Za dom spremni

***Za dom spremni!*** ( Ev için - hazır! &#x27; veya  Vatan için – hazır! &#x27;) Hırvat Ustaşa hareketi tarafından İkinci Dünya Savaşı sırasında kullanılan bir selamdı. Faşist veya Nazi selamı *[[Hitler selamı|Sieg heil]]*'in Ustaşa eşdeğeriydi.

## İkinci Dünya Savaşı sırasında kullanımı

İkinci Dünya Savaşı sırasında, Yugoslavya'nın işgalinden sonra kurulan Mihver kukla devleti Hırvatistan Bağımsız Devleti'ni (1941-5) yöneten ve Sırplara, Yahudilere ve Romanlara karşı soykırım kampanyaları yürüten radikal Hırvat milliyetçilerinin ve faşistlerin bir hareketi olan Ustaşa, " *Za Dom – spremni!* " selamının, resmi yazışmalarda ve günlük yaşamda kullanılması üzere yeni, devrimci bir selam olarak hemen tesis etti. 10 Nisan 1941'de Devlet Silahlı Kuvvetleri başkomutanlığına atanan Slavko Kvaternik ve devlet lideri (*Poglavnik*) yardımcısı Ante Pavelić, Radyo Zagreb'de devletin kuruluşunu ilan etti ve açıklamayı *Bog i Hrvati!* *Za dom spremni!* (*Tanrı ve Hırvatlar!* *Vatan için hazır!*) diyerek bitirdi.

Ekim 1941'de Devlet Eğitim ve Kültür Bakanı Mile Budak, selamın zorunlu kullanımına ilişkin katı kurallar yayınladı. Temmuz 1941'de Ustaşa Saraybosna komiseri Jure Francetić, devlet yetkililerine Ustaşa selamını kullanmanın önemi hakkında bir genelge yayınladı. İngiliz tarihçi Rory Yeomans'ın belirttiği gibi, Ustaşa yetkilileri, yeni rejimin destek gördüğü bölgelerde bile halk arasında selamın düşük düzeyde kabul görmesinden dolayı hayal kırıklığına uğradı. Devlet yetkilileri ve hükûmet kontrolündeki basın, sürekli olarak yeni selamın kullanılmadığından şikayet ettiler ve bunu kullanmayanları yaptırımlarla tehdit etmekle beraber azarladılar. 

1944'te gazeteler okuyucuları "Bağımsız Hırvatistan Devleti'nde tek bir selamlama vardır: Vatan için – hazır!" diye uyardılar. Yeomans'a göre, Ustaşa hareketi yeni selamlamayı "yalnızca ideolojik saflık sorunu değil, aynı zamanda ulusal gurur sorunu" olarak gördü. Ustaša yetkilisi Mijo Bzik, diğer tüm selamlamalara öfkeyle yabancı ve köleleşmiş oldukları için saldırdı. Tüm resmi hükûmet ve askeri raporlar ve belgeler genellikle "Za dom spremni" ile biterdi. Ante Pavelić, savaş bittikten sonra bile sürgündeyken (1945–56) tüm özel yazışmalarını bitirmek için bu selamı kullandı.

Hükûmet, yeni kültür ve dil politikasının bir parçası olarak, telefona cevap verirken "merhaba" yerine "hazır" kelimesini koymaya çalıştı (yine de ironik bir şekilde, ilki Bağımsız Hırvatistan Devleti'nin müttefiki olduğu Almanya'da kullanılıyordu). Devlet İstihbarat ve Propaganda Bürosu (DIPU), selamı kaç kişinin rastgele telefonla arayarak "merhaba" mı yoksa "hazır" mı cevap verdiklerini kaydederek değerlendirmek istedi. "Hazırım" diye cevap vermeyenlerin bir kısmının telefonlarına el konuldu.

Bu süre zarfında, selam çeşitli şekillerde kullanıldı, örneğin "Za poglavnika i za dom spremni!"  (Poglavnik ve vatan için hazır) ve soru-cevap şeklinde: " *Za dom?* *!* *– Spremni* ", " *Zak oga?* *!* *– Za poglavnika* " ("Vatan için mi? ! - Hazır!", "Kimin için?!  Poglavnik için!"). Ayrıca Bağımsız Hırvatistan Devleti'nin çeşitli bayraklarında *Za Boga i poglavnika svoga – Uvijek spremni! kullanımı da vardı!* ("Tanrı ve Poglavnik İçin - Her Zaman Hazır!").

## Modern kullanım

Selam, Hırvatistan Bağımsızlık Savaşı ve Bosna Savaşı sırasında Hırvatistan ve Bosna-Hersek'te kullanıldı. Sağcı Hırvat Haklar Partisi'nin paramiliter kolu olan Hırvat Savunma Kuvvetleri, Ustaşa güçlerini taklit ederek ve onların ikonografisini kullanarak  bunu resmi selamları olarak kabul etti ve logolarına dahil etti. Bu selam, yerini *Semper fidelis'in* aldığı Nisan 2012'ye kadar partinin (Hırvat Haklar Partisi) Bosna şubesinin resmi sloganıydı.

Hırvat şarkıcı Thompson selamı savaş zamanı şarkısı *[[Bojna Čavoglave]]*  'nin başında ve *Golubovi bijeli* şarkısında kullandı. Bu şarkı, konserlerinde hayranlar arasında sıklıkla duyulur. Nered ve Zaprešić Boys'un *Srce vatreno* şarkısında selam, şarkının ortasında da kullanılmış, ancak daha sonra *U boj* ile değiştirilmiştir.

Bu şarkı bazen Hırvatistan'daki milliyetçi futbol taraftarları tarafından kullanılıyor. 2013 yılında, Hırvat uluslararası futbolcu Josip Šimunić, Hırvatistan'ın 2014 Dünya Kupası finallerine katılmak için İzlanda'yı yenmesinin ardından Zagreb'de kalabalığa dört kez tezahürat yaptı. Ardından FIFA tarafından on maç için yasaklandı ve para cezasına çarptırıldı, bu da 2014 Dünya Kupası finallerine katılmasını yasakladı. Šimunić, "herhangi bir hoşgörüsüzlük veya bağnazlık biçimini" desteklemediğini söyledi.

Ağustos 2015'te, bir dizi muhafazakar ve sağcı halk figürü ile Katolik din adamı üyeleri (en önemlisi Sisak piskoposu Vlado Košić ve Zagreb'in yardımcı piskoposu Valentin Pozaić dahil) Hırvatistan Cumhurbaşkanı Grabar-Kitarović'e bir dilekçe ve bir açık mektup imzaladı ve Hırvat Demokrat Birliği başkanı Tomislav Karamarko'ya selamın Hırvatistan Silahlı Kuvvetlerinin resmi selamı olarak tanıtılması çağrısında bulundu. Haziran 2016'da Katolik blog yazarı ve köşe yazarı Elvis Duspara, Zagreb'de "Za dom spremni" başlıklı bir kitap yayınladı ve selamı badanalamaya odaklandı ve "bu selamın her Hırvat'ın DNA'sında olduğunu" iddia etti. Hırvat matematikçi ve akademisyen, tartışmalı aşırı sağ yazar Josip Pečarić, " *Za Dom Spremni'nin* İşareti Altında Günlük" başlıklı benzer bir kitap yayınladı. Kamu binalarındaki sunumu Tisno yerel yetkilileri tarafından reddedildi.

Kasım 2016'da Jasenovac'ta 1991-2 harekâtında öldürülen Hırvat Savunma Kuvvetleri mensuplarının anısına bir plaket açıldı ve içinde "Za dom spremni" selamıyla Hırvat Savunma Kuvvetleri amblemi yer aldı. Jasenovac, Ustaša liderliğindeki en büyük toplama kampının yeri ve 1941-5'te orada ölen 80.000 etnik azınlık, direniş savaşçısı ve Ustaša rejiminin siyasi muhalifleri için bir anıt alanı olduğu için bu bir öfkeye neden oldu. Yahudi, Sırp, Roman ve İkinci Dünya Savaşı gazisi örgütlerinin yanı sıra muhalefet partileri, Hırvat hükûmetinin yazıtı kaldırmadığı gerçeğini protesto ederek, Nisan 2017'de hükûmet tarafından yönetilen yıllık anma törenini boykot etti. Plak nihayet 10 ay sonra, Eylül 2017'de yakındaki Novska'ya yerleştirilmek üzere kaldırıldı. Benzer durumlarda, Hırvat Savunma Kuvvetleri amblemi selamı içerdiğinden, savaş bayrakları ve anıtları üzerindeki amblemleri, en son 2014'te Split'te bir anıtın açılışı ve Zagreb'deki 2015 askeri geçit töreni sırasında kaldırılacak şekilde değiştirildi. Selamın yer aldığı Hırvat Savunma Kuvvetleri amblemi de Dubrovnik'in bir mahallesi olan Mokošica'da bir grafiti duvar resmine boyanmıştı.

Hırvat bilgisayar bilimcisi Filip Rodik, 2012 ve 2017 yılları arasında sağcı veya muhafazakar haber portallarına ve Facebook profillerine yapılan Facebook yorumları arasında selamın yaygınlığını analiz etti. Rodik, 4,5 milyon yorumdan 33.000'inin selamı olumlu anlamda kullandığını tespit etti. 10.000'den fazla bireysel kullanıcı, "Za dom spremni" de dahil olmak üzere en az bir mesaj/yorum bıraktı. Rodik, kullanım sıklığının ve yaygınlığının da arttığına dikkat çekti: 2014'te 1.700 bireysel kullanıcı en az bir kez kullandı, 2015'te 3.400'e, 2016'da ise 4.700'e ulaştı. Selam bazen "ZDS" olarak da kısaltılırdı. Hırvatistan Sırp Ulusal Konseyi, 2017'deki Sırp karşıtı duygularla ilgili raporunda, 4 aşırı sağ Facebook profilinin yorum bölümlerinde selamın 11.309 kez kullanıldığını bildirdi.

2019'un başlarında yayınlanan ve halkın tartışmalı siyasi sembollere yönelik tutumlarını test eden ampirik araştırmayı kullanan bir Hırvat siyasi araştırması, Hırvat toplumunda:"...2016'dan 2018'e kadar yerel faşist slogan *For the Homeland* Ready'i yasaklama eğilimi, artan eleştiri ve nefretin bir işareti olarak önemli ölçüde %50'ye yükseldi. (. . . ) Bununla birlikte, [yakın şiddet tarihine [tartışmaya] geçtiğimizde](https://tr.wikipedia.org/wiki/Yugoslavya%27n%C4%B1n_da%C4%9F%C4%B1lmas%C4%B1), vatandaşların %47'sinin göreli çoğunluğu, Faşist *Vatan İçin Hazır* sloganını içeren Vatan Savaşı anıtlarının korunmasını savunuyor." Yazarlar daha fazla görüş bildirdi:"Bu slogan, Vatan Savaşı'nda savaşan askerlerin anılmasının bir parçası olarak kullanıldığında, Hırvatistan'ın bağımsızlığı için verilen yurtsever mücadelenin olumlu değerini, faşist Bağımsız Hırvatistan Devleti mirasının revizyonist kabulünden ve Sırp azınlık zulmünden ayırmak meşru bir siyasi hedef olarak imkansızdır."

### Hukuki durum

#### Hırvatistan
Hırvatistan Anayasa Mahkemesi, en az üç ayrı davada (Mayıs ve Aralık 2016), alt mahkemelerin selamı kullanan kişilerin kamu düzenine karşı suç işledikleri ve nefrete tahrik ettikleri yönündeki kararlarını onadı  (Alman hukukundaki *Volksverhetzung* kavramına benzer şekilde). Josip Šimunić, bir futbol stadyumunda söylediği şarkı nedeniyle hapis cezasına çarptırıldı."Selam, Bağımsız Hırvatistan Devleti'nde kullanıldığı ve ırkçı ideolojinin bir tezahürü olduğu için ırksal, etnik ve dini temellere dayalı bir nefrete teşvik." Bu aynı zamanda Hırvatistan Yüksek Kabahatler Mahkemesi'nin ve selamı kullananların da görüşüydü."Hırvatistan Cumhuriyeti'nin ( ... ) demokratik bir ülke olarak dayanmadığı kabul edilemez siyasi fikirleri ifade etti." Yüksek Kabahatler Mahkemesi, Ağustos 2019'da, milliyetçi savaş zamanı *Bojna Cavoglave* şarkısında selamın kullanılması davasında verdiği kararda, selamın nefrete teşviki yasaklayan anayasanın 39. maddesine  karşı bir suç olduğuna karar verdi. Şarkıcının önceki mahkûmiyeti böylece onaylandı. Ancak Haziran 2020'de Yüksek Kabahatler Mahkemesi yargı konseyi, şarkıcı Marko Perković Thompson'ın şarkısında selamı kullanarak kamu düzenine karşı bir suç işlemediğini temyizde karara bağladı. Bu karar, Hırvat hukuk uzmanları tarafından yasal ve anayasal düzenin ve hatta prosedür kurallarının dışına çıkmakla ağır bir şekilde eleştirildi. Anayasa Mahkemesi bir açıklama yaparak selamı "Ustaša selamı" olarak değerlendirdiğini ve anayasaya aykırı bulduğunu hatırlattı.

Aralık 2016'da, Varaždin'deki devlet idaresi, selamı içeren amblemi nedeniyle Hırvat Savunma Kuvvetleri gazileri örgütü tüzüğü ve amblemini doğrulamayı ve kaydetmeyi reddetti. Yönetim ofisi, "selamın [ ... ] Hırvatistan Bağımsız Devleti'nin totaliter rejiminin resmi selamı olarak kullanıldığı kanıtlanmış bir gerçektir ve bu nedenle, diğer insanları dini ve etnik kimlikleri nedeniyle hor görme ve insanlığa karşı işlenen suçları önemsizleştirme, ırkçı ideolojinin bir sembolü olarak kök salmaktadır" kararını verdi. Büro, selamın Hırvatistan Anayasası ve Dernekler Yasasına aykırı olduğuna karar verdi.

Selam, Hırvatistan'da yasalarca açıkça yasaklanmamıştır. Polis genellikle bunu kabahat yasaları ve ayrımcılıkla mücadele yasaları tarafından üstü kapalı olarak yasaklanmış olarak görür ve bir suçtan ziyade bir suç (nefret söylemi) olarak değerlendirir. Örneğin, Haziran 2017'de Knin yakınlarındaki Kistanje'de bir ev araması ve yasadışı bir silaha el konması sırasında polis, bir adamın giydiği Ustaşe selamının yazılı olduğu gömleği çıkardı ve onu kamu düzenine karşı suç işlemekle suçladı.

2011 yılında Knin'deki bir belediye mahkemesi, içinde *Za dom spremni* selamı bulunan hediyelik eşyalar satan bir zanaatkar aleyhindeki davayı reddetmiştir. Mahkeme, sanığın ulusal, ırksal veya dini nefreti teşvik eden sloganlar taşıyan giysi veya hediyelik eşya *giymediğini*, bunun yerine onları *sattığına* karar verdi. Birincisi kanunen cezalandırılabilirken, ikincisi değildir. Mahkeme kararında davalının " *Za dom spremni* tarih boyunca bilinen eski bir Hırvat selamıdır" şeklindeki iddiasına yer verildi, ancak bu konuda herhangi bir görüş belirtilmedi.

#### Avusturya
Avusturya'daki yerel yetkililer ve güvenlik kurumu, Karintiya'daki yıllık Bleiburg anma töreninde selam ve diğer Ustaşa sembollerinin istenmediğini belirtti. Ancak, Nazi amblemlerini ve sembollerini yasaklayan Avusturya yasalarında açıkça yer almadıkları için, anma törenlerinde sıklıkla görülürler. Yeşiller ve birçok sivil kuruluş bu nedenle Karintiya ve federal Avusturya makamlarından toplantıyı yasaklamalarını istedi. 2018 baharında, parti yelpazesindeki birçok federal politikacı, nefret söylemi ve Nazi amblemlerine karşı Avusturya yasalarının daha sıkı uygulanmasını destekledi. Avusturya hükûmetinin 2018'deki toplantıyı kontrol etmek için ek kolluk kuvvetleri ve yargıç göndermeye karar vermesinin ardından, organizatörler, özellikle Hırvat Savunma Kuvvetleri amblemi ve selam *Za dom spremni* bulunan bayrakları yasaklamaya karar verdiler. Yetkililer, herhangi bir selam ifadesinin cezalandırılacağını duyurdu.

Kasım 2018'de Avusturya federal hükûmeti, diğer kabul edilemez sembollerin (IŞİD, El Kaide veya Müslüman Kardeşler'inkiler gibi) arasına faşist Ustaşa sembollerini ve jestlerini/tebriklerini dahil etti ve yeni bir Semboller Yasası'nın (*Symbole-Gesetz*) hedefi olarak kabul edilip parlamentoya sunuldu. Ustaşa sembollerinin ve selamlarının kullanılması 1 aya kadar hapis veya 4.000 €'ya kadar para cezası ile cezalandırılırken, tekrar eden suçlar 10.000 €'ya kadar para cezası veya altı hafta hapisle cezalandırılacak. Sembollerin ve selamlamaların tam listesi, 1 Mart 2019'a kadar ayrı bir hükûmet kararıyla özetlenecektir.

## ''Za dom''
Selamın modern savunucuları, II. Dünya Savaşı öncesi dönemden önce gelen sözde sürekliliğini ve geleneğini iddia ediyorlar. Zagreb Beşeri ve Sosyal Bilimler Fakültesi'nden tarihçi Hrvoje Klasić, *Za dom spremni* deyiminin 1941 Hırvatistan Bağımsız Devleti'nin kurulmasından önce hiçbir tarihi belgede belgelenmediğini belirtti. Diğer önde gelen Hırvat tarihçiler Tvrtko Jakovina ve Ante Nazor ile aynı zamanda bir tarihçi olan eski Kültür Bakanı Zlatko Hasanbegoviç de bu görüşü desteklediler.

Selamı destekleyenler *Za dom* ( Ev için &#x27; veya  Vatan için &#x27;) kelimesinin 19. yüzyılda Ban Josip Jelačić tarafından Varaždin'den Macarlarla bir savaşta orduya liderlik ederken kullanıldığını söyler. İddiaya göre ordu, "Spremni!" diye cevap vermiştir. ( Hazır (ölmeye)! &#x27;). Ancak tarihçiler, Jelačić'in *Za Dom!* sözünü kullandığına dair hiçbir tarihsel belge veyahut başka güvenilir bir kanıt bulamadılar. Bunun yerine, *Za dom i narod Slavjanski* (lit.&thinsp;'Vatan ve Slav halkı için') ifadesi, Jelačić'e 1848 olaylarını anmak için sunulan dekoratif bir mini gloriette olarak sunulur.

*Za dom* kelimeleri daha önce Pavao Ritter Vitezović'in 1684 *tarihli Odiljenje sigetsko* (*[[Zigetvar Kuşatması|Szigetvár Kuşatması]]*) adlı eserinde, Ivan Zajc tarafından 1876'da bestelenen *Nikola Šubić Zrinski* (*[[Nikola Šubić Zrinski]]*) operasında  ve *Danica'nın* 19. yüzyılın ortalarında yayınlanan birkaç şiirlerinde kullanılmıştır.

*Za dom* ifadesi, Varaždin'in haftalık *Hrvatsko jedinstvo* dergisinin 1939 tarihli sayısında bir selam olarak belgelenmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Bağımsız Hırvatistan Devleti
* Ustaşa
* Hırvatistan Bağımsızlık Savaşı

## Kaynakça