Kale, Denizli

**Kale**, Denizli iline bağlı bir ilçedir. İlçe, antik Tabea şehrinin üzerine kurulmuştur. Ancak, 1950'li yılların başında halk tarafından terk edilen antik şehir, birkaç kilometre kuzeyde yeniden inşa edilmiştir.

**Tabea antik kenti**, tarihî Afrodisias kentine  komşu bir şehirdir. Karya bölgesinin Frigya sınırındaki en önemli şehirlerinden biri olup, Büyük İskender'in fethederek geçtiği kentlerdendir. Anadolu tarihi açısından da ilginç bir yerleşimdir. Tabea'da tarihten günümüze kesintisiz yerleşim görülmüş olup, bugün her kültüre ait eserler bulunmaktadır. Karya dönemine ait mermer taş yazıtlar, Büyük İskender sonrası kurulan kent devletine ait gümüş ve bronz sikkeler, Roma Hamamı, Bizans dönemi kalıntıları, yalnızca minaresi ayakta kalan Selçuklu dönemine ait cami ve 18. yüzyıla ait Osmanlı dönemi Cevherpaşa Camii, Ege Üniversitesi'nden Prof. Dr. Bozkurt Ersoy başkanlığındaki kazı ekibi tarafından restore edilmiştir.

İlçe merkezi Osmanlı döneminde Kale-Davaz olarak anılmıştır. Şu andaki Tavas ilçesini de içine alan bu birim daha sonra Kale ve Tavas'ın ayrışmasıyla farklı adlarla anılmaya başlanmıştır. Bugünkü Tavas ilçesi tarihi Kale - Davaz beldesine bağlı Yarengüme adlı kasabanın bu ismi almasıyla kurulmuştur. Osmanlı döneminde kuzey-güney hattında Kütahya ile Muğla arasındaki ticaret yollarının kilit noktası olarak önem kazanmış ve doğal kale görünümündeki yerleşim yeri güvenli bir alan olarak idarî merkez işlevi de görmüştür.

Türkmen yörük kültürünün ilginç folklorik özelliklerine hâlâ rastlamak mümkündür. Bu açıdan Zeybek kültürünün de önemli alanlarındandır. Davaz Zeybeği Kale ilçesinin yöresel oyunlarındandır. Davaz Zeybeği günümüzde Tavas Zeybeği olarak çıksa da asıl adı Davaz Zeybeğidir.

Çürüksu Vadisi ile Aydın Ovası'na aynı hat üzerinden bağlanabilen verimli bir ovaya hakim bir yerleşim birimidir.

Kale 1950 sonrası ilçenin ekonomik ve sosyal hayatını etkileyen dramatik bir göç eğrisine sahiptir.

## Etimoloji
İlçenin ilk adı olan "Tabas" incelendiğinde, Taba sözcüğünün kaya anlamına geldiği, yerleşimin kayalık bir tepe üzerinde kurulduğu için bu adı aldığı anlaşılmaktadır. Ayrıca, "Taba" kelimesi *<nowiki/>'maiyetindekiler, bağlı olan insanlar'<nowiki/>* anlamını da taşıdığından, buradaki halkın *<nowiki/>'krala bağlı insanlar'<nowiki/>* veya *<nowiki/>'kralın maiyetindekiler*' olarak nitelendirilmiş olabileceği düşünülmektedir. Diğer taraftan; Tabae'nin bir başka adı Türklerle birlikte 'Davas' veya 'Tavas' şeklinde söylenerek günümüze kadar ulaşmıştır.

İlçe, antik Tabas kentinin kalıntıları üzerinde kurulmuştur. Yerleşim, çift surla çevrili bir kale yapısına sahiptir. Bu özelliği nedeniyle tarih boyunca Kale Davaz olarak anılmış, ancak 1950'lerden itibaren adı kısaltılarak "Kale" şeklinde kullanılmaya başlanmıştır.

## Kültür
İlçenin  yöresel yemeği "Kaledavaz" biber tatarı tüm Türkiye'de ün salmıştır.

### Cevherpaşa Camii

Denizli-Muğla karayolu güzergahındaki Tabae Ören Yeri içinde bulunan Cevher Paşa Camii dikdörtgen planlı, kuzey tarafında son cemaat yeri, kuzeybatı köşesinde minaresi yer almaktadır.

Harimin doğu ve batı duvarında dörder, güney ve kuzey tarafında ikişer pencere açılmıştır. Dikine dikdörtgen formlu pencerelerin etrafı kesme taşla çevrelenmiş olup, üzeri sağır kemerle dekore edilmiştir. Son cemaat yerinin kuzeybatısına bitişik minarenin kürsü kısmı yüksek tutularak caminin çatı seviyesine getirilmiştir. Kesme taşla kaplı minarenin birinci şerefesinin üzerindeki petek kısmından itibaren eski yıllarda yıkılmış olduğundan üzeri metal külahla örtülerek bodur bir minare görünümü kazandırılmıştır.

Caminin haremi dörder adet ahşap iki sütun sırasıyla üç sahına ayrılmıştır. Sütunların üzerine antik kompozit başlıklar yapılarak kalem işi teknikle boyanmıştır. Harimin kuzey bölümünde ise altı adet ahşap sütunun taşıdığı mahfil yer alır. Bu sütunlar da harimin diğer sütunları gibi dekore edilmiştir.

Mihrabı niş şeklinde olup içinde dökümlü perde ve ortada mizan terazisi işlenmiştir. Mihrabın üzerinde ise bitkisel motifli üçgen alınlık oluşturulmuştur. Harimin duvarlarında kare ve daire şeklinde boya ile panolar oluşturulmuş, içi yazı ve bitkisel geometrik desenlerle süslenmiştir.

Son cemaat yerinde altı adet ahşap sütun dizisi yer alır. Sonradan dışa karşı kapatılmıştır. Son cemaat yerinin iki tarafından ahşap merdivenle mahfile geçiş sağlanır. Son cemaat yerinden harime yuvarlak kemerli bir giriş kapısından geçilir. Kapının üzerindeki yazı bandında Hicrî 1235 tarihi okunmaktadır. Bundan başka duvarlarda yazı panoları oluşturulmuştur.

## Eğitim
Yüksek Öğretim Kurumuna bağlı Pamukkale Üniversitesi Kale Meslek Yüksek Okulu, Millî Eğitim Bakanlığına bağlı Mustafa Şipar Anadolu Lisesi, Etem Özsoy Çok Programlı Lisesi, Kale Başaranlar Mesleki ve Teknik Anadolu Lisesi ve Kale İmam Hatip Lisesi bulunmaktadır. 16 İlköğretim Okulu, 1 Mesleki Eğitim Merkezi ve 1 Halk Eğitim Merkezi vardır. Bu okullarımızdan 5 İlköğretim ve 4 lise İlçe merkezinde, 2 İlköğretim Karaköy ve Gölbaşı Beldelerinde, 3 İlköğretim okulu Köylerimizde olmak üzere toplam 10 tane 8 yıllık İlköğretim, Kayabaşı köyünde 5 Şubeli İlköğretim okulu ve diğer köylerimizde 5 Birleştirilmiş sınıf İlköğretim okulumuz vardır. İlçede, kapasitesi 288 olan Cumhuriyet Yatılı İlköğretim Bölge Okulu (YİBO) pansiyonunda 127 kız, 124 erkek olmak üzere toplam 245 öğrenci bulunmaktadır.

## Coğrafi yapı
Kale Ege Bölgesi'nin İçbatı Anadolu Bölümünde Denizli iline bağlı Denizli-Muğla karayolu üzerinde Denizli il merkezine 75&nbsp;km, Muğla iline ise 80&nbsp;km mesafede orta büyüklükte bir Anadolu şehridir. İlçe Tavas, Beyağaç, Karacasu ilçeleri ve Muğla ili ile çevrilidir. İlçenin yüzölçümü 684&nbsp;km²dir. Kale ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.013 metredir. Eski yerleşim yerinin doğal kale oluşundan dolayı ilçeye Kale Davaz (Kale-Tavas) da denilmektedir. Kale ilçesi 29 derece Doğu meridyeni ile 37 derece Kuzey paralelinde yer almaktadır.

;Akarsular

Akçay: Beyağaç Derebaşı mevkiinden başlayıp Sazak, Demirciler, Gökçeören, Muslugüme, Künar köylerini takip ederek İnceğiz köyü hudutlarından Kemer Barajına dökülür.

Yenidere Çayı: Tavas ilçesi hudutlarından başlayıp Kale ilçesinin Narlı, Yenidere, Künar ve İnceğiz köylerini takip ederek Akçay'a dökülür.

Küfrekdere Çayı: Ortatepe köyü hudutlarından başlayıp Yenidere çayına dökülür.

;Bitki örtüsü

Ege Bölgesi'nin İçbatı Anadolu bölümünde Akdeniz Bölgesi'nin geçiş alanında bulunmaktadır. Bu nedenle yazları sıcak ve kurak, kışları ılık ve yağışlı geçer. Akdeniz iklimi ile karasal iklimin özellikleri de görülebilmektedir. Yıllık yağış tutarı 654&nbsp;mm civarındadır. Hakim rüzgâr batı ve kuzey yönlerinden eser. En fazla yağış ocak ayında görülmektedir. En az yağış ise temmuz ayında görülmektedir. İlçe Akdeniz iklimi tesirinde daha fazla kaldığından doğal bitki örtüsü Akdeniz bitki örtüsü oluşturmaktadır. Bunlar maki türleri ve iğne yapraklı ağaçlardır. İlçede geniş yer kaplayan saf karaçam kızılçam ve az miktarda ardıç ağaçlarından oluşmuş ormanlar mevcuttur. Bunların dışında münferit ve küçük topluluklar halinde çeşitli meşe türleri sedir, zeytin, kızılağaç, çınar ve karaağaç türleri vardır. Ayrıca ormanaltı örtüde kekik mantar, meyan ve garig formasyonu dediğimiz küçük ot toplulukları bulunmaktadır.

## Jeolojik yapı ve jeomorfolojik özellikler
İlçe topraklarının jeolojik yapısı oldukça karmaşıktır. İlçede denizel karbonifer kalkerleri hersiniyen stüktürü, karstik röliyefler bulunduğu gibi az eğimli oligosen tabakalar mesezoike ait kıvrımlı kalkerler, mesezoik yaşında serpantiner platolar miyosen dönemine ait monoklinal tabakalar dördüncü zamana ait alüvyon dolgu özelligi gösteren araziler mevcuttur.

Arazi yüzey şekilleri olarak engebeli ve dağlıktır. Sandıraz dağları ve Kepez en önemli dağ sıralarıdır. Bunların yanında küçük çapta mahalli isimlerle anılan ve pek tanınmayan çok sayıda dağ ile tepe mevcuttur. Karayayla köyündeki İtburnu Yeniköy'deki örük, Özlüce köyündeki Tandır ile Demirciler köyündeki Havut dağı bunlardan bazılarıdır.

Denizden yüksekliği 450 m ile 1500 m arasında değişmektedir. İlçe merkezinin ortalama yükseltisi 1050 m civarındadır. İlçe sınırları içinde Akçay, Yenidere ve Küfrük dere deresi ile bunlara bağlı olan çok sayıda derelerle dik ve derin vadilerle oyulmuştur.

İlçe merkezi ile Karaköy kasabası Tavas ovası üzerinde kurulmuştur. Bunun dışında önemli bir düzlük yoktur.

## Ekonomi
İlçenin ekonomisi genelde tarım ve hayvancılığa dayanır. Bunun yanında ormancılık, küçük sanayi ve el sanatları, ticaret, madencilik ekonomiye katkı yapmaktadır.

### Tarım ve hayvancılık
Tarım: İlçe arazisi %72,2 ormanlık saha, %21 tarım arazisi, %1,8 kullanılmaz vasıfta olmak üzere ayrılmaktadır. 
            
Buna göre:

Orman                    %72,2          562,400 dekar

Tarım arazisi           %21            152,500 dekar

Kullanılmaz arazi    %1,8             13,000 dekar

İlçede 3.500 aile çiftçilik yapmaktadır. İlçe arazisinin çok büyük kısmı sulanamadığından tarımda genellikle hububat ve tütün üreticiliği yapılmaktadır. Son yıllarda zeytincilik yapılmaktadır. Habibler, Demirciler, Alanyurt gibi sulu tarım yapılabilen yerlerde domates, biber üretimi yapılmakta ve artmaktadır. Seracılık yeni yeni gelişme göstermektedir.

## Bankacılık ve ticaret
İlçede Ziraat Bankası ve Halk Bankası bulunmaktadır. Ayrıca Türkiye İş Bankası, Garanti Bankası, Denizbank ve Akbank BTM cihazları bulunmaktadır. İlçemiz Mal Müdürlüğüne kayıtlı 290 gelir vergisi, 547 basit usul, 45 kurumlar vergisi, 352 KDV mükellefi olmak üzere toplam 1.234 vergi mükellefi bulunmaktadır. 2009 yılı bütçe gelirleri tahakkuk miktarı 10.204.553,03 TL'dir. Tahsilât ise 7.487.558,13 TL'dir. İlçede 7.300 MTV mükellefi vardır. Tescilli tescilsiz olmak üzere 3.302 adet taşınmaz olup 300.395.467,19 m². İlçede cumartesi günleri halk pazarı kurulmaktadır. Burada üreticiler ürettikleri ürünleri pazarlamaktadırlar. Ayrıca dayanıklı tüketim malları, manifatura ve gıda maddeleri ticareti yapan perakende ve toptan satış merkezleri mevcuttur.

### Hayvancılık, Balıkçılık ve Arıcılık

Hayvancılık: İlçede istenilen düzeyde değildir. Arazinin dağlık ve engebeli oluşundan sığır ve koyun yetiştirmeye uygun değildir. İlçede büyükbaş sığır 3.630, tektırnaklı 675, koyun 4.000, keçi 8.000, tavuk, kaz, hindi gibi kümes hayvanlarının sayısı ise 30.800 civarındadır. Hayvancılıktan elde edilen ürünler ve miktarları şöyledir: Süt 7.000 ton, et 300 ton civarında olup ayrıca yumurta tereyağı, peynir, yün, kıl, gibi hayvansal ürünler de elde edilmektedir. Bu ürünlerin tamamına yakını mahallinde tüketilmektedir.

Balıkçılık: Özlüce köyünde bulunan alabalık yetiştirme tesislerinde yıllık 65.000 adet alabalık üretimi yapılmaktadır.

Arıcılık: İlçede 500 adet yerli, 1.500 adet fenni kovan bulunmakta ve yıllık yaklaşık 15.000&nbsp;kg bal elde edilmektedir.

Kooperatif Durumu: İlçede beş ayrı köyde tarımsal amaçlı Orman Köylerini Kalkındırma Kooperatifi ilçe merkezinde bir, Karagöl (Gölbaşı) beldesinde bir olmak üzere iki adet Tarım Kredi Kooperatifi ayrıca Esnaf ve Sanatkârlar Kooperatifi ile Tütün Tarım Satış Kooperatifi bulunmaktadır.

Ormancılık: İlçedeki orman işletme şefliklerinden maden direği, sanayi odunu, kâğıt odunu olarak toplam üretimi 24.982m3 dür. Yakacak odun ve lif yonga üretimi ise 11.839 sterdir. İlçede orman arazisi yaklaşık 397.000 dekar ile ilçe yüzölçümünün %75'ini kapsamaktadır. Ormanda, karaçam, kızılçam, ardıç ve çeşitli meşe türleri bulunmaktadır.

## Sanayi
Madencilik: İlçede zengin linyit yatakları bulunmaktadır. İlçe sınırları içerisinde 14 maden kömürü havzası bulunmaktadır. Altısı işletme ruhsatlı sekizi arama ruhsatlı olan bu havzalardaki kömür kalorisi 3.500-6.200 arasında değişmekte olup yıllık toplam üretim kapasiteleri 100.000 ton üretim ise 75.000 ton'dur.

Diğer Sanayi Kolları: İlçede küçük işletmeler şeklinde demircilik kaporta oto tamirciliği tornacılık mobilyacılık gibi işler de yapılmaktadır. İlçede küçük sanayi sitesi yapım çalışmaları devam etmektedir.

## Tarım

İlçenin yüzölçümü 533.000 dekar olup bunun 397.000 dekarı orman arazisiyle toplam arazinin %75'i, 125.300 dekarı tarım alanı, 700 dekarı çayır ve mera, 10.000 dekarı ise tarım dışı mesken alanları olarak ayrılmış durumdadır. Tarım arazisinin 115.000 dekarı tarla ürünleri 350 dekarı meyveciliğe 4.450 dekarı sebzeciliğe 1.000 dekarı bağcılığa 500 dekar zeytinciliğe 4.000 dekarı çeşitli yem bitkilerine ayrılmıştır. Üretilen tarla ürünlerinin başında tütün buğday arpa, nohut, biber ve ceviz gelmektedir. Ayrıca mısır, yulaf, mercimek, patates, domates, kavun, karpuz, salatalık, ıspanak, pırasa, soğan gibi sebzeler yetiştirilmektedir. Meyvelerden ise zeytin, elma, nar, üzüm, iğde, armut, ayva, badem, erik, kayısı, kiraz gibi ürünler yetiştirilmektedir. İlçede yetiştirilen bazı ürünler şunlardır:

Tütün: Kireçli arazilerde daha iyi yetişebilen tütün ilçede 49.000 dekarlık bir arazide dikilmekte ve yıllık ortalama 3.900 ton tütün elde edilmekte bundan da 3.000 aile geçimini sağlamaktadır.

Buğday: İlçede 26.300 dekarlık bir alanda yaklaşık 6.159 ton ürün elde edilmektedir.

Biber: İlçede üretilen biber çevre il ve ilçeler tarafından tanınmakta ve yaz aylarında biber festivali Kale Belediyesi tarafından her yıl düzenlenmektedir. Kale biberi kalitesi ve üretimi ile Kale ile özdeşleşmiştir. Biber ilçede 660 dekarlık bir alanda yıllık 600-700 tonluk üretimi ile önemli bir yere sahiptir. Biber festivalinde en iyi biber yarışması düzenlenmekte olup kaliteli ürün yetiştiren üreticiler ödüllendirilmektedir.

Ceviz: İlçenin bir diğer önemli tarım ürünü de kalitesiyle kendini kanıtlamış olan cevizdir. Ceviz 130 dekarlık bir alanda yıllık toplam üretim miktarı 75-100 ton civarındadır.

## Spor
İlçede 1985 yılında kurulmuş Kale Spor ilçenin tek lisanslı kulübüdür. 85 yılı öncesinde ilçede Demir Spor, Ümit 62, Esnaf Spor gibi ilçe halkının kurmuş olduğu takımlar ile sık sık turnuvalar ile müsabakalar düzenlenmiştir. Bu kulüpler maddi sıkıntılardan dolayı kapanmış ve Kale Spor'a katılmışlardır. Kale Spor, Pamukkale Spor ile oynadığı play-off mücadelesinin ardından Bölgesel Amatör Lig'de mücadele etmeye hak kazanmıştır. Kale Spor taraftarları Denizli amatör grupları içinde ilk kez taraftar grubu kurmuşlardır. Taraftarlar 90 dk takımına destekleriyle bilinmektedir. Taraftarlar hiçbir deplasman maçında takımlarını yalnız bırakmamaktadır. Taraftarlar ilçe merkezinde bulunan Belediye Pasajındaki bir kahvehanede toplanmaktadır. Bunun için taraftarlar grubun adını "Pasaj" koymuşlardır.

## Nüfus

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* T.C. Kale Belediyesi 
* T.C. Kale Kaymakamlığı