Çağaniyan

**Çağaniyan,** (Orta Farsça: *Chagīnīgān*;  *Chaghāniyān*) Arap kaynaklarında **Saganiyân** olarak bilinir, Semerkant'ın güneyinde, Ceyhun Nehri'nin sağ kıyısında yer alan bir Orta Çağ bölgesi ve prensliğidir.

## Tarihi

### Ak Hun yönetimi
Çağaniyan, Denov ve Tirmiz arasında bulunan bir "Ak Hun tampon prensliği" idi ve MS 563-567'de Sasani İmparatorluğu ve Birinci Türk Kağanlığı'na karşı aldıkları yenilginin ardından Ak Hunlar için bir sığınak haline geldi. Yeni kralları Faganiş'in yönetimi altında, bir hanedan kurarak, Çağaniyan ve Tokharistan'ın diğer bölgelerine yerleştiler. Kısa süre sonra, Çağaniyan'ın da mensup olduğu Ceyhun'un kuzeyindeki yeni Heftalit toprakları Batı Türk hakimiyeti altına girerken, Ceyhun'un güneyindeki topraklar nominal olarak Sasani İmparatorluğu'nun kontrolü altına girdi. Türklerin kontrolündeki topraklar 581 yılında isyan etti.

Çağaniyan'da basılan paralar, bazen yerel yöneticilerin isimlerinin eklenmesiyle, I. Hüsrev'in Sasani paralarının bir taklidiydi.

648-651 yıllarında Çağanlı *Pukarzate* adlı bir elçinin Semerkant Kralı Varkhuman'ı ziyaret ettiği ve diğer Orta Asyalı elçilerle birlikte Efrasiyab duvar resimlerinde yer aldığı bilinmektedir. Yanındaki bir yazıtta şöyle yazmaktadır: "Ben Çağaniyan'ın dapirpatı (şansölyesi) Pukarzate'yim. Çağaniyan'ın efendisi Turantaş'tan buraya geldim". Turantaş adlı Çağaniyan Kralı, bir Ak Hun hükümdarı veya Ak Hunlar ile birlikte yaşamış gibi görünen yerel Çağan-Hude'lerden biri olabilir.


Dosya:ChaghaniyanSogdiancoin.jpg|alt=Hephthalite coin of the Principality of Chaghaniyan, with crowned King and Queen, in Byzantine fashion, circa 550-650 CE. Legend in Sogdian.| Bizans tarzında, taçlı kral ve kraliçenin bulunduğu, Çağaniyan Prensliği'ne ait Ak Hun sikkesi, yaklaşık MS 550-650. Soğdca yazı.
Dosya:Afrasiab_Sogdian_inscription.jpg|alt=Afrasiab Sogdian inscription mentioning the embassy of Turantash| Turantaş elçiliğinden bahseden Efrasiyab Soğdca yazıt


### Çağan-Hude yönetimi
Bölge, erken tarihi boyunca sık sık Sasaniler ile Ak Hunlar arasında el değiştirmiştir. 7. yüzyılın sonlarına doğru Çağaniyan, muhtemelen "Çağan Hude" olarak bilinen İranlı yerel yöneticilerin kontrolü altına girdi. Müslümanların İran'ı fethi sırasında Çağan Hude, Sasaniler'e Raşidun Araplarına karşı yardım etti. Ancak Araplar, Sasani İmparatorluğu ile mücadele ettikten sonra, aralarında Çağan Hude ve diğer birçok yerel yöneticinin de bulunduğu Horasan'ın yerel yöneticilerine odaklanmaya başladılar. 652 yılında Çağan Hude, Talakan, Guzgan ve Faryab hükümdarlarıyla birlikte, Araplara karşı Güney Toharistan hükümdarı olan Batı Türk Toharistan Yabguları'na yardım etti. Ancak Araplar galip gelmeyi başardılar. Ancak, Raşidun Halifeliği kısa sürede iç savaşa sürüklendi ve 661 yılında Emevi Halifeliğini kuran başka bir Arap ailesi tarafından fethedildi.

Emevilerin Doğu Halifeliği valisi Ziyâd bin Ebih'in önderliğinde Orta Asya'ya yönelik Arap akınları daha da örgütlü hale geldi ve onun Horasan valisi el-Hakem bin Amr el-Gıfari, 667 yılında Ceyhun Nehri'ni geçerek Çağaniyan'a akın düzenledi. Halefi Rabi ibn Ziyad el-Harithi de bölgeye bir sefer başlattı. H. A. R. Gibb'e göre, Çağaniyan ve Ceyhun nehrinin doğusundaki diğer bölgelere yönelik seferler, Ziyad'ın Soğdiana'yı "metodolojik bir şekilde fethetme planını" göstermektedir. 705 yılında Arap generali Kuteybe bin Müslim, ismi Tiş olarak geçen Çağan Hude'nin Emevi hakimiyetini kabul etmesini sağlamayı başardı. Ancak Tiş'in teslim olmasının gerçek nedeni, kendisine karşı akınlar düzenleyen Kuzey Tokharistan'daki Akharun ve Şuman'ın yerel yöneticilerini yenmek için yardım almaktı. Kuteybe kısa sürede iki hükümdarı da mağlup etti ve onları Emevi otoritesini tanımaya zorladı.

Ancak 718'de Tiş, Semerkant kralı Gurak, Kumadh kralı Narayana ve Buhara'nın Buhara Hüdası Tuğşada ile birlikte Çin'deki Tang Hanedanı'na bir elçilik göndererek Araplara karşı yardım istediler. Buna rağmen Çağaniyan Beyliği Türgişlere karşı Arapları desteklemeye devam etti ve Yevm el Atkal Muharebesi'nde Arapların yanında yer aldı; ancak bu savaşta Araplar yenildiler ve Çağan Hude öldürüldü. Muharebeden sonra Horasan'ın Çağaniyan hariç büyük kısmı Arapların kontrolünde kaldı. Nasr bin Seyyar döneminde Çağaniyan yeniden Emevi Halifeliğinin vasalı oldu. Bundan sonra Çağan Hudalar kaynaklardan silinmeye başlar. 8. yüzyılın sonlarında Çağaniyan, 750 yılında Emevi Halifeliği'nin yerini alan Abbasi Halifeliği'nin doğrudan kontrolü altına girdi. 10. yüzyılda Çağaniyan'ın kontrolünü ele geçiren bir İran hanedanı olan Muhtâcoğulları, Çağan Hude'lerin soyundan gelmiş olabilir.

### Muhtâcoğulları yönetimi ve sonrası

Muhtâcoğulları hanedanının kurucusu, yine İran hanedanı olan Sâmânîler'in vasalı olan Ebû Bekir Muhammed'dir. Sâmânî hükümdarı II. Nasr'ın () sadık bir destekçisiydi ve karşılığında Nasr onu Horasan valisi olarak atayarak ödüllendirdi. 939 yılında Ebû Bekir Muhammed hastalanınca yerine oğlu Ebû Ali Çağani geçti.

945 yılında, Sâmânî hükümdarı I. Nuh (), Ebu Ali'nin sert yönetimine ilişkin şikâyetleri duyduktan sonra onu Horasan valiliğinden aldı ve onun yerine bir Türk olan Simjurid İbrahim bin Simjur'u getirmeye çalıştı. Ebu Ali görevden alınmasını kabul etmeyi reddetti ve isyan etti. Horasan komutanı olarak atadığı Ebu Mansur Muhammed gibi birkaç önemli İranlı şahsiyet de ona katıldı. Ebu Ali ayrıca bir Sâmânî olan Nuh'un amcası İbrahim bin Ahmed'i Irak'tan gelmeye ikna etti ve 947'de şehri aldığında onu Buhara'da hükümdar olarak atadı. Ebu Ali artık mevkiini sağlamlaştırmış olarak Çağaniyan'a döndü. Ancak İbrahim, Buhara halkı tarafından pek sevilmiyordu ve Nuh kısa süre sonra şehri geri alarak İbrahim ve iki kardeşini kör ederek karşılık verdi.

Buhara'nın yeniden ele geçirildiği haberi Ebu Ali'ye ulaştığında, bir kez daha Buhara'ya doğru yürüdü, ancak Nuh tarafından gönderilen bir ordu tarafından yenildi ve Çağaniyan'a geri çekildi. Bir süre sonra bölgeyi terk etti ve diğer Sâmânî vasallarından destek almaya çalıştı. Bu arada, Nuh Çağaniyan'ı harap etti ve başkentini yağmaladı. Kısa süre sonra Toharistan'da Ebu Ali ile bir Samanid ordusu arasında bir başka savaş daha gerçekleşti ve bu da Sâmânîlerin zaferiyle sonuçlandı. Neyse ki Ebu Ali, Khuttal yöneticileri ve Kumiji dağ halkı gibi diğer Sâmânî vasallarının desteğini sağlamayı başardı ve sonunda, oğlu Ebu'l Muzaffer Abdullah'ı rehin olarak Buhara'ya göndermesi karşılığında Çağaniyan'ı elinde tutmasına izin veren Nuh ile barış yaptı.

Bir süre sonra, Ebu Ali, Çağaniyan yakınlarında Mehdi olarak bilinen kendini ilan etmiş bir peygamberin önderliğinde çıkan bir isyanı bastırmak üzere bir sefere gönderildi. Ebu Ali, ikincisini başarılı bir şekilde yenmeyi ve yakalamayı başardı ve ardından başını Buhara'ya gönderdi. Yaklaşık olarak 951/2, Ebu Ali'nin oğlu Ebu'l Muzaffer Abdullah bir kazada öldü ve cesedi kısa süre sonra Çağaniyan'a gönderildi ve orada gömüldü.

955'te, Ebu Ali ve oğullarından biri vebadan öldü. Cesetleri kısa süre sonra gömüldükleri Çağaniyan'a getirildi. Muhtemelen 'Abu Ali'nin torunu olan belirli bir Muhtâcoğulları prensi, Ebu'l Muzaffar ibn Muhammed, daha sonra Çağaniyan'ın yeni hükümdarı olarak atandı. Ancak, bazı diğer kaynaklara göre, Ebu Ali'nin yerine akrabası Ebu'l-Hasan Taher geçti.

10. yüzyılın sonuna doğru Muhtâcoğulları hanedanı, Mâverâünnehir ve Horasan'da egemen güç olarak Sâmânîlerin yerini alan Gaznelilerin vasalı haline geldi. 1025 yılında ismi açıklanmayan Muhtâcoğulları hükümdarı ve diğer Gazneli vasalları Gazneli hükümdarı Mahmud Gaznevî'nin Ceyhun Nehri'ni geçip müttefiki olan Kaşgar Karahanlı hükümdarı Kadir Han Yusuf'la buluşması sırasında ona katıldılar. Mahmud'un halefi Mesud döneminde Çağaniyan valisi, Mesud'un damadı ve Muhtâcoğullarından biri olan Ebû'l-Kasım adında birisiydi. Birkaç yıl sonra Karahanlılar'ın istilası nedeniyle Ebû'l-Kasım geçici olarak vilayeti terk etmek zorunda kaldı. Bundan sonra Çağaniyan'ın bir daha hiçbir hükümdarından bahsedilmiyor ve ancak birkaç yıl sonra Selçuklular bölgenin kontrolünü ele geçirdiler. Alp Arslan'ın () hükümdarlığı sırasında kardeşi İlyas bin Çağrı Bey, Çağaniyan valisi olarak atandı. 12. yüzyıla gelindiğinde bölgenin adı artık kullanılmaz hale geldi.

## Kaynakça
;Özel

;Genel
*
*
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*