Göze göz

"**Göze göz**" (İncil İbranicesi; )  karşılıklı adalet ilkesini ifade eden Çıkış Kitabı 21:23–27'de bulunan bir emirdir. Roma uygarlığında **lex talionis**, yaralayan kişinin, zarar gören tarafça aynı ölçüde cezalandırılması ilkesidir. Daha yumuşak yorumlarda mağdur yaralanmanın [tahmini] değerini  tazminat olarak alabilirdi. Tazminat zarar ile orantılı olmalıydı.

## Tanım ve yöntemler
*Lex talionis* terimi her zaman ve lafzi anlamda göze göz kanunlarına atıfta bulunmaz (bkz. ciddiyetlerine uygun.) Bazıları, bunun en azından kısmen intikam almak isteyen bir tarafın özel veya devletin elindeki aşırı cezayı önlemeyi amaçladığını öne sürüyor. Lex talionis'in en yaygın ifadesi "göze göz" şeklindedir. *Lex talionis* ilkesini izleyen yasal kodların bir ortak noktası vardır: bir ağır suç için öngörülen karşı cezaya 'uygun' karşılık verilmesi. Hammurabi'nin yazdığı ünlü kanunnamede kesin mütekabiliyet ilkesi çok açık bir şekilde kullanılır; başka birinin ölümüne neden olan kişi idam edilirdi.

Kural, cezanın suça tam olarak eşit olmasıydı.

Roma'nın Oniki Levhası yalnızca belirli suçlar için belirli cezalar öngörüyordu.

Anglo-Sakson kanunu, misilleme yerine wergild ödemesini koydu: belirli bir kişinin hayatı, sosyal konumundan kaynaklanan sabit bir değere sahipti; herhangi bir cinayet, kasıt ne olursa olsun uygun wergild ödenerek tazmin edilebilirdi. İngiliz Ortak Hukukunda davacılar, kayıplarına eşit bir parasal geri ödeme hakkına sahipti.

Modern haksız fiil hukuku, ekonomik olmayan kayıpları da paraya çevirecek şekilde genişletildi. (manevi zararlar)

## Babil ve Roma hukukunda
*Lex talionis'in* kökenlerine ilişkin çeşitli fikirler mevcuttur, ancak yaygın olanı, erken uygarlıklar büyüyüp geliştikçe kan davalarının yerleşik sosyal dokuyu tehdit etmesine bir çözüm olarak geliştirildiğidir. *lex talionis'in* bir amacı misillemeyi yasallaştırmak ve bunun devlet eliyle uygulanan tek ceza olarak kalması, böylece kabileler arasında süresiz kan dökücülüğünün önlenmesidir.

İlkenin bilinen en eski kullanımı Babil'in Hammurabi Yasasında görülür.

Hukuk üstünlüğünün olmadığı toplumlarda bir kişinin zarar görmesi halinde, zarar gören kişi veya yakınının zarara neden olan kişiden intikam alacağı düşünülürse intikam suçtan çok daha kötü yıkımlara yol açabilir. Babil hukukunda, bu tür eylemlere bir sınır kondu ve (mağdur ve suçlu toplumda aynı statüye sahip olduğu sürece) ceza suçtan daha kötü olmayacak şekilde sınırlandı. Bir tanrı (küfür) veya hükümdara(lèse-majesté)  karşı işlenen suçlar olduğu gibi, sosyal olarak daha iyi olanlara karşı işlenen suçlar daha ağır şekilde cezalandırılırdı.

Roma hukuku yaralanmalar için sabit cezalar belirledi ve intikam yerine parasal tazminata yöneldi. Ancak saldırı vakalarında *talioya* hala izin veriliyordu.

## Tevrat yasası
İbrani Kanununda, "göze göz", tazminatı kaybın değeriyle *sınırlamaktı*. Exodus ve Levililer'deki  (  ayin tachat ayin) kelimenin tam anlamıyla 'gözün yerine) göz' anlamına gelirken, Tesniyede biraz farklı bir ifadeyle (עַיִן בְּעַיִן שֵׁן בְּשֵׁן, "göze göz; dişe diş") kullanılır. Levililer'deki pasaj: "Ve yurttaşını yaralayan bir adamnasıl yaptıysa, ona  kırık altı kırık, göz altı göz karşılığı, diş altı diş karşılığı yapılacaktır. ” (Lev. 24:19–21). 

İncil, cinayet dışında herhangi bir suç için *kofer'in* (keffaret) bedensel cezanın yerini almasına izin verir.

Çıkış 21:22-24 şöyledir: "Eğer erkekler çekişir ve hamile bir kadını incitir, böylece meyvesi ondan gider ve yine de bir kötülük gelmezse, kadının kocasının ona yüklediği cezaya göre cezalandırılacak ve yargıçların belirlediği şekilde ödeyecektir. Bir fesat çıkarsa, o zaman cana can, göze göz, dişe diş, ele el, ayağa ayak vereceksin."

### Yahudilik
Tarihsel süreçte, Tevrat'ın yazılı *peshat'ının* (gerçek anlam) yerini gelişen etik ve insancıl anlayışlarla yapılan yeni Yahudi hukuku alır. Isaac Kalimi, lex talionis'in "göze göz" ifadesinin de Hahamlar tarafından "makul maddi tazminat olarak" yorumlanarak "insanlaştırıldığını" söyler. Pasachoff ve Littman, Farisi Yahudiliğinin "değişen sosyal ve entelektüel fikirlere uyum sağlama" yeteneğinin bir örneği olarak lex talionis'in yeniden yorumlanmasına işaret ediyor.

#### Talmud
"Göze göz" ve benzeri ifadelere atıfta bulunan ayetleri Talmud haksız fiil davalarında parasal tazminatı zorunlu kılacak şekilde yorumlar ve Sadukilerin Tevrat ayetlerinin ayni misillemeye atıfta bulunduğu yönündeki yorumlarına karşı çıkar. Örneğin ayni misilleme kör veya gözleri olmayan suçlular için bir yorum uygulanamazdı. 

Tevrat, *ayin tachat ayin* ifadesinin başka bir görünüm kazandığı bir doğrudan **karşılıklı adalet** biçimini de tartışır. Tevrat, burada başka bir kişiye karşı tanıklık etmek için komplo kuran yalancı tanıklardan bahseder ve mahkemenin "kardeşine yapmayı planladığı gibi ona da yapmasını" şart koşuyor. Belirli teknik kriterlerin yerine getirildiğini varsayarak, komplocuları arkadaşlarına zarar vermeyi planladıkları cezanın tamamen aynısı bir cezayla cezalandırmanın mümkün olduğu her yerde ölüm dahil mahkeme bu cezayı uygulamalı, aksi takdirde onlara kırbaç cezası verilmeliydi.

### İslâm
Kur'an Maide:45, "göze göz" kavramının İsrailoğullarına farz kılındığından bahseder. İslam'da karşılık gelen Lex talionis ilkesi kısas'tır.

**Kısas** ilkesi eski toplumlarda suç işleyen kişinin veya ait olduğu kabilenin işlenen suça eş değer şekilde cezalandırılması anlamına gelmekteydi. Yani göze göz, dişe diş, kulağa kulak ve cana karşılık can. Eski toplumlarda **bireysel sorumluluk ilkesi** bulunmadığı için suçlu yerine bir başkası, örneğin en yakın akrabası cezalandırılabilirdi. Çoğu zaman da fiilin **kasdi** bir eylem olup olmadığı da göz ardı edilir, her can için bir can veya **[[Diyet (İslam)|kan bedeli]]** alınırdı. Kabile fertlerinden birine karşı işlenen suç bütün kabileye karşı işlenmiş sayıldığından cezalandırmada suçlunun kabilesine mensup olma yeterli sebep kabul edilerek suçlu suçsuz ayırımı gözetilmeksizin misilleme cihetine gidiliyor, ayrıca suçta kasıt-hata ayırımı yapılmayarak maddî sonuçla yetiniliyordu. Kısas İslam öncesi Arap toplumunda kabileler arasında süregiden savaşların çözümü için kullanılırdı. Kan döküldüğünde, kısas aşiret misillemesi şeklinde gerçekleşir, katil bulunamazsa yakın bir akraba öldürülebilir veya bir ikame olarak kan bedeli alınırdı. Ayrıca kısas **toplumsal denklik şartı** üzerinden yürütülür, öldürülen kişinin erkek-kadın, hür-köle, seçkin ya da sıradan olması göz önüne alınarak, katilin aşiretinden öldürülene denk birisi infaz edilirdi. Örneğin köleye karşılık ancak bir köle, kadına karşılık bir kadın öldürülebilirdi.

Kısasta sosyal denklik şartı, alt sınıfta bulunan bir kişinin üst sınıftan birini öldürmesi durumunda kısasın uygulanacağı, üst sınıftan birinin alt sınıftan birini öldürmesi durumunda kısas uygulanamayacağı, ancak "kan bedeli" ödenebileceği anlamına gelmektedir.

: "*Ey iman edenler! Öldürülenler hakkında üzerinize kısas yazılmıştır. Hür kişiye karşılık hür, köleye karşılık köle, dişiye karşılık dişi. Kim kardeşi tarafından herhangi bir şekilde affa uğrarsa, bu durumda örfü izlemek ve affedene en güzel biçimde bir ödeme yapmak gerekir*.  (Bakara 178)

İran veya Suudi Arabistan gibi İslami *[[şeriat]]* hukukunu kullanan Müslüman ülkeler, "göze göz" kuralını tam anlamıyla uygularlar.

## Uygulamalar
* Bazı yargı bölgelerinde katillere ölüm cezası uygulanmaktadır.
* Nakam grubu, Holokost sırasında öldürülen altı milyon Yahudi'nin intikamını almak için altı milyon Alman'ı öldürmeye çalıştı.
* 2017'de asit saldırısında yaralanan İranlı bir kadına, şeriat yasası uyarınca saldırganın asitle kör edilmesi fırsatı verildi.

## Önemli eleştiri
Coretta Scott King, bu ifadeyi ırksal şiddet bağlamında kullandı: "Göze göz şeklindeki eski kanun herkesi kör bırakır." 

## Notlar

## Kaynakça