İşçi özyönetimi

**İşçi özyönetimi**, işgücünün kendi kendine yönlendirdiği iş süreçlerine dayanan bir örgütsel yönetim biçimidir. Özyönetim, sosyalizmin ayırt edici özelliklerinden biridir ve sosyalist hareketin tarihi boyunca pek çok kez gündeme gelmiştir. Demokratik, liberteryen ve piyasa sosyalistlerinin yanı sıra anarşistler ve komünistler tarafından da çeşitli şekillerde savunulmuştur.

Özyönetimin pek çok farklı biçimi vardır. Bazı modellerde, tüm işçi üyeler işletmeyi doğrudan meclisler aracılığıyla yönetirlerken, diğerlerinde işçiler yönetim işlevlerini dolaylı olarak seçtikleri uzman yöneticiler aracılığıyla yerine getirir. Özyönetim, seçilmiş kurullar tarafından yürütülen denetimi ve gözetimi, uzman yöneticilerin seçimle belirlenmesini ya da herhangi bir uzman yöneticinin bulunmadığı, doğrudan kendini yöneten yönetim biçimlerini içerebilir. Özyönetimin hedefleri arasında işçilere günlük operasyonlarında daha fazla özerklik tanıyarak performansı artırmak, moral yükseltmek, yabancılaşmayı azaltmak ve çalışan mülkiyetiyle birlikte uygulandığında sömürüyü ortadan kaldırmak yer alır.

Özyönetim, organizasyon içindeki denetim haklarını ifade eder ve mülkiyet ve organizasyonun faaliyet gösterdiği ekonomik sistem gibi konulardan farklıdır. Bir kuruluşun özyönetimi, çalışanların o kuruluşun sahibi olmasıyla örtüşebilir; ancak özyönetim, kamuya ait şirketler ve nadiren özel şirketlerde, ortak karar alma ve işçilerin yönetim kurullarında temsili şeklinde de var olabilir.

## İktisadi teori
Kendi kendini yöneten işletmelerden oluşan ekonomik sistem bazen katılımcı ekonomi, özyönetimli ekonomi veya kooperatif ekonomisi olarak adlandırılır. Bu ekonomik model, insanların kendi refahlarını etkileyen kararlarda söz sahibi olabilmeleri gerektiği düşüncesinden kaynaklanan piyasa sosyalizmi ve ademimerkeziyetçi planlı ekonominin önde gelen biçimlerindendir. 20. yüzyılda özyönetimli piyasa sosyalizminin başlıca savunucuları arasında ekonomistler Benjamin N. Ward, Jaroslav Vanek ve Branko Horvat yer almaktadır. Horvat'a göre katılım, yalnızca daha arzu edilir değil, aynı zamanda geleneksel hiyerarşik ve otoriter yönetim biçimlerinden ekonomik olarak da daha uygulanabilirdir, çünkü karar alma süreçlerine katılımın artmasıyla verimliliğin arttığını gösteren ekonometrik ölçümler bulunmaktadır. 1980'lerin başlarında sosyalist Yugoslavya perspektifinden yazan Horvat, dünya genelinde de özyönetimli sosyalist bir örgütlenme biçimine doğru bir yönelimin olduğunu ileri sürmüştür.

### Emek yönetimli şirket
Emek yönetimli şirket teorisi, özyönetimli organizasyon biçimlerinin davranışını, performansını ve doğasını açıklamayı hedefler. Kendi kendini yöneten şirketler çalışan mülkiyetiyle örtüşebilse de, ikisi farklı kavramlardır ve biri diğerini zorunlu olarak gerektirmez.

#### Neoklasik ekonomi
Geleneksel neoklasik ekonomi teorisine göre, rekabetçi bir piyasa ekonomisinde sermaye varlıklarının mülkiyetinin işçilerde olması, şirketin performansı üzerinde kayda değer bir etki yaratmamalıdır.

Neoklasik gelenekte emek yönetimli şirketler üzerine yapılan araştırmaların çoğu, bu tür işletmelerin varsayılan fayda maksimizasyonu (yani "emek yönetimli şirketler neyi maksimize eder?" sorusunun yanıtı; çalışan başına gelir veya kâr gibi) ve bunun sonuçları üzerine odaklanmıştır. Bu gelenekteki ilk emek yönetimli işletme modeli, Yugoslav işletmelerin analiziyle ilgilenen Amerikalı iktisatçı Benjamin Ward tarafından 1958'de önerilmiştir. Ward'a göre emek yönetimli şirketler, geleneksel kapitalist şirketlerin dış sahipler için kârı maksimize etme amacının aksine, işçi başına geliri maksimize etmeye çalışır. Ward, bu varsayımdan yola çıkarak emek yönetimli şirketlere eleştirel yaklaşan bir analiz ortaya koymuştur. Özellikle de, emek yönetimli bir şirketin arz eğrisinin negatif eğime sahip olduğunu ileri sürmüştür; yani, emek yönetimli şirketin ürettiği ürünün piyasa fiyatındaki artış, işletmenin üretimi artırmasını ve yeni üyeler almasını sağlamayacaktır. Bu da, emek yönetimli şirketlerden oluşan bir ekonominin işgücünden yeterince yararlanamama ve daha yüksek işsizlik oranlarına doğru eğilim göstereceği sonucunu doğurur. Ward'un modeli Evsey Domar tarafından daha da geliştirilmiş ve Jaroslav Vaněk tarafından da genelleştirilmiştir. Tamamen teorik olan bu analizler, 1971 yılında Yugoslav iktisatçı Branko Horvat tarafından eleştirilmiştir. Horvat, bu konunun Yugoslavya’daki mevcut emek yönetimli şirketlerin ve bu şirketlerdeki uygulamaların ampirik olarak incelenerek ele alınması gerektiğini savunur. Özellikle işçilerin, ücretlerini yılın başında belirlediklerini ve daha sonra işletmenin kazancına göre maaşlarını ayarladıklarını kaydeder. Bu davranış kuralının teorik modelin bir parçası haline getirilmesi halinde emek yönetimli bir şirketin piyasa davranışının, Ward ve takipçilerinin tezlerinin aksine, "geleneksel" kâr maksimizasyonu yapan bir şirketin varsayımsal davranışına çok daha yakın olduğunu ifade etmiştir.

### Klasik ekonomi
19. yüzyılda, kendi kendini yöneten bir ekonomi fikri ilk olarak anarşist filozof ve ekonomist Pierre-Joseph Proudhon tarafından tam anlamıyla dile getirilmiştir. Bu ekonomik model, sistemdeki bireyler arasındaki karşılıklı ilişkiyi vurgulamak için mutualizm olarak adlandırılmış ve serbest piyasa ekonomisinde faaliyet gösteren kooperatifleri içermiştir.

Klasik liberal filozof ve iktisatçı John Stuart Mill, işçilerin yönettiği ve sahip olduğu kooperatiflerin, üstün verimlilikleri ve daha güçlü teşvik yapıları sayesinde rekabetçi piyasa ekonomisinde zamanla sermaye yönetimli geleneksel kapitalist şirketlerin yerini alacağına inanıyordu. Hem Mill hem de Karl Marx, demokratik işçi yönetiminin hiyerarşik yönetime kıyasla uzun vadede daha verimli olacağını düşünürken, Marx, piyasa ekonomisinde işçi özyönetimli ve işçiye ait şirketlerin geleneksel kapitalist şirketleri saf dışı bırakacağı konusunda umutlu değildi. Verimlilikteki avantajlarına rağmen, Batı piyasa ekonomilerinde emek yönetimli şirketler oldukça nadirdir.

Karl Marx, komünist toplumun ayırt edici bir özelliği olarak, özyönetim süreçlerinin merkezi devletin yerini alacağı özgür üreticiler birliği fikrini savunmuştur. Bu kavram, Marksist yabancılaşmanın aşılması fikriyle bağlantılıdır.

### Sovyet tipi ekonomik planlama
Eski SSCB ve Doğu Bloku'nda uygulandığı haliyle Sovyet tipi ekonomik model, (; ) 1980'lerde devlet mülkiyetindeki işletmelere dahil edilmiştir. Ancak sosyalistler tarafından bu model, işletmelerde işçilerin özyönetim ve karar alma süreçlerine yeterince dahil edilmemeleri nedeniyle eleştirilmiştir.

## Yönetim bilimi
Daniel H. Pink, "Drive: The Surprising Truth About What Motivates Us" (Güdü: Bizi Motive Eden Şeyler Hakkındaki Şaşırtıcı Gerçek) adlı kitabında, ampirik kanıtlara dayanarak, özyönetimli süreçler, ustalık, çalışan özerkliği ve amaç gibi içsel ödüllerin, maddi kazanç gibi dışsal ödüllerden çok daha etkili motivasyonlar olduğunu savunur. Pink'e göre 21. yüzyıldaki işlerin büyük çoğunluğu için, özyönetim ve bununla ilişkili içsel güdüler, hiyerarşik yönetim anlayışı ve ödül mekanizması olarak parasal tazminata aşırı bel bağlamak gibi kavramlardan çok daha önemlidir.

Daha güncel araştırmalar ise, teşvik ve primlerin performans ve özerk motivasyon üzerinde olumlu etkileri olabileceğini ileri sürmektedir. Bu araştırmalara göre asıl mesele, prim ve teşviklerin, öz belirleme kuramına göre iyi oluş hali için gerekli olan üç temel gereksinim olan özerklik, yeterlilik ve ilişkili olma duygusunu engellemek yerine bunları destekleyecek şekilde uyumlu hale getirilmesidir.

## Siyasi hareketler

### Avrupa
Lonca sosyalizmi, işçilerin, endüstriyi kamu ile zımni bir sözleşmesel ilişki içinde faaliyet gösteren ticaret loncaları aracılığıyla kontrol etmesini savunan siyasi bir harekettir. Birleşik Krallık'ta ortaya çıkmış ve 20. yüzyılın ilk çeyreğinde en etkili dönemini yaşamıştır. G. D. H. Cole ile yakından ilişkili olup William Morris'in fikirlerinden etkilenmiştir. İşçilerin kendi kendini yönetmesiyle ilgili önemli bir deneyim İspanyol Devrimi (1936-1939) sırasında yaşanmıştır. Rudolf Rocker, Anarko-Sendikalizm (1938) adlı kitabında şöyle yazmıştı:"Ama toprakları ve sanayi tesislerini kendi yönetimleri altına alarak Sosyalizm yolunda ilk ve en önemli adımı atmış oldular. Her şeyden önemlisi, onlar (işçi ve köylüler), kapitalistler olmadan bile üretimi sürdürebileceklerini ve bunu kâr hırsıyla hareket eden birçok girişimciden daha iyi yapabileceklerini kanıtladılar."1968 Mayıs olayları sonrası Fransa'da, Besançon'da bulunan saat fabrikası LIP, yönetimin şirketi tasfiye kararının ardından 1973'ten itibaren özyönetimle işletilmeye başlandı. LIP deneyimi, 1968 sonrası Fransa'da dönemin simgesel bir toplumsal çatışması haline geldi. Sendikacı Charles Piaget önderliğinde gerçekleşen grevde işçiler üretim araçlarına el koydu. Eski Radikal Parti üyesi Pierre Mendès-France'ın da içinde bulunduğu Birleşik Sosyalist Parti (PSU), özyönetimden yana taraf aldı.

İspanya'nın Bask Bölgesi'nde bulunan Corporación Mondragon, dünyadaki en uzun ömürlü işçi özyönetimi örneğini temsil etmektedir. Marksist iktisatçı Richard D. Wolff ve Claudia Sanchez Bajo ile Bruno Roelants'ın kaleme aldığı *Capital and the Debt Trap* ("Sermaye ve Borç Tuzağı") adlı araştırma kitabı gibi çeşitli kaynaklar, ekonominin kapitalist üretim tarzına alternatif olarak nasıl organize edilebileceğine dair bir örnek olarak bu kooperatif şirketi öne sürmüşlerdir.

2008 mali krizinin ardından Yunanistan, Fransa, İtalya, Almanya ve Türkiye'de birçok fabrika işgal edilmiş ve özyönetimle yönetilmeye başlanmıştır.

Yunanistan'daki dayanışma temelli dağıtım yapıları, kısmen kamu hizmetlerinin özelleştirilmesine yönelik kemer sıkma politikalarının bir sonucu olarak ortaya çıkmıştır. Bu yapılar genellikle siyasal düşünce ve hareketlilikle şekillenmiş ve yaşam düzeylerini güvence altına alan pratik bir formülasyonun sonucu olarak, gayriresmi dayanışma ağlarının kazançlı dağıtım kooperatiflerine dönüşmesi şeklinde gerçekleşmiştir. Bu diyalektik, krizin resmi politika girişimlerine rağmen değil, bu girişimler sayesinde yeniden üretildiği gerçeğini yansıtmaktadır. Yunanistan'da 2012'den bu yana ortaya çıkan kapitalizm dışı toplumsal deneyim ve yenilikler arasında işçi kolektifleri ve kooperatifleri, Öz-Yardım Grupları, Yerel Takas Ticareti Sistemleri (LETS), Freecycle ağları, Zaman Bankaları ve işçi işgali altındaki bir fabrika yer almaktadır.

### Yugoslavya

Soğuk Savaş'ın en yoğun döneminde, Tito-Stalin ayrılığının bir sonucu olarak Yugoslavya, Doğu Bloku ülkelerinin merkezi planlamalı ve yönetimli ekonomilerinden farklı olarak, resmi adıyla "özyönetimli sosyalizm" olarak adlandırılan bir anlayışı benimsemiş ve savunmuştur. Bu sistem, kapitalizme özgü olduğu varsayılan “toplumsal üretim ve dağıtımın kaotik doğasını” engellemeyi amaçlayan, temel oranlara dayalı bir planlama biçimiydi ve Josip Broz Tito'nun ve daha doğrudan olarak Edvard Kardelj'in teorilerine göre örgütlenmişti. Yugoslav iktisatçı Branko Horvat da, Yugoslavya'da uygulanan işçi özyönetimi (*radničko samoupravljanje*) teorisine önemli katkılarda bulunmuştur. Yugoslavya'nın tarafsızlığı ve Bağlantısızlar Hareketi'ndeki öncü rolü sayesinde Yugoslav şirketleri, hem Batı hem de Doğu pazarlarına ihracat yapabiliyordu. Bu süreçte Yugoslav şirketleri, Afrika, Avrupa ve Asya'da çok sayıda büyük altyapı ve sanayi projesini üstlenmiştir.

1950 yılında kabul edilen Özyönetim Yasası ile işçi konseyleri kuruldu. Marksist devletin sönümlenmesi kavramı doğrultusunda "Fabrikalar işçilere!" sloganıyla "bürokrasinin sonunun başlangıcı" ilan edildi. Boris Kanzleiter'e göre işçi konseylerinin ilham kaynağı, Yugoslav Partizanları ve Paris Komünü'nün devrimci yönetim organları olan Halk konseyleriydi. 1953 Yugoslav anayasal değişikliği ile anayasal düzeyde özyönetim getirilmiş ve devlet mülkiyeti, toplumsal mülkiyete dönüştürülmüştür. 1963 Yugoslav Anayasası, ("Özyönetim Bildirgesi" olarak da anılır) özyönetimi ve toplumsal mülkiyeti en üstün değerler olarak tanımlamış ve Yugoslavya'yı "sosyalist, özyönetimli demokratik bir toplum" olarak tanımlamıştır.

1976 tarihli Birleşik Emek Yasası, Yugoslavya'da özyönetimin gelişimindeki son aşamayı temsil ediyordu. 1974 Yugoslav Anayasası temelinde, işçi ve yurttaşın doğrudan egemenliğine dayalı tamamen özerk bir sistem oluşturuldu. Her işçinin üretim sürecindeki somut rolüne göre bir parçası olması gereken en küçük bağımsız temel ekonomik birim olarak Birleşik Emek Temel Örgütleri'nin (BETÖ) kurulması öngörülmüştür. BETÖ'ler bir araya gelerek Birleşik Emek Örgütü'nü (BEÖ) oluşturabiliyor ve BEÖ'ler de kendi aralarında birleşerek Birleşik Emek Karma Örgütleri'ni kurabiliyordu. Bir BETÖ'nün tüm işçilerinden oluşan meclis, BEÖ'nün işçi konseyine zorunlu vekaletle bağlı bir temsilci seçer ve BEÖ, yöneticinin seçilmesinden maaşlara, yatırımlara, dernekleşmeye, gelişmeye ve belirli üretim hedeflerine kadar her konuda karar alırdı. Yugoslav özyönetiminin bir diğer özelliği de klasik sözleşmelerin yerini alan "özyönetim anlaşmaları" ve "toplumsal sözleşmeler"di. BEÖ'lerin amacı kâr değil, toplumsal hedeflerdi; eğitim, sağlık, istihdam ve barınma gibi sorunları çözmeyi amaçlıyorlardı.

Uluslararası Para Fonu (IMF) ve Dünya Bankası tarafından dayatılan makroekonomik reformlar ve yapısal uyum programları, Yugoslavya'da işçi özyönetimi uygulamalarının sonunu getirmiştir.

### Arjantin'deki ''Empresas recuperadas'' hareketi
*Empresas recuperadas* hareketi, Arjantin'de yaşanan 2001 ekonomik krizinin başlangıcına ve artçı şoklarına bir tepki olarak ortaya çıkmıştır. “Empresas recuperadas”, kelime anlamıyla “geri kazanılmış/geri alınmış/yeniden işlevselleştirilmiş işletmeler, fabrikalar veya şirketler” anlamına gelir. İspanyolca *recuperar* fiili yalnızca "geri almak" veya "yeniden ele geçirmek" değil, aynı zamanda "yeniden işler hale getirmek" anlamına da gelir.

2001-2002 yılları arasında yaklaşık 200 Arjantin şirketi, işçileri tarafından geri alınarak işçi kooperatiflerine dönüştürülmüştür. Bunların en önemli örnekleri arasında Brukman fabrikası, Hotel Bauen ve FaSinPat (eski adıyla Zanon) yer almaktadır. 2020 itibarıyla yaklaşık 16.000 Arjantinli işçi, 400'e yakın kurtarılmış fabrikayı özyönetimle işletmektedir.

"Geri kazanılmış işletmeler" olgusu Arjantin'de yeni bir şey değildir. Bu tür toplumsal hareketler, 1970'lerdeki Kirli Savaş döneminde tamamen tasfiye edilmişti. Bu yüzden, ılımlı ve sol görüşlü bir Peronist olan Héctor Cámpora'nın iktidarının ilk aylarında (Mayıs-Temmuz 1973) yaklaşık 600 toplumsal çatışma, grev ve fabrika işgali yaşanmıştı.

Bu "geri kazanımlar" yaygınlaşarak, sosyalistler, Peronistler, anarşistler ve komünistler gibi çeşitli siyasi ağlarla bağlantıları olan bir geri kazanılmış fabrika hareketi ortaya çıktı. Örgütsel düzlemde bu hareket, geri kazanılmış fabrikaların iki büyük federasyonunu içerir: biri solda yer alan daha büyük *Movimiento Nacional de Empresas Recuperadas* (Ulusal Geri Kazanılmış İşletmeler Hareketi, MNER) ve diğeri sağda konumlanan daha küçük *Movimiento Nacional de Fábricas Recuperadas* (Ulusal Geri Kazanılmış Fabrikalar Hareketi, MNFR).

Hareket, 2011 yılında, işçilerin şirketleri devralmasını kolaylaştıran yeni bir iflas yasasının çıkarılmasına öncülük etti. Bu yasa, 29 Haziran 2011'de Devlet Başkanı Cristina Kirchner tarafından imzalanarak yürürlüğe girmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Çevik yazılım geliştirme
* Kolektivist anarşizm
* Endüstriyel demokrasi
* Titoizm
* Toplumsallaşma (ekonomi)
* Yalın üretim

## Kaynakça