İsmail Şems

**İsmail Şems** (), avukat, edebiyat eleştirmeni, oryantalist, çevirmen, 21 Azer hareketi katılımcısı.

İsmail Şems'in girişimiyle 1941 yılında Tebriz'de Azerbaycan Cemiyeti kuruldu. Azerbaycan Millî Hükümeti döneminde Yüksek Mahkeme'nin, Müsadere Komisyonu'nun ve Azerbaycan Millî Hükûmeti Anayasası'nın hazırlanması için kurulan komisyonun üyesi olmuştur. Azerbaycan Millî Hükûmeti'nin resmi yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesinin ve Millî Meclis'in resmi yayın organı olan "Azad Millet" gazetesinin editörlüğünü yapmıştır.

Azerbaycan Millî Hükûmeti'nin çöküşünden sonra göç etmiştir. Bakü'ye vardığında Azerneşr'de kurgu bölümünün editörlüğü ve Bakü Devlet Üniversitesi Doğu Bilimleri Fakültesi Arap Dili Bölümü Başkanlığı görevlerini üstlenmiştir.

## Hayatı

### İlk yılları
İsmail Mirza Gasim oğlu 1912 yılında Tebriz'de doğmuştur. İlköğretimini Tebriz'deki Tamaddun Okulu'nda, ortaöğretimini ise Firdevsi Okulu'nda tamamlamıştır. Daha sonra Tahran Üniversitesi Hukuk Fakültesi'ne girmiştir. Üniversiteden mezun olduktan sonra Tahran Gümrük Dairesi'nde baş müfettiş olarak çalışmıştır. Üç ay sonra rüşvet almadığı gerekçesiyle görevden alınmıştır. Daha sonra askerlik hizmetine çağrılmıştır. Askerlik hizmetini tamamladıktan sonra 1939 yılında Tebriz'e taşınmış ve avukatlık yapmaya başlamıştır.

Ekim 1941'de, İsmail Şems'in girişimiyle Tebriz'de Azerbaycan Cemiyeti kurulmuştur. Cemiyetin kurucuları arasında Hacı Mirza Ali Şebüsteri, Ali Meşinçi, Hilal Nasiri, Sadık Padegan ve diğer birçok isim bulunmaktaydı. Cemiyet üyelerinin kararıyla Mirza Ali Şebüsteri cemiyetin başkanı, İsmail Şems ise başkan yardımcısı seçilmiştir. 1 Kasım 1941'de, cemiyetin basılı organı olan "Azerbaycan" gazetesi yayınlanmaya başlamıştır. Bu gazete Mirza Ali Şebüsteri ve İsmail Şems tarafından düzenlenmekteydi. Gazete yarı Farsça ve yarı Azerbaycan Türkçesi olarak yayımlanmaktaydı. Gazetenin bir sayısında cemiyetin amacının sosyal ve ulusal özgürlüğe ulaşmak olduğu belirtilmiştir. Azerbaycan'a özerklik verilmesi ve Tebriz'deki Pehlevi Caddesi'nin adının "Settar Han" Caddesi olarak değiştirilmesi konusu ilk kez "Azerbaycan" gazetesinde gündeme getirilmiştir. Cemiyet üyeleri, "Azerbaycan" gazetesindeki makalelerinde anayasal yönetim sisteminin uygulanmasını, bir il meclisinin kurulmasını, Millî Meclis'e halk tarafından temsilci seçilmesini, Azerbaycan'da yeni sanayi tesislerinin inşa edilmesini, her düzeyde anadilde eğitim verilmesini ve anadilde kitapların yayınlanmasını talep etmişlerdir.

Azerbaycan Cemiyeti'nin girişimiyle, İran Meşrutiyet Devrimi liderleri Settar Han ve Bakır Han'ın anısına bir gece düzenlenmiştir. HBu gecede, Tebriz'deki Pehlevi Cadesi'ne Settar Han'ın adının verilmesine karar verilmiş ve bu karar cemiyet üyeleri tarafından kısa sürede hayata geçirilmiştir. Cemiyetin girişimiyle bir tiyatro topluluğu kurulmuştur.

Sonraki aylarda, SSCB'nin siyasi ve askeri liderleri tarafından Sovyet rejiminin propagandasına katkıda bulunmaları için davet edilmişlerdir, ancak bunu kabul etmemişlerdir. Daha sonra, Tudeh Partisi temsilcisi Rıza Rüşta Tebriz'e gelmiş ve Mirza Ali Şebüsteri, İsmail Şems ve Sadık Padegan ile görüşmüştür. Bu görüşmede, cemiyetin feshedilmesi ve üyelerinin Tebriz'de bir Tudeh Partisi örgütü kurması önerilmiştir. Mirza Ali Şebüsteri ve İsmail Şems bu öneriyi reddetmiştir.

Cemiyetin faaliyetleri merkezi hükûmeti endişelendirdiği için, "Azerbaycan" gazetesinin Tahran'da dağıtılması ve okunması yasaklanmıştır. 1942'de Doğu Azerbaycan Valisi Halil Fahimi, "Halka Çağrı" adlı özel bir bildiri yayınlamıştır. Nisan 1942'de İran hükûmeti temsilcileri cemiyetin faaliyetlerini ve "Azerbaycan" gazetesini yasaklamıştır. Bir hafta sonra, cemiyetin aktif üyeleri İsmail Şems, Hacı Ali Şebüsteri, Mir Mehdi Etimad ve Muhammed Biriya, Sovyet askerleri tarafından zorla Bakü'ye götürülmüşlerdir. Burada, Azerbaycan Radyo Komitesi'nde dış yayınlar sorumlusu ve İran'a yönelik Azerbaycan Türkçesinde sunulan programlarda spiker olarak görev yapmıştır. Sovyet vatandaşlığını kabul etmesi ve orada yaşaması teklif edilmişse de, bunu kabul etmemiştir. Ocak 1943'te Tebriz'e dönümştür. Ancak Şah rejimi tarafından baskı gördüğü için bir süre Tebriz'de, daha sonra da Tahran'da gizlice yaşamıştır.

### Azerbaycan Millî Hükûmeti dönemi
3 Eylül 1945'te Azerbaycan Demokrat Fırkası'nın kurulmasının ardından Hacı Ali Şebüsteri tarafından Tebriz'e davet edilmiştir. Partinin merkez komitesine üye olarak seçilmiştir. 12 Aralık 1945'te Azerbaycan Millî Hükûmeti kurulmuştur. İsmail Şems, Azerbaycan Yüksek Mahkemesi ve Müsadere Komisyonu üyeliklerine seçilmiştir. Ocak 1946'da düzenlenen Azerbaycan Demokrat Fırkası Merkez Komitesi genel kurulunda Hasan Nonehal, Mirkasım Çeşmezer ve İsmail Şems, partinin Merkez Denetleme Komisyonu üyeliğine seçilmiştir. 15 Ocak 1946'da Azerbaycan Millî Hükûmeti Anayasası'nı yazmak üzere 15 üyeli bir komisyon kurulmuştur. Bu komisyona İsmail Şems de dahil olmuştur. Azerbaycan Millî Hükûmeti'nin resmi yayın organı olan "Azerbaycan" gazetesinin 247. sayısından 293. sayısına kadar editörlüğünü yapmıştır. Daha sonra Milli Meclis'in resmi yayın organı olan "Azad Millet" gazetesinin editörlüğünü yapmıştır.

1946 yazında Tahran'da düzenlenen Birinci İranlı Yazarlar Kongresi'ne Azerbaycan'dan katılan üç kişi arasında yer almıştır.

11 Aralık 1946'dan itibaren, İran ordusu büyük şehirlere girmeden önce, yerel beylerin kurduğu silahlı gruplar ve sivil giyimli jandarmalar büyük katliamlar yapmaya başlamışlardır. Bu çeteler Tahran Radyosu tarafından "İranlı vatanseverler" olarak tanımlanıyorlardı. Çetelerin asıl amacı demokratları yok etmek ve Şah'ın birliklerinin şehirlere girmesini sağlamaktı. Tebriz ve Azerbaycan'ın diğer şehirlerinde geniş çaplı yağmalar başlamış, katliamlar yaşanmıştır. Azerbaycan Millî Hükümeti dağılmıştı. Binlerce kişi tutuklanmıştır. Meydana gelen katliamlarda, ADF üyeleri, fedailer ve tanınmış şairler Ali Fitret, Sadi Yüzbendi, Cafer Kaşif ve Muhammedbağır Niknam öldürülmüştür. 4 Aralık 1946'da, Amerika Birleşik Devletleri ve Büyük Britanya'nın desteğiyle İran ordusu Tebriz'e girmiştir. İran ordusunun Tebriz'e girmesinin ardından yağmalar ve katliamlar devam etmiştir.

### Azerbaycan Millî Hükûmeti döneminin ardından
Azerbaycan Millî Hükûmeti'nin dağılmasının ardından İsmail Şems, 1 yıl boyunca Tebriz'de ve 6 ay boyunca Tahran'da gizlice yaşamıştır. Yaşadığı baskılar nedeniyle 1948'de gizlice Türkmenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ne kaçmıştır. Türkmenistan'da tutuklanmış ve Aşkabat'a götürülmüştür. Aşkabat'ta 2 yıl hapis yatmış ve işkence görmüştür. Daha sonra Merv şehrine götürülmüştür. Burada, yasadışı sınır geçişi nedeniyle önce Tayşet'e, ardından Bratsk'a sürgün edilmiştir. Bratsk'ya birkaç ay tutulduktan sonra Tacikistan'a gönderilmiştir. Tacikistan Devlet Yayınevi'nde, Tacikistan Radyo Yayın Komitesi'nde tercüman ve Tacikistan Devlet Üniversitesi'nde Farsça öğretmeni olarak çalışmıştır. Stalin'in ölümünden sonra 1954'te Bakü'ye dönmüştür. 1954-1960 yılları arasında Azerneşr'de kurgu bölümünün editörlüğünü yapmıştır. 1956'da Azerbaycan Yazarlar Birliği üyeliğine seçilmiştir. 1960 yılında Azerbaycan Devlet Üniversitesi'nde Arapça öğretmeni olarak çalışmaya davet edilmiştir. Bu dönemde çeviri faaliyetlerinde de bulunmuştur. 1989-1991 yılları arasında Bakü Devlet Üniversitesi Doğu Bilimleri Fakültesinde Arapça bölüm başkanlığı görevini üstlenmiştir.

Emek Emektarı Madalyası ile ödüllendirilmiştir. 1998'de kurulan "21 Azer" grubunun üyeleri arasında yer almıştır. 2008'de Bakü'de ölmüştür.

## Ailesi
İsmail Şems'in Şuşa'da doğan büyük dedesi Kerbelalı Ağakişi bir şairdi. Oğlu Mirza Necefgülü, dini eğitim almak için Tebriz'e taşınmış ve müçtehit olmuştur. Kardeşi Mirza Hasan'ın Nasıreddin Şah Kaçar tarafından öldürülmesinin ardından annesiyle birlikte Şuşa'ya dönmüştür. Mirza Necefgülü'nün oğlu Mirza Kasım, Şuşa'da eğitim görmüş ve diş hekimi olmuştur. 1905 yılında, Karabağ'da veba salgınının çıkması nedeniyle Tebriz'e taşınmışlardır. İsmail Şems'in babası Mirza Kasım, Tebriz'in Hiyaban Mahallesi'nde diş hekimi olarak çalışmaya başlamıştır. Daha sonra İran Meşrutiyet Devrimi'ne katılmıştır.

## Kaynakça

### Bibliyografya

* 
*  
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* }
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*

## Dış bağlantılar

* İsmayıl Şəms — Ömrə yazılan günlərdən ən önəmlisi 
* İsmayıl Şəms — Dostlar məni xatırlasın