Şam Kuşatması (634)

**Şam kuşatması**, 21 Ağustos'tan 19 Eylül 634'e kadar sürmüş ve şehir Râşidîn Halifeliği'nin eline geçmiştir. Şam, Müslümanların Levant'ı fethinde Bizans İmparatorluğu'nun elinden çıkan ilk büyük şehirdir.

Pers-Roma savaşlarının sonuncusu, Herakleios'un Mezopotamya'da Perslere karşı başarılı bir sefer gerçekleştirmesinin ardından 628'de sona ermiştir. Muhammed aynı dönemde Arapları, İslam bayrağı altında birleştirmiştir. 632'deki ölümünden sonra Ebû Bekir onun yerine ilk Raşidun Halifesi olmuştur. Çeşitli iç isyanları bastıran Ebû Bekir, imparatorluğu Arap Yarımadası sınırlarının ötesine genişletmeye çalışmıştır.

Nisan 634'te Ebû Bekir, Levant'ta Bizans İmparatorluğu'nu işgal etmiş ve Ecnadeyn Muharebesi'nde Bizans ordusunu kesin bir şekilde mağlup etmiştir. Müslüman orduları kuzeye doğru ilerleyerek Şam'ı kuşatmıştır. Şehir, monofizit bir piskoposun Müslüman başkomutan Halid bin Velid'e, yalnızca geceleri hafifçe savunulan bir mevziye saldırarak şehir duvarlarını aşmanın mümkün olduğunu bildirmesinin ardından ele geçirilmiştir. Halid, Doğu kapısından saldırarak şehre girerken, Bizans garnizonunun komutanı Thomas, Halid'in ikinci komutanı Ebu Ubeyde ile Jabiyah kapısında barışçıl bir teslimiyet görüşmesi yapmıştır. Şehrin teslim edilmesinin ardından komutanlar barış anlaşmasının şartlarına itiraz etmiştir. Komutanlar sonunda Ebu Ubeyde'nin verdiği barış şartlarının yerine getirilmesi konusunda anlaşmışlardır. Barış şartları, üç gün boyunca Müslümanlar tarafından yola çıkan Roma konvoyuna karşı hiçbir takipte bulunulmayacağına dair güvence içeriyordu. Barış şartlarını kabul eden Halid, şehrin teslim olmasından üç gün sonra Şamlı mültecilerin peşinden Antakya'ya doğru yola çıkmış ve altı gün sonra, günümüz Al Jayyad yakınlarında savaşta onları mağlup etmiştir.

## Arka planı

610 yılında, 602-628 Bizans-Sasani Savaşı sırasında Herakleios, Phocas'ı devirdikten sonra Bizans İmparatorluğu'nun imparatoru olmuştur. Herakleios dikkatini imparatorluğunun iç işlerine odaklarken, Sasani Persleri Mezopotamya'yı fethettiler, 611'de Suriye'yi ele geçirdiler ve Caesarea Mazaca'yı işgal etmek için Anadolu'ya girdiler. 612 yılında Herakleios Persleri Anadolu'dan kovmuştur. 613'te Suriye'ye karşı bir karşı saldırı başlatmış ancak kesin bir yenilgiye uğramıştır.

Sonraki on yılda Persler Filistin'i ve Mısır'ı fethetmiş ve Herakleios ordusunu yeniden inşa ederek 622'de başlattığı yeni bir saldırıya hazırlanmış Kafkasya ve Ermenistan'da Perslere ve onların müttefiklerine karşı önemli zaferler elde etmiştir. 627'de Mezopotamya'da Perslere karşı cesur bir kış saldırısı başlatmış ve Ninova Muharebesi'nde kesin bir zafer kazanmıştır. Bu zafer Pers başkenti Tizpon'u tehdit etmiştir.

Bu felaketler dizisi nedeniyle itibarını kaybeden II. Hüsrev, Bizans İmparatorluğu'nun işgal altındaki tüm topraklarından çekilmeyi kabul ederek hemen barış talebinde bulunan oğlu II. Kubâd önderliğindeki bir darbede öldürülmüştür. Herakleios, 629 yılında şatafatlı bir tören ile Gerçek Haç'ı Kudüs'e geri getirmiştir.

Arabistan'da Muhammed, Arabistan'ın büyük bir kısmını tek bir dini ve siyasi otorite altında birleştirmişti. Muhammed Haziran 632'de öldüğünde, Ebû Bekir yeni kurulan Halife makamına seçildi ve Muhammed'in siyasi ve dini halefi olmuştur. Birçok Arap kabilesi Ebubekir'e karşı ayaklandı. Ridde Savaşları'nda (Arapça'da Dinden Dönme Savaşları anlamına gelir) Ebû Bekir bu isyanları bastırmıştır. 633 yılına gelindiğinde Arabistan, Medine'deki Halife'nin merkezi otoritesi altında sıkı bir şekilde birleşmişti. 633'te Ebû Bekir, komşu Sasani ve Bizans imparatorluklarına karşı bir fetih savaşı başlatmıştır. İran'ın Irak eyaletinin başarılı bir şekilde fethinden sonra Ebû Bekir'in güveni artmış ve Nisan 634'te orduları Bizans Levant'ını dört farklı yoldan işgal etmiştir. Bu orduların görev için çok küçük olduğu ortaya çıkmış ve Ebû Bekir'in yetenekli generali Halid bin Velid liderliğinde Irak'tan takviye gelmiştir. Çölü geçen Halid ibn Velid, cesur bir hareketle beklenmedik bir rotadan Suriye'ye girmiştir. Levant'taki Bizans savunmasına saldırıp onları devirmiş ve hızla Gassani başkenti Busra'yı ele geçirmiştir. Temmuz ayında Halid'in komutasındaki Müslüman ordusu, Ecnadeyn Muharebesi'nde başka bir Bizans ordusunu mağlup etmiştir. Müslümanlar güney kanatlarını temizledikten sonra Şam'ı kuşatmışlardır.

### Şehrin kuşatılması
Stratejik bir konuma sahip olan Şam, dünyanın her yerinden tüccarların ilgisini çekmekteydi. Şehir Suriye'nin cenneti olarak biliniyordu.

Tahkimatlar şehrin önemiyle uyumluydu. Şehrin ana kısmı devasa bir  yüksekliğinde bir duvar ile çevrelenmişti. Müstahkem şehir yaklaşık  uzunluğunda ve  genişliğindeydi.

Duvarın altı kapısı vardı:

* Doğu Kapısı (*[[Bab Şarki]]*)
* Thomas Kapısı (*[[Bab Touma]]*)
* Jabiya Kapısı (*[[Bab al-Jabiya]]*)
* Cennet Kapısı (*[[Bab al-Faradis]]*)
* Keisan Kapısı  (*[[Bab Kisan]]*)
* Küçük Kapı (*[[Bab al-Saghir]]*)

Barada Nehri Şam'ın kuzey duvarı boyunca uzanmasına rağmen savunma açısından önem taşımayacak kadar sığ bir nehirdi.

Müslümanların Levant'ı fethi sırasında Şam'ın Bizans komutanı İmparator Herakleios'un damadı Thomas'tı. Dindar bir Hristiyan, cesareti ve komuta etme becerisinin yanı sıra zekası ve öğrenimi ile de tanınıyordu.

## Düzenlemeler

Gerekli kuşatma teçhizatı olmadan, İslam'ın yayılışı sırasında bir şehri kuşatıyorlar ve şehrin savunucuları teslim olana kadar şehrin erzak ihtiyacını engelliyorlardı. Bu arada, mümkünse gizlilik ve casusluk yoluyla şehre girme şansından yararlanıyorlardı. Müslüman orduları genellikle şehri bölgenin geri kalanından izole ediyorlar ve hayati öneme sahip yollara gözcüler yerleştiriyorlardı.

Şam kuşatmasından önce Halid burayı kuzey Suriye'nin geri kalanından izole etti. Batıda İrbid'deki bir süvari müfrezesi Bizans garnizonunun dikkatini çekti. Bu müfreze aynı zamanda Medine'ye giden Müslüman tedarik hatlarını da koruyordu. Dolayısıyla bu süvari müfrezesi, Suriye cephesindeki Müslüman kuvvetlerin artçısı olarak görev yapıyordu. Başka bir müfreze Emesa yolunda şehirden yaklaşık  uzaklıktaki Beyt Lihya yakınlarında bir mevzi almak üzere gönderildi. Talimatları, herhangi bir Bizans destek birliğinin araştırılmasıydı. Bizans'ın bir destek çabasını yenilgiye uğratamaz veya geri püskürtemezse, müfreze komutanına Halid'den takviye göndermesi talimatı verildi.

Halid, Şam'ı izole ettikten sonra 21 Ağustos'ta (Hicrî 13 Cemadi-ül Akhir'in 20'si) ordusuna şehri kuşatma emri verdi. Kolordu komutanlarına, herhangi bir Bizans saldırısını ilgili kapılardan püskürtmeleri ve ağır bir saldırı durumunda yardım istemeleri talimatı verildi. Dharar bin el-Azwar, gezici muhafızlardan 2.000 atlıya geceleri kapılar arasındaki boş alanda devriye gezmelerini ve Bizanslıların saldırdığı birlikleri takviye etmelerini emretti.

Aşağıdaki Müslüman generaller Şam'ın altı kapısını kuşattı. Kapıdaki her komutanın komutası altında 4.000-5.000 kuvvet vardı:

* Doğu Kapısı: Rafay bin Umeyr
* Thomas Kapısı: Şürahbîl
* Jabiya Kapısı: Ebu Ubeyde
* Cennet Kapısı: Amr
* Keisan Kapısı: Yezid
* Küçük Kapı: Yezid.

Halid, kuvvetlerinin ana gövdesini doğu kapısına Rafay bin Umeyr'in komutasına verdi. Karargahını doğu kapısından kısa bir mesafede, o zamandan beri *Deir el Halid* olarak bilinen Halid manastırı olarak bilinen bir manastırda kurdu. Halid'in ordusu şehri kuşatarak Şam'a malzeme akışını durdurmuştu; bu arada Şam Guta'sı Müslüman ordusuna Halid'in adamları ve binekleri için ihtiyaç duyduğu tüm malzemeleri sağlıyordu.

### Bizans destek güçleri
İmparator Herakleios, 9 Eylül'de, sayısının 12.000 civarında olduğu sanılan bir yardım gücü göndermiştir. Emesa'dan Şam'a giden yola gönderilen gözcüler, bir Bizans ordusunun yaklaştığını bildirdiler. Bu haberi duyan Halid, Rafay bin Umeyr'i 5.000 askerle gönderdi. Şam'ın  kuzeyinde Şam-Emesa yolu üzerindeki Uqab Geçidi'nde (Kartal Geçidi) kuvvetler karşılaştılar. Müslümanlar yetersiz kaldı ve kısa sürede Bizans birlikleri tarafından kuşatıldılar. Ancak Bizanslılar Müslüman müfrezesini yenemeden Halid, 4.000 kişilik başka bir birlikle geldi ve onları bozguna uğrattı. O zamandan beri bu çatışma Uqab Geçidi Muharebesi olarak bilinmeye başlanmıştır.

Müslüman kuşatma kuvvetleri, Bizans yardım kuvvetini püskürtmek için 9.000 kişinin ayrılmasıyla zayıflamıştı. Bizans garnizonu Müslüman ordusuna karşı harekete geçmiş olsaydı, tarihçiler savunucuların Müslüman hatlarını yarıp kuşatmayı kaldırabileceklerine düşünürler. Durumun tehlikesini anlayan Halid, aceleyle Şam'a geri dönmüştür.

### İlk Bizans saldırısı

Hiçbir takviye gelmeyeceğini anlayan Thomas, bir karşı saldırı başlatmaya karar vermiştir. Eylül ayının üçüncü haftasının başlarında Thomas, Thomas Kapısı'ndan kuşatmayı yarabilecek kadar bir güç oluşturmak için şehrin her kesiminden adamları toplamıştır. Orada, yaklaşık 5.000 kişilik birliğiyle Şurahbil yer almaktaydı. Bizans saldırısı Müslümanlara yönelik yoğun bir ok yağmuruyla başlamıştır. Duvardaki okçular tarafından korunan Bizans piyadeleri kapıdan geçerek savaş düzeninde ilerlediler. Saldırıyı Thomas'ın kendisi yönetmekteydi. Bu harekât sırasında Thomas sağ gözüne bir okla vurulmuştur. Müslüman hatlarını yarmada başarısız olan Bizanslılar kaleye geri çekildiler. Yaralı Thomas'ın karşılığında bin göz almaya yemin ettiği söylenir. O gece için bir büyük huruç daha emretmiştir.

### İkinci Bizans saldırısı
Bu sefer Thomas dört kapıdan eşzamanlı saldırılar başlatmayı planlamıştır. Ana bölge, orada konuşlanmış bitkin Müslüman birliklerinden tam anlamıyla yararlanmak için yine Thomas kapısı olacaktı. Diğer kapılardan (Cabiya Kapısı, Küçük Kapı ve Doğu Kapısı) yapılan saldırılar, diğer Müslüman birliklerini, Thomas kapısındaki Shurhabil'in birliklerine yardım edemeyecekleri şekilde bağlamayı amaçlamaktaydı.

Thomas, Doğu Kapısı'nda diğer kapılardan daha fazla kuvvet toplamış, böylece Halid, Şurahbil'in yardımına gidemeyecek ve bu belirleyici bölgede komutayı ele alamayacaktı. Thomas'ın birkaç kapıya saldırısı aynı zamanda operasyona daha fazla esneklik kazandırmıştır böylece Thomas Kapısı dışındaki herhangi bir sektörde başarı elde edilirse, bu başarıdan, atılımı gerçekleştirmek için o sektöre birlikler gönderilerek yararlanılabilecekti. Thomas, Halid'in canlı yakalanmasını emretti.

Jabiya Kapısı'ndaki zorlu çatışmanın ardından komutan Ebu Ubeyde ve adamları saldırıyı püskürttü ve Bizanslılar hızla şehre geri döndüler. Komutan Yezid ve adamlarının koruduğu Küçük Kapı'da savaş yoğundu. Yezid'in daha az askeri vardı ama Dharar, Seyyar Muhafızlardan oluşan 2.000 süvarisiyle Yezid'in yardımına gelmiştir. Süvariler, Bizans huruç kuvvetinin kanadına saldırdı ve saldırıyı püskürttüler.

Doğu Kapısı'nda da durum ciddileşti, çünkü bu bölgeye daha büyük bir Bizans kuvveti tahsis edilmişti. Rafay onların saldırılarına dayanamadı. Halid'in 400 tecrübeli süvari rezerviyle zamanında gelişi ve ardından Bizans kanadına saldırısı, Doğu Kapısı'ndaki saldırıda dönüm noktası olmuştur.

En ağır çatışma Thomas'ın hücumu bizzat komuta ettiği Thomas kapısında meydana gelmiştir. Yoğun çatışmaların ardından Müslüman cephesinde herhangi bir zayıflama olmadığını gören Thomas, saldırıyı sürdürmenin sonuçsuz kalacağına ve adamları arasında daha da ağır kayıplara yol açacağına karar verdi. Geri çekilme emrini verdi ve Romalılar sabit bir hızla geri çekildiler, bu sırada Müslümanlar tarafından yoğun bir ok yağmuruna maruz kaldılar. Bu, Thomas'ın kuşatmayı kırmaya yönelik son girişimiydi. Girişim başarısız olmuştu. Bu saldırılarda çok fazla askerini kaybetmişti, gücü artık şehir surlarının dışında savaşmaya güçleri yetmiyordu.

## Halid'in saldırısı

18 Eylül'de Jonah adlı Süryani monofizit rahip, Halid'e o gece şehirde bir festival kutlaması yapıldığını bildirmiştir. Şenlikler Halid'e, nispeten az savunulan surlara sürpriz bir saldırı yaparak şehri ele geçirme fırsatı vermiştir. Karşılığında Jonah kendisi ve nişanlısı için dokunulmazlık talep etmiştir. Müslüman kroniklerine göre Şam'ı kuşatacak olan Müslüman ordusunun gelmesi nedeniyle hala ona teslim edilmemiş, rivayetlere göre ise bu bilgiyle Halid'e sadece karısını bir an önce almak için gelmişti. Jonah da Müslüman oldu.

Tüm ordu için koordineli bir saldırı planı yapmaya vakti olmayan Halid, Doğu Kapısı'na bizzat saldırmaya karar vermiştir. O, Ka'ka ibn Amr ve Mazur ibn Adi, kapının yanından el ele duvara tırmandılar. Duvarın bu kısmı en güçlü kısım olması nedeniyle tepede herhangi bir koruma görevlendirilmemişti. Halatları duvara sabitlediler ve üste bekleyen 100 seçilmiş askere attılar. Tırmananlara yardım etmesi için birkaç adam bırakan Halid şehre indi ve Doğu Kapısı'nın iç kısmındaki muhafızları öldürdü. Halid ve Qa'qa kapıyı açtılar ve Halid'in adamlarının geri kalanı şehre girdi. Yoğun bir savaş başladı.

Thomas ordunun geri kalanının diğer kapılardan hareket etmediğini görünce, önce şehre yalnızca Halid'in ordusunun girdiğini, ikinci olarak diğer kolordu komutanlarının savunmadaki gedikten habersiz olduğunu varsaydı. Thomas son bir kez Şam'ı kurtarmaya çalıştı. Halid'in ikinci komutanı Ebu Ubeyde ile konuşmak için Jabiya Kapısı'na elçiler göndermiş ve kaleyi barışçıl bir şekilde teslim etmeyi ve cizyeyi ödemeyi teklif etmiştir. Barışsever doğasıyla tanınan Ebu Ubeyde, Halid'in de aynı fikirde olacağını düşünerek şartları kabul etmiştir.

Haber tüm kolordu komutanlarına gönderilmiştir. Şafaktan sonra Ebu Ubeyde, Cabiye kapısından ve diğer komutanlar kendi kapılarından Şam'a girerken, Halid'in birlikleri hala Doğu Kapısından şehirde savaşıyordular. Ebu Ubeyde, Thomas ve birkaç ileri gelen ile Şam'ın piskoposları eşliğinde birlikleriyle barışçıl bir şekilde şehrin merkezine doğru yürüdü. Halid ve adamları Doğu Kapısı'ndan Şam'ın merkezine doğru savaşarak direnen herkesi öldürdüler. Komutanlar, şehrin merkezindeki Şam'daki Mariamite Katedrali'nde buluştular.

### Şehrin ele geçirilmesi
Halid, şehri zorla fethettiğini savundu. Ebu Ubeyde, kendisi ile Thomas arasındaki barış anlaşması yoluyla şehrin teslim olduğunu ileri sürdü. Kolordu komutanları durumu tartıştı ve Halid'in isteksiz de olsa kabul ettiği barış anlaşmasına uyulması gerektiğini söyledikleri rivayet edilir.

Barış anlaşmasının şartları, kimsenin köleleştirilmeyeceği, tapınaklara zarar verilmeyeceği, hiçbir şeyin ganimet olarak alınmayacağı ve Thomas'a ve Şam'ın Müslüman yönetimi altında yaşamaya gönüllü olmayan her vatandaşına güvenli geçiş hakkı verilmesiydi. Barış anlaşmasında ayrıca barışın üç gün sonra sona ereceği ve Müslümanların bu üç gün sonra anlaşmayı bozmadan saldırabilecekleri belirtiliyordu.

Aşağıdaki anlaşma Halid bin Velid tarafından hazırlanmış ve imzalanmıştır:Rahman ve Rahim olan Allah'ın adıyla. Bu Halid bin Velid tarafından verilmiştir. Şam halkına. Müslümanlar içeri girince kendileri, malları, mabetleri ve hiçbir şeyi yıkılmayacak olan şehirlerinin surları güvenlik içinde olacaktır. Onlar bu garantiyi Allah, Resulullah, Halife (Ömer) ve Müslümanlar adına almışlar ve cizye verdikleri sürece kendilerinden hayırdan başka bir şey almayacaklar.

## Sonrası
Halid'in Doğu Kapısı'ndan şehre girmesine yardım eden Süryani Jonah, ona Antakya'ya giden kestirme yolu göstermiştir. Bir süvari alayına liderlik eden Halid, Antakya yakınlarında denizde Şam'dan gelen Bizans mültecilerinden oluşan bir konvoyu yakalamıştır. Üç günlük ateşkes bitmişti; Halid'in süvarileri şiddetli yağmur sırasında konvoya saldırdılar. Sonraki savaşta Halid'in Thomas'ı bir düelloda öldürdüğü rivayet edilir. Marj-ud-Deebaj Muharebesi (Brokar Çayırı Muharebesi) olarak bilinen savaştan sonra Müslümanlar büyük miktarda brokarı ganimet olarak ele geçirmişlerdir. Ayrıca Herakleios'un kızı Thomas'ın karısı da yakalanmıştır. Tarihlere göre Halid'i Antakya'ya giden kestirme yolda yönlendiren Yunan Jonah, nişanlısını ele geçirdi ama nişanlısı intihar etti. Halid, Jonah'a İmparator Herakleios'un kızını teklif etti ama Jonah onu reddetti. Halid onu babasına geri gönderdi. Jonah, iki yıl sonra Yermük Muharebesi'nde ölmüştür.

Halife Ebû Bekir Medine'de öldü ve Ömer'i halefi yaptı. Ömer, Halid'i Müslüman ordusunun komutanlığından almış ve yeni başkomutan olarak Ebu Ubeyde'yi atamıştır. Daha sonraki yıllarda Yermuk Muharebesi'nin ardından Raşidun Halifeliği tüm Levant'ı ilhak etmiş ve ardından 638'de Antakya'nın fethi gerçekleşmiştir. 639'a gelindiğinde Bizanslılar Ermenistan'ı ve Mezopotamya'yı kaybettiler. İmparator Herakleios, Mısır ve Anadolu'nun savunmasına yoğunlaştı ve buradaki tüm Bizans surlarını terk ederek, Kayserya'nın batısında Anadolu'da bir tampon bölge oluşturdu. Araplar hiçbir zaman Anadolu'yu işgal etmediler. Ancak 642 yılına gelindiğinde Bizanslılar Mısır ve Trablusgarp'ı Halifeliğe kaybettiler.

Şam şehrini Araplar yönetirken, Mekke, Medine ve Suriye Çölü'nden giderek büyüyen Arap Müslüman topluluğuyla birlikte Şam'ın nüfusu çoğunlukla Hristiyan (Doğu Ortodoks ve Monofizit) olarak kalmıştır.

Şehir, İslami Suriye'nin başkenti oldu. İlk Müslüman valisi, şehri ele geçiren Müslüman ordusunun komutanlarından Yezid ibn Ebu Süfyan oldu. Yezid, 640 yılında vebadan öldü ve yerine küçük kardeşi I. Muâviye geçmiştir. Son Rashidun Halifesi Ali'nin 661'de öldürülmesinden sonra Muaviye, kendisini Emevî hanedanını kuran İslam imparatorluğunun halifesi olarak atamıştır.

Şam daha sonra Emevî Halifeliği'nin başkenti oldu ve Emevî Halifeliği vilayetlerinin gelir fazlasının tümü Şam hazinesine devredilmiştir. Arapçanın da resmi dil olarak kurulması, şehrin Arap azınlığına idari işlerde Yunanca konuşan Hristiyanlara göre bir avantaj sağlamıştır.

Emeviler döneminde ticaret ve ekonomi gelişen şehirde Şam, 750 yılında Abbâsîlerin eline geçene kadar dünyanın en göz kamaştırıcı şehirlerinden biri olarak kalmıştır. 25 Ağustos 750'de Irak'taki Zap Suyu Muharebesi'nde Emevîleri mağlup eden Abbasiler, çok az direnişle karşılaştıktan sonra Şam'ı fethettiler. Abbasi Halifeliği'nin müjdelenmesiyle Şam, İslam'ın yeni başkenti Bağdat'ın gölgesinde kaldı ve ona tabi olmuştur.

## Notlar

## Kaynakça
;Özel

;Genel
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### Antik kaynaklar
*
*İbn-i İshak, *[[Siyer]]*, 750.
*İman Savunucusu Theofanis, *Chronographia*, 810–815.
*Taberî, *[[Peygamberler ve Melikler Tarihi]]*, 915.