Şeyh Said

**Şeyh Said** (1865/1866; Palu, Elazığ - 29 Haziran 1925, Diyarbakır), Zaza ve Kürt Nakşibendi tarikatı lideri. Şeyh Said İsyanı'nın elebaşıydı. Cumhuriyet'in ilanına ve reformlarına karşı çıkarak şeriat ve bağımsız Kürt devleti isteğiyle dönemin hükûmetine karşı silahlı isyanda bulunmuş, bunun üzerine 1925 yılında yargılanmış ve ardından idam edilmiştir.

## Hayatı
1865 yılında Palu'da doğmuştur. Babası Şeyh Mahmud Fevzi, annesi ise Gulê Hanım'dır. Palu, Elazığ, Diyarbakır ve Muş'ta eğitim gördükten sonra, babasının ölümü üzerine Nakşibendi tarikatı postnişini (lideri) olmuştur. Babasının Hınıs'a göç etmesiyle oraya yerleşmiştir. I. Dünya Savaşı sırasında Rus İmparatorluğu'nun Doğu Anadolu Bölgesi'ne ilerlemesinden dolayı Piran'a taşınmak zorunda kalmış ve savaştan sonra Hınıs Kolhisar'a yerleşmiştir.

## Kökeni
Şeyh Said'in 6. göbekten dedesi olan Seyyîd Haşim İran'dan Diyarbakır'a göç edip yerleşmiştir. Seyyîd Haşim, 1639 yılında Sultan IV. Murad tarafından öldürülmüştür. Şeyh Said'in Seyyid Haşim üzerinden, Muhammed'in neslinden (seyyid) olduğu iddia edilir. Şeyh Said'in dedesi Palulu Şeyh Ali Sebdi'dir. Şeyh Ali Sebdi'nin beş oğlu vardır: Şeyh Muhammed Nesih, Şeyh Mahmud Fevzi (Şeyh Said'in babası), Şeyh Hasan Naki, Şeyh Hüseyin Zeki ve Şeyh İbrahim (Kudo Efendi). Şeyh Mahmud Fevzi'nin de yedi oğlu vardır: Şeyh Said, Şeyh Bahaeddin, Şeyh Diyaeddin, Şeyh Necmeddin, Şeyh Tahir, Şeyh Mehdi ve Şeyh Abdurrahim.

## Şeyh Said İsyanı

Şubat 1925'te başlamış Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde merkezî yönetime karşı girişilen, geniş çaplı, Kürt ve Zaza aşiretlerin destek verdiği Kürt milliyetçisi ve hilâfet taraftarı ayaklanma olan Şeyh Said İsyanı'nın lideri oldu. Genç Hâdisesinin (Şeyh Said İsyanı) bastırılmasından sonra "Şark İstiklal Mahkemesi"nde yargılanıp idama mahkûm edildi.
## İdamı

29 Haziran 1925'te Şark İstiklal Mahkemesi tarafından Diyarbakır Dağkapı Meydanında idam edilen Şeyh Said, idam sehpasında iken son isteği sorulduğunda, kâğıt kalem ister ve kâğıda Arapça olarak, "Benim bu değersiz dallarda asılmama pervam yoktur. Muhakkak ki mücadelem Allah ve dini içindir," yazar ve kelime-i şehadet getirerek idam edilir.

Şeyh Said, idamından önce başsavcı Ahmet Süreyya Örgeevren'i vasi tayin ettiği ve vasiyetnamesini hazırladığını yazmış: *"Nitekim; Şeyh Said Efendi idamından biraz önce tevkifhanede yazdığı bir vasiyetname ile beni bu vasiyetin icrası için vasi nasb ve tayin etmiş bu vasiyetnamesi asılmasından sonra bana verilmişti. Bu vasiyet; üzerinde bulunan ve maliye veznesine verilmiş olan parasından veresesinden kimlere verilmesine ve kendisi için mezar yaptırılmasına dairdi... Mahkemenin müddeiumumîsi bulunduğum için, şeyhin vasisi sıfatıyla bu vesayeti kabul ve icra edemezdim. Onun için resmî ve itimat edilir bir el ile vasiyetinin yerine getirilmesi için vasiyetnameyi Ankara’da Dahiliye Vekaletine göndermiştim."*

## Özel hayatı
Şeyh Said, dedesi Şeyh Ali Septi'nin halifelerinden Şeyh Ahmed-i Çani'nin kızı Amine Hanım ile evlenmiştir. Amine Hanım, aile Rus Harbinden dolayı Hınıs'tan Piran'a göç ettiği zaman rahatsızlanmış ve ölmüştür. Hanımı öldükten sonra Şeyh Said, Kürt Miralayı Hamidiye Alaylarının liderlerinden Cibranlı Halit Bey'in kız kardeşi Fatma Hanım ile evlenmiştir. Şeyh Said'in beşi kız, beşi erkek olmak üzere on çocuğu olmuştur. Şeyh Said'in oğlu Ali Rıza Efendi'nin oğlu Mehmet Fuat Fırat, 1973'te Erzurum bağımsız milletvekili olarak TBMM'ye girmiştir. Yine Halit Bey'in kardeşi olan Güllü Hanım da, Binbaşı Kasım (Ataç) ile evliydi. Şeyh Said'i ayaklanmanın bastırılması ardından ele veren, Binbaşı Kasım'dır.  Günümüzde Şeyh Said ailesinin temsilcisi Şeyh Said'in torunu Abdulilah Fırat'tır.

## Anma ve tepkiler
2014 yılında Diyarbakır'daki "Dağkapı Meydanı"nın adı, Diyarbakır Büyükşehir Belediyesi Meclisi tarafından "Şeyh Said Meydanı" olarak değiştirildi. Karar, DBP ve AK Partili üyelerin oylarıyla alındı. Kamuoyunun bir kesimi bu karara tepki gösterdi, Şeyh Said adının kaldırılması için başvurularda bulunuldu. 2019 yılında gelen itirazlar üzerine bu isimlendirme kaldırıldı.

## Kitapları
* Şeyh Said'in kendi el yazısıyla Arapça yazmış olduğu kütüphanesinde bulunan kitaplar hakkında yazdığı açıklamalı kitaplar kataloğu, bibliyografik, biyografik risâle, Arapça orijinal tıpkıbasımı ve Türkçe tercümesi *Kütüphane Risalesi* adıyla ilk kez 2021 yılında Abdulilah Fırat tarafından hazırlanıp tercüme edilerek yayımlandı.
* Şeyh Said'in kendi el yazısıyla Arapça yazmış olduğu bazı içtimai meseleler hakkında açıklamalı fetvaları, Arapça orijinal tıpkıbasımı ve Türkçe tercümesi *Fetvâlar Mecmûası* adıyla ilk kez 2022 yılında Abdulilah Fırat tarafından hazırlanıp tercüme edilerek yayımlandı.

## Notlar

## Kaynakça
;Genel
* Halil Şimşek (2001), *Geçmişten günümüze Bingöl ve Doğu ayaklanmaları*, T. C. Kültür Bakanlığı, ISBN 9789751728029
* Mehmet Kemal Işık (Kasım 2000), *Ünlü Kürt bilgin ve Birinci Kuşak Aydınlar*, Sorun Yayınları, İstanbul, ISBN 975-431-111-0
* Uğur Ümit Üngör (2012), *The Making of Modern Turkey*, Oxford University Press, ISBN 9780199655229
* Hamit Bozarslan (2002), "Kürd Milliyetçiliği ve Kürd Hareketi (1898-2000)", (Haz.) Tanıl Bora, Murat Gültekingil, *Milliyetçilik*, İletişim ISBN 975050088
* Uğur Mumcu (1991), *[[Kürt - İslam Ayaklanması 1919-1925]]*, Tekin Yayınları, İstanbul, ISBN 975-478-088-9

;Özel