Persepolis

**Persepolis** (Pers dilinde: **Parsa**, Farsça: تخت جمشید/پارسه, **Taht-ı Cemşîd**), İran'ın Fars Eyaleti'nde, Şiraz kentinin yaklaşık 60&nbsp;km kuzeydoğusunda yer alan, antik dünyanın en görkemli şehirlerinden biridir. Ahameniş İmparatorluğu'nun tören başkenti olarak M.Ö. 6. yüzyıl sonlarında I. Darius tarafından kurulmuş olan Persepolis, yalnızca bir kraliyet kompleksi değil; aynı zamanda Pers kültürünün, mimarisinin ve siyasi gücünün simgesidir. Büyük taş teras üzerine inşa edilen şehirde, Apadana Sarayı, Uluslar Kapısı, Kral Yolu ve çeşitli kabartmalar gibi anıtsal yapılar yer alır. Bu yapıların çoğu, farklı milletlerden gelen elçilerin Pers kralına hediyeler sunduğu sahnelerle bezeli kabartmalarla süslenmiştir. Persepolis, 1979 yılında UNESCO tarafından Dünya Mirası ilan edilmiştir.

## Kuruluşu
Pers İmparatorluğu'nun görkemli tören başkenti olan **Persepolis**, MÖ 6. yüzyılın sonlarına doğru Pers Kralı I. Darius (Dara) tarafından, Mervdeşt ovasında, doğal bir kayalık teras üzerine kurulmuştur. Şehrin stratejik konumu, hem savunma açısından avantaj sağlamış hem de imparatorluk içindeki farklı kültürleri bir araya getirecek bir merkez olmasına olanak tanımıştır. Darius, Persepolis'i yalnızca siyasi bir merkez değil, aynı zamanda kraliyet törenlerinin ve dini ritüellerin gerçekleştirileceği kutsal bir alan olarak tasarlamıştır.

Darius'un ölümünden sonra tahta geçen oğlu I. Serhas, babasının başlattığı inşaatları tamamlamakla kalmamış, şehre yeni yapılar da eklemiştir. Özellikle Ülkeler Kapısı (Gate of All Nations) ve hazine binaları onun döneminde inşa edilmiştir. Daha sonraki hükümdarlardan I. Artaserhas de Persepolis'i genişletmiş ve Ahameniş mimarisinin en seçkin örneklerinden bazılarını şehre kazandırmıştır. Her yeni kral, Persepolis'e kendi izini bırakmak istemiş, bu da kentin zamanla hem mimari hem de sembolik açıdan zenginleşmesini sağlamıştır. Persepolis'in kuruluşu, sadece bir şehir inşasından ibaret değil; aynı zamanda Pers İmparatorluğu'nun kültürel, dini ve siyasi vizyonunun somut bir yansımasıdır.

## Kalıntılar

Hepsi koyu gri mermerden inşa edilmiş bir dizi devasa yapının kalıntıları bulunmaktadır. Sütunlarından on beşi ayaktadır. 1970'ten bu yana üç sütun daha yeniden dikilmiştir. Binaların birçoğu hiçbir zaman tamamlanmamıştır.

Yerleşkenin arkasında, yamaçtaki kayaya oyulmuş üç mezar bulunmaktadır.


Dosya:Persepolis_stairs_of_the_Apadana_relief.jpg|alt=A bas-relief from the Apadana Palace depicting Delegations including Lydians and Armenians bringing their famous wine to the king.| Lidyalılar ve Ermeniler'den oluşan heyetlerin  ünlü şaraplarını krala getirdiklerini gösteren Apadana Sarayı'ndan bir kabartma.
Dosya:Achaemenid_plaque_from_Persepolis.JPG|alt=Achaemenid plaque from Persepolis, kept at the National Museum of Iran.| İran Ulusal Müzesi'nde saklanan Persepolis'ten Ahameniş levhası.
Dosya:Mad-5223.jpg|alt=Relief of a Median man at Persepolis.| Persepolis'te bir Medli adamın kabartması.
Dosya:National_Meusem_Darafsh_6_(54).JPG|alt=Objects from Persepolis kept at the National Museum of Iran| İran Ulusal Müzesi'nde saklanan Persepolis'ten gelen nesneler
Dosya:National_Meusem_Darafsh_20.JPG|alt=The head of a Lamassu from Persepolis, kept at the National Museum of Iran| İran Ulusal Müzesi'nde saklanan Persepolis'ten bir Lamassu başı
Dosya:Door-Post_Socket_(4690606141).jpg|alt=Door-Post Socket| Kapı Direği Soketi
Dosya:Part_of_the_monumental_double_staircase_leading_up_to_the_terrace,_Persepolis,_Iran_(47779523221).jpg|alt=The Great Double Staircase at Persepolis| Persepolis'teki Büyük Çift Merdiven
Dosya:PersepolisNegareh.jpg|alt=A bas-relief at Persepolis, representing a symbol in Zoroastrianism for Nowruz.| Zerdüştlükte Nevruz'un sembolünü temsil eden Persepolis'teki bir kabartma.
Dosya:ردیف_سربازان-پلکان_کاخ_آپادانا-تخت_جمشید.jpg|alt=The discipline of the reliefs.| Rölyeflerin disiplini.
Dosya:Tablette_xerxes_persepolis.jpg|alt=Tablets of Xerxes, kept at the National Museum of Iran| İran Ulusal Müzesi'nde saklanan Serhas tabletleri
Dosya:Persepolis_Apadana_Stairways_in_National_Museum_of_Iran.jpg|alt=One of the staircases of Persepolis, kept at the National Museum of Iran| İran Ulusal Müzesi'nde saklanan Persepolis merdivenlerinden biri
Dosya:Achamanid-Woman-Statue-Persia-Persepolis.jpg|alt=One of the four existing statues of Penelope was discovered at Persepolis, and is kept at the National Museum of Iran| Penelope'nin mevcut dört heykelinden biri Persepolis'te keşfedildi ve İran Ulusal Müzesi'nde saklanıyor


### Tüm Milletlerin Kapısı

İmparatorluğun tebaasını sembolize eden Tüm Milletler Kapısı, yaklaşık  uzunluğunda dört sütunlu ve Batı Duvarı'nda girişi bulunan kare bir salondan oluşuyordu.


Dosya:Gate_of_All_Nations,_Persepolis.jpg|alt=The Gate of All Nations, Persepolis| Tüm Milletlerin Kapısı, Persepolis
Dosya:Detail-_The_Gate_of_All_Nations,_Persepolis,_Iran_(4670203537).jpg|alt=A Lamassu at the Gate of All Nations| Tüm Milletlerin Kapısında Bir Lamassu
Dosya:Position_of_three_languages_inscriptions_on_Gate_of_all_nations_in_persepolis.JPG|alt=The position of three languages inscriptions on The Gate of All Nations, Persepolis| Persepolis'teki Tüm Milletler Kapısı'ndaki üç dildeki yazıtların konumu
Dosya:تخت_جمشيد_دروازه_ملل_Persepolice_Fars_Marvdasht_Shiraz_-_panoramio.jpg|alt=The two Lamassu at the Gate of All Nations.| Tüm Milletlerin Kapısındaki İki Lamassu.
Dosya:A_history_of_all_nations_from_the_earliest_times;_being_a_universal_historical_library_(1905)_(14759223936).jpg|alt=The Gate of All Nations in 1905.| 1905'te Tüm Milletlerin Kapısı.


### Apadana Sarayı

Persepolis'te bulunan saray I. Darius tarafından platformun batı tarafına inşa ettirmiştir. Bu saraya *[[Apadana]]* adı verilmiştir. Kralların Kralı tarafından resmi görüşmeler için kullanmıştır.

Sarayın temellerinde çıkarılan iki emanet kutusunda altın ve gümüşten yapılmış temel tabletleri bulunmuştur. Bunlar, Darius'un İmparatorluğunun geniş coğrafi terimlerini tanımlayan ve DPh yazıtı olarak bilinen Eski Fars çivi yazısı ile yazılmış bir yazıt içermektedir:


Dosya:Apadana_palace_persepolis.JPG|alt=| Apadana sarayı, Persepolis
Dosya:Medes_and_Persians_at_eastern_stairs_of_the_Apadana,_Persepolis.JPG|alt=Depiction of united Medes and Persians at Apadana, Persepolis| Persepolis'teki Apadana'da birleşmiş Medler ve Perslerin tasviri
Dosya:Persépolis,_Irán,_2016-09-24,_DD_53.jpg|alt=Immortals figures at Apadana, Persepolis| Persepolis Apadana'daki ölümsüz figürleri
Dosya:Cedar_in_Persepolis_by_Hamid_Parsaei_Rad.jpg|alt=Depiction of trees and Lotus flowers at the Apadana, Persepolis| Persepolis'teki Apadana'da ağaçların ve lotus çiçeklerinin tasviri
Dosya:Columns,_Persepolis,_Iran_(14471667541).jpg|alt=Apadana's columns, Persepolis| Apadana'nın sütunları, Persepolis
Dosya:The_Treasury_Reliefs_(Best_Viewed_in_"Original"_Size)_(4734172156).jpg|alt=The central wall of the northern stairs of Apadana palace, which shows Xerxes sitting on the throne and receiving an important official. Kept at the National Museum of Iran. Its counterpart remains at Persepolis.| Apadana Sarayı'nın kuzey merdivenlerinin orta duvarı, Serhas'ın tahtta oturduğunu ve önemli bir yetkiliyi kabul ettiğini gösteriyor. İran Ulusal Müzesi'nde saklanıyor. Benzeri ise Persepolis'te bulunuyor.


#### Apadana Sarayı sikke hazinesi

Apadana definesi, Persepolis'teki Apadana Sarayı'nın temel tabletlerini içeren taş kutuların altında keşfedilen sikkelerden oluşan bir  definedir. Sikkeler, 1933 yılında Erich Schmidt tarafından yapılan kazılarda keşfedilmiştir.  olarak tarihlenmektedir. Madeni paralar sekiz adet hafif altın Kroeseid, bir Abdera tetradrahmisi, bir Egine stateri ve Kıbrıs'tan üç adet çift sigloi'den oluşuyordu. Kroeseidler çok yeni durumda bulunmuş ve bu da yakın zamanda Ahameniş yönetimi altında basıldıklarını doğrulamaktadır. Mevduatta herhangi bir Darik ve Sigloi yoktu; bu da Ahameniş sikkelerinin tipik özelliği olan bu sikkelerin ancak daha sonra, Apadana Sarayı'nın kuruluşundan sonra basılmaya başlandığını güçlü bir şekilde gösteriyor.

### Taht Salonu

Terasın ikinci en büyük binası ve son yapı olan Apadana'nın yanında, Taht Salonu veya İmparatorluk Ordusu *Şeref Salonu* (*Yüz Sütunlu Saray* olarak da bilinir) yer alır.   ölçülerindeki  salon, I. Serhas tarafından yapımına başlatılmış ve MÖ beşinci yüzyılın sonunda oğlu I. Artaserhas tarafından tamamlanmıştır. Sekiz taş kapısı, güney ve kuzeyde taht sahneleri kabartmalarıyla, doğu ve batıda ise kralı canavarlarla mücadele ederken betimleyen sahnelerle süslenmiştir. Kuzey revakının iki yanında iki devasa taş boğa bulunmaktadır. Boğalardan birinin başı şu anda Chicago'daki Doğu Enstitüsü'nde ve sütunlardan birinin kaidesi de British Museum'da bulunmaktadır.

I. Serhas'in saltanatının başlangıcında, Taht Salonu esas olarak askeri komutanlar ve imparatorluğun tüm tebaa milletlerinin temsilcileri için yapılan resepsiyonlar için kullanılıyordu. Daha sonra Taht Salonu, imparatorluk müzesi olarak hizmet vermiştir.

### Taçara Sarayı
Taçara, Büyük Darius'un Persepolis'teki özel sarayıdır. Sarayın yalnızca küçük bir kısmı onun yönetimi altında tamamlanabilmiş, Darius'un MÖ 486'daki ölümünden sonra kalanı oğlu ve halefi Serhas tarafından tamamlanmıştır ve Serhas saraya Eski Farsçada "kış sarayı" anlamına gelen Taçara adını vermiştir. Daha sonra I. Artaserhas tarafından kullanılmıştır. MÖ 330'da İran'ı işgal etmesinin ardından Büyük İskender, birliklerinin Persepolis'i yağmalamasına izin vermiştir. Bu saray, İskender'in ordusu tarafından yakılan komplekste yıkımdan kurtulan birkaç yapıdan biriydi ve bu nedenle Taçara, bugün Persepolis'te ayakta kalan en sağlam binasıdır. Aynı zamanda Persepolis'teki en eski yapıdır. Taçara, Apadana'ya sırt sırta ve güneye doğru uzanır.


Dosya:کاخ_تچرا.jpg|alt=Tachara is the most intact building of Persepolis today.| Taçara, Persepolis'in günümüze kadar en sağlam kalmış yapısıdır.
Dosya:پلکانی_در_کاخ_تچر.jpg|alt=The staircase of Tachara palace at Persepolis| Taçara sarayının merdivenleri
Dosya:Tachara_Persepolis.JPG|alt=The trilingual inscription of Xerxes on the south porch of Tachara palace at Persepolis| Taçara sarayının güney sundurması üzerindeki Serhas'ın üç dilli yazıtı
Dosya:Achaemenid_King_vs_Lion.jpg|alt=The relief of king's battle with devil at Tachara palace, Persepolis| Taçara Sarayı'nda kralın şeytanla savaşının kabartması
Dosya:Persepolis_relief_guests.jpg|alt=Part of the reliefs on the southern stairway of Tachara palace depicting a line of servants bearing animals, food and drinks.| Taçara Sarayı'nın güney merdivenlerindeki kabartmaların bir kısmı, hayvan, yiyecek ve içecek taşıyan hizmetçilerden oluşan bir sırayı tasvir ediyor.
Dosya:نمایی_از_تخت_جمشید_2.jpg|alt=Tachara Palace, Persepolis| Taçara Sarayı, Persepolis
Dosya:Persepolis_Iran-5.jpg|alt=On the structure of Tachara palace| Taçara sarayının yapısı hakkında


### Hadiş Sarayı
Serhas'ın Hadiş Sarayı, Persepolis'teki saraylardan biridir. H. (I. Artaserhas) Sarayı'nın doğusunda yer alır. Saray, terasın en üst katında yer alır ve kayanın üzerinde yükselir. Sarayın yazıtları, yapının Serhas'ın emriyle inşa edildiğini göstermektedir. 2550 metrekarelik (40x55 metre) bir alanı kaplamaktadır. Batıdaki çift merdiven Taçara şatosunun avlusuna, kuzeydoğudaki başka bir merdiven ise Konsey Salonu avlusuna çıkar.


Dosya:History_History_Travel_from_Shiraz_to_Isfahan,_Iran_(40353041755).jpg|alt=The Hadish palace, Persepolis| Hadiş Sarayı, Persepolis
Dosya:Lotus_on_the_walls_of_Hadish_palace,.png|alt=Lotus on the walls of Hadish palace, Persepolis| Hadiş Sarayı'nın duvarlarındaki lotus
Dosya:Persepolis_24.11.2009_11-39-46.jpg|alt=Hadish palace was built by the order of Xerxes| Hadiş sarayı, Serhas'ın emriyle inşa edilmiştir.
Dosya:Persepolis,_Iran_(2471048564).jpg|alt=Xerxes at the Hadish palace| Hadiş sarayında Serhas
Dosya:Ruins_of_the_Palace_of_Xerxes_in_Persepolis,_Iran,_historical_illustration,_circa_1886.png|alt=Hadish Palace at Persepolis, 1886| Hadiş Sarayı, 1886
Dosya:1911_Britannica-Architecture-Hall_of_Xerxes.png|alt=The hall of Hadish palace.| Hadiş sarayının salonu.


### Diğer saraylar ve yapılar
Konsey Salonu, Tryplion Salonu, D, G, H Sarayları, depolar, ahırlar ve odalar, tamamlanmamış giriş kapısı ve birkaç farklı yapı, terasın güneydoğu köşesine yakınında dağın eteğinde yer almaktadır.
Dosya:Zoomorphic_Capital_(4679068036).jpg|alt=Huma bird at Persepolis| Persepolis'teki Hüma kuşu
Dosya:Perspolis.jpg|alt=A well-preserved column at Persepolis| Persepolis'te iyi korunmuş bir sütun
Dosya:SEHDAR_PALACE_IN_PERSEPOLIS.tif|alt=Reliefs from the Council Hall, Persepolis| Persepolis Konsey Salonu'ndan kabartmalar
Dosya:خزانه.jpg|alt=Part of the treasury, Persepolis| Hazinenin bir kısmı, Persepolis
Dosya:Persepolis,_Iran_08.jpg|alt=The unfinished gate of Persepolis, started by the order of Artaxerxes III, continued by his successors Arses and Darius III.| Persepolis'in yarım kalmış kapısı, III. Artaserhas'in emriyle başlatılmış, halefleri Asses ve III. Darius tarafından devam ettirilmiştir.
Dosya:تخت_جمشید_7.JPG|alt=A column head.| Bir sütun başlığı.


### Mezarlar

Ktesias'a göre Büyük Kiros'un kendi şehri olarak bahsettiği Pasargad'daki Kiros'un Mezarı'na gömüldüğü genel kabul görmektedir. Eğer II. Kambises'in naaşının "Perslere" getirildiği doğruysa, gömüldüğü yer babasınınkinin dışında bir yerde olmalıdır. Ktesias, bir kralın kendi mezarını yaşamı boyunca hazırlamasının gelenek olduğunu kabul eder. Dolayısıyla, muhtemelen I. Darius, I. Serhas, I. Artaserhas ve II. Darius Nakş-ı Rüstem'e gömülen krallardır. Çok kısa bir süre hüküm süren II. Serhas'ın böylesine görkemli bir anıta sahip olması neredeyse imkânsızdır; gaspçı Sogdianus ise daha da azına sahiptir. Persepolis kompleksin arkasındaki tamamlanmış iki mezar, II. Artaserhas ve III. Artaserhas'e ait olmalıdır. Şehirden bir kilometre uzaklıkta bulunan tamamlanmamış mezarın ise kime ait olduğu tartışmalıdır.

### Antik metinler

Persepolis'te I. Darius, Xerxes, II. Artaserhas ve III. Artaserhas ile ilgili toplam 11 yazıt bulunmaktadır. Konuyla ilgili antik alimlerin ilgili pasajları aşağıda yer almaktadır:

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Persepolis
* Persepolis, Şiraz