Amerika Birleşik Devletleri-Kazakistan ilişkileri

Amerika Birleşik Devletleri ve Kazakistan Cumhuriyeti, 16 Aralık 1991'de diplomatik ilişkiler kurdu. Amerika Birleşik Devletleri Ocak 1992'de Almatı'da büyükelçiliğini açtı ve daha sonra 2006'da Astana'a (o zamanki adıyla Astana) taşıdı.

Amerika Birleşik Devletleri, Nunn-Lugar Kapsamlı Tehdit Azaltma (CTR) programıyla Kazakistan'ın stratejik nükleer silah stokundan kurtulmasına ve nükleer silah altyapısını 1991 ile 1996 arasında dağıtmasına yardımcı olmada kritik bir oyuncuydu. 1992 ile 2008 arasındaki dönemde, Kazakistan'a yapılan kümülatif CTR yardımı 341 milyon dolara ulaştı. Mart 2012'deki "2012 Seul Nükleer Güvenlik Zirvesi"nde, Başkanlar Obama ve Nazarbayev nükleer silahların yayılmasının önlenmesi alanlarında ikili işbirliğini yeniden teyit ettiler. Başkan Obama, "İki ülke arasındaki yakın ilişki sadece nükleer güvenlik meselesinin ötesine geçiyor, bu nedenle bu toplantı bize Afganistan ile ilgili olarak son birkaç yılda kurduğumuz işbirliğini ve askerlerimizi tedarik etmek ve Afgan hükümetine yardım etmek için aldığımız yardımı tartışmak için bir fırsat verecek" dedi. Nükleer silahların yayılmasını önlemeye ek olarak, ABD ve Kazakistan stratejik ekonomik ve siyasi ilişkilerini sürdürüyor. ABD petrol şirketi Chevron, 1993 yılında TengizChevroil ortak girişiminin kurulmasıyla Kazakistan'ın ilk büyük yatırımcısı oldu. Bolashak Programı aracılığıyla, Kazak öğrenciler yurtdışında eğitim görmektedir. Şu anda dünya çapında, 800'ü Amerika Birleşik Devletleri'ndeki 42 üniversitede okuyan 3.000'den fazla Bolashak öğrencisi var.

11 Eylül 2001 saldırılarından sonra ABD, Afganistan ve daha sonra Irak yakınlarında stratejik ortaklar aradığı için işbirliği güçlendi. Terörle mücadele, Kazakistan'ın tüm zamanların en yüksek seviyesinde olan ABD ve İngiltere ile ilişkilerinde giderek daha önemli bir rol oynamaktadır. Kazakistan, Yeni Büyük Oyun'da hem Rusya hem de ABD için Orta Asya'da tercih edilen ortak olarak Özbekistan'ın yerini almıştır.

İki ülke enerji alanında yakın işbirliği içindedir. 2001 yılında Kazakistan ve ABD, ABD-Kazakistan Enerji Ortaklığını kurdu.

2012 ABD Küresel Liderlik Raporuna göre, Kazakların %28'i ABD liderliğini onaylıyor, %27'si onaylamıyor ve %45'i belirsiz bir tutum içinde.

Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı, yıllık ülke raporunda önemli sorunları ve suistimalleri vurgulayarak Kazakistan'daki insan hakları durumunu eleştiriyor.

2016 yılında Kazakistan ve ABD, Kazakistan-ABD ilişkilerinin 25. yıldönümünü kutladı. Bu amaçla, her iki ülkenin diplomatik misyonları kutlama etkinlikleri başlattı.

Nursultan Nazarbayev, 30 Kasım 2016'da yaptıkları telefon görüşmesinde Donald Trump'ı cumhurbaşkanlığı seçimlerindeki zaferinden dolayı tebrik etti. İki lider, "dost Kazakistan-Amerika ilişkilerini yeni bir düzeye taşımaya" kararlı olduklarını vurguladı.

Kazakistan ve Amerika Birleşik Devletleri Aralık 2016'da karşılıklı olarak 10 yıllık iş ve turizm vizelerini uygulamaya koyduklarını duyurdular. Duyuru, ABD ve Kazakistan'ın iki ülke arasındaki diplomatik ilişkilerinin 25. yıldönümünü kutlamaları sırasında yapıldı.

## Ekonomik işbirliği

Kazakistan'daki Amerikan Ticaret Odası, 30 sanayi sektöründen yaklaşık 200 üye şirketi temsil etmektedir. Kazakistan'daki toplam DYY'nin %15'i veya 48,4 milyar ABD doları ABD kaynaklıdır.

### Ticaret ve iş
Kazakistan şu anda 2018 yılında toplam 2,1 milyar dolarlık (iki yönlü) mal ticareti ile ABD'nin en büyük 79. ticaret ortağıdır. 2018'de ABD'nin Kazakistan'a mal ihracatı, 2017'ye göre %32.1 (177 milyon $) artarak 729 milyon $ oldu. Kazakistan, 2018'de ABD'nin 72. en büyük mal ithalatı tedarikçisiydi. ABD'nin Kazakistan'dan yaptığı mal ithalatı, 2017'ye göre %75.0 (593 milyon $) artarak 2018'de 1.4 milyar $'a ulaştı.

ABD'nin Kazakistan'daki diplomatik misyonuna göre, Kazakistan, gelişmekte olan pazarların en dinamiklerinden birinde yeni fırsatlar arayan ABD firmalarına ticaret ve yatırım fırsatları sunuyor. ABD Ticaret Odası, her yıl ABD şirketleri için ticari rehber hazırlar. ABD firmaları 1993 ile 2013 yılları arasında Kazakistan'a 42 milyar dolardan fazla yatırım yaptı. Amerika Birleşik Devletleri ve Kazakistan arasındaki iki yönlü ticaret 2014 yılında 2,4 milyar dolara ulaştı.

Amerika Birleşik Devletleri Kazakistan'la ilişkilerini Normal Ticari İlişkiler statüsüyle yürütmüştür. ABD Ticaret Odası, Kazakistan'a kalıcı normal ticari ilişkiler sağlamanın ABD'nin ulusal çıkarına uygun olduğunu savunuyor.

Kazakistan'ın ABD Büyükelçisi Kayrat Umarov, Amerikan ve Kazak şirketleri için ticari fırsatlar geliştirmek amacıyla Ağustos 2014'te Springfield, Missouri'yi ziyaret etti. Bu seyahat, Springfield, Missouri merkezli Allen Global Başkanı Jerry Nichols'ın Kazakistan'a seyahat etmesi ve daha sonra Amerikan ve Kazak işi yaratacak olan Kazakistan'a büyük bir ticari genişleme duyurmasıyla sonuçlandı.

ABD'nin Kazakistan Büyükelçisi George Krol, 2015'teki bir röportajında ABD'nin Kazakistan'a bağlılığını teyit etti. Büyükelçi Krol, "ABD ve Kazakistan birbirleri için yaratılmış diyebilirim. Biz de bu stratejik ortaklığı derinleştirmeye, ekonomik ve ticari etkileşimimizi artırmaya söz verdik. Bu kısımda ticari iş birliğimizin geliştirilmesi için çalışma yapacağımız konusunda mutabık kaldık."

Haziran 2015'te Kazakistan DTÖ'ye katılımını tamamladı. Bu vesileyle ABD'nin Kazakistan Büyükelçisi George Krol şunları söyledi: "Çıkarlarımızı karşılıyor çünkü Kazakistan küresel ekonomide önemli bir rol oynuyor ve DTÖ üyesi olması gerekiyor. Kazakistan'ın DTÖ üyeliğini destekledik ve Kazakistan'ı desteklemeye devam edeceğiz."

2014 yılında Kazakistan ABD'ye yaklaşık 12 milyon liralık uranyum sattı, bu da ABD'nin satın aldığı toplam 53,3 milyonluk uranyumun %23'ünü oluşturuyor.

Kazakistan Başbakanı Bakıtcan Sagintayev, 11-14 Nisan 2017 tarihlerinde Amerika Birleşik Devletleri'ni ziyaret etti. Gezinin amacı, ABD'li iş liderleriyle Kazakistan ekonomisinin 3. modernizasyonuna ilişkin işbirliği fırsatlarını görüşmekti. Başbakan, Silikon Vadisi'ndeki en büyük finans kurumlarının yanı sıra teknoloji şirketlerinin temsilcileri olan Chevron'un CEO'su ile bir araya geldi. Başbakan'ın ziyareti sırasında ABD ve Kazak tarafları, Silikon Vadisi'nde Kazakistan Temsilciliği açılması konusunda bir anlaşma imzaladı.

Astana, 14 Haziran 2017'de ABD-Kazakistan iş forumuna ev sahipliği yaptı. Foruma 25 ABD şirketi ve Kazak devlet kurumlarının temsilcileri, ulusal şirketler ve yerel iş dünyası temsilcileri katıldı. Etkinlik, ABD şirketlerini otomobil montaj endüstrisi, sağlık, inşaat, tarım ve hafif sanayi dahil olmak üzere öncelikli sektörlere çekmeyi amaçlıyordu.

### Doğrudan yabancı yatırım
ABD şirketleri Kazakistan'ın en büyük ikinci yatırımcısıdır. 2019 yılında, ülkedeki toplam DYY'nin %23'ünü oluşturan ABD'den Kazakistan'a 5,5 milyar dolarlık DYY yönlendirildi.

## İnsan hakları
Amerika Birleşik Devletleri Dışişleri Bakanlığı'nın Demokrasi, İnsan Hakları ve Çalışma Bürosu'nun 2014 ülke raporu, Kazakistan'daki insan hakları durumunun birçok yönünü eleştiriyor.

Amerika Birleşik Devletleri ve Kazakistan, insan hakları alanındaki çalışmalarını teyit ettiler. 2013 yılında, Kazakistan Çocuk Haklarının Korunması Komisyonu ve Başsavcılık, çocukları evlat edinen yeraltı çevrimiçi ağını görüşmek üzere ABD Dışişleri Bakanlığı'nın Çocuk Sorunları Özel Danışmanı Susan Jacobs ile bir araya geldi ve bu yasa dışı evlat edinme halkalarını engellemek için bir komisyon oluşturdu. ABD, bu ağlar hakkında Kazakistan'a bilgi sağlayacak ve evlat edinilen Kazak çocukların ABD'deki yaşam koşullarının anlaşılmasına yardımcı olacak.

Kazakistan ve USAID, Onur ve Haklar programını Ekim 2020'de tamamladı. Program, uluslararası insan ticaretiyle mücadele etmek ve göçmen haklarını geliştirmek için USAID tarafından finanse edildi.

## Hukukun üstünlüğü
Amerikan Barolar Birliği Hukukun Üstünlüğü Girişimi, Kazakistan'da yargı sistemi görevlilerini yetiştirmek için programlara sahiptir. Kazakistan Yüksek Mahkemesi, ülkenin hukuk sistemi üzerindeki şeffaflığı ve gözetimi modernize etme ve artırma adımlarını açıkladı. ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı'nın finansmanıyla, ABA Hukukun Üstünlüğü Girişimi (ABA ROLI), Kazakistan yargısının bağımsızlığını ve hesap verebilirliğini güçlendirmek için Nisan 2012'de yeni bir program başlattı.

Kazakistan Başsavcısı ve Federal Soruşturma Bürosu, 11 Şubat 2006'da Altınbek Sarsenbayev, Baurzhan Baibosyn ve Vasiliy Juravlev'in üçlü cinayetine ilişkin yedi yıllık karmaşık bir soruşturmada başarılı bir şekilde işbirliği yaptı.

Haziran 2016'da, Amerikan Barolar Birliği Hukukun Üstünlüğü Girişimi, aşırılıkçılık ve terörle ilgili davalara ilişkin yargı uygulamalarına yönelik bir yuvarlak masa toplantısı düzenledi. Yuvarlak masa toplantısına Kazakistan Yüksek Mahkemesi, Kazakistan Hakimler Birliği ve ABD Uluslararası Kalkınma Ajansı (USAID) temsilcileri katıldı.

2 Ekim 2020'de USAID, Kazakistan'daki yasal reformları desteklemek için 7 milyon doların üzerinde beş yıllık bir hukuk devleti programı başlattı. Kazakistan Yüksek Mahkemesi ve Enformasyon ve Kamuyu Geliştirme Bakanlığı, bu program kapsamında USAID ile ortaktır.

## Askeri ve güvenlik işbirliği

Bozkır Kartalı 2015 barışı koruma tatbikatlarının ikinci aşaması, 15 Haziran 2015'te Almatı yakınlarındaki İli eğitim alanında başladı. Tatbikat 13. kez yapıldı. Tatbikatlara her yıl 1.500'den fazla kişinin yanı sıra yabancı devletlerden askeri gözlemciler, çeşitli NATO karargahlarından uzmanlar ve Kazakistan'da akredite edilmiş askeri-diplomatik birlikler katıldı.

İkinci Irak Savaşı sırasında Kazakistan birlikleri 4 milyon mayın ve diğer patlayıcıları temizledi ve 5.000'den fazla koalisyon üyesine ve sivile tıbbi bakım sağlanmasına yardımcı oldu ve 718 metreküp suyu arıttı.

1995'ten beri Kazakistan, ilişkiler kurmak, en iyi uygulamaları öğrenmek, askeri ve sivil bağları geliştirmek için çalışan Devlet Ortaklığı Programı aracılığıyla Arizona eyaletiyle ortak olmuştur.

Kazakistan Kara Kuvvetleri Askeri Enstitüsü'nün ABD'deki West Point Askeri Akademisi ile değişim programı vardır. Her yıl Kazakistan'ın askeri enstitüsünden bir öğrenci, öğrencilerin rutinini öğrenmek, fiziksel onarım ve askeri eğitim almak için West Point'i ziyaret ediyor. West Point'ten gelen öğrenciler de aynı amaçlarla Kazakistan'ın Askeri Kara Kuvvetleri Enstitüsü'nü ziyaret ediyor.

Kazak askeri yetkilileri, Kazakistan'ın zorunlu askerlikten tamamen gönüllü bir orduya geçişi konusunda ABD Ordusu'ndan bilgi almaya çalıştılar.

Bozkır Kartalı 2016 Uluslararası Barışı Koruma Tatbikatı'nın ikinci aşaması, Birleşik Krallık'taki Stanford Eğitim Alanında gerçekleştirildi. Katılımcı ülkeler arasında Kazakistan, İngiltere, ABD, Tacikistan ve Kırgızistan yer aldı.

Steppe Eagle 2017'nin 1. Aşaması 31 Mart - 11 Nisan 2017 tarihleri arasında Kazakistan'daki Illisky Eğitim Merkezi'nde gerçekleşti. Tıbbi ve iletişim operasyonlarına odaklanan barışı koruma tatbikatlarına yaklaşık 50 ABD ve İngiliz askeri ve 500'den fazla Kazak askeri katıldı.

### Nursultan Nazarbayev'in ABD Kongresi üyeleriyle görüşmesi
Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, 5 Eylül 2014'te Kazak başkentinin 250 kilometre kuzeyindeki Borovoye'de ABD Kongresi üyeleri Dana Rohrabacher ve Gregory Meeks ile bir araya geldi. ABD'li kongre üyeleri, iki ülke arasındaki karşılıklı yarara dayalı ortaklığın daha da güçlendirilmesi yönündeki umutlarını dile getirdiler.

Yine 5 Eylül'de ABD'li kongre üyeleri, Kazakistan Dışişleri Bakanı Erlan İdrisov ile bir görüşme gerçekleştirdi. Kazakistan'ın Washington büyükelçisi olarak beş yıl görev yapan İdrisov ile Kazakistan ile ABD arasında siyasi, ekonomik ve ticari alanlarda mevcut durum ve işbirliğinin görünümü ele alındı.

### Nursultan Nazarbayev ve Barack Obama
ABD Başkanı Barack Obama, ekonomik sorunlar, insan hakları ve bölgesel güvenliğe atıfta bulunarak, Kazak-ABD ilişkisinin önemli doğasını defalarca vurguladı. 2012'de Güney Kore'nin Seul kentinde düzenlenen nükleer güvenlik zirvesi sırasında Obama, "İki ülke arasındaki yakın ilişki nükleer güvenlik meselesinin de ötesine geçiyor" dedi.

21 Ocak 2015'te Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, ABD Başkanı Barack Obama ile gece geç saatlerde bir telefon görüşmesi yaptı. Çağrının ana konusu Ukrayna'nın güneydoğusuydu. Obama, Kazakistan'ın uluslararası güvenliği güçlendirme çabalarına övgüde bulundu ve Kazakistan Cumhurbaşkanı'nın Ukrayna'daki ihtilafa barışçıl bir çözüm bulunmasına aktif olarak katkıda bulunmaya devam edeceğini umduğunu belirtti.

Başkan Nazarbayev, New York'ta 2015 Birleşmiş Milletler Genel Kurulu sırasında Başkan Obama ile ikili görüşmelerde bulunan dört devlet başkanından biriydi.

### Nursultan Nazarbayev ve Donald Trump
Donald Trump ve Nursultan Nazarbayev, Trump'ın ABD Başkanı seçilmesinden kısa bir süre sonra ilk ikili telefon görüşmelerini gerçekleştirdi.

Başkan Donald Trump ve Nursultan Nazarbayev arasındaki ilk görüşme, Suudi Arabistan'ın Riyad kentinde düzenlenen Arap-İslam-Amerikan Zirvesi'nin oturum aralarında gerçekleşti. Kazakistan büyükelçiliğinin internet sitesine göre, iki lider ülkeleri arasındaki ikili ilişkilerin güçlendirilmesi ve "ticari, ekonomik, siyasi, kültürel ve insani alanlarda ilişkilerin derinleştirilmesi" beklentileri hakkında fikir alışverişinde bulundu. Daha sonraki açıklamalarda Donald Trump, iki liderin bu görüşmede "acil bir ilişki geliştirdiği" görüşünü dile getirdi.

## Guantanamo Körfezi tutukluları
Semey doğumlu üç Kazak vatandaşı, Yaqub Abahanov, Abdulrahim Kerimbakiev ve Abdallah Tohtasinoviç Magrupov, Taliban ile bağları olduğu iddiasıyla Küba'daki ABD'nin Guantanamo Körfezi gözaltı kampında yargısız gözaltında tutuluyor. Ayrıca Özbek vatandaşı ve Guantanamo tutsağı İlham Turdbyavich Batayev'in doğum yeri Kazakistan'ın Abaye kentidir.

## İdrisov-Ruşailo deklarasyonu
Dışişleri Bakanı Yerlan İdrisov, New York'taki 11 Eylül saldırılarından yedi gün sonra, 18 Eylül 2001'de Almatı'da gazetecilere verdiği demeçte, Kazakistan ve Rusya'nın "aşırılıkçılıkla mücadelede ABD ile yakın işbirliğine hazır" olduğunu söyledi. Açıklama, Cumhurbaşkanı Nazarbayev, Rusya Güvenlik Konseyi Sekreteri Vladimir Ruşailo ve Kazak kolluk kuvvetleri başkanlarının güvenlik işbirliği müzakerelerini bitirmesinin ardından geldi. Toplantı ve Sekreter Ruşailo'nun Orta Asya'daki genel turu, New York'taki saldırılara ve bölgeden kaynaklanan uluslararası terörizm ve aşırılıkçılık tehdidine bir yanıttı.

Ekim 2001'de ABD Senatörleri Sam Brownback ve Mary Landrieu, Kazakistan'ın "ABD'nin terör konusuyla ilgilenmesine hazır olduğunu" söyledi.

## Kaynakça