Ekonomik balon

**Ekonomik balon** (bazen **spekülatif balon** veya **finansal balon** olarak da adlandırılır); bir varlığın mevcut fiyatının, temel uzun vadeli göstergelerin desteklediği içsel değerini büyük ölçüde aştığı bir dönemi ifade eder. 

Balonlar genellikle büyümenin ölçeği ve sürdürülebilirliği hakkındaki aşırı iyimser öngörülerden (örn. dot-com balonu) veya yatırım yaparken temel değerlemenin artık geçerli olmadığına dair inançlardan (örn. Lale çılgınlığı) kaynaklanır. Balonlar; hisse senedi (örn. Kükreyen Yirmiler), emtia (örn. 2007 uranyum balonu), gayrimenkul (örn. 2000'li yıllar ABD konut balonu) ve hatta kripto para balonu gibi varlık sınıflarında görülebilir. Genellikle piyasadaki aşırı likidite veya yatırımcı psikolojisindeki değişimler sonucunda oluşurlar. Büyük çok varlıklı balonlar (örn. Japon varlık fiyatı balonu) genellikle merkez bankası likiditesine bağlanır.

Balonun oluşum aşamasında çoğu yatırımcı durumu fark etmez ve fiyat artışlarının haklı olduğunu düşünür. Bu nedenle balonlar genellikle ancak "patladıktan" ve fiyatlar çöktükten sonra kesin olarak teşhis edilir. Bir balonun patlamasını genellikle fiyatlarda hızlı bir düşüş izler; bu da önemli finansal kayıplara ve geniş çaplı ekonomik bozulmalara yol açabilir.

## Terimin kökeni

Finansal kriz bağlamında "balon" terimi, 1711–1720 yılları arasındaki Britanya Güney Denizi Balonu döneminde ortaya çıkmıştır. Metafor, hisse senedi fiyatlarının havayla şişirilmiş gibi kırılgan olduğunu ve aniden patlayabileceğini simgeliyordu. Bazı yorumcular balonların "bir anda" patladığını savunsa da, borç deflasyonu teorileri balonların en kırılgan varlıklardan başlayarak kademeli olarak çöktüğünü ileri sürer.

## Türleri
Ekonomistler balonları iki ana kategoriye ayırır:

### Özsermaye balonu
Somut yatırımlar ve yüksek talep gören meşru bir pazarı tatmin etme arzusuyla karakterize edilir. Kolay likidite ve inovasyonla desteklenir. Fonların iş döngüsüne enjekte edilmesi, inovasyon sürecini hızlandırabilir ve verimlilik artışını tetikleyebilir.

### Borç balonu
Mevcut olmayan bir pazarın büyümesini sağlamak için yapılan, somut olmayan veya kredi temelli yatırımlardır. Gerçek varlıklarla desteklenmez ve ölçüsüz kredilendirmeye dayanır. Borç balonları, bankacılık sistemini doğrudan etkilediği için genellikle özsermaye balonlarından daha ağır sistemik sonuçlara yol açar.

## Nedenleri
### Likidite
Finansal sistemdeki aşırı likidite, piyasaları spekülasyona karşı savunmasız hale getirir. Nobel ödüllü ekonomist Paul Krugman, krizlerin genellikle "çok az yatırım fırsatının peşinde koşan çok fazla paradan" kaynaklandığını belirtmiştir.

### Psikolojik faktörler
* **[[Büyük aptal kuramı]]:** Balonların, aşırı değerli bir varlığı kendilerinden daha fazla ödeme yapacak "daha büyük bir aptala" satabileceğine inanan iyimser katılımcılar tarafından yönlendirildiğini savunur.
* **Sürü psikolojisi:** Yatırımcıların piyasa trendi yönünde toplu hareket etme eğilimi.
* **Modern Medya:** Bilginin sosyal ağlar üzerinden hızla yayılması, iyimser anlatıları ve "fırsatı kaçırma korkusunu" (FOMO) tetikleyerek süreci hızlandırabilir.

## Aşamaları

Ekonomist Charles P. Kindleberger'e göre bir spekülatif balonun temel yapısı beş aşamaya ayrılabilir:

# **Yer değiştirme (Displacement):** Sisteme yeni kâr fırsatları getiren dışsal bir şok.
# **Patlama (Boom):** Fiyatların artması ve spekülatif yatırımların yükselişi.
# **Öfori (Euphoria):** Rasyonel değerlerden kopuş ve yatırımın geniş kitlelere yayılması.
# **Finansal sıkıntı (Financial distress):** Fiyatların duraklaması, yatırımcıların satış yapmayı düşünmeye başlaması.
# **Tiksinme (Revulsion):** Paniğin yayılması ve fiyatların hızla çökmesi.

## Ayrıca bakınız
* Borsa çöküşü
* Ekonomik çöküş
* Ahlaki tehlike

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* IMF - Balonlar Patladığında (İngilizce)