Hrazdan

**Hrazdan**, Ermenistan'ın başkenti Erivan'ın  kuzeydoğusunda bulunan Kotayk Eyaletinin idari merkezi olarak hizmet veren bir kasaba ve kentsel belediye topluluğudur. 1989'daki nüfus sayımlarında 59.000 kişinin yaşadığı Hrazdan, nüfus azalması yaşamaktadır ve 2011 itibarıyla bölgenin nüfusu 41.875'tir.

Sovyet döneminde Hrazdan, Ermenistan SSC'nin oldukça sanayileşmiş merkezlerinden biriydi. Ayrıca Ermeni Apostolik Kilisesi, Kotayk Piskoposluğunun merkezi Hrazdan'da bulunmaktadır.

## Etimoloji
Kasaba, adını şehrin içinden kuzeyden güneye doğru akan Hrazdan Nehri'nden almıştır. *Hrazdan* ismi, Zerdüşt mitolojisiyle ilgili olan Orta Farsça *Frazdān* isminden türetilmiştir. *Frazdān*, Avesta'da Goshtasb'ın iki düşmanıyla yaptığı savaştan söz ederken adı geçen gölün adıdır. Ermeniler, Hristiyanlığı kabul etmeden önce ağırlıklı olarak Zerdüşti idi ve Ermenistan coğrafyasında Zerdüşt isimleri varlığını sürdürüyordu.

## Tarih

### Antik tarih ve Orta Çağ

Tarihsel olarak Hrazdan bölgesi, Eski Ermenistan'ın Ayrarat eyaletinin tarihi Kotayk kantonuyla ilişkilidir. Batlamyus'a göre Kotayk, MS 1. ve 2. yüzyıllarda doğrudan Ermenistan'ın Arşak kralları tarafından yönetiliyordu. Daha sonra 5. ve 7. yüzyıllar arasında bölge Pers egemenliği altındaki Kamsarakan ve Amatuni ailelerine verildi. 7. ve 9. yüzyıllar arasında Ermenistan, Arap İslam işgaline uğradı.

9. yüzyılın sonlarında bölge yeni kurulan Bagratid Ermenistan Krallığı'nın bir parçası oldu. Bölge 11. ve 15. yüzyıllar arasında sırasıyla Selçuklu, Moğol, Akkoyunlu ve Kara Koyunlu istilalarına maruz kalmıştır.

### 16. ile 19. yüzyıllar
16. yüzyılın başlarında bölge, Safevi İran'ındaki *Erivan Beylerbeyi'nin* bir parçası oldu. 8. yüzyılın ilk yarısında bölge, Afşar hanedanının yönetimi altında Erivan Hanlığı'nın ve daha sonra İran'ın Kaçar hanedanlığının yönetimi altında Revan Hanlığı'nın bir parçası oldu. 1826-28 İran-Rus Savaşı ve Türkmençay Antlaşması'nın imzalanması sonucunda Doğu Ermenistan'ın Rus İmparatorluğu'na devredildiği 1827-1828 yılına kadar Pers egemenliği altında kaldı.

### 20. yüzyıl ve sonrası
Rus İmparatorluğu'nun yıkılması ve Serdarabad, Abaran ve Garakilisa savaşlarında Ermenilerin Türklere karşı kazandığı kesin zaferin bir sonucu olarak bölge, Mayıs 1918'de bağımsız Ermenistan'ın bir parçası oldu. Ermenistan, 2 yıllık kısa bağımsızlığın ardından Aralık 1920'de Sovyetler Birliği'nin bir parçası oldu.

Hrazdan, Sovyet yönetimi sırasında kurulan ve geliştirilen kasabalar arasında yer almaktadır. Bugünkü Hrazdan'ın güney kısımlarını kapsayan eski *Akhta* (veya *Nerkin Akhta* ) köyü, *Akhta raionunun* merkeziydi. 1959'da Akhta köyü, Hrazdan olarak bilinen kentsel tipte bir yerleşim birimine dahil edildi. *Akta raionunun* adı da *Hrazdan raion* olarak değiştirildi.

Hrazdan'ın orijinal kentsel gelişim planı 1961-63'te mimarlar M. Grigoryan ve E. Altunyan tarafından tanıtıldı. Ermenistan SSR Yüksek Sovyeti'nin 12 Ocak 1963'te eyaletteki toprak değişikliklerine ilişkin kararı üzerine Vanatur, Jrarat, Kakavadzor ve Makravan köyleri Hrazdan'a bağlanarak cumhuriyetçilerin tabi olduğu bir kasaba haline getirildi. Aslında Hrazdan kasabası bir grup ayrı köy ve yerleşim yerinin birleşmesiyle oluşmuştur.

Hrazdan, 1960'lı ve 1970'li yıllarda Sovyet hükûmeti tarafından "HrazdanMash" takım tezgahı fabrikası, çimento fabrikası, Jrarat süt fabrikası ve prefabrik beton panel fabrikası dahil olmak üzere sanayileşmeyle büyük bir gelişme yaşadı. 1978-80'de başka bir kentsel gelişim planı uygulamaya konuldu ve burada 2010 yılı sonuna kadar Hrazdan'da 120.000 sakinin barınması öngörülüyordu. Ancak Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla bu plandan vazgeçildi.

Günümüz Hrazdan'ı 3 ana bölüme ayrılmıştır:

* Kuzey kısmı, Jrarat ve Mikroshrjan ilçelerinin yanı sıra Hrazdan sanayi bölgesini de içermektedir.
* Merkezi kısmı, Koçor, Vanatur, Kentron ve Makravan ilçelerini kapsamaktadır.
* Güney kısmı, Hrazdan rezervuarı ile birlikte Spandaryan ve Aghbyurak ilçelerini de kapsamaktadır.

Aralık 1995'te Hrazdan, yeni kurulan Kotayk Eyaletinin merkezi oldu.

## Coğrafya ve iklim

Hrazdan kasabası, Ermenistan'ın kuzeydoğu kesiminde, Kotayk ilinde yer almaktadır. Kuzeyden Pambak Dağları ve güneybatıdan Tsaghkunyats Dağları ile sınırlanmıştır. Kasabanın sınırları doğuda Geghama dağları boyunca Gutanasar Dağı'nın tepesine kadar uzanıyordu. Kasabanın içinden Hrazdan Nehri'nin yan kolları geçmektedir.

Hrazdan kasabasının ortalama yüksekliği, deniz seviyesinden 1675 metre yüksektedir. Kasabada nemli karasal iklim vardır ve yazları sıcaktır. Ortalama sıcaklık 4,8&nbsp;°C'dir. Yıllık yağış miktarı 715 ile 730&nbsp;mm. arasındadır.

## Demografi

### Din
Hrazdan sakinleri çoğunlukla Ermeni Apostolik Kilisesi'ne mensup Hristiyanlardır. Kilise Kotayk Piskoposluğu tarafından yönetilmektedir. Günümüz Hrazdan'ı, modern dönemlerin yanı sıra Orta Çağ'dan kalma pek çok kiliseye de ev sahipliği yapmaktadır. Ağbyurak'ın şu anda harabe halinde olan Surp Stepanos (Aziz Stephen) Manastır Kompleksi'nin tarihi 10. ve 12. yüzyıllara kadar uzanmaktadır. 2016 yılı itibarıyla kasaba aşağıdaki kiliselere ev sahipliği yapmaktadır:

* Makravank Manastırı 2 kiliseden oluşuyordu: 10. yüzyıldan kalma Kutsal Kurtarıcı Kilisesi ve 13. yüzyıldan kalma Kutsal Meryem Ana kilisesi.
* Koçor Kutsal Haç Kilisesi ilk olarak 1854-61'de inşa edilmiş, 2013'te yeniden inşa edilmiştir.
* 1883'te açılan Vanatur Meryem Ana Kilisesi,
* 1993-96'da inşa edilen Vanatur Mavi Haç Şapeli,
* 2003'te açılan Tukh Manuk Kilisesi
* 2013'te açılan Aziz George Kilisesi.

Ayrıca Hrazdan, Ermenistan hükûmeti tarafından korunan, Orta Çağ'dan kalma birçok kilise ve manastır yıkıntısına da ev sahipliği yapıyor:

* Kakavadzor Yukarı Şapeli, Hrazdan, 4-7. Yüzyıllar
* Ağbyurak Surp Stepanos Kilisesi, 10-12. Yüzyıllar
* Kutsal Sağ Manastırı, 10-14. Yüzyıllar
* Kakavadzor Şapeli, Hrazdan, 18-19. Yüzyıllar
* Jrarat Surp Karapet Kilisesi, 1831.

## Kültür

Hrazdan Drama Tiyatrosu 1953'te kuruldu. Ermenistan Ulusal Galerisi'nin Hrazdan şubesi ve Hrazdan Jeoloji Müzesi de kentin öne çıkan kültür kurumları arasında yer almaktadır. Armen Aivazyan tarafından kurulan Hrazdan'daki Tarih Müzesi'nde 4000'den fazla tarihi kalıntı ve değerli eser bulunmaktadır.

### Medya
Hrazdan TV, Harutyunyan ailesi tarafından Hrazdan'da kurulan özel bir TV şirketidir. Aile ayrıca özel bir gazete yayınlıyor ve *Hrazdan Radyo* olarak bilinen bir radyo şirketini yönetiyor. Hrazdan TV'nin izleyici sayısı ise 220.000 civarındadır. TV, 1 Eylül 1991'den bu yana Kotayk Vilayeti ve Geğarkunik Vilayeti'nin bazı bölgelerini kapsayan programlarını yayınlamaktadır.

## Ulaşım

Hrazdan, başkent Erivan ile Ermenistan'ın kuzey eyaletleri arasında önemli bir ulaşım kavşağıdır. Erivan'ı kuzey Ermenistan'a bağlayan M-4 Otoyolu şehrin güneybatı ucundan geçmektedir. Bir il merkezi olarak Hrazdan, iyi gelişmiş bir yol ağı aracılığıyla Kotayk'ın geri kalanına bağlıdır.

Kasaba aynı zamanda Güney Kafkasya Demiryolunun (Erivan'dan Şorzha'ya ve Erivan'dan Dilican'a hatları) önemli bir demiryolu istasyonudur.

## Ekonomi
Hrazdan, Ermenistan'ın son derece sanayileşmiş şehirlerinden biridir. Kasaba, aşağıdakiler de dahil olmak üzere birçok büyük tesise ev sahipliği yapmaktadır:

* Hrazdan hidroelektrik santrali: Sevan-Hrazdan Çağlayanı'nın bir parçası olarak 1954 ile 1959 yılları arasında Hrazdan'ın Ağbyurak bölgesinde inşa edildi. Toplam kurulu gücü 81,6 olan iki türbine sahiptir.&nbsp;MW. Nominal yıllık üretimi 375&nbsp;GWh, ancak son yıllardaki gerçek nesil yaklaşık 40 oldu&nbsp;GWh. Su deposunun alanı 1,7&nbsp;km² 5,6 milyon m³ kapasiteye sahiptir.
*Hrazdan Termik Santrali (RazTES OJSC): Transkafkasya'nın en büyük termik santrallerinden biridir. 1963-1974 yıllarında inşa edilmiş ve ilk ünite 1966 yılında faaliyete geçmiştir. 2013 yılında yeni bir ünite eklendi. Tesisin 4 eski ünitesi Inter RAO UES'in bağlı kuruluşu olan Hrazdan Enerji Şirketi'ne ait olup işletilmektedir. Yeni 5. ünitesi ise Gazprom Ermenistan'a ait olup işletilmektedir. 2015 yılında Inter RAO UES, Hrazdan Enerji Şirketini, Samvel Karapetyan'ın sahibi olduğu Tashir Grubunun bir parçası olan Kıbrıs'a kayıtlı Liormand Holdings Ltd.'ye sattı. Santralin toplam gücü 1.110 MW (ünite 1-4) olup eklenen 5. ünite ile 480 MW'tır.
* Hrazdan'ın Hrazdan Çimento fabrikası: 1970 yılında Sovyet hükûmeti tarafından "Hrazdan Çimento Fabrikası" olarak kuruldu. 2001 yılında özelleştirilmiş ve "MIKA Ltd."'e ait olmuştur. Temmuz 2014'te, Khachaturov Grubu'ndan Nikolay Khachaturov liderliğindeki yeni bir sahipler grubu fabrikayı devraldı. O tarihten bu yana tesis, üretim teknolojisini geliştirerek ve daha çevre dostu hale getirerek büyük değişiklikler geçirdi. Tesis, yıllık 1,2 milyon ton üretim kapasitesiyle Güney Kafkasya'nın en büyük çimento üreticilerinden biri olup, bölgede yaş üretim metodolojisine sahip tek çimento üreticisidir.

Kasabada ayrıca 2009 yılında kurulan "Hidro Storm" metal-plastik üretim tesisinin yanı sıra inşaat malzemelerine yönelik "Arjermek" ve "Hakobyan" şirketleri de dahil olmak üzere küçük sanayi firmaları da bulunmaktadır.

## Eğitim
Hrazdan, 1996 yılında açılan Hrazdan İnsani Yardım Enstitüsü'ne ev sahipliği yapmaktadır. Özel sektöre ait olan üniversitenin 3 fakültesi bulunmaktadır: hukuk, pedagoji ve ekonomi.

2009 yılı itibarıyla Hrazdan'da 13 devlet eğitim okulu, 13 anaokulu, bir özel ihtiyaçlar okulu ve çeşitli müzik ve spor akademileri faaliyet göstermektedir. Ayrıca bünyesinde Hrazdan Zooloji ve Botanik Bahçesi ve burada bir araştırma merkezi bulundurmaktadır.

## Spor
Futbol, Hrazdan'da en popüler spordur. FC Shinarar, Sovyet yıllarında şehri temsil eden futbol kulübüydü. Hrazdan Belediye Stadyumu onların eviydi. Ancak mali sıkıntılar nedeniyle kulüp 1992 yılında feshedildi.

Şehirde çim hokeyi de popülerdir. Hrazdan, 1.500 koltuk kapasiteli Ermenistan'ın tek çim hokeyi sahasına ev sahipliği yapıyor. *Hrazdan Hokey Kulübü* zaman zaman çeşitli bölgesel ve uluslararası turnuvalarda Ermenistan'ı temsil etmektedir. Sovyet-Ermeni oyuncu ve 1980 Olimpiyat bronz madalyası sahibi Sos Hayrapetyan 1988 ile 1992 yılları arasında kulüpte forma giydi.

## Önemli kişiler

* Mishik Kazaryan (1948-2020), lazer fiziği ve optik alanında uzmanlaşmış, dünyaca ünlü Rus-Ermeni fizikçi, bilim ve teknoloji alanında SSCB Devlet Ödülü'nü kazanan (1980), Ermeni Ulusal Akademisi'nin yabancı üyesi Bilimler, AMProkhorov Mühendislik Bilimleri Akademisi üyesi, sat-ısıtmalı bakır buhar lazerinin yaratıcısı - spektrumun görünür bölgesindeki en parlak tekrarlayan darbeli lazer.
* Armen Nazaryan (1982-), Ermeni judocu.

## Ayrıca bakınız

* Hrazdan Nehri

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Hrazdan şehir web sitesi
* Makravank Manastırı
* Hrazdan TV