Vurgu (dilbilim)

Dilbiliminde **vurgu**, bir sözcükteki belli bir hecede ya da bir tümcedeki belli bir sözcükte bulunan göreceli belirginliğe denir. Bu belirginlik genellikle sesin yüksekliği, tonu ya da ünlülerin uzunluğu yüzündendir. Vurgu yalnızca ton ile üretiliyorsa buna *ton vurgusu* denir. Türkçe bir ton vurgusu dilidir.

Uluslararası Ses Abecesi'nde sözcük vurgusu  ile gösterilir.

## Türkçede sözcük vurgusu

### Cins isimlerde vurgu
Çoğu cins isimde vurgu son hecede olur:

* O**kul**, Ka**pı**, Ö**dev**, Örüm**cek**, Mücade**le**

Bazı yabancı kelimeler, bu kurala istisnadır:

* Ab**lu**ka, **Pe**naltı, Lo**kan**ta, Tar**ha**na

Ancak çoğu yabancı kelime, istisna değildir:

* Ki**tap**, İstas**yon**, Fotoko**pi**, Ka**lem**

Bazı zarflar, bağlaçlar ve soru kelimeleri de bu kurala istisnadır:

* **Ne**rede? **Na**sıl? **Ni**çin?
* **Şim**di, **Son**ra, **An**cak, **Fa**kat

### Yer isimlerinde vurgu
Yer isimleri, "Sezer vurgusu" diye adlandırılan özel bir vurgu düzenini takip ederler. Bu kurala göre sondan üçüncü hecesi kapalı (Ünsüzle biten) ve sondan ikinci hecesi açık (Ünlüyle biten) olan yer isimleri, sondan üçüncü hecesinde vurgulanırlar:

* **Mar**maris, İs**ken**derun, **Sir**keci, **An**kara

Diğer yer isimleri ise sondan ikinci hecelerinde vurgulanırlar:

* İs**tan**bul, A**da**na, An**tal**ya

Bu kural, yer isimlerini cins isimlerinden ayırmamıza olanak tanır:

* **Or**du - or**du**, **Sir**keci - sirke**ci**, **Mer**cimek - merci**mek**

Bu kurala da bazı istisnalar vardır:

* Bazı yabancı asıllı yer isimleri sondan üçüncü hecesi kapalı olup sondan ikinci hecesi açık olsa da sondan ikinci hecede vurgulanırlar:
** Af**ri**ka, İngil**te**re, Üs**kü**dar
* -iye ile biten yer isimleri sondan üçüncü hecede vurgulanır:
** Süley**ma**niye, Ah**me**diye, Sul**ta**niye
* -hane, -istan, -ler ve -mez ile biten yer isimleri ve birkaç istisnai yer daha; cins isimleri gibi son hecelerinde vurgulanırlar:
** Bulgaris**tan**, Hindis**tan**, Macaris**tan**
** Kâğıtha**ne**, Gümüşha**ne**
** Işık**lar**, Söyle**mez**
** Anado**lu**
* Vurgusu son hecede olmayan cins isimlerinden türemiş yer isimleri de türediği isimler gibi vurgulanırlar:
** Süt**lü**ce
* Birleşik isimlerden gelen yerlerde, bileşen kelimelerin ilki vurgulanır:
** Ça**nak**kale, E**mi**nönü, Sul**tan**beyli
* Az sayıda düzensiz yer ismi sondan üçüncü hecede vurgulanır:
** **Ru**meli, **Kı**nalı, **Ku**leli

### Kişi isimlerinde vurgu
Kişi isimleri de cins isimleri gibi son hecede vurgulanır:

* Hüse**yin**, Ah**met**, Neca**ti**

Seslenirken cins isimleri ve özel isimlerde vurgu kayabilir:

* **Ah**met! Öğ**ret**menim!

Bazı soy adların vurgusu son hecede değildir:

* **Er**bakan, **Er**doğan, **İ**nönü, A**ta**türk

### Eklerde vurgu
Çoğu ek vurgulu olduğundan son hecesi vurgulu bir kelimeye gelince vurguyu kendi üzerine çeker:

* Ka**rar**
* Karar**lı**
* Kararlı**lık**
* Kararlılı**ğı**
* Kararlılığın**dan**

Son hecesi vurgulu olmayan kelimeye gelen ekler ise vurguyu çekmezler:

* **Av**rupa'da
* Lo**kan**tada

Çok heceli olan şu ekler, son hecesinde vurgulu olmadığından vurgunun sonraki eklere çekilmesini engeller:

* Ba**kı**yorum
* Gi**di**versene
* Düşü**nün**ce
* Ba**ka**rak

Bazı heceli ekler ise vurgusuzdur ve bu sebeple vurgunun daha ileriye aktarılmasını engeller:

* **Bak**mamalıyız
* An**nem**leyim
* A**rap**ça
* Be**nim**ki

Bu kural aynı zamanda -me/ma olumsuzluk ekini -me/ma fiilimsi ekinden ayırmamıza imkân tanır:

* **Git**meyin
* Git**me** zamanı

-me/ma eki, ilk hecesi vurgulanmayan kelimelerde bile vurguyu bir önceki heceye çeker:

* Avrupalı**laş**madık

Ayrı yazılsa da ek gibi davranan de/da bağlacı ve mı/mi/mu/mü soru edatı da vurgusuzdur:

* **Sen** de mi?
* Sen**de** mi?

Bu kural -de/da bulunma ekini de/da bağlacından ayırmamıza olanak tanır.

Ek fiiller isimlere geldiği zaman vurgusuz olurlar:

* Sen**dey**dim
* Ço**cuk**muşsunuz
* Okul**luy**sanız

Ek fiiller fiillere geldiği zaman da vurguyu bir önceki heceye çekerler, ancak cümle içinde fiiller çoğu zaman vurgusunu yitirdiğinden bu kural o kadar ortaya çıkmaz:

* Git**miş**tim
* Düşün**düy**sen

İsme gelen şahıs ekleri de aynı zamanda vurgusuzdur, bu kural da iyelik eklerini ve çoğul ekini şahıs eklerinden ayırmamıza olanak tanır:

* O kalem be**nim**!
* Vazoyu kıran **be**nim.

### Birleşik kelimeler ve tamlamalar
Birleşik isimlerde ve tamlamalarda ikinci öğe vurgusunu yitirir:

* **Baş**bakan, A**yak**kabı, Ço**ban** salatası, Ma**vi** kuş

Pekiştirmeli sıfatlar da ilk hecede vurgulanır

* **Düm**düz, **Sap**sarı, **Mas**mavi

Fiil içeren birleşik kelimelerde ise ikinci kelime vurgulanır:

* Hünkârbeğen**di**, Uyurgez**er**

-ma/me eki tamlamalarda ve birleşik fiillerde bile vurguyu bir önceki heceye çeker:

* Ali iskam**bil** oynadı.
* Ali iskambil oy**na**madı.

## Kaynakça