Ermenistan kültürü

**Ermenistan kültürü**, coğrafya, edebiyat, mimari, dans ve müziğine dayanan birçok unsuru kapsar. Ermenistan, Kafkasya'da çoğunluğu Hristiyan olan bir ülkedir.
Ermenistan kültürü, Ermenistan'da yaşayan halkların ve Ermenistan tarihinde yer alan devletlerin kültürü.

## Yaratıcı Sanatlar
## Edebiyat

Edebiyat, Ermenistan'a MS 401 civarında geldi. Ermenistan'daki edebi sanatların çoğu 5. yüzyılda Horenli Musa tarafından yazıldı. Yıllar geçtikçe, öyküler ve mitler nesillerden nesillere aktarıldıkça edebiyatın unsurları değişti. 17. yüzyılın sonlarında Alexander Tertzakian, Ermenistan'ın klasikleri arasında kabul edilen çeşitli eserleri yazmış olan ünlü bir Ermeni yazardı. Ayrıca Mikayel Nalbandiyan'ın "İtalyalı Kızın Şarkısı" adlı şiirinin Ermenistan milli marşı olan Mer Hayrenik'e ilham kaynağı olduğu düşünülüyor.
Horenli Musa, geç antik çağdan itibaren önde gelen bir Ermeni tarihçi ve *[[Ermenistan Tarihi (kitap)|Ermenistan Tarihi]]* kitabının yazarıydı.

Mesrop Maştots, Ermeni alfabesinin yaratıcısı olarak bilinir. 5. yüzyılda gerçekleşen bu olay, Ermeni edebiyatının en önemli dönüm noktalarından biri olarak kabul edilmektedir.

### Dans

MÖ 5. binyıldan MÖ 3. binyıla kadar Ermenistan'ın yüksek bölgelerinde kır danslarını tasvir eden kaya resimleri vardır.

Enerjik Ermeni Harkuşta, Horenli Musa, Bizanslı Faustus ve Grigori Magistros'un Orta Çağ eserlerinde bahsedilen bir savaş dansıdır.

Geleneksel olarak Ermeni askerleri tarafından muharebelerden önce, kısmen ritüel amaçlı, kısmen de korkuyu atmak ve savaş ruhunu artırmak için dans edilmiştir. Dans, çiftler halinde birbirlerine bakan erkekler tarafından gerçekleştirilir. Dansın kilit unsuru, katılımcıların hızla birbirlerine yaklaşıp karşı sıradaki dansçıların avuç içlerine şiddetle vurarak ileri doğru hareket etmeleridir.

## Mimarlık

Klasik Ermeni mimarisi dört ayrı döneme ayrılır. İlk Ermeni kiliseleri, Ermenistan'ın Hristiyanlığa dönmesiyle başlayıp, Ermenistan'ın Arap işgali ile sona eren 4. ve 7. yüzyıllar arasında inşa edildi.

İlk kiliseler çoğunlukla basit bazilikalardı, ancak bazılarında yan apsisler vardı. 
5. yüzyıla gelindiğinde, merkezdeki tipik kubbe konisi yaygın olarak kullanılmaya başlandı. 
7. yüzyılda, merkezi planlı kiliseler inşa edilmiş ve daha karmaşık nişli payandalar tarzı oluşmuştur. Arap işgali sırasında, bugün klasik Ermeni mimarisi olarak bildiklerimizin çoğu oluşmuştu.

## Halılar

Tarihsel olarak Ermeni topluluklarında halı dokumacılığına kadınlar hâkim olsa da, Karabağ'daki bazı önde gelen halı dokumacılarının erkek olduğu bilinir ve bazı durumlarda bütün aileler bu sanatı benimsemiştir. Orta Çağ'da Artsah olarak anılan bölgeden günümüze ulaşan en eski Ermeni halısı, Banants köyündendir (Ganzak yakınlarında) ve 13. yüzyılın başlarına tarihlenir.

Tarihi kaynaklarda Ermenice halı için *gorg* kelimesi ilk kez Artsah'taki Kaptavan Kilisesi'nin duvarındaki 1242-1243 Ermenice yazıtta kullanılmıştır. Sanat tarihçisi Hravard Hakobyan, "Artsakh halılarının Ermeni halı dokumacılığı tarihinde özel bir yere sahip olduğunu" belirtir. Ermeni halılarında sıkça rastlanan temalar ve desenler arasında ejderha ve kartal tasvirleri yer alıyordu. Bu halılar, tarz olarak çeşitlilik gösterir, renk ve süsleme motifleri bakımından zengin olup, üzerlerinde tasvir edilen hayvan türüne göre *artsvagorgs* (kartal halıları), *vishapagorgs* (ejderha halıları) ve *otsagorgs* (yılan halıları) gibi kategorilere ayrılıyordu. Kaptavan yazıtlarında bahsedilen halı, "bitkisel süslemelerle kaplı" üç kemerden oluşur ve Artsakh'ta üretilen tezhip eserlere sanatsal bir benzerlik gösterir.

Halı dokuma sanatı, Artsakh'tan 13. yüzyıl Ermeni tarihçisi Kirakos Gandzaketsi'nin, bölgesel prens Vakhtang Khachenatsi'nin karısı Arzu-Khatun'u ve kızlarını dokuma konusundaki uzmanlıkları ve becerileri nedeniyle övdüğü bir pasajda da görüldüğü üzere, perde yapımıyla da yakından bağlantılıydı. Ermeni halıları, Artsakh'a seyahat eden yabancılar tarafından da ünlendi; Arap coğrafyacı ve tarihçi Mesûdî, diğer sanat eserleri arasında, hayatında başka hiçbir yerde böyle halılar görmediğini belirtti.

## Resim
Erivan'daki Ulusal Sanat Galerisi, Ermenistan'ın zengin öykülerini ve zamanın hikâyelerini yansıtan Orta Çağ'a kadar uzanan 16.000'den fazla esere sahiptir. Birçok Avrupalı ustanın tablolarına da ev sahipliği yapar. 
Modern Sanat Müzesi, Çocuk Resim Galerisi ve Martiros Saryan Müzesi, Erivan'da sergilenen diğer önemli güzel sanat koleksiyonlarından sadece birkaçıdır. Dahası, birçok özel galeri faaliyettedir ve her yıl birçok kez daha açılır, dönüşümlü sergiler ve satışlar düzenlenir.

## Dantel örme

Güpür gibi, Ermeni iğne oyası da ağ örme sanatının açık bir devamı gibi görünür. Lacis, ağ zeminine dekoratif dikişler eklerken, Ermeni iğne oyası ağın kendisini dekoratif hale getirmeyi içerir. Tarih öncesi Ermenistan'da dantel kullanımına işaret eden bazı arkeolojik kanıtlar ve geleneksel tasarımlarda Hristiyanlık öncesi sembollerin yaygınlığı, bu sanat formunun Hristiyanlık öncesi bir kökene sahip olduğunu düşündürür. Dantelin soyluların ayrıcalığı olduğu Avrupa'nın aksine, Ermenistan'da geleneksel başörtülerinden iç çamaşırlarına kadar her şeyi süslüyordu. Dolayısıyla dantel örme, birçok kadının hayatının bir parçasıydı.

## Tiyatro
Kahire, Mısır'da doğan Atom Egoyan, kişisel sinema filmleri ve diğer ilgili projeler de dahil olmak üzere çağdaş çalışmaları ile tanınan uluslararası üne sahip bir film yapımcısıdır. Grand Prix ve Cannes Film Festivali Uluslararası Eleştirmenler Ödülleri ve “The Sweet Hereafter” için iki Akademi Ödülü adaylığı gibi uluslararası film festivallerinde birçok ödülün sahibidir. Egoyan, Nisan 2004'te Kanada Opera Şirketi tarafından gerçekleştirilen Wagner'in Ölüm Yürüyüşü' nün yapımcılığını üstlendiği televizyon ve tiyatro endüstrilerinde de çalıştı.

Ararat (2002), Osmanlı İmparatorluğu'nda Türkler tarafından işlenen 1915 Ermeni Soykırımı hakkındadır. Hayatta kalan bir çocuk Arshile Gorky'nin sonuçlarını ve acılarını anlatan bir filmdir.

## Müzik

 
Ermeni kültürünün en önemli parçalarından biri, geleneksel tarzları da koruyarak son yıllarda yeni müzik biçimleri getiren müziktir. Bu, Erivan Opera Binası'ndaki güzel bir şekilde yenilenmiş Aram Haçaturyan Konser Salonu'nda sahne alan dünya çapındaki Ermeni Filarmoni Orkestrası tarafından kanıtlanmaktadır. Buna ek olarak, Komitas Quartet, Hover Oda Korosu, Ermenistan Ulusal Oda Orkestrası ve Serenade Orkestrası da dahil olmak üzere birkaç oda topluluğu müzisyenlikleriyle büyük saygı görür.

Günümüz Ermeni sanatçıları, geleneksel müziğin eserlerini etkilemeye devam etmesi için halk müziğini daha modern caz ve rock türlerine entegre etmişlerdir. Buna örnek olarak, 70'lerin sonlarında Fransa'da kurulan Ermeni progresif halk grubu Zartong gösterilebilir.

Inga ve Anush Arshakyans, Ermeni ruhuyla dolu etno ve çağdaş parçalar yaratan beklenmedik bir ikilidir. Erivan Devlet Konservatuvarı'ndan mezun olduktan sonra, şarkıcılar 2000 yılında profesyonel sahnede birlikte performans sergilemeye başladılar. Daha sonra, 2009'da Inga & Anush, Moskova'da düzenlenen Eurovision Şarkı Yarışması'nda Ermenistan'ı temsil ettiler ve 92 puanla onuncu oldular. Müzikleri, Ermeni halk müziği, rock, caz ve diğer çağdaş türlerin dengeli bir füzyonudur.

Ermenistan'ın Erivan şehrinden, gençler arasında popüler olan bir diğer şarkıcı ise daha çok 'Armenchik' olarak bilinen Armen Gondrachyan'dır. Babasının da şarkıcı olması, Armen'i yedi yaşında şarkı söylemeye başlamaya teşvik etti. 1989'da Armen ve ailesi Amerika Birleşik Devletleri'ne taşındı ve 1995'te, on beş yaşındayken bir grup bulup ilk albümünü kaydetti. 1988'de Armen memleketi Ermenistan'a geri döndü ve bir yıl orada yaşadı ve aynı zamanda "Armen, Ermenistan'dan anılar" albümünü çıkardı. Bu albüm, yıldızlığa giden yolunu başlattı. Şu anki şöhretiyle Armen, Ermeni topluluğuna hala çok bağlıdır. Ekim 2003'te Glendale, Kaliforniya'da ilk konserini verdi. Konser biletleri tükendi ve aynı yıl Armen, yılın en çok satan albümü olan "Anunt Inche" ile ödül kazandı.

Isabel Bayrakdarian, Ermeni kökenli bir opera şarkıcısıdır ve hem Ermeniler hem de Ermeni olmayanlar arasında tanınmış ve popülerdir. Toronto Üniversitesi'nden biyomedikal mühendisliği diploması ile mezun olmuş, ancak Kuzey Amerika'da opera şarkıcısı ve aktif bir konser sanatçısı olarak çok başarılı olmuştur. Grammy ödüllü "Yüzüklerin Efendisi: İki Kule" filminin soundtrack'inde yer almıştır. Bayrakdarian ayrıca En İyi Klasik Albüm (Vokal) dalında dört Juno Ödülü'nün sahibidir. Dahası, Atom Egoyan'ın "Ararat" filminde "Delerium" grubuyla işbirliği yaparak bir Grammy adaylığı daha kazanmıştır.

Şahan Arzruni, İstanbul doğumlu, uluslararası alanda tanınmış bir konser piyanistidir. Canlı performansları ve ses kayıtları aracılığıyla Ermeni piyano müziğini tüm dünyaya yaymıştır. Çoğunluğu Ermeni bestecilerin eserlerine adanmış yaklaşık yirmi dört kaydı bulunmaktadır. Arzruni aynı zamanda yazar, konuşmacı, yapımcı ve organizatördür. Ermeni kültürünü geliştirmeye yaptığı katkılardan dolayı Ermeni hükûmeti tarafından iki madalya ile ödüllendirilmiştir. New York'ta yaşamaktadır.
2014'ten beri Naghaş Topluluğu, Amerikalı-Ermeni besteci John Hodian'ın Orta Çağ ressamı, şairi ve rahibi Mkrtich Naghaş'ın kutsal Ermeni şiirlerinden uyarladığı yeni müziklerini seslendirerek Avrupa'da sahneliyor. Üç kadın vokalist, duduk, ud, dhol ve piyano eşliğinde, Naghaş Topluluğu yeni klasik müziği ve post-minimalizmi Ermeni halk ve ruhani müziğiyle birleştirir.

Günümüz Ermeni sanatçıları, halk müziğini daha modern caz ve rock türlerine dahil ettiler, böylece geleneksel müzik hala kreasyonlarını etkiliyor.

## Dil
*Bakınız: [[Ermenice]]

Ermenice, Hint-Avrupa farklılaşmasının ve dağılmasının yaklaşık 5000 yıl önceki erken dönemine ya da bazı yeni araştırmalara göre belki de 7.800 yıl öncesine kadar uzanır. Ticaret ve fetih, dili değişmeye zorladı ve insanların kelime dağarcığına yeni kelimeler ekledi. 4. yüzyılda Ermenice yazılmış edebiyat ve kitaplar ortaya çıktı. Klasik Ermenice veya Grabar olarak adlandırılan o dönemin yazı dili, 19. yüzyıla kadar çeşitli değişikliklerle Ermenice edebi dili olarak kaldı. Bu arada sözlü Ermenice yazı dilinden bağımsız olarak gelişti. Ermeni toplulukları coğrafya ya da siyasetle ayrıldığında birçok lehçe ortaya çıktı ve bu lehçelerin hepsi karşılıklı olarak anlaşılmaz.

== Yerel mutfak ==





[[Ermeni mutfağı]], farklı tatların ve aromaların bir karışımı olan [[Ermenistan]] tarihi kadar [[Antik Çağ|eski]]dir. Yiyeceklerin genellikle oldukça farklı bir kokusu vardır. Doğu Avrupa ve [[Akdeniz mutfağı]] ile yakından ilgili olan çeşitli [[baharat]]lar, [[sebze]]ler, [[balık]]lar ve [[meyve]]ler eşsiz yemekler sunmak için bir araya gelir. Ermenistan ayrıca [[şarap|şarab]]ı ve [[brendi]]siyle de ünlüdür. Özellikle, Ermeni [[Konyak|konyağ]]ı dünya çapında ünlüdür (birçok ödülün sahibi) ve İngiliz Başbakanı [[Winston Churchill]] tarafından favorisi olarak kabul edildi. Genellikle bugünün yemeği olarak anılır.

Ermeni mutfağının çok önemli bir yönü geleneksel lavaş ekmeğidir. [[UNESCO]] [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Mirası listesi|İnsanlığın Somut Olmayan Kültürel Mirası Temsilcisi Listesi]]'ne dahil edildi.

Ermeni çorbası [[Kelle paça|Haş]]'ın da Ermeni mutfağında kendine özgü, eşsiz bir yeri vardır. Haş adı, "kaynatmak" anlamına gelen Ermeni fiili khashél'den (Ermenice: խաշել) türemiştir. Başlangıçta khashoy olarak adlandırılan bu yemek, [[Grigori Magistros]] (11. yüzyıl), [[Mhitar Heratsi]] (12. yüzyıl), Yesayi Nchetsi (13. yüzyıl) gibi birçok Orta Çağ Ermeni yazarı tarafından anılır.

Bereketle sembolik olarak ilişkilendirilen [[nar]], Ermeni ulusunu temsil eder. Kayısı ise ulusal meyvedir. Roma döneminden beri kayısı, kelime anlamıyla "Ermeni eriği" anlamına gelen *Prunus Armeniaca* olarak bilinirdi. Encyclopedia.com'a göre, "Günümüzde popüler bir Ermeni içeceği olan tan, su ve ekşi yoğurt karışımıdır."

== Spor ==
*Ana madde: Ermenistan'da spor*
Ermenistan'da çok çeşitli sporlar oynanır. Futbol, Ermenistan'daki en popüler spordur. Diğer popüler sporlar güreş, halter, judo, satranç ve bokstur. 
Ermenistan'ın dağlık arazisi, kayak ve kaya tırmanışı gibi sporların pratiği için büyük fırsatlar sunmaktadır. 
Kara ile çevrili bir ülke olan Ermenistan'da su sporları, başta Sevan Gölü olmak üzere yalnızca göllerde yapılabilir.

Ermenistan rekabet açısından uluslararası düzeyde satranç, halter ve güreşte çok başarılı olmuştur. Ermenistan ayrıca, [[UEFA|Avrupa Futbol Federasyonları Birliği]]'ne (UEFA), Uluslararası Bandy Federasyonu'na (FIB) ve [[Uluslararası Buz Hokeyi Federasyonu]]'na (IIHF) tam üyelik ile uluslararası spor topluluğunun aktif bir üyesidir. Aynı zamanda [[Panermeni Oyunları|Pan-Ermeni Oyunları]]na da ev sahipliği yapmaktadır.

== Sinema ==

 

*Sovyet Ermenistanı* (1924), ilk Ermeni [[belgesel film]]idir. *Namus*, [[Hamo Beknazaryan]]'ın yönettiği ve Alexander Şirvanzade'nin bir oyunundan uyarlanan, iki sevgilinin talihsizliğini anlatan ilk Ermeni sessiz [[siyah-beyaz]] filmidir (1926, 'de Namus). Film, çocukluklarından beri aileleri tarafından birbirlerine nişanlı olan iki sevgilinin, *namus* (namus geleneği) ihlalleri nedeniyle kızın babası tarafından evlendirildiğini anlatır. 1969'da [[Sergey Paracanov]], *Narın Rengi'' filmini yapmıştır.

## Kaynakça