Sezar (askerî fotoğrafçı)

**Sezar** () Suriye İç Savaşı sırasında Beşşar Esed yönetimindeki Baas rejiminin gözaltı merkezlerindeki işkence kurbanlarının fotoğraflarını sızdıran subay ve askerî fotoğrafçıdır.

Suriye Askerî Polisi'nin fotoğrafçısı olan Sezar, 2011-2013 yılları arasında yaklaşık 45.000 fotoğraf çekerek Suriye'den kaçtı. Bu fotoğrafların en dikkat çekeni, Suriye rejimi hapishanelerindeki işkence ve ölümleri tasvir ediyor ve 6.786 mahkumun, hapishane dışında öldürülen 4.025 sivilin ve 1.036 askerî personelin cesetlerini gösteriyor.

Bu fotoğraflar, adli kurumların ve mahkemelerin laboratuvarlarında doğrulandı, incelendi, sınıflandırıldı ve analiz edildi. Sezar fotoğrafları dünya kamuoyuna ilk olarak 20 Ocak 2014'te Anadolu Ajansı tarafından duyuruldu. Belgeler, Suriyeli ailelerin, rejimin gizli servisleri tarafından tutuklanan veya zorla kaybetme mağduru olan sevdiklerinin akıbetini araştırmalarına olanak sağladı. İnsan hakları örgütleri de bu belgeleri Suriye'deki gözaltı koşulları hakkında raporlar hazırlamak için kullandı. Ayrıca, özellikle Almanya'nın Koblenz kentindeki El-Hatib davasında, Birleşmiş Milletler ve mahkemeler tarafından da kullanıldı.

İnsan Hakları İzleme Örgütü (HRW), altı aylık bir soruşturmanın ardından raporda yer alan fotoğrafik kanıtların gerçek olduğu sonucuna vardı. Sezar Raporu'na dayanan HRW raporunun başlığı "*Ölüler Konuşabilseydi"* idi. 16 Aralık 2015'te yayınlanan bu raporda, Suriyeli yetkililerin insanlığa karşı suçlardan yargılanması gerektiği belirtiliyordu.

Sezar Raporu, 2020'de Sezar Yasası kapsamında ABD'nin Suriye'ye yaptırım uygulamasına yol açtı. Sezar Yasası, ABD Temsilciler Meclisi tarafından hazırlanan bir komite raporu aracılığıyla 2020 Mali Yılı ABD Senatosu Ulusal Savunma Yetkilendirme Yasası (S. 1709) kapsamında kabul edildi.

Güvenlik nedeniyle kimliğini ve yüzünü gizleyen ve çektiği fotoğraflarının kamuoyuna duyurulduğu Ocak 2014'ten itibaren medyada "Sezar" kod ismi ile bahsedilen askerî fotoğrafçı, savaşın 13. yılında, 8 Aralık 2024'te Baas rejiminin çöküşünden iki ay sonra 7 Şubat 2025 tarihli ''El Cezire'' televizyonu yayınına yüzünü gizleyen bir maske olmadan çıktı ve gerçek kimliğini açıkladı. Sezar, Şam'da Askerî Polis Adli Deliller Ofisi Başkanı olarak görev yapan üsteğmen rütbesinde eski bir subay olduğunu ve isminin **Ferid Neda el-Mezhan** () olduğunu duyurdu.

## Fotoğrafların çekimi ve Suriye'den kaçış
Güvenlik nedenleriyle yalnızca Sezar olarak tanımlanan kaynak, o zamanlar Suriye muhalif grubu Suriye Ulusal Hareketi ile gizlice çalışan Suriye askerî polisinde fotoğrafçıydı. Sezar, devrimden önce Suriye Askerî Polisi Dokümantasyon Birimi'nde fotoğrafçı olarak çalışıyordu. Görevi, Şam'daki sadece iki askerî hastanede "öldürülen tutukluların fotoğraflarını çekmekti" Savaş suçları soruşturmacılarına eskiden adli tıp soruşturmalarında görev aldığını, Suriye ayaklanması başladıktan sonra işinin, Suriye askerî hapishanelerinde öldürülenlerin cesetlerini belgelemek olduğunu söyledi.  Oldukça bürokratik bir sistem olduğunu, cesetlerin daha sonra kırsal alanlara gömüldüğünden bahsetti.  Görev, Mart 2011'de, rejimin güvenlik güçlerinin baskısının kurbanı olan Dera'daki protestocuların cesetlerinin gelmesiyle başladı. Giderek daha fazla tutuklu cesediyle devam etti. Tüm bu süre boyunca, meslektaşları gibi, işkence altında ölen binlerce tutuklunun cesedini fotoğrafladı; bu sayı bazen günde 50'ye kadar çıkıyordu. Mezzeh ve Tişrin askerî hastanelerinde fotoğrafladığı cesetler, Şam Vilayetindeki 24 güvenlik merkezinden geliyordu. Sezar yalnızca erkekleri fotoğraflamakla sorumluydu; kadınları veya çocukları değil. 

Her ölen kişinin fotoğraflarda görünür olması gereken numaraları vardır. Hastaneye vardıklarında, her cesedin üzerinde mahkumun numarası ve öldüğü şubenin numarası bulunur. Bu numaralar, alına veya göğse yapıştırılan bir etikete veya doğrudan cilde kalemle yazılır. Ardından, Sezar'ın amiri olan adli tıp doktoru, sınıflandırma ve arşivleme için kullanılacak tıbbi rapor için her cesede üçüncü bir numara atar. Fotoğrafını çekmeye zorlandığı cesetlerin sayısı ve durumları (kırık dişler, derin yaralar, oyulmuş gözler, yanıklar, kesikler, kanlı bedenler vb.) rejimin ihlalleri konusunda şüpheye yer bırakmıyordu. 2011 baharında kaçmayı düşünmeye başladı ve yakın arkadaşı Usame Osman'a bu isteğini itiraf etti. Muhalif gruplarla temas halinde olan Osman, Sezar'ı çalışmalarına devam etmesi ve mümkün olduğunca çok fotoğraf toplaması konusunda ikna etti. Osman kabul etti ve tüm fotoğraflarını ve departmanının fotoğraflarını kopyalayıp birkaç USB belleğe kaydetmeye başladı ve iki yıl boyunca gizlice hayatını riske attı.

Eylül 2011'de fotoğraf kanıtlarının kopyalarını çıkarmaya ve bunları taşınabilir belleklerle Suriye'den kaçan ve insan hakları gruplarıyla çalışan bir akrabasına göndermeye başladı. 2013 yılında, şüphelerin kendisine yönelmeye başladığını fark edince güvenliğinden endişe etti. Özgür Suriye Ordusu'ndan bir üyeyle iletişime geçen Osman'ın yardımıyla Ağustos 2013'te ülkeden kaçtı. Ürdün'e vardı ve ardından 45.000 fotoğrafı da yanında götürerek Avrupa'ya sığındı. 

Kendisiyle röportaj yapan raporun yazarları, onu güvenilir ve anlatımını "çok ikna edici" buldular, bunu "titiz bir incelemeye" tabi tuttular. 

Esed rejimi düşene kadar, kimliği bulunursa kendisine ve Suriye'de kalan ailesine karşı misilleme yapılacağından korkuyordu: "Suriye yetkilileri beni bulursa öldürüleceğim." Bu nedenle, kimliğini korumak ve Suriye'de kalan ailesinin güvenliğini sağlamak için "Sezar" takma adı kullanıldı. Bu arada Osman, da "Sami" takma adını benimsedi. Sezar, kimliği henüz bilinmezken, şapka ve güneş gözlüğü takarak kendini gizledi ve Birleşmiş Milletler ve ABD Kongresi önünde ifade vermeyi kabul etti. 

Sezar daha sonra Baas rejiminin çöküşünün ardından 7 Şubat 2025'te *[[Al Jazeera|El Cezire]]*'ye verdiği röportajda isminin Ferid Neda el-Mezhan olduğunu duyurdu.

Aralık 2025'te kendisine İnsan Hakları ve Hukukun Üstünlüğü alanında Fransız-Alman Ödülü verildi.

## Sezar'ın fotoğrafları
Sezar'ın çektiği fotoğraflar, Türkiye'de kurulan muhalif bir siyasi hareket olan Suriye Ulusal Akımı'na teslim edildi. Katar, fotoğrafları doğrulamak için Londra'daki *Carter-Ruck & Partners* adlı bir hukuk firmasıyla anlaştı. Firma, üç eski uluslararası savcıyı atadı: Sierra Leone Özel Mahkemesi eski Başsavcısı Desmond de Silva; Slobodan Milošević davasının eski Başsavcısı Geoffrey Nice ve dönemin Liberya Devlet Başkanı Charles Taylor'ı suçlayan profesör David Crane; ayrıca üç tıbbi antropoloji uzmanı  Raporda ayrıca, adli tıp patoloğu, Kosova'daki toplu mezarları araştıran bir antropolog ve yaklaşık 11.000 kurbanı içeren 55.000 dijital görüntünün örneklerini inceleyen ve doğrulayan bir dijital görüntü uzmanı vardı. 

Ocak 2014'te Sezar tarafından çekilen fotoğrafların gerçekliğini doğrulayan bir rapor yayınladılar. Resmî başlığı *Mevcut Suriye rejimi tarafından hapsedilen kişilerin işkence ve infazına ilişkin belirli kanıtların güvenilirliğine ilişkin bir rapor* olan Sezar Raporu, 2. Cenevre Suriye Konferansı'nda görüşmelerin başlamasından bir gün önce, 21 Ocak 2014'te yayınlanmıştır. David Crane'e göre, "Bu görüntüler, Holokost'tan beri görmediğimiz bir öldürme endüstrisinin varlığını kanıtlıyor." 

Alman adalet sistemi, 2017 yılında adli tıp uzmanlarının da aralarında bulunduğu bağımsız bir ekip aracılığıyla tüm fotoğrafları yeniden inceledi.

Suriye Ulusal Akımı, Sezar'ın çektiği 55.000 fotoğrafın yanı sıra gözaltı merkezlerinden 11.000 cesedin varlığını ilk kez duyurdu. Ancak bu rakamlar netleştirildi: 45.000 fotoğrafın tamamı tutukluların cesetlerini göstermiyor. Sezar'ın 18.000 fotoğrafından 1.036'sı, çoğu savaşta öldürülen askerlerin cesetlerini, 4.025'i ise çoğu evlerinde öldürülen sivillerin cesetlerini gösteriyor. Geriye kalan 28.000 fotoğraf ise rejimin hapishanelerinde ölen tutuklularla ilgili. Her ceset dört kez fotoğraflandı ve hapishanede ölen toplam 6.786 kurban kaydedildi.

Tutukluların fotoğrafları iki yerde çekildi: Şam'daki Tişrin Hastanesi'nin morgu ve Şam'daki Cumhurbaşkanlığı Sarayı yakınlarındaki ve Fransız Lisesi'nin arkasındaki Mezzeh'teki 601 numaralı askerî hastanenin bir bölümü. Kurbanlar Şam'daki 24 gözaltı merkezinden geldi, ancak cesetlerin %80'inden fazlası yalnızca Askerî İstihbarat Müdürlüğü'nün 215 ve 227 numaralı şubelerindendi. Sayılan 6.786 kurbanın 2.936'sı yetersiz beslenme ve açlık çekiyordu, 2.769'unda işkence izleri vardı ve 455'inin gözleri oyulmuştu. (Sezar yalnızca erkekleri fotoğraflamakla sorumluydu).

Londra'nın önde gelen avukatlık bürolarından biri tarafından hazırlanan 31 sayfalık raporda şöyle denildi: "İdam edilen kişilerin fotoğraflarının çekilmesinin iki nedeni vardı. Birincisi, ailelerin cesedi görmelerine gerek kalmadan ölüm belgesi düzenlenmesini sağlamak, böylece yetkililerin ölümleri hakkında doğru bir açıklama yapma zorunluluğunu ortadan kaldırmak; ikincisi ise, kişilerin idam emirlerinin yerine getirildiğini teyit etmek." Ailelere ölüm nedeninin "kalp krizi" veya "nefes darlığı" olduğu söylendi. "Belgeleme prosedürü, bir tutuklu öldürüldüğünde her cesede, gözaltına alınmasından ve ölümünden sorumlu güvenlik teşkilatının ilgili birimiyle ilgili bir referans numarası verilmesiydi. Ceset askerî hastaneye götürüldüğünde, ölümün hastanede gerçekleştiğini sahte bir şekilde belgelemek için ek bir numara daha veriliyordu. Cesetlerin fotoğrafları çekildikten sonra, kırsal bir alana defnedilmek üzere götürülüyorlardı." 

Cezaevi dışında öldürülen sivillere ait 4 bin fotoğrafın yer aldığı dosyaya "Teröristler" adı verildi. Fransız gazeteci Garance Le Caisne'e göre, dosyada başlarının arkasından vurulmuş yaşlı bireyler ve çocukların fotoğrafları da yer alıyor.

İnsan Hakları İzleme Örgütü'nün *Ölüler Konuşabilseydi* adlı raporu, Sezar Raporu'ndaki görüntüleri ve bulguları doğruladı. HRW, bu fotoğrafların 28.707'sini inceledi. Mevcut tüm bilgileri çapraz referanslayarak, kuruluş en az 6.786 tutuklunun gözaltındayken veya gözaltı merkezlerinden askerî hastanelere nakledildikten sonra öldüğünü doğruladı. HRW, eski tutuklular ve kayıp aileleriyle görüşmeler yaptı. Aralık 2015'te yayınladığı raporda, fotoğraflarda yüzleri teşhis edilebilen birçok kişiyi inceledi, 27 kişiyi tanıdı ve bunlardan 8'inin adını açıkladı (birçok aile misilleme korkusuyla isimlerini açıklamayı reddediyor). Baas rejimi tarafından gözaltına alınan onlarca kayıp kişinin ailesi ve kişi, Sezar tarafından sızdırılan fotoğraflardaki sevdiklerini teşhis edebildi ve ölümlerinden haberdar oldu. Bu ölümlerden bazıları daha sonra rejim tarafından 2018 ilkbahar ve yaz aylarında yayınlanan ölüm ilanlarıyla doğrulandı. İnsan Hakları İzleme Örgütü, bundan yıllar önce Esed hükûmeti hakkında "İşkence Takımadaları" başlıklı bir işkence raporu yayınlamıştı. 

Uluslararası Af Örgütü'nün Kasım 2015'te yayımladığı bir rapora göre, Suriye hükûmeti Suriye İç Savaşı'nın başlangıcından bu yana 65.000'den fazla kişiyi zorla kaybetti (kendilerinden henüz haber alınamadı). Suriye İnsan Hakları Gözlemevi'nin Mayıs 2016 tarihli bir raporuna göre, Mart 2011'den bu yana Suriye hükûmetinin hapishanelerinde en az 60.000 kişi işkence sonucu öldürüldü veya kötü insani koşullar nedeniyle hayatını kaybetti.

Daha önce yayınlanmamış fotoğrafların bir kısmı 2020'de internette yayınlandı ve binlerce Suriyeli saatlerce görüntüleri inceledi. Bir baba, oğlunu fotoğraflardan birinde tanıdıktan sonra kalp krizinden hayatını kaybetti.

## Uluslararası tepkiler
Dosya, 12 Ocak 2014'te kapalı kapılar ardında 11 dışişleri bakanına sunuldu. Toplantının ardından, Fransa Dışişleri ve Uluslararası Kalkınma Bakanı Laurent Fabius, meslektaşlarından birine, "Korkunç. Rahatsız edici. Ve tüm bu son derece önemli belgelerle ilgili gerçeği ortaya çıkarmak için çalışmalıyız," diye itiraf etti. Yakınlarından biri de, "Bunlar, Yahudi soykırımı ve Kızıl Kmer suçlarından beri görmediğimiz görüntüler. Suriye rejiminin suçlarını belgeleme ve sınıflandırma yöntemi bizi 70 yıl öncesine götürüyor," diye ekledi.

Fransız dışişleri, "Rejimin hapishanelerinde işkence görmüş ve aç bırakılmış bedenleri gösteren, çok sayıda uzman tarafından belgelenen binlerce dehşet verici görüntü, Beşşar Esed rejiminin sistematik vahşetinin kanıtıdır" ifadesini kullandı.

Rapor, BM, hükûmetler ve insan hakları gruplarıyla paylaşıldı. Uzmanlar, kanıtların Suriye çatışmasıyla ilgili bugüne kadar ortaya çıkan her şeyden daha ayrıntılı ve çok daha kapsamlı olduğunu söylüyor. Raporda, sunulan kanıtlar ışığında Suriye hükûmet yetkililerinin savaş suçu suçlamalarıyla karşı karşıya kalabileceği öne sürüldü.

Soruşturma ekibi, "Suriye hükûmeti ajanları tarafından gözaltına alınan kişilerin sistematik işkenceye tabi tutulduğu ve öldürüldüğüne dair, bir hukuk mahkemesinde bir olgu mahkemesi tarafından inanılabilecek açık deliller bulunduğundan" memnun olduğunu belirtti. "Bu deliller, insanlığa karşı suçların yanı sıra mevcut Suriye rejimine karşı savaş suçlarının da tespit edilmesini destekleyebilir." 

De Silva, *[[The Guardian]]*'a verdiği demeçte, kanıtların "endüstriyel ölçekte cinayetleri belgelediğini" söyledi ve ekledi: "Bu, daha önce sahip olmadığımız türden kesin bir kanıt. Gerçekten çok güçlü bir dava oluşturuyor."

Crane şöyle dedi: "Artık kaybolan insanlara ne olduğuna dair doğrudan kanıtımız var. Bu, işkenceye uğrayıp idam edilen ve görünüşe göre yok edilen en az 11.000 insana ne olduğuna dair ilk kanıtlanabilir, doğrudan kanıt. Bu inanılmaz. Bir savcının aradığı ve umduğu kanıt türü bu. Elimizde, aynı numaralara sahip belgelerle eşleşen numaralara sahip fotoğraflar var - resmi devlet belgeleri. Bu fotoğrafları çeken kişi de elimizde. Bu, makul şüphenin ötesinde bir kanıt."

Beşşar Esed'in bir temsilcisi, görüntülerin ülke içinde çekildiğini reddetti. Ocak 2015'te Beşşar Esed, askerî fotoğrafçının varlığını reddederek, "Bu fotoğrafları kim çekti? Kim o? Kimse bilmiyor. Bu kanıtlar doğrulanmadı. Bunlar hiçbir kanıtı olmayan iddialar." dedi. Ancak Uluslararası Af Örgütü ve diğer kuruluşların temsilcileri, fotoğrafların yaygın insan hakları ihlallerinin ve savaş suçları düzeyine kadar çıkabileceklerinin tartışılmaz bir kanıtı olduğunu söyledi.

Rapor ve diğer bulgular ışığında BM Suriye Soruşturma Komisyonu Başkanı Paulo Sérgio Pinheiro, "Tutukluların kitlesel ölümleri, Suriye hükûmetinin insanlığa karşı suç olarak imhaya varan eylemlerden sorumlu olduğunu gösteriyor" dedi.

## Soruşturmalar
Fransız Başsavcılığı, esas olarak Sezar'ın sızdırdığı belgelere ve ifadelere dayanarak, Beşşar Esed rejiminin işlediği savaş suçlarıyla ilgili bir ön soruşturma başlattı. Suriye rejiminin 2018 yazında yayınladığı ölüm ilanları arasında, Mazen ve Patrick Dabbagh adlı iki Suriyeli-Fransız vatandaşının isimleri de yer alıyordu. Bu durum, Fransa'daki bir aile şikayeti ve "Sezar dosyası"ndan alınan bilgilere dayanarak, Fransız yargısının bu ölümlere karıştığı iddia edilen rejim yetkilileri hakkında üç tutuklama emri çıkarmasına olanak sağladı.

2019'un başında, özellikle Sezar'ın sağladığı fotoğraflara dayanan bir soruşturma, Fransa'da bir işkence şüphelisinin ve Almanya'da iki kişinin daha tutuklanmasına yol açtı. Üçünün, Suriye rejiminin istihbarat servislerinin eski ajanları olduğu iddia ediliyordu ve 2011-2013 yılları arasında Suriye'de işkence eylemleri, insanlığa karşı suçlar ve suç ortaklığı yapmakla suçlanıyorlardı. Sezar'ın fotoğrafları, araştırmacıların cesetleri, ilgili istihbarat teşkilatlarının her bir kolunun tanımlanmasına yardımcı olabilecek işaretler için incelemesini sağladı.

Sami, 2017 yılında Suriye rejimi tarafından tutulan tutukluların 27.000 yüksek kaliteli fotoğrafını Alman Savcılığı'na sundu. Alman soruşturmacılar, tüm görüntüleri analiz etmesi için bağımsız bir adli tıp kurumuna görev verdi. Fotoğrafların vahşeti ve içerikleri nedeniyle çalışma iki yıl sürdü. Analizler, 6.812 kişinin vücutlarındaki görünür izlerin, işkence mağdurlarının ifadeleriyle karşılaştırılmasını sağladı. Bu analizler daha sonra talep eden tüm Avrupalı savcıların erişimine sunuldu.

Çoğunlukla Sezar Raporu'ndaki verilere dayanan, Alman yasalarına göre evrensel yargı yetkisine sahip bir dava (), 23 Nisan 2020'de Almanya'nın Koblenz şehrinde başladı. Davada iki sanık vardı: eski Suriye güvenlik görevlileri, Albay Enver Raslan (57) ve yardımcısı İyad el-Garib (43); her ikisi de Şam'daki Suriye gizli servisinin 251. Şubesinde çalışıyordu. Savcılığın belirttiğine göre, 251. Şubenin hemen yakınında, Enver Raslan'ın liderliğinde Nisan 2011'den Eylül 2012'ye kadar 4.000 mahkûmun işkence gördüğü bir hapishane vardı.

Raslan, 13 Ocak 2022'de Koblenz eyalet mahkemesi tarafından müebbet hapis cezasına çarptırıldı "öldürme, işkence, ağır hürriyetten yoksun bırakma, tecavüz ve cinsel zorlama biçiminde insanlığa karşı bir suçtan dolayı eylem birliği içinde 27 *Mord* (Alman ceza kanununda 'ağır' cinayet), 25 tehlikeli bedensel zarar verme, iki özellikle ağır tecavüz, cinsel zorlama, 14 bir haftadan uzun süreli hürriyetten yoksun bırakma, iki rehin alma ve üç tutuklu cinsel istismar"

## Mağdur aileleri dernekleri
Birbirlerine destek olmak için birçok aile bir dernek kurmaya karar verdi. 26 Ocak 2018 Dünya İşkence Mağdurlarına Destek Günü'nde, Sezar Aileleri Derneği kuruldu. Basın açıklamasına göre dernek, mağdur ailelerinin sevdiklerinin cenazelerini bulup defnetmelerine yardımcı olmayı, gözaltına alınanların ve kayıpların akıbetini araştırmalarında ailelere duygusal ve psikolojik destek sağlamayı ve sorumluları mahkemeler önünde hesap vermeye zorlamayı amaçlıyor.

Çeşitli insan hakları örgütleri tarafından yayınlanan fotoğraflar arasında yüz binlerce Suriyeli, rejim tarafından alıkonulan kayıp veya gözaltına alınan yakınlarını teşhis etmeye çalışıyor. Suriye'de Özgür Avukatlar Derneği, serbest bırakılan ve sorguya çekilebilecek tüm eski tutukluların ifadeleri sayesinde kayıp ailelerinin sevdiklerini bulmalarına yardımcı oluyor. Bu, hâlâ gözaltında tutulan veya gözaltındayken ölen kişiler hakkında bilgi toplamayı ve kayıp kişilerin, yakınlarının Sezar'ın sızdırdığı fotoğraflara emanet ettiği fotoğraflarla karşılaştırmayı içeriyor. 

Suriye'deki savaş mağdurlarının ve tutukluların koşullarını izleyen Suriye Kayıplar ve Vicdan Mahkumları Derneği'nin kurucusu İmadeddin Raşid, Haziran 2020'de 731 mağdur yakınının örgütüyle iletişime geçtiğini duyurdu. Raşid, bunların %85'inin mağdurlar hakkında kişisel bilgi paylaştığını ve yarısının da mahkemede ifade vermeye istekli olduğunu ekledi.
## Sezar Yasası

2019 tarihli Sezar Suriye Sivil Koruma Yasası, kısaca *Sezar Yasası*, Baas rejimine Suriye halkına karşı işlenen savaş suçlarından dolayı yaptırım getiren bir Amerika Birleşik Devletleri yasası idi. Bu yasa ismini rejimin sivillere yönelik işkencelerini belgeleyen Sezar'dan almıştı. Yasa, Aralık 2019'da Başkan Donald Trump tarafından imzalanmış ve 17 Haziran 2020'de yürürlüğe girmiştir.

Yaptırımlar Suriye ekonomisini, özellikle inşaat, finans ve enerji sektörlerini ciddi şekilde etkiledi ve yeniden yapılanma çabalarını zorlaştırdı.

## Kültürel etki
Sezar Sergisi, Esed hükûmetinin Suriye hapishanelerinde işlediği işkence ve ölümlerin fotoğrafik kanıtlarını sunan, ilgi çekici bir sergidir. Bu sergi, kâr amacı gütmeyen Suriye Acil Durum Görev Gücü kuruluşu tarafından desteklenmektedir. ABD Holokost'u Anma Müzesi, Avrupa Parlamentosu, İngiltere Parlamentosu, Harvard, Princeton, Yale ve BM bu sergiyi düzenlemiştir.

Garance Le Caisne ve Stéphane Malterre'in yönettiği, 2023 yılında vizyona giren Fransız-Alman yapımı belgesel filmi *[[Kayıp Ruhlar (belgesel)|Kayıp Ruhlar]]* ("Les Âmes perdues"), baskı altında kaybolan veya işkence altında ölen Suriyeli mağdurların yakınlarının, Beşşar Esed rejiminin mahkemelerde suçlarından sorumlu tutulmasını sağlamak için verdiği uzun hukuk mücadelesi anlatmaktadır. Sezar belgeseldeki başlıca tanıkların arasında yer almaktadır.

Fransız yazar Gwenaëlle Lenoir'un, 2024 yılında yayımlanan romanı *Camera Obscura* Sezar'ı konu almaktadır.

Türk yönetmen Derviş Zaim’in *[[Flaşbellek (film)|Flaşbellek]]* (2020) isimli filmi Sezar'dan ilhamla çekilmiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
* 
* 
*  
*