Soranice dilbilgisi

**Sorani dilbilgisi**, Irak ve İran'da konuşulan bir Kürtçe lehçesi olan Soranicenin dilbilgisidir.

## Alfabe

Sorani lehçesi, Kurmanciden farklı olarak Arap alfabesi ile yazılmaktadır. Ancak bu sayfada Latin alfabesi kullanılacaktır. Ayrıca Arap alfabesi, Kürtçenin yazımında kullanılırken bazı yeni harfler eklenmiştir.

### Harflerin telaffuzu

### İmla kuralları
Soranicenin yazımında Arapçadan farklı olarak (i sesi dışındaki) bütün ünlü harfler gösterilmektedir. Fakat bu ünlü harfler kelime başında yazılırken önlerine hemze (ئـ) gelmektedir. Meselâ "oda" kelimesi Soranicede yazılırken "ئۆدا" şeklinde yazılmaktadır. Aşağıda Soranicede kullanılan ünlü harflerin kelime başındaki ve ortasındaki durumu gösterilmiştir.

* Yukarıda da görüldüğü gibi, ünlü harflerden yalnızca "i" harfi gösterilmemektedir. Mesela "kilim" kelimede "کلم" şeklinde yazılmaktadır. Yani kilim kelimesi yalnız "k-l-m" harfleri ile ifade etmiş olduk. Fakat Kürtçede kelime sonunda kısa "i" bulunmaz. Mesela "peri" kelimesi "پەری" şeklinde yazılır. Yani "perî" şeklinde ifade etmiş oluruz.
* Ayrıca Arap alfabesindeki "و/ە/ی" harfleri hem sesli hem sessiz harf olarak kullanıldığı görülmektedir. Mesela "ی" harfi hem "y" sesini hem "î" sesini vermektedir. Fakat bu harfler sessiz olarak kullanıldığında önüne hemze almaz. Yani "yasak" kelimesi "یاساق" olarak yazılır.
* "ه" harfi yalnız sessiz harf olarak kullanıldığı vakit yanındaki harfle bitişir. Sesli harf olarak kullanılırsa yanındaki harf ile ayrı yazılır. Örneğin, hendek kelimesi "هەندەک" şeklinde yazılmaktadır.

## Zamirler

### Şahıs zamirleri

### Şahıs ekleri
Kürtçede her yüklem kişiye ya da nesneye göre çekimlenir. Örnek olarak **muderris** (öğretmen) ve **xiste** (yorgun) kelimlelerini çekimleyelim:

muderris:

min muderris**im** (ben öğretmenim)

to muderris**î** (sen öğretmensin)

ew muderris**e** (o öğretmen)

ême muderris**îm** (biz öğretmeniz)

êwe muderris**in** (siz öğretmensiniz)

ewan muderris**in** (onlar öğretmen)

xiste:

min xiste**yim** (ben yorgunum)

to xiste**yî** (sen yorgunsun)

ew xiste**ye** (o yorgun)

ême xiste**yîm** (biz yorgunuz)

êwe xiste**yin** (siz yorgunsunuz)

ewan xiste**yin** (onlar yorgun)

*"ew" ve "ewan" zamirlerinin yerine her türlü isim ya da nesne gelebilir. Mesela: Ehmed xiste**ye** (Ahmed yorgun)

### Olumsuz yapı
Kürtçede bir cümleyi olumsuz yapmak için, cümlenin sonuna "nî" kelimesini getirip bu kelimeyi şahsa göre çekimlenir. Aşağıda "xiste" kelimesini olumsuz olarak çekimleyelim.

min xiste nî**yim** (ben yorgun değilim)

to xiste ni**yî** (sen yorgun değilsin)

ew xisye nî**ye** (o yorgun değil)

ême xiste ni**yîm** (biz yorgun değiliz)

êwe xiste nî**yin** (siz yorgun değilsiniz)

ewan xiste nî**yin** (onlar yorgun değil)

*Kürtçede ayrı bir soru yapısı yoktur. Cümlenin olumlu ya da olumsuz hali aynı zamanda soru formudur. Yani "to xisteyî" hem "sen yorgunsun" hem de "sen yorgun musun" anlamına gelir.

### -îş takısı (-de/-da)
Türkçede bir işin ayrıca bir başkası tarafından da yapıldığını belirtmek için "de/da" bağlacı kullanılır. Kürtçede ise "de" bağlacının verdiği anlamı kelime sonuna eklenen -îş takısı sağlar. -îş takısı bir yerde bulunma anlamı vermez. 

Örneğin: min**îş** kurdim (ben de kürdüm) Ehmed**îş** xobe (Ahmet de iyi / xob:iyi)

### İşaret zamirleri
Kürtçede üç tür işaret zamiri vardır. Bunlar: em (bu), ew (o), ewan (onlar). Em zamiri yakındaki nesneleri, ew zamiri uzaktakileri, ewan zamiri ise çoğul nesneleri göstermede kullanılır. Örnek:
*Em qeleme. (Bu kalemdir) 
*Em qelem nîye. (Bu kalem değildir)
*Ew qeleme. (Şu/O kalemdir)
*Ew qelem nîye. (Şu/O kalem değildir)
*Ewan qelemin. (Onlar kalemdir)
*Ewan qelem nîyin. (Onlar kalem değildir)

### Dönüşlülük zamirleri
Dönüşlülük zamirleri, bir işin özne tarafından bizzat yapıldığını belirten zamirlerdir. Türkçede dönüşlülük zamiri ** kendi** kelimesidir. Kürtçede ise bu anlamı ** xo ** kelimesi verir. Aşağıda "xo" zamiri şahsa göre çekimlenmiştir:

## İzafe
Kürtçede herhangi bir ismi başka bir isimle, sıfatla ya da zamirle birbirine bağlayarak oluşturulan söz grubuna **izafe** denir. Kürtçede iki kelime arasına -i ya da -yi eki getirilerek izafe kurulur. Örneğin:

Kitab**i** Elî (Ali'nin kitabı)

Xane**yi** Ehmed (Ahmet'in evi)

Ziman**i** Kurdî (Kürt dili)

Dewlet**i** Osmanî (Osmanlı Devleti)

Seyyare**yi** nûê (Yeni araba)

Şehr**i** gewre (Büyük şehir)

Defter**i** min (Benim defterim)

Teyyare**yi** le ser (Yukarıdaki uçak)

Dergah**i** baxçe**yi** medrese 
(Okulun bahçesinin kapısı)

Dergah**i** le baxçe**yi** medrese
(Okulun bahçesindeki kapı)

## İyelik ekleri
Kürtçede iyelik durumu iki şekilde gerçekleşir:

1. İzafe ile

2. İyelik ekleri ile

Örnek olarak "kur" (oğul) ve "seyyare" (araba) kelimelerini iyelik eklerine göre çekimleyelim:

1. **İzafe ile**:

2. **İyelik ekleri ile**:

## Sahip olma
Türkçede sahip olma durumu "var" ve "yok" kelimeleri ile sağlanır. Kürtçede ise **heye** (var) ve **nîye** (yok) kelimeleri sahip olduğumuz bir şeyi ifade etmek için kullanılır. 
Örneğin;

Kitab**im** heye (Kitabım var)

Kitab**im** nîye (Kitabım yok)

Mindal**it** heye (Çocuğun var)

Mindal**it** heye? (Çocuğun var mı?)

Çend mindal**it** heye? (Kaç çocuğun var?)

Le baxçe seg heye (Bahçede köpek var)

Le xane hîç mindal nîye (Evde hiç çocuk yok)

## Çokluk ekleri
Kürtçede isimleri çoğul yapmak için kelimenin sonundaki harfe göre; eğer ünsüz bir harfle biterse sonuna **-an** eki, ünlü bir harf ile biterse sonuna **-yan** eki, "e" sesi ile biterse sonuna "e" harfi kaldırılarak **-an** eki getirilir. Meselâ;

Dar - Dar**an** (Ağaç - Ağaçlar)

Bazî - Bazi**yan** (Oyun - Oyunlar)

Name - Nam**an** (Mektup - Mektuplar)

**İstisnalar**:

Xane - Xani**yan** (Ev - Evler)

Zinde - Zinde**gan** (Canlı - Canlılar)

Şî - Şi**tan** (Şey - Şeyler)

İnsan - Nas (İnsan - İnsanlar)

*Kürtçede isimlerin sayısını belirtirken, isimler daima tekil halleriyle kullanılır. Örneğin;

Dû çaw (İki göz)

Se dane kursî (Üç tane sandalye)

Çar pişileyi şirîn (Dört sevimli kedi)

## Artikel
Artikel, bir isimle beraber kullanılan bir kelime olup, o isme nasıl değinildiğini belirtir. O kelimenin belirli veya belirsiz, bilinir veya bilinmez olduğuna dair bilgi verir. Artikel kavramı İngilizce, Fransızca gibi dillerde sıkça kullanılmakla beraber; Türkçede isimlerle beraber hiçbir artikel kullanılmaz. Bunun yanında Kürtçenin Kurmanci lehçesinde de artikel kullanılmaktadır.

Sorani lehçesinde iki tür artikel bulunmaktadır:
* Belirli artikel
* Belirsiz artikel

### Belirli artikel

Belirli artikel, bir grubun belli bir üyesine değinen tekil ve çoğul isimlerden önce kullanılır. Bu tip tanımlık, daha evvel bahsi geçmiş olan bir isme tekrar değinirken kullanılır. Burada önemli olan, bahsettiğimiz nesneden karşı tarafın da haberdar olmasıdır. Bu tip artikel İngilizcede "the" şeklinde kullanılır. Soranicede ise, kelimenin sonuna **-eke** eki getirilerek sağlanır. Belirli artikelin çoğulu ise kelimenin sonuna **-ekan** eki getirilerek sağlanır. Kelime eğer ünlü bir harfle biterse sonuna **-yekan** eki, "e" sesi ile biterse sonuna **-kan** eki eklenir.

Örneğin;

Jin**eke** zor dirêje (Kadın çok uzun)
*Bu cümlede bahsi geçen kadını, karşımızdaki kişi de tanldığı ya da gördüğü için "kadın" kelimesinde belirli artikel kullanılmıştır.

Dari çinar**eke** zor pîre [(Buradaki) Çınar ağacı çok yaşlı]

Çay**ekan** zor serdin (Çaylar çok soğuk)

Dergah**eke**yi çayxane (Çayhanenin kapısı)

Name**kan**i dirêj (Uzun mektuplar)

* Soranicede sadece karşımızda bulunan isimlere artikel verilir. Özel isimlere, gök cisimlerine (güneş, ay), yer şekillerine (dağ, ova, ırmak), soyut şeylere artikel eklenmez. Fakat hitap bildiren ve bizzat kendimiz sahiplendiğimiz (genellikle manevi olarak) sözcüklere çok sıkça artikel eklenmektedir. Örneğin;

Can**eke**m (Canım), Ezîz**eke**m (Azizim), Kur**eke**m (Oğlum) ...
*Soranicede isimlerde artikelin kullanılmaması anlamı bozmaz. Örneğin;

Çay**ekan** zor serdin = Çayan zor serdin (Çaylar çok soğuk)

Dergah**eke**yi çayxane = Dergahi çayxane (Çayhanenin kapısı)

Name**kan**i dirêj = Namani dirêj (Uzun mektuplar)

Can**eke**m = Canim (Canım)

* Fakat Soranicede çoğul isimler genellikle, anlamına bakılmadan, artikel almış hali ile kullanılır.

### Belirsiz artikel
Belirsiz artikel, bir grubun herhangi bir üyesine değinmek için tekil isimlerden önce kullanılır. Bu tip artikel İngilizcede "a/an" şeklinde kullanılır. Türkçede bu anlamı ise belgisiz sıfat olarak kullanılan "bir" kelimesi sağlar. Kürtçede ise belirsiz artikel, kelimenin sonuna  **-êk** eki eklenerek sağlanır. Bu ek, ünlü bir harften sonra **-yek** şeklinde olur. Örneğin;

Roj**êk** (Bir gün)

Piyaw**êk**/Merd**êk** (Bir adam)

Şit**êk** (Bir şey)

Kiç**êk**i zîba (Güzel bir kız)

Mindal**êk**i şad (Mutlu bir çocuk)

Qehwe**yek**i germ (Sıcak bir kahve)

Çend kes**êk** (Birkaç adam)

Hemû roj**êk** (Bütün bir gün)

Her mewzû**yek** (Her bir konu)

* Kürtçede belirsiz artikel, sayı sıfatı olarak kullanılmaz. Kürtçede sayı sıfatı olarak **yek** kelimesi kullanılır. Örneğin;

**Yek** fincan qahwe (Bir fincan kahve)

**Yek** bardaq awi serd (Bir bardak soğuk su)

## Hal ekleri
Kürtçede isimlerin önüne ya da arkasına bazı hal ekleri eklenerek bu isimlerde belirtme, yönelme ve bulunma gibi anlamlar sağlar. Kürtçede kullanılan hal ekleri aşağıda verilmlştir:

**Örnekler**

Kitab**î** biawer (Kitab**ı** getir)

Şîşe**yî** şikestim (Şişe**yi** kırdım)

**Be** xane derom (Ev**e** gidiyorum)

**Le** mangêk sî roj heye (Bir ay**da** otuz gün vardır)

Emro **le** medrese **da** hîç kes nîye (Bugün okul**da** hiç kimse yok)

Ehmed emşew **le** İstanbul**ewe** dê (Ahmet bu akşam İstanbul**dan** geliyor)

**Le** xane**we** êsta derom (Ev**den** şimdi çıktım)

**Le** xane **ra** êsta derom (Ev**den** şimdi çıktım)

Burak **legel** be çarşû deroym (Burak **ile** çarşıya gidiyoruz)

**Bo** sefer çemdani xoyî amade kird (Yolculuk **için** valizini hazırladı)

### Hal eklerini şahıslara göre çekimleme
Kürtçede şahıslara hal ekleri getirirken iki farklı yöntem kullanılır. 1. yöntemde şahıs zamirlerinin önüne ya da arkasına hal eki getirilir. İkinci yöntemde ise hal eklerine iyelik ekleri getirilir. Aşağıda şahıs ekleri her iki yönteme göre çekimlenmiştir.

**Yönelme hali:**

**Bulunma hali**

* Buradaki "le" ön eki bağlaç olan "de"yi kapsamaz. Sadece bir yerde bulunma anlamı katar.
**ile edatı**

**için edatı**

**işaret zamiri için**

## Fiiller
### Geçmiş zaman
Kürtçede fiiillerde geçmiş zaman yapmak için fiillerin sonundaki mastar eki "-in" çıkarılarak yerine şahıs ekleri getirilir. Fiilin sonunda mastar eki olarak "-în/-ûn" alırsa sadece sonundaki "-n" sesi çıkarılır. Örnek için **kirdin** (yapmak), **bûn** (olmak) ve **noşîn** (içmek) fiillerini geçmiş zamana göre çekimleyelim:
**kirdin** (yapmak):

**bûn** (olmak):

**noşîn** (içmek):

* Fiili olumsuz yapmak için önüne ne- eki getirilir: kirdim (yaptım) **ne**kirdim (yapmadım)
### Şimdiki zaman
Kürtçede şimdiki zaman yapmak için fiilin mastar kökünden bağımsız bir de şimdiki zaman köküne ihtiyaç duyarız. Bir fiilin şimdiki zaman kökü, mastar halini bazen anımsatsa da bir fiilin şimdiki zaman kökünü bulabilmek için herhangi bir kural yoktur. Aşağıda bazı fiillerin şimdiki zaman kökü verilmiştir:
*kirdin/ke: yapmak/yap
*bûn/bi: olmak/ol
*dîtin/bîn: görmek/gör
*zanîn/zan: bilmek/bil
*gotin/lê: söylemek/söyle
*xwardin/xo: yemek/ye
*reftin/ro: gitmek/git

Şimdi de kökünü bulduğumuz bir fiilin önüne e- ekini getirerek fiili şimdiki zamanda kullanabiliriz. 
*kirdin/**e**ka: yapmak/yapıyor
*bûn/**e**bê: olmak/oluyor
*dîtin/**e**bîne: görmek/görüyor
*zanîn/**e**zane: bilmek/biliyor
*gotin/**e**lê: söylemek/söylüyor
*xwardin/**e**xoa: yemek/yiyor
*reftin/**e**roa: gitmek/gidiyor

Bu fiilleri şahıslara göre çekimlememiz için fiilin, şimdiki zamandaki köküne göre, son harfine bakmak gerekir. Mesela, fiil kökünde, sonu sessiz bir harfle biten fiilleri temsilen **dîtin, reftin, kirdin ve gotin** fiillerini şimdiki zamana göre çekimleyelim:

*Fiili olumsuz yapmak için önüne n- eki getirilir: ekem (yapıyorum) **n**ekem (yapmıyorum)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*http://www.kurdishcentral.org/en/home 
*https://www.fas.harvard.edu/~iranian/Sorani/sorani_1_grammar.pdf  | -Sorani Kurdish- A Referance Grammar and Selected Readings, Hardvard University, W. M. Thackston (İngilizce)
*https://drive.google.com/file/d/0B8b8Um4VLFEza2U0RnhqQzY0NUU/view?usp=sharing  | A Basic Guide to Kurdish Grammar, Danielle H. Kim (İngilizce)
* http://dictio.kurditgroup.org  | Kürtçe - İngilizce sözlük