Coğrafi işaret (Türkiye)

**Coğrafi işaret**, Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından Türkiye'deki yöresel ürünlerin geleneksellik ve kalite bakımından değerlendirilmesi sonucu bu ürünlere verilen tescil işaretidir. 10.01.2017 Tarih ve 29944 sayılı Resmî Gazete'de yayınlanan 6769 No'lu Sınai Mülkiyet Kanunu'nda yer verilmiş şartlara uygun olduğu belirlenen çeşitli yöresel ürünler coğrafi işaret tescili alabilir. Coğrafi işaret ile tescillenebilecek ürünler gıda ve tarım ürünlerinin yanı sıra maden, sanayi ürünleri ile el sanatları ürünleri olarak sıralanmaktadır.

Coğrafi işaretler, ürünlerin üretim yerlerine özgü doğal faktörler, insan becerileri veya geleneksel üretim yöntemlerinden kaynaklanan ayırt edici özelliklerini korumayı ve tanıtmayı amaçlar. Bu sayede hem tüketicinin korunması hem de yerel üreticilerin emeklerinin ticarileştirilmesi ve rekabet gücünün artırılması hedeflenir. Türkiye'de coğrafi işaretler iki ana kategoriye ayrılmaktadır: menşe adı ve mahreç işareti.

## Coğrafi İşaretlerin Tarihçesi
Antik kaynaklar ve arkeolojik bulgular, Knidos'un antik çağda önemli bir şarap üretim ve ihracat merkezi olduğunu göstermektedir. Plinius, Knidos'un ünlü tatlı şarabı *protropum*'dan övgüyle bahsetmiş; Strabon ve Athenaeus gibi antik yazarlar da deniz suyu ile karıştırılan bu şarabın üretiminden söz etmiştir. Şarabın Akdeniz pazarlarında yaygınlaşmasıyla birlikte, taşımasında kullanılan Knidos kökenli amphoralara bölgenin birçok liman kentinde rastlanmaktadır. Bu amphoralar, ait oldukları coğrafi üretim merkezini göstermek amacıyla mühürlenmiş olup, ayırt edici formları sayesinde kolaylıkla tanınabilmektedir. Özellikle M.Ö. 4. yüzyıl sonlarından M.S. 1. yüzyıla kadar uzanan süreçte, bu mühürlü amphoralar ürünün kökeniyle ünlenmiş olmasını belgeleyen erken dönem “coğrafi işaret” uygulamalarının öncülü olarak değerlendirilebilir. Knidos amphoralarının diplerinde yer alan plastik halka biçimli yapılar ve karakteristik gövde-form ilişkisi, bu ürünlerin hem coğrafi kökenini hem de standartlaştırılmış kalitesini yansıtmaktadır

## Türkiye'de Coğrafi İşaretlerin Gelişimi

Türkiye'de coğrafi işaretlerin gelişimi, 1995 yılında yürürlüğe giren 555 sayılı "Coğrafi İşaretlerin Korunması Hakkında Kanun Hükmünde Kararname" (KHK) ile yasal bir zemine kavuşmuştur. Bu düzenleme, doğal ürünler, tarım, maden, el sanatları ve sanayi ürünlerinin belirgin nitelikleri, ünü veya diğer özellikleri bakımından kökenin bulunduğu yöre, alan, bölge veya ülke ile özdeşleşmiş ürünleri koruma altına almayı amaçlamaktadır.

Coğrafi işaretler, menşe adı ve mahreç işareti olmak üzere iki ana kategoride sınıflandırılır. Menşe adı, ürünün tüm üretim, işleme ve diğer işlemlerinin belirli bir coğrafi alanda gerçekleştiğini ifade ederken; mahreç işareti, ürünün belirli bir özelliğinin veya ününün coğrafi alanla bağlantılı olduğunu belirtir.

Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT), coğrafi işaretlerin tescilinden ve denetiminden sorumlu ana kurumdur. TÜRKPATENT, başvuruları değerlendirir, tescil işlemlerini yürütür ve coğrafi işaretlerin korunmasını sağlar.

Örnek olarak, Antep Baklavası ve Ezine Peyniri gibi ürünler, coğrafi işaret tescili alarak hem ulusal hem de uluslararası düzeyde tanınmış ve korunmuştur.

Antep Baklavası, Gaziantep Sanayi Odası tarafından 28 Mart 2005 tarihinde başvurusu yapılarak, 4 Ocak 2008 tarihinde mahreç işareti olarak tescil edilmiştir. Ayrıca 21 Aralık 2013 tarihinde tescil edilen Antep Baklavası, Avrupa Birliği'nde tescil edilen ilk Türk coğrafi işareti olma özelliğini taşımaktadır.

Ezine Peyniri ise, Ezine Peynirini ve Mandıracılarını Koruma, Geliştirme ve Tanıtma Derneği tarafından 24 Şubat 2006 tarihinde başvurusu yapılarak, 10 Nisan 2007 tarihinde menşe adı olarak tescil edilmiştir. Bu peynir, 2023 yılında Avrupa Birliği tarafından tescil edilerek, AB'den coğrafi işaret tescili alan ilk Türk peyniri olmuştur.

Bu örnekler, Türkiye'nin zengin kültürel mirasını ve yerel ürünlerini koruma ve tanıtma çabalarının birer göstergesidir.Coğrafi işaretler, yerel üreticilere ekonomik fayda sağlarken, tüketicilere de ürünün kalitesi ve kökeni hakkında güvence sunmaktadır.

## Coğrafi İşaretin Başvuru ve Tescil Süreci
Coğrafi işaretler, belli bir bölgeyle özdeşleşmiş ürünlerin korunmasını sağlayan sınai mülkiyet haklarıdır. Bu işaretler, ürünlerin coğrafi kaynaklarına dayanan kalite, ün veya diğer özelliklerini gösterir ve tüketicinin ürünle ilgili güven duymasını sağlar. Aynı zamanda yerel üreticilerin desteklenmesine ve geleneksel bilgi birikiminin korunmasına katkıda bulunur.

Türkiye'de coğrafi işaret başvuru süreci, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu çerçevesinde Türk Patent ve Marka Kurumu (TÜRKPATENT) tarafından yürütülmektedir. Başvuru, e-Devlet kapısı üzerinden online olarak gerçekleştirilir ve teknik bir dosya hazırlığı gerektirir. Bu dosyada; ürünün adı, üretim şekli, ayırt edici nitelikleri, coğrafi sınırları ve denetim mekanizmalarına ilişkin bilgiler yer alır.

TÜRKPATENT başvuruyu ön incelemeye alır ve uygun bulunan dosyalar, Resmi Coğrafi İşaret ve Geleneksel Ürün Adı Bülteni'nde ilan edilir. Bu ilan sonrası üç ay süreyle kamuya itiraz hakkı tanınır. İtiraz gelmezse ya da reddedilirse başvuru kesinlik kazanır ve sicile tescil edilir.

Tescil edilen coğrafi işaretler, belirtilen standartlara uygun şekilde üretim yapılmasını şart koşar. Bu sürecin sağlıklı işlemesi adına denetim raporları periyodik olarak Kuruma sunulur. Böylece hem yasal koruma sağlanır hem de üretim standartlarının sürdürülebilirliği sağlanmış olur.

**Başvuru Aşamaları:**

* Başvuru Dosyasının Hazırlanması
* Ürün tanımı
* Coğrafi sınırlar
* Üretim yöntemi
* Ayırt edici nitelikler
* Denetim yapısı
* Başvuru Türü Seçimi
* Menşe Adı: Tüm özellikleri bölgeye bağlı ürünler
* Mahreç İşareti: Bazı özellikleri bölgeye dayanan ürünler
* Online Başvuru

TÜRKPATENT'in EPATS sistemi kullanılır. Tüzel kişiler yetki belgesi ile başvurmalıdır.

**Başvuru Ücreti:**

Başvurunun geçerli olması için ilgili ücret ödenmelidir.

**İtiraz ve İnceleme Süreci**

Başvuru ilanından sonra gelen itirazlar belirlenen süre ve esaslara göre değerlendirilir. Tescile aykırı gerekçeler sunulması halinde inceleme yapılır. Gerektiğinde uzman kuruluşlardan görüş alınır. İtiraz olmazsa ya da reddedilirse başvuru tescil edilir.

**Sicil Kayıt ve Denetim**

Tescili kesinleşen coğrafi işaretler Resmi Gazete'de yayımlanarak coğrafi işaret siciline işlenir. Bu aşama, ürünün resmi olarak korunmaya başlandığı noktadır. Tescil sonrasında, denetim süreci işlemeye devam eder ve üretim sürecinin tescile uygunluğu düzenli olarak kontrol edilir.

**Tescil Edilemeyecek Adlar**

Tescile uygun olmayan isimler şunlardır:

* Ürünlerin yaygın olarak bilinen adları
* Yanıltıcı ya da genel nitelikli ifadeler
* Kamu düzenine veya ahlaka aykırı isimler
* Kendi ülkesinde korunmayan yabancı menşeli adlar
* Halihazırda tescilli ya da başvurusu yapılmış işaretlerle karışıklık yaratabilecek isimler

## Coğrafi işaret türleri
Coğrafi işaretler, bir ürünün belirli bir coğrafi bölgede üretildiğini, bu bölgenin doğal, beşerî ve kültürel koşullarıyla sıkı bir ilişki içinde olduğunu belgeleyen ve ürünü taklitlerden koruyan fikrî mülkiyet araçlarıdır. Bu işaretler, hem üreticilerin haklarını korur hem de tüketicilere ürünün kalitesi ve kökeni hakkında güvence sunar. Dünya genelinde coğrafi işaretler, özellikle tarım, gıda, el sanatları ve zanaatkârlık alanlarında yaygın olarak kullanılmaktadır. 

Türkiye'de coğrafi işaretler, 6769 sayılı Sınai Mülkiyet Kanunu kapsamında üç ana başlık altında sınıflandırılır:

# Menşe adı
# Mahreç işareti 
# Geleneksel ürün adı

#### Menşe Adı
Menşe adı, bir ürünün niteliklerinin tamamen belirli bir coğrafi bölgeye özgü doğal ve beşerî unsurlardan kaynaklandığını gösteren işaret türüdür. Bu işaret kapsamındaki ürünlerin üretim, işleme ve diğer tüm aşamaları coğrafi sınırlar içinde gerçekleşmelidir.

Örneğin, Malatya Kayısısı, Malatya'nın iklimi, toprak yapısı ve tarımsal bilgi birikimiyle oluşmuş özel bir üründür. Aynı tür kayısı başka bir bölgede yetiştirilse bile bu özelliklere sahip olamaz ve menşe adıyla tescillenemez. Menşe adı, en sıkı coğrafi bağa sahip işaret türüdür ve ürünün “doğduğu yerle ayrılmaz” bir ilişki içinde olduğunu vurgular.

Türkiye'de Ayvalık Zeytinyağı, Aydın İnciri, Milas Zeytinyağı gibi ürünler menşe adı ile koruma altına alınmıştır.

#### Mahreç İşareti
Mahreç işareti, ürünün ünü, üretim yöntemi veya belirli bir özelliğinin belirli bir coğrafi alanla özdeşleştiğini gösterir ancak bu ürünlerin üretiminin tüm aşamalarının söz konusu bölgede yapılması gerekmez. Sadece bir aşamasının bu alanda gerçekleşmiş olması yeterlidir.

Örneğin, Gaziantep Baklavası, Gaziantep'teki ustalıkla ün kazanmış bir üründür. Ürünün temel nitelikleri, bölgedeki geleneksel bilgi, beceri ve kültürle ilişkilidir. Ancak üretimin bazı aşamaları dış bölgelerde gerçekleşebilir. Mahreç işareti, ürünün hem yerel kültürle hem de üretim tekniğiyle bağı olduğunu kabul eder, ancak bu bağı menşe adındaki kadar sıkı bir şekilde sınırlamaz.

Diğer örnekler arasında Sürmene Bıçağı, Kars Kaşarı, Ezine Peyniri gibi ürünler yer alır.

#### Geleneksel ürün adı
Geleneksel ürün adı, belirli bir coğrafi bölgeyle doğrudan ilişkilendirilemeyen ancak uzun süredir (en az 30 yıl) halk arasında belirli bir ürün için kullanılan adlardır. Bu tür ürünler, geleneksel üretim yöntemleri, içerikleri veya kullanım biçimleriyle tanımlanır ve kültürel mirasın bir parçası olarak değerlendirilir.

Lokum, höşmerim, keşkek, pastırma gibi ürünler geleneksel ürün adı kapsamında tescillenmiştir. Bu koruma türü, ürünü geçmişten gelen bir bilgiyle ilişkilendirir ve üreticilere geleneksel teknikleri koruma ve tanıtma hakkı sunar. Geleneksel ürün adları, özellikle gıda ürünlerinde yaygındır ve ulusal gastronomi mirasının korunmasında önemli bir rol oynar.

## Coğrafi işaretli ürünler listesi

Aşağıdaki tablo her bir coğrafi işaretli ürün hakkındaki bilgileri listeler:
:**Ad**; Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescil edildiği şekliyle
:**Yer**; ait olduğu il
:**Tarih**; tescil edildiği tarih
:**Kaynak**; ürünün tescil bilgilerini gösteren kaynak
:**Renkler**;  mahreç işareti,  menşe adı

## Ekonomik ve Kültürel Önemi

#### Kırsal Kalkınma
Coğrafi işaretler, kırsal ekonominin gelişmesinde önemli bir rol oynamaktadır. Tescilli ürünler, üreticilere pazarda farklılaşma imkânı sunarak daha yüksek fiyatla satış yapılmasını sağlar. Bu sayede kırsal kesimde yaşayan üreticilerin geliri artmakta, genç nüfusun tarım ve el sanatlarına yönelimi teşvik edilmektedir.

Örneğin, Bayburt ilinde yapılan bir araştırmada coğrafi işaretli ürünlerin bilinirliği arttıkça hem üreticilerin gelir beklentisinin hem de tüketicilerin güven düzeyinin yükseldiği gözlemlenmiştir. Coğrafi işaret tescilinin sağladığı tanınırlık, yerel festivaller, tanıtım organizasyonları ve gastronomi turizmi yoluyla bölge ekonomisine dolaylı katkılar da sağlamaktadır.

#### Kültürel Mirasın Korunması
Coğrafi işaretler, sadece ekonomik değer yaratmakla kalmaz, aynı zamanda kültürel değerlerin korunmasına da hizmet eder. Geleneksel üretim yöntemlerinin kayıt altına alınması, nesiller boyunca aktarılan yerel bilgi ve becerilerin yaşatılmasını sağlar. Bu yönüyle coğrafi işaretler, somut olmayan kültürel mirasın korunmasında önemli bir araçtır.

Örneğin, Nazilli Kar Helvası, bölgeye özgü üretim yöntemlerinin yazılı hâle getirilmesiyle hem korunmuş hem de pazarlanabilir hâle gelmiştir. Bu sayede üreticiler gelenekten kopmadan ticari başarı elde edebilmektedir.

#### Markalaşma ve Uluslararası Rekabet
Coğrafi işaretler, markalaşma sürecinde güçlü bir araç olarak kullanılmaktadır. Bir ürün coğrafi işaret tescili aldıktan sonra, bu işareti ambalajında ve tanıtım materyallerinde kullanarak tüketiciye ürünün özgünlüğünü garanti eder. Bu durum özellikle dış pazarlarda Türkiye'nin imajını güçlendirir.

Dünya genelinde Fransa, İtalya ve İspanya gibi ülkeler coğrafi işaretli ürünlerini küresel pazarda “lüks” kategorisinde sunmakta ve yüksek ekonomik gelir elde etmektedir. Türkiye'nin zengin ürün çeşitliliği sayesinde benzer bir potansiyeli taşıdığı sıkça vurgulanmaktadır.

## Geleneksel Ürün Adı ile Marka Arasındaki Fark
Geleneksel ürün adı (TSG) ile marka kavramları hem hukuki yapı hem de ekonomik işlev açısından belirgin farklılıklar gösterir. Geleneksel ürün adı, belirli bir ürünün geleneksel tarife, içerik ve üretim yöntemlerine göre üretildiğini belgeleyen bir tescil türüdür. Bu sistemde, ürünün coğrafi kökeninden ziyade geleneksel üretim pratiği korunur. TSG tescili, bir ürünün belirli bir bölgede değil, dünyanın farklı bölgelerinde geleneksel yöntemlere uygun biçimde üretilmesini mümkün kılar. Örneğin, “Mozzarella” veya “Pizza Napoletana” gibi ürünler, coğrafi olarak farklı yerlerde üretilse de geleneksel yöntemlere sadık kalınması şartıyla TSG kapsamında korunabilir.

Buna karşın, marka bir işletmenin ürün veya hizmetlerini tanımlamak, diğerlerinden ayırt etmek ve ticarileştirmek amacıyla oluşturduğu bir kimliktir. Marka sahibi, markayı kullanım hakkını tek başına elinde bulundurur ve bu hak devredilebilir, lisanslanabilir ya da satılabilir. Bu nedenle marka, bireysel mülkiyet yapısı taşır ve tescil süreci özel teşebbüsün çıkarlarını korumaya yöneliktir.

TSG tescili ise herhangi bir bireyin veya şirketin tek başına sahip olabileceği bir hak değildir. Bu tür bir tescil, üretim bilgilerini belirli standartlara bağlar ve bu üretim biçimini herkesin kullanımına açar. Dolayısıyla geleneksel ürün adı, markalaşmadan farklı olarak bireysel değil kolektif bir koruma sağlar. Bu durum, özellikle küçük ölçekli üreticilerin pazarda yer bulmasını kolaylaştırır ve tüketicilere belirli bir kalite ve standardı garanti eder.

Ekonomik olarak değerlendirildiğinde ise, marka bir işletmeye tekil bir ekonomik fayda sağlarken, geleneksel ürün adı yerel üreticiler arasında dayanışma ve iş birliğini teşvik eden bir yapı sunar. TSG tescilli ürünler, hem kültürel mirasın korunmasına katkı sağlar hem de kırsal kalkınmaya destek olur. Ürünlerin geleneksel biçimde üretilmesi, üreticiler arasında bilgi paylaşımı, sürdürülebilir tarım uygulamaları ve topluluk temelli bir ekonomik modelin gelişmesini mümkün kılar.

Sonuç olarak bakıldığında, geleneksel ürün adı ve marka kavramları arasındaki farkın yalnızca isimlendirme veya tescil sürecinde değil, aynı zamanda ürünün arkasındaki sosyal, kültürel ve ekonomik yapı içinde de kendini gösterdiğini söyleyebiliriz. Öte yandan geleneksel ürün adını, toplumsal katma değer üreten bir tescil sistemi olarak tanımlarken; markayı ise, bireysel ekonomik çıkarları ön planda tutan bir araç olarak tanımlarız.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*