Lazca dilbilgisi

**Lazca**, Kartveli dilleri olarak da bilinen Güney Kafkas dil ailesinden bir dildir. Megrelce ve Lazcanın Antik Çağ'da konuşulduğu varsayılan Zan dilini veya Kolhi dilini oluşturduğu kabul edilir.

Laz dilinin gramer yapısı görece geç dönemde ele alınmıştır. Nitekim Laz dilinin grameri üzerine en kapsamlı çalışma, Nikolay Marr tarafından 1910 yılında yayımlanmıştır. Rusça olan bu eser *[[Laz Dilinin Grameri|Грамматика чанского (лазского) языка: С хрестоматией и словарем]]* ("Çan (Laz) Dilinin Grameri: Antoloji ve Sözlükle Birlikte") adını taşımaktadır. Marr bu çalışmasında Lazcanın gramer yapısını ayrıntılı biçimde Rusça açıklamalarla ele almış, Lazca kelimeleri ise Gürcü alfabesiyle yazmıştır. Kitapta “Xрестоматией” (“Antoloji”) adlı bölümde derlediği Lazca metinleri yayımlamıştır. “Cловарем” adlı sözlük bölümünde ise, Gürcü alfabesiyle yazdığı Lazca kelimeleri Rusça açıklamıştır.

Günümüzde, Lazcanın konuşulduğu alanlar Gürcistan'ın Helvaçauri belediyesine bağlı Sarpi köyünden Rize ilinin Pazar ilçesine kadar uzanır. Lazca, aynı zamanda 1878-1879 yıllarındaki sürgünden kaçan Lazların yerleştiği Türkiye'nin batısındaki bazı köylerde de konuşulur. Gürcistan'da, Sarpi köyü haricinde, Abhazya'da Lazca konuşan başka köyler de vardı. Fakat günümüzde hala konuşan insanların kalıp kalmadığı bilinmemektedir.

Lazca üç lehçeye ayrılmıştır: Hopa-Çhala (Hopa-Borçka), Vitze-Arkabe (Fındıklı-Arhavi) ve Atina-Artaşeni (Pazar-Ardeşen). Diyalektik sınıflandırma temel olarak fonetik özelliklerle belirlenir. Daha spesifik olarak, kritik nokta, yalnızca Hopa-Çhala lehçesinde korunan ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artaşeni lehçelerinde farklı yansımaları olan Kartveli foneminin [qʼ] yansımalarıdır.

## Ses bilgisi ve yazma sistemi

### Sesli harfler

Lazca beş ünlü sesten oluşur: *a*, *e*, *i*, *o*, *u*.

### Sessiz harfler

Lazcadaki ünsüz bileşimleri diyalektik olarak değişir. Khopa-Chkhala lehçesinde tam ses kümesi vardır, ancak Vitze-Arkabe ve Atina-Artasheni lehçelerinde küçük dil ile alakalı gırtlaksı bir ses olan *q* sesi yok olmuştur.

### Fonetik süreçler

#### Küçük dilsel ''q'' sesinin değişimi

Gırtlaksı küçük dil sesi olan *q*, sadece Khopa-Chkhala lehçesinde *v* ve *l* ünsüzlerinden önce kullanılır. Bu sesin varlığı aynı zamanda gırtlaksı duruşlarla kanıtlanır ve birkaç kelimede geçer, *p̌qorop* (Ben severim smb./sth.); *ǩqorop* (Ben seni seviyorum); *t̆qubi* (ikizler), *ǯqv-/ǯqvin-* (uzlaştırmak); *ç̌qint̆i* (taze yumuşak ve olgunlaşmamış) bu kelimelere örnektir. Ama çoğu durumda, **t̆q → t̆ǩ*; **ǯq → ǯǩ*; **ç̌q → ç̌ǩ* ses dönüşümleri gerçekleşir.

Vitze-Arkabe lehçesinde, **q → ǩ* ünsüz değişimi gerçekleşir ("olmak" anlamına gelen *ovapu ← *oqvapu* fiili istisnadır). İlk ön sesli harf ve ara vokallerde **q → ∅* değişimi gerçekleşir.

Atina-Artasheni lehçesinde:
*İlk ön sesli harf durumlarında *q → ∅* değişimi gerçekleşir. ör. **qoropa → oropa* "sevmek", **qona → ona* "mısır tarlası" vb.
*Ara vokallerde **q → y/∅* değişimi gerçekleşir. ör. **loqa → *loʔa → loya/loa* "tatlı", *luqu → *luʔu → luu* "lahana" vb.
*Kelime başlangıcında *qv → *ǩv/v* değişimi gerçekleşir. ör. *qvali → *ǩvali/vali* "peynir, **qvaci → ǩvaci/vaci* "testis" vb.
*Sesli vokallerde *qv → y* değişimi gerçekleşir. ör. **oqvapu → oyapu* "olmak", **iqven → iyen* "o olacak" vb.
*Geriye kalan tüm durumlarda *q → ∅* değişimi gerçekleşir.

====Regresif asimilasyon====

En yaygın türleri:
* Regresif seslendirme değişimleri:
** *s → z*
** *t → d*
** *k → g*
** *ş → j*
** *ç → c*
** *p → b*
* Regresif sertleşme:
** *b → p*
** *g → k*
* Regresif gırtlaklaştırma
** *b → p̌*
** *p → p̌*
** *g → ǩ*

====Ünsüzlerin yok olması====

İki tane *n* sessiz harfini içeren bazı morfolojik bağlamlarda, "n" harfi yalnızca sesli harfle ayrılır. İlk "n" harfi yok olur. *miqonun → miqoun* (Benim {herhangi bir nesne} var), *iqvasinon → iqvasion* (o yapacak), *mulunan → *muluan → mulvan* (Onlar geliyorlar).

Bir başka yok olma, *deǩiǩe → deiǩe* (dakika) kelimesinde gerçekleşir. Arapçadaki  *daqīqa* kelimesi de  sesini içerir. Ancak Lazcada q sesi yukarıdaki gibi belirsizdir.

====Sesli vokallerdeki *r* sesinin düşmesi====
Bu değişim Khopa-Chkhala ve Vitze-Arkabe lehçelerinde görülür. *r → y → ∅* değişimi gerçekleşir.

====Yarı kapantılı ünsüze dönüşme====
Atina-Artasheni lehçesinde, kelimede damaksıl ön sesli harfler olan *e* ve *i* ile kayma ünsüzü olan *y* kullanıldığında aşağıdaki harflerde yarı kapantılı ünsüze dönüşme gerçekleşir:
**g → c*
**ǩ → ç̌*
**k → ç*

=== Alfabe ===

[[Lazca]], [[Gürcü alfabesi]] ya da [[Latin alfabesi]] ile yazılabilir.(Türkçede kullanıldığı gibi, ancak belirli Lazca ekleri ile).



==İsmin halleri==

[[Lazca]]da [[İsim|ismin]] sekiz hali vardır. Bunlar yalın, [[Ergatif dil|ergarif]], datif, [[genitif]], latif, ablatif ve artık kullanılmadığı düşünülen zarf halidir.



===Sıfat çekimleri örneği===



===İsim çekimleri örneği===



==İsimler==

Diğer [[Güney Kafkas dilleri]]nde olduğu gibi [[Lazca]]da da isimler ve objeler ikiye ayrılır:

* 'Akıllı' varlıklar. Bu varlıklar *mi?* (kim?) sorusu ile bulunur.
* 'Akıllı olmayan' varlıklar. Bu varlıklar *mu?* (ne?) sorusu ile bulunur.

=== İsim sınıflandırma şeması ===



==Sayılar==

Birkaç fonetik farklılık dışında Lazcadaki sayılar [[Megrelce]]deki sayılar ile aynıdır. Sayı sistemi [[Gürcüce]]de olduğu gibi vigesimaldır.

===Nicel sayılar===

Lazcadaki nicel sayıların büyük çoğunluğunun kökü Proto-Kartvelian dillerine dayanır. Sadece *ar(t)* (bir) ve *eči* (yirmi), [[Zan dili]] ve [[Gürcüce]] deki düzenli fonetik refleksler olan Karto-Zan kronolojik düzeyi için yeniden yapılandırılmıştır. *Silya* (bin) sözcüğü [[Pontus Rumcası]]ndan alınmıştır ve orijinal Lazcada *vitoši* olarak geçer.

====Lazcadaki nicel sayıların Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması====



===Sıra sayıları===

[[Lazca]]da sıra sayıları *ma-...-a* eklerinin arasına konulur. [[Megrelce]]de ise sayılara *-n* eki eklenir. *Ma-...-a* ekleri Proto-Kartvelian dillerinden alınmıştır. ([[Gürcüce]] *me-...-e** ve [[Svanca]] ''me-...-e'')

====Sıralı sayılarını türetme kuralı====



====Lazcadaki sıra sayılarının Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması====



===Kesirli sayılar===

[[Lazca]] ve [[Megrelce]]deki kesirli sayı türetme kuralı [[Eski Gürcüce]] ve [[Svanca]]ya benzer.

====Kesirli sayıları türetme kuralı====



====Lazcadaki kesirli sayıların Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması====



==Zamirler==

===Kişisel zamirler===



===İyelik zamirleri===



==Fiiller==
Lazcada fiillerin; kişi, sayı, versiyon, zaman, ruh hali, görünüm ve ses belirten halleri vardır.

===İnsan ve sayılar===

[[Lazca]]da fiiller, [[Megrelce]], [[Gürcüce]] ve [[Svanca]]da olduğu gibi tek değerlikli, iki değerlikli ve üç değerlikli olabilir.

*Tek değerlikli fiiller sadece öznel bir kişiliğe sahiptir ve geçişsizdir.
*İki değerlikli fiiller bir konu ve bir nesneye sahiptir (''doğrudan'' veya ''dolaylı''). Onlar:
**Nesne doğrudan ise geçişlidir
**Nesne dolaylı ise geçişsizdir
*Üç değerlikli fiiller bir konu ve iki nesneye sahiptir (biri ''doğrudan'' ve diğeri ''dolaylı'') ve geçişsizdirler.



Kişi tekil veya çoğul olabilir.

[[Lazca]]daki kişi ve nesne işaretleri [[Megrelce]]dekilerle aynıdır.

====Nesne işaretleri====



====Nesne işaretleri====



Önceden sessiz harfin kullanıldığı durumlarda ''v- ''ve'' g-'' harfleri fonetik olarak değişir:

*sesli ünsüzlerden önce:'' v- → b-''
*sessiz ünsüzlerden önce:
**''v- → b- → p-''
**''g- → k-''
*gırtlaklı ünsüzlerden önce:
**''v- → b- → p̌-''
**''g- → ǩ-''

===Version===

[[Megrelce]], [[Gürcüce]] ve [[Svanca]]da olduğu gibi [[Lazca]]da da versiyon kiplerini göstermenin dört farklı türü vardır:
*öznel - eylemin eylemi yapan için tasarlandığını gösterir,
*amaç - eylem başka bir kişiye yöneliktir,
*nesnel-pasif - eylem başka bir kişi için amaçlanmıştır ancak konu pasiftir,
*tarafsız - tarafsız olarak.

====Lazcada versiyon işaretlerinin Megrelce, Gürcüce ve Svanca ile karşılaştırılması====



===Zaman kipleri===

[[Lazca]]'da en fazla 22 mastar eki olabilir. Bunlar üç seri hâlinde gruplandırılmıştır (''Oqopumu/ovapu/oyapu'').

====Fiil çekim örneği====

**kökü: ç̌ar- (yazmak)** ve **r- (olmak)**


Eskiliğine göre bu mastar ekleri iki kümede gruplandırılabilir:

*eski (birincil) ([[Megrelce]] ile aynı).
*yeni (ikincil) temel mastar eklerinden türetilmiştir ([[Lazca]]ya özel).

**Mastar eklerini eskiliğine göre sınıflandırılması*'


===Kipler===

====Belirteç====
Belirteç, önermenin görünür bir gerçek olarak alınması gerektiğini iddia etmektedir.

====Sorular====
Bir gösterge ifadesini soruya dönüştürmenin iki yolu vardır:
*Soru belirten kelimelerini kullanarak. ör. *mi?* (kim?), *mu?* (ne?), *so?* (nerede?), *mundes?* (ne zaman?), *muç̌o?* (nasıl?) vb. Bu kural [[Megrelce]], [[Gürcüce]] ve [[Svanca]]da da geçerlidir.
*Bir fiilin yanına soru eki olan *-i* harfini ekleyerek. Aynı ek [[Megrelce]]de *-o*, Eski Gürcücede *-a* ve [[Svanca]]da *-ma/-mo/-mu'dur*.

====Emir kipi====
Bir emri veya isteği ifade eder. 2. şahsa (tekil / çoğul) karşı kullanıldığında geniş zaman kullanılır ve geriye kalan tüm durumlarda optatif geniş zaman kullanılır.

====Dilek kipi====
Olasılık, dilek, arzuyu ifade eder.

====Şartlılık kipi====
Bir durumun olması ya da olmaması için gerekli koşulları ifade eder. Bu gibi durumlarda *-ǩo* (At.-Arsh, Vtz.-Ark.) / *-ǩon/-ǩoni'' (Khop.-Chkh.) ekleri kullanılır.

## Kaynakça

## Kaynakça
*
*
*
*
*
*
*
*
*.
*
*.
*
*

## Dış bağlantılar
* Laz Gürcüce-Latin ve Latin-Gürcüce çevirmeni