüsündeki yerleşimlerin sayısı açık biçimde fazlaydı: toplam 383 yerleşimin 304’ü başka merkezlere bağlıydı ve tam anlamıyla özerk değildi.

Buna karşılık *immediate* statüsündeki şehirler geniş yetkilere sahipti. Bu yetkiler arasında yerel yasalar çıkarma, kamu görevlilerini seçme, hem sivil hem de ceza davalarında ilk derece yargı yetkisini kullanma ve bağlı kırsal bölgeler üzerinde idarî denetim kurma bulunuyordu.

Aristokratik şehir yönetimleri Markanın yirmi iki şehrinde ve yaklaşık aynı sayıda bağımsız kasabada ortaya çıktı. Bu merkezler *immediate subiecti* statüsündeki yerleşimlerin yaklaşık yarısını oluşturuyordu. Söz konusu şehir ve kasabalar siyasî-idarî ve yargısal yetkilerini korudukları için, zamanla bu yetkiler yerel aristokrat aileler tarafından tekelleştirildi.

### Şehir aristokrasilerinin coğrafi dağılımı

Harita, aristokratik şehir yönetimine sahip şehirlerin (mavi), aynı sisteme sahip kasabaların (turuncu) ve böyle bir yönetim yapısına sahip olmayan kasabaların (gri) dağılımını göstermektedir.

Şehirler bölgenin başlıca çekim merkezlerini oluştururken, aristokratik yönetime sahip kasabalar çoğu zaman bu şehirlerin kırsal hinterlandının sınır bölgelerinde ortaya çıkmıştır.

Bu dağılım içinde iki yoğunlaşma alanı ayırt edilebilir:
(1) güney bölgesi: Tolentino–Macerata–Recanati hattı ile Ascoli Piceno–Montalto delle Marche–Fermo hattı arasında kalan alan;
(2) kuzey bölgesi: Corinaldo–Ostra hattı ile Jesi ve Cingoli–Fabriano arasında kalan alan.

Bu konumlanma, şehirlerin kendi kırsal bölgeleri içindeki küçük merkezleri zamanla kendilerine bağlamasıyla uyumludur. Güçlü bir şehir merkezinin bulunmadığı yerlerde ise daha küçük komünler ortaya çıkmış ve bunlar, daha dar ölçekte de olsa, çevredeki kırsal bölgeler üzerinde benzer bir hâkimiyet kurmuştur.

Buna karşılık aristokratik yönetimin bulunmadığı bağımsız kasabaların çoğu Markanın orta-güney kesiminde yer alır. Özellikle Ascoli Piceno, Montalto delle Marche ve Ripatransone şehirlerinin kırsal bölgeleri ile aristokratik yönetimin erken ortaya çıktığı Amandola ve Montelparo çevresi arasında yoğunlaşırlar.

Daha kuzeyde ise Belforte del Chienti, Caldarola ve Urbisaglia gibi merkezler Camerino ve Tolentino şehirlerinin doğrudan etkisi altındaki bir bölgede yer alıyordu.

Bu tür yerleşimlerde bağımlı kırsal alanın görece küçük olması — yani yerleşim yoğunluğu ve yakın çevrede daha güçlü şehir merkezlerinin bulunması — genellikle daha sınırlı bir kentsel gelişimle ve şehir yönetiminde aristokratik bir düzenin ortaya çıkmamasıyla ilişkilidir.

## Şehir aristokrasisinin yükselişi ve gerilemesi

XVI. yüzyılın ortalarından itibaren Papalık Devleti, şehir oligarkilerine geniş bir özerklik tanıyan bir yönetim modeli benimsedi. Bu sistem, hem toplumsal dengelerin korunmasına hem de vergi toplama mekanizmasının daha etkin işlemesine hizmet eden aristokratik şehir yönetimlerinin gelişmesini teşvik etti.

Şehir aristokrasisi aile temelli bir yapıya sahipti ve şehir meclislerine kabul yoluyla süreklilik kazanıyordu. Ancak bu kabul işlemi soyluluğu yaratmaktan ziyade, zaten söz konusu ailelerde yerleşmiş olan toplumsal statünün resmen tanınması ve kurumsallaştırılması anlamına geliyordu. Bu ailelerin kökeni çoğu zaman feodal aristokrasiden değil, şehir toplumunun içinden gelmekteydi.

Şehir aristokrasileri yalnızca yönetim faaliyetleriyle değil, aynı zamanda kentsel kimliğin oluşumuna katkıda bulunan kültürel faaliyetlerle de öne çıktı. Şehir tarihleri, soyağaçları ve belge koleksiyonları gibi çalışmalar aracılığıyla yerel bir tarih bilinci geliştirdiler. Bunun yanında soylu konutları ve şehir mekânının anıtsal düzenlenmesi de aristokrat ailelerin toplumsal meşruiyetini güçlendiren araçlar arasında yer aldı.

Eski rejimin sona ermesiyle birlikte şehir meclislerinin burjuva kesimlere açılması, şehir aristokrasisinin siyasal gücünün gerilemesinin başlangıcını oluşturdu. İtalya'nın birleşmesi sonrasında ise aristokrat ailelerin mal varlıklarını koruyan kurumsal yapıların kaldırılması, bu sınıfın ekonomik açıdan da hızlı bir gerileme yaşamasına yol açtı.

### Merkezî iktidar ile şehir aristokrasileri arasındaki denge





XVI. yüzyılın ortaları Papalık Devleti için önemli siyasal dönüşümlerin başladığı bir dönemdi.

Cateau-Cambrésis Antlaşması (1559) ile sona eren İtalya Savaşları ve ardından gelen Karşı Reform süreci — özellikle Trento Konsili (1545–1563) — Papalık yönetiminde hem kurumsal hem de siyasal açıdan yeni bir dönemin başlangıcını oluşturdu. Bu gelişmeler merkezî iktidar ile yerel özerklikler arasındaki ilişkilerin yeniden tanımlanmasına yol açtı.

Bu dönemde papalık yönetimi, şehir aristokrasilerinin aracılığıyla hükmettiği bir iktidar yapısı geliştirdi. Aynı zamanda yerel beylerin ve feodal yargı alanlarının etkisi giderek sınırlandırıldı.

Bunun sonucunda Papalık Devleti’nde merkezî kilise bürokrasisi ile yerel şehir aristokrasileri arasında bir tür “ikili yönetim” ortaya çıktı.

Bu sistem özellikle Ancona Markası’nda elverişli bir zemin buldu. Bölgenin yoğun şehir ağı ve Orta Çağ komün geleneğine dayanan güçlü yerel özyönetim kurumları, merkez ile yerel elitler arasında bir tür “sözleşmeye dayalı” denge yaratmıştı.

Şehirlerdeki kamu görevleri çoğu zaman Roma Kuriası ile bağlantılı ailelerin elinde bulunuyordu. Bununla birlikte bu ailelerin seçimi çoğunlukla şehir oligarkilerinin kendi kararlarıyla belirleniyor ve zümre kapanmaları yoluyla resmîleştiriliyordu.

Yerel yönetimlerin aristokratik karakteri yalnızca nadir durumlarda papalık temsilcileri tarafından doğrudan düzenlenmiştir. Bu durum Papalık Markası’nda oldukça parçalı bir siyasal yapı ortaya çıkmasına yol açmıştır.

Tarihçi Sandro Carocci’ye göre bu sistemde merkezî iktidar yalnızca yerel aristokrasilerle bir denge kurmakla kalmamış, aynı zamanda onlarla bilinçli bir ittifak da geliştirmiştir. Şehir aristokrasileri, toplumsal düzenin korunması ve vergi sisteminin işlemesi açısından Papalık yönetiminin en önemli dayanaklarından biri hâline gelmiştir.

Bu yakınlık, kısmen yönetici elitlerin ortak toplumsal kökenlerinden de kaynaklanıyordu. XVII. yüzyılın sonlarından itibaren papaların kökeni giderek Papalık Devleti’nin soylu aileleriyle sınırlanmaya başladı. Clement XI Albani ve Innocenzo XIII Conti’den başlayarak birçok papa Romagna ve Marche bölgelerinden gelmiş, bu gelenek Pius IX Mastai-Ferretti’ye kadar devam etmiştir.

### Kent meclislerine seçilme ve aile soyluluğunun tanınması

Bu koşullar altında şehir toplumlarının sosyal tabakalaşmasını ve hiyerarşik yapısını yansıtan aristokratik bir yönetim sistemi ortaya çıktı.

Kent yönetiminin temel kurumları olan meclisler, priorato ve gonfalonier makamlarının yalnızca belirli aileler tarafından kontrol edilmesi, şehir oligarkilerine siyasal ve idari iktidarın kalıtsal biçimde kullanılmasını sağladı. Bu yetkiler aynı zamanda ilk derece yargı yetkisini de içeriyordu. Söz konusu yetki, Papalık Devleti tarafından yerel topluluklara devredilen ve belediye magistraları aracılığıyla kullanılan *merum et mixtum imperium* olarak adlandırılıyordu.

Bu kurumsal yapı, aynı zamanda aristokrat yaşam tarzı olarak tanımlanan *more nobilium* anlayışıyla da destekleniyordu.

Bu unsurlar birlikte değerlendirildiğinde, ailelerin soyluluk statüsünün tanınmasına yönelik bir uygulama ortaya çıkmıştı. Özellikle XVI. yüzyıldan itibaren bu tanıma işlemi giderek daha açık ve sistemli bir biçimde ifade edilmeye başladı.

Soyluluk ayrımının gayriresmî ölçütleri arasında, aynı sosyal zümre içinde birkaç kuşak boyunca evlilik yapmak da önemli bir rol oynuyordu. Genellikle en az dört kuşak boyunca aynı aristokrat çevre içinde evlilik yapılmış olması beklenirdi. Kent statülerinde yer alan evlilik düzenlemeleri, evliliklerin aile onayına bağlı olmasını öngörüyor ve kadın çeyizini aile servetinin korunmasında önemli bir araç hâline getiriyordu. Bu düzenlemeler hem mülkiyet bütünlüğünün korunmasına hem de aristokrat zümrenin iç dayanışmasının sürdürülmesine katkıda bulunuyordu.

Bu süreklilik ve karşılıklı tanınma mantığı içinde, bir aile üyesinin kent meclisine seçilmesi o ailenin birinci zümreye ait olduğunu kamuoyu önünde teyit ediyordu; ancak bu seçim doğrudan bir soyluluk yaratma işlemi değildi.

Aksine, bu tür görevlere erişim zaten yerleşmiş bir soyluluk statüsünü varsayıyordu. Bu statü çoğu zaman yazılı hukuk kurallarından çok yerel toplumsal kabul ve aynı düzeydeki diğer ailelerin tanımasıyla şekilleniyordu.

Eski rejim döneminin Marche kurumlarını inceleyen hukuk tarihçisi Carmelo Arnone bu durumu şu sözlerle açıklar:


“Soylu meclisler bir kişiyi üyeliğe kabul ettiklerinde ona yeni bir soyluluk vermezler; yalnızca onun ve ailesinin, kökenleri, yaşam tarzı, toplumsal ve ekonomik konumları, yetenekleri ve akrabalık bağları bakımından bu statüyü hak ettiklerini tespit eder ve ilan ederler. Bu nedenle kent meclislerine mensup kişilerin soyluluğu kurucu değil, tanıyıcı niteliktedir. Ayrıca bu soyluluk cömerttir; yani uzun bir atalar zincirinden gelir ve soy içinde kökleşmiştir. Bu nedenle askerî tarikatlara kabulde de geçerli bir soyluluk kanıtı olarak kabul edilirdi.”



— Carmelo Arnone


Dolayısıyla kent meclislerine kabul edilme yalnızca idari görevlerin paylaşılması anlamına gelmiyordu. Aynı zamanda aristokrat zümreye resmî aidiyetin tanınmasını ve toplumsal yükselme süreçlerinin denetlenmesini sağlayan daha geniş bir siyasal işlev de taşıyordu.

### Aristokrat ailelerin kökeni

Soylu ailelerin toplumsal kökenlerinin incelenmesi, Ancona Markası’ndaki şehir aristokrasisinin niteliğini daha iyi anlamayı sağlar. Bu inceleme, söz konusu aristokrat zümrenin, komün kurumlarında zaten etkin olan toplumsal grupların zamanla yükselmesi ve sisteme dâhil edilmesiyle oluştuğunu; yani komün öncesi feodal soyların basit bir devamı olmadığını göstermektedir.

Tarihçi Bandino Giacomo Zenobi’ye göre, XVIII. yüzyılda kasabalardaki aristokratik yönetimlere mensup ailelerin yaklaşık üçte biri XVI. yüzyıldan daha eskiye uzanmaktaydı; yalnızca beşte biri ise komün döneminin yüzyıllarına, yani XI ile XIV. yüzyıllar arasına kadar geri götürülebiliyordu. Bu en eski aileler arasında feodal kökene sahip olanların oranı yarıdan daha azdı ve toplamın yalnızca yaklaşık yüzde 7’sini oluşturuyordu.

Aynı şekilde, şehirlerde de sivil kökenli ailelerin feodal kökenli ailelere göre daha baskın olduğu görülmektedir. Bununla birlikte şehirlerde feodal unsurun ağırlığı kasabalara kıyasla biraz daha fazlaydı ve ailelerin geçmişi de ortalama olarak daha eskiye gidiyordu. Bu durum, şehirlerin toplumsal ve siyasal yapısının daha erken ve daha sağlam biçimde örgütlenmiş olmasının bir sonucudur.

Buna karşılık, feodal olmayan soylar arasında halk tabakalarına mensup zanaatkâr gruplardan (*artifices*) doğrudan yükselmiş ailelerin sayısı oldukça sınırlıdır.

Zenobi’nin vardığı sonuca göre bu ailelerin çoğu, daha çok *boni homines* olarak adlandırılan gruplardan türemiştir. Bunlar, feodal *milites*lerin hemen altında yer alan, fakat zamanla onlarla akrabalık ilişkileri de kurmuş olan şehir elitleriydi. Komünlerin ilk dönemlerinden itibaren bu gruplar, toprak mülkiyetine sahip olmaları ve komün idaresi ile adalet mekanizmasında kâtiplik ve idarî görevler üstlenmeleri sayesinde toplumsal üstünlüklerini pekiştirmişlerdi.

### Kent hafızası ve aristokrat öz-temsil

XVII ve XVIII. yüzyıllar arasında Papalık Markası’nın şehir elitleri yalnızca yönetim faaliyetleriyle değil, aynı zamanda yoğun bir yerel tarih yazımıyla da dikkat çekti. Bu dönemde şehir tarihleri, belge koleksiyonları, soyağaçları, kentlerin kökenine ilişkin anlatılar ve çeşitli kent kronikleri kaleme alındı. Bu eserlerin çoğu din adamları tarafından yazılmış olup, yazarların önemli bir bölümü şehir aristokrasisinin entelektüel ve ailevi ağlarıyla yakından bağlantılıydı.

Arşiv belgelerinin ve tarihsel kaynakların sistemli kullanımına dayanan bu çalışmalar, özellikle tarihçi Ludovico Antonio Muratori’nin eleştirel tarih anlayışından ilham alıyordu. Bu yaklaşım hem kent hafızasının şekillenmesine katkıda bulundu hem de yerel aristokrat zümrelerin kendilerini tarihsel olarak temsil etmelerine imkân veren bir araç hâline geldi.

Tarihçi Francesco Pirani’ye göre XVIII. yüzyılın belediye tarihleri, şehir kimliklerinin ve bu kimlikleri şekillendiren yönetici elitlerin oluşumunda ayrıcalıklı bir laboratuvar işlevi görmüştür. Kent hafızasının üretimi ile aristokrat hafızasının inşası arasında sürekli bir kültürel etkileşim söz konusudur. Bu bağlamda aristokrat çevrelerin değerleri, estetik anlayışı ve siyasal beklentileri, şehir tarihinin anlatım biçimini büyük ölçüde etkilemiştir. Bu yaklaşım, şehirlerin geçmişi ile onları yöneten ailelerin geçmişi arasında özel ve karşılıklı bir bağ bulunduğu düşüncesine dayanıyordu.

Bölgesel ölçekte en dikkat çekici girişimlerden biri, başrahip Giuseppe Colucci tarafından koordine edilen otuz iki ciltlik *Delle antichità picene* (1792) adlı kapsamlı çalışmadır. Bu eser, Markanın farklı şehirlerine ait yerel tarihleri daha geniş bir tarihsel çerçeve içinde bir araya getirmeyi amaçlayan kolektif bir bilimsel girişim olarak tasarlanmıştı.

Aynı dönemde kilise tarihi alanında da benzer çalışmalar ortaya çıktı. Bu tür eserler çoğu zaman piskoposluk merkezlerinin yerel kimliğiyle yakından bağlantılıydı. Örneğin Ottavio Turchi’nin *De ecclesiae Camerinensis pontificibus* (1762) adlı çalışması ile Pompeo Compagnoni’nin *Memorie istorico-critiche della chiesa e de’ vescovi di Osimo* (1783) adlı eseri bu geleneğin önemli örnekleri arasında yer alır.

Bu çalışmaların yazarları da çoğunlukla Marche bölgesinin şehir aristokrasisine mensuptu. Colucci ailesi Ascoli, Camerino ve Penna San Giovanni şehir aristokrasisine; Turchi ailesi Apiro ve Tolentino şehir aristokrasisine ve Camerino patrikliğine; Compagnoni ailesi ise Macerata şehir aristokrasisine mensuptu ve ayrıca çeşitli kasabalarda da kabul edilmişti (bkz. şehirlerdeki aileler ve kasabalardaki aileler listesi).

XVIII. yüzyıl boyunca tarih yazımı büyük ölçüde belediye ölçeğinde kalmış olsa da yüzyılın sonlarına doğru bölgesel bir tarih anlatısı oluşturma yönünde bazı girişimler ortaya çıktı. Ancak bu girişimler tamamlanamadan kısa süre sonra Fransız işgali ve Napolyon döneminin siyasal dönüşümleri tarafından kesintiye uğratıldı.

### Kentsel mekân ve anıtsallık

Şehir aristokrasisi, konutların yerleşimi, ana ulaşım eksenlerinin kontrolü ve meydanların anıtsal biçimde düzenlenmesi yoluyla kentsel mekânın biçimlenmesinde belirleyici bir rol oynadı.

XV ile XVIII. yüzyıllar arasında şehir dokusu giderek daha hiyerarşik ve işlevsel olarak ayrışmış bir yapıya büründü. Bu süreçte aristokrat konutlarının yoğunlaştığı mahalleler oluştu, “soylu meydanlar” ortaya çıktı ve kent içindeki kamusal ile özel alanlar arasındaki ayrım daha belirgin hâle geldi.

Bu dönüşümü destekleyen önemli etkenlerden biri de Ancona limanından yapılan tahıl ihracatındaki artıştı. Bu gelişme, Papa Clement XII tarafından 1732’de verilen serbest liman ayrıcalığı sayesinde kolaylaşmıştı. Ticaret hacmindeki büyüme, toprak sahibi sınıfların gelirlerini artırarak aristokrat ailelerin toplumsal meşruiyet ve prestij stratejilerini güçlendirdi.

Mimarlık tarihçisi Fabio Mariano’ya göre bu dönemde Markadaki aristokrat konut mimarisinin yenilenmesi, özellikle XV–XVII. yüzyıllardan kalma sarayların iç mekânlarının dönüştürülmesine odaklandı. Görkemli giriş holleri, anıtsal merdivenler ve temsil salonları zengin biçimde düzenlenirken, dış cepheler genellikle daha ölçülü ve sade tutuldu.

Palazzo Pianetti (Jesi), Palazzo Ferretti (Ancona), Palazzo Campana (Osimo) ve Palazzo Accorretti (Filottrano) gibi yapılar, iç mekânların temsil işlevinin ne kadar merkezi olduğunu açıkça göstermektedir. Bu dönemde aristokrat konutların sembolik ağırlığı dış cephelerden çok sarayların iç düzenine ve dekorasyonuna kaymıştır.

Bu değişim, aristokrat yaşam tarzının yeni sosyal ihtiyaçlarıyla da bağlantılıydı. Toplumsal görünürlük ve seçkin çevrelerle yapılan özel toplantılar giderek daha önemli hâle gelmişti. Aynı dönemde Avrupa aristokrasisi arasında yaygınlaşan Grand Tour geleneği, yaşam tarzları ve estetik tercihlerin İtalya’nın farklı şehirleri arasında dolaşımını hızlandırdı.

Roma ve Bologna mimarlık çevrelerinden esinlenen modeller ile Papalık çevresinde faaliyet gösteren mimarların projeleri, Ancona Markası’nın şehir elitlerini daha geniş mimari akımlarla ilişkilendirdi. Bu bağlamda en dikkat çekici örneklerden biri, Luigi Vanvitelli’nin Ancona’daki Palazzo Ercolani için hazırladığı projelerdir.

XIX. yüzyılın başlarında eski rejimin kurumsal yapılarının ortadan kalkmasıyla birlikte şehir elitlerinin sosyalleşme ve kamusal görünürlük biçimleri de değişmeye başladı.

Bu dönemde Marche bölgesinde “*teatro di condominio*” olarak bilinen tiyatro modeli yaygınlaştı. Bu tiyatrolar, özel locaya sahip ortaklar tarafından finanse edilen ve yönetilen yapılar olup, loca sahipliği önemli bir toplumsal prestij göstergesi hâline geldi.

Böylece tiyatrolar, aristokrat konutlarının temsil salonlarının yanında, şehir seçkinlerinin kamusal görünürlüğünü sağlayan yeni bir toplumsal temsil mekânı olarak ortaya çıktı.

### Eski rejimin sona ermesi ve şehir soyluluğunun gerilemesi

Şehir aristokrasileri, zamanla kökeni feodal olan fakat ekonomik açıdan daha mütevazı ailelere kıyasla saygınlık, kültürel sermaye ve siyasal etki bakımından daha yüksek bir konuma ulaştılar. Bununla birlikte, yaşam tarzı ve toplumsal pratikler bakımından feodal aristokrasinin birçok unsurunu da benimsediler.

Şehir soyluluğu, ekonomik üstünlüğünü büyük ölçüde İtalya'nın birliğine kadar korudu. Ancak XIX. yüzyılın ikinci yarısında aristokrat servetlerin parçalanması bu üstünlüğü önemli ölçüde zayıflattı. Bu süreç özellikle fidecommesso sisteminin, kilise üzerindeki patronaj haklarının ve laik beneficiumların kaldırılmasıyla hızlandı.

Eski rejimin çöküşü, şehir soyluluğunun yüzyıllar boyunca dayandığı kurumsal düzenin köklü biçimde değişmesine yol açtı.

Bu dönüşüm süreci ilk olarak Napolyon’un İtalya seferleri ile başladı. Bu gelişmeler, şehir patrisiatlarının temel güç kaynağı olan siyasal hegemonyayı ortadan kaldırdı; aristokrat aileler bu gücü daha sonra gerçekleşen Restaurazione döneminde dahi tam anlamıyla geri kazanamadılar.

Restaurazione sonrasında Papalık Devleti, jakoben ve Napolyoncu reformların merkezileştirici eğilimlerini kısmen benimsemekle birlikte bunları temkinli biçimde uyguladı. Bu çerçevede belediye statüleri kaldırıldı, kırsal bölgelerin şehir merkezlerine olan geleneksel bağı zayıflatıldı ve şehir konseyleri soylu olmayan mülk sahibi sınıflara da kısmen açıldı.

Önce Napolyon yönetimi, ardından Papalık reformları tarafından getirilen yeni idari modeller, şehir konseylerinin kalıtsal ve kapalı karakteriyle artık bağdaşmıyordu. Böylece sosyal statü ve toplumsal hiyerarşiler varlığını sürdürse de patrisiatlar siyasal kurumlar olarak işlevlerini yitirdi. Bu süreç, Papalık Devleti'nin zamansal egemenliğinin sona ermesinden bile önce tamamlanmış oldu.

## Tarım, toprak mülkiyeti ve şehir iktidarı

Yukarıda tanımlanan kurumsal çerçeve, aynı zamanda toprak mülkiyetinin yapısında meydana gelen derin dönüşümlerin arka planında şekillenmiştir. Tarih yazımının bir bölümü, şehir elitlerinin siyasal, kurumsal ve ekonomik dinamiklerinin önemli bir kısmını bu mülkiyet dönüşümleriyle ilişkilendirmiştir.

Özellikle toprak mülkiyetinin örgütlenme biçimi ile şehir ile kırsal alan arasındaki ilişkiler, yerel güç dengelerinin oluşumunda belirleyici rol oynamıştır.

### Ortakçılık sisteminin yayılması ve şehir elitlerinin kırsala yönelmesi

XIII. yüzyıldan itibaren Marca Anconitana’da toprak mülkiyeti giderek *appoderamento* (toprağın çiftlik birimlerine bölünmesi) ve mezzadria (ortakçılık) sistemi etrafında yeniden örgütlenmeye başladı.

XIII ile XV. yüzyıllar arasında, aile emeğine dayalı işletmeye uygun büyüklükte, içinde çiftlik evi ve çeşitli tarımsal yapılar bulunan bütüncül tarımsal mülkler yaygınlaştı. Bu mülkler çoğunlukla kısa süreli ve ayrıntılı yazılı sözleşmelerle kiraya veriliyordu. Sözleşmeler genellikle başlıca tarımsal ürünlerin ve hayvancılık gelirlerinin yarı yarıya paylaşılmasını öngörüyor; ayrıca mülk sahibi ile ortakçı çiftçinin işletme giderleri ve üretim için gerekli sermaye yatırımlarına birlikte katılmasını şart koşuyordu.

XIV. yüzyılın ortalarında Kara Ölümün yol açtığı büyük demografik çöküş, şehirli mülk sahiplerinin kırsal toprakları daha geniş ölçekte ele geçirmesini kolaylaştırdı. Böylece orta ve küçük köylü mülkiyeti önemli ölçüde geriledi. Marche bölgesinde XV. yüzyılda ortakçılık sisteminin hızla yayılması, geniş çaplı bir tarımsal yeniden yerleşim süreciyle ilişkilendirilmiştir.

Şehirlerde yaşayan büyük toprak sahipleri tarafından desteklenen bu ortakçılık sistemi, şehirlerin kırsal alan üzerindeki ekonomik ve toplumsal üstünlüğünün en belirgin ifadelerinden biri hâline geldi.

Bu süreçlerin uzun vadeli sonuçları özellikle Macerata örneğinde açık biçimde görülür. Burada toprak mülkiyetinin yoğunlaşması, kırsal mülkiyet ile şehir oligarkisinin siyasal gücü arasındaki sıkı ilişkiyi gözler önüne sermektedir.

### Toprak yoğunlaşması ve oligarkik yapı: Macerata örneği

Toprak mülkiyetinin aristokrat ailelerin elinde giderek yoğunlaşması, Macerata örneğinde ayrıntılı biçimde belgelenmiştir.

XIII. yüzyılın ortalarında, Popolo yönetimi döneminde şehirde yaklaşık 1.900 toprak sahibi bulunuyordu. Üç yüzyıl sonra, XVI. yüzyıl ortalarında bu sayı 650’ye düşmüş ve sonraki yüzyıllarda da azalmaya devam ederek 1778 tarihli kadastro kayıtlarında yalnızca 388 mülk sahibi kalmıştır. Buna karşılık aynı dönemde, Kara Ölüm sonrası demografik toparlanma sayesinde Macerata’nın nüfusu önemli ölçüde artmıştır: 1450’de yaklaşık 2.200 kişi olan nüfus 1550’de 3.600’e yükselmiş ve 1800’e doğru kırsal çevre de dâhil edildiğinde 12.000’i aşmıştır.





Toprak sahiplerinin sayısındaki keskin düşüşe karşılık, aristokrat ailelerin elinde bulunan laik toprak mülkiyeti önemli ölçüde arttı ve XVIII. yüzyıl sonunda toplamın yaklaşık %85’ine ulaştı. Aynı dönemde kilise mülkiyeti de büyüdü. XVI. yüzyıl ortasında toplam mülkiyetin yaklaşık %18’ini oluşturan kilise toprakları, XVIII. yüzyılın sonuna doğru %40’a kadar yükseldi.

Şehirli mülk sahipliğinin genişlemesi, kırsal toplumda güçlü bağımlılık ilişkilerinin oluşmasına da yol açtı. Ortakçı çiftçiler giderek artan ölçüde patronaj ve müşterilik ilişkileri içine girdi.

Noter belgelerinde *ad soccitam* olarak tanımlanan ortakçılık sözleşmeleri zamanla başlangıçtaki eşit ortaklık niteliğini kaybederek çiftçiler aleyhine daha dengesiz hâle geldi. Sözleşmelerde çiftçilerin ev içi hizmetlere kadar uzanan çeşitli yükümlülükleri ayrıntılı biçimde belirtiliyordu.

Toprak mülkiyetinin yoğunlaşması, ortakçılık sistemi ve şehir aristokrasisinin siyasal gücü üzerindeki tekelci konumu, Papalık Devleti'nin daha geniş çerçevedeki mutlakiyetçi yönetim yapısıyla birleşerek uzun bir istikrar dönemi sağladı. Ancak bazı tarihçilere göre bu yapı aynı zamanda toplumsal hareketliliğin sınırlanmasına ve kırsal toplumda belirgin bir durağanlığa da yol açtı.

Nitekim XX. yüzyılın başlarında bile Marche bölgesindeki köylü nüfusunun %60’tan fazlası hâlâ ortakçı çiftçilerden oluşuyordu.

Böylece toprak ilişkilerinin evrimi ile şehir kurumlarının gelişimi birbirini karşılıklı olarak güçlendirmiş, şehir oligarkilerinin yerel iktidarını uzun süre boyunca sağlamlaştırmıştır.

## Tarihyazımsal perspektifler

Tarihyazımı açısından bakıldığında, komünlerin oligarkik yapısı — oluşumu, sürekliliği ve yaygınlığı bakımından Papalık Markası’nın önemli bir örnek teşkil ettiği bir model olarak — erken modern İtalya toplumunun ayırt edici özelliklerinden biri olarak değerlendirilmiştir. Bu yapı, daha sonra İtalya’nın siyasi birliğini gerçekleştirecek olan yönetici sınıfın oluşumunu da derinden etkilemiştir.

Giuseppe Galasso’nun özetlediği üzere, “oligarkik blok”, komünal parçalanmışlığın tarihsel sonucu ve yaklaşık beş yüzyıl boyunca İtalyan toplumsal yaşamının temel yapısı olmuştur.

Bu yönetici elitlerin ortaya çıkışı, *cives* ile halk tabakaları arasındaki uzun süreli gerilimlerin sonucuydu. Zamanla halk grupları siyasal iktidardan giderek dışlanmıştır. Bu süreç, şehir aristokrasilerinin yavaş biçimde oluştuğunu ve şehir soyluluğunun özünde kurucu değil, var olan bir toplumsal üstünlüğü tanıyan bir statü olduğunu ortaya koyar.

XVI. yüzyıldan itibaren aristokrat üstünlüğü toplumsal yaşamı güçlü biçimde hiyerarşik bir düzene yönlendirdi. Bu durum, şehir patrisiatları için sembolik anlam taşıyan villa tipi kırsal konutların yaygınlaşmasında da görülür. Bu konutlar, feodal aristokrasi için kalelerin ifade ettiği statüye benzer bir temsil işlevi üstlenmiştir.

Bu yapı aynı zamanda hem kırsal toplumu hem de şehirlerdeki zanaatkâr ve tüccar sınıfları kapsayan karmaşık bir patronaj ve bağlılık ilişkileri ağının gelişmesine yol açtı.

Sonuç olarak yönetici elitler içinde güçlü bir iç bütünleşme ortaya çıktı. Bu durum, komünal dönemin çatışmalarının aşılmasına katkıda bulunarak daha düzenli ve kurumsallaşmış bir toplumsal düzenin oluşmasını sağladı. Bununla birlikte aristokrat şehir toplulukları, sonraki dönemlerde de hukuka bağlılık, siyasal tartışma kültürü ve patrisiat içindeki görece eşitlik gibi özelliklerini korudu.

### İtalyan partikülarizminin yorumları

Tarih yazımı, şehir soyluluğu ile İtalya’ya özgü siyasal partikülarizm arasında güçlü bir ilişki kurmuştur. Bu partikülarizm, şehir kimliğinin ve aile bağlarının siyasal yaşamda merkezi bir rol oynamasıyla karakterize edilir.

Fabio Cusin’e göre şehir oligarkileri, Orta Çağ komünlerinden miras kalan ve aile prestijini korumaya yönelen güçlü bir hizipçi zihniyet geliştirmiştir. Benzer biçimde Giuseppe Galasso, komünal ve Rönesans dönemi elitlerinin yükselişi ile Orta Çağ’dan miras kalan siyasal parçalanmışlık arasında açık bir süreklilik bulunduğunu vurgulamıştır.

Bu kültürün çağdaş bir tanıklığı, Recanati’nin şehir soyluluğuna mensup olan ve Restorasyon döneminde gonfaloniere görevinde bulunan Monaldo Leopardi’nin belediye yaşamına dair düşüncelerinde görülür:


“İnsanların kendi belediye işlerinde meşguliyet ve teselli bulmalarına izin vermek gerekir […]; böylece ulusun işlerini karıştırmaya yönelmezler. Vatan […] tam anlamıyla doğduğumuz yerdir […] çünkü onunla toprağı, surları, kurumları, yasaları, kamu mallarını ve sayısız ortak çıkarı paylaşırız.”


— Monaldo Leopardi (1831)

Genel olarak Papalık Markası’ndaki şehir soyluluğu, Orta Çağ komünal partikülarizminin zamanla uzun süreli bir aristokratik belediyeciliğe dönüşümünü gözlemlemek için önemli bir örnek sunar. Bu süreç, yerel iktidarın biçimlenmesinde belirleyici rol oynamıştır.

## İtalyan ve Avrupa şehir soyluluklarıyla karşılaştırma

Papalık Markası’ndaki şehir soyluluğu, geç Orta Çağ ile erken modern dönem arasında birçok İtalyan şehrini yöneten daha geniş bir kentsel elitler sistemi içinde değerlendirilmelidir. Bu elitler, zamanla siyasal ve toplumsal ayrıcalıklarını kalıtsal hâle getirmiştir. Tarih yazımında bu yapılar farklı adlarla anılmıştır: “şehir soyluluğu”, “dekurional soyluluk” veya “şehir patrisiatı”. Bunlar, vatandaşlık statüsüne ve belediye makamlarının kullanımına dayanan İtalyan aristokrasisinin en tipik örneklerinden biri olarak tanımlanmıştır.

Bu bakış açısından şehir soyluluğu, kent yönetiminde Orta Çağ ile erken modern dönem arasında süreklilik sağlayan “cumhuriyetçi” nitelikte bir aristokrasi olarak görülebilir. Elitlerin tarihi içinde bu yapı, komün geleneğine sahip İtalya’nın ayırt edici ve tekrar eden özelliklerinden biridir. Burada etkin yurttaşlık ve belediye makamlarına kalıtsal erişim, yalnızca soy veya hükümdar tarafından verilmiş unvan ölçütlerinden daha belirleyici olmuştur. Böylece şehir soyluluğu, feodal ve bölgesel iktidar modellerine paralel fakat onlardan farklı, aristokrasinin “ikinci bir yolu”nu temsil eder.

### Eski rejim Avrupası’nda şehir elitleri

Avrupa’nın geri kalanında da şehir elitleri ve idarî seçkinler mevcuttu; ancak İtalyan Orta Çağ komünlerine özgü olan ve kırsal çevreyi de kapsayan yargısal özerklik orada genellikle bulunmuyordu. Papalık Devleti’nde merkezî iktidarın görece zayıf ve yetki devrine açık yapısı bu tür şehir aristokrasilerinin gelişmesini kolaylaştırmıştı; Avrupa’nın başka bölgelerinde ise aynı düzeyde bir şehir patrisiatı oluşmadı.

Bu nedenle farklı bölgelerde farklı sonuçlar ortaya çıktı: İngiltere’de soylu statüsünden ayrı belediye elitleri (*aldermen*), Hollanda’da güçlü fakat resmî soyluluk niteliği taşımayan *regenten* grupları, Alman imparatorluk şehirlerinde sınırlı ölçüde kalıtsallaşmış patrisiatlar ve Fransa’da krallık tarafından sıkı biçimde denetlenen, daha çok kişisel nitelik taşıyan görev soyluluğu (*noblesse de robe*). İspanya’da ise şehirlerdeki *regidor* makamları kalıtsal ve satılabilir bir oligarkik yapı doğurmuş, ancak bu yapı çevredeki kırsal alan üzerinde bağımsız bir yargı yetkisi geliştirememiştir.

Bu farklılıklar karşılaştırmalı olarak şöyle özetlenebilir:

### İtalya’daki diğer şehir soylulukları

İtalya’nın farklı bölgelerinden bazı örnekler, Papalık Markası’nı daha geniş bir şehir soyluluğu tipolojisi içinde değerlendirmeye imkân verir.

Venedik Cumhuriyeti’nde patrisiat, 1297’deki Serrata sonrasında Maggior Consiglio’na kalıtsal üyelik temelinde tanımlanmış, kamu hukukuna dayalı kapalı bir yönetici sınıf oluşturuyordu. Doçun seçimi, Senatoya giriş ve başlıca devlet makamlarına erişim bu sınıfa bağlıydı. Böylece Venedik patrisiatı, yüzyıllar boyunca aristokrat cumhuriyetin istikrarını ve hem denizaşırı topraklar hem de kara egemenliği üzerindeki siyasetin yönünü belirledi.

Repubblica di Genova’da soylu aileler *alberghi* adı verilen birlikler içinde örgütlenmişti. Bunlar ticaret kökenli soyların oluşturduğu yapılardı ve “eski” ile “yeni” soylular arasında dönüşümlü bir iktidar düzeni mevcuttu. 1528 reformu, bu iki grubu kapalı bir patrisiat içinde birleştirmiş; Büyük Konsey ile iki yıllık doçluk makamını oluşturarak oligarkik rejimi kalıcı hâle getirmiştir.

Repubblica di Lucca’da 1369’dan sonra yeniden kurulan bağımsız cumhuriyet, *Anziani* kurulu etrafında şekillenen bir patrisiat düzeni geliştirdi. XIV ile XVI. yüzyıllar arasında siyasal makamlara erişim dar bir yönetici zümrenin elinde yoğunlaştı; 1628 reformu ise bu yapıyı resmî bir “Altın Kitap”a dayalı kapalı aristokrat cumhuriyete dönüştürdü. Bu sınıf özellikle ipek üretimi ve ticareti alanındaki ekonomik tercihleri yönlendirdi.

Repubblica di Firenze’de geç Orta Çağ ile erken modern dönem arasında şehir yönetici sınıfı — loncalar, *Priorato* ve konseyler etrafında örgütlenmiş yapı — fiilen şehir ölçeğinde bir dekurional soyluluk gibi işledi. Makamlara erişim ve görev rotasyonu kuralları, şehir kurumlarındaki oligarkik yapıyı uzun süre belirledi; 1532’de Medici döneminde gerçekleşen resmî “serrata” ise bu yapıyı prenslik kurumları içine yerleştirdi.

Napoli Krallığı’nda krallığa bağlı şehirler, *civica* ya da *decurionale* olarak adlandırılan bir şehir soyluluğu tarafından yönetiliyordu. Bu grup, *seggi* adı verilen kentsel kurullar içinde örgütlenmişti. Feodal soyluluktan ayrı olmakla birlikte onunla çoğu zaman aynı toplumsal rütbeyi paylaşır, hatta bazen aynı kökenden gelirdi. Bu *seggi*ler, kentin siyasal-idarî temsilinin temelini oluşturuyor; vergi yükünü dağıtıyor, kamusal harcamaları ve bayındırlık işlerini yönlendiriyor ve Napolyon dönemine kadar şehir makamlarına erişimde belirleyici rol oynuyordu.

Milano Dükalığı’nda ise Decurioni topluluğu, İspanyol döneminde güçlenmiş ve Avusturya döneminde de onaylanmış bir şehir idarî soyluluğunu temsil ediyordu. Bu sınıf vergi paylaşımı, erzak temini, kamusal işler, statü ve ayrıcalıkların korunması ve şehir görevleri için aday listelerinin hazırlanması gibi işlevleri üstleniyordu. Habsburg döneminde ve daha sonra Regno Lombardo-Veneto düzeninde bu statü “sivil soyluluk” olarak tanınmıştır.

Bu modellerle karşılaştırıldığında Papalık Markası’ndaki şehir soyluluğu kendine özgü özellikler göstermektedir. Bu yapı, komünal şehir modeli ile feodal-bölgesel iktidar modeli arasında bir ara biçim geliştirmiştir. Başka birçok bağlamdan daha fazla olarak, Markadaki patrisiat gücünü toprak mülkiyetine ve kırsal çevre üzerindeki belediye yetkilerine dayandırıyordu; ancak bütün bunlar papalık egemenliğinin belirlediği siyasal çerçeve içinde gerçekleşiyordu.

Kurumsal açıdan bakıldığında, Marche bölgesindeki aristokrat yönetimler hem Güney İtalya’nın dekurional yapılarıyla hem de Orta ve Kuzey İtalya’daki komünal patrisiatlarla benzerlikler taşımaktaydı. Sonuçta ortaya, belediye özerkliği ile merkezî iktidar arasında bir denge çıktı; bu denge, yerel elitlerin yüzyıllar boyunca yönetim, temsil ve yargı işlevlerini koruyabilmesini sağladı.

## Şehirlerde aristokrat yönetimler ve zümre kapanmalarının süresi

Aristokrat ailelerin önemi, soylarının eskiliğine, evlilik ittifaklarına ve çoğu zaman birden fazla şehir ile kasabaya uzanan nüfuzlarına dayanıyordu. Bu aileler yönetici zümreyi oluşturdu ve XVI ile XVIII. yüzyıllar arasında şehir kurumlarını giderek daha aristokratik ve kapalı bir yapıya yönlendirdi. Tarihçi Philip Jones’un belirttiği gibi, bu gelişme İtalyan komününün kökensel bir özelliğinin yeniden ortaya çıkışı olarak görülebilir.


“Biçim ya da öz bakımından, komünlerin siyasal tarihi de toplumsal tarihi de başlıca ailelerin tarihiydi […]. Komünler başlangıçta nasıl aristokratik idiyse, çoğu durumda özünde öyle kalmışlardır.”



— Philip Jones, s. 125.


Ancona Markası’ndaki yirmi iki şehrin aristokrat ailelerinin iktidara katılım biçimleri genel olarak şu şekilde özetlenebilir:

* Büyük şehirlerde — Ancona, Camerino, Fano, Recanati, Osimo, Corinaldo, Numana, Filottrano ve Montecchio’da (bugünkü Treia) — genel meclis yalnızca aristokratlardan oluşuyor, halk tabakaları tamamen dışlanıyordu.
* Bütün şehirlerde *credenza* veya *cernita* meclisi yalnızca aristokrat ailelere açıktı; tek istisna, bu meclisin aristokratlarla “vatandaşlar”a açık olduğu, ancak halk tabakalarının yine dışlandığı Cingoli idi.
* Ancona, Fermo, Camerino, Ascoli Piceno, Fano, Recanati, Macerata, Osimo, Tolentino, Ripatransone, Corinaldo, Montalboddo (bugünkü Ostra), Montecchio (bugünkü Treia), Filottrano ve Numana’da magistralık makamları aristokrat ailelere ayrılmıştı.
* Yukarıdaki şehirlere ek olarak Jesi, Fabriano, San Severino, Cingoli, Montalto ve Matelica’da da magistralığın başı ve dolayısıyla yerel topluluğun en üst temsilcisi olan *gonfaloniere* makamı aristokratlara ayrılmıştı.
* Ancona, Camerino, Ascoli Piceno ve Macerata’da aristokrasi, ailelerin eski kabul tarihlerine göre iki ya da daha fazla dereceye ayrılıyordu. Bu derecelerin ilki olan “patriciler” sınıfına, *cernita* meclisine münhasır katılım dâhil olmak üzere en yüksek makamlar ayrılmıştı.

Aşağıdaki tablo, Markadaki her şehir için zümre kapanmasına ilişkin ilk resmî düzenlemenin tarihini ve buna bağlı aristokrat yönetimin toplam süresini göstermektedir. Bazı durumlarda Zenobi, meclis koltuklarının kalıtsal olarak devredilmesinin resmî kapanmadan daha önce başladığını belirtir; bu gibi örneklerde kalıtsallığın başlangıç tarihi parantez içinde verilmiştir.

Bu kronolojik dağılım ve aristokrat yönetimlerin farklı süreleri, zümre kapanmasının tek seferlik bir olaydan çok uzun vadeli bir kurumsal süreç olduğunu gösterir. Şehirler arasındaki farklar, merkezlerin nüfus, toprak ve yargı ağırlıklarıyla, ayrıca bölgesel şehir ağı içindeki konumlarıyla ilişkilidir. Bazı patrisiatların dikkat çekici uzun ömürlülüğü, bu yapıların geçici ya da istisnai değil, Papalık Devleti’nde yerel yönetimin olağan ve kalıcı bir biçimi olduğunu ortaya koyar.

Zümre kapanmalarının büyük bölümü XV. yüzyılın sonu ile XVI. yüzyılın ortası arasına denk gelir. En uzun ömürlü aristokrat yönetim Macerata’da görülmüş, burada zümresel ayrım 350 yıldan fazla sürmüştür. Onu Fano, Fermo, Recanati ve Ripatransone izlemiş; bu şehirlerin tümünde aristokrat yönetim üç yüzyılı aşmıştır.

Yönetici ailelerin uzun süreli varlığı, güçlü biçimde aristokratlaşmış şehir kimliklerinin oluşumuna da eşlik etti. Bu kimliklerde şehir itibarı ile soy sürekliliği, siyasal meşruiyetin başlıca unsurları hâline geldi.

Kaynakların izin verdiği ölçüde, ilgili aileler kendi sarayları ve aile armalarıyla ilişkilendirilmiştir. Bu unsurlar, yerel sivil geleneğin somut izleri olarak değerlidir. İkincil kaynaklar, kadastro kayıtları ve arma derlemeleri aracılığıyla belgelenen bu veriler, yönetici zümre ile şehir mirası arasındaki bağı aydınlatır. Bu bağlam, surlarla çevrili şehirler, sık kişisel ilişki ağları ve paylaşılan kamusal mekânlarla karakterize edilen Rönesans dönemi İtalyan şehir devletlerinin ve onların XVI–XVIII. yüzyıllardaki devamlarının tipik özelliklerini yansıtır.

### Şehirlerdeki soylar

Aşağıdaki bağlantıda yer alan listeler yeniden oluşturma niteliğindedir ve kapsamlı değildir; amaçları, içerilen aileler aracılığıyla yerel yönetici elitlerin bileşimini örneklemektir.

*Şehirlerdeki soyların listesine bağlantı (İtalyanca):* Nobiltà civica nella Marca pontificia – «Le casate nelle città» bölümü

## Kasabalarda aristokrat yönetimler ve zümre kapanmalarının süresi

Ancona Markası’ndaki yirmi dört kasabanın şehir soyluluğuna mensup aileleri Bandino Giacomo Zenobi tarafından tespit edilmiştir. Tarihçi, statü hukukunu inceleyerek bu merkezlerde zümresel ayrımın gerçekleştiğini göstermiş; ayrıca XVIII. yüzyıla ait arşiv kaynakları — *bussoli* (görevlerin kura ile dağıtılmasında kullanılan kutular), çekiliş kayıtları ve meclis defterleri — üzerinden yaptığı araştırmayla, bu yönetimlere kalıtsal biçimde katılan 365 soyu belirlemiştir.


“Bu örneklerin her birinde soyluluk, halk tabakalarının dışlandığı bir makama kalıtsal biçimde katılımla tanımlanıyordu. Tam da bu dışlama, ilgili organı aristokratik nitelikte kılıyordu.”



— Zenobi, s. 45.


### Yeniden kurmanın ölçütleri ve sınırları

Zenobi’nin yönetici aileler üzerine yaptığı yeniden kurma, belirli yöntemsel tercihlere dayanır; bu tercihler çalışmanın hem kronolojik hem de niceliksel sınırlarını belirler.

Marcheli tarihçi, listesini hazırlarken *bussoli* ve meclis kayıtlarının yalnızca sınırlı zaman dilimlerini incelemiş, özellikle de XVIII. yüzyıla ait malzemeye dayanmıştır. Bu nedenle onun listesinin dışında kalan aileler iki gruba ayrılmaktadır: inceleme aralığından önce kasaba yönetimlerine kabul edilenler ve daha sonra, yani 1816’daki büyük idarî reform öncesindeki çeşitli Papalık restorasyonları sırasında kabul edilenler.

Ayrıca özellikle XVIII. yüzyılın ortalarından sonra birçok kasabada “onorari” adı verilen ayrı bir *bussolo* bulunduğu da hatırlanmalıdır. Bu kutuda, yerel olarak ikamet etmeyen ve doğrudan siyasal-idarî yaşama katılmayan aileler yer alıyordu; ancak gerektiğinde bu aileler göreve çağrılabiliyordu. Bunun en tipik örneği, yerel yönetici soyların tükenmesi durumunda, başka toplumsal gruplardan yeni aileler alınmadan bu “onorari” ailelerin onların yerini doldurmasıydı. Zenobi’nin listesinde bu tür aileler de çoğu zaman yer almamaktadır.

Bu yöntemsel tercihlerinin etkisi, Castelfidardo örneğinde açıkça görülür. Marco Moroni, bu kasabadaki yönetici soyları kabul edildikleri yüzyıllara göre tasnif ederek toplam 84 aile tespit etmiştir; oysa Zenobi aynı merkez için yalnızca 24 aile belirlemiştir.

### Halk temsiline dayalı düzenden oligarkik meclislere

Marche tarihî arşivlerinde korunan zengin belge birikimi — statüler ve meclis kararlarını içeren *riformanze* defterleri — sayesinde Zenobi, kasabaların idarî düzenlerinin gelişimini ayrıntılı biçimde yeniden kurabilmiştir.

Kasabalardaki zümre kapanmalarının kronolojisini gösteren tablo, her merkez için ilk resmî kapanma kararının tarihini ve buna bağlı aristokrat yönetimin toplam süresini verir. Bazı durumlarda tarihçi, meclis koltuklarının kalıtsal olarak devredilmesinin zümre kapanmasının resmîleşmesinden daha önce başladığını belirtir; bu gibi örneklerde kalıtsallığın başlangıç tarihi parantez içinde gösterilmiştir.

En uzun ömürlü aristokrat yönetimler Amandola, Monte Milone (bugünkü Pollenza), Montolmo (bugünkü Corridonia) ve Serra de’ Conti’de görülmüş; bunların süresi yaklaşık üç yüzyıla ulaşmıştır.

Genel tablo, meclislerin yapısında yavaş fakat sürekli bir oligarkik yeniden düzenlenmeye işaret eder. Başlangıçta şehir mahalleleri ve semtlere göre yapılan, hatta zaman zaman kırsal çevreyi de kapsayan temsil sistemi — yani Popolo komününden miras kalan yapı — zamanla önce servete dayalı ölçütlere, daha sonra ise kalıtsal aristokrat ölçütlere dönüşmüştür. Çoğu merkezde, meclislerin servet esasına göre istikrar kazanmasından yarım yüzyıl ya da daha uzun süre sonra, magistralıkların kalıtsal devri resmî zümre kapanmalarıyla kesin biçimde kurumsallaşmıştır.

Buradaki değişim yalnızca teknik değil, ilkesel bir değişimdi. Yargıçlar, tüccarlar, bakırcılar, dokumacılar, terziler, fırıncılar, kuyumcular, kunduracılar gibi lonca ve meslek gruplarının nispeten eşit temsiline dayanan “halkçı” düzenlerden; önce servete, ardından da kişinin “niteliği”ne — yani *civis optimo iure*, başka bir deyişle soylu vatandaş statüsüne — dayanan soyut bir yapıya geçilmiştir. Böylece meşruiyet artık toplumsal temsilden değil, oligarki içindeki eşitler arası karşılıklı tanımadan ve toprak mülkiyetine dayalı statüden türemeye başlamıştır.

### Zümre kapanmasının yaşanmadığı kasabalar: Sarnano örneği

Zümresel ayrımın gerçekleşmediği kasabalarda, görece geniş temsile dayanan yönetim biçimleri daha uzun süre korunmuştur. Nitekim 1792’de Sarnano podestàsı, “vatandaşlıkların bu yerde mahallelere göre dağıtıldığını” belirtmekteydi; bu da ayrı ve kapalı zümrelerin tanınmadığını göstermektedir.

Sarnano’nun kentsel biçimi ile aristokratik yönetimin kurulduğu diğer kasabaların yapısı karşılaştırıldığında, patrisiatın varlığının ya da yokluğunun erken modern Marche merkezlerinin maddi yapısına da yansıyabildiği görülür. Bu fark şehirlerde daha az belirgindir; çünkü şehirlerin neredeyse tamamında yönetim aristokratlaşmıştır.

Aristokratik yönetimin yerleştiği kasabalarda tarihî merkez, çoğu zaman yönetici ailelere ait soylu sarayların yoğunlaşmasıyla belirginleşir. Buna karşılık Sarnano’nun kentsel dokusu, geç Orta Çağ’daki özgün modele daha sadık kalmıştır: burada soylu sarayları yoktur; yapılaşma sade ve yeknesaktır; mekânı esas olarak komünal iktidarın yapıları belirler.

XIX. yüzyılın ilk on yıllarında inşa edilen belediye tiyatrosu da, Marche’deki birçok “ortak mülkiyet tiyatrosu”nda olduğu gibi bir aristokrat sarayında değil, doğrudan Palazzo del Popolo içinde düzenlenmiştir. Bu tercih, belediye temsil mekânlarının eski komünal geleneğiyle açık bir süreklilik göstermektedir.

### Topraklardaki soylar

Aşağıdaki bağlantıda yer alan listeler yeniden oluşturma niteliğindedir ve kapsamlı değildir; amaçları, içerilen aileler aracılığıyla yerel yönetici elitlerin bileşimini örneklemektir.

*“Topraklar”daki soyların listesine bağlantı (İtalyanca):* Nobiltà civica nella Marca pontificia – «Le casate nelle terre» bölümü

## Kaynakça

## Bibliyografya

### Birincil kaynaklar (belgesel ve resmî kaynaklar)
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1903, c. 6, n. 26.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907, c. 5, n. 1.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907, c. 5, n. 24.
* *Bollettino Ufficiale della Consulta Araldica*, Roma, Istituto Poligrafico dello Stato, 1907, c. 6, n. 30.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate della Regione Marchegiana*, 1908.
* *Elenco Ufficiale Definitivo delle Famiglie Nobili e Titolate dell’Umbria*, Roma, 1908.
* *Norme per la ricezione nel Sovrano Militare Ordine di Malta*, Venezia, Gran Priorato di Lombardia e Venezia, 1978.

### İkincil çalışmalar (monografiler, makaleler ve bilimsel incelemeler)
* Accrescimbeni, Giovanna, *La formazione del ceto di governo in una "Terra Mediocre" della Marca pontificia: Cingoli 1533–1650*, Pisa, Università di Pisa, Facoltà di Lettere e Filosofia, 1991.
* Adornato, Francesco; Cegna, Annalisa, *Le Marche nella mezzadria, un grande futuro dietro le spalle*, Macerata, Quodlibet, 2014.
* Aglietti, Marcella, “Nobiltà periferiche in Toscana tra Sette e Ottocento. Il caso di Colle Val d'Elsa”, in *Colle Val d'Elsa e l'Ordine di Santo Stefano. Istituzioni, economia e società*, Pisa, Edizioni ETS, 2008, pp. 31–66.
* Aglietti, Marcella, “Restare nobili perdendo la nobiltà. Il caso del Granducato di Toscana tra Sette e Ottocento”, in *L'expérience du déclassement social. France-Italie, XVIe-premier XIXe siècle*, Roma, Publications de l'École française de Rome, 2021, pp. 381–399.
* Ammannati, Francesco, “La disuguaglianza economica in area marchigiana: uno studio di lungo periodo (1400–1800)”, in *Disuguaglianza economica nelle società preindustriali: cause ed effetti*, Firenze, Università di Firenze, 2020.
* Anselmi, Sergio, *Contadini marchigiani del primo Ottocento. Una inchiesta del Regno Italico*, Senigallia, Edizioni Sapere Nuovo, 1995.
* Appignanesi, Paolo, *Guida della città e del territorio. Cingoli. Natura. Arte. Storia. Costume*, Cingoli, Tipografia Tecnostampa, 1994.
* Archer, Ian W., *The Pursuit of Stability: Social Relations in Elizabethan London*, Cambridge, Cambridge University Press, 1991.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta, “Agricoltura, proprietà e società nel castello di Massaccio: catasto del 1471”, *Studia Picena*, 45 (I–II), 1978.
* Archetti Giampaolini, Elisabetta, “Ricchezza fondiaria e aspetti sociali in un castello del contado di Jesi tra XIII e XIV secolo”, in *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*, a cura di Renzo Paci, Padova, Antenore, 1982.
* Ascheri, Mario, *Istituzioni medievali. Una introduzione*, Bologna, Il Mulino, 1994.
* Ascheri, Mario, *Le città-Stato*, Bologna, il Mulino, 2006.
* Aymard, Maurice, “Pour une histoire des élites dans l’Italie moderne”, in *La famiglia e la vita quotidiana in Europa dal '400 al '600: fonti e problemi. Atti del convegno internazionale (Milano, 1-4 dicembre 1983)*, Roma, 1986, pp. 207–219.
* Banci, Lorenza, *Il ceto dirigente arceviese tra 1750 e 1815*, Macerata, Università di Macerata, 1996.
* Banti, Alberto Mario, “Note sulle nobiltà nell'Italia dell'Ottocento”, *Meridiana*, 19, 1994.
* Bertelli, Sergio, *Il potere oligarchico nello Stato-città medievale*, La Nuova Italia, 1978.
* Bertini Frassoni, Filippo, *La nobiltà nello Stato Pontificio*, Roma, Tipografia del Senato, 1933.
* Berengo, Marino, *La società veneta alla fine del Settecento. Ricerche storiche*, Firenze, G. C. Sansoni, 1956.
* Berengo, Marino, *Nobili e mercanti nella Lucca del Cinquecento*, Torino, Einaudi, 1965.
* Blockmans, Wim; Prevenier, Walter, *The Promised Lands: The Low Countries under Burgundian Rule, 1369–1530*, Philadelphia, University of Pennsylvania Press, 1999.
* Burke, Peter, *The Historical Anthropology of Early Modern Italy: Essays on Perception and Communication*, Cambridge, Cambridge University Press, 1987.
* Cammarosano, Paolo, “Il ricambio e l'evoluzione dei ceti dirigenti nel corso del XIII secolo”, in *Magnati e popolani nell'Italia comunale: Atti del XV Convegno internazionale di studi (Pistoia, 15-18 maggio 1995)*, Pistoia, Centro Italiano di Studi di Storia e d'Arte, 1997, pp. 17–40.
* Cansacchi, Giorgio, “La cognomizzazione dei predicati di nobiltà civica”, *Giurisprudenza italiana. Disp. 1ª, parte I, sez. 2ª*, 1966.
* Carfagna, Bernardo, *Il lambello il monte e il leone. Storia e araldica della città di Ascoli e della Marchia meridionale tra Medioevo e fine dell'ancien régime*, Lìbrati, 2014.
* Carocci, Sandro, *Vassalli del papa. Potere pontificio, aristocrazie e città nello Stato della Chiesa (XII–XV sec.)*, Viella, 2010.
* Castelnuovo, Guido; Bordone, Renato; Varanini, Gian Maria, *Le aristocrazie: dai signori rurali al patriziato*, Laterza, 2004.
* Chaussinand-Nogaret, Guy, *La noblesse au XVIIIe siècle. De la féodalité aux Lumières*, Paris, Hachette, 1976.
* Cherubini, Alvise, “Presenza longobarda nel territorio jesino”, *Atti e Memorie di Storia Patria per le Marche*, 1981.
* Cherubini, Giovanni, “Le campagne italiane dall’XI al XV secolo”, in *Storia d’Italia, IV: Comuni e signorie: istituzioni, società e lotte per l’egemonia*, Torino, UTET, 1981, pp. 267–450.
* Chittolini, Giorgio, “Alcune considerazioni sulla storia politico-istituzionale del tardo Medioevo: alle origini degli "stati regionali"”, *Annali dell'Istituto storico italo-germanico in Trento*, Trento, 1976.
* Chittolini, Giorgio, *La formazione dello Stato regionale e le istituzioni del contado. Secoli XIV e XV*, Torino, Einaudi, 1979.
* Chittolini, Giorgio, *Città, comunità e feudi negli Stati dell'Italia centro-settentrionale (XIV–XVI secolo)*, Unicopli, 2004.
* Colini Baldeschi, Luigi, “Considerazioni sull'origine di alcuni Comuni nella Marca Anconitana”, *Rivista delle biblioteche e degli archivi*, Firenze, 1900.
* Colini Baldeschi, Luigi, *Statuti del Comune di Cingoli*, Firenze, 1904, voll. I–II.
* Colucci, Giuseppe, *Delle antichità picene*, Fermo, 1790, vol. 9.
* Cusin, Fabio, *Antistoria d'Italia*, Torino, Einaudi, 1948.
* De Luca, Carlo, *Il tramonto delle aristocrazie cittadine nello Stato Pontificio. Tivoli nella prima metà dell'Ottocento*, Roma, Edigraf, 2010.
* Diago Hernando, Máximo, “Las corporaciones de caballeros hidalgos en las ciudades castellanas a fines de la Edad Media. Su participación en el ejercicio del poder local”, *Anuario de Estudios Medievales*, 36/2, 2006, pp. 803–838.
* Di Stefano, Emanuela, “Popolamento e immigrazione a Macerata nel tardo Medioevo”, *Proposte e Ricerche*, 14/2, 1991.
* Domenichini, Roberto, “Il Dipartimento del Metauro nell'età napoleonica (1808-1815). Divisioni territoriali-amministrative e stato della popolazione”, *Atti e memorie della Deputazione di storia patria per le Marche*, 92, Ancona, 1989, pp. 463–517.
* Donati, Claudio, “La nobiltà nell'età moderna”, *Studi Storici*, 18/3, 1977.
* Galasso, Giuseppe, *Potere e istituzioni in Italia. Dalla caduta dell'Impero romano a oggi*, Torino, Einaudi, 1974.
* Giardina, Camillo, *I Boni homines in Italia. Contributo alla storia delle persone e della procedura civile e al problema dell'origine del consolato*, Nicola Zanichelli Editore, 1932.
* Ginatempo, Maria, “La mezzadria delle origini. L'Italia centro-settentrionale nei secoli XIII–XV”, *Rivista di storia dell'agricoltura*, 41/1, 2002, pp. 49–110.
* Isenmann, Eberhard, *Die deutsche Stadt im Mittelalter 1150–1550. Stadtgestalt, Recht, Verfassung, Stadtregiment, Kirche, Gesellschaft, Wirtschaft*, Köln-Weimar-Wien, Böhlau, 2014.
* Jansen, Philippe, “Elites urbaines, service de la commune et processus d'aristocratisation : le cas de Macerata aux XIVe–XVe siècles”, in *Les élites urbaines au Moyen Âge*, Paris, Éditions de la Sorbonne, 1997, pp. 201–226.
* Jocteau, Gian Carlo, *Nobili e nobiltà nell'Italia unita*, Roma-Bari, Laterza, 1997.
* Jones, Philip, *Economia e società nell'Italia medievale*, Torino, Einaudi, 1980.
* Lane, Frederic C., *Venice: A Maritime Republic*, Baltimore, Johns Hopkins University Press, 1973.
* *La nobiltà della Marca nei secoli XVI–XVIII: patrimoni, carriere, cultura*, Macerata, Centro di Studi Storici Maceratesi, 1998.
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Comuni e Signorie in Umbria, Marche e Lazio*, Torino, UTET Università, 1987.
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Cavalieri e cittadini. Guerra, conflitti e società nell’Italia comunale*, Bologna, il Mulino, 2004.
* Maire Vigueur, Jean-Claude; Faini, Enrico, *Il sistema politico dei comuni italiani (secoli XII-XIV)*, Bruno Mondadori, 2010.
* Maire Vigueur, Jean-Claude, *Così belle così vicine. Viaggio insolito nelle città dell'Italia medievale*, Bologna, Il Mulino, 2023.
* Maran, Moroldo, *Cingoli Scomparsa*, 2000.
* Mariano, Fabio, “Il rinnovamento dell’edilizia patrizia marchigiana nel ’700. Con una nota sui disegni del Vanvitelli per palazzo Ercolani in Ancona”, in *Il sistema delle residenze nobiliari. Stato Pontificio e Granducato di Toscana*, Roma, De Luca Editori d'Arte, 2003, pp. 305–311.
* Marrara, Danilo, “Nobiltà civica e patriziato: una distinzione terminologica nel pensiero di alcuni autori italiani dell'età moderna”, *Annali della Scuola Normale Superiore di Pisa. Classe di Lettere e Filosofia*, serie III, 10/1, 1980, pp. 219–232.
* Martines, Lauro, *Potere e fantasia. Le città stato nel Rinascimento*, Bari, Laterza, 1981.
* Mastrelli, Carlo Alberto, *Elementi germanici nella toponomastica dell'Alto Medioevo*, Spoleto, 1973.
* Mayer, Arno J., *Il potere dell'Ancien Régime fino alla prima guerra mondiale*, Roma-Bari, Laterza, 1999.
* Meriggi, Marco, “Monaldo Leopardi cattolico radicale”, *Proposte e Ricerche*, 40, 1998.
* Mineo, Igor, “Famiglie e istituzioni in alcune comunità dell'Italia centrale nel basso Medioevo”, in *Famiglie e poteri in Italia tra Medioevo ed età moderna*, Roma, École française de Rome, 2009, pp. 283–299.
* Mistruzzi di Frisinga, Carlo, “La nobiltà nello Stato Pontificio”, *Rassegna degli Archivi di Stato*, XXIII/2, 1963.
* Molinelli, Raffaele, *Città e contado nella Marca pontificia in età moderna*, Urbino, Argalia Editore, 1984.
* Moroni, Marco, “Proprietà della terra e classi sociali a Recanati nel primo Cinquecento”, *Proposte e ricerche*, 1981.
* Moroni, Marco, “Sviluppo e declino di una città marchigiana. Recanati tra XV e XVI secolo”, *Quaderni di «Proposte e ricerche»*, 5, Ancona–Senigallia, 1990.
* Moroni, Marco, *Castelfidardo da castello a città*, Fermo, Andrea Livi Editore, 2015.
* Moroni, Marco, “La classe dirigente in età moderna”, in *Atlante storico delle città italiane. Marche. Cingoli*, a cura di Francesca Bartolacci, Macerata, EUM Edizioni Università di Macerata, 2024, pp. 67–70.
* Mozzarelli, Cesare, “Stato, patriziato e organizzazione della società nell’Italia moderna”, *Annali dell'Istituto storico italo-germanico*, Trento, 1976.
* Mousnier, Roland, *La vénalité des offices sous Henri IV et Louis XIII*, Paris, Presses universitaires de France, 1971.
* Negri, Cristoforo, *Del vario grado d'importanza degli stati odierni*, 1841.
* Paci, Renzo, “Demografia, disponibilità alimentari e crisi di mortalità nelle Marche tra XIV e XVIII secolo”, *Proposte e Ricerche*, 16, 1986, pp. 9–18.
* Paci, Renzo, “Vivere "more nobilium"”, *Proposte e Ricerche*, 19, 1987, pp. 30–36.
* Paci, Renzo, “Economia e società nelle Marche di fine Settecento”, *Proposte e Ricerche*, 47, 2001.
* Palombarini, Augusta, “Tra atti notarili e catasti: la mezzadria anconitana nel XVI secolo”, *Proposte e ricerche*, 25, 1990.
* Paoloni, Francesca, “Chiusure, conflittualità e autonomia del ceto dirigente nella Macerata del Settecento”, *Proposte e Ricerche*, 1995.
* Pirani, Francesco, “L’officina dei «facchini eruditi»: storiografia municipale e centri minori nella Marca di Ancona durante l'antico regime”, in *Storiografia e identità dei centri minori italiani tra la fine del medioevo e l’Ottocento*, Firenze, Firenze University Press, 2013, pp. 127–166.
* Pirani, Francesco, “Le "origini" dei comuni rurali nelle Marche: un tema storiografico nella medievistica del primo Novecento”, in *Città e campagne del basso medioevo. Studi sulla società italiana offerti dagli allievi a Giuliano Pinto*, Firenze, Olschki, 2014.
* Pirani, Francesco, “«Multa notabilissima castra». I centri minori delle Marche”, in *I centri minori italiani nel tardo medioevo*, Firenze, Firenze University Press, 2018, pp. 259–286.
* Pirani, Francesco, “La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo”, in *La signoria rurale nell’Italia del tardo medioevo. Censimento e quadri regionali*, a cura di Federico Del Tredici, Universitalia, 2021, pp. 511–518.
* Pompili, Francesco, *La Nobiltà dei Ceti Consiliari nelle Comunità pontificie*, 2020.
* Prodi, Paolo, *Il sovrano pontefice. Un corpo e due anime: la monarchia papale nella prima età moderna*, Bologna, Il Mulino, 2013.
* Quadri di Cardano, Gioacchino, *I processi nobiliari nell'Ordine di Malta*, 2021.
* Rasi, Piero, *Exercitus Italicus e milizie cittadine nell'alto Medioevo*, Padova, CEDAM, 1937.
* Raveggi, Sergio, “Gli aristocratici in città: considerazioni sul caso di Firenze (secc. XIII–XV)”, in *D'une ville à l'autre. Structures matérielles et organisation de l'espace dans les villes européennes (XIIIe–XVIe siècle)*, Roma, École française de Rome, 1989, pp. 69–86.
* Serpieri, Arrigo, *La guerra e le classi rurali italiane*, Bari, Laterza, 1930.
* Stone, Lawrence, *The Crisis of the Aristocracy 1558–1641*, Oxford, Clarendon Press, 1965.
* Troscé, Mariella, “Governanti e possidenti nel XVI e XVII secolo a Macerata”, *Quaderni storici*, 21, 1972.
* Troscé, Mariella, “Elementi di toponomastica nella catastazione maceratese: secoli XIII–XVIII”, *Proposte e Ricerche*, 1982.
* Valdeón Baruque, Julio, “Las oligarquías urbanas”, in *Concejos y ciudades en la Edad Media hispánica. II Congreso de Estudios Medievales*, 1990.
* Ventura, Angelo, *Nobiltà e popolo nella società veneta del Quattrocento e Cinquecento*, Bari, Laterza, 1964.
* Zenobi, Bandino Giacomo, “La separazione di ceto in una "terra" della Marca: Montegiorgio nel secolo XVIII”, *Quaderni storici delle Marche*, 2/6, 1967.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Ceti e potere nella Marca pontificia. Formazione e organizzazione della piccola nobiltà fra '500 e '700*, Bologna, il Mulino, 1976.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Dai governi larghi all'assetto patriziale*, Urbino, Argalìa Editore, 1979.
* Zenobi, Bandino Giacomo, “Catasti marchigiani: fonti e metodi. Il seminario di San Leo (11 giugno 1981)”, *Proposte e ricerche*, 8, 1982.
* Zenobi, Bandino Giacomo, “I caratteri della distrettuazione di antico regime nella Marca pontificia”, in *Scritti storici in memoria di Enzo Piscitelli*, Padova, 1982.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Simbolica e forme del potere in antico regime. Il «Libro d'oro» della cittá di Montalto*, QuattroVenti, 1988.
* Zenobi, Bandino Giacomo, *Le ben regolate città. Modelli politici nel governo delle periferia pontificia in età moderna*, Bulzoni, 1994.
* Zenobi, Bandino Giacomo, “Da Ferrara a Benevento. I moduli del potere oligarchico tra basso Medioevo ed età barocca”, *Studi Urbinati, A. Scienze giuridiche, politiche ed economiche*, 51, 35–36–37, 2021.
* Vernelli, Carlo, *Corinaldo. Storia di una terra marchigiana. Età moderna*, Ancona, Il lavoro editoriale, 2010.

### Repertuvarlar ve üçüncül kaynaklar
* Arnone, Carmelo; Burattini, Vittorio, *Dizionario della Nobiltà, dei Titoli e degli Stemmi delle Famiglie Marchigiane*, Ancona, Tipografia Venturini, 1951.
* *Libro d’Oro della Nobiltà Italiana*, Collegio Araldico, ed. 2015–2019.
* Spreti, Vittorio, *Enciclopedia storico-nobiliare italiana*, Sala Bolognese, Arnaldo Forni Editore, 1981.
* Squarti Perla, Angelo, *Titoli e nobiltà nell’Umbria*, 2ª ed., Gambini Editore, 2014.
* Squarti Perla, Angelo, *Titoli e nobiltà nelle Marche*, Gambini Editore, 2015.

### Collegio Araldico süreli yayınları
* *Rivista Araldica*, 20 Haziran 1924, c. 23, n. 6.
* *Rivista Araldica*, 20 Ekim 1924, c. 22, n. 10.
* *Rivista Araldica*, 20 Kasım 1926, c. 24, n. 11.
* *Rivista Araldica*, 20 Ekim 1930, c. 28, n. 10.

## Ayrıca bakınız