Cüce galaksi

Bir **cüce galaksi**, yaklaşık 1000 ila birkaç milyar yıldızdan oluşan galaksilere verilen isimdir; Samanyolu'nun 200-400 milyar yıldızına kıyasla bu sayı oldukça sınırlıdır.  Samanyolu'nun yakın çevresinde yer alan ve 30 milyardan fazla yıldız içeren Büyük Macellan Bulutu kimi zaman bir cüce galaksi olarak sınıflandırılırken, kimileri de onu tam anlamıyla bir galaksi olarak kabul etmektedir. Cüce galaksilerin oluşum ve faaliyetlerinin daha büyük galaksilerle olan etkileşimlerden büyük ölçüde etkilendiği düşünülmektedir. Gök bilimciler şekillerine ve bileşimlerine göre çok sayıda cüce galaksi türü tanımlamaktadır.

## Oluşumu

Bir teoriye göre cüce galaksiler de dahil olmak üzere çoğu galaksi karanlık madde ya da metal içeren gazlardan oluşur. Ancak NASA'nın Galaxy Evolution Explorer adlı uzay sondası, düşük metalliğe sahip gazlardan oluşan yeni cüce galaksiler tespit etmiştir. Bu galaksiler, Leo takımyıldızındaki iki büyük galaksinin çevresindeki bir hidrojen ve helyum bulutu olan Leo Halkası'nda yer almaktadır.

Küçük boyutları nedeniyle, cüce galaksilerin komşu sarmal galaksilere doğru çekildikleri ve onlar tarafından parçalandıkları, bunun da yıldız akıntılarına ve nihayetinde galaksi birleşmesine yol açtığı gözlemlenmiştir.

## Yerel cüce galaksiler
Yerel Grup'ta çok sayıda cüce galaksi bulunmaktadır; bu küçük galaksiler sıklıkla Samanyolu, Andromeda ve Üçgen Galaksisi gibi daha büyük galaksilerin yörüngesinde dönerler. 2007 tarihli bir makale birçok cüce galaksinin Samanyolu ve Andromeda'nın erken evrimleri sırasında galaktik gelgitler tarafından oluştuğunu öne sürmüştür. Gelgit cüce galaksileri, galaksiler çarpıştığında ve kütleçekimleri etkileşime girdiğinde ortaya çıkar. Galaktik materyal akımları ana galaksilerden ve onları çevreleyen karanlık madde halelerinden uzaklaşır. 2018 yılında yapılan bir çalışma, bazı yerel cüce galaksilerin Büyük Patlama'dan sonraki ilk bir milyar yıl içindeki Karanlık Çağlar sırasında son derece erken bir dönemde oluştuğunu öne sürmektedir.

Bilinen 20'den fazla cüce galaksi Samanyolu'nun yörüngesinde dönmektedir ve son gözlemler astronomları Samanyolu'ndaki en büyük küresel küme olan Omega Centauri'nin aslında merkezinde bir kara delik bulunan ve bir zamanlar Samanyolu tarafından emilmiş olan bir cüce galaksinin çekirdeği olduğuna inanmaya yöneltmiştir.

## Cüce galaksilerin yaygın türleri

* Eliptik galaksi: Cüce eliptik galaksi (dE)
* Cüce küremsi galaksi (dSph): Önceden cüce eliptiklerin bir alt türü olarak kullanılırken, şimdi cüce galaksinin ayrı bir türü olarak kabul edilir.
* Düzensiz galaksi: Cüce düzensiz galaksi (dI)
* Sarmal galaksi: Cüce sarmal galaksi (dS)
* Macellansı cüceler

## Mavi kompakt cüce galaksiler

Astronomide, **mavi kompakt cüce galaksi** (BCD galaksi) genç, sıcak ve büyük yıldızlardan oluşan büyük kümeler içeren küçük bir galaksidir. En parlakları mavi olan bu yıldızlar, galaksinin kendisinin mavi renkte görünmesine neden olur. Çoğu BCD galaksisi aynı zamanda cüce düzensiz galaksiler veya cüce merceksi galaksiler olarak da sınıflandırılır. Yıldız kümelerinden oluştukları için BCD galaksileri tekdüze bir şekle sahip değildir. Yoğun bir şekilde gaz tüketirler, bu da yıldızlarının oluşurken çok şiddetli olmasına neden olur.

BCD galaksileri yeni yıldızlar oluşturma sürecinde soğurlar. Galaksilerin yıldızlarının hepsi farklı zaman dilimlerinde oluşur, böylece galaksiler soğumak ve yeni yıldızlar oluşturmak için madde biriktirmek için zamana sahip olurlar. Zaman geçtikçe, bu yıldız oluşumu galaksilerin şeklini değiştirir.

Yakındaki örnekler arasında NGC 1705, NGC 2915, NGC 3353 ve UGCA 281 sayılabilir.

## Ultra-faint dwarf galaxies

**Ultra soluk cüce galaksiler**

**Ultra soluk cüce galaksiler** (UFD'ler), birkaç yüz ila yüz bin yıldız içeren bir galaksi sınıfıdır ve bu da onları Evren'deki en soluk galaksiler yapar. UFD'ler görünüş olarak küresel kümelere (GC'ler) benzerler ancak çok farklı özelliklere sahiptirler. GC'lerin aksine, UFD'ler önemli miktarda karanlık madde içerir ve daha geniştir. UFD'ler ilk olarak 2005 yılında dijital gökyüzü araştırmalarının ortaya çıkmasıyla, özellikle de Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS) ile keşfedilmiştir.

UFD'ler bilinen en karanlık madde ağırlıklı sistemlerdir. Gök bilimciler UFD'lerin Evren'in erken dönemleri hakkında değerli bilgiler içerdiğine inanmaktadır, çünkü şimdiye kadar keşfedilen tüm UFD'ler Büyük Patlama'dan sadece birkaç milyon yıl sonra ve reiyonizasyon döneminden önce oluşmuş eski sistemlerdir. Son teorik çalışmalar, eski UFD'lerden çok daha geç bir zamanda oluşan bir genç UFD popülasyonunun varlığını varsaymıştır. Bu galaksiler şimdiye kadar evrenimizde gözlemlenmemiştir.

## Ultra-kompakt cüceler
**Ultra kompakt cüce galaksiler** (UCD), 2000'li yıllarda keşfedilen çok yüksek yıldız yoğunluğuna sahip çok kompakt galaksiler sınıfıdır. Yaklaşık 100 milyon yıldız içeren, 200 ışık yılı genişliğinde oldukları düşünülmektedir. Bunların, zengin kümelerin kalbinden geçerek gelgit etkileşimleriyle gazdan ve dışarıdaki yıldızlardan arındırılmış çekirdekli cüce eliptik galaksilerin çekirdekleri olduğu teorisi vardır. UCD'ler diğerlerinin yanı sıra Başak Kümesi, Fornax Kümesi, Abell 1689 ve Coma Kümesi'nde bulunmuştur. Özellikle, Yeni Nesil Başak Kümesi Araştırması ekibi tarafından Başak kümesinin çekirdek bölgesinde eşi benzeri görülmemiş büyüklükte ~100 UCD örneği bulunmuştur. Virgo UCD'lerinin küresel özellikleri üzerine yapılan ilk nispeten sağlam çalışmalar, UCD'lerin normal küresel kümelerden farklı dinamik ve yapısal özelliklere sahip olduğunu göstermektedir. UCD'nin uç bir örneği, 160 ışık yılı yarıçapında yaklaşık 200 milyon güneş kütlesi içeren, yaklaşık 54 milyon ışık yılı uzaklıktaki M60-UCD1'dir; merkezi bölgesindeki yıldızlar, Samanyolu'nda Dünya'nın bölgesindeki yıldızlardan 25 kat daha yoğun bir şekilde bulunmaktadır. M59-UCD3, yaklaşık 20 parseklik yarı ışık yarıçapı (rh) ile M60-UCD1 ile yaklaşık olarak aynı büyüklüktedir, ancak yaklaşık -14,6'lık mutlak görsel büyüklüğü ile %40 daha parlaktır. Bu da M59-UCD3'ü bilinen en yoğun galaksi yapmaktadır. Yıldız yörünge hızlarına dayanarak, Başak Kümesi'ndeki iki UCD'nin galaksilerin kütlelerinin %13 ve %18'i ağırlığında süper kütleli kara deliklere sahip olduğu iddia edilmektedir.

## Kısmi liste

*Kova Cüce Gökadası
*Büyük Köpek Cüce Gökadası
*Karina Cüce Gökadası
*Ejderha Cüce Gökadası
*Irmak II
*Ocak Cüce Gökadası
*Henize 2-10
*I Zwicky 18
*IC 10
*Büyük Macellan Bulutu
*Aslan I
*Aslan II
*NGC 1569
*NGC 1705
*NGC 2915
*NGC 3353
*Kanatlıat Cüce Düzensiz Gökadası
*PHL 293B
*Anka Cüce Gökadası
*Yay Eliptik Cüce Galaksisi
*Yay Cüce Düzensiz Gökadası
*Heykeltıraş Cüce Gökadası
*Heykeltıraş Cüce Düzensiz Gökadası
*Altılık A
*Altılık Cüce Galaksisi
*Küçük Macellan Bulutu
*Tukan Cüce Gökadası
*Büyük Ayı Cüce Galaksisi I
*Büyük Ayı Cüce Galaksisi II
*Küçük Ayı Cüce Gökadası
*Willman 1

## Ayrıca bakınız
* Galaksi
* Biçimsel galaksi sınıflaması
* Yakın galaksiler listesi
* Bezelye gökadaları

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Milky Way Satellite Galaxies 
* ''Science'' article on "hobbit galaxies" 
* SPACE.com article on "hobbit galaxies"