Selanikli Gemiciler

**Selanik Gemicileri** (Bulgarca: *Гемиджиите*, Gemidzhiite; Makedonca: *Гемиџиите*, Gemidžiite), 1898 ile 1903 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'nda faaliyet gösteren Bulgar anarşist bir gruptur. 

Grubun üyeleri ağırlıklı olarak Makedonya Bulgarlığından, Veles kökenli ve büyük çoğunluğu Selanik Bulgar Erkek Lisesi'nin genç mezunlarıydı. Grup, başlangıçta hedefini Osmanlı başkenti İstanbul, ardından da Edirne olarak belirleyen Bulgar anarşist Slavi Merdzhanov tarafından radikalleştirildi. 1901'de Merdzhanov'un Osmanlılar tarafından idam edilmesinin ardından grubun dikkati Selanik'e yöneldi. 28 Nisan - 1 Mayıs 1903 tarihleri arasında grup, Selanik'te yoğun bir bombalama kampanyası yürüttü. Amaçları, Makedonya ve Edirne Trakyası'ndaki Osmanlı baskısına Büyük Güçlerin dikkatini çekmekti.

Grubun kökleri 1898'de Cenevre'ye dayanmakta olup kurucuların neredeyse tamamı Bulgaristan kökenli gençlerdi. İç Makedonya-Edirne Devrimci Örgütü ile bağlantılıydı; ancak Yüksek Makedonya-Edirne Komitesi ile de yakın ilişkileri bulunuyordu. Bombaların sonuçları, Selanik'teki Bulgar toplumu için yıkıcı oldu. Selanik bombalamalarının devamı niteliğinde, aynı yıl Küçük Burgaz yakınlarında bir yolcu trenine ve Burgaz Körfezi'nde "Vaskapu" adlı yolcu gemisine de saldırı düzenlendi.

## Köken ve etimoloji

Grup, 1890'larda büyüyen Bulgar anarşist hareketinden beslenmektedir. Bulgar Prensliği toprakları, başta Makedonya ve Trakya özgürlük hareketleri olmak üzere Osmanlılara karşı girişilen anarşist faaliyetler için bir üs niteliği kazandı. Selanik Gemicileri, 1895'te Filibe'de kurulan "Makedonya Gizli Devrimci Komitesi" adlı yapıdan türemiştir. Bu örgüt, 1898'de Cenevre'de gizli ve anarşist nitelikte bir kardeşliğe, yani "Cenevre Grubu"na dönüştürüldü. Grubun önde gelen isimleri öğrenciler Mihail Gerdzhikov, Petar Mandzhukov ve Slavi Merdzhanov'du. Bu gençler; Fransız Devrimi'nin ardından Avrupa'da filizlenen, Rus anarşist Mihail Bakunin ve onun Panslavizm hareketiyle ilişkisine uzanan anarşo-milliyetçilik akımından etkilendiler.

"Cenevre Grubu"ndaki anarşistler, Osmanlı karşıtı mücadelede kilit roller üstlendi. Komiteyi kuranların neredeyse tamamı Bulgaristan'dan gelen gençlerdi. Makedonyalı olmamalarına karşın, Bulgar ulusal projesinden bağımsız olarak uluslarüstü bir Makedonya kimliğini benimsediler. Sloganları **[[Ne Tanrı, ne efendi|Ne tanrı, ne efendi]]** idi. Grup, Rus göçmen çevreleriyle ilişki kurarak Bakunin yanlılarına yakın durdu ve Cenevre aracılığıyla diğer anarşist çevrelerle de iletişimini sürdürdü.

1899'da Merdzhanov, Selanik'teki Bulgar okuluna öğretmen olarak tayin edildi ve bazı mezunları anarşist fikirlerle tanıştırdı. 1900'de Petar Mandzhukov da Selanik'e yerleşerek özellikle terör mücadelesi yöntemlerine ilişkin fikirleriyle Gemidzhii üzerinde etkili oldu. Grubun ilk toplantıları 1899'da gerçekleşti; amaç, Makedonya ve Edirne Trakyası'nın özgürlüğü meselesinde uluslararası kamuoyunu etkilemek üzere devrimci bir terör örgütü oluşturmaktı.

Grup, yayınlarda birkaç farklı isimle anılır: "Selanik Gemicileri", "Mürettebat" ya da Osmanlı Türkçesindeki "gemici" kelimesinden türetilmiş "Gemitzides". Grubun başlangıçtaki adı "Tetikçiler" (*gürültücü*) idi. "Gemici" lakabı ise "gündelik yaşamı ve yasanın sınırlarını geride bırakıp kuralsızlığın özgür ve vahşi denizlerinde yelken açmaktan" esinlenmişti. Yeni sloganları **"ke se arçime"**, yani "halkın özgürlüğü adına kendimizi harcayacağız / öleceğiz" anlamına geliyordu.

## İstanbul'daki saldırı planları ve eylemler
Anarşistler ilk olarak İstanbul'da bombalı saldırı planları geliştirdi. 1899 yazında Slavi Merdzhanov önderliğinde grup, Sultanı suikastle öldürmeyi planladı. Merdzhanov, Petar Sokolov ve anarşist arkadaşları Petar Mandzhukov, Yüksek Makedonya-Edirne Komitesi'nin lideri Boris Sarafov'a başvurarak Osmanlı İmparatorluğu'nun başlıca şehirlerinde geniş çaplı terör eylemlerini finanse etmesi için para istedi. Sarafov parayı sağlamayı kabul etti; üçü İstanbul'a geçerek uzun tartışmaların ardından Sultanı suikastle öldürmeye karar verdi.

Aralık 1899'da Merdzhanov, Bulgar Patrikhanesi sekreteri Dimitar Lyapov aracılığıyla yerel Ermeni devrimcilerle bağlantı kurdu; ancak Ermenilerin yardımıyla bile bunun gerçekleştirilemeyeceği anlaşıldı. Patlamanın etkisinin diğer şehirlerdeki eş zamanlı eylemlerle artırılabileceğine karar verildi ve Selanik'teki Osmanlı Bankası şubesini havaya uçurmayı kabul eden Yordan Popyordanov ile temasa geçildi.

Selanik'teki teröristler, çoğunluğu Veles'li ve Bulgar Lisesi öğrencisi olan genç erkeklerdi. Grup kendisine, Türkçe "gemici" anlamına gelen sözcükten türetilmiş "Gemidzhi" adını verdi. 1900 yılında Merdzhanov, plan hakkında Ermenilerle görüşmek için İstanbul'a yeniden gitti ve akabinde teröristler her iki kentte de tünel kazma çalışmalarına başladı. 18 Eylül 1900'de Osmanlı polisi patlayıcı taşıyan grubun bir üyesini yakalayarak tüm grubu tutuklattı; Merdzhanov, Sokolov ve Pavel Shatev de aralarındaydı. Bulgar hükûmetinin baskısı sonucu tutukluların tamamı 1901'de Bulgaristan'a sınır dışı edildi.

## Edirne'deki saldırı planları ve eylemler
Merdzhanov ve Sokolov, Sofya'ya dönerek yeni planlar geliştirdi. Bu planlardan biri, gelecekteki eylemleri finanse etmek amacıyla posta çantasına el koymak için Osmanlı topraklarında Şark Ekspresi'ni durdurmaktı. Temmuz 1901'de Filibe'deki Yüksek Makedonya Komitesi temsilcisi Pavel Genadiev'in desteğiyle donatılmış on kişilik bir çeteyle Edirne bölgesine girdiler. Çete demiryoluna büyük miktarda dinamit yerleştirdi; ancak bir aksilik nedeniyle tren hasarsız geçti.

Ardından İran Şahı'nın trenle Edirne'den geçeceğini öğrendiler ve Lüleburgaz istasyonunda ona tuzak kurmayı planladılar; bu girişim de sonuçsuz kaldı. Daha sonra Sultanın damadı olan valiyi yakalamak amacıyla Edirne'ye geçtiler; bu plan da tutmadı. Zengin bir yerel Türk toprak ağasının oğlunu kaçırdılarsa da kısa sürede fark edilerek büyük Osmanlı kuvvetleri tarafından kuşatıldılar. Saatlerce süren çatışmada çetenin büyük çoğunluğu hayatını kaybetti ya da ağır yaralandı. Sokolov ölenler arasındaydı; Merdzhanov ise bir Bulgar ve iki Ermenili ile birlikte canlı esir alındı. Tutuklular Edirne'ye götürüldü ve Kasım 1901'de dördü de alenen idam edildi. Sarafov'un Dedeağaç'ta sağladığı dinamitin ele geçirilmesi üzerine grubun faaliyetleri Selanik ile sınırlı kaldı.

## Selanik bombalamaları
1900 yılında grup, Selanik'teki Osmanlı Bankası'nın karşısına bir dükkan kiraladı ve altına tünel kazmaya başladı; tünel 1903'te tamamlandı.

28 Nisan 1903'te grubun üyesi Pavel Shatev, Selanik limanından ayrılmakta olan Fransız gemisi "Guadalquivir"i dinamitle havaya uçurdu. Shatev diğer yolcularla birlikte can salıyla gemiden kurtuldu; ancak daha sonra bir deniz adamının tarifi üzerine Osmanlı polisi tarafından Üsküp tren garında yakalandı. Aynı gece gruptaki diğer bombacılar Dimitar Mechev, Iliya Trachkov ve Milan Arsov, Selanik ile İstanbul arasındaki demiryoluna saldırdı; geçen trenin lokomotifine ve birkaç vagona hasar verdi, yolcular yaralanmadı.

Ertesi gün büyük baskının başlangıç sinyalini Kostadin Kirkov verdi; patlayıcı kullanarak şehrin elektrik ve su dağıtım sistemlerini devre dışı bıraktı. Yordan Popyordanov (Orceto), daha önce altına tünel kazılmış olan Osmanlı Bankası binasını havaya uçurdu. Milan Arsov ise Alhambra Tiyatrosu'na bomba attı. Aynı gece Kostadin Kirkov, Iliya Trachkov ve Vladimir Pingov şehrin farklı noktalarında bomba patlattı. Dimitar Mechev ile Iliya Trachkov, bir gaz fabrikasının rezervuarını imha etmeyi başaramadı; ikili daha sonra ordu ve jandarma kuvvetlerine karşı 60'tan fazla bombayla sürdürdükleri silahlı çatışmada hayatlarını kaybetti. Pingov ise Bosnyak Hanı'nı ateşe vermeye çalışırken vurularak öldürüldü.

Yordan Popyordanov 30 Nisan'da orduyla girdiği çatışmada hayatını kaybetti. Mayıs ayında Kostadin Kirkov bir postaneyi havaya uçurmaya çalışırken bir nöbetçi tarafından öldürüldü. Yerel valiyi öldürme görevini üstlenen Tsvetko Traykov ise yakalanmadan hemen önce elindeki bombayı ateşleyip üstüne oturarak intihar etti.

## Burgaz ve Küçük Burgaz'daki ilgili saldırılar

Selanik bombalamasının devamı niteliğinde, aynı yıl Mihail Gerdzhikov önderliğinde Küçük Burgaz demiryolu istasyonu yakınlarında bir yolcu trenine ve Anton Prudkin önderliğinde Burgaz Körfezi'nde "Vaskapu" adlı yolcu gemisine bombalı saldırılar düzenlendi; her iki eylem de İç Makedon Devrimci Örgütü (İMDÖ) ile yakın ilişkili anarşistlerce örgütlendi.

Budapeşte-İstanbul menzilli günlük ekspres tren, 28 Ağustos'ta Küçük Burgaz yakınlarında havaya uçuruldu. Patlama; Edirne ile Selanik arasındaki iletişimi kesmek için bir köprüyü yıkmayı amaçlıyordu. Yedi kişi hayatını kaybetti, on beşi yaralandı ve iki vagon parçalandı. Avusturya-Macaristan yolcu gemisi Vaskapu'daki ikinci terör eylemi 2 Eylül'de gerçekleşti. Patlama; kaptan, iki zabit, altı mürettebat ve 15 yolcunun ölümüne yol açtı, gemi de alev aldı. Saldırganlardan Zahari Stoyanov'ın yakın akrabaları olan İvan Stoyanov ve Stefan Dimitrov da patlamada hayatlarını kaybetti.

Asıl plan, 9 Eylül'de İstanbul limanına dört gemiyle saldırmaktı: Vaskapu'nun yanı sıra Avusturya-Macaristan'a ait "Apollo", Almanya'ya ait "Tenedos" ve Fransa'ya ait "Felix Fressinet". Ancak "Vaskapu"nun erken patlaması nedeniyle plan akamete uğradı.

## Sonuçları

Saldırıların hemen ardından şehirde sıkıyönetim ilan edildi. Osmanlı ordusu ve başıbozuklar, Bulgar "tehdidini" bölgeden temizlemek amacıyla Selanik'teki pek çok masum Bulgar vatandaşını katletti; benzer eylemler daha sonra Manastır'da da yaşandı. Müslüman halk tarafından Hristiyanlara yönelik linç girişimleri gerçekleştirildi; konsolosluk kaynakları on bir Hristiyan'ın öldürüldüğünü kayıt altına aldı.

Pavel Shatev, Marko Boshnakov, Georgi Bogdanov ve Milan Arsov Türk divan-ı harpçe idama mahkûm edildi. Rusya ve Avusturya-Macaristan'ın baskısıyla ölüm cezaları müebbet hapis cezasına çevrildi; Fizan'daki bir ceza kolonisine gönderildiler. İvan Garvanov dahil İMORO Merkez Komitesi üyeleri tutuklandı. Grubun eylemleri Avrupa'da kınandı.

Libya'da Boshnakov 14 Şubat 1908'de sıtmadan, Arsov ise 8 Haziran 1908'de bitkinlikten hayatını kaybetti. 30 Temmuz 1908'de Jön Türkler hareketinin zafer kazanmasıyla birlikte Osmanlı affından yararlanan geriye kalan iki "Gemici" serbest bırakıldı.

## Üyeler
Grubun üyeleri şu şekilde sıralanmaktadır:

* **[[Yordan Popyordanov]]**, lakabı Ortzeto; 1881'de Veles'te doğdu. Burjuva kökenli bir aileden gelir; 1894'te Selanik Bulgar Okulu'na girerek radikal devrimci örgütlerle ilişki kurdu. Grubun lideri ve saldırıların baş mimarı olarak kabul edilir. Bombalama sürecinde hayatını kaybetti. Fotoğraf çektirmek istemediği için görüntüsü bulunmayan tek Gemici'dir.
* **[[Kostadin Kirkov]]**, 1882'de Veles'te doğdu. Ortzeto ile küçük yaşlardan beri yakın arkadaştı; aynı yaşta Bulgar Okulu'na başladılar. Güçlü hafızası ve iğneleyici esprileriyle tanınırdı.
* **[[Milan Arsov]]**, 1886'da Veles yakınlarındaki Oraovetz'de doğdu. Saldırıların yapıldığı dönemde hâlâ dördüncü sınıf öğrencisiydi; grubun en genciydi. Sürgünde hayatını kaybetti.
* **[[Dimitar Mechev]]**, lakabı Dime Mecheto; 1870'te Veles'te doğdu. İMDÖ'ye katılarak 1898'de örgüt tarafından ölüm cezasına çarptırılan yerel bir yetkiliye baltayla saldırdı; başarısız olunca dağa çıkarak silahlı çetelere katıldı. Daha sonra Bulgar Prensliği'ne göç edip Pemik'te bir madende çalıştı; ardından gruba dahil oldu. Eylemler sırasında hayatını kaybetti.
* **[[Georgi Bogdanov]]**, 1882'de Veles'te varlıklı bir ailede doğdu. 1901'de babası tarafından Selanik'te bir tapu ofisinde çalışmak üzere oraya gönderildi. Gemidzhii adına "Noja" restoranına bomba attı; tutuklanarak Libya'ya sürgün edildi. Jön Türk Devrimi'nin ardından affedildi ve 12 Haziran 1939'da Sofya'da hayata gözlerini yumdu.
* **[[Iliya Trachkov]]**, 1885'te Veles'te doğdu; Selanik'te ayakkabıcı olarak çalıştı. Bombalama sürecinde hayatını kaybetti.
* **[[Vladimir Pingov]]**, 1885'te Veles'te doğdu; "delişmen" kişiliğiyle tanınır, her zaman en tehlikeli görevleri üstlendi. Grubun ilk hayatını kaybeden üyesiydi.
* **[[Marko Boshnakov]]**, 1878'de Ohri'de doğdu. Bulgar ordusunda subaylık yaptığı rivayet edilmekte olup banka altındaki tünel planlarının mimarı olduğu söylenmektedir. Bombalamaya bizzat katılmayan tek üyeydi; saldırılardan 14 gün sonra yakalandı, 1908'de sürgüne gönderildi ve aynı yıl Fizan'da hayatını kaybetti.
* **[[Tsvetko Traykov]]**, 1878'de Resen'de doğdu; birkaç yıl Selanik'te yaşadı. Bulgar toplumunun etkin bir üyesiydi. Eylemler sırasında hayatını kaybeden son Gemici oldu.
* **[[Pavel Shatev]]**, 1882'de Kratova'da varlıklı bir tüccar ailesinde doğdu. 1896'da Bulgar Okulu'na kaydoldu; 1910–1913 yılları arasında Selanik'te Bulgar Ticaret Lisesi'nde öğretmenlik yaptı. Bulgar yanlısı ve Yugoslav karşıtı tutumları gerekçesiyle Makedon Yugoslavyasında hapsedildi; Bitola'da ev hapsindeyken 1951'de hayatını kaybetti.

## Mirası

Pavel Shatev'in anılarına dayanan *Fezzan'daki Selanik suikastı ve sürgünler* adlı eser, 1927'de Sofya'da Makedonya Bilim Enstitüsü tarafından yayımlandı. Grubun hikâyesi, İMARO'nun eski üyesi Bulgar yazar Anton Strashimirov tarafından 1930 tarihli *Robi* (Köleler) adlı romanda kurguya döküldü. Pavel Shatev'in anılarına dayanan *Esaret Altında Makedonya. Selanik suikastı (1903)* adlı eser, 1934'te Sofya'da İMRO devrimcisi Peter Glushkov tarafından yayımlandı.

1961'de bağımsız bir Makedonya uğruna verilen mücadeleyi konu alan *[[Selanik Teröristleri]]* adlı Yugoslav filmi Makedon Yugoslavyasında gösterime girdi. 1983'te yazar Georgi Danailov (1936–2017) "Selanik Komplosu" adlı oyunu kaleme aldı; oyun Bulgar tiyatrolarında ilgiyle izlenmeye devam etmektedir. MYSRO aktivisti Kosta Tsarnushanov (1903–1996), 1987'de Sofya'da yayımlanan *Selanik Suikastçıları* adlı belgesel roman yazdı.

Grupla ilgili diğer eserler arasında Gjorgi Abadžiev'in *Çöl* (Makedonca: *Пустина*), Jovan Pavlovski'nin *Gemiciler*, Jovan Boškovski'nin *Selanik Suikastçıları* (Makedonca: *Солунските атентатори*) adlı romanları ile Gane Todorovski'nin *Gemiciler* adlı şiiri sayılabilir. Veles Belediyesi demir bir köprü yanına bir anıt yaptırdı. Üsküp 2014 projesi kapsamında Kuzey Makedonya'nın başkenti Üsküp'ün merkezine de grubun anısına bir anıt dikildi.

## Ayrıca bakınız
* Bulgaristan'da anarşizm
* Makedonya Meselesi
* Osmanlı Bankası İşgali (1896)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Osmanlı Bankası Arşiv ve Araştırma Merkezi – Selanik Şubesi
* Solunski atentatori – Belgeler, fotoğraflar, bağlantılar (Bulgarca) (İngilizce)
* Solunski atentator i zatoçenitsite vav Fezan. Po spomeni na Pavel Şatev (Bulgarca)
* Hrisто Silyanov, "Osvoboditelni borbi na Makedoniya", Cilt I, ss. 243-262 (Bulgarca)