Hititçe

**Hititçe** veya **Hitit dili** (Hititçe: ; *nešili* veya *nešaumnili*), Tunç Çağı'nda Anadolu'da yaşamış Hititlerin veya dillerinde kendilerine verdikleri isimleri ile Neşalıların konuşmuş olduğu, Hint-Avrupa dillerinin Anadolu alt grubuna ait bir ölü dil. Dil, diğer Anadolu dilleri olan Luvice ve Palaca ile yakından ilişkilidir. Tarihte belgelenmiş en eski Hint-Avrupa dilidir.

Dilin tarihi, Asur Akadcasında yer alan alıntı sözcük ve özel isimler baz alınarak M.Ö. 20. yüzyıla kadar dayandırılabilir, ancak Hititçe yazılmış Anitta metinleri gibi ilk kaynakların tarihte ortaya çıkması M.Ö. 16. yüzyılda gerçekleşmiştir. Dil, Geç Tunç Çağı'nda yerini Luviceye bırakmaya başlamıştır. 13. yüzyılda ise Luvice, Hititlerin başkenti Hattuşaş'da dominant dil haline gelmiştir. Bronz Çağı Çöküşü sonrasında Hititçe ölü bir dil hâline gelse de Luvice, Geç Hitit Devletleri'nde varlığını bir süre daha sürdürmüştür.

Dil, Çek bilim insanı Bedřich Hrozný'nin çalışmaları sonunda çözümlenmiş, kendisi 1917'de ilk Hitit gramerini yayınlamıştır.

## Dilin çözülmesi
1902 yılında Jørgen Alexander Knudtzon Mısır-Hitit hükümdarları arasındaki mektupları inceleyerek ve dilin morfolojik yapısını dikkate alarak Hititçenin Hint-Avrupa dili olabileceğini öne sürdü. Bu teori Hint-Avrupa dillerinin morfolojik özelliklerinin alakasız başka dillerde de var olmasından ötürü geniş ölçüde kabul görmedi.

Hugo Winckler, Boğazköy'de Akad çivi yazısıyla bilinmeyen bir dil ile yazılmış tabletler keşfetti. Bedřich Hrozný'nin bu tabletleri incelemesi ile dilin bir Hint-Avrupa dili olduğu kesinlik kazandı. Hrzony, bu çıkarımını Hint-Avrupa dillerinde yaygın olan, çekimlenen adlarda seslilerinin (ablaut, İngilizcedeki sing, sang, sung örneği gibi) ve sessizlerin (r/n) değişmesi gibi özelliklere dayandırarak yaptı. Örneğin "su" anlamına gelen tekil nominatif *watar* kelimesi, "suyun" anlamına gelen tekil genitif *wedenas* olarak çekimlenmekteydi. Hrozny, bu özelliklerin başka bir Hint-Avrupa dilinden alıntılanamayacağını öne sürmüştür.

Hrozny'nin ilk çözdüğü ve tercüme ettiği cümlenin "“*Nu NINDA-an ezzateni watar-ma ekuteni*” söz öbeği olduğu rapor edilmiştir. Hrozny, Babillerde kullanılan ve ekmek anlamına gelen *NINDA* ideogramını tanımış, *ezza* kelimesinin yemek yemek manasına gelebileceğini ve diğer Hint-Avrupa dillerinde yemek yemek anlamındaki Grekçe *edein*, Latince *edere* ve Almanca *essen* gibi kelimelerle eş asıllı olabileceğini düşünmüştür. Hozny bu benzerlikten yola çıkarak *nu* kelimesinin şimdi, *watar* kelimesinin su olduğunu, *ekutteni* sözcüğünün ise kelimenin başında yer alan *eku*- kelimesinin Latince *aqua* ile benzerliğini gözlemleyerek "su içmek" anlamına gelebileceğini öne sürmüştür ve cümleyi "Şimdi ekmek yiyecek ve su içeceksin." olarak çevirmiştir.

## Yazı sistemi
Dil, Akadca'dan alındığı düşünülen Hitit çivi yazısı kullanılarak yazılmıştır, ancak bunun yanında farklı yazılar da kullanımdaydı. Resmî diplomatik yazışmaları ve saray arşivleri Âsur (Akad) çivi yazısıyla yazılırken kayalardaki kabartmalar ve yazıtlar için Anadolu hiyeroglifleri de denilen yazı sistemi kullanılırdı. Günümüzde, bu harflerle yazılan dilin Hititçe yerine dil ile akraba bir Luvice lehçesi olduğu bilinmektedir.

## Galeri

Dosya:Hitt Egypt Perseus.png|M.Ö. 1274 yılında Hitit İmparatorluğu'nun nufûz alanı.
Dosya:1. rozluštěná věta.JPG|Hitit dilinde çözülmüş ilk cümle
Dosya:Hittite relief, late Hittite hieroglyphic writing, 9th century BC, MACA, 3090.jpg|Luvi hiyeroglifleri
Dosya:DolchAnitta.jpg|Hitit Kralı Anitta'nın mızrak ucu, MÖ 18. yüzyıl
Dosya:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|Hattuşaş'dan Hititçe bronz çivi yazısı tablet, MÖ 13. yüzyıl

## Kaynakça

### Diğer
1. Editör: İlker KOÇ, Hititler, ODTÜ Yayıncılık, Ekim 2006, sayfa 18-19
2. Editörler: Hans GÜTERBOCK, Harry HOFFNER, Theo van den HOUT, The Hittite Dictionary

## Dış bağlantılar

* Anatolianscripts.com - Luvi Hiyeroglifi