İfrikiye

**İfrikiye** ( **'), profesyonel olarak **el-Maghrib el-Adna** () bilinir, [[Orta Çağ]] tarihi boyunca, Constantinois ve Aurès (bugünkü doğu [[Cezayir]]), [[Tunus (şehir)|Tunus şehri]] (şu anda [[Tunus]]) ve [[Trablusgarp|Tripolitana]]'dan (şimdi batı [[Libya]]) oluşan bölgeydi - hepsi daha önce [[Roma İmparatorluğu]]'nun [[Afrika (Roma eyaleti)|Afrika Eyaleti]]'ne dahil edilmiş olanların bir parçasıydı.

İfrikiye'nin güney sınırı, yarı kurak alanlar ve [[Cerîd]] adı verilen tuz bataklıkları ile sınırlandığı için çok daha az tartışmasızdı. Kuzey ve batı sınırları ise değişkendi; bazen Sicilya kadar kuzeyde, aksi takdirde sadece kıyı şeridi boyunca ve batı sınırı genellikle [[Bicâye]]'ye kadar uzanıyordu. Başkent kısa süre [[Kartaca]], ardından [[Kayrevan]], sonra [[Mehdiye]], ardından [[Tunus (şehir)|Tunus şehri]] idi.

Kayrevan'daki üslerinden [[Ağlebîler]], 827'den itibaren [[Güney İtalya]]'nın işgalini başlattılar ve [[Normanlar]] tarafından fethedilinceye kadar sürecek olan [[Sicilya Emirliği|Sicilya]]ve [[Bari Emirliği|Bari Emirliklerini]] kurdular.

== Tarihi ==
İfrikiye vilayeti 703 yılında [[Emevîler]]in [[Bizans İmparatorluğu]]'ndan "[[Afrika Eksarhlığı|Afrika]]" eyaletini ele geçirmesiyle kuruldu. Eyalet genelinde İslam var olmasına rağmen, işgalci [[Araplar]] ile yerli [[Berberiler]] arasında hala önemli bir dinsel gerilim ve çatışma vardı. İnsanların inançları ve algıları da bölgeden bölgeye değişiyordu, en büyük zıtlık kıyı kentleri ve köyler arasındaydı. İfrikiye'nin [[Müslüman]] mülkiyeti, [[Bağdat]]'ta [[Abbâsîler]]in vekili olarak hareket eden [[Ağlebîler]]in önünü açan Emevîlerin çöküşü ile tarihinde defalarca el değiştirdi. Daha sonra 909'da başkent [[Rakkada]]'yı kaybettiklerinde [[Fâtımîler]] tarafından devrildiler ve Fâtımîler 969'da [[Mısır]]'ın kontrolünü ele geçirdiklerinde tüm İfrikiye'yi kontrol etmeye devam ettiler. Fâtımîler, vekilleri [[Zîrîler]] karşısında İfrikiye üzerindeki kontrollerini yavaşça kaybettiler, Zîrîler tamamen bağımsız oldukları 11. yüzyılın ortalarına kadar giderek daha özerk hale geldiler. Dini bölünmeler, [[Muvahhidler]]in 1147'de Batı İfrikiye'yi ([[Mağrip]]) ve 1160'a kadar tüm İfrikiye'yi ele geçirmesinin yolunu açtı. Bu imparatorluk, 13. yüzyılın başlarına kadar sürecek ve daha sonra yerini İfrikiye valisini içinden çıkarmakla övünen etkili bir klan olan [[Hafsîler]] onların yerini aldı. 1229'da Hafsîler, Muvahhidlerden bağımsızlıklarını ilan ettiler ve Hafsîler yeni başkenti [[Tunus (şehir)|Tunus şehri]] çevresinde kuran [[Ebû Zekeriya]] yönetiminde örgütlendiler.

Arap sözlü geleneklerinin kayıtları, Müslümanların ilk önce Arap vatanlarında zulüm hissederek Afrika'ya göç ettiklerini ima eder. Bununla birlikte, Afrika'ya Müslüman askeri akınları, İslam peygamberi Muhammed'in 632'de ölümünden yaklaşık 7 yıl sonra başladı. Afrika'ya yapılan bu sefere, General [[Amr bin Âs]] komuta etti ve Afrika'nın Müslüman kontrolü, [[İskenderiye]]'nin ilk ele geçirilmesinden sonra hızla yayıldı. Müslüman tüccarlar ile Afrika kıyılarında yaşayan yerlileri arasında kurulan kültürler arası bağlar nedeniyle İslam yavaş yavaş Doğu Afrika kıyılarında kök saldı. İslam Afrika'sının siyasi durumu, herhangi bir başkası gibiydi, faaliyetler ve hanedanlar arasında karmaşık ve sürekli bir güç mücadelesiyle doluydu. Umutlu herhangi bir hizbin başarısındaki kilit faktör, hakimiyet için bir itici gücü finanse etmek için serveti güvence altına almaktı. Büyük zenginliğin bir biçimi, [[Sahra Altı Afrika]]'nın kazançlı altın madencilik bölgeleriydi. Bu altın madenlerinin varlığı, Afrika'da genişlemeyi çok değerli bir çaba haline getirdi. Müslüman İmparatorluklar, Afrika'nın hem Kuzey hem de Güney kısımlarını etkilemek ve kontrol etmek için zorladılar. 11. yüzyılın sonunda İslam, [[Akdeniz]] boyunca sağlam bir şekilde yerleşti. Müslümanlar, Avrupalılar gibi, Avrupa üzerinden Batı Afrika'ya (Mağrip) ulaştığında 14. Yüzyılda [[Kara Ölüm]]'ün acımasız etkilerini hissettiler. Büyük ölçüde Mağrip ve İfrikiye, 16. yüzyıldan 18. yüzyıla kadar büyük ölçüde [[Osmanlı İmparatorluğu]]'nun egemenliği altındaydı. 19. yüzyılın sonlarında İslam, Afrika'nın dini nüfusunun üçte birini oluşturuyordu.

== İslam ve Afrika ==
İslam peygamberi [[Muhammed]]'in ölümünden yüz yıl sonra, Arap dünyası [[İndus Nehri]]'ne kadar genişledi ve böylece imparatorlukları Asya, Afrika ve Avrupa'ya yayıldı. Arap tüccarlar ve yolcular, din adamlarıyla birlikte kıyı boyunca ve [[Sudan]] gibi bölgelerde İslam'ı yaymaya başladılar. Müslümanlarla artan etkileşimleri nedeniyle İslam ilk olarak Sudanlı tüccarlarda kök saldı. Onları, on birinci yüzyılda [[Gana]] ve on üçüncü yüzyılda [[Mali]] gibi sırayla bütün ülkelerinin dinini değiştiren birçok hükümdar izledi. İslam'ın Afrika dünyasına giriş biçimi nedeniyle, kırsal nüfusun büyük bir kısmı Müslüman aleminin dışında kaldı. [[Murâbıtlar]] olarak bilinen köktendinci bir Berberi göçebe grubu Batı İslam İmparatorluğu'nun kontrolünü ele geçirdiğinde, on birinci yüzyılda İslam'ın yayılmasına yeni bir hayat verildi. İslam Afrika'nın çoğuna yayılmış olsa da, bunun uzun bir süre boyunca meydana gelen ve sabit veya hızlı olmayan oldukça düzensiz bir süreç olduğunu belirtmek önemlidir.

=== Afrika toplumları üzerine İslam etkisi ===
Gana gibi bazı bölgelerde Müslümanların varlığı birçok caminin kurulmasına yol açtı. Sudano Sahelian tarzı binanın, hac ziyareti için [[Mekke]]'ye giden [[I. Musa|Mansa Musa]]'nın yanında ülkesine getirdiği es-Saheli isimli mimar tarafından tasarlandığına inanılmaktadır. Musa'nın erkek kardeşi imparatorluk boyunca yeni camilerin inşasında etkili oldu ve imparatorluklarında yeni ve eski din değiştirenlere yardım etmek için dini eğitim merkezleri kurdu. [[Timbuktu]], [[Mali İmparatorluğu]]'ndaki ticari ve entelektüel ilerlemenin önemli bir kısmından sorumlu olan böyle bir dini merkezdi. 16. yüzyılda Timbuktu'daki Müslüman bilginlerin önemli bir kısmı Sudan'dan geliyordu. Arapça Afrika'ya sızdı ve [[Bantu dilleri]] ile birleşerek [[Svahili]] dili ortaya çıktı. Ayrıca, din değiştirmenin, [[Çad Gölü]] ile [[Akdeniz]] arasındaki kârlı pazarda yakalanıp köle olarak satılmaktan kaçınmanın yararlı bir yolu olduğuna inanılıyordu. Afrikalı liderler için din değiştirme, düşmanlarını ezmekte faydalı olacak güçlü Araplardan destek ve meşruiyet kazanmak için kullanılan politik bir araçtı. Bununla birlikte, tüm kabileler İslam'ı ve Arapları üstleri olarak kabul etmedi. Mali'deki [[Bambara Krallığı]] ile birlikte günümüz [[Burkina Faso]]'da yer alan Mossiler, İslam'a şiddetli bir direniş gösterdi. Sonunda, İslam'a maruz kalmak, kendine özgü uygulamaları ve ritüelleri olan bir Afrika İslam tarzı yaratılmasına yol açtı.

=== Afrika sanatı üzerine İslam etkisi ===
İnsanların ve hayvanların tasvir edilmesine yönelik İslami yasağa uyum sağlandı ve Afrika kültürüne entegre edildi. Afrika'daki ilk Müslüman din adamlarının karizması, birçok insanı İslam'a çekti. Marabut olarak bilinen bu din adamları, Kuran'dan ayetler içeren muskalar üretmeye başladılar. Bu muskalar, yavaş yavaş Afrika kültürlerinde tılsımların rolünün yerini aldı. Canlıların temsillerinden kaçınmaya yapılan vurgu, tekstiller ve diğer hazırlanmış ürünler için karmaşık desenler oluşturmak için geometrik tasarımlara olan güveni pekiştirdi. Maskeleme, İslami bir Afrika'da var olan ve Mali gibi ülkelerde kraliyet saraylarında icra edilen başka bir sanat formuydu. Ancak en dikkat çekici İslami izlenim Afrika mimarisinde, özellikle camilerde kaldı. İslam medeniyeti Afrika'ya çarptı ve kültürel çeşitliliğin bir özelliği haline geldi ve bu, Afrika'nın dört bir yanındaki camilerden daha iyi hiçbir yerde yansıtılmadı.

== Önemli Kişiler ==
**Afrikalı Konstantin:**, [[Kartaca]]'da doğmuş ve 11. yüzyılda [[Sicilya]]'ya göç etmiş bir bilgindi. Konstantin, [[Kahire]], [[Hindistan]] ve [[Etiyopya]] gibi yerleri gezmişti ve sonuç olarak birçok farklı akademik çalışmayı yorumlamasına yardımcı olan çok sayıda dil bilgisine sahipti. En büyük eseri, Monte Cassino'daki [[Benediktin Tarikatı]]'nın manastırına katıldığında geldi. Manastırda Batı Halifeliğinin en başarılı doktorlarından biri olan Yahudi İshak'ın birkaç eseri de dahil olmak üzere 30'dan fazla kitap çevirdi. Yunan tıbbı hakkındaki Müslüman kitapları [[Arapça]]dan [[Latince]]ye çevirdi ve [[Avrupa]]'yı daha önce çok az erişebildikleri bir tıbbi bilgi dalgasına açtı. "Toplam Sanat" adlı kitabı, İranlı hekim [[Ali bin Abbas]]'ın "Kraliyet Kitabı" na dayanmaktadır.

**İbn-i Haldun:*', [[Tunus]]'ta doğmuş bir tarihçi ve [[Orta Çağ]]'ın en üretken akademisyenlerinden biriydi. İbn-i Haldun'un [[Mukaddime]] kitabı, 15.-19. yüzyıl boyunca [[Mısır]], [[Türkiye]] ve [[Fransa]]'daki yazar dalgalarını etkileyecekti. İbn-i Haldun, [[Endülüs]] ve [[Mağrip]]'te çok sayıda siyasi pozisyonda görev yaptı. İfrikiye'de yükselen ve düşen birçok farklı gücün lehine düştü. 14. yüzyılın ikinci kısımlarında İbn-i Haldun, [[Cezayir]]'e bir kabilenin yanına sığındı ve 4 yıllık tarihe bir giriş olan Mukaddime'yi yazma çabasına başladı. Birinci cilt sosyoloji için zemin hazırlarken, takip eden iki cilt siyaset dünyasını keşfederken, sonraki kitaplar şehir yaşamı, ekonomi ve bilgi çalışması gibi birçok farklı temayı araştırdı. Daha sonraki yıllarını Mısır'da [[Mâlikîlik|Mâlikî]] fıkıhının bir yargıcı olarak geçirdi ve işini çok ciddiye aldı, her davayı kendi yararına göre değerlendirdi ve yargı sisteminde keşfettiği kusurları sürekli olarak ortadan kaldırmaya çalıştı. İslami yasalara biraz katı yaklaşımı bazı Mısırlıları tedirgin etti ve bu yüzden sonunda konumunu terk etti ve Arap dünyasının doğu bölgelerini gezdi. 1400'de [[Timur]] ile [[Şam]]'ın dışında onun bilgeliğine hayranlık duyan görüşmeler yaptı. Şam sakinlerinin çoğu için güvenli bir geçiş sağlamayı başardı, ancak şehri veya camisini yağmalamaktan kurtaramadı. Bundan sonra, geri kalan yıllarını görece huzur ve sessizlik içinde geçirmek için Kahire'ye gitti. 1406'da öldü ve Kahire dışına gömüldü.

== Hükümdarlar listesi ==



=== Fetih dönemi ===

* (*Sirenayka ve Tripolitana, 643 yılında Barka'da bölgesel başkentli yeni vilayet olarak düzenlenen Amr bin Âs tarafından fethedildi; ilk valiler belirsiz.*)
* [[Mu'awiya ibn Hudayj]], c.665–666 — Barka'da yönetmiştir
* [[Ukbe bin Nafi]], 666–674 — güney Tunus ([[Byzacena]]) fetih edildi, [[Kayrevan]] kuruldu (670)
* [[Abu al-Muhajir Dinar]], 674–681
* [[Ukbe bin Nafi]], (restore), 681–683 — Fas'a önderlik eden süvari alayı, görünüşte tüm Mağrip'i boyun eğdirdi.
* (*Ukbe öldürüldü. Araplar, Awraba Berberi şefi Kusaila tarafından işgal edilen Byzacena'dan sürüldü, 683-686*, 683–686)
* [[Zuhayr ibn Qays]], 683–689 — önce sadece Barka, Byzacena'yı 686 yılında yeniden ele geçirildi.
* (*Zohair öldürüldü. Kahina yönetiminde Berberiler Byzacena'yı 689 yılında yeniden ele geçirildi. Belirgin bir Arap valisi yoktur*, 689–92).
* [[Hasan ibn al-Nu'man|Hassan ibn al-Nu'man al-Ghassani]], 692–703 — başlangıçta sadece Barka. Kartaca'yı 695'te ele geçirdi (tekrar kaybetti), sonra 698'de (nihai). Yeni bir vilayet olarak Mısır'dan ayrı, doğrudan Emevî Halifesi altında Kayrevan'da başkentle birlikte düzenlenen İfrikiye'nin kalıcı fethi.

=== İfrikiye'nin [[Emevîler|Emevî]] valileri ===
* [[Musa bin Nusayr]], 703–715 
* (*İspanya'nın fethi sırasında, Abd Allah ibn Musa, Kayrevan'da naip iken Musa Endülüs'teydi, 712–715*)
* [[Muhammad ibn Yazid]], 715–718
* [[Ismail ibn Abd Allah ibn Abi al-Muhajir]], 718–720
* [[Yazid ibn Abi Muslim]], 720–721
* Muhammad ibn Yazid (restore), 721
* [[Bishr ibn Safwan al-Kalbi]], 721–727
* [[Obeida ibn Abd al-Rahman es-Solemi]], 727–32
* Oqba ibn Qudama (geçici), 732–734
* [[Obeid Allah ibn al-Habhab|Obeid Allah ibn al-Habhab al-Maousili]], 734–41. (*Berberi İsyanı 740 yılında başladı*)
* [[Kulthum ibn Iyad al-Qasi]], 741
* [[Balj ibn Bishr al-Qushayri]] (*de jure*, [[Córdoba, İspanya|Córdoba]]'da) ve [[Abd al-Rahman ibn Oqba al-Ghaffari]] (*de facto*, [[Kayrevan]]'da), 741–42
* [[Handhala ibn Safwan al-Kalbi]], 742–44

=== İfrikiye'nin [[Fihrid]] Emirleri ===
* (*Halifelikten bağımsızlık: Fas'ta Berberi devletçikleri; Kayrevan'da Fihrid coup d'état, 745*)
* [[Abd al-Rahman ibn Habib al-Fihri]], 745–755.
* [[Ilyas ibn Habib al-Fihri]], 755
* [[Habib ibn Abd al-Rahman al-Fihri]], 755–57

=== [[Hâricîler|Hâricî]] hükümdarlar ===
* (*Fihrid İfrikiye, Hâricî Berberler tarafından 757'de fethedildi — Sufri Warfajuma Kayrevan'da, İbadi Nafusa Trablus'da*)
* [[Asim ibn Jamil al-Warfajumi]] ([[Sufriler|Sufri]]), 757–758
* [[Abd al-Malik ibn Abi 'l-Jad al-Waranjumi]] (Sufri), 758
* (*Trablus İbadiler Sufrileri Kayrevan'da iktidardan indirdiler, 758*)
* [[Abu al-Khattab Abd al-Ala ibn al-Samh al-Maafiri]] ([[İbadilik|İbadi]]), 758–760
* [[Abd ar-Rahman ibn Rustam|Abd al-Rahman ibn Rustem al-Farissi]] (İbadi), 760–62

=== Kayrevan'da [[Abbâsîler|Abbâsî]] valileri ===
* (*Abbâsîlerin İfrikiye istilası; İbadiler, Tahert ve Nafusa'ya çekildi, 762*)
;Atanmış valiler
* [[Muhammad ibn al-Ash'ath al-Khuza'i]] 762–765 (önceki Abbâsî [[İslam dönemi Mısır valileri listesi|Mısır valisi]])
* [[Isa ibn Yussuf al-Khurasani]] 765
* [[al-Aghlab ibn Salim at-Tamimi]] 765–766
* [[al-Hassan ibn Harb al-Kindi]] 766–767
* [[al-Mikhariq ibn Ghuffar]] 767–768

;[[Muhallabidler]]
* [[Umar ibn Hafs al-Muhallabi]] 768–771
* [[Habib ibn Habib al-Muhallabi]] 771
* [[Umar ibn Hafs al-Muhallabi]] 771
* [[Abu Hatim Yaqub ibn Labib al-Khariji]] 771–772 ([[İbadilik|İbadi]] isyanı)
* [[Yazid ibn Hatim al-Muhallabi]] 772–787
* [[Dawud ibn Yazid ibn Hatim al-Muhallabi]] 787
* [[Rawh ibn Hatim al-Muhallabi]] 787–791
* [[Nasr ibn Habib al-Muhallabi]] 791–793
* [[al-Fadl ibn Rawh ibn Hatim al-Muhallabi]] 793–795

;Atanmış valiler
* [[Harthama ibn Ayan]] 795–797
* [[Muhammad ibn Muqatil al-Akki]], 797–799
* [[Tammam ibn Tamim al-Tamimi]] 799–800
* [[Muhammad ibn Muqatil al-Akki]] 800

=== İfrikiye'nin [[Ağlebîler|Ağlebî]] Emirleri ===


*[[İbrahim bin Agleb|I. İbrahim bin Agleb bin Salim]] (800–812)
*[[Abdallah I of Ifriqiya|Abdallah I ibn Ibrahim]] (812–817)
*[[Ziyadat Allah I of Ifriqiya|Ziyadat Allah I ibn Ibrahim]](817–838)
*[[Abu Iqal|al-Aghlab Abu Iqal ibn Ibrahim]] (838–841)
*[[Muhammad I Abu 'l-Abbas|Abu 'l-Abbas Muhammad I ibn al-Aghlab Abi Affan]] (841–856)
*[[Ahmad ibn Muhammad (Aghlabid)|Ahmad ibn Muhammad of Ifriqiya]] (856–863)
*[[Ziyadat Allah II of Ifriqiya|Ziyadat Allah II ibn Abil-Abbas]] (863)
*[[Muhammad II of Ifriqiya|Abu 'l-Gharaniq Muhammad II ibn Ahmad]] (863–875)
*[[Ibrahim II of Ifriqiya|Abu Ishaq Ibrahim II ibn Ahmad]] (875–902)
*[[Abdallah II of Ifriqiya|Abu 'l-Abbas Abdallah II ibn Ibrahim]] (902–903)
*[[Ziyadat Allah III of Ifriqiya|Abu Mudhar Ziyadat Allah III ibn Abdallah]] (903–909)

=== İfrikiye'de [[Fâtımîler|Fâtımî]] Halifeleri ===

*[[Mehdî (Fâtımî halifesi)|Ubeydullah el-Mehdi Billah]] (909–934) — [[Fâtımîler|Fâtımî hanedanı]] kurucusu
*[[Kaim (Fâtımî halifesi)|Muhammed el-Kâ'im Bi-Emrillah]] (934–946)
*[[Mansûr (Fâtımî halifesi)|İsmail Mansur Bi-Nasrillah]] (946–953)
*[[Muiz (Fâtımî halifesi)|Ebu Tamim el-Mu‘izz Li-Dinillah]] (953–975) (973'te [[Mısır]]'a taşındı)

=== İfrikiye'nin [[Zîrîler|Zîrî]] hükümdarları ===


*Abul-Futuh Sayf ad-Dawla [[Buluggin ibn Ziri]] (973–983)
*Abul-Fat'h [[al-Mansur ibn Buluggin]] (983–995)
*Abu Qatada Nasir ad-Dawla [[Badis ibn Mansur]] (995–1016)
*Sharaf ad-Dawla [[al-Muizz ibn Badis]] (1016–1062), — batı İfrikiye Hammadi hanedanına kaybedildi, (1018), [[Fâtımîler]]den bağımsızlığını ilan etti (1045)
(*Beni Hilal istilası (1057) — Kayrevan yok edildi, Zîrîler ana kıyı şehirlerine çekildiler, kırsal alanlar küçük Bedevi emirliklerine bölündü) *
*Abu Tahir [[Tamim ibn al-Mu'izz]] (1062–1108) 
*[[Yahya ibn Tamim]] (1108–1131)
*[[Ali ibn Yahya]] (1115–1121)
*[[Abul-Hasan al-Hasan ibn Ali]] (1121–1152)
(*İfrikiye kıyısı Norman Sicilya'sı tarafından ilhak edilmiştir* (1143–1160))

=== Afrika Krallığı (İfrikiye) Norman krallığı ===



*[[II. Rugerro (Sicilya kralı)|II. Rugerro]] (1143-1154)
*[[I. Guglielmo (Sicilya kralı)|I. Guglielmo]] (1154-1160)
(*İfrikiye'nin tümü fetih Muvahhidler tarafından fetih ve ilhak edildi* (1160))

=== İfrikiye'nin [[Hafsîler|Hafsî]] valileri ===


*[[Abd al-Wahid]] (1207–1216)
*[[Abd-Allah (Hafsid)|Abd-Allah]] (1224–1229)
*[[Abu Zakariya]] (1229–1249)

=== İfrikiye'de [[Hafsîler|Hafsî]] Halifeleri ===

*[[Muhammad I al-Mustansir]] (1249–1277)
*[[Yahya II al-Watiq]] (1277–1279)
*[[Ibrahim I (Hafsid dynasty)|Ibrahim I]] (1279–1283)
*[[Ibn Abi Umara]] (1283–1284)
*[[Abu Hafs Umar I]] (1284–1295)
*[[Abu Asida Muhammad al-Muntasir|Muhammad I]] (1295–1309) 
*[[Abu Yahya Abu Bakr ash-Shahid|Abu Bakr I]] (1309) 
*[[Aba al-Baqa Khalid an-Nasir]] (1309–1311) 
*[[Aba Yahya Zakariya al-Lihyani]] (1311–1317) 
*[[Abu Darba Muhammad al-Mustansir al-Lihyani|Muhammad II]] (1317–1318) 
*[[Abu Bakr II (Banu Haf)|Abu Bakr II]] (1318–1346)
*[[Abu Hafs Umar ben Abi Bakr|Abu Hafs Umar II]] (1346–1349) 
*[[Abu al-Abbas Ahmad al-Fadi al-Mutawakkil|Ahmad I]] (1349) 
*[[Ishaq II (Hafsid)|Ishaq II]] (1350–1369)
*[[Abu al-Baqa Khalid]] (1369–1371) 
*[[Abu al-Abbas Ahmad II|Ahmad II]] (1371–1394)
*[[Abd al-Aziz II]] (1394–1434)
*[[Abu Abd-Allah Muhammad al-Mutansir|Muhammad III]] (1434–1436) 
*[[Uthman (Hafsid)|Uthman]] (1436–1488)
*[[Abu Zakariya Yahya]] (1488–1489) 
*[[Abd al-Mu'min (Hafsid)]] (1489–1490) 
*[[Abu Yahya Zakariya]] (1490–1494) 
*[[Muhammad IV (Hafsid)|Muhammad IV]] (1494–1526)
*[[Muhammad V (Hafsid)|Muhammad V]] (1526–1543) 
*[[Ahmad III (Hafsid)|Ahmad III]] (1543–1570) 
*[[Muhammad VI (Hafsid)|Muhammad VI]] (1574–1574)
*[[Jafari "Jafari the Clean" Yahya]] (1574–1581)
*[[Alem Nafirr]] (1581)

== Ayrıca bakınız ==
*[[Ağlebîler]]
*[[Zîrîler]]
*[[Hafsîler]]
*[[Mağrip]]

== Kaynakça ==
;Özel


;Genel
=== Vakainameler ===
* [[İbn Abdülhakem]], English trans. by C.C. Torrey, 1901, "The Mohammedan Conquest of Egypt and North Africa", *Historical and Critical Contributions to Biblical Science*, pp.&nbsp;277–330. [https://books.google.com/books?id=ZlrXAAAAMAAJ&pg=PA277#v=onepage&q&f=false online] ; French trans. in De la Salle *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale*, 1852, v.1, [https://archive.org/details/bub_gb_PgAoAAAAYAAJ/page/n417 App. 1] (pp.&nbsp;301–308)
* [[Ahmed bin Abdülvehhâb Nüveyrî|Nüveyrî]], French trans. in De La Salle, *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale*, 1852, v.1, [https://archive.org/details/bub_gb_PgAoAAAAYAAJ/page/n429 App. 2] (pp.&nbsp;314–444) (From 647 raid through end of Aghlabids) and 1854, v. 2 [https://archive.org/details/histoiredesberb01slangoog/page/n190 App.1] (pp.&nbsp;483–89) (for Zirids). Italian transl. in M. Amari (1851) *Nuova raccolta di scritture e documenti intorno alla dominazione degli arabi in Sicilia*, ([https://books.google.com/books?id=mZIKAAAAIAAJ&pg=PA27#v=onepage&q&f=false p.27-163] ) (Aghlabids only)
* [[İbn-i Haldun]], French trans. in De La Salle (1852–56), *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale* 4 vols, Algiers: Imprimerie du Gouvernment. [https://archive.org/details/bub_gb_PgAoAAAAYAAJ/page/n239 v.1], [https://archive.org/details/histoiredesberb01slangoog/page/n599 v.2][https://archive.org/details/histoiredesberb00khalgoog/page/n207 v.3], [https://archive.org/details/histoiredesberb00slangoog/page/n598 vol. 4]
* [[Ali İbnü'l-Esîr]] extracts from *Kamel al-Tewarikh*, French trans. in De La Salle, *Histoire des Berbères et des dynasties musulmanes de l'Afrique Septentrionale*, 1854, v.2, [https://archive.org/details/histoiredesberb01slangoog/page/n580 App.#5], (pp.&nbsp;573ff)

=== İkincil ===
* Julien, C.A. (1931) *Histoire de l'Afrique du Nord, vol. 2 – De la conquête arabe à 1830'', 1961 edition, Paris: Payot.