Türk Dil Kurumu

**Türk Dil Kurumu** (**TDK**), Türkiye'nin başkenti Ankara'da bulunan, Türk  dili üzerine çalışmalar yapan ve eserler yayımlayan bir devlet bilim kurumudur.

Türkçeyi incelemek ve Türkçenin gelişmesi için çalışmak amacıyla  Mustafa Kemal Atatürk'ün talimatı ile 12 Temmuz 1932'de *Türk Dili Tetkik Cemiyeti* adıyla bir dernek olarak kurulmuştur. 1983'ten itibaren Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu bünyesinde bir devlet kurumu olarak faaliyetlerini sürdürmektedir.

## Tarihçe

### Kuruluşu öncesindeki dil olayları
Türkiye'de cumhuriyetin ilanından sonra, ülkenin ulusal dili kabul edilen Türkçeyi geliştirip bir bilim ve kültür dili içeriğine kavuşturabilmek için Milli Eğitim Bakanlığına bağlı *Dil Heyeti* adlı özel bir kurul oluşturulması öngörülmüş; ancak söz konusu kurul uzun bir süre oluşturulamamıştı. 23 Mayıs 1928'de *Dil Heyeti* ya da *Alfabe Encümeni* diye anılan dokuz üyeli özel bir kurul oluşturudu. Kurul, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Paşa'nın da katıldığı çalışmalarını Dolmabahçe Sarayı'nda *Elifba* (abece) ve *Gramer* diye iki kolda sürdürdü.

1 Kasım 1928'e Latinceye dayalı yeni alfabe kabul edildikten sonra üye sayısı 17'ye çıkarılan kurul, Milli Eğitim Bakanlığına bağlandı; Türkçe dilbilgisi kurallarını saptama, bir okul sözlüğü ve bir yazım kılavuzu hazırlama, Fransızca Larousse'ın saf Türkçe olarak çevrilmesi amacıyla çalışmalar yürüttü. İmla Lügati'nin  12 Aralık 1928'de yayımladıktan sonra 1929'da Türk Sözkitabı adlı sözlük çalışmasına başladı. Sözlüğe hangi sözcüklerin alınacağı, terimlerin nasıl Türkçeleştirileceği, sözlüğe lehçelerin alınıp alınmaması konusunda kurulda yapılan tartışmalar, TBMM'ye de yansıdı; çalışmaları "uydurmacılık" olarak gören meclis üyelerinin girişimiyle heyetin ödeneği kesilen kurulun çalışmaları Temmuz 1931'de durdu.

Sözlük çalışmalarının devamı için, herhangi bir bakanlığa ya da resmî kuruma bağlı olmayan, siyasal baskı altında kalmayacak yeni bir örgüt kurma ihtiyacı ortaya çıktı. Tarih çalışmaları için 15 Nisan 1931'de kurulmuş olan *Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti* örnek alınarak bir dernek kurulmasına karar verildi.

### Dernek dönemi

#### Kuruluşu
Birinci Tarih Kurultayı çalışmalarının devam ettiği 10 Temmuz 1932 gecesi, kurultay üyelerinden bir kısmını ve bazı arkadaşlarını Çankaya Köşkü'ne çağıran cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, onlarla Tarih Kurultayı çalışmalarının değerlendirdi ve ve dil sorununun nasıl çözüleceğini tartıştı. 11 Temmuz 1932 akşamı ise Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti üyeleri ile birlikte Falih Rıfkı  ve Ruşen Eşref Beyleri Çankaya Köşküne çağırdı. Türk Tarihi Tetkik Cemiyeti'ne benzer bir cemiyet kurulmasını ve *Türk Dil Tetkik Cemiyeti* olarak adlandırılmasını istedi.

Cemiyetin taslak tüzüğü, kurucu üyeleri, nasıl çalışacağı da Gazi Mustafa Kemal tarafından belirlenmişti. Samih Rıfat’ın başkan, Ruşen Eşref Bey'in ise genel yazman olmasını istedi. Ruşen Eşref Bey'in önerdiği Yakup Kadri Bey ile Celal Sahir Beylerin diğer iki kurucu üye olmasını uygun gördü.

Böylece Türk Dili Tetkik Cemiyeti, 12 Temmuz 1932'de hepsi de milletvekili ve dönemin tanınmış edebiyatçıları olan *Samih Rıfat*, *Ruşen Eşref*, *Celâl Sahir* ve *Yakup Kadri* tarafından kuruldu. Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal, Türk Tetkik Cemiyeti gibi bu cemiyetin de koruyuculuğunu üstlendi. Cemiyet, o yıl açılmış olan Ankara Halkevi'nde ayrılan bir odada çalışmalara başladı.

#### I. Türk Dil Kurultayı

Cumhurbaşkanı, derneğin tüzük taslağına son biçimini vermek ve yönetim kurulunu oluşturmak için  Kurultaya  yazarların ve edebiyat öğretmenlerinin yanı sıra halkın her kesiminden vatandaşların katılması öngörüldü. 4 Eylül 1932'de gazetelerde yayımlanan bildiride ilk dil kurultayının 26 Eylül 1932 tarihinde Dolmabahçe Sarayında yapılacağını ilan edildi. Bildiride, *“Kadın erkek her Türk yurttaş Türk Dili Tetkik Cemiyeti üyesidir. Kendini kurultaya çağırılmış saymalıdır*" ifadesi yer aldı.

"Türkçe Kurultay" adı verilen ilk genel kurul 26 Eylül -5 Ekim 1932 tarihinde Dolmabahçe Sarayında gerçekleşti. Katılımcı sayısı 917 idi. 19 madde olarak düzenlenen tüzük taslağı kurultayın son günü ele alındı. Derneğin amacı şöyle belirlendi:

Genel Merkez Kurulunun kurultayın belirlediği bir başkan, bir genel yazman ve bir sayman dışında altı üyeden oluşmasına karar verildi. Eğitim Bakanı'nın derneğin fahri reisi olması kabul edildi. Halit Fahri  Bey'in önerisi ile her yıl 26 Eylül'ün cemiyet tarafından Dil Bayramı olarak kutlanması kabul edildi. Cemiyetin çalışmalarının  altı kol halinde yürütülmesi kararlaştırıldı. Belirlenen kollar şunlardır: Lengüistik-Filoloji, Etimoloji, Gramer-Sentaks, Lügat-Istılah, Derleme-Neşriyat.

Bu kurultayda alınan kararlar gereği, ikinci kurultaya kadar Türkçeye Arapça ve Farsçadan girmiş kelimelere karşılık halk ağzından sözler derlendi ve 640 kelime  Merkez Heyet tarafından kabul edildi. On kitap yayımlandı. Cemiyetin yayın bülteni olarak ‘Türk Dili’ dergisi hazırlandı ve II. Kurultay'a kadar yedi sayı çıkartıldı.

#### İkinci Türk Dil Kurultayı
İkinci kurultay, 18 - 23 Ağustos 1934 tarihlerinde gerçekleşti. Bu kurultayda daha çok dillerin gelişim süreci üzerinde duruldu. Kurumun adı *Türk Dili Araştırmaları Kurumu* olarak değiştirildi.

İkinci kurultayı izleyen yıllar dilde devrimin en yoğun yaşandığı günler oldu. Osmanlıca sözcüklere Türkçe karşılıklar bulunması için gazeteler yoluyla halkın katkısı istendi. 1935 baharında *Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu* yayımlandı. *Türkçeden Osmanlıcaya Cep Kılavuzu* ise  Dil Bayramının üçüncü kez kutlandığı 26 Eylül 1935'te satışa çıkarıldı. Bu kılavuzun önsözündeki  *‘karşılığı bulunmamış mefhumlar için söz yaratma yolu ile yapılacak karşılıklar*’dan bahsedilmesi, ilerde ‘uydurmacılık’ olarak nitelenmiş ve kurumun eleştirilmesine neden olmuştur.

#### Özleştirme çalışmaları

Türk dilinin yabancı kökenli sözlerden temizlenmesi akımı 1935 güzüne kadar sürdü. Bu süreçte bizzat Atatürk yeni kelimeler buldu. Soyadı Kanunu uygulamaya geçildiğinde bu yolla Türkçeye yüzlerce yeni sözcük kazandırıldı. Halkın diline girip yerleşmiş kelimelerin dilden atılması işleminden 1935'in güz aylarında vazgeçildi, ancak terim çalışmalarında öz Türkçe karşılıklar üretme çabası kararlılıkla sürdürüldü.

#### Üçüncü Türk Dil Kurutayı
Cemiyetin üçüncü kurultayı 24-31 Ağustos 1936 tarihlerinde yine Dolmabahçe Sarayı'nda gerçekleşti. Bu kurultayda tüzükte  bazı değişiklikler yapıldı. Cemiyetin adı, "*Türk Dil Kurumu" (TDK)* olarak değiştirildi. Altı çalışma kolunun adları ise şu şekilde yenilendi: *Lengüistik-Filoloji Kolu, Gramer-Sentaks Kolu, Lügat-Filoloji Kolu, Terim Kolu, Derleme Kolu, Yayın Kolu*. Milli Eğitim Bakanlarının  "fahri reis" değil, doğrudan doğruya kurum başkanı olmaları; TBMM başkanı, başbakan ve genelkurmay başkanları ise onursal başkan olmaları kabul edildi. Kurultayların üç yılda bir toplanması, Halkevleri'ndeki Dil tarih Edebiyat Komitelerinin, Kurumun taşra teşkilatı olması kararlaştırıldı.

Kurultaya yurt dışından önemli dil bilimciler, türkologlar da katıldı ve bilimsel bildiriler tartışıldı. Atatürk'ün öngördüğü, günümüzde dilbillim alanında kabul görmeyen Güneş Dil Kuramı bu kurultayda konuşuldu.

#### Atatürk'ün vasiyeti
Atatürk, Üçüncü Türk Dil Kurultayı'ndan sonra 1 Kasım 1936'da Türkiye Büyük Millet Meclisi'nin 5. dönem 2. yasama yılının açılış konuşmasında Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumunun gelecekte birer akademi durumuna gelmesi dileğini ifade etmişti. Düzenlediği vasiyetnamesinde, İş Bankası'ndaki payının yıllık gelirlerinin ölümünden sonra Türk Dil Kurumu ile Türk Tarih Kurumu arasında paylaşılmasını istedi.

Atatürk yaşadığı dönemde TDTC ve TDK'nin giderleri Eğitim Bakanlığı yoluyla devletçe karşılanmaktaydı. Atatürk'ün vefatı sonrası vasiyeti gereği, İş Bankasındaki hisselerinin geliri iki kurum arasında eşit paylaştırıldı, ayrıca yetmediği durumda Milli Eğitim Bakanlığı bütçesinden mali destekte bulunuldu.

###### Kamu yararına çalışan dernek statüsü
Kurum, 1940'ta Bakanlar Kurulu kararıyla "kamu yararına çalışan dernek" statüsü kazandı.

#### Diğer kurultaylar
Türk Dil Kurumunun dördüncü kurultayı 1942'de Ankara'da yapıldı. Dördüncü kurultaydan itibaren tüm TDK kurultayları Ankara'da gerçekleşti. Bu kurultaylar birer dernek genel kurulu niteliğindedir. İlk üç kurultaylardaki gibi bilimsel bildiriler sunulmamış; derneğin, yönetim organlarının seçildiği, çalışmaların ve harcamalarının incelenip, yeni dönem çalışma programının kabul edildiği toplantılardır.

1951, 1964 ve 1973 yıllarında Olağanüstü Türk Dil Kurultayı toplanarak tüzük değişikliği yapmıştır. 1951'deki Olağanüstü Kurultay'da cumhurbaşkanlarının  derneğin koruyucu başkanı olduğu ifadesi tüzükten çıkarıldı; Eğitim Bakanlarının doğal başkanlıkları kaldırıldı; yönetim, denetleme, haysiyet kurulları oluşturuldu. 1940-1950 yıllarında yarı resmî bir devlet dairesi gibi tasarlanmış olan TDK'nin devletle bağları, 1951 Olağanüstü Kurultayı'nda kesildi. 1951'de Demokrat Parti iktidarı da bütçe görüşmeleri sırasında kurumun ödeneğinin kesilmesine karar verdi. Kurum, çalışmalarını Atatürk'ün mirası ve yayın satış geliriyle sürdürdü.

### Çalışmalar
Türk Dil Kurumu, dernek olduğu dönemde bir yandan Türkçenin zenginleştirilmesini sağlamak, diğer yandan yabancı kökenli söz varlıklarının Türkçe karşılıkları bulunarak özleşmek amacıyla çalışmalar yürüttü. Bu çalışmalardan bazıları şunlardır:

* Derleme ve tarama çalışmaları sonucunda Türkçeye binlerce söz varlığı kazandırdı. 1936 yılında başlayan Türkçe sözlük çalışmaları sonucuda Mehmet Ali Ağakay'ın hazırladığı sözlüğün ilk baskısı 1945'te yapıldı. 1955, 1959 ve 1966'da geliştirilmiş yeni baskıları yapıldı. 1974'teki beşinci baskıdan itibaren sözlüğü bir kurul hazırlamaya başladı. 
* *Resimli Türkçe Sözlük*, *Resimli İlkokul Sözlüğü* gibi birçok yayın üretildi. Bilim terimlerine Türkçe karşılıklar bulunarak 1983' sayısı 102'yi bulan terim sözlüğü yayımlandı. 
* 1965'te *Yeni İmla Kılavuzu* hazırlandı. Kılavuzun 11. baskısı 1981'de *Yeni Yazım Kılavuzu* adıyla yayımlandı.
* Kurumun popüler dil ve edebiyat dergisi Türk Dili, 1933 yılından bu yana dört dizi hâlinde yayımlandı. Belleten, Türk Dil Kurumu Haberleri gibi süreli yayınlar çıkarıldı.
* 27-29 Eylül 1972'de Türk Dili Bilimsel Kurultayı gerçekleştirildi.
* Dil, edebiyat, basın ve bilim dallarında 1955'ten itibaren ödüller verildi

### Devlet kurumu dönemi
1982'de kabul edilen ve şu anda da yürürlükte olan Anayasa ile Türk Dil Kurumu ve Türk Tarih Kurumu 1983'te bir Anayasa kuruluşu olan Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu (AKDTYK) çatısı altına alınarak devletleştirilmiş ve dernek tüzel kişiliklerine son verilmiştir. AKDTYK'nin kuruluş kanunu 17 Ağustos 1983 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanarak yürülüğe girdi. Dernek statüsündeki TDK'nın yönetim organları görevden ayrıldı. Artık  hizmetlerini bir devlet bilim kurumu olarak sürdürmeye başlayan TDK'nın başkanlığına Hasan Eren atandı. Kurum dışı kalan eski TDK üyeleri, 1987'de Dil Derneği çatısında toplanmıştır.

#### Çalışmalar
Türk Dil Kurumunun üç süreli yayını da bulunmaktadır. Güncel dil konularını ve geniş kitlenin anlayacağı dilde yazılmış araştırmaları içine alan *[[Türk Dili (dergi)|Türk Dili dergisi]]* ayda bir yayımlanmaktadır. Altı ayda bir yayımlanan *[[Türk Dünyası dil ve edebiyat dergisi|Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi]]*; Kazak, Kırgız, Tatar vb. Türk topluluklarının dil ve edebiyatlarıyla ilgili araştırmalara yer verir. *Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten* ise tamamen bilimsel araştırmaları içine alır ve yılda bir sayı yayımlanır.

Türk Dil Kurumunun tamamladığı ve yürütmekte olduğu bazı projeler şunlardır:

* Türk Dili ile İlgili Yabancı Dillerdeki Temel Eserlerin Tercüme Edilmesi
*Türkiye Türkçesi Köken Bilgisi (Etimolojik) Sözlüğü'nün Hazırlanması
* Türk İşaret Dili Sisteminin Oluşturulması, İşaret Dili Sözlüğü'nün Hazırlanması
* Uzaktan Öğretim Yöntemiyle Yabancılara Türkçe Öğretimi Yazılımı
* Farklı Kültürlerin Temel Düşünce ve İlim Eserlerinin Türkçeye Çevirisi
* Türk Dili Belgesel ve Film Yapımı
* Türkiye Türkçesi ve Tarihi Devirleri Yazı Dilleri Grameri
* Türk Dünyası Destanlarının Tespiti, Türkiye Türkçesine Aktarılması ve Yayımlanması
* Karşılaştırmalı Türk Lehçe ve Şiveleri Sözlüğü ve Grameri Saha Araştırmaları

* Göktürk Yazı Belgesi Yazıt ve Anıt Albümü
* Türkiye Türkçesi Sözlükleri
* Yöneylem Araştırması Terimleri Sözlüğü
* Yeni Türkçe-Sırpça Sözlük
* Dil İlişkileri Açısından Halaççanın Durumu
* Türkçenin Ulu Çınarı Dünya Şairi Ali Şir Nevai
* Karaçay-Balkarca: Derlem Tabanlı Bir İnceleme
* Türkiye Türkçesinin Açık Erişimli Sesletim Sözlüğü Araştırmaları
* Hive-Ürgenç Oğuz Ağızları Araştırmaları
* Yüzyıl Türkçenin Söz Varlığı
* Türkiye Türkçesi Ağızları Atlası

## Tartışmalı kelimeler ve tanımlar
Kurum, yayımladığı sözlüklerde verdiği tanımlar, önerdiği yeni kelimeler veya yazım şekilleri ile gündeme gelmekte ve önerileri kamuoyunda tartışılmaktadır. Örneğin "kendi fotoğrafını çekmek anlamındaki" "selfie" kelimesinin karşılığı olarak "özçekim", "astronot" yerine "gökmen" kelimesini kullanmayı; Suriye İç Savaşı sırasında bazı basın kuruluşlarında Suriye Cumhurbaşkanı Beşşar Esad'ın adının Beşşar Esed şeklinde yazılmasıyla başlayan tartışmada *Beşşar Esed* adının tercih edilmesini önermesi Türk basınında gündeme gelmiştir.

TDK'nin internette yayımladığı Türkçe sözlükteki kelimelerin anlamlarının zaman zaman ülke gündeminin etkisiyle değiştirildiği iddiaları ortaya atılmakta ve bu iddialar nedeniyle kurum eleştirilere hedef olmaktadır. Örneğin 2013 Taksim Gezi Parkı Protestoları sırasında Başbakan Recep Tayyip Erdoğan tarafından eylemcilere *çapulcu* demesi ve bu yorumun çok tepki çekmesinin ardından  Türk Dil Kurumunun, *çapulcu* kelimesinin tanımı değiştirdiği; 2012-13 Mısır protestoları sonrasında görevden alınan Muhammed Mursi'nin durumu kamuoyu tarafından irdelenirken sözlükteki *darbe* tanımının değiştirildiği iddiaları ortaya atılmış; kurum sözcüklerin tanımında değişiklik yapılmadığını açıklamıştır.

10 Mart 2015 tarihinde, TDK sözlüğünde "müsait" sözcüğünün karşılığını "flört etmeye hazır olan, kolayca flört edebilen (kadın)" olarak vermesi tepki görmüştür. TDK, bir tür argo kullanım, belki de döneme özgü bir söz olan olan bu anlamın 1983'te yayımlanan 7. baskıdan beri  sözlükte olduğu ve başka sözlüklerde de aynı şekilde yer aldığını; bu anlamıyla kullanışı cinsiyet ayrımcılığı içeren ve kelimenin neredeyse hiç kullanılmayan bu anlamının Türkçe Sözlük'ün yeni baskısında ve Genel Ağ ortamındaki kullanımlarında gerekli taramalar yapıldıktan sonra yeniden düzenleneceğini açıklamıştır.

14 Temmuz 2023 tarihinde Türk Dil Kurumu (TDK) Sözlüğü’nün 12. baskısı TDK E-Mağaza sitesi üzerinden satışa sunulmuş ve 17 Temmuz 2023 tarihinde çevrim içi ortamda erişime açılmıştır. Sözlükte yer alan "Türkiyeli" maddesi ve "Türkiye'de yaşayan halk ve bu halkın soyundan olan kimse" açıklaması, kamuoyunda eleştirilere ve tartışmalara yol açmıştır. Bunun üzerine 21 Temmuz 2023 tarihinde Türk Dil Kurumu tarafından yapılan açıklamada, sözlük çalışmalarına 2019 yılında başlandığı, mevcut yönetimin söz konusu çalışmaların içinde yer almadığı ve konuya ilişkin gerekli incelemelerin yapılacağı belirtilmiştir. Aynı açıklama kapsamında "Türkiyeli" maddesi içeren sözlüğün satışı durdurulmuş, TDK E-Mağaza'dan kaldırılmış ve çevrim içi sürümden “Türkiyeli” maddesi çıkarılmıştır.

## Türk Dil  Kurumu Ödülleri

Türk Dil Kurumu 1955'ten başlayarak çeşitli dallarda ödüller verdi. Ödüller her yıl 26 Eylül Dil Bayramı'nda Ankara'da yapılan törenle sahiplerine verilirdi. Ödül verilen dallar farklı yönetmeliklere göre zaman zaman değişirdi. 1983'te kurumun Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu bünyesine girmesinden sonra Türk Dil Kurumu ödülleri kaldırıldı.

Günümüzde  Türk Dil Kurumu tarafından "Türk Diline Hizmet Ödülleri" verilmektedir.

## Yapısı

Türk Dil Kurumunun yapılanması, en az 20, en fazla 50 asli üye ile Kurum Başkanı ve başkan yardımcılarından oluşan bilim kuruluna dayanır. Asli üyeler dışında  şeref üyeleri ve haberleşme üyeleri bulunur.

Asli üyeler genellikle üniversitelerde Türk dili ve edebiyatıyla ilgili alanlarda görev yapan öğretim üyeleri arasından seçilir.  Asil üyeler Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yönetim Kurulu tarafından seçilirler ve görev süreleri üç yıldır. Bilim Kurulu, Yürütme Kurulu ile  Kol ve Komisyonların üyelerini seçer. Kurum Başkanı, Cumhurbaşkanı onayıyla atanır.

2023 Yılı Sayıştay Denetim Raporuna göre 111 personelle faaliyetlerini yürütmektedir.

## Süreli yayınlar
* *[[Türk Dili (dergi)|Türk Dili]]* - İlk sayısı Ekim 1951'de yayımlanmış aylık dil ve edebiyat dergisidir.
* *Türk Dünyası Dil ve Edebiyat Dergisi* - Uluslararası hakemli bir dergidir. Altı ayda bir yayımlanır.
* *Türk Dili Araştırmaları Yıllığı-Belleten* - Tamamen bilimsel araştırmaları içine alır. Yılda iki sayı yayımlanır.

## Kurucular
* Mustafa Kemal Atatürk
* Samih Rıfat Horozcu
* Ruşen Eşref Ünaydın
* Celâl Sahir Erozan
* Yakup Kadri Karaosmanoğlu

## Başkanlar

## Genel Sekreterler
1932'den itibaren kurumda Genel Sekreter olarak görev yapmış kimseler aşağıdaki tabloda gösterilmştir. 2 Kasım 2011 tarih ve 28103 sayılı Resmî Gazete'de yayımlanan 664 sayılı Atatürk Kültür, Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Teşkilat ve Görevleri Hakkında Kanun Hükmünde Kararname ile genel sekreterlik kadrosu sonlandırılmıştır.

## Başkan Yardımcıları

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
* Dil Derneği
* TDK Çocuk Yazını Ödülü
* TDK ''Yazım Kılavuzu''
* Türk Dil Kurumu Çeviri Ödülü
* *[[Türk Dili (dergi)|Türk Dili]] dergisi*
* Türk Tarih Kurumu
* Türkiye Türkçesi

## Dış bağlantılar

* 
*sozluk.gov.tr 
* TDK Kütüphanesi, Ana sayfa
* TDK Güncel Türkçe Sözlük 
* Sesli Türkçe Sözlük
* TDK Kişi Adları Sözlüğü 
* TDK Batı Kökenli Sözcükler Sözlüğü
*Kitaplar Listesi 
*Süreli Yayınlar Listesi