Deprem uyarı sistemi

**Deprem uyarı sistemi** veya **deprem erken uyarı sistemi** deprem devam ederken bitişik bölgelere önemli bir depremi bildirmek için tasarlanmış ivmeölçerler, Sismograflar, iletişim, bilgisayarlar ve alarmlar sistemidir. Bu, hâlen belirleyici olay uyarıları üretemeyen deprem tahmini ile aynı şey değildir.

## Zaman gecikmesi ve dalga projeksiyonu
Fay boyunca hızlı kaymada depolanan elastik gerinim enerjisinin salınması depreme neden olur. Kayma bir yerde başlar ve fay yüzeyinde her yönde hipomerkez'den uzağa doğru ilerler. Bu fay yırtığının ilerleme hızı ortaya çıkan basınç ve kayma dalgalarının hızından daha yavaş ve onlardan farklıdır, basınç dalgası kayma dalgasından daha hızlı hareket eder. Basınç dalgaları ani şok oluşturur. Kesme dalgaları, özellikle benzer rezonans periyoduna sahip binalar olmak üzere yapılar için en yıkıcı olan periyodik hareketi (yaklaşık 1&nbsp;Hz'de) üretir. Genellikle, bu binalar yaklaşık sekiz kat yüksekliğindedir. Bu dalgalar, kaymanın uçlarında en güçlü olacak ve fay göçmesinin çok ötesine yıkıcı dalgalar yansıtabilir. Bu tür uzak etkilerin yoğunluğu, büyük ölçüde bölgedeki yerel toprak koşullarına bağlıdır ve bu etkiler belirli olaylara uygun tepkileri belirleyen bölge modeli oluşturulurken dikkate alınır.

## Geçiş güvenliği
Bu tür sistemler halen BART (Bay Area Rapid Transit) ve Los Angeles Metrosu gibi kentsel raylı sistemlerde tren operatörünce bir olaya uygun gerçek zamanlı tepkiyi belirlemede uygulanır. Uygun tepki uyarının süresine, yerel geçiş hakkı koşullarına ve trenin mevcut hızına bağlıdır.

## Dağıtım
2016 itibarıyla Japonya ve Tayvan'ın kapsamlı ve ülke çapında deprem erken uyarı sistemleri vardır.

Meksika (Meksika Sismik Uyarı Sistemi, Meksiko ve Oaxaca dahil olmak üzere orta ve güney Meksika bölgelerini kapsar), Romanya'nın (Bükreş'teki Basarab köprüsü) sınırlı bölgeleri ve Amerika Birleşik Devletleri'nin bazı bölümleri dahil olmak üzere diğer ülke ve bölgelerde sınırlı deprem uyarı sistemi konuşlandırması vardır. İlk otomatik deprem ön tespit sistemleri örneğin Kaliforniya, Calistoga itfaiyesinin tüm bölge sakinlerini deprem konusunda uyarmak için şehirdeki sirenleri otomatik tetikleyen sistemi 1990'larda kuruldu. Bazı Kaliforniya itfaiye departmanları deprem onları devre dışı bırakmadan önce itfaiye istasyonlarının garaj kapılarını otomatik olarak açmak için uyarı sistemleri kullanır. Bu çabaların çoğu devlete ait olmakla birlikte, birkaç özel şirket de asansörler, benzin hatları ve itfaiye istasyonları gibi altyapıyı korumak için deprem erken uyarı sistemleri üretmektedir.

### Kanada
2009 yılında, ShakeAlarm adlı bir erken uyarı sistemi Vancouver, Britanya Kolumbiyası, Kanada'da kurulup işletmeye başlandı. Fraser Nehri'nin kuzey ve güney kıyılarını birbirine bağlayan George Massey Tüneli adlı kritik ulaşım altyapısını korumak için uyarı sistemi yerleştirildi. Bu uygulamada tünel girişlerinde tehlikeli bir sismik olay olduğunda, sistem otomatik olarak kapıları kapatmaktadır. Sistemin başarı ve güvenilirliği öyle iyiydi ki, 2015 itibarıyla Kanada ve Amerika Birleşik Devletleri'nin batı kıyılarında birkaç ek kurulum oldu ve daha fazlası da planlanmaktadır.

### Japonya
Japonya'nın Deprem Erken Uyarı sistemi 2006 yılında uygulamaya konuldu. Halkı uyaran sistem 1 ekim 2007'de kuruldu. Kısmen, hızlı trenlerin otomatik frenlenmesi için tasarlanmış Japan Railways Acil Deprem Algılama ve Alarm Sistemi (UrEDAS) üzerine modellenmiştir.

2011 Tōhoku depreminden elde edilen Gravimetrik veriler, yerçekimi alanları sismik dalgalardan çok daha hızlı, ışık hızı ile hareket ettiğinden, sismik modellere kıyasla daha uzun uyarı süresine model oluşturmak için kullanılmıştır.

### Meksika
SASMEX olarak da bilinen Meksika Sismik Uyarı Sistemi, 1991'de faaliyete geçti ve 1993'te halka açık uyarılar vermeye başladı. Uyarıyı alan çeşitli eyaletlerin mali katkılarıyla Mexico City hükûmetince finanse edilir. Başlangıçta Meksiko'ya on iki sensörle hizmet veren sistem artık 97 sensörlüdür ve birkaç orta ve güney Meksika eyaletinde can ve mal korumak için tasarlanmıştır.

### Amerika Birleşik Devletleri

United States Geological Survey (USGS), Ağustos 2006'da Birleşik Devletler'in Batı Kıyılarına erken uyarı sistemi araştırma ve geliştirmeye başladı. Sistem ağustos 2009'da kanıtlanabilir hale geldi. Çeşitli geliştirme aşamalarının ardından 2018 sonbaharında 2.0 sürümü yayına girdi. "Yeterince işlevsel ve denenmiş" sistemin Kaliforniya, Oregon ve Washington'u uyaran 1. aşamasına başlanmaya izin verildi.

ShakeAlert 28 Eylül 2018'den itibaren halkı uyarabilse de, çeşitli özel ve kamu dağıtım ortakları mobil uygulamaları tamamlayana ve çeşitli acil durum uyarı sistemlerinde değişiklikler yapana kadar mesajlar dağıtılamadı. Halka açık ilk uyarı sistemi, 2018 Yılbaşı Gecesi'nde yayınlanan ShakeAlertLA uygulamasıydı (yine de yalnızca Los Angeles bölgesindeki sarsıntıya uyarı veriyordu). 17 Ekim 2019'da Cal OES], mobil uygulamalar ve Kablosuz Acil Durum Uyarıları (WEA) sistemi kullanılarak Kaliforniya'da uyarı dağıtım sisteminin eyalette kullanıma sunulacağını duyurdu. Kaliforniya, sistemlerini Kaliforniya Deprem Erken Uyarı Sistemi olarak adlandırır. 11 Mart 2021'de Oregon'da ve 4 Mayıs 2021'de Washington'da eyalet çapında uyarı dağıtım sistemi devreye alındı ve Batı Kıyısı için uyarı sistemi tamamlandı.

### Küresel sistemler
#### Deprem Ağı
Ocak 2013'te Bergamo Üniversitesi'nden Francesco Finazzi, akıllı telefon ağlarına dayalı bir crowdsourced deprem uyarı sistemi geliştirmeyi ve sürdürmeyi amaçlayan Deprem Ağı araştırma projesini başlattı. Akıllı telefonlar depremin neden olduğu yer sarsıntısını algılamak için kullanılır ve deprem algılanır algılanmaz uyarı verilir. Depremin merkez üssünden ve algılama noktasından daha uzakta yaşayan insanlar depremin yıkıcı dalgaları kendilerine ulaşmadan önce uyarılabilir. Kişiler akıllı telefonlarına Android "Earthquake Network" uygulamasını yükleyerek projede yer alabilirler. Uygulama, telefonun mesaj uyarılarını almasını gerektirir.

#### MyShake
Şubat 2016'da, Kaliforniya Üniversitesi (Berkeley)'deki (UC Berkeley) Berkeley Sismolojik Laboratuvarı, MyShake mobil uygulamasını yayınladı. Uygulama, sarsıntıyı kaydetmek ve bu bilgiyi laboratuvara iletmek için sabit ve güç kaynağına bağlı telefonlardaki ivmeölçerleri kullanır. Sistem, büyüklüğü 4,5 veya daha büyük depremler için otomatik uyarılar verir. UC Berkeley, Mayıs 2016'da uygulamanın Japonca sürümünü yayınladı. Aralık 2016'ya kadar, uygulama dünyada yaklaşık 400 depremi kaydetti.

#### Android Deprem Uyarı Sistemi
11 Ağustos 2020'de Google, Android işletim sistemi depremleri algılamak (ve verileri şirketin "deprem algılama sunucusuna" göndermek) için cihazlarda ivmeölçerler kullanmaya başlayacağını duyurdu. Milyonlarca telefon Android'de çalıştığı için bu, dünyanın en büyük deprem algılama ağını oluşturabilir.

Başlangıçta, sistem yalnızca deprem verilerini topladı ve uyarı yayınlamadı (uyarıların Google'ın kendi algılama sisteminden değil, USGS'nin ShakeAlert sistemi tarafından verildiği ABD'nin Batı Kıyısı hariç). Android cihazlarca toplanan veriler, her ne kadar gelecekte Google'ın algılama yeteneklerine dayalı olarak diğer birçok alan için uyarılar verilmesi planlanmış olsa da yalnızca Google Arama aracılığıyla deprem hakkında hızlı bilgi sağlamak için kullanıldı. 28 Nisan 2021'de Google, uyarı sisteminin Google'ın kendi algılama yeteneklerine dayalı olarak uyarı alan ilk ülkeler olan Yunanistan ve Yeni Zelanda'da kullanıma sunulduğunu duyurdu. Google'ın uyarıları 2021 haziran ayında Türkiye, Filipinler, Kazakistan, Kırgızistan, Tacikistan, Türkmenistan ve Özbekistan'ı kapsayacak şekilde genişletildi.

#### OpenEEW
11 Ağustos 2020'de Linux Vakfı, IBM ve Grillo düşük maliyetli bir sismograf, bulutta barındırılan algılama sistemi, pano ve mobil uygulama için talimatlar içeren ilk tam açık kaynaklı deprem erken uyarı sistemini duyurdu. Bu proje USAID, Clinton Foundation ve Arrow Electronics tarafından desteklenmektedir. Akıllı telefon tabanlı deprem erken uyarı sistemleri, deprem kırılma bölgesinin yakınında yoğun bir kullanıcı ağına bağımlıyken, OpenEEW bunun yerine depremlerin başlayabileceği uzak bölgelere konuşlandırılabilecek uygun fiyatlı cihazlar sağlamaya odaklandı. Bu sistemin tüm bileşenleri açık kaynaklıdır ve projenin GitHub depolarında mevcuttur.

### Sosyal medya
Twitter ve Facebook gibi sosyal ağ siteleri, doğal afetlerde önemli rol oynar. Amerika Birleşik Devletleri Jeoloji Araştırmaları Kurumu (USGS), ShakeMaps'in daha hızlı oluşturulmasını sağlamak için sosyal ağ sitesi Twitter ile işbirliğini araştırdı.

## Ayrıca bakınız
*Deprem mühendisliği
*P dalgası
*Depreme hazırlık

## Kaynakça