Bolivya

**Bolivya**, resmî adıyla **Çokuluslu Bolivya Devleti**, Güney Amerika'nın merkezinde yer alan, denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Basitçe ifade etmek gerekirse, ülkenin coğrafyası batıda And Dağları bölgesi ve doğu ile kuzeyde tropikal ovalardan oluşmaktadır. Daha detaylı olarak, ülke, geniş Amazon ovası, Gran Chaco, ılıman vadiler, yüksek rakımlı Altiplano platosu, karla kaplı zirveler ve dağlar da dahil olmak üzere çeşitli bir coğrafyaya sahiptir ve bölgeleri ve şehirleri boyunca geniş bir iklim ve biyom yelpazesini kapsamaktadır. Doğu sınırında dünyanın en büyük tropikal sulak alanı olan Pantanal'ın bir bölümünü içerir. Kuzey ve doğuda Brezilya, güneydoğuda Paraguay, güneyde Arjantin, güneybatıda Şili ve batıda Peru ile sınır komşusudur. Hükûmetin merkezi, yürütme, yasama ve seçim organlarını içeren La Paz'dır; anayasal başkent ise yargının merkezi olan Sucre'dir. Nüfusun ve kent merkezlerinin çoğu And bölgesinde yer alırken, en büyük şehir ve ana sanayi merkezi, doğudaki tropikal ovalarda bulunan Santa Cruz de la Sierra'dır.

Egemen Bolivya devleti, anayasal olarak dokuz departmana bölünmüş üniter bir devlettir. Bolivya'nın coğrafi And-ova bölünmesi, Camba ve Colla gibi yerel halk isimleriyle ilişkilendirilen ekonomik ve kültürel farklılıklarla da örtüşmektedir. Ülkenin üçte biri And Dağları içinde yer almaktadır. 1.098.581 km² (424.164 mil²) yüzölçümüyle Bolivya, Brezilya, Arjantin, Peru ve Kolombiya'dan sonra Güney Amerika'nın beşinci büyük ülkesidir ve Paraguay ile birlikte Amerika kıtasındaki iki kara ülkesinden biridir. Güney Yarımküre'nin en büyük kara ülkesidir ve Acre-Purus-Amazon ve Paraguay-Paraná olmak üzere iki nehir sistemi aracılığıyla Atlantik Okyanusu'na erişen iç limanlara sahiptir. Bolivya'nın nüfusu, 2024'teki son nüfus sayımına göre 11,4 milyondur. Bolivya, Amerikan yerlileri, melezler ve Avrupalı ​​ve Afrikalıların torunlarını içeren çok etnikli bir ülkedir. İspanyolca resmi ve baskın dildir, ancak 36 yerli dil de resmi statüye sahiptir; bunlardan en yaygın konuşulanları Guaraní, Aymara ve Quechua'dır. 

İspanyol sömürgeleştirmesinden yüzyıllar önce, Bolivya'nın büyük bir kısmı, yaklaşık 1000 yılında çöken Tiwanaku devletinin bir parçasıydı. 1440'lardaki Colla-İnka Savaşı, Batı Bolivya'da İnka yönetiminin başlangıcını işaret etti. Bolivya'nın doğu ve kuzey ovaları, bağımsız And dışı Amazon ve Guaraní kabileleri tarafından iskan ediliyordu. Peru'nun Cusco ve Paraguay'ın Asunción şehirlerinden gelen İspanyol fatihler, 16. yüzyılda bölgenin kontrolünü zorla ele geçirdiler. 

Daha sonraki İspanyol sömürge döneminde Bolivya, Charcas Kraliyet Mahkemesi tarafından yönetildi. İspanya, imparatorluğunu büyük ölçüde Potosí'deki Cerro Rico'dan çıkarılan gümüşe dayandırdı. 25 Mayıs 1809'da Sucre'de başarısız bir isyanın ardından, Simón Bolívar'ın adını taşıyan Cumhuriyet'in kurulmasından önce on altı yıl süren bir savaş yaşandı. 19. ve 20. yüzyılın başlarında Bolivya, Brezilya'nın 1899-1903 yılları arasında ele geçirmesinden sonra Akko bölgesi ve Şili'nin 1879'da ele geçirdiği ülkenin Pasifik kıyı bölgesi gibi birçok çevre bölgesinin kontrolünü komşu ülkelere kaybetti. 

Bolivya, 1952 Bolivya Ulusal Devrimi'ne kadar toprak sahibi ve madencilik çıkarlarından oluşan bir oligarşi tarafından yönetildi. Devrim, genel oy hakkını tesis etti, karlı kalay madenciliğini millileştirdi ve sınırlı bir toprak reformu yaptı. 20. yüzyıl Bolivyası, son seçilmemiş askeri yöneticinin 1982'de görevden ayrılmasıyla birlikte, ardı ardına askeri ve sivil hükûmetler yaşadı. Evo Morales'in 2006-2019 yılları arasındaki başkanlığı döneminde ülke önemli ekonomik büyüme ve siyasi istikrar gördü, ancak aynı zamanda demokratik gerilemeyle suçlandı ve rekabetçi otoriter bir rejim olarak tanımlandı. Freedom House, 2023 yılı itibarıyla Bolivya'yı 100 üzerinden 66 puanla kısmen özgür bir demokrasi olarak sınıflandırıyor.

Modern Bolivya, Bağlantısızlar Hareketi (NAM), Amerikan Devletleri Örgütü (OAS), Amazon İşbirliği Anlaşması Örgütü (ACTO), Güney Bankası, ALBA, Güney Amerika Ulusları Birliği (USAN) ve Güney Ortak Pazarı (Mercosur) üyesidir. Bolivya, yoksulluk oranlarını önemli ölçüde düşürmüş ve kıtanın en hızlı büyüyen ekonomilerinden birine (GSYİH açısından) sahip olmasına rağmen, Güney Amerika'nın en yoksul ikinci ülkesi ve gelişmekte olan bir ülke olmaya devam etmektedir. Başlıca ekonomik kaynakları arasında tarım, ormancılık, balıkçılık, madencilik ve tekstil ve giyim, rafine metaller ve rafine petrol gibi ürünler yer almaktadır. Bolivya, kalay, gümüş, lityum ve bakır üreten madenleriyle jeolojik açıdan çok zengindir. Ülke ayrıca koka bitkisi ve rafine kokain üretimiyle de bilinmektedir. 2021 yılında, tahmini koka ekimi ve kokain üretimi sırasıyla 39.700 hektar ve 317 metrik ton olarak bildirilmiştir.
## Tarihçe

Bolivya, 1809 yılında İspanya'ya karşı bağımsızlığını ilan etmesine karşın, İspanyol askerlerin ülkeden kovulması çok daha sonra, ancak 1825 yılında gerçekleştirilebildi.

Bağımsızlık sonrası Bolivya'daki siyasal yaşam sık sık kesintiye uğramıştır. Ülke ulusal bağımsızlığını kazandığı 1825 yılından günümüze değin 180'e yakın darbe, ondan fazla değişik anayasa ve seksen civarında cumhurbaşkanı gördü. Cumhurbaşkanlarından bazıları yönetimi kan dökerek ele geçirdiler ve yine aynı şekilde kaybettiler. Altı cumhurbaşkanı görev başındayken öldürüldü.

Bolivya'nın komşularıyla, özellikle Şili ve Paraguay ile olan ilişkileri istikrarsız olmuştur. 1879 yılında müttefiki Peru ile birlikte, sınır anlaşmazlıkları yaşadığı güçlü komşusu Şili'ye saldırdı. Ancak 1883'te biten Pasifik Savaşı, Bolivya için tam bir yıkım oldu. Pasifik Okyanusu bölgesindeki kıyı şeridini Şili'ye kaptıran Bolivya'nın okyanus ile olan bağlantısı kesildi ve ülke bir kara devletine dönüştü. Bolivya halkı bu savaşın sonuçlarını bugün bile unutabilmiş değildir. Ülke yine bir sınır sorunu yüzünden 1932 yılında komşusu Paraguay ile savaşa tutuştu. Chaco Savaşı olarak adlandırılan bu savaş 1935 yılında, Paraguay'ın zaferi ve sınır sorununun çözülmesini sağlayan bir barış antlaşmasının imzalanması ile sona erdiğinde, Bolivya tartışmalı bölgenin ancak yüzde yirmi beşini (%25) topraklarına katabildi.

1966 senesinde Ernesto Che Guevara önderliğinde ve Küba desteğiyle başlatılan Bolivya devrim hareketinde, Guevara'nın yaklaşık elli kişiden oluşan ve ELN (*[[İspanyolca]]: Ejército de Liberación Nacional de Bolivia*, *[[Türkçe]]: Bolivya Ulusal Kurtuluş Ordusu*) adı altında eylem yapan gerilla kuvveti iyi donatılmıştı ve dağlık Camri bölgesinde Bolivya düzenli ordusuna karşı bazı başarılar elde etti. Eylül'de ise ordu iki gerilla grubunu ve liderlerden birini öldürmeyi başardı. Daha sonraları gittikçe başarısızlığa doğru giden bu devrim girişimi, 9 Ekim 1967'da La Higuera'da Che'nin öldürülmesiyle son buldu. Ama Che'nin Bolivya'da öldürülmesi bir sempatinin oluşmasına neden oldu. Bunun sonucu olarak Sosyalizme Doğru Hareket Partisi'nin günümüzde iktidar olmasını sağladı.

## Coğrafya

Bolivya, Güney Amerika'nın merkez bölgesinde, 57°26'–69°38'B ve 9°38'–22°53'G arasındadır. Orta And Dağları'ndan *[[Gran Chaco]]*, Pantanal'ın bir kısmına ve Amazon'a kadar uzanan bölgede  yüzölçümüyle Bolivya, dünyanın en büyük 28. ülkesi ve Güney Amerika'nın en büyük beşinci ülkesidir. Ülkenin coğrafi merkezi Río Grande üzerinde, Ñuflo de Chávez Eyaleti, Santa Cruz Bölgesi'ndeki *Puerto Estrella* ("Yıldız Limanı") 'dır.

Ülkenin coğrafyası çok çeşitli arazi ve iklimlere sahiptir. Bolivya, dünyanın en büyüklerinden biri olarak kabul edilen yüksek düzeyde biyoçeşitlilik ve ayrıca *[[Altiplano]]*, tropikal yağmur ormanları (Amazon yağmur ormanları dahil), kuru vadiler ve tropikal bir savan olan *Chiquitania* gibi ekolojik alt birimleri olan birkaç ekolojik bölge'ye sahiptir.

Bu alanlar, Nevado Sajama'da deniz seviyesinden 6542&nbsp;m yükseklikten Paraguay nehri boyunca yaklaşık 70&nbsp;m] yüksekliklere kadar çok büyük farklılık gösterir. Bolivya, büyük bir coğrafi çeşitliliğe sahip bir ülke olmasına rağmen, Pasifik Savaşı'ndan bu yana karayla çevrili bir ülke olarak kaldı. Puerto Suárez, San Matías ve Puerto Quijarro, Bolivya Pantanal'dadır.

Bolivya üç fizyografik bölgeye ayrılabilir:

***And bölgesi** güneybatıda ulusal toprakların %28'ini kaplar ve  boyunca uzanır. Bu alan 3000&nbsp;m rakımın üzerindedir ve iki büyük And zinciri, Cordillera Occidental ("Batı Sahası") ve Cordillera Central ("Merkez Sahası") arasındadır ve 6542&nbsp;m rakımlı Nevado Sajama ve 6462&nbsp;m rakımlı Illimani gibi Amerika'daki en yüksek noktalardan bazılarına sahiptir. Ayrıca Cordillera Central'da bulunan Titikaka Gölü, dünyanın ticari dolaşılabilen en yüksek gölü ve Güney Amerika'nın en büyük gölüdür; göl Peru ile paylaşılır. Ayrıca bu bölgede *[[Altiplano]]* ve dünyanın en büyük tuz düzlüğü ve önemli lityum kaynağı *[[Salar de Uyuni Gölü]]* bulunur.
*Ülkenin merkezinde ve güneyinde bulunan **And Altı bölgesi**, *[[Altiplano]]* ile doğu *[[Ova|llanos]]* arasında bir ovadır; bu bölge Bolivya topraklarının %13'ünü kaplar,  boyunca uzanır ve Bolivya vadileri ile Yungas bölgesini kapsar. Tarım faaliyetleri ve ılıman iklimi ile ayırt edilir.
*Kuzeydoğudaki **Llanos bölgesi**,  ile bölgenin %59'unu oluşturur. Cordillera Central'ın kuzeyinde yer alır ve And dağlarının eteklerinden Paraguay nehrine kadar uzanır. Hepsi muazzam biyolojik çeşitlilik içeren geniş yağmur ormanlarıyla kaplı düz arazi ve küçük platolardan oluşan bir bölgedir. Bölge, deniz seviyesinin 400&nbsp;m altındadır.

Bolivya'da üç drenaj havzası vardır:

*İlki, Kuzey Havzası da denilen (/bölgenin %66'sı) olan Amazon Havzası'dır.
Bu havzanın nehirleri genellikle Pando departmanı'ndaki Murillo Gölü gibi göller oluşturan büyük mendereslere sahiptir. Bolivya'nın Amazon havzasına ana akarsu kolu, 2000&nbsp;km uzunluğundaki Beni Nehri ile birleştiği yere kadar akan 1113&nbsp;km uzunluğunda ve ülkenin en önemli ikinci nehri olan Mamoré Nehri'dir. Beni Nehri, Madeira Nehri ile birlikte Amazon Nehri'nin ana kolunu oluşturur. Havza doğudan batıya Madre de Dios Nehri, Orthon Nehri, Abuna Nehri, Yata Nehri ve Guaporé Nehri gibi diğer önemli nehirlerden oluşur. En önemli göller Rogaguado Gölü, Rogagua Gölü ve Jara Gölü'dür.

*İkincisi, Güney Havzası olarak da adlandırılan (/bölgenin %21'i) olan Río de la Plata Havzası'dır. Bu havzadaki kollar, genel olarak Amazon Havzasını oluşturanlardan daha az boldur. Rio de la Plata Havzası, esas olarak Paraguay Nehri, Pilcomayo Nehri ve Bermejo Nehri tarafından oluşturulmuştur. En önemli göller, her ikisi de Bolivya bataklığında bulunan Uberaba Gölü ve Mandioré Gölü'dür.
*Üçüncü havza, endorheik havza olan (/bölgenin %13'ü) **Merkez Havza**dır. *[[Altiplano]]*, And dağları tarafından çevrelendiği için herhangi bir okyanusa akmayan çok sayıda göl ve nehre sahiptir. En önemli nehir, Altiplano'nun en uzun nehri olan 436&nbsp;km (271 mil) uzunluğundaki Desaguadero Nehri'dir; Titikaka gölü'nde başlar ve ardından güneydoğu yönünde Poopó Gölü'ne doğru ilerler. Havza daha sonra Titikaka Gölü, Poopó Gölü, Desaguadero nehri ve *[[Salar de Uyuni Gölü]]* ve Coipasa Gölü dahil olmak üzere büyük tuz düzlüklerinden oluşur.
## Demografi
2021 nüfus sayımına göre Bolivya'nın nüfusu 11.832.936 kişidir nüfus çoğunlukla Keçuva (%45,6) ve Aymaralardan (%42,2) oluşur. Bunlardan farklı olarak 37 farklı halkta içerir.İspanyolca halkın çoğunluğu (%60,7) tarafından konuşulur. Ülkede en fazla inanılan din Katolik'tir (%81,8) sonrasında ise Evanjelizm (%11,5) ve Protestanlık (%2,6) gelir.

## Kaynakça