İsim tamlaması

**İsim tamlaması**; aralarında anlamca ilgi bulunan, biri diğerini iyelik (sahiplik) yönünden bütünleyen, en az iki farklı isimden meydana gelmiş kelime grubu. İsim tamlamalarında birinci sözcük grubuna *tamlayan*, ikinci sözcük grubuna *tamlanan* denir. Aşağıdaki tabloda isim tamlamalarına çeşitli örnekler verilmiştir:

## Yapılarına göre isim tamlamaları

### Belirtili isim tamlaması

Belirtili isim tamlamalarında bir kavramın "kime"," kimin" ve "neye" ait olduğu belirtilir. Bu tür tamlamalarda hem tamlayan hem de tamlanan ek alır. Tamlayan **-in** ilgi ekini (tamlayan eki), tamlanan ise **-i** iyelik ekini alır:
*kitab**ın** kapağ**ı**, çocuklar**ın** kıyafetler**i**, üzüm**ün** çöp**ü**, aşk**ın** büyü**sü**

Tamlayanı bir zamir olan tamlamalar da belirtili isim tamlamasıdır:
* benim saatim, senin okulun, onun kalemi, bizim evimiz, sizin sokağınız, onların niyeti

### Belirtisiz isim tamlaması

Belirtisiz tamlamada tamlayan ek almaz, yani yalın haldedir; tamlanan ise **-i** iyelik ekini alır:
* şeker bal**ı**, sel felâket**i**

Tamlanan isim ünlü ile bitiyorsa, iyelik eki arasına "s" yardımcı ünsüzü (kaynaştırma harfi) girer. 
* masa lamba**s**ı, su kuyu**s**u, el lamba**s**ı

Tamlanan isim "su" sözcüğü ise kaynaştırma harfi "y"dir:
* portakal su**y**u

*Cami*, *sanayi* gibi bazı Arapça kökenli sözcükler tamlanan olarak kullanıldıklarında, aldıkları iyelik eki hem "-i" hem de "-si" şeklinde yazılabilir. Örneğin *uçak sanayi*'i*** ve ''uçak sanayi'''si*** kullanımlarının her ikisi de doğrudur. Aynı şekilde *Beyazıt Cami*'i*** ve ''Beyazıt Cami'''si*** kullanımlarının her ikisi de doğrudur.

Belirtisiz isim tamlamalarının pek çoğu kalıplaşmış sözcük grubudur ve cümlede birleşik isim gibi görev alır:
* tiftik keçisi, millî eğitim bakanı, bilgisayar programı, Fatih Sultan Mehmet Köprüsü
*KISA YOL:Belirtisiz isim tamlamasındaki en önemli özellik sonundaki-ı,i,u,ü harfi kapatılarak okunduğunda iki sözcük arasındaki anlam bağının kopmasıdır. Anlam bağı kopmuyorsa sıfat tamlamasıdır.

  Sınav saati sözcüklerini bağlayan -i olmadığında sınav ve saat sözcüklerinin anlam bağı yoktur.
  Sarı yaprağı sözcüklerini birbirine bağlayan -ı harfi değildir. Harf olmadan da iki sözcük arasında anlam ilişkisi devam etmektedir.

## Zincirleme isim tamlaması

İkiden fazla ismin anlam bütünlüğü oluşturacak şekilde bir araya gelmesiyle oluşturulan tamlamalardır:

* Okulun bahçe kapısı

Bazen hem tamlayan hem de tamlanan kendi içinde isim tamlamasıdır:

* Yatak odasının pencere pervazı ("yatak odası" + "pencere pervazı")

Bazen araya sıfat girebilir. Bu durumda genellikle sıfat alan sözcük sıfat tamlamasına dönüşür. Ancak sözcük grubunun tamamı isim tamlamasıdır; zira sıfat çıkarılsa dahi isim tamlaması olarak kalır:

* Elma ağacının kalın gövdesi ("kalın" sıfat)
* Elma ağacının gövdesi
* Kadir'in elmasının kurdu

Belirtili ve belirtisiz olma durumu öncelikle tamlayan ve tamlananın kendi içerisinde değerlendirilir. Daha sonra tamamının belirtili veya belirtisiz olduğuna bakılır.:

* çocuk edebiyatı dizisi ("çocuk edebiyatı" belirtisiz, "dizisi" kendi içinde tamlama değil, tamamı belirtisiz [... dizisi])
* Murat'ın babasının evrak çantası ("Murat'ın babası" belirtili, "evrak çantası" belirtisiz, tamamı belirtili)

## Telaffuz

*Belirtili isim tamlamalarında vurgu genellikle tekdüzedir:
: *çocuğun ceketi, dolabın kapağı*
*Belirtisiz isim tamlamalarında ise çoğunlukla tamlayanın 'son hecesinde' vurgu vardır:
:*ço<u>cuk</u> ceketi, do<u>lap</u> kapağı*

## Takısız isim tamlaması tartışması

Türkçede *altın, cam, tahta* gibi sözcükler hem bir malzemenin adını belirtir hem de bu malzemeden yapılmış nesneleri tanımlarken sıfat (önad) olarak kullanılırlar:
* Türkiye'de her yıl yaklaşık 25 ton altın çıkarılmaktadır. (isim)
* Gelinlere altın bilezik takma âdeti pek çok ülkede görülür. (sıfat)
* Cam çok yüksek sıcaklıklarda işlenir. (isim)
* Salatayı cam kâseye koyalım. (sıfat)
* En sağlam tahtaları dirsek kısımlarında kullandık. (isim)
* Çocukluğumda en sevdiğim oyuncağım, tahta atımdı. (sıfat)

Uzun yıllar bunlar ve benzerî sözcüklerle oluşturulan *altın bilezik, tahta kaşık, cam bardak, demir kapı* gibi tamlamaların takısız (eksiz) isim tamlaması olduğu görüşü hakimdi. Günümüzde ise bunların sıfat tamlaması olduğu görüşü gitgide yaygınlaşmakta ve akademik yayınlarda daha çok bu şekilde ele alınmaktadır.

## Dipnotlar

## Kaynakça