Hattuşa

**Hattuşa** () ya da **Hattuşaş**, Hititler'in Geç Tunç Çağı dönemindeki başkentidir. Çorum il merkezinin 82&nbsp;km güneybatısındaki Boğazkale ilçesinde bulunmaktadır.

## Hattuşaş Antik Kenti
Kent, tarih sahnesinde, Hitit İmparatorluğu'nun MÖ 17. ile 13. yüzyıllar arasında başkenti olarak yer almıştır. Hattuşaş, 1986 yılında UNESCO Dünya Mirasları listesine dâhil edilmiştir. Hattuşaş Çorum'un Sungurlu ilçesinin güneydoğusunda Boğazkale ilçesinin 4&nbsp;km doğusundadır.

### Kentin tarihi
Kentte yerleşime dair ilk bulgular MÖ 6. binyıla kadar gitmektedir. MÖ 3. binyılda Hattiler bölgeye yerleşmeye başlar. Yerleşime bu dönemde *Hattuş* denilir. MÖ 19. ve 18. yüzyıllarda bölgeye gelen ve Kültepe merkezli ticaret kolonisi kuran Asurlular burada bir yerleşim yeri oluşturmuş, kentin aşağı kısmına yerleşmişlerdir. Kentin MÖ 1700 civarında Kuşşara kralı Anitta tarafından yakılıp yıkıldığı bilinmektedir. İlerleyen dönemde Hitit Kralı I. Hattuşili başkenti buraya taşımıştır. Kent kuzeyden gelen ve Asur-Mısır arşivlerinde Kaşkalar adı verilen kavimin saldırısına uğramıştır. Hititler tarafından başkent olarak bu dönemde Sapinuwa kullanılmıştır. MÖ 13. yüzyılda kral III. Murşili başkenti yeniden Hattuşa yapmıştır. Kent imparatorluğun yıkılışına kadar devletin merkezi olmuştur.

Kent yaklaşık olarak 2 kilometrekarelik dağlık bir arazide inşa edilmiştir. Ketnin etrafında MÖ 1344-1322 arasında hüküm sürmüş I. Şuppiluliuma döneminde inşa edilen surlar mevcuttur. Kentin içinde devletin idari merkezi, asillerin ikamet ettiği evler, tapınaklar ve askerî yapılar mevcuttur. Kraliyet mensupları kentin yukarı kısmında ikamet ederken tahkimatların içinde iç kale de mevcuttur. Kentin alt kısımlarında daha çok ahşaptan ve kerpiçten evler bulunurken kentin ihtiyaçları için tarımsal faaliyet alanları ve erzak depoları da bulunuyordu. Günümüze ancak taş temelli tapınak ve sarayların kalıntıları kalmıştır.

Kent imparatorluğun Bronz Çağı Çöküşü'yle beraber ortadan kalkmasıyla yıkılmış ve Frig dönemine kadar toplumsal hayat kesintiye uğramıştır. Sonra kısmen Galatlar tarafından kullanılan yerleşim Hititler dönemindeki önemini bir daha kazanamamıştır. 

## Hattuşaş'ta Ortaya Çıkarılan Şehir Katmanları
Hitit Devleti'nin başkenti olan Hattuşaş sanat ve mimarlık alanında gelişmeler göstermiştir. Hattuşaş sözcüğü Hattus sözcüğünden yani Hatti insanlarının verdiği orijinal addan gelir. Hattuşaş çok geniş bir alana yayılmıştır. Yapılan kazılarda 5 kültür katı ortaya çıkmıştır. Bu katlarda Hatti, Asur, Hitit, Frig, Galat, Roma ve Bizans dönemlerinden kalma kalıntılar bulunmuştur. Kalıntılar Aşağı Kent, Yukarı Kent, Büyük Kale (Kral Kalesi), Yazılıkaya'dan oluşmaktadır.

## Aşağı Şehir

Hattuşaş'ın kuzeyde kalan kısımına "Aşağı şehir", güneyde kalan kısımına "Yukarı Şehir" denir. Hattuşaş'daki kalıntıları ilk olarak Fransız arkeolog Charles Texier keşfetmiştir. 1893-1894 yıllarında kazılar başlatılmıştır ve bu kazılardan sonra 1906'da Alman Hugo Winckler ile İstanbul Arkeoloji Müzesi'nden Thedor Makridi Bey çivi yazısı ile yazılmış büyük bir Hitit arşivi bulmuşlardır. Hattuşaş'da MÖ III. binden itibaren yerleşim görülmektedir. Bu dönemdeki yerleşmeler genellikle Büyükkale çevresinde oluşmuştur. MÖ 19. ve 18. yüzyıllarda Aşağı Şehir'de Asur Ticaret Kolonileri Çağı yerleşmeleri görülmektedir ve şehrin adına ilk kez bu çağa ait yazılı belgelerde rastlanmıştır. Ortaya çıkan yazıtlardan Hattuşaş'ın MÖ 18. yüzyılda Kuşşara kralı Anitta tarafından tahrip edildiği ortaya çıkmaktadır. Bu tarihten sonra MÖ 1700 yıllarında Hattuşaş yeniden yerleşime açıldı ve MÖ 1600'lerde Hitit Devleti'nin başkenti olmuştur. Kurucusu Anitta gibi Kuşşara kökenli olan I. Hattuşili'dir.

## Yukarı Şehir
Hattuşaş'ın "Yukarı Şehir" denilen bölgesi 1&nbsp;km2 alana yayılmıştır ve eğimli bir arazi şekli vardır. Yukarı Şehir genellikle tapınaklar ve kutsal alanlardan oluşur. Yukarı Şehir güneyden çevrilen bir surla donatılmıştır. Bu sur üzerinde 5 tane kapı vardır. Kentin en yüksek noktasında bastion ile "Sfenksli Kapı" yer almaktadır. Güney surunun doğu ve batı ucunda karşılıklı "Kral Kapısı" ve "Aslanlı Kapı" yer almaktadır.



**Hattuşaş'ın Kapıları**

Dosya:Lion Gate, Hattusa 01.jpg|Aslanlı Kapı.
Dosya:Hattusa Sphinx gate.JPG|Sfenksli Kapı.
Dosya:Hattusa The King gate.JPG|Kral Kapısı.
Dosya:Hattusa Lion Gate.JPG|Aslanlı Kapı.
Dosya:Hattusa2008.jpg|Kentin muhasarası esnasında halkın gizlice şehir dışıyla temasını sağlayan Yerkapı.




**Aşağı ve Yukarı Şehir Tapınakları**

Dosya:Hattusa.temple1.jpg|Aşağı Şehir: Büyük Tapınak kalıntıları.
Dosya:Hattusa Lower city great temple.JPG|Aşağı Şehir: Büyük Tapınak kalıntıları.
Dosya:Hattusa magazzini per cereali.jpg|Büyük Tapınak'ta ele geçen küp.
Dosya:Kadesh.jpg|Büyük Tapınak'ta ele geçen Kadeş antlaşması.
Dosya:Hattusa Lion basin at great temple.JPG|Büyük Tapınak'taki Aslanlı Havuz.
Dosya:Hattusa Ruins city wall.JPG|Şehir duvarının kalıntıları.
Dosya:Hattusa Upper City Temple District2.JPG|Yukarı Şehir: tapınak bölgesinden kalıntılar.
Dosya:Hattusa Upper City Temple District3.JPG|Yukarı Şehir: tapınak kalıntıları.
Dosya:Hattusa Green Stone (cropped).jpg|Büyük Tapınağın güney ucunda bulunan Hattuşa Yeşil Taşı




**Nişantepe'de [[II. Şuppiluliuma]] tarafından yaptırılan 2 numaralı oda**

Dosya:Suppiluliuma_II%27s_chamber_at_Hattusa.jpg|2 numaralı oda duvarına işlenmiş olan rölyef.
Dosya:Hattusa reliefs1.jpg|2 numaralı oda duvarına kazınan hiyeroglif yazılı kitabe.
Dosya:Hattusa.king.jpg|Hitit İmparatorluğu'nun bilinen son hükümdarı II. Şuppiluliuma'nın rölyefi.



## Büyük Kale
Kraliyet Sarayı, ikamet ve imparatorluğun yönetim merkezi de dâhil olmak üzere 150 m, 250 m kayalık bir tepe üzerine inşa edilmiştir.



**Büyük Kale**

Dosya:Hattusa Wall of the Royal Citadel.JPG|Hattuşaş'ın Kraliyet Kalesi Duvarlarının Kalıntıları.
Dosya:Hattusa Royal citadel from south2.JPG|Kraliyet Şatosunun güneyden görünümü.
Dosya:Hattusa Büyükkaya.JPG|Büyük Kale.



## [[Yazılıkaya]]
Hattuşaş antik kentinin 2&nbsp;km kuzeydoğusunda bulunan, kayalar arasındaki, galeri adı verilen iki girintiden oluşan, MÖ 13. yüzyılda yapılmış Hitit açık hava tapınağı.



**[[Yazılıkaya]]**

Dosya:Yazilikaya.TudhaliyaIV.jpg|Yazılıkaya Kral IV. Tuthaliya kabartması.
Dosya:Yazilikaya Kammer A.jpg|Oda A.
Dosya:Yazilikaya Eingang_Kammer_B.jpg|Oda B'nin Girişi.
Dosya:Yazilikaya B 12erGruppe.jpg|Oda B: On iki Cehennem tanrısının kafile halinde yürüyüşleri.
Dosya:YazilikayaSharrumaAndKingTudhaliya8November2004.JPG|Kral IV. Tuthaliya Kabartması.
Dosya:YazilikayaTexier.jpg|Yazılıkaya'da bulunan çivi yazısı örnekleri.
Dosya:YazilikayaTexier3.jpg|Yazılıkaya'da bulunan çivi yazısı örnekleri.
Dosya:Yazilikaya.12gods.jpg|Yazılıkaya yakınlarındaki Mâbedde bulunan On iki Hitit Yeraltı Tanrısı Kabartması.



## Hattuşaş'ta Tapınaklardan Ele Geçirilen Antik Eserler
Hattuşaş kazılarında tapınaklardan ele geçirilen malzemeler 5 gruba ayrılır;

* Seramikler
* Aletler
* Silahlar
* Kült objeleri
* Yazılı belgeler


**Hattuşaş'ta yapılan kazılarda çıkarılan ve [[Ankara]] - [[Anadolu Medeniyetleri Müzesi]]'nde sergilenen Antik Eserler**

Dosya:Hattusa Bronze Tablet Cuneiform.JPG|Hatuşaş'ta ele geçirilen bronz çivi yazısı tablet.
Dosya:Museum of Anatolian Civilizations042 kopie.jpg|Antik Eşyalar.
Dosya:Museum of Anatolian Civilizations052 kopie1.jpg|Ayinlerde Kullanılan Antik Eşyalar.
Dosya:Museum of Anatolian Civilizations065.jpg|Boğazkale'de bulunan, Frig devrine ait olan bir heykel.



## Dış bağlantılar

* Boğazkale