Zaza alfabesi

**Zaza alfabesi**, Zazacanın yazımında kullanılan Latin alfabesi temelli alfabedir. 32 harften oluşur.

## Tarihi
Zaza dilinin yazıya geçirilmesi Osmanlı döneminde, 1700'lü yılların sonunda başlamıştır. Osmanlı döneminde yazılan Zazaca metinler Arap harfleriyle yazılmıştır. Bu dönemdeki eserler dini içeriklidir. Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından 1798 yılında yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. Bu eserin ardından 1891-1892 yıllarında Osmanlı-Zaza din adamı, yazar ve şair Ahmed el-Hassi tarafından yazılan ilk Zazaca Mevlit de Arap harfleriyle yazılıp 1899 yılında basılmıştır. Bir diğer Osmanlı-Zaza din adamı Osman Esad Efendi tarafından 1903-1906 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır. Cumhuriyet sonrası Zazaca eserler ise daha çok Latin harfleriyle yazılmaya başlanmıştır. Günümüzde Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi yoktur.

## Alfabe
Zaza alfabesi 31 veya 32 harften oluşmaktadır:

## Harfler ve Ses Değerleri
* **[[X]]**: Zazacada, Kürtçede, Tatarcada ve Azericede kullanılır. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha sert ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın üst kısmında titreşir. Arapçadaki Hı (**[[خ]]**) harfidir. Azericenin resmi harflerinden birisidir. İç ve Doğu Anadolu ağızlarında sıklıkla rastlanır. Örneğin: Baxmax (Bakmak) fiilinin okunuşu Baḥmaḥ şeklindedir ancak kelimenin içindeki h harfleri gırtlaktan ve hırıltılı olarak çıkartılır. Çaxmax (Çaḥmaḥ; Çakmak), Yanmax (Yanmaḥ; Yanmak)… Bu sesin Türkçedeki kullanımında çoğu zaman birbirlerine çok yakın kaynaklardan çıkan Arapçadaki Ha (**[[ح]]**) harfi ile olan farkı ortadan kalkmıştır (**[[Ⱨ]], [[Ḩ]]**).
* **[[W]]**: Zazacada, Kürtçede, Tatarcada ve Türkmencede kullanılır. Açık bir V harfidir. Klasik V sesinden kesinlikle farklıdır. V harfinde dudaklar birbirine değerken, bu seste (W harfinde) tıpkı U sesinde olduğu gibi dudakların birbirine değmesi söz konusu değildir. Arapçadaki Vav (**[[و]]**) ve batı dillerindeki w sesi başlıca örneklerdir. Örneğin: Dawul (Davul), Hawlu (Havlu),Yawaş (Yavaş).
* **[[Ê]]**: Zazacada, Kürtçede, Gagavuzca'da kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir e sesidir. Bu harfe Kürtçe ve Zazaca kelimeler de yine yoğun olarak rastlanır. Türkçede sâdece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Ancak yine de dilimizdeki bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinmemiz mümkündür. Örneğin: Mêmur, Poêtika, Nêyzen, Têlif...
* **[[Î]]**: Zazacada, Türkçede ve Kürtçede kullanılır. Uzatılarak okunan ince bir i sesidir. Kullanımda İ harfindeki noktanın üzerine işâret koyulması çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer. Örneğin: Millî, Dînî, Çîdem, Dîdem, Îzan, Mîde...
* **[[Û]]**: Zazacada, Türkçede ve Kürtçede kullanılır. Hafif uzatılarak okunan ince bir u sesidir. Doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. Örneğin: Sükûnet, Mûris, Mûzip, Sûni…
* **[[Q]]**: Zazacada, Kürtçede, Tatarcada ve Azericede kullanılır. Anadolu Türkçesindeki gırtlağa yakın olarak çıkarılan kalın K harfini gösterir. Örneğin: Qomşu (Komşu)... Bazı Türki dillerde ise yine kalın K sesine yakın olarak gırtlaktan çıkarılan kalın bir G sesini karşılar. İç Anadolu ve Doğu Anadolu ağızlarında yaygın olarak kullanılır. Azeri Türkçesinin resmi harflerinden birisidir. Arapçadaki Kaf (**[[ق]]**) harfini karşılar. Örneğin: Qadın (Kadın) sözcüğünün okunuşu "Gadın" şeklindedir. Baştaki G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. (Kimi lehçelerde ise ve bu sese oldukça yakın olan kalın gırtlaksı bir K sesi olarak okunur ve söylenir.)

### Eklenen Harfler
* **[[Ķ]]**: Gırtlaktan çıkan ve Q sesine oldukça yakın olan kalın bir K sesi olarak okunur ve söylenir. Örneğin: *Ķurt, Ķoyun, Ķardaş* (Kardeş). K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. Kazakça *Қасқыр* (*Ⱪasⱪır*: Kurt), *Қой* (*Ⱪoy*: Koyun) sözcüklerinde olduğu gibi. Bu sözcüklerdeki K sesleri gırtlaktan ve kalın olarak çıkarılır. Başkurtçadaki *Ҡалын* (Kalın) sözcüğünün çevirisi *Ⱪalın* olarak yapılır ve okunuşu Qalın (Kalın/Galın) biçimindedir. Baştaki K veya G sesi gırtlaktan ve kalın bir tonla söylenir. Türkçedeki İnceltme İmi ile yazılan bazı sözcüklerin okunuşunda aslında K harfinin de incelmesi söz konusudur. Örneğin: *Ⱪar* ve *Kâr*... Pek çok lehçe ve şivede Q sesine dönüşmüştür. Örneğin: *Qayın (Kayın)…* Yüzyıllarca Osmanlı Devleti tarafından yönetilmiş olan Tunus ve Cezayir Arapçasında Türkçedeki gırtlaktan söylenen K harfine benzeyen bir sesi karşılamak için noktasız  **[[ٯ]]**  harfi kullanılır.
* **[[Ḩ]]**: Arapçadaki Ha (**[[ح]]**) harfidir. Boğazdan gelen gırtlaksı bir H sesidir. Normal H sesinden biraz daha kalın, boğumlu ve hırıltılıdır. H sesi hiçbir engele takılmadan çıkarken, bu ses boğazın orta kısmında titreşir. Örneğin: *Maⱨrem (Mahrem)*... Bu sese en uygun örneklerden birisi de *Ⱨacı (Hacı)* sözcüğüdür. Anadolu Türkçesinin halk ağzındaki ve Azericedeki kullanımında Arapçadaki Hı (**[[خ]]**) harfi ile olan farkı çoğu zaman ortadan kalkmıştır (**[[X]]**).

Zazacanın bütün Zazalar tarafından ortak kullanılan bir alfabesi henüz yoktur. Kronolojik olarak kullanılan alfabeler şunlardır:

### Arap karakterli alfabe
Sultan Efendi lakaplı İsa Beg bin Ali tarafından 18. yüzyılda yazılan ilk Zazaca metin Arap harfleriyle Osmanlıcada da kullanılan Nesih yazı tipinde yazılmıştır. 1899'da Ahmed el-Hasi'nin Mevlidi ve Osman Esad Efendi tarafından 1903-1906 yıllarında yazılan bir diğer Zazaca Mevlit de aynı şekilde Arap harfleriyle yazılmıştır.  Ahmed el-Hasi'nin Mevlidi'nde klasik Arap harflerine ek olarak Osmanlıca ve Farsçada da kullanılan p (پ), ç (چ) j (ژ), g (گ) harfleri ile Uygurca, Kazakça, Kırgızcanın Arap alfabesiyle yazımında da kullanılan v/w (ڤ) harfi bulunmaktadır.

### Bedirhan alfabesi
Modern Zazaca edebiyatıyla birlikte Zazaca yazınında Kürt dilbilimci Celadet Bedirhan tarafından geliştirlmiş olan latin karakterli Kürtçe alfabe kullanılmaya başlandı. 1996'dan beri Zazaca'nın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Vate Çalışma Grubu da yayınlarında Kürt alfabelerinden Bedirhan alfabesi'ni kullanmaktadır. Bu alfabe 31 harften oluşmaktadır:

A B C Ç D E Ê F G H I Î J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

**Ê-ê** E ve İ arasında, Fransızcadaki "é" sesine yakındır: été. 
**I-i** Türkçedeki I harfi olup, küçük yazılınca noktalı, büyük yazılınca noktasızdır. 
**Î-î** Türkçedeki İ harfine denk gelir. 
**Q-q** Arapçadaki "kaf" (ق) sesini verir: kanun, kalem. 
**U-u** Türkçedeki U ve I arasında W+I sesini verir. 
**Û-û** Türkçedeki normal U sesi gibidir. 
**W-w** Azericedeki "w" sesini verir: watan 
**X-x** Arapçadaki kalın H (خ) sesi ile Ğ (غ) sesini verir: xeber
### Jacobson alfabesi
Jacabson alfabesi olarak adlandırılan alfabe, Amerikalı dil bilimci C. M Jacobson'un katkıları ile geliştirilmiştir ve Zazacanın standartlaştırılması üzerine çalışmalar yapan Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü tarafından kullanılmaktadır. Aynı zamanda Zazaca Vikipedinin yazı sistemidir. Bu alfabe Amerikalı dilbilimci C. M Jacobson'un katkılarından dolayı *Jacobson Alfabesi* olarak adlandırılmıştır. Alfabedeki 32 harf şunlardır:
   
A B C Ç D E Ê F G Ğ H I İ J K L M N O P Q R S Ş T U Û V W X Y Z

Bedirhan alfebesine göre **Ğ/ğ** harfi fazla olup, **I-ı** ve **İ-i** harfleri Türkçedeki gibi yazılır ve okunur. (î harfi de kullanılır. Örneğin hîni (hîyni gibi okunur) derken Hıni aynı sesi vermez.)

### Zülfü Selcan Alfabesi

Zülfü Selcan tarafından hazırlanan ve 2012 itibarıyla Tunceli Üniversitesi'nde de kullanılmaya başlanan Zaza Alfabesi, 8'i sesli ve 24'ü sessiz olan 32 harften oluşur:
**a, b, c, ç, (ḉ), d, e, ê, f, g, h, (ḥ), ı, i, k, (ḳ), l, m, n, o, p, (ṗ), q, r, (ṙ), s, ş, t, (ṭ), u, ü, v, w, x, ẋ, y, z, ẓ**

Bunlardan bazı harfler Kuzey ve Güney lehçelerine göre farklı farklı okunur:
:*c* = Kuzey [dz] / Güney [ʤ]
:*ç* = Kuzey [ts] (kalın seslilerden önce: *a, e, ı, o, u*), [ʧ] (ince seslilerden önce: *ê, i, ü*), / Güney [ʧ]
:*ḳ* [kʾ], *ṗ* [pʾ], *ṭ* tʾ = yalnızca Kuzey lehçesinde kullanılır (Güney lehçesindeki karşılıkları: *k, p, t*) ve bunları *kh, ph, th* şeklinde bileşik harflerle yazmak yanlış ve sakıncalıdır.
:*r, ṙ* = Zaza dilinde her ikisi de ayırdedilir. *r*’nin uzatılan telaffuzu *ṙ*’dir.
:*s, ş* = Kuzey lehçesinde kalın (*a, e, ı, o, u*) seslerden önce kullanılırken, *ş* ince (*ê, i, ü*) seslerden önce kullanılır. Güney lehçesinde her iki durumda da *ş* sesini verir.
:*z, ẓ* = Kuzey lehçesinde *z*, Güney lehçesinde *ẓ*. Noktalı z (*ẓ*) harfi Türkçedeki *j* sesini verir
:*ẋ* = [ɣ] = ğ
## Kaynakça