Törökul Canuzakov

**Torekul Canuzakov** (Kırgızca : Төрөкул Жанузаков ; 1893–1921), Kırgız Sovyet politikacıdır.

Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti Merkez Yürütme Komitesi  başkan yardımcısı, 1916'da Mülteciler Komisyonu başkanı, Evliya-Ata kasabasının iç işlerinden sorumlu komiseri, Türkistan’daki Türkçülük hareketinin ana örgütleyicilerinden ve liderlerinden biri, gizli örgüt Türkistan Milli Birliği (TMB)’nin üyesidir.

## Erken dönem
Canuzakov ve Türkistan'ın seçkin devlet adamı Turar Ryskulov çocukluktan beri arkadaştı. 1909'da Merke Yatılı Okulu'ndan birlikte mezun oldular. En iyi mezun olan Canuzakov, yönetim tarafından Türkistan Genel Valisi'ne tercüman olarak kabul edildi.

Dmitry Furmanov'un günlüklerinden alıntılara göre, 1916 Orta Asya Ayaklanması'na aktif olarak katıldı ve liderlerinden biriydi.

Sovyet döneminde Canuzakov, 1916'daki ayaklanmanın katılımcıları olan Mülteciler Komisyonu'nun kurdu ve başkanlığını yaptı. Çarlık rejiminin cezalandırıcı operasyonlarından muzdarip olan yerel halkı vergilerden kurtarmayı, Türkistan halkına büyük miktarda para ve diğer maddi yardım araçlarını tahsis etmeyi başardı.  Canuzakov aynı zamanda sahip olduğu yetkileri kullanarak Çuy ve Isık-Göl vadilerindeki kulak nüfusunun yerel Kırgızlara karşı şiddetli tutumunu araştırmak için çalışmalar düzenledi. Bu nedenle, 1916'daki acımasız cinayet soruşturması sonucunda, Belovodskoye Köyü yakınlarında 537 kişilik silahsız yaşlı erkek, kadın ve çocuktan oluşan Kırgız halkı, bu suçu düzenleyenler tarafından idam edilmeye mahkum edildi. Canuzakov'un yetkililer tarafından Çin'den dönen mültecilere yardımcı olmak için alınan önlemleri uygulama kararlılığı sayesinde, isyan sırasında ve sonrasında işgal edilen araziyi derhal eski sahiplerine iade ettiler. Ancak daha sonra, memleketlerinin durumunu iyileştirme konusundaki endişeleri "arazi politikasının çarpıtılması" olarak yorumlandı.

## Kariyer
Türkistan'ın askeri ve siyasi liderliği arasında birçok konuda çelişki vardı. Özellikle Basmacı Hareketi'nin ilk iki yılında hiçbir anlaşma yoktu. Siyasi liderlik, Türkistan'daki Basmacılık'a karşı mücadelede askeriyenin hataları ve aşırılıkları nedeniyle eleştirilmesine izin verdi. Basmacı Hareketi'ne karşı mücadelenin kararlı bir şekilde çözülmesi, sayısız keyfi ve şiddet olgusu, sıradan insanlara karşı Kızıl Terör'den oluşuyordu.

Eylül 1920'de Bakü'de düzenlenen Doğu Halkları Kongresi'ne katılmış ve bir Müslüman Sosyalist örgütü olan Türkistan Milli Birliği'nin tüzüğünün hazırlanmasına katılmıştır.

5-7 Eylül tarihleri arasında düzenlenen Semerkant Türkistan Milli İttifak Kongresi oturumlarında, yirmi dört maddeden oluşan cemiyetin tüzüğü ve Türkistan bayrağı kabul edildi. Canuzakov, Türkistan ulusal bayrağını hazırlayan kurulda Munevverkari Abduraşidhanoğlu ve Zeki Velidi Togan ve diğer birkaç kişiyle birlikte görev yaptı.

Ulusal kurtuluş hareketine katılmanın yanı sıra bilimsel araştırmalar yaptı; folkloru topladı, arkeografik ve etnografik araştırmalar yaptı.

## Ölüm
Canuzakov, 1921 yılında 28 yaşındayken Çeka yetkilileri tarafından vuruldu.

Türkiye Cumhuriyeti'ndeki Çeka Genel Temsilcisi Yakov Peters'in Çeka Başkanlığı'na ilettiği 17 Kasım 1921 tarihli rapor:*"...Konuyu ciddiye alıyoruz. Tutuklananlardan birini işe aldık... ona kaçış için fırsat verildi ve şimdi en Basmaçi ortamında, Fergana'da. Raporda da belirtildiği gibi, bu durumda rol oynayan belki de en sorumlu kişi olan Canuzakov, Basmaçi ile her zaman Fergana'daydı. Ajanlara Canuzakov'u her ne pahasına olursa olsun yakalamalarını söyledim ve bu amaçla oldukça büyük miktarda para bıraktım. İlk girişim başarısız oldu, Canuzakov kaçtı, ancak evrak çantasını çok önemli yazışmalarla yakaladık, tek sorun savaş sırasında evrak çantasının nehirde boğulmasıydı. Başka bir girişim başarılı oldu. Canuzakov yakalandı, ancak bu arada müfrezemiz Basmaçi tarafından saldırıya uğradı. Canuzakov'u kaybetmekten korkan müfreze tarafından öldürüldü ve sadece cesedini aldık. Başka bir gün Komiser Eichmans, yakın gelecekte bana teslim edilecek olan ulema davasıyla ilgili çok değerli yazışmaları, belgelerini bulmayı başardığını söyledi. Söz konusu kişilerin tutuklanmasından önce bile Türkistan’da bir ulema örgütünün varlığının farkında olsak da, şu soru hemen ortaya çıktı: Bu örgüt ulemacı mı, yoksa birkaç örgütün unsurlarını mı ele geçirdik?"*
----Türkistan Cumhuriyeti Devlet Güvenlik Organlarının Tarihinden Belge ve Materyallerin Derlenmesi, 1918 - 1924. Sayı. 2. - Moskova, 1971. S. 130Binbaşı F. M. Bailey'in ifadesine göre Buhara Emiri 1921 yılı Mayıs ayında Canabad, Afganistan'a geldi. Şöyle rapor etti: "Afganlar ona bir mahkum olarak davranıyor ve tüm yazışmalarını sansürlüyorlar ama ona masrafları için aylık 12.000 Afgan rupisine erişim sağlıyorlar. Emir 1917 yılı Nisan ayında Rusya Devlet Bankası'ndan 150 milyon Ruble çekti. Bu parayı iki Rus'a (Miller ve Widenskij) yabancı bankalarda değerlendirmek üzere emanet etti. Para Moskova'daki bankacı Stakeev'in aracısı olan Noratev'e verildi. Noratev'in bu parayı İngiltere ve Fransa bankalarına yatırması istendi. Para (150 milyon Ruble) yurt dışında muhafaza edildi. Paranın yatırıldığına dair bir belge Emir'e gönderildi. Bu belge Emir kaçtıktan sonra Bolşevikler'in ellerine geçti. Parayı bankadan çektiler. Emir'in üç güvenilir adamı (Torekul, Kari Mirza, Kari Muhitdin) Emir tarafından görevlendirildi. Bombay ve Londra'da 165.000 karakul derisi sattılar. Bunlardan 16 milyon Ruble kazanıldı ve bu parayı Bombay'daki Cox's Bank'a yatırdılar. Emir'in yakın dostu Mir Badalov Avrupa'da Emir'in parasını geri almaya çalıştıysa da başarılı olmadı. Bombay'da parayı bankaya yatıranlar (Torekul ve diğerleri) Emir'in adına değil, Buhara Emirliği adına yatırdılar. Emirlik'in Cox's Bank'a yatırılan parasına ne olduğu hâlâ bilinmemektedir.

## Kaynakça