Mutezile

**Mutezile** (Arapça: **المعتزلة**), İslam dininde bir itikadi mezhep. Mutezile, rasyonel bir İslam teolojisi ekolü olup, bu akım Basra ve Bağdat'ta gelişmiştir. Tarihte Mutezile olarak bilinen toplum, İslam tarihinin başlangıcında, Râşidîn Halifelerinin üçüncü halifesi Osman'ın MS 656 yılında öldürülmesinin ardından Müslümanlar arasında Ali'nin liderliği konusunda anlaşmazlıkların ortaya çıkmasıyla ortaya çıktı. İlk Fitne olayında Ali'yi, Aişe'yi veya Muaviye'yi desteklemeyen, kınamayan, tarafsız bir siyasi duruş sergileyen kişilere Mu'tezile deniyordu.

Daha sonra, Vâsıl bin Atâ'nın (ö. 131/748) Hasan-ı Basri'nin (ö. 110/728) görüşlerine katılmaması nedeniyle çalışma grubundan ayrılmasıyla Mu'tezile teolojisi kurulmuştur. Vâsıl bin Atâ, büyük günah işleyen bir Müslümanın mümin olmadığını ve kâfir olmadığını kesin bir dille ifade etmiştir, ancak büyük günah işleyen Müslümanın fasık olduğu görüşündedir. Bu görüş, büyük günah işleyen Müslümanları hâlâ mümin sayan hocası Hasan-ı Basri'nin görüşüyle çelişmektedir. Böylece Vâsıl bin Atâ da Hasan-ı Basri'nin grubundan ayrıldı (i'tezale). Bu yüzden onun takipçilerine Mu'tezile denilmiştir.

Mutezile mezhebinin kendi içinde barındırdığı beş ana öğesi vardır, bu öğelerin ilki olan ve İslam dininin de ilk öğesi olan tevhidin bu beş ana öğenin temeli olduğunu öne sürerler. Dolayısıyla Mu'tezile, tevhid ve Allah'ın adaletine inancına vurgu yapmalarından dolayı "Ehl-i Tevhid ve'l-Adl" ("Tevhid ve Allah adaletine inanan insanlar") olarak da bilinir.

Mutezile'nin İslami rasyonalizmin bir biçimini geliştirmesiyle tanınırlar. Dini metinlerin (Kur'an ve Hadis) yorumlanmasında aklın rolüne öncelik vermeleriyle tanınırlar. Bu durum Mu'tezile düşüncesinin Eş'arilik, Mâtürîdîlik ve Âsârî çevrelerinden Ehl-i Sünnet alimlerinin saldırısına uğramasına neden olmuştur. Çünkü Mutezile'nin bakış açısı özellikle kader, akide ve muamelât konularının tartışılmasında felsefi ve rasyonel olma eğiliminde olmuştur. Buna karşılık Mu'tezile, rasyonalizmin seküler biçimlerine karşı çıktı. Mutezililer, insan zekasının ve aklının, insanların din ahlakı ilkelerini anlamasını sağladığına inanırlar; iyinin ve kötünün "akıl yoluyla kurulabilen" rasyonel kategoriler olduğu.

## Etimoloji

Mu'tezile kelimesi Arapça إعتزل (iʿtezale) kelimesinden gelir ve "ayrı" anlamına gelir. İ'tezale fiili, iki grup arasındaki bir anlaşmazlıktan "geri çekilmek" gibi, bir anlaşmazlıkta tarafsız bir tarafı belirtmek için de kullanılır.

Encyclopædia Britannica'ya göre, "(Mu'tezile) adı ilk kez İslam tarihinin erken dönemlerinde, üçüncü halife Osman'ın 656'da öldürülmesinden sonra Ali'nin Müslüman cemaatindeki liderliğine ilişkin tartışmada ortaya çıktı. Onlar ne Ali'yi Ali'yi veya muhaliflerini ne kınayan ne de kınadılaryaptırım uygulayan ancak orta bir pozisyon alan kişilere Muʿtazile adı verildi. Muaviye ise Mu'tezile adında tarafsız bir pozisyon aldı.” Vâsıl bin Atâ ve halefleri tarafından kurulan teolojik Mu'tezile, Mu'tezile'nin başlangıçtaki siyasi konumunun basit bir devamıydı.

## Tarihçe
Mutezile topluluğunun ortaya çıkışı konusunda çeşitli ihtilaflar vardır. Bazı tarihçiler, İslam tarihinde Mu'tezile'nin, şifacı olan Râşidîn Halifelerinin üçüncü halifesi Osman'dan sonra MS 656'da ortaya çıktığını ve Müslümanlar arasında lider Ali hakkında anlaşmazlıkların ortaya çıktığını belirtmektedir. İlk Fitne olayında, Sıffin Muharebesi ve Cemel Muharebesi'nda halk Ali'yi, Aisya'yı veya Muaviye'yi desteklemedi veya eleştirmedi. O dönemdeki siyasi kaos ortamında tarafsız bir siyasi duruş sergileyen kişilere Mu'tezile deniyordu.

Çoğu İslâm tarihçilerine göre Mutezile'nin ortaya çıkışı Hasan-ı Basrî'nin talebelerinden Vâsıl bin Atâ'nın hocasından *büyük bir günah işleyen insanın mümin kalamayacağı* (Günah-ı Kebâir) hususundaki bir tartışmadan dolayı ayrılması ile doğmuştur. Hasan-ı Basrî'den ayrıldıktan sonra kendisine *Vasıl bizden ayrıldı* (itizal etti) demiş ve kendisi ile birlikte ayrılan Amr bin Ubeyd ile Vâsıl bin Atâ başka bir ders meclisi kurmuş ve zamanla bir genel düşünce ve topluluk oluşmuştur.

Vâsıl bin Atâ ve Amr ibn Ubeyd'den sonra birkaç nesil yaşayan Ebü'l-Hüzeyl el-Allâf (ö. 849 MS), Basra'da Mu'tezililiği sistemleştirmeye başladı. Aynı zamanda Bağdat'ta Mutezile Bişr ibn el-Mu'tamir (ö. 825 MS) tarafından kuruldu. Memûn'un (813-833) hükümdarlığı sırasında "Mu'tezile yerleşik bir teoloji haline geldi."

Mutezile, halife Memûn'un liderliği sırasında hükûmetten geniş bir destek aldı. Muktazile'den pek çok vezir ve saray danışmanı Memûn tarafından atanmıştı. İş bununla da bitmedi; o dönemde Memûn, Mutezile'yi devletin resmi düşünce ekolü olarak bile atadı. Bu, Memûn'un antik Yunan elyazmalarını tercüme etme çabalarını ve Abbasi imparatorluğunda bilimsel gelişmeleri desteklediği İslam Altın Çağı'nın zirvesiyle aynı zamanda meydana geldi. O dönemde Abbasi hükûmetinin tam desteği, Mutezile çevrelerinden Cahiz ve İbrahim Nazzam gibi birçok bilgin ve filozofun ortaya çıkmasına ve eserlerini üretmede daha aktif hale gelmesine neden oldu. Sadece bu da değil, rasyonalizmin Mutezile biçimi de benimsendi ve filozof ve matematikçi Kindî tarafından yapıldığı gibi yeni bir felsefe türüne indirgendi.

Aynı zamanda Mutezile rasyonalizmine karşı çıkmasıyla ünlü Ahmed bin Hanbel gibi metinci alimler de o dönemde iktidarda olan Mutezile rejimi tarafından yargılanmaya zorlanmıştır. Sadece Ahmed bin Hanbel değil, pek çok gelenekçi din adamı ve Hanbelilik grubu da o dönemde Mutezile rejimi tarafından tutuklanmıştı.

MS 833'te Memûn'un ölümünden sonra sonraki iki halife, yani Mutasım ve Vâsik, Mutezile doktrinini desteklemeye devam ettiler. Mütevekkil'in (MS 847-861 liderliğindeki) liderliği başladığında Muktazile'ye verilen destek sona erdi. Gelenekçi ve dokusalcı Hanbelilik doktrinini desteklemesiyle tanınan Mütevekkil, o zamandan beri zulme maruz kaldı. Bu, Mutezile etkisinin İslam medeniyeti alanından kaybolmasının başlangıcı oldu. Bu, Mutezile etkisinin İslam medeniyeti alanından kaybolmasının başlangıcına işaret ediyordu.

Başka yerlerde, Endülüs Emevîleri Devleti'sında, özellikle kitapları ve edebiyatları koruma çabalarıyla ünlü olan halife Hakem II'ın liderliği sırasında hâlâ bazı Mutezililer vardı. Onun liderliğinde Mutezile'nin çoğu tercüman ve saray yazarları olarak görev yaptı.

Mu'tezile taraftarlarına yönelik baskıların en kötüsü, halife Kadir'in (991-1031 yılları arasında hüküm sürmüştür) liderliği sırasında yaşandı. Kadir, Mu'tezile mezhebine açıkça bağlı olanların öldürülmesini emreden bir ferman yayınladı. Selçuklular iktidara gelip Sünniliği resmi devlet mezhebi olarak kabul ettiklerinde, Mu'tezile taraftarlarına yönelik baskılar devam etti. Mu'tezile'nin toplantılarını yasakladılar, Mu'tezile'nin kitaplarını yaktılar ve Mu'tezile'yi kınayan Sünni âlimleri desteklediler.

Horasan ve Rey bölgelerindeki Mu'tezile'ye ait birçok ilahiyat kitabı, Mu'tezile'ye şiddetle karşı çıkan Mahmud Gaznevi'un katı Sünni lider tarafından yakıldı. Ayrıca, Moğol istilası nedeniyle çok sayıda kitap, bina ve Mu'tezile taraftarı da öldürülmüş ve tahrip edilmiştir. Tekrarlanan baskı ve tahribatlarla Mu'tezile'nin etkisi uzun bir süre İslam toplumundan kaybolmaya başladı.

## Esasları

Mutezile kendi usullerini ortaya koymak için "usul-i hamse" denilen beş esas belirlemişlerdir. Bunlar; Tevhid, Adalet, Va'd ve Vaîd (Söz ve tehdit, kişinin amelinin haliki oluşu), El Menzile beyne'l-menzileteyn (büyük günah işleyenlerin iman ve inançsızlık arasında bir yerde bulunmaları), Emr-i bi'l ma'rûf ve Nehy-i Anil Münker'in farz-ı ayn oluşu olarak sayılabilir.

### Tevhid
Tevhîd (التوحيد), yani birleme İslam dini akidesinin temeli olan Allah'ın birliğidir. Mutezile mezhebine mensup olanlar tevhidden yola çıkarak bazı konularda diğer itikadi mezheplerden farklı görüşler geliştirmişlerdir. Mutezile'ye göre Allah'ın mahiyeti, O'nun zatının ta kendisidir. Allah hiçbir şekilde yaratıkların sıfatlarıyla bir tutulamaz. Dolayısıyla bu durumda Mutezile, Allah'a antropomorfik sıfatlar verilmesine şiddetle karşı çıktı. Bu sonuçla Mutezile, diğer pek çok İslam teolojisi ekolünün aksine, Mutezile Kur'an'ı bir yaratık olarak kabul etmektedir. Buradaki yaratıkların tanımı Allah'ın yarattığı her şeydir. Yani Kur'an kesinlikle Allah'ın yaratımıdır. Dolayısıyla Kur'an'ın Allah'ın zatı ile birlikte ebedi olması mantıken imkansızdır.

### Adalet
Adalet (*Adl*, العدل), Allah'ın adaletine ilişkin Mutezile ilkesidir. Mutezile, Allah'ın adil olup olmadığı, dünyada neden kötülük, felaket ve adaletsizliğin olduğu söylem problemine cevap vermeye çalışmaktadır. Mutezile, insanın hür iradesine ve doğal hukukuna işaret ederek suçu, tamamen insan hatasından ve doğal faktörlerinden kaynaklanan bir şey olarak tanımladı. Allah'ın kötü bir şey yapması mümkün olmadığı gibi, Allah'ın her insanın davranışını kötü bir şeye yöneltmesi de mümkün değildir. Bir kişinin kötü davranışı Allah'ın dilemesiyle meydana gelirse, o zaman ahiretteki kanunun hiçbir anlamı kalmaz.

Hayattaki bu sorumluluk öncelikle yalnızca zihinsel ve muhakeme yeteneklerine sahip yetişkinler için geçerlidir. Hangi kökenden olursa olsun, ergenlik çağından önce çocukların hala günahsız olduğuna inanılıyor. İlahi adalet, telafi teorisi yoluyla doğrulanır. Çocuklar ve yeryüzünde acı çeken insanlar da dahil olmak üzere, dünyadaki tüm sefalet mağdurlarına Allah'tan cennet şeklinde tazminat ödenecektir. Sonuç olarak, yaşamın tutarlı ve rasyonel seçimlerden oluşan nihai bir "adil yaşam testi" olduğu. Bu demektir ki, insanoğlunun hem bu dünyada hem de ahirette içinde bulunduğu durumda sorumlulukları vardır.

### Söz ve Tehdit
Va'd ve Va'id (*el-Va'd ve el-Va'id*, الوعد و الوعيد) yani "Söz ve Tehdit". Bu, İlahi vaatlere ve uyarılara yapılan bir vurgudur. İnsan doğası, kendini bir şeye teslim etme ihtiyacıyla yaratılmıştır. Ayrıca kusurlu bir dünyada verilen mücadelede iç huzur ve mutluluğun peşinde koşmak, tüm insanlar için doğuştan gelen bir ihtiyaç olarak görülmektedir. Allah bilgisi, hakikat ve seçim ile kişinin doğuştan gelen teslim olma ihtiyacı, İslam'da Allah'ın kendisini takip edenlere vaadi ve ödülü olarak görülür. Uyarılar halkın bilinçli bir kararı olarak görülmekte ve açık uyarıların yapıldığı çeşitli ilkeleri seçmektedir. Allah vaadinden dönmez, vaadine ve uyarılarına aykırı hareket etmez. Bu durum Mutezile'nin Mürcîlerin öğretilerinden farklılaşmasına neden olur.

### İki Konum Arasındaki Bir Konum
"*El Menzile beyne'l-menzileteyn*" (المنزلة بين المنزلتين) yani *iki konum arasındaki bir konum*. Bu esas Mutezile mezhebinin "büyük günah işleyenin durumu" hakkındaki görüşüyle ilgilidir. Bu kavramın ortaya atılması Vâsıl bin Atâ'nın hocası Hasan-ı Basri'den ayrılmasına neden oldu. Bu söylem, ağır günah işleyen bir Müslümanın, mümin veya kâfir olarak sınıflandırılmadığı, aksine fasık girmiş olduğu sonucunu doğurmaktadır. Mutezilîler bu konumu Hâricîler ile Mürcicler arasında bir orta yol olarak benimsediler. Öldüren, zina eden, zalimlik yapan veya büyük günah işleyen kimsenin (fasık) olduğunu, ne mümin ne de kâfir olduğunu ispat etmekle.

### Emr-i bi'l ma'rûf ve nehy-i anil münker

"*Emr-i bi'l ma'rûf*" yani *iyiliği emretmek* ve "*nehy-i anil münker*" yani *kötülükten sakındırmak* (الأمر بالمعروف و النهي عن المنكر). Bu prensip, mantıksal olarak, onun mantıksal sonuçları olan temel Mutezile kavramları olan Tevhid, Allah'ın adaleti ve insanın özgür iradesinden çıkar. Mutezilîler şu anlamda özel bir yorum yaptılar: Allah iyiliği emreder, kötülükten men eder. Ancak birçok durumda aklı kullanmak, bir Müslümanın vahyin yardımına ihtiyaç duymadan neyin doğru neyin yanlış olduğunu kendisinin belirlemesine olanak sağlayabilir. Ancak Mutezile'ye göre, aklın ulaşamadığı belirli bir problemde doğruyu veya yanlışı belirlemek için yine vahiy gerekmektedir.

## Felsefesi

### Yorumlama yöntemi
Mu'tezile, akıl ile vahiy arasında bir senteze dayanıyordu. Bu, onların rasyonalizminin İslami kutsal metinlerin ve teolojik çerçevenin çıkarları doğrultusunda işlediği anlamına gelir. Mutezile hukukçu-kelamcılar, gerektiğinde kutsal metinlerin alegorik okumalarını meşrulaştırdılar.

Hermenötik metodoloji şu şekilde ilerlemektedir: Bir ayetin gerçek anlamı diğer kutsal kitaplarla, Kur'an'ın ana temalarıyla, İslam itikadının temel ilkeleriyle ve bilinen gerçeklerle tutarlı ise o zaman yorum, hareket anlamındadır. Kelimenin gerçek anlamından uzaklaşmasına izin verilmez. Eğer gerçek anlamın kullanımından kaynaklanan çelişkiler varsa, örneğin Allah'ın aşkınlığına karşı Allah'ın "el"inin harfiyen anlaşılması ve Kur'an'ın O'nun her şeyden kategorik farklılığından bahsetmesi gibi, o zaman yorum gereklidir. Yukarıdaki alıntıda Kadı Abdül Cebbar kesin bir dille şunu belirtmektedir: Eğer her ikisi de bir ayetin harfiyen anlaşılmasından kaynaklanan bariz çelişkiyi çözmeye muktedir olan iki olası yorum varsa, o zaman gerçek manaya en yakın olan yorumdur. Yakın ve uzak yorum arasındaki ilişkinin gerçek ve yorumlanmış anlamlar arasında aynı olması nedeniyle önceliklendirilmelidir.

### İlk yükümlülük

Mutezile, insanların, özellikle de tam zihinsel yeteneklere sahip yetişkinlerin ilk yükümlülüğünün, zihinsel güçlerini Tanrı'nın varlığını doğrulamak için kullanmak olduğuna inanıyordu. Varoluşun bütünlüğünü, yani bir şeyin neden var olmadığını değil de var olduğunu merak etmeliyiz. Bir insan, bu evreni her şeyden bağımsız, her türlü ihtiyaçtan müstakil olarak var eden bir Allah'ın var olduğunu anlarsa, o zaman akıl ve ahlak bakımından mükemmel olan bir Allah'ın var olduğunu anlar. Eğer Tanrı her şeyi bilen biriyse, o zaman O'nun yaratma eylemi gelişigüzel ya da boşuna olmaz. Dolayısıyla kişi, bu Tanrı'nın insanlardan ne istediğini öğrenmeye motive olmalıdır, çünkü kişi, evrenin varoluşunun tüm gizemini göz ardı ederek kendine zarar verebilir.

Diğer Müslüman ilahiyatçılara karşı Allah'ın varlığını arama yükümlülüğü, peygamberler veya kutsal kitaplarla karşılaştıklarında gerçekleşir. Mutezile'ye göre bu durum son peygamber Muhammed'in ve son kutsal kitap olan Kur'an'ın gönderilmesiyle gerçekleşmiştir. Dolayısıyla adak yükümlülüğü ancak Kur'an'ı ve Muhammed'in örneğini inceleyerek ve onu takip eden ilahiyatçı ve filozofların bilgeliklerinden yararlanarak yerine getirilebilir.

### Akıl ve vahiy

Mu'tezile'nin akıl, ilahi vahiy ve ikisi arasındaki ilişkiye ilişkin incelikli teorileri vardı. Aklın gücünü ve insanın entelektüel gücünü yüceltirler. Onlara göre, insanı Allah'ı tanımaya ve ahlakın temelini tanımaya yönlendiren şey insan aklıdır. Bu temel bilgi edinildikten ve İslam'ın hakikati ile Kur'an'ın İlahi kökeni tespit edildikten sonra akıl, kutsal kitapla etkileşime girer ve böylece akıl ve vahiy birleşerek Müslümanlar için temel rehberlik ve bilgi kaynağı haline gelir.

Bu durum, sorunun odağına ilişkin Mu'tezile ile Eş'ariler arasında felsefi görüş ayrılıklarının ortaya çıkmasına neden olmuştur. Mu'tezile Allah'ın adaletine odaklanırken, Eş'ari Allah'ın her şeye kadir olduğuna odaklandı. Ancak Mu'tezile söyleminde ilahi adalet, ilahi kadiri mutlaklığın bir parçasıdır, onun inkârı değil.

## Ayrıca bakınız
* İslam dini itikat mezhepleri
* Kelâm
* Ehli Sünnet
* Kaderiyye
* Cebriyye
* Kader

## Kaynakça
* Kılavuz, A. Saim, "Ana Hatlarıyla İslam Akaidi ve Kelâm'a Giriş", Ensar Neşriyat
* Ebu Zehra, Muhammed, "İslam'da İtikâdî, Siyasî ve Fıkhî Mezhepler Tarihi", Şûrâ Yayınları, Çeviren Sıbğatullah Kaya

### Notlar

### Dış bağlantılar
* "Mutazalism"