Belarus'taki Yahudilerin tarihi

**Belarus'taki Yahudilerin tarihi**, 8. yüzyılın başlarından itibaren başlar. Yahudiler, modern Belarus topraklarının her yerinde yaşadılar. Yahudiler, 20. yüzyılın ilk yarısında ülkedeki üçüncü en büyük etnik gruptu. 1897'de Belarus'un Yahudi nüfusu 910.900 kişiydi ve toplam nüfusun %14.2'sine eşitti. Polonya-Sovyet Savaşı'nın (1919-1920) ardından, Riga Antlaşması hükümlerine göre Belarus, Doğu Belarus (Sovyet işgali altında) ve Batı Belarus (Polonya işgali altında) olarak ikiye bölündü ve 350.000-450.000 Yahudinin Polonya tarafında kalmasına sebep oldu.

İkinci Dünya Savaşı'ndan önce, Yahudiler Belarus'taki en büyük üçüncü etnik gruptu ve şehir ve kasabalardaki nüfusun %40'ından fazlasını oluşturuyorlardı. Minsk, Pinsk, Mahiliou, Babrujsk, Viciebsk ve Homiel gibi şehirlerin nüfusu %50'den fazla Yahudiydi. 1926 ve 1939'da Belarus'ta (Doğu Belarus) 375.000 ila 407.000 Yahudi veya toplam nüfusun %6.7-8.2'si vardı. Batı Belarus da dahil olmak üzere 1939'da Doğu Polonya'nın Sovyetler tarafından ilhak edilmesinin ardından Belarus'un sınırları içinde, Polonya, Ukrayna ve başka yerlerden gelen 275.000 Yahudi de dahil olmak üzere toplamda nüfus 1.175.000 kişiye ulaştı.

Holokost sırasında 900.000 Yahudi'nin 800.000'inin -Belarus Yahudilerinin %90'ının- öldürüldüğü tahmin ediliyor. 2019 ulusal nüfus sayımına göre, Belarus'ta kendi kendini tanımlayan 13.705 Yahudi vardı. Yahudi Ajansı, Belarus'taki Yahudi cemaatinin 20.000 olduğunu tahmin ediyor. Ancak Yahudi asıllı Belarusluların sayısının daha fazla olduğu varsayılmaktadır.

## Erken tarih
Birkaç yüzyıl boyunca modern Belarus ve Litvanya Cumhuriyeti toprakları, Litvanya Büyük Dükalığı'nın parçalarıydı. Bu nedenle, Belarus Yahudilerinin tarihi, Litvanya'daki Yahudilerin tarihi ile yakından ilişkilidir ve tarihsel olarak Litvanya Yahudilerinin bir alt kümesi olarak görülebilirler.

8. yüzyılda Yahudiler modern Belarus topraklarının bazı bölgelerinde yaşıyordu. Bu dönemden başlayarak Rutenya, Litvanya ve Baltık arasında, özellikle Danzig, Julin (Pomeranya'da Vineta veya Wollin) ve Vistula, Oder ve Elbe'deki diğer şehirlerle ticareti yürüttüler.

Daha sonra Belarus'taki Yahudi yaşamının önemli merkezleri haline gelen bazı şehirler, başlangıçta sadece köylerdi. En eskilerden biri olan Hrodna'dan ilk olarak 1128 kroniklerinde bahsedilmiştir. Navahrudak bir süre sonra Bilge I. Yaroslav tarafından kuruldu; 1250'de Kerlov; 1252'de Voruta ve Twiremet; 1262'de Eiragola; 1280'de Halshany ve Kowno; 1320'de Lida, Telšiai, Vilna ve Troki.

Hiedzimin'in Kiev ile Volhynia'yı (1320-1321) boyunduruğu altına almasıyla, bu toprakların Yahudi sakinleri Litvanya Büyük Dükalığı'nın kuzey eyaletlerine yayılmaya teşvik edildi. Güney Yahudilerin Belarus ve Litvanya'nın gelişmesinde muhtemel önemi, 13. yüzyılda Volhynia'daki sayısal önemleriyle belirtilir. Büyük Dük Vladimir Vasilkovich'in Vladimir (Volhynia) kentindeki cenazesini anlatan bir tarihçiye göre, "Yahudiler cenazesinde Kudüs'ün düşüşünde ya da Babil esaretine götürülürken olduğu gibi ağladılar." Bu sempati ve bununla ilgili kayıtlar, söz konusu olaydan çok önce Yahudilerin hatırı sayılır bir refah ve nüfuza sahip olduklarını ve bunun onlara yeni *rejim* altında belirli bir konum kazandırdığını gösteriyor gibi görünüyor. Dük Hiedzimin'in hoşgörülü yönetimi altında yeni şehirlerin gelişmesinde aktif rol aldılar.

## Jagiellon kuralı
1569'da Polonya ve Litvanya Büyük Dükalığı birleşti. Genellikle her iki ülkenin Yahudileri için bir refah ve göreceli güvenlik zamanıydı (17. yüzyıldaki Chmielnicki Ayaklanması hariç). Bununla birlikte, 1495 ile 1503 yılları arasında Yahudilerin Litvanya Büyük Dükalığı'ndan kovulması gibi birkaç olay, sadece Büyük Dükalık içinde meydana geldi.

## Rus İmparatorluğu altında Belarus Yahudileri

Belarus topraklarının ilhakı üzerine, Rus çarları bölgeyi Yahudilerin daimi ikametine izin verilen İmparatorluk Rusya'sının batı sınır bölgesi olan sözde Çit Yerleşimi'ne dahil etti. Avrupa bölgesindeki toprakları Rusya topraklarının sadece %20'sini oluşturmasına rağmen, Çit, Polonya-Litvanya Topluluğu'nun tarihi sınırlarına karşılık geliyordu ve günümüzün Belarus, Litvanya Cumhuriyeti, Polonya, Moldova, Ukrayna ve batı Rusya'nın bazı kısımlarını içeriyordu.

19. yüzyılın sonunda, birçok Belarus Yahudisi, Rus İmparatorluğu'nu saran çatışmalar ve *[[pogrom]]lar* ve Rus *[[çar]]larının* antisemitizmi nedeniyle Yahudilerin Doğu Avrupa'dan Yeni Dünya'ya kaçışlarının bir parçasıydı. Beyaz Rusya'dan on binlerce Yahudi de dahil olmak üzere milyonlarca Yahudi, Amerika Birleşik Devletleri ve Güney Afrika'ya göç etti. Az sayıda da Yahudi Filistin İngiliz Mandası'na göç etti.

## Ekim Devrimi'nden sonra
Genel Yahudi Emek Federasyonu da dahil olmak üzere Yahudi siyasi örgütleri 1918'de Belarus Halk Cumhuriyeti'nin kurulmasına katıldı.

Belarus'un Sovyetler tarafından işgalinin ilk yıllarında, Yahudiler ülkede yönetici pozisyonlarda görevler elde edebildiler. 1920'lerde bir süre için Yidiş, Belarusça, Lehçe ve Rusça ile birlikte Doğu Belarus'ta resmi bir dildi. Ukraynalı bir Yahudi olan Yakov Gamarnik, Aralık 1928'den Ekim 1929'a kadar Beyaz Rusya Komünist Partisi'nin (yani fiili devlet başkanı) birinci sekreteriydi. Ancak, Sovyetlerin Yahudi politikası daha sonra Yahudilerin aleyhine döndü (bkz. *[[Josef Stalin ve antisemitizm|Stalin'in antisemitizmi]]*).

## II. Dünya Savaşı
*[[Einsatzgruppen|Einsatzgruppen'in]]* (görev grupları) Yahudileri toplayıp kurşuna dizmesiyle, Almanların işgal ettiği bölgelerdeki Yahudi nüfusa karşı vahşet hemen başladı. Yerel anti-semitistler kendi pogromlarını gerçekleştirmeye teşvik edildiler. 1941'in sonunda, Yahudileri toplamaya ve öldürmeye ayrılmış 5.000'den fazla asker vardı. Öldürmenin kademeli olarak sanayileşmesi, Nihai Çözüm'ün benimsenmesine ve Reinhard imha kampları Operasyonunun başlamasına yol açtı. Holokost'ta öldürülen Sovyet Yahudilerinin 246.000'i Belarusluydu: Belarus Yahudilerinin toplam sayısının yaklaşık %66'sıdır.

## 20. yüzyılın sonlarından modern günlere

1968'de birkaç bin Yahudi genç Siyonist faaliyetten tutuklandı. 20. yüzyılın ikinci yarısında, İsrail'e (bkz *. 1970'lerde Sovyetler Birliği'nden Aliyah*) ve Amerika Birleşik Devletleri'ne göç eden büyük bir Belarus Yahudisi  göç dalgası vardı. 1979'da Belarus'ta 135.400 Yahudi vardı; on yıl sonra 112 bin kişi kaldı. Sovyetler Birliği'nin çöküşü ve Belarus'un bağımsızlığı, eski Sovyetler Birliği'nin Yahudi nüfusunun çoğunluğu ile birlikte topluluğun çoğunun İsrail'e göç etmesini sağladı (bkz. *1990'larda İsrail'e Rus göçü*).

1999 nüfus sayımı, ülkede yalnızca 27.798 Yahudi kaldığını tahmin ediyordu, bu sayı 2009'da 12.926'ya düştü ve 2019'da marjinal olarak 13.705'e yükseldi. Ancak, yerel Yahudi örgütleri bu sayının 2006'da 50.000 olduğunu iddia ettiler. Ülkedeki Yahudilerin yaklaşık yarısı Minsk'te yaşıyor. Ulusal Yahudi örgütleri, yerel kültürel gruplar, dini okullar, hayır kurumları ve savaş gazileri ve Holokost'tan kurtulanlar için örgütler kuruldu.

1990'ların kitlesel göçünden bu yana, İsrail'e sürekli bir göç olmuştur. 2002'de 974 Belaruslu İsrail'e taşındı ve 2003 ile 2005 arasında bu taşınmayı 4.854 kişi izledi.

## Kaynakça