Kızılderili dondurması

**Kızılderili dondurması** ya da **Atabask dondurması** (Denağinaca *nivagi*, Değinakça *vanhgiq*, Holikaçukça *nathdlod*, Koyukonca *nonaaldlode*, Yukarı Kuskokvimce *nemaje*, Aşağı Tananaca *nonathdlodi*, Tanakrosça *nanehdlaad’*, Guçince *it’suh*), Alaska'da Alaska Atabaskları ile Kanada'da Kanada Atabaskları tarafından kurutulmuş ya da taze tatlısu balıkları ve sığın, rengeyiği gibi memelilerin etlerinin yağ ve yabani meyvelerle çırpacak yardımıyla karıştırılmasıyla yapılan tatlı. Et, balık, yağ, meyve ve bazen karla yapılan bu tatlı klasik dondurma tarifleriyle uyuşmaz. Merkezi Alaska–Yukon Atabaskları bunu *Nuchalawoya* adlı potlaç törenlerinde de sunarlar. Yapılırken söylenen şarkılara «dondurma şarkıları» denir.

Alaska Eskimoları tarafından et, yağ ve meyve karışımıyla yapılan akutaq (Eskimo dondurması) tatlısıyla benzerlik arzeder.

Kanada'nın Britanya Kolumbiyası'ndaki Kanada Kızılderilileri tarafından *[[Shepherdia canadensis]]* meyvesi ile diğer meyveleri çırpılıp köpürtülerek yapılan ve yine **Kızılderili dondurması** adıyla da anılan **[[Sxusem]]** adlı tatlı türüyle karıştırmamak gerekir.

İngilizcede kulfi (Hintçe क़ुल्फ़ी Urdu قلفی) için kullanılan *Indian ice-cream* («Hint dondurması») adıyla da karıştırmamak gerekir.

## Malzeme
* Balıklar (et & yağ): turna balığı (*Esox lucius*), *[[Stenodus leucichthys]]*, *[[Coregonus]]*, *[[Prosopium]]*
* Memeliler (et & yağ): sığın, rengeyiği, ayı
* Meyveler: *[[Vaccinium vitis-idaea]]*, *[[Vaccinium uliginosum]]*, *[[Vaccinium oxycoccos]]*, *[[Arctostaphylos uva-ursi]]*, *[[Empetrum nigrum]]*, *[[Rubus spectabilis]]*, *[[Rubus chamaemorus]]*, *[[Rubus strigosus]]*, *[[Rosa acicularis]]*
* Ekstra tatlandırıcılar: *[[Hedysarum alpinum]]*

## Etnografya
* Guçinler ***it'suh*** dedikleri yemeği kurutulmuş balık ile *[[Vaccinium vitis-idaea]]* (*natł'at*), *[[Vaccinium uliginosum]]* (*jàk zheii, jak zheii, jak nalyuu*), *[[Arctostaphylos uva-ursi]]* (*dàn daih, dandaih*) ve *[[Empetrum nigrum]]* (*dineech'ùh, dineech’uh*) meyvelerinin birlikte dövülmesiyle hazırlar ve içine balık yağı ile şeker katarlar.
* Hanlar Kızılderili dondurmasını kurutulmuş rengeyiği etini yağ ve üzümsü böğürtlensi meyvelerle karıştırıp döverek de yaparlar.
* Koyukonlar ***nonaaldlode*** («that which has been whipped up») adını verdikleri Kızılderili dondurmasını kurutulmuş turna balığı (*Esox lucius*), *[[Stenodus leucichthys]]*, *[[Coregonus]]*, Pasifik sombalığı gibi kuru balıkları önce haşlar sonra sıkıp suyunu süzerler ve içine sığın eti ve yağı, ayı yağı ile balık yağını (ya da Crisco marka bitki yağını) katar, köpürürcesine çırpıp sonra da içine *[[Rubus spectabilis]]*, *[[Vaccinium oxycoccos]]* gibi meyve, kuru üzüm, şeker ve bazen de süt katıp karıştırarak yaparlar. Koyukonlar ayrıca ***deneyh bete haalggaadee*** (moose meat with bearberries) denen yemeği sığın (Yukarı *deneeje*, Aşağı ve Merkezî Koyukonca *deneege*) eti ile *[[Arctostaphyllos rubra]]* (Yukarı *denesh*, Merkezî ve Aşağı *deneyh*) meyvesini karıştırarak yaparlar.
* Ahtnalar sonbaharda yağ, et ve meyveleri karıştırarak huş kabuğundan yapılan saklama kaplarında kışın tüketmek üzere saklarlar.
* Denağinalar ***nivagi*** dedikleri Kızılderili dondurmasınını favori yiyecekleri arasında sayarlar ve Pasifik som balığı, *[[Coregonus]]* ve turna balığı ya da memeli hayvanların eti haşlanıp püre haline getirilerek sığın, rengeyiği ve Amerika kara ayısının yağıyla karıştırılır ve içine meyve (*[[Rosa acicularis]]* ve diğerleri) katılır. Balık yumurtası eklendiği de olur.
* Değinaklar ***vanhgiq*** dedikleri Kızılderili dondurmasını balık ve sığın yağını (*q’ux*) karıştırarak yaparlar. Değinaklarda birkaç çeşit kızılderili dondurması görülür. Balık Kızılderili dondurması (*fish Indian ice-cream*) için kısaca *vanhgiq* denir ve bunu kuru balık ya da bu iş için özel olarak hazırlanan haşlanmış balık (*ginolay*) ile yaparlar. Kar Kızılderili dondurması (*snow Indian ice-cream*) için ***dhiyh vanhgiq*** adını kullanırlar ve bunu kar ve *[[Coregonus]]* balığının bağırsak yağıyla meyveleri karıştırarak yaparlar.
* Holikaçuklar ***nathdlod*** dedikleri Kızılderili dondurmasını tıpkı Değinaklar gibi yaparlar ve onlarda da değişik dondurma tarifleri bulunur. Balık Kızılderili dondurması (*fish Indian ice-cream, fish ice-cream*) için ***k'inot nathdlod*** denir ve bunu kuru balık ya da bu iş için özel olarak hazırlanan haşlanmış balık (*k’inadlagh*) ile yaparlar. Kar Kızılderili dondurması (*snow Indian ice-cream, snow ice-cream*) için ***tsetł nathdlod*** adını kullanırlar ve bunu kar ve *[[Coregonus]]* balığının bağırsak yağıyla meyveleri karıştırarak yaparlar. Yağ Kızılderili dondurması (*fat Indian ice-cream, fat ice-cream*) için ***k'iq'ux nathdlod*** adını kullanırlar ve bunu donyağı ve *[[Coregonus]]* balığının yağıyla, özellikle de balığın kafasının yağıyla (*gittheg-gha*) meyveleri karıştırarak yaparlar.
* Yukarı Kuskokvimler ***nemaje*** dedikleri Kızılderili dondurmasını balık (*[[Coregonus]]*) ya da sığın (*dineje*) ve rengeyiği (*midzish*) gibi memeli hayvanların etleri ile yağını (varsa Amerika kara ayısının yağını da) meyvelerle (*jija, dalnodinuts`a`, tsoltso, netl`, kwntsan`, dzilnolt`ars, niltinejija`, nin`nikotl`, dwhnikotl`, nikotl`*) karıştırarak yaparlar. Önce etler haşlanır ve sonra suyu sıkılarak ince ince kıyılır. Macun kıvamına gelene kadar yağ ile karıştırılır ve sonra da içine meyve atılır. Ayrıca şeker, *[[Hedysarum alpinum]]* bitkisinin tatlı kökü (*Indian potatoes*), rengeyiği yosunu eklenir. Bu yapılan tatlı taze olarak tüketilebildiği gibi sonradan yenmek üzere dondurulur da.
* Aşağı Tananalar ***nonathdlodi*** dedikleri Kızılderili dondurmasını yaparken dondurma şarkıları (*ice‐cream songs*) denen türde şarkıları söylerler.
* Tanakroslar ***nanehdlaad***' dedikleri Kızılderili dondurmasını kuru et ve sığın yağını karıştırarak yaparlar.
* Yukarı Tananalar Kızılderili dondurmasını eldeki malzemeye göre şekillendirir. Sığın (*diniign*) eti kurutularak toz haline getirilir ve huş kabuğundan kapalı kaplarda saklanır ve daha sonra bu et tozu sığın yağı ile karıştırılarak içine meyveler ya da haşlanmış *[[Stenodus leucichthys]]* balığının eti ve balık yumurtaları konur.

## Diaxsh
* Çimşiyanca (Shm'algyack) *daayksh*

Metlakatla, Alaska Çimşiyanları **Diaxsh** adını verdikleri Kızılderili dondurmasını ya da Çimşiyan dondurmasını (*Tsimpshean ice cream*) *[[Thaleichthys pacificus]]* balığının yağını eriterek içine kar koyup elleriyle çırparlar ve yaban mersinleri katarlar. İçine şeker de eklenebilir. Dondurulduktan sonra yazın tüketilir.

## Kaynakça