Zeydîler

**Alevîler** ya da **Zeydî-Alevîler Hanedanlığı** (Farsça: سلسله العلویون طبرستان) İran'ın bugünkü Taberistan *([[Mazenderan]], [[Gilan Eyaleti|Gilan]] ve [[Gülistan Eyaleti|Gülistan]] eyaletleri)* bölgesinde 9. yüzyılda kurulan ve tarihte Elburz Dağları ile Hazar Denizi arasında yer alan **Zeydî**-Alevî olarak da bahsedilen, Caferîliğe bağlı olan Şiî Türkmen bir emîrliktir. Anadoludaki Alevîlerin büyük bir kısmının kökeni, günümüz İran'daki Taberistan ve Horasan bölgesindeki Türkmen Alevî, yani Ehl-i Beyt Hanedanına dayanmaktadır. Çapraz evliliklerle Arap-Türkmen aşiretleriyle Anadolu topraklarına uzanan ve varlıklarını sürdüren Zeydî-Alevîler isimlerini, soyundan geldikleri Zeyd-'ûl Alevî'den almaktadırlar.

## Zeydilik Hareketinin Kuruluşu ve Devletleşmesi
Zeyd bin Ali'nin Emevilere isyan etmesiyle başlayan harekete Zeydilik hareketi adı verilir.O öldükten sonra onun gittiği yoldan gidenler defalarca Emevilere ayaklanmışlardır.Abbasiler devleti kurulduğu zaman Ehlibeyt mensupları önemli görev üstlenmelerine rağmen geri plana itilmişlerdir.Ehlibeyt aleyhine sonuçlanan çarpışmalar meydana gelir.Devlet baskısında kalan mağluplar, başta İran olmak üzere bölgelere giderler. 

Rüyan bölgesi 864 yılında Taberistan satrapına Halife tarafından ikta olarak verilmişti.Rüyan toprakları bölge yerlilerinin arazileriydi.Bu toprakların satrapa verilmesi toplumu isyan noktasına getirdi. Taberistanlılar, Muhammed ve Cafer'in liderliğinde ayaklandılar.Mecusi Deylemilerden destek istendi.Cüstan öneriyi kabul eder.Deylem bölgesine sığınmış olan Hasan bin Zeyd'e haber vererek isyanın başına geçmesi istenilir.Deylem,Kelar,Şalur,Ruyan şehirleri bağlılıklarını bildirir. Taberistan satrapı yenilir.Fethedilen topraklarda ilk Alevi Zeydi devleti kurulur.

Hasan el-Alevi'den sonra yerine geçen Muhammed bin Zeyd'dir.Samani ordusuyla Cürcan'da yaptığı savaşta yenilir. Taberistan Zeydi Devleti'nin Birinci Dönemi sona erer.Zeydiler, Hasan b. Ali el-Utruş liderliğinde Deylem'e çekilirler.Hasan el-Utruş'un çabalarıyla Deylemliler İslamiyet'i kabul etti.Hasan el-Utruş,Samanilerle yapılan savaş neticesinde yöneticiliğini ilan etti.Samaniler'in karşı saldırılarıyla Şalus'a çekilmek zorunda kalır.Sonra kuvvetleri bozguna uğratıp Taberistan ve Cürcan'ı alır.

## El-Hasan bin Zeyd'ûl Alevî
**El-Dâî'Kebîr Hâlife Hasan bin Zeyd'ûl Alevî**, Tam adı: **El-Ḥasan ibn Zeyd ibn Muḥammed ibn Ismā‘il ibn [[Hasan bin Zeyyîd bin Hasan|el-Ḥasan ibn Zeyd'ûl Alevî]] bin [[Hasan el-Mûctebâ]] bin [[Ali el-Mûrtezâ]]** (الحسن بن زيد بن محمد; ö. 6 Ocak 884), ***el-Da‘î el-Kebîr*** (Arapça: داعي الكبير, "En büyük dâvetçi"), Ali el-Mûrtezâ'nın neslinden olup Taberistan'daki Alevîler, Zeydîler Alevî Hânedanlığı'nın kurucusu olmuştur.

## Alevîler Hanedanlığı
Hanedan mensupları Hasan el-Mûctebâ'nın soyundan gelen Alevîler, yani Şerif olup, İslâmiyet'i Hazar Denizi'nin güney sahillerinde yaymışlardır. Egemenlikleri 10. yüzyıl başlarında 928 yılında Samanîler tarafından sona erdirilmiş, aldıkları yenilgiler karşısında bazı asker ve komutanları Samanî Hanedanlığı'na iltica etmek zorunda kalmışlardır. Daha sonra Ziyarîler Hanedanlığı'nı kuracak olan Ziaroğlu Mardavî ve Büveyhoğulları Hanedanlığı'nı kuracak olan Ali, Hasan ve Ahmed Büveyhoğulları da Alevîler Hanedanlığı'nı korumak için, terk ederek Samanîler arasında yer almakta olup, generaller arasındadır.

## Alevî emirleri
* Hasan bin Zeyd'ûl Alevî ''(El-Dâ’î Kebîr Hâlife)'' “İmâm Bil’Hâkk”(864-884)
* Muhammed bin Zeyd el-Kâ'im Bil'Hâkk (Hasan bin Zeyd'ûl Alevî İmâm Bil’Hâkk’ın kardeşi) *(884-900)*
* Alevîler'in Gilan'a kaçışı *(900-914)*
* “Hasan bin Ali En-Nâsır Li-Dîn-il’Lâh” *([[Hasan bin Ali el-Utrus]])* *(914-917)* 
* Ebû Muhammed Hasan ibn Kasım, *"El-Dâ’i-ile'l-Hakk"* (917–919, 919–923, 927–928). 
* Ebû'l-Huseyn Ahmed ibn Hasan, *Nâsır* (919, 923). 
* Ebû'l-Kasım Câ'fer ibn Hasan, *Nâsır* (919, 923–925). 
* Ebû Ali Muhammed ibn Ebû'l-Huseyn Ahmed, *Nâsır*  (925–927)
* Ebû Câ'fer Huseyn ibn Ebû'l-Huseyn Ahmed, *Nâsır*  (927).

## Alevîler'in dağılışı: Samanî karşıtları ve Samanîler öncesi

### Samanî karşıtları
* Hassan ibn Kâsım “Dâ’i Şakir” (916-928)

### Samanîler öncesi
* Ahmed ibn Hasan “Nâsır Kebir” (916-923)
* Câ'fer ibn Hasan “Nâsır Kebir” (916-924)
* Muhammed ibn Ahmed (924-927)
* Hasan ibn Ahmed (927)

## Kaynakça