İsveç kronu

**İsveç kronu** (İsveççe:*svensk krona*; işareti:**kr**, kodu:**SEK**) 1873'ten beri kullanılan İsveç para birimi. Aynı zamanda Åland Adaları'nda kullanılmaktadır. SEK'in altbirimi *[[öre]]*dir; 100 öre 1 kron etmektedir. 2006 yılı enflasyon oranı ise %4,4'tür (hedef 2,0 ± 1).

## Tarihçe
Riksdaler'ın yerini alan kronun eşit olarak tanıtılması, 1876'da yürürlüğe giren ve I. Dünya Savaşı'nın başlangıcına kadar süren İskandinav Para Birliği'nin bir sonucuydu. Birliğin tarafları, adının İsveç'te *krona*, Danimarka ve Norveç'te *krone* olduğu İskandinav ülkeleriydi, Türkçede kelimenin tam anlamıyla "taç" anlamına gelir. Üç para birimi altın standardındaydı ve kronu / kronu şu şekilde tanımlandı: 1⁄2480 bir kilogram saf altının.

Her üç para biriminin karşılıklı denkliği, I. Dünya Savaşı'nda altına dönüştürülebilirliklerinin askıya alınmasıyla sona erdi. Altın pariteleri savaşlar arası dönemin çoğunda kalırken, bu para birimleri genellikle değişen piyasa oranlarında kote edildi.

## Madeni paralar

### Tarihçe
1873 ile 1876 yılları arasında, mezheplerdeki madeni paralar 1, 2, 5, 10, 25 ve 50 öre ve 1, 2, 10 ve 20 kron tanıtıldı. 1, 2 ve 5 bronz, 10, 25, 50 re ve 1 kron ve 2 kron gümüş, 10 ve 20 kron altındı. 1881'de 5 kron altın madeni paralar eklendi.

1873'te İskandinav Para Birliği para birimi sabitlendi, böylece 2.480 kron 1&nbsp;kg altın satın aldı. 2017 yılında altının fiyatı kg başına 365.289 kron. Yani 1873'te 2017'de 1,47 kron kadar altın aldık. Bu nedenle, bugün en küçük mezhep madalyonunun 1 krona sahip olması mantıklıysa, 1873'te makul bir en küçük mezhep madalyonu 1 öre idi. 10 Kr'lık bir altın sikke, 900 incelikle 4.4803 gram ağırlığındaydı, böylece nihai ağırlık 4.03327 gram veya bir kilogramın tam olarak 1 / 248'i idi.

1902'de altın sikkelerin üretimi durdu ve tamamen sona ermeden önce 1920 ve 1925'te kısa bir süre yeniden başlatıldı. I. Dünya Savaşı sırasındaki metal kıtlığı nedeniyle demir, 1917 ile 1919 yılları arasında bronzun yerini aldı. Nikel-bronz, 1920'de 10, 25 ve 50 öre'de gümüşün yerini aldı ve gümüş 1927'de geri döndü.

1968'de 2 kron bakır nikele, 1 kron bakır nikel kaplı bakıra geçti (1982'de tamamen bakır nikel ile değiştirildi). Bununla birlikte, 1 kronun (1875'ten beri) ve 2 kronun (1876'dan beri) önceki tüm darphaneleri 2017'ye kadar hala yasal olarak ihale ediliyordu, ancak 1971'den beri basılmadığı için 2 kron madeni paralar dolaşımda çok nadiren görülüyordu. 2 Kron madeni paralar 1966 yılına kadar% 40 gümüş içeriyordu, bu da birkaç yıldır yüz değerinden çok daha değerli oldukları anlamına geliyordu, bu nedenle çoğu arbitrajcılar tarafından satın alındı ve eritildi ve geri kalanı koleksiyoncular tarafından saklandı.

1954, 1955 ve 1971'de çağdaş 1 kron ve 2 kron sikkelere benzer tasarımlarla 5 kron gümüş sikkeler üretildi. 1972'de yeni, daha küçük 5 kron madeni para tanıtıldı ve bakır nikel kaplı nikel. Mevcut tasarım 1976'dan beri üretilmektedir. 1954'ten beri basılan 5 kron madeni paralar yasal ihale niteliğindedir, ancak gümüş içerikleri nedeniyle koleksiyonerler tarafından tutulma eğilimindedir.

Monarşi kaldı, ancak 5 krona bir portre verilmedi. 1974'ten önce basılan madeni paralar aynı büyüklüktedir, ancak Kral VI. Gustaf Adolf'un portresini ve kraliyet sloganını içerir.

Genellikle İsveççe yuvarlama olarak adlandırılan **nakit yuvarlama** (İsveççe: *öresavrundning*), öre'yi fiyatlandırma ve muhasebe birimi olarak korurken, değişimi yukarı veya aşağı en yakın fiziksel para birimine yuvarlamak için yasal olarak uygulanan bir yöntemdir.

1991 Yılında alüminyum-pirinç ("Kuzey altını") 10 kron madeni paralar piyasaya sürüldü; önceki 10 kron madeni paralar yasal ihale değildir. Aynı yıl bronz renkli 50 öre sikkeler piyasaya sürüldü.

18 Aralık 2008'de Riksbank, son serbest madeni para olan 50-öre'nin 2010 yılına kadar aşamalı olarak kaldırılması önerisini açıkladı. Elektronik ödemeler için hala bir alt bölüm birimi olarak kalacaktı. Sebepler arasında düşük satın alma gücü, değerden daha yüksek üretim ve dağıtım maliyeti olabilir ve madeni paralar çoğu park makinesi ve otomatta kullanılamaz. 25 Mart 2009'da Riksdag, 50 öre madeni paranın yasal ihale olarak kaldırılmasına ilişkin yasayı resmen çıkarmaya karar verdi. Yasaya göre 50 öre coin ile ödemenin yapılabileceği son tarih 30 Eylül 2010'du. Kalan 50 öre madeni para Mart 2011 sonuna kadar bankalarda takas edilebildi

### Çağdaş
11 Eylül 2012'de Riksbank, 1 kron ve 5 kron madeni paraların yerini alacak yeni boyutlarda yeni bir madeni para serisi duyurdu; Yeni madeni paralar Ekim 2016'da geldi. Madeni paraların tasarımı, şarkıcı-söz yazarı Ted Gärdestad'ın şarkısı "Sol, vind och vatten" (Türkçe: "Güneş, rüzgar ve su") temasını takip ediyor ve madeni paraların arka tarafındaki unsurları tasvir eden tasarımlar. Bu aynı zamanda 2 kron madeni paranın yeniden piyasaya sürülmesini de içerirken, mevcut 10 kron madeni para aynı kaldı. Yeni madeni paraların tasarımlarında kralın yeni bir portresi de var. Yeni bir madeni para serisinin nedenlerinden biri nikel kullanımına son vermekti (alerji nedenleriyle). Otomatlar ve park sayaçları oldukça yüksek bir dereceye kadar bozuk para kabul etmeyi bırakmalı ve yalnızca banka kartlarını veya mobil ödemelerini kabul etmelidir.

Mevcut madeni para serisinin 2016 yılında piyasaya sürülmesinden sonra, tüm eski kron madeni paralar 2017'den beri geçersizdi. Ödemeler için kullanılamazlar ve herhangi bir bankada yasal ihale ile değiştirilemezler ve bunun yerine metal olarak geri dönüştürülmeleri talimatı verilir.

Yıldönümü ve hatıra paraları basılmıştır ve 1897'den beri olanlar da yasal ihaledir.

## Banknotlar

### Tarihçe
1874'te İsveç Ulusal Bankası tarafından 1 kron ve 5, 10, 50, 100 ve 1.000 kron cinsinden banknotlar çıkarıldı. 1 Kronu, 1914 ile 1920 arasında yeniden ortaya çıkmasına rağmen, başlangıçta yalnızca iki yıllığına çıkarıldı. 1939 ve 1958'de 10.000 kron banknot çıkarıldı.

1972'den beri bir madeni para basılmış olmasına rağmen, 5 kron banknotun üretimi 1981'de sona erdi. 1991 yılında 10 kron madeni paranın piyasaya sürülmesiyle 10 kron banknot üretimi durduruldu ve 20 kron banknot piyasaya sürüldü.

Kalan bir kron banknotun tamamı 31 Aralık 1987'den sonra geçersiz hale geldi. Kalan beş kron ve on kron banknotun tamamı 31 Aralık 1998'den sonra geçersiz hale geldi.

1874'ten bu yana her banknot tasarımının kapsamlı bir listesi dahil edilmemiştir, ancak aşağıdaki beş tasarım 2016-2017'de kullanımdan kaldırılmıştır veya kaldırılacaktır. En eski tasarım 1985 yılında basılmaya başlandı.

1991-1995 yılları arasında yazar Selma Lagerlöf'ün portresiyle 20 kronluk bir banknot (yeni bir mezhep) basıldı ve tam tersi *Nils'in Harika Maceraları* kitabından bir pasajın kazınmış bir yorumuydu. Banknot 31 Aralık 2005'ten sonra geçersiz hale geldi. Aynı portreye sahip daha güvenli bir versiyon 1997'den 2008'e kadar basıldı ve 30 Haziran 2016'dan sonra geçersiz hale geldi.

50 Kron banknot (1896'dan beri 3. tasarım) 1996-2003 yılları arasında şarkıcının portresiyle basıldı Jenny Lind ve tersinde İsveç arpı ve ton aralığının resmi vardı. Banknot 31 Aralık 2013'ten sonra geçersiz hale geldi. 2006'dan 2011'e kadar aynı portreye sahip daha güvenli bir sürüm basıldı ve 30 Haziran 2016'dan sonra geçersiz hale geldi.

1986-2000 yılları arasında botanikçi Carl Linnaeus'un portresiyle 100 kron banknot (1898'den beri 3. tasarım) basıldı ve tam tersi bir çiçeği tozlaştıran bir arının çizimiydi. Banknot 31 Aralık 2005'ten sonra geçersiz hale geldi. Aynı portreye sahip daha güvenli bir sürüm 2001'de tanıtıldı ve 30 Haziran 2017'den sonra geçersiz hale geldi.

Mavi tonda 500 kron banknot (yeni bir mezhep) 1985 yılında XI. Karl portresi ile tanıtıldı ve tam tersi bir gravürde "İsveç mühendisliğinin babası" Christopher Polhem tasvir edildi. Bu banknotlar 31 Aralık 1998'de geçersiz hale geldi. 1989-2000 yılları arasında aynı portreye sahip 500 kron banknot (kırmızı, ancak folyo şeritleri olmayan) basıldı. Bu banknot 31 Aralık 2005'ten sonra geçersiz hale geldi. Aynı portreye sahip daha güvenli bir sürüm 2001'de tanıtıldı ve 30 Haziran 2017'den sonra geçersiz hale geldi. Banknotun 1985 yılında Kral Charles Xı'nin emrettiği "Snapphane" gerilla savaşçılarının infazları nedeniyle bazı tartışmaları oldu.

1.000 kron banknotların ilk iki tasarımı (1894'ten 1950'ye ve 1952-1973'e kadar basılmıştır) 31 Aralık 1987'de geçersiz hale geldi. Kral portresi olan üçüncü tasarım XIV. Karl ve Jacob Berzelius (1976-1988 basılmıştır) ve 31 Aralık 1998'de geçersiz ilan edildi. 10.000 kron banknotların emekliliğine hazırlık olarak, 1989'dan 1991'e kadar I. Gustav'ın portresiyle 1.000 kron yeni bir banknot (4. tasarımdan / folyo şeritsiz) basıldı ve tam tersine Olaus Magnus'un 1555'ten Kuzey Halkları Tanımından bir hasat resmi basıldı. Dolaşım 2001 yılında 48 milyonun üzerine çıktı.

15 Mart 2006'da Riksbank, aynı portreye sahip yeni, daha güvenli bir 1.000 kron banknot tanıttı ve Riksbank, yeni 1.000kron banknotta HAREKETİN güvenlik özelliğini (çizgili bantta hareketli bir görüntü) kullanan dünyadaki ilk merkez bankası oldu. Banknot eğildiğinde, çizgili banttaki resim hareket ediyor gibi görünür. Güvenlik ipliği olmayan Vasa banknotu, 31 Aralık 2013'ten sonra geçersiz hale geldi ve o sırada dolaşımda yalnızca 10 milyon vardı. Güvenlik ipliğine sahip Vasa banknotları, 30 Haziran 2016'dan sonra geçersiz hale geldi ve bu sırada dolaşımda 4 milyonun altında kaldı. Dag Hammarskjöld'ün yer aldığı yedek banknotlar 1 Ekim 2015'te geçerli oldu, ancak kayda değer ölçüde daha az miktarda (3,5 milyondan az) dolaştırıldı ve böylece İsveç'teki nakit arzı azaltıldı.

10.000 kron banknot, dünyanın en değerli banknotlarından biri olduğu için her zaman küçük miktarlarda basılmıştır. Merkür'ün Başını içeren ilk tasarım 1939'da basıldı ve 31 Aralık 1987'den sonra geçersiz hale geldi. İkinci tasarım 1958'de basıldı ve VI. Gustaf Adolf'un bir portresini içeriyordu ve 31 Aralık 1991'den sonra geçersiz hale geldi.

Geçersiz banknotlar, yönetim ücreti 200 kron olan Riksbank aracılığıyla itfa edilebilir.

### Güncel seriler
6 Nisan 2011 tarihinde Riksbank, 2015 yılında piyasaya sürülecek olan yeni banknot serisinde portreleri yer alacak kişilerin isimlerini açıkladı. Bu seri aynı zamanda yeni bir 200 kronluk banknotu da içerecektir.

24 Nisan 2012 tarihinde Riksbank, Göran Österlund'un *Kültürel Yolculuk* başlıklı yazısına dayanan yeni banknot tasarımlarının temelini açıkladı.

İlk banknotlar olan 20, 50, 200 ve 1,000 kron 1 Ekim 2015 tarihinde, diğer iki banknot olan 100 ve 500 kron ise 3 Ekim 2016 tarihinde basılmıştır.

#### 500 kr'luk banknot tartışması
Opera sanatçısı Malena Ernman, Birgit Nilsson'un Richard Wagner'in *[[Valküreler (opera)|Valküreler]]* eserini seslendirirken tasvir edildiği bir tasarım seçtiği için Riksbank'ı eleştirdi. İsveç'te antisemitizmle ilgili sorunların arttığı bir dönemde, eserleri Nazi Almanyası ile ilişkilendirilen Wagner'in bir eserine yer verilmesinin çok uygunsuz olduğunu belirtti. Wagner Nazi döneminden çok önce ölmüştür ve Hitler'in onun müziğini sevdiği düşünülmektedir. Riksbank, “tasarım seçiminin olumsuz olarak görülmesinin talihsiz olduğunu” söyleyerek cevap verdi ve değiştirilmeyeceğini belirtti.

*[[Dagens Nyheter]]* gazetecisi Björn Wiman eleştirilerinde daha da ileri giderek Riksbank'ı 500 kronluk banknot için Nilsson'u seçtiği için kınadı. Wiman, Nilsson'un 1995 tarihli otobiyografisinde Decca'dan Mauritz Rosengarten'in açgözlülükle ilgili antisemitik espriler yaptığını anlattığı bir örneği gündeme getirdi.

## Döviz kuru
İsveç kronunun “en çok işlem gören para birimleri” sıralamasında nerede olduğunu görmek için Uluslararası döviz piyasası hakkındaki makaleyi okuyun.

İsveç kronunun diğer para birimleri karşısındaki döviz kuru tarihsel olarak İsveç'in o dönemde izlediği para politikasına bağlı olmuştur. İsveç bankacılık sisteminin kurtarılmasından bu yana serbest döviz kuru rejimi sürdürülmektedir.

Kronanın avroya göre en zayıf olduğu tarih, bir avronun 11,6465 SEK aldığı 6 Mart 2009'dur. Kronanın avro karşısında en güçlü olduğu tarih ise 13 Ağustos 2012'de bir avronun 8,2065 SEK aldığı tarihtir. Avro'daki zayıflık Yunanistan'da Temmuz 2012'de başlayan kriz ve krizin İtalya ve İspanya'ya yayılma korkusundan kaynaklanmıştır. Euro banknot ve madeni paraların basıldığı 2002 yılı başından 1 Mart 2017 tarihine kadar ortalama döviz kuru 9,2884 SEK/EUR olmuştur.

## Dolaşımdaki kişi başına düşen banknot ve madeni paralar
İsveç zengin bir ülkedir ve 1970 ve 1980'lerde kişi başına düşen banknot ve madeni para değeri dünyadaki en yüksek değerlerden biriydi. 1991 yılında, 1958'den beri tedavülde olan 10,000kr değerindeki en büyük banknot geçersiz ilan edilmiş ve artık yasal ödeme aracı olmaktan çıkarılmıştır.

Politika gereği hiçbir zaman basılan paranın geçersiz olduğunu ilan etmeyen Amerika Birleşik Devletleri'nin aksine, İsveç ve diğer birçok Avrupa ülkesinde eski banknot serilerinin veya eski madeni para tasarımlarının geçersiz olduğu ve artık yasal ödeme aracı olmadığı bir tarih vardır. Bununla birlikte, herhangi bir yaştaki geçersiz eski banknotlar Riksbank'a yatırılabilir ve değeri bir banka hesabına gönderilebilir.

2001-2008 yılları arasında banknotlar ve madeni paralar kişi başına yaklaşık 12.000 kron gibi neredeyse sabit bir seviyede dolaşıma sokulmuştur. 2006 yılında ise hareketli güvenlik şeridine sahip modifiye edilmiş 1.000 kronluk banknot üretilmiştir. Yedi yıl içinde şeritsiz banknotların geçersiz olduğu ilan edilmiş ve geriye sadece büyük ölçüde azaltılmış sayıda folyolu banknot kalmıştır. Swish mobil ödeme sistemi 2012 yılında İsveç'te kurulmuş ve nakit ödemelere popüler bir alternatif haline gelmiştir. Folyo şeridi olmayan Vasa 1,000-krona banknotu 31 Aralık 2013'ten sonra geçersiz hale gelmiştir ve folyo şeridi olan parçalar 30 Haziran 2016'dan sonra geçersizdir.

Pek çok ülke işlemlerinin giderek daha büyük bir bölümünü elektronik yollarla gerçekleştiriyor olsa da İsveç, dolaşımdaki nakit miktarını da önemli oranda azaltması bakımından benzersizdir. Uluslararası Ödemeler Bankası'na göre geçen yıl İsveç, 1993'te ABD, 2003'te Euro Bölgesi, 2007'de Avustralya, 2009'da Kanada, 2013'te Birleşik Krallık ve Suudi Arabistan, 2014'te Güney Kore, 2016'da Rusya ve 2019'da Meksika tarafından ABD dolarına dönüştürülen kişi başına nakitte geçildi. 2019 yılı itibarıyla İsveç halen kişi başına Arjantin, Brezilya, Türkiye, Hindistan, Endonezya ve Güney Afrika'dan daha fazla nakit para (ABD dolarına dönüştürülmüş olarak) dolaştırmaktadır.

Kişi başına düşen nakit para dolaşımı 2007'deki en yüksek seviyesinden 2018'e kıyasla %51 oranında azalmıştır. İsveç'in gelecekteki bir tarihte tüm banknot ve madeni paraları geçersiz ilan edeceğine dair spekülasyonlar medyada yaygındır; Björn Ulvaeus nakitsiz bir İsveç'in ünlü savunucularından biridir ve basit bir soygunun çitle çevrilmesi gereken malların çalınmasını içereceği için daha güvenli bir toplumla sonuçlanacağına inanmaktadır.

İsveç'te hane halkları, şirketler ve resmi makamlar arasındaki ödemelerin değeri nakit olarak kişi başına yıllık yaklaşık 20.000 kron tutarındadır. Mağazalarda neredeyse her yedi ödemeden biri nakit olarak yapılmaktadır. Yetişkin nüfusun yarısından fazlası Swish ödeme uygulamasına sahiptir. İsveç ATM'lerinden 2015 yılında yıllık para çekme miktarı kişi başına 15.300 kron. Skingsley'e göre, “bazı tüketicilerin, küçük şirketlerin ve yerel kulüplerin genellikle sorun olarak gördükleri şey, nakit paraya ulaşmak değil, bu parayı bir banka hesabına yatırabilmektir.

## E-krona
E-krona (elektronik kron), doğrudan Riksbank tarafından çıkarılması önerilen bir elektronik para birimidir. Ticari banka parasının kullanıldığı elektronik transferlerden farklıdır çünkü merkez bankası parasının nominal kredi riski yoktur, çünkü en azından İsveç kronu cinsinden borçlar için iflas edemeyecek olan merkez bankası üzerinde bir talep anlamına gelir.

İsveç'te azalan nakit kullanımı konjonktürel olarak güçlenecektir. Daha fazla işletme nakit para kabul etmeden çalışabileceklerini keşfettikçe, nakit para kabul etmeyi reddeden işletmelerin sayısı artacaktır. Bu durum, nüfusun yarısı tarafından halihazırda kullanılan Swish uygulamasını daha fazla vatandaşın edinmesi ihtiyacını yeniden güçlendirecektir. İsveçli bir banka konsorsiyumu tarafından kontrol edilen bankamatikler, özellikle kırsal bölgelerde yüzlerce sökülüyor.

Riksbank e-krona ihracı konusunda henüz bir karar almamıştır. Öncelikle Riksbank'ın bir dizi teknik, yasal ve pratik konuyu araştırması gerekiyor. “İsveç'te nakit kullanımının azalması, bunun bizim için diğer merkez bankalarına kıyasla daha yakıcı bir mesele olduğu anlamına geliyor. İlk bakışta e-krona çıkarmak basit gibi görünse de, bu bir merkez bankası için tamamen yeni bir şey ve takip edilecek bir emsal yok”. Riksbank e-krona çıkarmayı seçerse, bu nakit paranın yerini almak için değil, onu tamamlayıcı olarak hareket etmek içindir. “Riksbank, toplumda talep olduğu sürece banknot ve madeni para basmaya devam edecektir. Bu bizim yasal görevimizdir ve elbette bunu yerine getirmeye devam edeceğiz,” diyerek sözlerini tamamladı.

Aralık 2020'de İsveç Finansal Piyasalar Bakanı Per Bolund, 2022'de Kasım ayı sonuna kadar tamamlanması beklenen bir dijital para birimine geçmenin fizibilitesini araştırmak için bir hükümet incelemesi yapılacağını duyurdu. Riksbank'ın finans komitesinin eski başkanı Anna Kinberg Batra, incelemenin lideri olarak ilan edildi. 2023 itibarıyla herhangi bir karar alınmamıştır.

## Ayrıca bakınız
* Euro
* İsveç

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Sveriges Riksbank