Memed Ağa Şahtahtılı

**Mammad ağa Şahtakhtinski** (; 1846 – 12 Aralık 1931) Azerbaycanlı bir gazeteci, bilgin ve siyasi yazardı.

## Hayatı ve Eğitimi
Şahtakhtinski, 10 Haziran 1848'de veya muhtemelen 1846'da o zamanlar Gürcistan-İmereti Valiliği'nin bir parçası olan Şahtaxtı köyünde yaşayan soylu bir Azerbaycanlı ailede doğdu. Müslüman olarak yetiştirildi ve çocukken dini bir okula gitti. Tiflis Klasik Erkek Lisesi'ne gitti ve 1863'te mezun oldu. Almanya'da eğitim görmek için Saint Petersburg'da yüksek öğrenim gördü ve Almanca öğrendi. 1869'da Leipzig Üniversitesi'nden felsefe, tarih ve hukuk alanlarında lisans derecesiyle mezun oldu. 1873'te Doğu Dilleri ve Medeniyetleri Ulusal Enstitüsü'nde (École des langues orientales) derslere kaydoldu, ancak babasının ölümünden sonra 1875'te Rusya'ya dönmek zorunda kaldı.

1890'ların başlarına kadar gazeteci olarak çalıştı ve Rus gazeteleri "Moskovskiye Vedomosti", "Novoe Vremia, Kavkaz" vb.'de dilbilim ve eğitimden Kaçar İranı ve Osmanlı İmparatorluğu'ndaki hayata kadar çeşitli konularda makaleler yayınladı. 1891 ile 1893 yılları arasında "Kaspii" (Langxru) gazetesinin geçici editörlüğüne atandı. 1898'de Tiflis'te Azerbaycan dilinde bir gazete kurma girişimi imparatorluk sansürcüleri tarafından engellendi. Bunun üzerine Şahtakhtinski, Paris'e dönerek Collège de France ve École pratique des hautes études'de Arapça, Farsça ve Türkçe dillerinde kendini geliştirmek için eğitim gördü. Bu dillere olan yoğun ilgisi, prestijli Société Asiatique'e kabul edilmesine yol açtı.

## Kariyer
1902 yılında Shahtakhtinski Kafkasya'ya döndü ve Tiflis'e yerleşti. Burada Mart 1903'te, Azerice gazetesi "Sharg-i Rus" ("Rus Doğusu)"nu kurdu; bu gazete Kafkas Müslümanları'nın akademik aydınlanmasına adanmıştı. Makalelerinde, istikrarlı ve gelişmiş bir geleceğe ulaşmanın tek olası yolu olarak gördüğü Avrupalılaşma'nın gerekliliğini savundu. Azeri kültürünün gelişmesinde büyük bir engel olduğunu ve ilerleme fikriyle bağdaşmadığını düşündüğü İslamcı fanatizmi sert bir şekilde eleştirdi. Ayrıca, o dönemdeki Türkçe konuşan bilginler ve siyasi aktivistler arasında popüler bir teori olan Pan-Türkçülüğü reddetti ve yaygın olarak kullanılan Osmanlı Türkçesi yerine halk Azerisinin edebi dil olarak kullanılmasını savundu. 1905-1906 yıllarındaki kanlı 1905-1906 sırasında barış elçileri arasındaydı.

1907'de İkinci dönem Rus İmparatorluğu Devlet Duma'sına seçildi. Duma'nın dağılmasının ardından, o zamanlar Pyotr Stolypin tarafından yönetilen Petersburg merkezli "Rusya" () gazetesinde çalıştı.

1908 ile 1918 yılları arasında Şahtakhtinski, Anadolu, Irak ve İran da dahil olmak üzere Orta Doğu'nun çeşitli bölgelerinde yaşadı ve bu sırada "Türkistan Times" (Turkestan Times) için makaleler yazdı. Yurtdışında geçirdiği bu süre zarfında, 1909 ile 1912 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'ndaki Rus büyükelçiliğinde tercüman olarak çalıştı. 1914'te I. Dünya Savaşı'nın başlamasının ardından Rusya Dışişleri Bakanlığı'nda tercüman olarak çalıştı. 1919'da, o zamanlar bağımsız olan Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'ne geri dönerek yeni kurulan Bakü Devlet Üniversitesi'nde dersler verdi.

## Alfabe reformu önerisi
Şahtakhtinski, Azerice için alfabe reformu öneren Mirza Fatali Akhundov'u takip eden çok sayıda âlim arasındaydı ve mevcut Farsça-Arapça alfabe'nin reformunu önerdi. Arap alfabesinin genel olarak Türk dilleri için uygunsuzluğu, ona göre Azeriler arasında okuryazarlığın yayılması önündeki en büyük engeldi. 1879 ile 1903 yılları arasında Şahtakhtinski, Azerice için bazıları Latin tabanlı olmak üzere birkaç model alfabe tasarladı, ancak bunların hiçbiri pratikte uygulanmadı.

1920'de Doğu Halkları Kongresi'ne Türkçe, Fransızca, Almanca, Farsça ve Arapça dillerinde tercümanlık yaparak katıldı. 1923'te Şahtakhtinski, dört üyeli özel bir komitenin üyesi olarak, görünüşe göre Şahtakhtinski'nin geliştirdiği bir alfabeyi temel alarak Azerice için yeni bir Latin alfabesi geliştirdi.Şahtakhtinski, önceki modellerini savundu. Bu reformu Bakü'deki Birinci Türkoloji Kongresi'nde (1926) savundu. Şahtakhtinski 1931'de öldü. Amacı olan yeni alfabe, Fars-Arap alfabesiyle aynı düzeyde resmi kullanıma girdi ve 1928'de tamamen onun yerini aldı ve 1939'da Kiril alfabesiyle değiştirilene kadar kullanıldı.

## Eserler

* *Türkiye'yi Nasıl Kurtarabiliriz?* (1901, Paris)
* *Fonetik Doğu Alfabesi Üzerine Açıklayıcı Not* (1902, Tiflis)
* *Müslüman Canlılığının Krizi* (1909, Saint Petersburg) (English)

## Notlar ve Referanslar