Tuşpa

**Tuşpa** (Urartuca: *ṭu-uš-pa*, Akatça: *Turuspa* anlamına gelmektedir. Tuşpa ismi Hurrilerin ve Urartu:Bianili halkının Baş Tanrısı Teşup'tan almaktadır), MÖ 9. yüzyıldan yıkılışına kadar Urartular'ın başkentliğini yapan şehrin antik kalıntıları; Van ilinde, Van Gölü'nün doğu kıyısında, Van'ın batısında bulunmaktadır. Dünya'nın hâlâ yaşanılan en eski kentlerinden biridir. 2016 yılında Türkiye'deki Dünya Miras Alanları Geçici listesine dahil edilmiştir.

Antik çağlarda muhtemelen **Tospa''<nowiki/>' olarak telaffuz ediliyordu, çünkü Akad [[çivi yazısı]]nda ***O*** sesinin sembolik bir karşılığı yoktu ve bu nedenle sıklıkla ***U**' için kullanılan sembol onun yerine kullanılıyordu.

== Tarihi ==
Van İlinde yapılan arkeolojik kazı ve araştırmalar, bu bölgedeki insan yerleşiminin tarihinin en az M.Ö. 5000 yıllarına kadar dayandığını göstermektedir. Van Gölü kıyısında, Van Kalesi'nin birkaç kilometre güneyinde yer alan [[Höyük]], Tuşpa'nın kuruluşuna katkıda bulunan Van'ın en eski kültürleri hakkında bilinen tek bilgi kaynağıdır.

=== Urartu Krallığı ===
Urartu krallığının başkenti olan Tuşpa şehri, MÖ 9. yüzyılın ortalarında, [[Van]] yakınlarında [[Urartular|Urartu]] kralı [[I. Sarduri]] tarafından yaptırılmıştır. İlk yerleşim, Van Gölü kıyılarından pek uzakta olmayan ve modern Van şehrinin birkaç kilometre batısında, şimdi Van Kalesi olarak anılan dik yamaçlı kayalık üzerinde yoğunlaşmıştı. Van Kalesi, antik [[Urartu Krallığı|Urartu krallığı]] tarafından inşa edilmiş ve MÖ 9. yüzyıldan 7. yüzyıla kadar elde tutulmuş devasa bir taş tahkimattır. Tuşpa'ya bakar ve bu türden komplekslerin en büyük örneğidir. Benzer sayıda tahkimat, genellikle günümüz [[Ermenistan]], [[Türkiye]] ve [[İran]]'ının buluştuğu yerlerdeki yamaçlara ve kayalıklara oyulmuş şekilde Urartu krallığı boyunca inşa edilmiştir. Tuşpa'nın olduğu bölge, [[Urartular]]'dan sonra [[Orontes Hanedanı]], [[Ahameniş İmparatorluğu]], [[Selevkos İmparatorluğu]], [[Ermeni Krallığı]], [[Doğu Roma İmparatorluğu|Bizans İmparatorluğu]], [[Vaspurakan Krallığı]], [[Selçuklu Hanedanı]], [[Osmanlı İmparatorluğu]] ve [[Türkiye]]'nin egemenliği altında kalmıştır.

Van Kalesi'nin duvarlarının alt kısımları harçsız [[bazalt]]tan inşa edilmişken, geri kalanı kerpiçten yapılmıştır. Bu tür kaleler, yabancı ordulara karşı bir savunmadan ziyade bölgesel kontrol için kullanılıyordu. Kalenin antik kalıntıları, [[Orta Çağ|orta çağ]] döneminde inşa edilmiş destek duvarlarını taşımaktadır. Bölgede başka çivi yazılı metinler de bulunmuştur ve vandalizm nedeniyle genellikle büyük tur grupları dışında erişime kapalıdır.

[[Pers]] Kralı [[I. Darius|Büyük Darius]]'un emriyle oyulmuş üç dilli [[Behistun Yazıtı|Behistun yazıtında]], Babil dilinde [[Urartular|*Urartu*]] olarak anılan ülkeye Eski Farsçada *Ermenistan* adı verilmektedir.

=== Ermenistan ve Pers İmparatorluğu'nun Orontes hanedanı ===


Bölge, MÖ 7. yüzyılda Ermenistan'ın [[Orontes Hanedanı]]'nın, daha sonra da MÖ 6. yüzyılın ortalarında [[Ahameniş İmparatorluğu|Perslerin]] kontrolüne girmiştir.

MÖ 5. yüzyıla ait [[I. Serhas|Büyük Serhas]]'ın basmakalıp üç dilli bir yazıtı, Van Kalesi yakınlarında yerden yaklaşık 20 metre (66 fit) yükseklikteki kaya yüzeyinin düzeltilmiş bir bölümüne yazılmıştır. Niş başlangıçta Serhas'ın babası [[I. Darius|Kral Darius]] tarafından MÖ 6-5. yüzyıllarda oyulmuş, ancak yüzeyi boş bırakılmıştır. Yazıt, [[Eski Farsça]], [[Akadca]] ve [[Elamca]] olmak üzere 27 satır halinde yazılmıştır. Yazıt şöyledir:

[[Eugène Burnouf]] tarafından 1836'da yayınlandığında, (Serhas tarafından neredeyse aynı dilde tekrarlanan) Darius'un [[satraplık]]larının bir listesini içerdiğini fark etmesi sayesinde, otuz harften oluşan bir alfabe belirleyip yayınlayabildi ve bunların çoğunu doğru bir şekilde çözmüştü. Burnouf'un Van üçdilli yazıtını okuması, Eski Farsça çivi yazısının deşifre edilmesine önemli bir katkı sağlamıştı.

=== Büyük İskender, Seleukos İmparatorluğu ve Ermenistan Krallığı ===
MÖ 331'de Tuşpa, [[Büyük İskender]] tarafından fethedildi ve ölümünden sonra [[Selefkî İmparatorluğu]]'nun bir parçası oldu. MÖ 2. yüzyılın başlarında [[Ermenistan Krallığı]]'nın bir parçasıydı. MÖ 1. yüzyılda [[Tigranakert]] şehrini kuran [[Artaksiad Hanedanı|Artaksiad]] Ermeni kralı [[II. Tigran]]es'in hükümdarlığı sırasında önemli bir merkez haline geldi. Bu bölge, MS 4. yüzyıldan önce [[Arşak Hanedanı (Ermenistan)|Ermenistan'ın Arşak Hanedanı]] tarafından yönetiliyordu. Antik Çağ [[Ermeniler|Ermeni]] tarihçisi [[Horenli Musa]]'ya atfedilen *Ermenistan Tarihi* adlı esere göre şehre, [[Urartuca]] *Tuşpa*<nowiki/>'dan gelen *Tosp* adı verilir.

=== Bizans İmparatorluğu ve Vaspurakan Krallığı ===
[[Bizans İmparatorluğu]], bölgeyi 628'den 640'a kadar kısa bir süre elinde tuttu, ardından Ermeniye eyaleti olarak fetihlerini pekiştiren Müslüman Araplar tarafından işgal edildi. Arap gücündeki düşüş, sonunda yerel [[Ermeniler|Ermeni]] yöneticilerin yeniden ortaya çıkmasına izin verdi ve [[Artsruni hanedanı]] kısa sürede en güçlüsü haline geldi. Başlangıçta [[Ani]] Krallığı hükümdarlarına bağımlı olan bu hanedan, 908'de bağımsızlıklarını ilan ederek [[Vaspurakan Krallığı]]'nı kurdu. Krallığın belirli bir başkenti yoktu: kral ikametgâhını Van şehri, Vostan, [[Akdamar Adası|Aghtamar]] vb. yerlere taşıdıkça saray da hareket ediyordu. 1021'de Vaspurakan'ın son kralı [[John-Senekerim Artsruni]], tüm krallığını, eski Artsruni toprakları üzerinde Vaspurakan [[thema]]sını kuran Bizans imparatorluğuna devretti.

=== Büyük Selçuklu İmparatorluğu ===
[[Büyük Selçuklu İmparatorluğu|Selçuklu]] Türklerinin Vaspurakan'a akınları 1050'lerde başladı. 1071'de [[Malazgirt Meydan Muharebesi|Malazgirt Muharebesi]]'ndeki zaferlerinin ardından tüm bölge onların kontrolü altına girdi. Onlardan sonra, [[Ahlatşahlar Beyliği|Ahlatşahlar]] ve [[Eyyûbîler|Eyyubiler]] (1207) gibi yerel Müslüman yöneticiler ortaya çıktı. Van, 20 yıl boyunca [[Anadolu Selçuklu Devleti|Anadolu Selçuklu Sultanlığı]]'nın elinde kaldı ve 1240'larda [[Moğollar]] tarafından fethedildi. 14. yüzyılda Van, [[Karakoyunlular]] ve daha sonra [[Timur İmparatorluğu]]'nun kontrolü altındaydı.

=== Osmanlı İmparatorluğu ===
15. yüzyılın ilk yarısı, Van bölgesinin [[Osmanlı İmparatorluğu]] ve Pers [[Safevi İmparatorluğu]] arasında çekişmeli bir toprak parçası haline geldiği bir çatışma alanı olmasına tanık oldu. Safeviler, Van'ı 1502'de ele geçirdi. Osmanlılar şehri 1515'te aldı ve kısa bir süre elinde tuttu. Safeviler 1520'de tekrar ele geçirdi ancak Osmanlılar 1548'de şehir üzerinde kesin ve nihai kontrolü sağladı. Önce Van'ı [[Erzurum (eyalet)|Erzurum eyaletine]] bağlı bir [[Sancak (bölge)|sancak]], daha sonra ise yaklaşık 1570'te ayrı bir [[Van (eyalet)|Van eyaleti]] yaptılar.

16. yüzyılın ikinci yarısına doğru Van, Pers, Rus ve Osmanlı İmparatorlukları sınırlarına yakın konumu ve [[Musul]]'a yakınlığı nedeniyle Osmanlı İmparatorluğu'nun siyasetinde artan bir rol oynamaya başladı.

== Arkeolojik kazılar ==
Tuşpa'daki arkeolojik kazılar 1916 yılına [[Van Kalesi]] içerisinde *"Rus Arkeoloji Derneği"* denetiminde yürütülmüştür. Kalenin istinat duvarlarının I. Sarduri tarafından tahkim ettirildiği bu duvarların arasında bulunan [[Asur]] dilinde yazılmış olan bir [[kitabe]] sayesinde anlaşılmış bulunmaktadır.



== Kaynakça ==


== Bibliyografya ==
* Belli, Oktay (1989) *Van, The Capital of Urartu, Eastern Anatolia,'' — Istanbul: Net Yaginlar A.Ş. — ISBN 975-479-093-0
* 
* 
*