Aras Vadisi Seferi

**Aras Vadisi seferi**  
(Azerbaycanca: *Araz vadisi əməliyyatları*, Ermenice: Արասի հովտի արշավ Romanize hali:*Arasi hovti arşav)* 2020 Dağlık Karabağ savaşı sırasında Azerbaycan-İran sınırındaki Aras Nehri boyunca Azerbaycan tarafından tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ne karşı başlatılan askeri bir operasyondur.

Operasyonlar Azerbaycan'ın, 27 Eylül'de başlayan Cebrayıl ve Füzuli ilçelerininin kontrolünü ele geçirmek için ilerlemesi ile başladı. 9 Ekim'de her iki taraf da geçici bir insani ateşkese karar verdi. İlan edilen ateşkesin ardından, Dağlık Karabağ (Artsah) Cumhurbaşkanı, Azerbaycan'ın cepheyi Artsah topraklarının derinliklerine taşıyarak bazı başarılar elde ettiğini kabul etti; Ermenistan Başbakanı, Ermeni kuvvetlerinin "kısmi bir geri çekilme" gerçekleştirdiğini duyurdu.

Ancak ateşkes kısa sürede bozuldu ve Azerbaycan ilerleyişi devam etti. Birkaç gün içinde Azerbaycan onlarca köyün ele geçirildiğini duyurdu. Aras Nehri boyunca daha fazla ilerleyen Azerbaycan kuvvetleri, Hudaferin Köprülerini ve yakınlardaki barajı ele geçirdi. 20 Ekim'de Azerbaycan kuvvetleri Zengilan ve 22 Ekim'de Ağbend'in kontrolünü ele geçirdi ve böylece Azerbaycan-İran sınırının tamamının kontrolünü ele geçirdi.

## Arka plan

2020 Dağlık Karabağ savaşından önce, etnik Ermeni çoğunluğu ile Dağlık Karabağ'ın tartışmalı bölgesi *[[de jure]] olarak* Azerbaycan'ın bir parçasıydı, ancak *[[De facto|fiili]]* olarak kendi topraklarında, Ermenistan tarafından desteklenerek kendi kendini bağımsız ilan etti. 20 Şubat 1988'de Dağlık Karabağ Özerk Oblastı Sovyeti, bölgenin Azerbaycan SSC'den Ermenistan SSC'ye devredilmesini talep eden bir kararı kabul etti; Azerbaycan talebi birkaç kez reddetti. Dağlık Karabağ'ın özerk statüsünün kaldırılmasının ardından bölgede 10 Aralık 1991'de bir referandum yapıldı ve bu referandum Azerbaycan halkı tarafından boykot edildi. Azerilerin nüfusa oranı %22.8 civarındaydı: %99.8 lehte oy kullandı. Hem Ermenistan hem de Azerbaycan 1991'de Sovyetler Birliği'nden tamamen bağımsız hale geldi.

Birinci Dağlık Karabağ Savaşı, yaklaşık 600.000'i Dağlık Karabağ'dan ve çoğunluğu Azeri olan yedi çevre bölgeden olmak üzere toplam 750.000 Azerbaycanlı'nın yerinden edilmesiyle sonuçlandı ve esasen işgal altındaki tüm bölgeleri Azerbaycanlılardan temizledi. Aynı şekilde 353.000 Ermeni de Azerbaycan'dan kaçmak zorunda kaldı. Savaş 1994'te ateşkesle sona erdi ve Artsakh Cumhuriyeti, Dağlık Karabağ bölgesinin çoğunu ve ayrıca Azerbaycan'ın Ağdam, Cebrail, Fuzuli, Kelbecer, Kubadlı, Laçin ve Zengilan'ın çevre ilçelerini kontrol etti.

Otuz yıl boyunca, 2020 Dağlık Karabağ savaşından önceki en ciddi olaylar 2016 Dağlık Karabağ çatışmaları olmak üzere, ateşkesin birden fazla ihlali meydana geldi. Bir barış süreci yaratmak için uzun süredir devam eden uluslararası arabuluculuk girişimleri, AGİT Minsk Grubu tarafından 1994 yılında başlatıldı ve kesintiye uğrayan Madrid İlkeleri en son yineleme oldu. Bölgenin mevcut sakinlerinin bölgeyi nasıl yönetmek istedikleri belirsiz olsa da, anketler Azerbaycan'ın bir parçası olmak istemediklerini gösteriyor. Ağustos 2019'da, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan, birleşme lehinde eşi görülmemiş bir deklarasyonla Dağlık Karabağ'ı ziyaret ederek "Artsakh, Ermenistan'dır, nokta" dedi.

Temmuz 2020'de Ermenistan-Azerbaycan sınırında çatışmalar yaşandı  Binlerce Azerbaycanlı, Türkiye'nin Azerbaycan'ı desteklemek için propaganda yapmasına karşılık olarak Ermenistan'a karşı savaş için gösteri yaptı.

## Savaş

27 Eylül'de Azerbaycan Savunma Bakanlığı Fuzuli şehrindeki Qaraxanbəyli, Qərvənd, Kənd Horadiz ve Yuxarı Əbdürrəhmanlı ve Cebrayıl şehrinin Böyük Mərcanlı ve Nüzgər köylerinin geri alındığını açıkladı. Ertesi gün, Ermenistan Savunma Bakanlığı, Azerbaycan güçlerinin Aras Vadisi'nde yeni bir büyük taarruz operasyonu başlattığını bildirdi. Ertesi gün, Azerbaycan Savunma Bakanlığı sabahın erken saatlerinden itibaren Fuzuli Şehri'ne yönelik taarruzunun devam ettiğini bildirdi. 30 Eylül'de Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Azerbaycan kuvvetlerinin Fuzuli İlçesi'nde konuşlu 4. Ermeni Taburunu bombaladığını bildirdi. Ertesi gün Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Ermenistan'ın Goris kentinden Cebrail ve Fuzuli ilçelerine roket atıldığını bildirdi.

3 Ekim'de Aras Vadisi boyunca gergin çatışmalar yaşandı. Akşam, Azerbaycan, İlham Aliyev, Azerbaycan güçlerinin Cebrayıl'da Mehdili, Çaxırlı, Aşağı Maralyan, Şəybəy ve Quycaq ve Fuzuli'de Aşağı Əbdürrəhmanlı kontrolün ele geçirildiğini belirtmiştir. Ertesi gün Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Ermeni kuvvetlerinin Fuzuli şehrini bombaladığını bildirdi. Akşam, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Aliyev Azerbaycan kuvvetleri Cebrayıl şehrinin kontrolünü ele belirtmiştir. yanı sıra Cebrayıl'da Karxulu, Şükürbəyli, Çərəkən, Daşgəsən, Horovlu, Mahmudlu, Cəfərabad, Yuxarı Maralyanköylerinde kontrolün ele alındığını açıkladı.5 ve 6 Ekim'de Azerbaycan kuvvetleri Cebrail İlçesi'ne yeni bir taarruz başlattı. 7 Ekim'de Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Cebrail İlçesi'nin Azerbaycan güçlerinin kontrolünde olduğunu açıkladı. Aynı zamanda Şükürbəyli'deki Azeri güçlerini gösteren görüntüleri de yayınladı. Ardından Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Ermeni kuvvetlerinin Fuzuli ve Cebrail ilçelerindeki ayrıca Ermeni kuvvetlerinin Fuzuli ilçesine bağlı köylere ateş açtığını bildirdi. 

10 Ekim'de saat 04:00'ten (00:00 GMT) hemen önce Rusya, hem Ermenistan hem de Azerbaycan'ın Moskova'da 10 saat süren görüşmelerin ardından insani bir ateşkes üzerinde anlaştıklarını bildirdi (Moskova Bildirisi) ve her ikisinin de "önemli" müzakerelere gireceğini duyurdu. Uluslararası Kızıl Haç Komitesi (ICRC) tarafından kolaylaştırılan mahkûm değişimi ve ölülerin geri alınmasına izin vermek için düşmanlıklar resmen saat 12:00'de (08:00 GMT) durduruldu. Ancak ateşkes ihlalleri ısrarla devam etti ve ICRC'nin ölüleri kurtarma ve yaralıları ve mahkûmları değiştirme girişimlerini durdurmasına ve insani bir kriz korkusuna yol açtı.

Ermenistan ve Azerbaycan, ateşkes öncesinde birbirlerini sivil yerleşimleri bombalamakla suçlarken, her iki taraf da diğerinin suçlamalarını reddediyordu. Her iki taraf da diğerini ateşkesi bozmakla suçladı. Kısa süre sonra çatışmalar patlak verdi ve Azerbaycan çatışma bölgesinin daha da derinlerine girdi. Azerbaycan cumhurbaşkanı, Azerbaycan güçlerinin Gence'ye yönelik balistik füze saldırılarına misillemede bulunarak Fuzuli ve çevre köylerin kontrolünü ele geçirdiğini, ancak derhal uluslararası müdahale çağrısında bulunduğunu belirtti.

14 Ekim'de Azerbaycan, Fuzuli İlçesi'ndeki Karadağlı, Xatınbulaq ve Karakollu'nun kontrolününün ele geçirildiğini ilan etti. Ertesi gün, Azerbaycan Savunma Bakanlığı, güçlerinin Fuzuli İlçesi'ndeki Arış'ın kontrolünü ele geçirdiğini açıkladı. İki gün sonra, Azerbaycan Savunma Bakanlığı bir Ermeni SU-25, düşürdüğünü ve Fuzuli ile birkaç köyü geri aldığını iddia etti. Ermenistan bir savaş uçağı kaybettiğini yalanladı..18 Ekim'de Azerbaycan Savunma Bakanlığı , Cebrail'e saldırdığını belirttiği bir Ermeni Su-25 savaş uçağını düşürdüğünü iddia etti; Ermenistan yalanladı. Saat 19.00 sıralarında Azerbaycan kuvvetleri Fuzuli'den bir görüntü yayınladı. Azerbaycan cumhurbaşkanı, Azerbaycan güçlerinin Hüdaferin Köprüleri ve Barajını ele geçirdiğini belirtti. 

20 Ekim'de, Zəngilan yakınlarında, Azerbaycan taarruzlarını içeren çatışmalar yoğunlaştı. Azerbaycan Cumhurbaşkanı, Azerbaycan güçlerinin Zengilan İlçesi'nin idari merkezi olan Zəngilan'ı ve Zengilan İlçesi'ndeki Havalı, Zərnəli, Məmmədbəyli, Həkəri, Şarifan ve Muğanlı'nın ele geçirildiğini ilan etti. Kısa bir süre sonra, Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Zəngilan'ı gösteren görüntüleri resmi olarak yayınladı ve " *BBC Rus Servisi* " Azerbaycan'ın açıklamalarını doğruladı. Buna karşılık, Ermenistan Savunma Bakanlığı, Azerbaycan kuvvetlerinin Aras Nehri boyunca geri çekildiğini; Azerbaycan yalanladı. Ertesi gün, özellikle Zengilan'da çatışmalar daha da şiddetlendi. Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev Fuzuli'de  Mincivan, Gecəgözlü, Aşağı Seyidəhmədli ve Zərgər, Cebrayıl ilçesinde Bələnd, Papi, Tulus'un, Hacılı, Tinli ve Xurama, Zengilan ilçelesinde ise Xumarlı, saril, Babaylı, Üçüncü Ağalı, Hacallı, Qıraq Müşlan, Üdgün, Turabad, İçəri Müşlan, Məlikli, Cahangirbəyli ve Baharlı köylerinde kontrolün ele geçirildiğini ilan etti.

22 Ekim'de Zəngilan'da çatışmalar devam etti. Yaklaşık saat 17:30'ta, Azerbaycan Cumhurbaşkanı Azeri güçlerinin kontrolünü ele geçirdiğini belirtti Fuzuli'de Mollavəli, Yuxarı Rəfədinli ve Aşağı Rəfədinli ve Sırık, Cebrayıl'da ise Şıxlar, Məstalıbəyli ve Dərzili köylerinde kontrolün ele geçirildiğini açıkladı. Ayrıca, Azerbaycan kuvvetlerinin Kolluqışlaq, Malatkeşin, Kənd Zəngilan, Genlik, Vəliqulubəyli, Qaradərə, Çöpədərə, Tatar, Tiri, Əmirxanlı, Qarqulu, Bartaz, Zangillary İlçelerinde görüntü ve onay yayınladığını iddia etti. Aliyev'e göre, bununla Azerbaycan kuvvetleri Azerbaycan-İran sınırının kontrolünü ele geçirdi. Ermenistan bu iddiaları reddetti ve Fuzuli'deki Qacar'da ağır çatışmaların gerçekleştiğini belirtti. Ertesi gün Zəngilan'da çatışmalar devam etti. Akşam, Azerbaycan cumhurbaşkanı Azerbaycan kuvvetleri Cebrayıl'daki Dağ Tumas, Nüsüs, Xələfli, Minbaşılı içinde ve Veysəlli, Zengilan İlçesi'ndeki Vənədli ve Mirzəhəsənli köylerinin ele geçirildiğini açıkladı. Azerbaycan Savunma Bakanlığı, köylerin iddia ettiği birinden de teyit edici görüntüler yayınladı. Ertesi gün, Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Ermeni kuvvetlerinin Ermenistan'ın Syunik Vilayeti'nden Zengilan'daki Azerbaycan mevzilerine saldırmaya çalıştığını bildirdi. 25 Ekim'de Azerbaycan Savunma Bakanlığı, harekât alanının en güneybatısında, Aras Nehri ve İran sınırına yakın Zengilan ve Cebrail ilçelerinden görüntüler yayınladı. Ertesi gün, Azerbaycan Cumhurbaşkanı, İlham Aliyev Cebrayıl İlçesi'deki Qovşudlu, Sofulu, Dağ Maşanlı, Kürdlər, Hovuslu ve Çələbilər, Zengilan İlçesinden'de Birinci Alıbəyli, İkinci Alıbəyli, Rəbənd, Yenikənd köylerinin ve Hakari Vadisi'nin Azerbaycan güçlerinin kontrolünü ele geçirdiğini belirtti. Ermeni makamları, Azerbaycan güçlerinin bölgede bir taarruz başlattığını doğruladı.

28 Ekim'de, Azerbaycan Cumhurbaşkanı, İlham Aliyev, Zengilan'da Birinci Agali, İkinci Agali, Üçüncü Agali, Zərnəli, Fuzuli'de Mandılı, Cebrayıl'da Qazanzəmi, Xanağabulaq, Çullu, Quşçular ve Qaraağac köylerinde Azerbaycan kuvvetlerinin kontrolü ele geçirdiklerini belirtti. 2 Kasım'da Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Cebrayıl İlçesi'nde  Çaprand, Hacı İsaqlı ve Qoşabulaq yanı sıra Zengilan İlçesi'nde Dərə Gilətağ ve Böyük Gilətağ Azerbaycan güçlerinin kontrolünü ele geçirdiğini belirtti. Ertesi gün Azerbaycan Savunma Bakanlığı, Fuzuli'nin Ermenistan topraklarından BM-30 Smerches ile roketlendiğini iddia etti. Ermenistan yalanladı.

## Kayıplar

### Askeri kayıplar
20 Ekim itibarıyla, Azerbaycan makamları en az 40 Ermeni askerinin öldürüldüğünü iddia etti. Azerbaycan kendi askeri kayıplarını açıklamıyor.

### Ekipman kayıpları
20 Ekim itibarıyla Azerbaycan makamları, Azerbaycan kuvvetlerinin en az 7 tank, 6 diğer araç, 4 BM-21 Grad sistemi, 1 D-30 obüs, 3 Tor-M2 imha ettiğini açıkladı. 2 İHA ve 1 Su-25 düşürdü, birçok tank ve ZPT ele geçirdi.

### Sivil kayıplar
20 Ekim itibarıyla, Azerbaycan makamları Fuzuli'de 1 Azerbaycanlı sivilin öldüğünü ve 6 kişinin daha yaralandığını bildirdi.

## Notlar

Ermenistan'da zaman zaman Güney cephesi olarak anılmıştır.

Azerbaycan'da, Aras Boyunca Operasyonlar (Azerice: Arazboyu əməliyyatlar) olarak anılmıştır.

## Not listesi

## Kaynakça