Valensiya Krallığı

**Valensiya Krallığı** (; ; ), İber Yarımadası'nın doğu kıyısında yer alan Aragon Tacı'nın bileşen krallıklarından birisidir.

Valensiya Krallığı, 1238 yılında Reconquista sırasında Valensiya'nın Mağribi Tavaif-i Mülûk'ünün alınmasıyla resmen kurulmuştur. 1707 yılında İspanya Veraset Savaşı sonucunda, İspanya Kralı V. Felipe tarafından Nueva Planta kararları ile eski Aragon Tacı'nın diğer unsurlarıyla birlikte feshedilmiştir.

Varlığı süresince Valensiya Krallığı, Valensiya Furs'unda (tüzüklerinde) belirtilen yasalar ve kurumlarla yönetilmiştir; bu tüzükler krallığa Aragon Tacı altında ve daha sonra İspanyol Krallığı altında geniş bir özyönetim hakkı tanıyordu.

Günümüzdeki İspanya'nın özerk topluluklarından biri olan Valensiya Topluluğu sınır ve kimlik itibarıyla eski Valensiya Krallığı'nın sınırları ve kimliğiyle aynısıdır.

## Reconquista

Daha sonra Valensiya Krallığı olacak olan bölgenin fethi, Aragon Tacı Kralı I. Jaume'nin *Jaume I el Conqueridor* (*Fatih)* 1232 yılında çoğunluğu Aragonlu askerlerle Morella'yı ele geçirmesiyle başladı. Kısa bir süre sonra, 1233'te Borriana ve Peniscola da بلنسية *Balansiyya* (Arap dilinde *Valensiya*) Tavaif-i Mülûk isminden alınmıştır.

İkinci ve daha önemli bir genişleme dalgası 1238 yılında I. Jaume'nin Balansiya Tavaif-i Mülûk'ünden gelen Müslümanları yenmesiyle gerçekleşmiştir. 9 Ekim 1238'de Valensiya Krallığı'nın başlangıcı sayılan günde Valensiya şehrine girdi.

Üçüncü aşama 1243'te başladı ve 1245'te I. Jaume ile Kastilya tahtının varisi olan ve 1252'de tahta X. Alfonso adıyla çıkacak olan Bilge Alfonso arasında kararlaştırılan sınırlara ulaşıldığında sona ermiştir. Bu sınırlar, Kastilya Tacı ile Aragon Tacı arasında imzalanan Almizra Antlaşması'nda çizilmiştir. Antlaşma, Mağribileri güneye doğru sürme çabalarını, her birinin istediği etki alanlarını kurarak koordine ediyordu. Almizra Antlaşması, Aragon genişlemesinin güney sınırını, bugün Alicante ilinin kuzeyinde yer alan Biar ve Busot kasabalarının oluşturduğu hat olarak belirlemiştir. Bu antlaşma ile Murcia Krallığı da dahil olmak üzere bu sınırın güneyinde kalan her şey Kastilya'ya bırakılmıştır.

Giderek güneydeki muharebe cephesinden geri kalan büyük çoğunluğun *[[Müdeccenler|Müdeccen]]* (Müslüman) meselesi, en başından itibaren, 1609'da *topluca* kovulmalarına kadar devam etmiştir. O ana kadar, yeni kurulan Krallık için karmaşık bir meseleyi temsil ediyorlardı; çünkü sayıları nedeniyle ekonominin işlemesi için olmazsa olmazlardı ve bu durum, Muhammed Ebu Abdullah Ben Hudzail es-Sahuir gibi yerel Müslüman topluluklarla sık sık yapılan anlaşmalara ilham kaynağı oluyordu; kültürlerine çeşitli hoşgörü dereceleri tanınıyordu; ancak diğer yandan, bağlılık eksiklikleri ve Osmanlı İmparatorluğu'nu kurtarmaya yönelik gerçek veya algılanan komploları nedeniyle Krallık için bir tehdit olarak görülüyorlardı.

Müslüman nüfusun Hristiyan yönetimine karşı sık sık isyan ettiği doğrudur; bunların en tehdit edici olanı, Müslüman reisi Muhammed Ebu Abdullah Ben Hudzail el Sahuir'in, diğer adıyla El-Ezrak'ın önderlik ettiği isyandır. 1244, 1248 ve 1276 yıllarında önemli isyanlara öncülük etmiştir. Bunlardan ilki sırasında, Jucar'ın güneyindeki topraklarda Müslümanların bağımsızlığını kısa bir süreliğine yeniden kazandı, ancak kısa bir süre sonra teslim olmak zorunda kalmıştır. İkinci isyan sırasında Kral I. Jaume savaşta neredeyse öldürülüyordu, ancak El-Ezrak da sonunda boyunduruk altına alınmış; hayatı ancak Hristiyan hükümdarla uzun süreli ilişkisi sayesinde kurtulmuştur. Üçüncü isyan sırasında El-Ezrak'ın kendisi öldürüldü ancak oğlu Müslüman huzursuzluğunu sürdürmeye devam etmiştir; yerel isyanlar her zaman göz önündeydi.

I. Jaume'nin torunu olan II. Jaume, *Jaume II'ye el Just* veya Adaletli adını almış ve 1296 yılında ordusuyla Biar-Busot paktlarından daha güneye doğru son bir hamle başlattı. Seferi, Murcia ve Vega Baja del Segura çevresindeki verimli kırsal alanları hedefliyordu; buranın yerel Müslüman yöneticileri Kastilya ile anlaşmalarla bağlıydı ve bu krallık adına vekaleten yönetiyorlardı; Kastilya birlikleri, her durumda istikrarlı olmayan, ancak sınır bölgelerinin tipik çatışmaları ve sürekli değişen ittifaklarıyla karakterize edilen bir egemenlik iddia etmek için sık sık bu bölgeye baskınlar düzenliyorlardı.

II. Jaume dönemindeki sefer, Valensiya Krallığı'nın sınırlarının, Kastilya ile daha önce kararlaştırılan sınırın oldukça güneyine kadar genişletilmesi noktasına kadar başarılı olmuştur. Askerleri Orihuela ve Murcia'yı ele geçirmiştir. Kastilya ile Aragon Krallığı arasındaki kesin sınır çizgisi nihayet *Sentencia Arbitral de Torrellas* (1304) ile karara bağlanmış ve Elche Antlaşması (1305) ile değiştirilmiştir. Antlaşmaya göre Orihuela (Alicante ve Elche de dahil) Valensiya Krallığı'na, Murcia ise Kastilya Krallığı'na verilmiş ve böylece Valensiya Krallığı'nın güney sınırı çizilmiştir.

Sürecin sonunda dört Tavaif-i Mülûk yok edilmiştir: Balansiya, Alpuente, Denia ve Murcia. Günün standartları göz önüne alındığında oldukça hızlı bir fetih sayılabilir; zira toprakların büyük kısmı elli yıldan kısa bir sürede fethedilmiş, azami genişleme ise bir yüzyıldan kısa bir sürede tamamlanmıştır. Bu hızlı sürecin toplumsal ve siyasal huzursuzluk anlamında bedeli, Krallık içinde ne bir parçası olmak isteyen ne de Müslüman kaldıkları sürece buna fırsat verilen büyük bir Müslüman nüfusun varlığı olmuştur.

## Ortaya çıkışı
Modern tarih yazımı, Valensiya'nın fethini, Kastilya Tacı'nın benzer Reconquista çabalarının ışığında, yani kralın, soylulara tabi bir serflikten mümkün olduğunca kurtulmuş, yeni topraklar ele geçirmek için yürüttüğü bir mücadele olarak görmektedir. Yeni topraklar artık sadece krala karşı sorumlu olacak, böylece kralın soylulara karşı gücü genişleyecek ve sağlamlaşacaktı. Bu gelişme, Orta Çağ'da (1492'de Gırnata Emirliği'nin teslim olması ve Yahudilerin kovulması ile Kristof Kolomb'un İspanya adına Amerika'yı keşfetmesiyle Reconquista'nın son eylemleriyle sona erdiği söylenir) ve Habsburg İspanyası döneminde belirginleşen büyüyen bir eğilimin parçasıdır. Krallığın yeniden nüfuslanması bugün bu tarihsel yaklaşımla değerlendirilmektedir. Krallık başlangıçta ezici bir çoğunlukla Müslümandan oluşuyordu ve sık sık halk ayaklanmalarına ve Mağrip'te bu amaçla toplanan herhangi bir Müslüman ordusu tarafından boyunduruk altına alınma tehdidine maruz kalmaktaydı.

Monarşinin kendisini soyluların himayesinden kurtarma süreci kolay olmamıştır, çünkü soylular hâlâ gücün büyük bir kısmını elinde tutuyordu ve bunu mümkün olduğunca elinde tutmaya kararlıydı. Bu durum*, Lleis de Repartiments* adı altında yönetilen yeni edinilen toprakların Hristiyanlar tarafından sömürgeleştirilmesinin başlangıcını oluşturuyordu. Sonunda Aragon soylularına birçok toprak verilmiş, ancak onlar yalnızca Valensiya Krallığı'nın çoğunlukla dağlık ve seyrek nüfuslu bölgelerinden oluşan iç toprakları ele geçirmeyi başarmışlardır. Kral, kıyı ovalarındaki verimli ve nüfus yoğunluğu daha yüksek toprakları özgür vatandaşlara ve yeni kurulan burjuvaziye ayırdı; burjuvazinin şehirlerine, medeni hukuku ve yerel yönetimi düzenleyen ancak onları her zaman krala karşı sorumlu tutan kraliyet beratları verilmiştir.

### Dil sonuçları
Bu olguların dilsel sonuçları mevcuttur ve bunlar geleneksel olarak şu şekilde belirlenir:

* İç kesimler çoğunlukla Aragon Krallığı'ndan gelen ve Batı Roman dillerinden biri olan eski Aragonca'nın bir türünü konuşan insanlar tarafından yeniden doldurulmuş olmalı. Dilleri, Mozarapça ve modern İspanyolcanın da kaynaklandığı Eski Kastilya dilinin yakın akrabasıydı.
* Kıyı kesimlerindeki topraklar büyük ölçüde Katalonya Prensliği'nden gelen Katalanca konuşanlar tarafından yeniden doldurulmuş olmalı. Bu, Oksitano-Roman dillerinden biriydi. Bu geleneksel görüşe göre, bu yerleşimcilerin dili önceki dillerin yerini tamamen almış ve genel olarak Katalanca'nın bir çeşidi olarak kabul edilen günümüz Valensiyacası haline gelmiştir.

Bazı yazarlar, fatihlerin dillerinin Katalancaya zaten benzeyen yerel bir Roman diliyle (*[[Mozarapça]]*) karıştırıldığı yönünde alternatif bir görüşü savunmuşlardır. Bu görüşü destekleyen kesin bir kanıt bulunamamıştır.

## Gücünün zirvesi

Valensiya Krallığı 15. yüzyılın başlarında zirveye ulaşmıştır. Ekonomi refah içindeydi ve Akdeniz üzerinden yapılan ticarete odaklanmıştı; ticaret giderek Aragon Krallığı tarafından, çoğunlukla Valensiya ve Barselona limanlarından kontrol ediliyordu.

Valensiya şehrinde, kısmen banka, kısmen de borsa olarak faaliyet gösteren Taula de canvi kuruldu; bu, genel olarak ticareti canlandırmıştır. Yerel sanayi, özellikle tekstil sanayi büyük gelişme kaydetmiş ve Valensiya şehri, tüm Avrupa'dan gelen tüccarların çalıştığı bir Akdeniz ticaret merkezine dönüşmüştür. Belki de bu gösterişli dönemi en iyi simgeleyen yapı, Avrupa'daki en güzel sivil Gotik mimari örneklerinden biri olan ve 15. yüzyılın sonu ile 16. yüzyıl boyunca Akdeniz'in önemli bir ticaret pazarı olan İpek Borsası'dır.

Valensiya, Johannes Gutenberg'in tasarımlarına göre hareketli baskı makinesini kuran Avrupa'daki ilk şehirlerden birisidir. Joanot Martorell ve Ausiàs March gibi Valensiya yazarları klasik Valensiya edebiyatının kurallarını Valensiya'ya uyarladılar.

## Modern Çağ, Almanlar ve Çürüme
1479 yılında Fernando Aragon Kralı olarak tahta çıktı. Daha önce Kastilya Kraliçesi I. Isabel ile yaptığı evlilikten ise modern İspanya Krallığı doğmuştur. Valensiya, İspanya'nın geri kalanıyla yavaş bir entegrasyon sürecine başlamıştır. Fernando ve Isabel'in torunu V. Karl tahta çıktığında, taçlar bir şahsi birlik içinde kalıcı olarak birleşti. Habsburg İspanyası kralları (23 Ocak 1516 - 1 Kasım 1700) krallığı oluşturan bölgelerin ve şehirlerin ayrıcalıklarını ve özgürlüklerini korudular ve krallığın hukuki yapısı ve gerçekliği bozulmadan kaldı. Resmen bağımsız olan Krallığı yönetmek üzere Valensiya Valisi unvanıyla yeni bir makam oluşturuldu.

Bu arada yükselen İspanyol İmparatorluğu, İber Yarımadası Krallığı statüsünü geride bırakmış ve Büyük güç olarak ortaya çıktı. İmparatorluk, İber Yarımadası topraklarından daha ziyade, Amerika'nın İspanya tarafından sömürgeleştirilmesi ve Avrupa'daki topraklarına odaklandı.

16. yüzyılda Valensiya, Avrupa'nın önde gelen ticaret merkezi olma statüsünü, hızla gelişen Kuzey ve Orta Avrupa şehirlerine kaptırmıştır. İspanya içinde Atlantik ticareti Endülüs'ün Cádiz gibi şehirlerini kayırıyordu. Bu durum büyük ölçüde Akdeniz ticaretinden elde edilen kârın azalmasından kaynaklanıyordu. İspanya İmparatorluğu, Doğu Akdeniz'in büyük bölümünü kontrol eden Osmanlı İmparatorluğu ile sık sık çatışma içindeydi. Barbaros gibi Osmanlı korsanları ticaret gemilerine saldırırken, birbirlerinin belirli limanlara ulaşmasını da engelliyorlardı. Tunus, Trablus, Cezayir, Selâ ve Fas limanlarından faaliyet gösteren Turgut Reis gibi Berberi korsanları, Batı Akdeniz'deki gemilere saldırdılar; bu saldırılar, kıyı şeridindeki Hristiyan limanlarına yıkıcı baskınlar düzenlemeyi de içeriyordu. Ticaretteki bu gerileme, 1492'de Yahudilerin kovulmasıyla ekonomik olarak zaten etkilenen Valensiya'nın ekonomisini büyük ölçüde engellemiştir.

1519 yılında genç Kral V. Karl, *Almanlara* (kelimenin tam anlamıyla "kardeşlikler") Müslüman akıncılarına karşı savaşmak için silahlanma izni vermiştir. *Almanlar*, başlangıçta hükûmetin izniyle korsanlara karşı savaşan sivil milisler olarak da görev yapan zanaatkar loncalarıydı. Ancak *Almanların* aynı zamanda aristokrasiyle çatışan, halkın egemen olduğu loncaları kayıran bir ekonomik gündemi de vardı. Yeni atanan Valensiya Valisi Diego Hurtado de Mendoza'nın 1520'de *Almanları* destekleyen seçilmiş yetkilileri göreve getirmeyi reddetmesinin ardından Kardeşler İsyanı (*Revolta de les Germanies*) isimli tam teşekküllü bir isyan patlak vermiş, 1522'ye kadar devam etmiştir; aynı dönemde gerçekleşen Kastilya'daki Comuneros İsyanı ile birçok ortak özellik taşıyordu. Aristokrasinin ekonomik hoşnutsuzluğunun yanı sıra, isyanda güçlü bir Müslüman karşıtı yön de vardı; batıl inançlı halk, şehri vuran veba salgınından Müslümanları sorumlu tutuyordu. *[[Müdeccenler]]* (Müslümanlar) aristokrasinin müttefikleri olarak görülüyordu, çünkü soyluların büyük çiftliklerinde çalışıyor ve Valensiyalıların ücretlerini düşürerek onları kıt işler için rakip haline getiriyorlardı. İsyan sırasında agarmanatlar çok sayıda Müslümanı öldürüp, geri kalanını da zorla vaftiz ettiler. *Almanlar* bastırıldıktan sonra bile bu vaftizlerin geçerli olduğuna karar verildi ve bu durum Moriskoların (Müslüman "dönenler") yeni bir isyanına yol açmıştır.

Soylular ve onların yüksek burjuvazideki müttefikleri ile halk ve küçük burjuvazi arasındaki çatışmalardan sonra tükenmiş güçler nedeniyle, kral iktidar boşluğunu kullanarak kendi iktidar payını genişletmeyi ve yerel otoritelerin iktidar payını kademeli olarak azaltmayı başarmıştır. Bu, Avrupa'daki tartışmalı mülkleri genişletmek veya birleştirmek için yaptığı para taleplerinin, tıpkı İspanya Krallığı'nın diğer bölgelerinde olduğu gibi, Valensiya Krallığı için giderek daha sık, daha zorunlu ve tersine daha az karşılıklı olduğu anlamına geliyordu.

Moriskoların 1609'da sınır dışı edilmesi, Valensiya Krallığı ekonomisine vurulan son darbe oldu; çoğunluğu soylulara hizmet eden köylülerden oluşan on binlerce insan göç etmeye zorlandı; bu süreçte köyler tamamen terk edildi ve kırsal kesim ana iş gücünü kaybetti. Yaklaşık 125.000 kişinin bu toprakları terk ettiği tahmin edilmektedir. Tehcir kararı Valensiya halkı arasında, özellikle de halkın daha popüler kesimleri arasında genel olarak memnuniyetle karşılanmıştır. Sürgün, soylular için ucuz işgücünün kaybı anlamına geliyordu ve bunun sonucunda büyük bir sosyoekonomik istikrarsızlık yaşandı. Soylular ve üst sınıf burjuvazi, giderek kendine güvenen genel halktan tehdit hissettiler ve ayrıcalıklarının korunması için krala başvurdular. Monarşiye bir taviz olarak, Krallığın Taç önündeki özerkliğinin ayırt edici özelliklerinden biri olan iktidar üzerindeki denetim ve denge rollerinden kademeli olarak vazgeçmek zorunda kaldılar. Feodal Avrupa'nın diğer bölgelerinde de benzer süreçler yaşanırken, hızlı sosyoekonomik değişimin yarattığı güç boşluğu, giderek daha da cesaretlenen bir monarşi tarafından kolayca doldurulmuştur.

Valensiya Krallığı hukuki ve siyasi bir varlık olarak nihayet 1707'de İspanya Veraset Savaşı sonucunda sona ermiştir. Yerel halk çoğunlukla yasal Status quoyu koruması gereken Arşidük Karl'ın tarafını tuttu ve ona asker ve kaynak sağladı. Valensiya Krallığı sınırlarına yakın Almansa Muharebesi'nde uğradığı kesin yenilgi, Aragon Tacı'ndaki diğer özerk parlamentolarla birlikte, Nueva Planta kararları'nın geçirilmesi ve Bourbon Hanedanı'ndan gelen yeni İspanya Kralı V. Felipe'nin merkezi bir İspanya yaratması ile Valensiya Krallığı da hukuki ve siyasi olarak sonlanması anlamına geliyordu.

## Notlar

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
* Robert Ignatius Burns. ''The Crusader Kingdom of Valencia: Reconstruction on a Thirteenth-Century Frontier''. Harvard University Press, 1967.
*  Vicente Coscollá Sanz, ''La Valencia musulmana''