Havyar diplomasisi

**Havyar diplomasisi**, Azerbaycan'ın uluslararası alanda yürüttüğü bir lobi stratejisi olarak tanımlanmakta olup yabancı siyasetçilere ve uluslararası kuruluşlarda görev yapan kişilere, ev sahibi ülke tarafından karşılanan masraflarla yapılan pahalı davetler ve çeşitli maddi çıkarlar sunulmasını kapsamaktadır. Bu uygulama, aynı zamanda "Doğu geleneğine saygı" söylemiyle meşrulaştırılan yüksek değerli hediyelerin verilmesini de içeren bir yöntem olarak ifade edilmektedir.

## Terminoloji
"Havyar diplomasisi" terimi, ilk kez 2012 yılında Avrupa İstikrar Girişimi (ESI) tarafından yayımlanan *“Havyar Diplomasisi – Azerbaycan Avrupa Konseyi’ni nasıl susturdu”* başlıklı raporda kullanıldı. Raporda, bu ifadenin Azerbaycanlı yetkililerin yabancı siyasetçilere sunduğu cömert hediyeleri tanımlamak amacıyla gayri resmî söylemlerde kullanılan bir kavram olduğu belirtildi.

## Avrupa İstikrar Girişimi'nin araştırması

Avrupa İstikrar Girişimi'ne (ESI) göre Azerbaycan'ın Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi'nde (PACE) 10-12 kişiden oluşan bir "arkadaş grubu" ile sekreterlikte görev yapan 3-4 kişilik bir çevresi bulunmakta ve bu kişilere yılda dört kez, piyasa değeri kilogramı 1.300 avronun üzerinde olan en az yarım kilogram siyah havyar hediye edilmektedir. Birçok PACE üyesi Bakü'ye davet edilmekte ve bu ziyaretler sırasında havyarın yanı sıra pahalı ipek halılar, altın ve gümüş eşyalar, içkiler ve para gibi çeşitli hediyeler almaktadır; Bakü'de yaygın bir hediye miktarının 2 kilogram havyar olduğu belirtilmektedir. ESI, PACE dışında dahi Azerbaycan'daki demokrasi durumunun, ülkenin en büyük destekçileri tarafından bile yarı otoriter olarak nitelendirildiğini vurgulamakta ve 2010 yılında Azerbaycan parlamentosuna hiçbir muhalefet partisinin seçilememesine rağmen PACE gözlem misyonu başkanının seçimlerin uluslararası standartlara uygun olduğunu açıklamasını dikkat çekici bulmaktadır. Rapora göre bu tutum ancak "havyar diplomasisi" ile açıklanabilir. ESI, PACE tartışmalarından örnekler vererek, Azerbaycan'ı sık sık ziyaret eden İngiliz Liberal Demokrat Michael Hancock ile Estonya'nın eski Dışişleri Bakanı Kristiina Ojuland'ın, ülkede insan hakları alanındaki belirgin gerileme, özgür seçimlerin yokluğu ve uluslararası insan hakları örgütlerinin eleştirilerine rağmen Azerbaycan'da ciddi bir sorun bulunmadığını savunduklarını aktarmaktadır. Raporda ayrıca "Azerbaycan'ın dostları" olarak Belçikalı Paul Wille, Bavyera'dan Eduard Lintner, Türkiye'den Mevlüt Çavuşoğlu, Birleşik Krallık'tan Robert Walter ve bazı Rus temsilcilerin isimleri de anılmaktadır.

2008 cumhurbaşkanlığı seçimleri sırasında, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi gözlemcileri arasında açık biçimde Azerbaycan yanlısı milletvekillerinden oluşan geniş bir grubun bulunduğu belirtildi. Gözlemci heyetinin başkanı Andres Herkel tarafından hazırlanan ve eleştirel değerlendirmeler içeren seçim bildirisi taslağı, Michael Hancock, Eduard Lintner ve Paul Wille'den oluşan Azerbaycan yanlısı grubun itirazıyla karşılaştı. Bu itirazlar üzerine Herkel, eleştirilerin bildiride yer almaması durumunda görevinden istifa edeceğini açıklamak zorunda kaldı. İlham Aliyev'in cumhurbaşkanlığı görev süresi sınırlamasını kaldıran referandum sürecinde ise PACE üyesi dört milletvekili, Eduard Lintner, Paul Wille, Hakkı Keskin ve Pedro Agramunt, referandumu demokrasinin ilerlemesi olarak nitelendirdi. PACE temsilcilerinin yanı sıra, seçim gözlemleri konusunda geniş deneyime sahip olan AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi (ODIHR) gözlemcileri de 2010 parlamento seçimlerini takip etti ve seçim sürecinde serbest ve adil bir yarışma ihtimalini ortadan kaldıran çok sayıda ihlal tespit etti. Paul Wille ve Polonyalı Tadeusz Iwiński'nin PACE temsilcileri olarak katıldığı Avrupa gözlemcileri toplantılarında, ODIHR gözlem heyeti başkanı Birleşik Krallık'tan Audrey Glover, PACE temsilcileri tarafından itiraz edilmeyen çok sayıda usulsüzlüğü kayda geçirdi. Buna karşın Paul Wille tarafından sunulan PACE izleme ön raporunda, seçim hazırlıklarının uluslararası standartlara uygun olduğu ve organizasyonun şeffaf ve etkili biçimde yürütüldüğü ifade edildi. Seçim günü boyunca ODIHR gözlemcileri, çok sayıda ihlal ile birlikte benzeri görülmemiş ölçekte oy pusulası doldurma vakaları tespit etti, sandıkların kapanmasının ardından ise bu seçimleri şimdiye kadar gözlemledikleri en hileli seçimler arasında değerlendirdi. Buna rağmen Azerbaycan televizyonunda açıklama yapan Paul Wille, seçimlerin demokratik olduğunu ve herhangi bir ihlalden haberdar olmadığını belirtti, ODIHR ise seçim sürecini sert biçimde eleştirdi.

Avrupa İstikrar Girişimi'nin araştırmaları, Rus ve uluslararası medyada geniş yankı uyandırdı; *[[EUobserver|EU Observer]]*, *[[Politiken]]*, DR, *[[Radio Sarajevo]]*, BBC, *[[Der Tagesspiegel]]*, Africa Intelligence, *[[Neue Zürcher Zeitung]]*, *[[The Guardian]]* ve diğer birçok yayın organında yer aldı.

## 2013 cumhurbaşkanlığı seçimleri
9 Ekim 2013'te İlham Aliyev, üçüncü kez Azerbaycan cumhurbaşkanı seçildi. İtalyan siyasetçi Tana de Zulueta başkanlığındaki AGİT Demokratik Kurumlar ve İnsan Hakları Ofisi (ODIHR) gözlemcileri, seçim sürecinde ifade özgürlüğünün kısıtlandığını belirtirken, Pino Arlacchi başkanlığındaki Avrupa Parlamentosu heyeti, seçimlerin özgür ve adil olduğunu değerlendirdi. Avrupa Parlamentosu ile Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi de seçimleri yüksek derecede takdir ettiklerini ifade eden ortak bir bildiri yayımladı. Ayrıca ABD Temsilciler Meclisi'nden bir grup gözlemci, seçimlerin adil şekilde gerçekleştirildiğini kabul etti.

Seçimlere ilişkin birbirinden farklı değerlendirmeler kamuoyunda bir skandala yol açtı. 11 Ekim'de Avrupa Birliği Dış İlişkiler ve Güvenlik Politikası Yüksek Temsilcisi Catherine Ashton ile Avrupa Komiseri Štefan Füle, açıklamalarında Avrupa Parlamentosu'nun olumlu değerlendirmelerini dikkate almayarak AGİT/ODIHR bulgularına da yer verdi. Avrupa Parlamentosu Dış İlişkiler Komisyonu'nda Pino Arlacchi'nin raporu tartışmaya açılırken, görüşmeler sırasında Yeşiller grubuna mensup temsilciler raporu sert biçimde eleştirerek Avrupa Parlamentosu'nun itibarına zarar verdiğini savundu. Avrupa Birliği'ndeki Sosyalistler ve Demokratların İlerici İttifakı'nın grup başkanı ise PACE raporunun hiçbir şekilde güvenilir kabul edilemeyeceğini ifade etti. Daha sonra bazı AB temsilcilerinin Azerbaycan'a gayriresmî biçimde ve Azerbaycanlı kuruluşlar tarafından finanse edilen seyahatler gerçekleştirdiği ortaya çıktı. *[[European Voice]]* dergisi, bu ziyaretleri "aptallık ya da yolsuzluk" olarak nitelendirirken, söz konusu uygulamalar kamuoyunda "seçim turizmi" olarak anılmaya başlandı.

ABD Dışişleri Bakanlığı, seçimlerin uluslararası standartlara uymadığını açıklayarak, ODIHR'nin değerlendirmesine destek verdi. Bu tutumuyla Temsilciler Meclisi gözlemcilerinin değerlendirmelerini itibarsızlaştırdı.

## Soruşturmalar

### İtalya ve PACE'nin soruşturması

Haziran 2016'da Milano Savcılığı, Avrupa Konseyi Parlamenter Meclisi'ndeki Avrupa Halk Partisi grubunun eski başkanı Luca Volontè hakkında yolsuzluk ve kara para aklama suçlamalarıyla soruşturma başlattı. Savcılığa göre Volontè, Azeri yetkililerin çıkarları doğrultusunda faaliyet yürütmesi karşılığında 2,39 milyon avro aldı. Volontè'nin avukatları suçlamaları reddetti. Ancak Avrupa İstikrar Girişimi'nin Aralık 2016'da yayımladığı "*Havyar Diplomasisi: Bölüm 2*" başlıklı rapora göre Volontè, soruşturmada iş birliği yapmayı kabul ederek Azerbaycan lehine lobi faaliyeti yürüten çok sayıda Avrupalı siyasetçinin adını verdi ve sorgular sırasında Azerbaycan adına lobi yapmak için 2,39 milyon avro aldığını doğruladı. ESI, bu paranın Azerbaycan'daki insan hakları ihlallerini kınayan PACE karar ve raporlarına karşı oy kullanan İtalyan ve diğer siyasetçilere rüşvet vermek amacıyla kullanıldığını ileri sürdü. İtalyan televizyonunda yayımlanan bir belgeselde Volontè, söz konusu ödemenin PACE Azerbaycan delegasyonu üyesi Elkhan Süleymanov'a tarım danışmanlığı gerekçesiyle aktarıldığını savunarak parayı aldığını yineledi. *[[The Guardian]]*'a göre ödemeler, Birleşik Krallık'ta fiilî faaliyeti bulunmayan ve paravan şirket oldukları değerlendirilen dört İngiliz şirketi aracılığıyla gerçekleştirildi. Paranın bir bölümünün ise Volontè'nin Novae Terrae Vakfı üzerinden Iona Enstitüsü, CitizenGO, ECI Mum, Dad & Kids girişimi ve Dignitatis Humanae Enstitüsü'ne lobi faaliyetleri amacıyla aktarıldığı belirtildi.

Milano Savcılığı, Volontè'yi kara para aklama ve rüşvet alma olmak üzere iki ayrı suçlamayla itham etti. Milano Mahkemesi, rüşvet suçlamasını değerlendirirken İtalyan Anayasası uyarınca milletvekillerinin mesleki faaliyetleri nedeniyle yargılanamayacağı gerekçesiyle Volontè'nin bu suçlama bakımından dokunulmazlıktan yararlandığına hükmetti. Ancak daha sonra İtalya Yüksek Mahkemesi, söz konusu anayasa hükmünün milletvekillerinin konumlarını kişisel çıkarları için kullanmalarını kapsamadığını belirterek bu kararı bozdu ve davayı yeniden görülmek üzere Milano Mahkemesi'ne gönderdi.

Azerbaycan'ın Avrupa Birliği nezdindeki eski büyükelçisi Arif Mammadov, *The Guardian* gazetesine verdiği demeçte, Avrupa Konseyi'ndeki Azerbaycan delegasyonu adına yürütülen lobi faaliyetleri için yaklaşık 30 milyon avro harcandığını ileri sürdü. Mammadov, “Azerbaycan delegasyonunun tüm üyeleri bu rakamı biliyordu, ancak hiçbir yerde yayımlanmadı. Bu paranın, diğer delegasyonların üyeleri ile PACE genelinde rüşvet vermek amacıyla kullanıldığı söyleniyordu.” ifadelerini kullandı. Ayrıca çok sayıda PACE milletvekili, Avrupalı parlamenterlere rüşvet teklif edildiğine dair iddialardan haberdar olduklarını belirtti.

2018 ve 2019 yılları arasında dört farklı duruşma yapıldıktan sonra, 2021 yılının Ocak ayında Milano Mahkemesi 10. Ceza Dairesi, Luca Volontè'yi Azeri siyasetçilerden rüşvet aldığı gerekçesiyle dört yıl hapis cezasına çarptırdı.

### Almanya'nın soruşturması
Mart 2021'de, iktidardaki Birlik koalisyonunun bazı mevcut ve eski Bundestag üyeleri hakkında, Azerbaycan'a atfedilen bir kara para aklama düzeni kapsamında ödeme aldıkları şüphesiyle yolsuzluk soruşturmaları başlatıldı. Bazı siyasetçiler ise yolsuzluk içeren lobi faaliyetleri yürüttükleri iddialarıyla gündeme geldi. Bu gelişmeler, Bundestag'daki tüm partilerden yoğun tepki topladı. Olaylar, Almanya kamuoyunda "Azerbaycan olayı" () olarak anılmaya başlandı.

4 Mart 2021'de Alman Federal Meclisi, Axel Fischer'in milletvekili dokunulmazlığını kaldırdı. Fischer, Avrupa Konseyi'nde Azerbaycan'ın çıkarlarını savunmak için bu ülkeden para aldığı iddiasıyla Federal Kriminal Dairesi (BKA) tarafından soruşturuluyordu. *[[Vice (dergi)|Vice]]* dergisi, CDU milletvekilleri Axel Fischer, Mark Hauptmann, Thomas Bareiß ve Olav Gutting'in "Azerbaycan meselesi"ne karıştığını bildirdi. Haberde ayrıca, Azerbaycan için "rejim dostu röportajlar" yayımladığı belirtilen ve Berlin merkezli yerel bir kanal olan TV Berlin'e de yer verildi. Azerbaycan ile olan bağlantıları ve verdikleri destek nedeniyle eleştirilen diğer Birlik (CDU/CSU) siyasetçileri arasında Nikolas Löbel, Tobias Zech ve Joachim Pfeiffer de bulunuyordu. 29 Ocak 2024 tarihinde Alman savcılar, Axel Fischer ve Eduard Lintner hakkında rüşvet ve yolsuzluk suçlamalarında bulundu.

### Malta'nın soruşturması
Nisan 2017'de Malta basını, Malta'nın üst düzey siyasetçilerinin ve Başbakan Joseph Muscat'ın eşinin, İlham Aliyev'in kızı Leyla Aliyeva'nın kontrolündeki bir bankadan milyonlarca dolar aldığına işaret eden belgeler yayımladı. Gazetecilerin araştırmasına göre Joseph Muscat, 2015 yılında Bakü'ye bir ziyaret gerçekleştirdi. Bu ziyaretin ardından Avrupa'yı, Azerbaycan'daki gelişmeleri "objektif" biçimde değerlendirmeye çağırdı.

## Ayrıca bakınız

* Azerbaycan'ın dış ilişkileri
* Panda diplomasisi
* Ping-pong diplomasisi
* Katar yolsuzluk skandalı

## Kaynakça