Letonya

**Letonya** ( , ; **'), resmî adıyla **Letonya Cumhuriyeti*', [[Kuzey Avrupa]]'nın [[Baltık bölgesi]]nde yer alan bir ülkedir. Kuzeyde [[Estonya]] ve güneyde [[Litvanya]] ile birlikte üç [[Baltık devletleri|Baltık devletinden]] biridir. Doğuda [[Rusya]] ve güneydoğuda [[Belarus]] ile sınır komşusudur ve batıda [[İsveç]] ile deniz sınırını paylaşmaktadır. Letonya, 'lik bir alanı kaplar ve nüfusu 1,9 milyondur. Ülke [[Ilıman kuşak iklimleri|ılıman bir mevsimsel iklime]] sahiptir. Başkenti ve en büyük şehri [[Riga]]'dır. Başlıca ulus olan ve ülke nüfusunun %63,0'ünü oluşturan [[Letonlar]], Balts etnolinguistik grubuna aittir ve [[Letonca]] konuşurlar. Ruslar, nüfusun neredeyse dörtte biri ile ülkedeki en önemli azınlıktır; nüfusun %37,7'si ana dili olarak [[Rusça]] konuşmaktadır.

Yüzyıllar süren [[Töton Şövalyeleri Devleti|Töton]], [[İsveç Livonyası|İsveç]], Polonya-Litvanya ve [[Rus İmparatorluğu|Rus]] egemenliğinden sonra, [[I. Dünya Savaşı|Birinci Dünya Savaşı]]'nın ardından [[Alman İmparatorluğu]]'ndan ayrılarak 18 Kasım 1918'de bağımsız Letonya Cumhuriyeti kuruldu. [[1934 Letonya askerî darbesi|1934'teki darbeyle]] birlikte [[Kārlis Ulmanis]]'in diktatörlüğü kuruldu ve ülke giderek [[Otokrasi|otokratikleşti]]. Letonya'nın fiili bağımsızlığı [[II. Dünya Savaşı|İkinci Dünya Savaşı]]'nın başlangıcında, Letonya'nın [[Sovyetler Birliği]]'ne zorla dâhil edilmesiyle kesintiye uğradı, ardından 1941'de [[Nazi Almanyası]] tarafından istila ve işgal edildi ve 1944'te Sovyetler tarafından yeniden işgal edildi ve sonraki 45 yıl boyunca [[Letonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti]]'ni oluşturdu. Sovyet işgali sırasında yaşanan yoğun göçün bir sonucu olarak etnik Ruslar ülkedeki en önemli azınlık haline geldi. Barışçıl [[Şarkı Devrimi]], 1987 yılında Baltık Sovyet cumhuriyetleri arasında başladı ve 21 Ağustos 1991 tarihinde hem fiili hem de resmi bağımsızlığın yeniden kazanılmasıyla sona erdi. Letonya o zamandan beri demokratik [[Üniter devlet|üniter]] [[Parlamenter cumhuriyet|parlamenter bir cumhuriyettir]].

== Etimoloji ==
Letonya'nın Letonca ismi olan *Latvija* kelimesi bir [[Baltlar|Balt]] kabilesi olan [[Latgalyalılar]]dan gelmektedir. Tarihçi [[Letonyalı Henricus|Henricus]] bölgenin ismini [[latince]]leştirerek *Lettigallia* ve *Lethia* terimlerini kazandırmıştır. Bu kullanım [[Latin dilleri]]nde Letonya ve türevi kelimelere evrilmiştir.

== Tarih ==


Günümüzdeki [[Letonlar]] ve [[Litvanlar]] MÖ 2500 civarında [[Baltık Denizi]] civarında yerleşen [[Hint-Avrupa halkları]]nın torunlarıdır. Dil yapısı bakımından komşuları olan [[Cermenler]] ve [[Fin-Ugor halkları]]ndan farklı olup [[Baltlar|Baltık halkları]] olarak adlandırılmaktadırlar. [[12. yüzyıl]]da bölgeye önce ticaret amacıyla gelen [[Cermenler]] Letonları zor kullanarak [[Hristiyanlık|Hristiyanlaştırmışlar]], 1201 yılında Letonya'nın başkenti olan [[Riga]]'yı kurmuşlardır.

[[13. yüzyıl]]da [[Töton şövalyeleri]] Estonya ve Letonya topraklarında [[Livonya Konfederasyonu]] adı verilen bir konfederasyon kurdular. 1282 yılında Riga dahil birçok Leton şehri Kuzey Alman Ticaret Ortaklığı olan [[Hansa Birliği]]'ne katıldılar. Böylece Riga, Doğu Baltık ticaret yollarında önemli bir yer kazandı.

1558-1582 yılları arasında Rusya'yla Lehistan, Litvanya ve Danimarka arasında yapılan [[Livonya Savaşı]] Rusya'nın yenilgisiyle sonuçlanınca bölge önce Litvanya Grandüklüğü, sonra da [[Lehistan-Litvanya Birliği]]'nin eline geçti. Lehistan'ın 1793 yılında parçalanmasından sonra da Letonya [[Çarlık Rusyası]]'nın eline geçti.

[[I. Dünya Savaşı]]'na kadar [[Rus İmparatorluğu]]'nun egemenliğinde yaşayan Letonya 18 Kasım 1918 tarihinde bağımsızlığını ilan etti. Letonya [[II. Dünya Savaşı]]'nda bir süre [[Nazi Almanyası]] tarafından işgal edildi. 1944 yılında kurulan [[Letonya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti]] 1990'lı yıllarda [[Sovyetler Birliği]]'nin parçalanmasına kadar bir Sovyet Cumhuriyeti olarak kaldı. 21 Ağustos 1991 tarihinde Letonya SSCB'den bağımsızlığını ilan etti. 2004 yılında da [[Avrupa Birliği]]'ne ve [[NATO]]'ya üye kabul edildi.

== Coğrafya ==

Letonya, [[Doğu Avrupa]]'da, [[Baltık Denizi]] kıyısında, [[Estonya]] ile [[Litvanya]] arasında yer alır. Coğrafi konumu açısından 57 00 Kuzey enlemi, 25 00 Doğu boylamındadır. Yüzölçümü 64.589&nbsp;km² olup, komşuları [[Belarus]]'la 167&nbsp;km, Estonya'yla 343&nbsp;km, Litvanya'yla 576&nbsp;km, [[Rusya]]'yla ise 282&nbsp;km kara sınırına sahiptir. [[Köppen iklim sınıflandırması]]na göre ülke [[Karasal iklim|nemli karasal iklime]] sahiptir. Arazi yapısı açısından ülke genellikle alçak ovalardan meydana gelmiştir. Deniz seviyesinden yüksekliğine göre ülkenin en alçak noktası [[Baltık Denizi]] ile 0 m, en yüksek noktası ise [[Gaizinkalns]] adlı tepeyle 312 m olmaktadır.

Doğal kaynakları arasında kehribar, bataklık kömürü, kireçtaşı, hidro enerji ve işlenebilir arazi yer almaktadır. 2005 verilerine göre arazi kullanımı açısından tarıma uygun topraklar tüm alanın %28,19'una, daimi ekinler %0,45'ine, diğer kullanım ise %71,36'sına tekabül etmektedir. Ülkede 2003 itibarıyla sulanan arazi 200&nbsp;km²'dir.

== Ekonomi ==
Letonya [[Dünya Ticaret Örgütü]] ve [[Avrupa Birliği]]'ne üyedir. 2014 yılında [[euro]], [[Letonya latsı]]nın yerine geçerek ülkenin resmî parası konumuna gelmiştir. 2000 yılından beri Letonya Avrupa'da en yüksek yıllık GSYİH büyümesi gösteren ülkelerinden biridir. Buna karşın tüketim odaklı büyüme ülke GSYİH'nın çökmesiyle sonuçlanan 2008 krizine sebep olmuştur. 2009'un ilk çeyreğinden Letonya ekonomisi %18 küçülme ile AB üyesi ülkeler arasında en büyük küçülmeyi yaşamış ülke olmuştur.

Ülkenin ihracat ürünleri arasında ahşap ve ahşap ürünleri, makine ve parçaları, metaller, tekstil ve gıda maddeleri yer almaktadır. Letonya'nın ihracat ortakları arasında [[Litvanya]], [[Estonya]], [[Almanya]], [[Birleşik Krallık]], [[Rusya]], [[İsveç]], [[Danimarka]] ve [[Polonya]] en önemli ülkeleri oluşturmaktadır. İthalat açısından 2005 itibarıyla Almanya, Litvanya, Rusya ve Estonya baştadır.

== Demografi ==
Letonya'nın nüfusu *The World Factbook'' 2023 tahminlerine göre 1.821.750 kişidir. Nüfus artış 2023 verilerine göre %-1,13 ile negatiftir. Mülteci oranı ise -5,1 mülteci/1.000 nüfus olarak tahmin edilmektedir. Kadın başına ortalama çocuk sayısı 1,55'tir. Yaşam beklentisi ortalama olarak 76,2 yıl olup, bu değer cinsiyetler arasında erkeklerde 71,8 yıl, kadınlarda ise 80,8 yıl olmak üzere büyük değişiklikler göstermektedir. Ülke kişi başı alkol tüketiminde dünya ikincisi, tütün ürünü tüketiminde ise dünya 10.'sudur. Okuryazarlık oranı %99,9'dur.

2021 verilerine göre nüfus etnik açıdan %62,7 Letonyalı, %24,5 Rus, %3,1 Belarus, %2,2 Ukraynalı, %2 Leh, %1,1 ise Litvanyalıdır. Geriye kalan %1,8 diğer gruplara mensup olup, halkın %2,6'sı etnik aidiyetini belirtmemiştir. 2011 verilerine göre toplumun yaklaşık üçte biri Lüterci olup, bunu Katolik Kilisesi ve Rus Ortodoks Kilisesi takip etmektedir. Toplumun yaklaşık %21'i herhangi bir dine mensup değildir.

### Dil

Letonya'da resmi dil, Hint-Avrupa dillerinin Baltık dilleri koluna mensup olan Letoncadır. Günümüzde bu dilin, sadece güney komşusu olan Litvanya'da konuşulan Litvanca ile akrabalık ilişkisi vardır. Letoncanın günümüzde soyu tükenmiş Eski Prusya dili ile de akrabalık bağı vardır. Nüfusunun önemli bir kısmı Rus asıllı olan Letonya'da Rusça da yaygın olarak kullanılmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Avrupa Birliği'nin genişlemesi
* Letonya'da LGBT hakları

## Kaynakça