Dünyanın büyüsünün bozulması

**Dünyanın büyüsünün bozulması** (Almanca: Entzauberung der Welt), Avrupa düşünce tarihinde modernite çağında rasyonalizme ve pozitivizme doğru bir dönüşe işaret eden, kamusal yaşamın sekülerleşmesi ve mitolojiden arındırılması sürecidir. İlk olarak şair Friedrich Schiller tarafından ortaya atılan bu fenomen, Alman bilim insanı Max Weber'in çalışmaları sayesinde daha yaygın olarak tanındı.

## İçeriği
Max Weber'e göre "dünyanın büyüsünün bozulması", antik çağlardan beri başlayan bilimsel çalışmaların sonucunda doğal fenomenlerin mistik, büyülü ve diğer dünyasal güçler aracılığıyla açıklanmasının reddedilmesiyle başlayan bir süreçtir. Bu “büyüsüzlüğün” doruk noktası, dinin dikkati dünyevi görevlerden dünyevi görevlere ve sorunlara kaydırdığı Protestanlık çağının gelişmesidir.

Bilimsel ilerleme, binlerce yıldır başımıza gelen entelektüelleşme sürecinin bir parçası ve dahası en önemli parçasıdır.

...artan entelektüelleşme ve rasyonalizasyon, kişinin var olması gereken yaşam koşulları hakkındaki bilgisinde bir artış anlamına gelmez. Bunun başka bir anlamı daha var: insanlar sadece istemek zorunda olduğunu biliyor ya da inanıyorlar ve her an tüm bunlar bilinebilir; sonuç olarak, prensipte burada açıklanamayacak gizemli güçler yoktur, aksine, prensipte her şeye hesaplama yoluyla hakim olunabilir. Bu, dünyanın büyüsünün bozulduğu anlamına gelir. Ruhları kazanmak veya boyun eğdirmek için, bu tür gizemli güçlerin var olduğu vahşilerin yaptığı gibi, artık sihirli araçlara başvurmak gerekli değildir. Artık her şey teknik araçlar ve hesaplama yardımı ile yapılıyor. Entelektüelleşme budur.

Çalışmalarında, Alman sosyolog Weber, bilimsel bilginin inançtan daha yüksek olduğu ve hayatta meydana gelen tüm süreçlerin, "dünyanın büyük, büyülü bir bahçe olarak kaldığı" geleneksel toplumun aksine rasyonel hedeflere ulaşmaya odaklandığı modern ve seküler bir Batı toplumunun özünü gösterdi.

## Eleştiri
Max Weber, "dünyanın büyüsünün bozulması"nı olumlu değerlendirdi ve irrasyonel olanın ortadan kaldırılmasına yol açmaya başlayan ölçüm, kesin deney ve titiz matematiksel analize dayalı bilimin uzun vadeli sosyo-kültürel gelişme için gerekli bir ön koşul olarak gördü. Bununla birlikte, Alman sosyolog, dünyanın tamamen “büyüsü bozulmadığını” vurguladı, çünkü insanlar arasında, genel olarak geçici bir fenomen olarak değerlendirilen kutsallıktan arındırmayı kabul etmeyi reddedenler vardı.

Aynı zamanda, dünyanın “büyüsünü yitirdiği” için anlamını yitirdiğini kabul eden Max Weber, "Bir Meslek ve Meslek Olarak Bilim" adlı eserinde de belirttiği gibi anlamlı olacak ilerleme için çaba göstermeye çağırdı:
"İlerleme"nin teknik alanın ötesine geçen ve böylece ilerleme hizmetinin gerçekten bir anlamı olan bir meslek haline gelebilmesi için anlaşılabilir bir anlamı var mı? Böyle bir soru sorulmalıdır. Ancak artık sadece bilime kendini adayan bir kişi için bilimin bir meslek ve meslek olarak ne anlama geldiği sorusu olmaktan çıkacaktır. Bu ve başka bir soru: Bilimin tüm insanlığın yaşamındaki görevi nedir? değeri nedir?

Frankfurt Okulu temsilcilerine, özellikle Max Horkheimer ve Theodor W. Adorno'ya göre, "dünyanın büyüsünün bozulmasından" doğan Batı Avrupa rasyonalitesi, içsel olarak son derece diyalektiktir. Frankfurtçular, "Aydınlanma'nın kurbanı olan mitlerin bizzat kendisinin doğrudan ürünleri olduğuna" ikna olmuşlardır. Bu fikir, post-yapısalcılığın bir destekçisi olarak rasyonalist bilimciliğe keskin eleştirilerle çıkan ünlü Mitoloji kitabının yazarı Roland Barthes tarafından da desteklenmektedir.

Aynı zamanda, Frankfurt Okulu'nun yandaşları rasyonalitenin önemini tamamen inkâr etmezler. Weber, Batı kültürünün rasyonalitesine alternatifler görmediyse de Frankfurtçular, toplumdaki çeşitli rasyonalite türlerine ilişkin hoşgörü geliştirme ihtiyacını vurgulayarak kendilerine yeni rasyonalite türleri bulma görevini verdiler.

Amerikalı antropolog ve sosyolog Clifford Geertz'e göre, insanlara “sağlıklı” ve “rasyonelliği” belirlemede, aslında mantığın nesnel gereksinimlerinin ürünleri tarafından değil, belirli bir zamanda belirli bir yerde içkin olan kültür tarafından yönlendirilir. Böylece, "bilim" gibi bir sosyal olgunun Batı kültürünün gelişimi üzerinde önemli bir etkisi olduğunu belirtiyor. Ayrıca, “dünyanın büyüsünün bozulması” kavramının nesnellik ve evrensellik iddiasında bulunmadığını kanıtlamak için Weber'in kendisinden alıntı yapması da dikkate değerdir:
İnsan, kendisi tarafından örülmüş bir anlamlar ağında asılı duran bir hayvandır, ben kültürü bu ağ olarak ve onun analizini de anlam arayışıyla uğraşan bilimin eseri olarak alıyorum.

İngiliz sosyolog Anthony Giddens, Geertz'in bakış açısına katılarak, sosyoloji biliminin, özellikle de M. Weber tarafından, sosyoloji biliminin kültürel faktörü görmezden geldiğine işaret ederek, onu "geçmişin kalıntılarından" biri olarak nitelendirdi.

Ek olarak, bilimciliğin ve mantıksal pozitivizmin başarısızlığı, günümüzde giderek daha fazla kabul gören postmodernizm ve yapılandırmacılığın modern felsefi eğilimleri tarafından da kanıtlanmıştır; bu akımların temsilcileri, olup bitenlerin yorumlanmasının ve dünya görüşümüzün sosyal faktörler (dil, tarih, ırk, cinsiyet, sosyal tabaka, kültürde baskın olan ideoloji) tarafından koşullandırıldığını ve inşa edildiğini göstermeye çalışmaktadır. Bu nedenle, Avustralyalı-Amerikalı bilim insanı R. Walsh'a göre, bir dünya görüşü yalnızca "şeylerin gerçek durumunun" bir açıklaması değil, aynı zamanda bir inşa veya projeksiyondur. Yani mantıksal olarak bilimden çıktığı düşünülen hayal kırıklığına uğramış dünya görüşü, bir şekilde kültürel olarak belirlenmiş bir seçim olarak görülebilir. Özünde, bu, bilimle uyumlu, ancak kanıtlanmamış veya onun tarafından öngörülmemiş birkaç olası dünya görüşünden sadece biridir.

"Büyüsüzlüğün" kesin bilgiye ulaşılmasına katkıda bulunduğu fikri, Edward Said tarafından ünlü eseri "Oryantalizm"de de tartışıldı. Arap kökenli Amerikalı bir tarihçi ve kültürbilimci, eserinde, Batı bilimini manevi destek ve sömürgecilik politikasını haklı çıkarmakla suçlayarak Batı'nın Doğu hakkındaki fikirlerinin yanlışlığını gösterir.

## Kaynakça