Gavurkale Kilisesi

**Gavurkale Kilisesi**, Ağdam rayonunun Sofulu köyünde yer alan Gavurkale şehir harabelerinde 1958 yılında yapılan arkeolojik kazılar sırasında ortaya çıkarılan eski bir Kafkas Albanya kilisesinin kalıntılarıdır.

## Tarihi
Bazilika, Ağdam rayonundaki Sofulu köyünde yapılan arkeolojik kazılar sırasında keşfedilmiştir. Anıtın bulunduğu alanda arkeolojik kazılara öncülük eden R. Vahidov, bazilikanın 8.-10. yüzyıllarda inşa edildiğini öne sürmüştür. Gülçehre Memmedova, "*yapının mimari ve kompozisyon özellikleri* *dikkate alınırsa, yapının [[Müslümanların Azerbaycan'ı fethi|Arap istilasından önceki dönemde]], yaklaşık olarak 6. yüzyılda inşa edildiği söylenebilir.*” demektedir*.*

## Mimari özellikler
Tek nefli, salon (zal) tipli bir Hristiyan mabedi olan Gavurkale Kilisesi, Narınkale'nin batı kesiminde ortaya çıkarılmıştır. Doğu–batı doğrultusunda uzanan, dikdörtgen planlı bu yapı, doğu tarafında yarım daire biçimli bir apsisle sonlanmaktadır. İbadet alanının uzunluğu 11,95 m, genişliği ise 5,25 m'dir. Mihrap apsisi, mabedin döşemesinden 0,45–0,60 m daha yüksekte yer almakta olup genişliği ibadet salonunun genişliğiyle aynıdır. Döşemeden apsise, taştan inşa edilmiş iki basamakla çıkılmaktaydı; arkeolojik kazılar sonucunda bu basamaklardan yalnızca birinin korunduğu tespit edilmiştir.

İbadet salonunun kuzeybatı kısmına pastofori (protezis) alanı bitişiktir. Bu bölümün uzunluğu 6,10 m, genişliği 3,35 m'dir. Pastofori ile ibadet salonu arasında 1 m genişliğinde bir kapı açıklığı belirlenmiştir. Bu durum, pastoforiye yalnızca ibadet salonu üzerinden girilebildiğini göstermektedir.

İbadet salonunun ayrıca üç kapısı daha bulunmaktadır. Bunlardan biri batı duvarında, ikisi ise güney duvarında tespit edilmiştir. Güney duvarının batıya meyilli kapı açıklığında ortaya çıkarılan taş eşik, ibadet salonu döşemesinden 10–12&nbsp;cm daha yüksektir. Güney duvarındaki bu kapı ile batı duvarındaki kapının genişliği aynıdır (1,40 m). Güney duvarının apsise yakın, doğuya meyilli kapı açıklığının genişliği ise 0,80 m'dir. Pastoforide ortaya çıkarılan, bir yüzü içe doğru yarım daire biçiminde yontulmuş, diğer yüzleri dikdörtgen olan büyük bir taş, buradaki kapı açıklığının üst kısmının kemerli bir forma sahip olduğunu doğrulamaktadır. Güney duvarındaki doğuya meyilli kapının eşiğinde bulunan ayak taşı, bu kapının içeriye, yani ibadet salonuna doğru açıldığını göstermektedir. Kapı açıklıklarının dar olması, burada tek kanatlı kapıların kullanıldığını düşündürmektedir.

Mabedin inşasında kireçtaşı kullanılmıştır. Duvarların hem iç hem de dış yüzeylerindeki taşların bir ya da iki yüzü yontulup düzeltilmiş olduğundan, ayrıca bir kaplama yapılmasına gerek duyulmamıştır. Duvar örgüsündeki bazı boşluklar, dikdörtgen ya da kare biçimli taşlarla doldurulmuştur. Yapının duvarları yer yer 1,5–1,7 m yüksekliğe kadar korunmuştur. Bağlayıcı malzeme olarak küçük taş karışımlı kireç harcı kullanılmıştır.

Mabedin güney ve batı duvarlarının önünde, kürsülüğün ilk basamağından yaklaşık 10&nbsp;cm daha aşağıda, üzeri düzgün kireçtaşı ve çay taşlarıyla döşenmiş bir seki ortaya çıkarılmıştır. Mabedin kuzeydoğu köşesine bitişik, onunla doğrudan bir inşaat bağlantısı bulunmayan ve nispeten kaba taşlardan örülmüş bir duvar kalıntısının, mabedi çevreleyen bir sur ya da avlu duvarına ait olduğu düşünülmektedir. Bu duvarın korunmuş kısmının yüksekliği 1,20 m, kalınlığı ise 0,90 m'dir.

Taştan yapılmış ya da taş levhalar üzerine kazınmış haç tasvirleri ile geometrik ve bitkisel bezemelere sahip diğer taş ve alçı mimari unsurlar, mabedin çeşitli bölümlerini süslemiştir. Levhalar üzerine işlenmiş haçların uçlara doğru genişleyen ve eşit uzunlukta kolları bulunurken, taştan yontularak yapılmış büyük haçların alt kolu daha uzun olup aynı zamanda tutacak işlevi görmüştür.

Arkeolojik ve epigrafik bulguların değerlendirilmesine dayanarak Gavurkale Kilisesi VIII–IX. ya da VIII–X. yüzyıllara tarihlendirilmiştir. Ancak G. H. Memmedova ile S. Hacıyeva, dönemlendirmede arkeolojik verilerden ziyade mimari üslubu esas alarak bu yapıyı yaklaşık VI. yüzyıla tarihlendirmektedir.> Buna karşılık, mimari üslubun farklı dönemlerde tekrar edebildiği dikkate alındığında, arkeolojik verilerin daha kesin sonuçlar sunduğu kabul edilmektedir.

Binanın duvarları, Kafkas Albanyası'nın mimarisine özgü bir yöntem kullanılarak, iki sıra taş arasındaki boşlukların kireç harcıyla doldurulmasıyla inşa edilmiştir. Bu tür duvarların inşası uygulaması, Alban mimarlar tarafından eski çağlardan beri biliniyordu. Azerbaycan topraklarında, bu tür duvar işçiliği MÖ 2. binyıldan itibaren, II. Kültepe bölgesinde de görülmektedir. Gavurkale'deki binanın temel farkı, kullanılan iyi yontulmuş taşlardır.

Gavurkale Bazilikası'nın çatısı yıkılmıştır. Bununla birlikte, arkeolojik araştırmalar sırasında ortaya çıkarılan yapı kalıntıları, kapı açıklıklarının kemerlerle tamamlandığını göstermektedir. G. Memmedova*,* “*buna ve bu tipteki diğer binalarla yapılan karşılaştırmaya dayanarak, binanın iki katlı kemerli bir çatıya sahip olduğu söylenebilir*” diye belirtmektedir*.* Memedova'ya göre, Güney Kafkasya mimarisinde Gavurkale Bazilikası'nın doğrudan benzerleri, Gürcistan'ın Vazisubani bölgesindeki Samrkariani kilisesi ve Ermenistan'ın Vayots Dzor ilindeki Aravus köyündeki Tanaat kiliseleridir.

## Ayrıca bakınız
* Alban Havari Kilisesi
* Gavurkale
* Beşikdağ Kilisesi

## Kaynakça

## Bibliyografya
* 
* 
* 
* Геюшев Р. Б., 1984. Христианство в Кавказской Албании (по данным археологии и письменных источников). Баку: Элм, 192с.
* Vahidov R.M., 1965. Govurqalada arxeoloji qazıntılar / AMM, VI c. Bakı, s. 167-182
* Гаджиева С., 2001, Неповторимосты культовой архитектуры Кавказской Албании / Qafqaz Albaniyasının etnomədəni irsi. Beynəlxalq Elmi konfrans, Bakı, s. 15-17.