Voseo

İspanyolca dilbilgisinde, ***voseo*** ikinci şahıs tekil zamiri için *Vos* kullanımıdır. Voseo kullanan lehçelerde ya *[[TV ayrımı|tú]]* yerine ya da tú'nun yanında kullanılır. *Voseo*, İspanyolca öğrencilerine nadiren ikinci dil olarak öğretilir. Bununla birlikte, son yıllarda İspanyolca konuşulan dünyada bölgesel lehçelerin geçerli bir parçası olarak daha fazla kabul görmüştür. Tekil ikinci tekil şahıs için *tú* kullanımı (standart kabul edilen formu) *[[tuteo]]* olarak *bilinir.*

*Voseo*, Amerika'nın keşfi ve fethi 15. yüzyılın sonlarında ve 16. yüzyılın başlarında gerçekleştiğinde, nezaket veya sosyal mesafe için ikinci şahıs *hitaplarının* baskın biçimiydi. Bundan sonra İspanya'da *tú* daha yaygın bir şekilde kullanılmaya başlansa da İspanyol İmparatorluğu'nun bazı bölgelerinde günümüze kadar *voseo* kullanmaya devam etti.

*Vos*, Rioplatense İspanyolcası (Arjantin ve Uruguay), Doğu Bolivya, Paraguay İspanyolcası ve Orta Amerika İspanyolcası (El Salvador, Guatemala, Honduras, Nikaragua, Kosta Rika, Chiapas'ın güney kesimleri ve bazı bölgelerinde) ikinci tekil şahıs olarak yaygın şekilde kullanılmaktadır. Meksika'da Oaxaca).

*Vos* geleneksel olarak Arjantin, El Salvador, Kosta Rika, Nikaragua, Paraguay ve Uruguay'da resmi yazılarda bile kullanılmıştır. Arjantin, Paraguay ve Uruguay lehçesinde (' Rioplatense İspanyolcası ' olarak bilinir) *vos* aynı zamanda ana akım medyada bile standart kullanım şeklidir; Arjantin'de, özellikle 20. yüzyılın son yıllarından beri, reklam panolarının ve diğer reklam araçlarının *voseo* kullandığını görmek çok yaygındır.

*Vos*, diğer ülkelerde bölgesel olarak kullanılır. Örneğin Venezuela'daki Zulia Eyaleti'nin Maracucho İspanyolcasında (bkz. Venezuela İspanyolcası), Panama'nın Azuero yarımadasında, Kolombiya'daki çeşitli bölümlerde ve Ekvador'un bazı bölgelerinde kullanılmaktadır. Peru'da *voseo*, bazı Andean bölgelerinde ve Cajamarca'da mevcuttur, ancak genç nesiller *voseo*'yu kullanmayı bırakmıştır. Ayrıca mevcut olan Ladino (konuştuğu Sefarad Yahudileri boyunca İsrail, Türkiye, Balkanlar, Fas, Latin Amerika ve Amerika Birleşik Devletleri'nde *vos* *usted* yerine kullanılır).

## Tarihi
Aslında başlangıçta ikinci çoğul şahıs olan *Vos*, insanların birbirine saygı ve incelik belirtisi olarak seslenmesiyle yaygınlaştı. 18. yüzyılın sonlarına ait bir ders kitabından alınan aşağıdaki alıntı, o zamanki kullanımı açıklamaktadır:

Tanıdık olmayan insanlara saygıyla hitap etmek için tekil olarak *vuestra merced* (*merhametiniz* başlangıçta v.m. olarak kısaltılıyordu), çoğul olarak ise *vuestras mercedes* kullanılıyordu. Bu kelime grupları yapısı nedeniyle gerekli üçüncü şahıs formunda çekimleniyordu. Diğer saygılı hitap biçimleri arasında *vuestra excelencia* (*ekselansları*, daha sonra *ussencia*) ve *vuestra señoría* (*lordum/leydim*, daha sonra *ussía*) gibi kullanımlar da vardı. Bugün *vos* ve *tú* zamirlerinin her ikisi de günlük yaşamda konuşma dilinde kullanılmaktadır. Bazı bölgelerde ikisi de eş anlamlı olarak kullanılmaktadır. İspanyolca dili, Río de la Plata bölgesine (Buenos Aires ve Montevideo) ve Şili'ye ulaştığında kullanımı bu şekildeydi.

Zamanla *vos* İspanya'da resmî değerini kaybetti; ancak Arjantin, Paraguay, Bolivya (doğu), Uruguay, El Salvador, Honduras, Kosta Rika, Guatemala, Nikaragua ve Hispanik Amerika'nın bazı diğer bölgelerinde kullanılmaya devam etti. Meksika, Panama, Küba, Dominik Cumhuriyeti, Venezuela, Kolombiya, Peru ve Ekvator Ginesi gibi tarihsel olarak İspanya ile daha bağlantılı ülkelerde hiç rastlanmaz veya bazı bölgelerde çok az rastlanır. *Vuestra merced* zaman içinde bugünkü *usted* şeklini aldı. (*vuestra merced > usarced > usted*; hâlâ *Vd.* veya *Ud.* olarak kısaltılmakta) *Vosotros* ise, *nosotros*'taki *nos* (*biz*) ve *otros* (*diğerleri*) kelimelerinin birleşmesi gibi, *vos* (*siz*) ve *otros* (*diğerleri*) kelimelerinin birleşimiyle oluştu.

19. yüzyılın başlarında *vos* Arjantin'de olduğu gibi Şili'de de yaygındı; ancak Şili'de eğitim sisteminde *vos* kullanımını azaltmaya ve kaldırmaya yönelik kampanyalar ve müfredatlar uygulanıyor. Bu kampanyalar, *vos* kullanımını eğitim eksikliği belirtisi olarak gören Andrés Bello tarafından başlatıldı.

## Kullanımı
### ''Vos'' ile ''tú''<nowiki/>'nun kullanımı

### ''Vos'' ile fiil çekimi

#### Şimdiki zaman
# Genel çekim: sondaki **-r** harfi, **-s** ile değişir; yazarken son hecedeki sesli harfe vurgu işareti konur. 
# Şili:
## **-ar** ile biten mastar fiil eki **-ái** ile değişir.
## **-er** ve **-ir** ile biten mastar fiil ekleri **-ís** ile değişir. Konuşurken *-íh* gibi duyulur.
# Venezuela (Zulia): Modern İspanyolcadaki *vosotros* ile aynı çekimdedir. Sondaki -s sesi soluk vererek okumayla birlikte *-áis*, *-éis*, *-ís* sesleri Şili aksanındaki gibi *-áih*, *-éih*, *-íh* gibi duyulur.

Bir sürü düzensiz çekimi olan *tú*nun aksine, *voseo*nun düzensiz şimdiki zaman çekimleri sadece *ser*, *ir* ve *haber* fiilleridir; ancak present perfect yerine preterite kullanımı daha yaygın olduğu için *haber* kullanımına sık rastlanmaz.

#### Emir kipi
*Vos* emir kipinde de değişiklik gösterir. Bu çekim *tú* ve *vosotros*tan farklıdır. Fiilden mastar eki olan **-r** atılır; ancak vurgu son hecede korunur. Bu bağlamda düzensiz olan tek fiil *ir* fiilidir. Emir kipinde kullanılmaz, genellikle *andá* (*andar* fiilinin *vos*a göre çekimi *****) şeklinde kullanılır. Arjantin'in Tucumán bölgesinde *ite* kullanımı görülebilir. *-ir* ile biten çoğu düzenli fiilde, *yo* için geçmiş zaman çekimi, *vos* için emir kipiyle aynıdır. Geçmiş zamanda düzensiz olan neredeyse her fiil (**‡** ile gösterilmiş) *vos* formunda emir kipi çekimini korur.
 

Emir kiplerinde *vos* çekiminde yalnızca bir tane düzensiz çekim bulunurken, *tú* çekiminde daha çok düzensiz çekim bulunur.

Şili'de genel *vos* çekimi emir kipinde kullanılmaz.

#### Dilek kipi
*Voseo*nun kullanıldığı çoğu yerde dilek kipi de farklı çekimlenir. Río de la Plata bölgesinde *tú* formu daha yaygın olsa da *tú* ve *vos* çekimlerinin ikisine de rastlanabilir. Bu çeşitlilikte, bazı araştırmalar tú formu ile vos formu arasında pragmatik bir fark olduğunu göstermiştir. Vos formu kişinin inanç durumu hakkında bilgi taşıyabilir. Örneğin, Orta Amerika'da olumsuz dilek kipi *no mintás*, Şili'de *no mintái* olurken, Río de la Plata bölgesinde *no mientas* veya *no mintás* kullanımlarına rastlanabilir.

### Chabacano'da ''voseo''
Chabacano, İspanyolca temelli bir kreol dilidir. Aşağıda lehçeler karşılaştırılmıştır ve resmiyet seviyeleri yer almaktadır. Vos, tú, usted ve vosotros zamirlerinin birlikte kullanımları olabilir.

## Coğrafi dağılım

### ''Voseo'nun'' baskın olduğu ülkeler

**Güney Amerika:**
# Arjantin — zamir ve çekimler *voseo* ile baskın, *tú* yaygın değil.
# Paraguay — zamir ve çekimler *voseo* ile baskın, *tú*, Concepción dışındaki bölgelerde yaygın değil.
# Uruguay — zamir ve çekimler *voseo* ile baskın veya Brezilya sınırına yakın bölgeler hariç iki formun karışımı da görülebilir, zamir *tú* iken çekimi *vos* formunda olabilir.

**Orta Amerika:**
# Nikaragua — zamir ve çekimler *voseo* ile baskın, *tú* yaygın değil.
# Honduras — zamir ve çekimler *voseo* ile baskın, *tú* yaygın değil.
# Kosta Rika — *voseo* tarihsel olarak kullanılıyordu, 2000'li yıllarda özellikle genç nesil arasında yerini *ustedeo* ve *tuteo* formlarına bıraktı. *Vos* günümüzde aile ve arkadaş çevresinde bazı bölgelerde kullanılıyor. *Usted* diğer bölgelerde yabancılarla konuşurken ilk olarak tercih edilir. *Tuteto* nadiren kullanılır, bir Kosta Rikalı'nın *tuteo* ile konuşması durumunda yapmacık veya efemine olarak algılanır.
# El Salvador: saygı ve güven seviyesine göre ikili bir kullanım vardır: *usted*, *vos*. *Usted* mesafeli ve saygılı bir yaklaşım belirtirken; *vos* daha orta seviyeli bir yaklaşım, tanış olma durumu, samimiyet gibi durumları belirtir. Buna rağmen bazen aileler, kendi çocuklarına *usted* ile hitap edebilirler.

### ''Voseo'nun'' yaygın olduğu; ama baskın olmadığı ülkeler
**Güney Amerika:**
# Bolivya: Doğu Bolivya'da ova bölgelerinde *voseo* yaygınken, Batı Bolivya'daki dağlık bölgelerde özellikle fiil çekimlerinde güçlü bir *voseo* kullanımı olsa da *tuteo* daha baskın.
# Şili: konuşmada *voseo*, merkezden kuzeye ve güneye doğru yaygınken, zamir olarak samimi durumlarda veya birisini rahatsız etmek için kullanılır. Şili'de *voseo* yalnızca resmî olmayan durumlarda kullanılır, diğer durumlarda *tú* veya *usted* zamirleri kullanılır.

**Orta Amerika:**
# Guatemala — *voseo* konuşmada yaygın, daha çok toplumda konuşuluyor. *Tú* zamiri ile reklamcılık ve pazarlama alanlarında hâlâ karşılaşılabiliyor. Kırsal kesimde *vos* ile birlikte kullanılıyor.

### ''Voseo'nun'' bazı bölgelerde görüldüğü ülkeler
Bu ülkelerde *voseo* bazı belirli bölgelerde kullanılır.
* Kolombiya, departmanlar:
**Batı (Pasifik Kıyıları)
***Chocó
***Valle del Cauca
***Cauca
***Nariño
**İç bölge, başlıca Paisa (Antioquia, Risaralda, Quindío ve Caldas departmanları).
**Doğu
***Norte de Santander - Ocaña
***La Guajira
***Cesar
* Küba doğu bölgeleri
* Ekvador bazı dağlık bölgeler, merkez ve Esmeraldas
* Panama Kosta Rika sınırında batı bölgesi boyunca 
* Venezuela kuzeybatı bölgesinde (başlıca Zulia)
* Filipinler Mindanao ve Luzon bölgelerinde
* Meksika Chiapas bölgesi kırsal kesiminde yaygındır, Yucatán, Tabasco ve Quintana Roo bölgelerinde kullanımı azalıyor. Genellikle kaydı olmayan yerli halk tarafından kullanılıyor.
* Peru kuzey ve güney uçlarında bazı bölgelerde kullanılıyor.

### ''Voseo'nun'' görülmediği ülkeler
Bu ülkelerde *voseo* formu kaybolmuş ve artık kullanılmıyor.
* İspanya
* Dominik Cumhuriyeti
* Porto Riko
* Ekvator Ginesi

## Kaynakça