Emil Czyrniański

**Emilian** (ayrıca **Emil** ) **Czyrniański** (Lemko *Емілиян Чырняньскій* ) (1824–1888), Lemko kökenli Polonyalı bir kimyager, bilim yazarı, Jagiellonian Üniversitesi rektörü ve Polonya Öğrenme Akademisi'nin kurucu ortağıdır. Lehçede kimyasal terminolojinin gelişmesinde önemli rol oynamıştır. Torunlarından biri son derece etkili siyasi aktivist ve yazar Joseph Hieronim Retinger'dir.

## Erken dönem
Czyrniański,  Polonya'nın Nowy Sącz İlçesi Florynka'da Lemko ailesinde doğmuştur. Babası Rum Katolik kilise papazı ve yerel okullar müfettişidir. Okulu bıraktıktan sonra rahiplik mesleğini açıkça ortaya koymuştur. Przemyśl'de teolojik hazırlık kursunu tamamlamış ve 1844'ten itibaren Lviv Üniversitesi İlahiyat Bölümü'nde okumuştur. Başladıktan sonraki iki ay içinde, uzun süren bir hastalık nedeniyle çalışmaları kesintiye uğramış ve 1846'da Lviv'e döndüğünde doğa bilimlerine ilgi duymuş ve Almanca konuşulan Technische Akademie'ye geçerek yeni bir kariyer yolu seçmiştir. Harika bir öğrenci olduğunu kanıtlamış ve yalnızca bir yıl sonra 1847'de profesör Friedrich Rochleder'in asistanı olmuştur.

## Bilimsel kariyeri
1849'da Rochleder onu Prag'daki Charles Üniversitesi'ne asistanı olarak davet etmiştir. Orada 1850'de *Wirujące niedziałki* ("Dönen parçacıklar") adlı bir makalede yazdığı, kimyasal bağlanmanın nedenlerine ilişkin orijinal bir teori geliştirmiştir. 1851 yılında 27 yaşındayken Kraków'da kimya alanında yardımcı doçent olarak atanarak bağımsız öğretim ve araştırma kariyerine başlamıştır. Kısa süre sonra Czyrniański, Polonya kimya terminolojisinin sistemleştirilmesini üstlenmiş ve bunu *Słownictwo polskie chemiczne* (1853) olarak yayınlamıştır. Önerisi Polonyalı araştırma kimyagerleri tarafından geniş çapta kabul edilmiştir. Başarısının kanıtı, terminolojisinin yaklaşık elli yıl boyunca Galiçya Krallığı ve Lodomeria'daki okul ders kitaplarında benimsenmesidir. Bunu, kimya biliminin pratik uygulamalarını açıklamak için erişilebilir bir dilde hazırlanmış *Wykład chemii nieorganicznej zastosowanej do przemysłu, rolnictwa i medycyny* (*Sanayi, tarım ve tıp için uygulamalı bir [[inorganik kimya]] kılavuzu* ) adlı kitabının yayınlanması izlemiştir.

1859'da Jagiellon Üniversitesi'nde genel kimya ve eczacılık profesörü olmuş ve kendisine fahri doktora unvanı verilmiştir. Burada 1874'ten 1875'e kadar rektör olarak görev yapmıştır.

### Araştırma

Araştırmasının bir kısmı, Krynica-Zdrój ve Iwonicz-Zdrój kaplıca kasabalarından doğal olarak oluşan maden suyunun kimyasal analizine odaklanmıştır. Çalışmalarının bir sonucu olarak, bu tatil yerlerindeki "suları alma" yönündeki tıbbi eğilim katlanarak artırdı.  Diğer araştırmaları şu alanları içeriyordu:
* *Teoryja tworzenia się połączeń chemicznych na podstawie ruchu wirowego atomów*, (A theory of chemical bonding based on the swirling movement of atoms). 1862 
* *Rozwinięcie krytyczne teoryi chemicznej opartej na ruchach wirowych niedziałek*, (The development of a critical theory of chemistry based on the swirling of particles). 1876 
* *Teoryja mechaniczno-chemiczna oparta na ruchach wirowych niedziałek*, (A mechanical-chemical theory based on the movemnt of particles). 1876
* *Teoryja chemiczno-fizyczna na podstawie przyciągania się i ruchu wirowego niedziałek*, (A physical and chemical theory based on the attraction and swirling of particles). 1884

Organik ve inorganik kimya alanlarına üç ayrı ders kitabı ayırarak kimya biliminin kendi zamanındaki sentezini tamamlamıştır:
* *Chemija nieorganiczna i organiczna zastosowana do przemysłu, rolnictwa i lékarstwa* (t. 1-2, 1866-1867) on (*inorganic and organic chemistry and its applications in industry, agriculture and in pharmacies*), in two volumes. 1866-67 
* *Chemija nieorganiczna ułożona dla uniwersytetów i akademij technicznych* on (*inorganic chemistry for use in universities and technical academies*). 1874  
* *Chemija nieorganiczna mniejsza ułożona dla szkół realnych* on (*elements of inorganic chemistry presented for secondary schools*). 1874 

### Siyasi muhalefet
Üniversitedeki ilk yılları, öngörülen Almanca yerine Lehçe dersleri almakta ısrar ederek işgalci Avusturyalı yetkililere karşı tek başına mücadele ettiği için zorluk içinde geçmiştir. Siyasi duruşu onu akademik görevinden alınmaya yaklaştırmıştır.

## Ölümü
Czyrniański, kızının torunu Joseph Hieronim Retinger'i doğurmasından üç gün önce, 14 Nisan 1888'de Kraków'da kalp krizinden aniden ölmüştür. Rakowicki Mezarlığı'na gömülmüştür.

## Ayrıca bakınız
* Polonyalılar listesi

## Kaynakça