Roma İmparatorluğu

**Roma İmparatorluğu**, Roma Cumhuriyeti döneminde, Augustus'un cumhuriyeti tek başına yönetebilecek yetkiler alması ve cumhuriyet döneminde kimseye verilmemiş haklara sahip olmasıyla oluşan Antik Roma dönemidir. Augustus, MÖ 2 yılına kadar cumhuriyeti kendinden sonra da tek bir kişinin yönetebilmesini sağlayacak anayasal reformlar gerçekleştirdi ve Roma İmparatorluğu tam anlamıyla oluşmuş oldu.

Klasik dönemde Roma İmparatorluğu; Akdeniz'i ve Avrupa'nın, Batı Asya'nın ve Kuzey Afrika'nın büyük bir bölümünü kontrol ediyordu. Romalılar bu toprakların çoğunu Cumhuriyet döneminde fethettiler ve MÖ 27'de Augustus'un iktidara gelmesinden sonra Roma senatosu daha geri plana çekildi ve Roma uygarlığı daha çok imparatorlar tarafından yönetilmeye başladı. MS 4. yüzyıl boyunca imparatorluk batı ve doğu olmak üzere ikiye ayrıldı. Batı İmparatorluğu MS 476'da çökerken, Doğu İmparatorluğu 1453'te İstanbul'un Fethi'ne kadar varlığını sürdürdü.

Uzun yıllar Akdeniz çevresinde hüküm süren imparatorluk, 375 yılındaki Kavimler Göçü'yle başlayan iç karışıklıklardan sonra 395 tarihinde doğu ve batı olmak üzere ikiye ayrıldı, kuruluşundan ikiye ayrılışına kadar süper güç olarak kaldı. İmparatorluğun batıdaki kısmı olan Batı Roma İmparatorluğu Kavimler Göçü'yle Avrupa'ya gelen Hunların baskılamasıyla hareketlenen Cermen kavimlerinin Roma topraklarına saldırıları sonucu 476 yılında yıkılmış, doğu kısmıysa varlığını Doğu Roma İmparatorluğu veya Bizans İmparatorluğu olarak 1453'te Osmanlı İmparatorluğu'nun yedinci Padişahı II. Mehmet'in İstanbul'u fethine kadar sürdürmüştür.

"Roma İmparatorluğu" ünlü Latince *Imperium Romanum*'un Türkçesidir. Bu deyişte *imperium* sözcüğü bir *bölge, vilayet* anlamında kullanılmaktadır. *Roma İmparatorluğu* Avrupa'nın Romalıların egemenliği altında kalan kısmı için kullanılan bir isimdi, denilebilir. Aslında Roma kent sınırlarının aşılması ve yayılma politikası imparatorluk döneminden çok önce başlamıştı. Roma İmparatorluğu en geniş sınırlarına İmparator Trajan döneminde ulaşmış ve imparatorluk toprakları yaklaşık 5.900.000&nbsp;km² büyüklüğündeydi. Avrupa tarihinin Klasik Antik Çağ'daki en geniş imparatorluğuydu.

Augustus'un hükümdarlığından yüzyıllar önce Roma (Roma Krallığı ve Roma Cumhuriyeti) zaten İtalyan Yarımadası'nı aşmış, önemli rakiplerini yenilgiye uğratmıştı. Augustus'un reformları Roma Devleti'ni bir imparatorluğa çevirmiş, 3. yüzyılın sonlarındaki Diokletian reformuna kadar sistem büyük oranda değişmeden devam etmiştir. Diokletian reformu imparatorluğu tetrarşiye dönüştürmüştür. Her ne kadar Diokletian'ın sunduğu politik sistem kısa bir süre boyunca varlığını korusa da, imparatorluğun ikiye bölünmesine yol açmıştır. Bu da Roma'nın egemenliğinin iki yüzyıl boyunca daha Doğu ve Batı Roma İmparatorluğu olarak sürdürmesine olanak sağlamıştır.

Batı Roma İmparatorluğu'nun geleneksel çöküş tarihi 4 Eylül 476'dır. Yaklaşık bin yıl sonra, 1453'te, daha çok *[[Bizans İmparatorluğu]]* olarak anılan Doğu Roma İmparatorluğu Osmanlı Türklerinin egemenliğine geçmiştir. Augustus'tan Batı Roma imparatorluğu'nun çöküşüne kadar Roma, Batı Avrasya'da egemen olmuş, nüfusun yarısını barındırmıştır.

## Tarihçe

### Cumhuriyetten İmparatorluğa Geçiş
 
 Roma, MÖ 6. yüzyılda Roma Cumhuriyeti'nin kuruluşundan kısa bir süre sonra genişlemeye başlamış olsa da MÖ 3. yüzyıla kadar İtalyan Yarımadası dışına çıkmamıştır. Cumhuriyet, modern anlamda bir ulus-devlet olmanın aksine (yönetim açısından Senato'dan farklı düzeylerde bağımsızlığa sahip) kendi kendini yöneten şehirler ağı ve askeri komutanlarca idare edilen eyaletlerden oluşmaktaydı. Devlet, Senato ile eş güdümlü olarak, yıllık seçilen magistralar (en başta da Roma konsülleri) tarafından yönetiliyordu. MÖ 1. yüzyıl, nihayetinde imparatorların yönetimine yol açacak olan siyasi ve askeri çalkantıların yaşandığı bir dönemdi. Konsüllerin askeri gücü, Roma hukukunda "komuta" (genellikle askeri anlamda) manasına gelen *[[Imperium|imperium]]* yetkisine dayanıyordu. Zaman zaman başarılı konsüllere veya generallere onursal *[[imperator]]* (komutan) unvanı verilirdi. Bu unvanın erken dönem imparatorlarına süresiz verilmesi nedeniyle "imparator" kelimesinin kökeni de buraya dayanır.

Geleneksel olarak tarihçiler, imparatorluğu *[[Principatus]]* ve *[[Dominatus]]* olarak iki döneme ayırırlar. *Principatus* Augustus'un iktidara gelmesinden Üçüncü Yüzyıl Krizi'ne kadarki dönemi, *Dominatus* ise Diocletianus'tan batı imparatorluğunun yıkılışına kadarki dönemi kapsar. Bu ayrıma göre *Principate* (Latince "birincil vatandaş" anlamına gelen princeps kelimesinden gelir) döneminde mutlakıyetin gerçekleri resmî olarak cumhuriyetçi yapının ardında saklanırken *Dominate* (Latince "sahip" ya da "efendi" anlamına gelen dominus kelimesinden gelir) döneminde altın taçlar ve ihtişamlı imparatorluk törenleriyle açıkça gözler önüne serilmiştir. Daha yakın dönemlerde tarihçiler aradaki farkın daha ince olduğuna karar vermişlerdir. Bazı tarihi yapılar bin yıldan uzun süre devam ederek Doğu Roma dönemine kadar sürmüş ve emperyal ihtişamın görüntüsü imparatorluğun ilk günlerinden itibaren yaygın olmuştur.

Roma, İtalya dışındaki gücünü büyük ölçüde genişletirken bir yandan da MÖ 2. yüzyılın sonlarından itibaren uzun süren iç karışıklık, komplo ve iç savaş dönemi yaşamıştır. MÖ 44'te Jül Sezar, gücü kendi elinde toplamasına karşı çıkan bir grup tarafından suikasta uğramadan önce kısa bir süreliğine ömür boyu diktatör olmuştur. Suikastı düzenleyen grup, Roma'dan sürülmüş ve MÖ 42'de Filippi Muharebesi'nde Mark Antony ve Sezar'ın evlatlık oğlu Oktavianus Augustus tarafından mağlup edilmiştir. Antony ve Oktavianus, Roma topraklarını kendi aralarında paylaşmışlarsa da Oktavianus'un yükselişiyle bu durum uzun sürmemiştir. Oktavianus'un kuvvetleri, MÖ 31'de Aktium Muharebesi'nde Mark Antony ve Kleopatra'nın kuvvetlerini yenilgiye uğratmıştır. MÖ 27'de Senato, Oktavianus'a *[[Augustus (unvan)|Augustus]]* ("kutsal/yüce") unvanını vermiş ve prokonsüller onu *[[imperium]]* yetkisiyle *[[princeps]]* ("önde gelen") ilan ederek İmparatorluk döneminin ilk dönemi olan Principatus'u başlatmıştır. Cumhuriyet ismi kağıt üzerinde kalsa da tüm yetki Augustus'un elindeydi. Augustus'un 40 yıllık yönetimi boyunca yeni bir anayasal düzen ortaya çıkmış, böylece ölümü üzerine Tiberius, yeni *[[de facto]]* monark olarak onun yerini almıştır.

### ''Pax Romana''

Augustus'un yönetimiyle başlayan 200 yıllık dönem, geleneksel olarak Roma Barışı () olarak adlandırılır. İmparatorluğun toprak bütünlüğü, Roma'nın daha önce hiç deneyimlemediği derecedeki bir sosyal istikrar ve ekonomik refahla pekişmiştir. Eyaletlerdeki isyanlar nadirleşmişti ve "acımasız ve hızla" bastırılıyordu. Augustus'un hanedanlık veraset sistemini kurmadaki başarısı, birçok yetenekli varis adayından daha uzun yaşamasından dolayı çok başarılı olmamıştır. Julius-Claudius Hanedanı, yerini MS 69'daki çatışmalarla dolu Dört İmparator Yılı'na bırakana kadar Tiberius, Caligula, Claudius ve Nero olmak üzere dört imparator daha çıkarmıştır. Yönetim krizinden Vespasian galip olarak çıkmıştır. Vespasian, kısa süren Flavius Hanedanı'nın kurucusu olmuş, ardından "Beş İyi İmparator" olarak anılan imparatorları (Nerva, Trajan, Hadrian, Antoninus Pius ve Marcus Aurelius) yetiştiren Nerva-Antoninus Hanedanı gelmiştir.

"Beş İyi İmparator" arasında Hadrian (MS 117-138), özellikle sınırları sağlamlaştırması ve eyaletler genelinde inşa projelerine girişmesiyle anılmaktadır. Yahudilerin o dönem yaşadığı Yahudiye'de (Judaea), onun saltanatı belirleyici bir dönüm noktası olmuştur. Roma yönetimine karşı daha önceki Yahudi isyanlarından sonra Hadrian, MS 129/130 yıllarında bölgeyi ziyaret etmiş ve Kudüs'e, kendi ailesinin adını vererek *Aelia Capitolina* adlı bir Roma kolonisi olarak yeniden yapılandırmıştır. Bu yeniden yapılandırma, yıkılan geçici Yahudi yerleşiminin üzerine yeni bir Roma şehir planı getirmiş ve eski Yahudi Tapınağı'nın bulunduğu yere bir Jüpiter Tapınağı'nı inşa ettirmiştir. Geç dönem gelenekleri ve arkeolojik kanıtlar, ayrıca Kutsal Kabir Kilisesi yakınlarında bir Venüs Tapınağı'nın varlığına işaret eder.

Hadrian'ın bu önlemleri, Yahudi ibadetlerine getirilen kısıtlamalarla birleşince Bar Kohba İsyanı'nı (MS 132-135) patlak vermiştir. İsyanı bastırdıktan sonra Roma kuvvetleri Yahudileri Kudüs'ten sürmüş, belirli günler dışında girişlerini yasaklamış ve şehri imparatorluk gücünün bir simgesi olarak yeniden inşa etmiştir. Çoğu bilim insanı, Hadrian dönemi Aelia'sının sursuz olduğunu, sürekli bir savunma hattından ziyade (bugünkü Şam Kapısı'nın altındaki kuzey kapısı gibi) bağımsız kapı komplekslerine sahip bir şehir olduğunu düşünmektedir.

### Klasik Antik Çağ'dan Geç Antik Çağ'a Geçiş

 

Modern Yunan tarihçi Cassius Dio'ya göre, MS 180 yılında Commodus'un tahta çıkışı, "altın bir krallıktan pas demir krallığa" geçişi simgeler. Bu yorum, başta Edward Gibbon olmak üzere bazı tarihçilerin Commodus'un saltanatını İmparatorluğun çöküşünün başlangıcı olarak görmelerine yol açmıştır.

MS 212'de, Caracalla döneminde, Roma vatandaşlığı imparatorluğun tüm hür doğmuş sakinlerine verilmiştir. Severus Hanedanı son derece istikrarsız bir dönemdi; imparatorların saltanatı çoğu zaman suikast ya da idamla sona erdi. Hanedanın çöküşünün ardından İmparatorluk; istilalar, iç çatışmalar, hiperenflasyon ve veba ile dolu bir dönem olan Üçüncü Yüzyıl Krizi'ne sürüklenmiştir. Dünya tarihi dönemleri tanımlanırken bu kriz, bazen Klasik Antik Çağ'dan Geç Antik Çağ'a geçişi işaret eder. Aurelianus, imparatorluğu askeri olarak istikrara kavuşturmuş, Diocletian ise MS 285'te imparatorluk yapısını yeniden düzenleyerek büyük ölçüde eski haline getirmiştir. Diocletian'ın saltanatı, imparatorluğun Hristiyanlık tehdidine karşı en koordineli çabası olan "Büyük Zulüm"ü beraberinde getirmiştir.

Diocletian, imparatorluğu her biri ayrı bir tetrarh tarafından yönetilen dört bölgeye ayırmıştır. Roma'yı kasıp kavuran düzensizliği düzelttiğinden emin olarak, ortak imparatoruyla birlikte tahttan çekilmiş ancak kurduğu Tetrarşi kısa süre sonra çökmüştür. Düzen nihayet, Hristiyanlığa geçen ilk imparator olan ve Konstantinopolis'i Doğu İmparatorluğu'nun yeni başkenti olarak kuran Büyük Konstantin tarafından yeniden tesis edilmiştir. Konstantin ve Valentinianus hanedanlarının hüküm sürdüğü on yıllar boyunca imparatorluk, Konstantinopolis ve Roma merkezli ikili bir güç yapısıyla doğu-batı ekseninde bölünmüştür. Danışmanı Mardonius'un etkisiyle Geleneksel Roma dini ve Helenistik dini canlandırmaya çalışan Julianus, Hristiyan imparatorların silsilesini yalnızca kısa süreliğine kesintiye uğratmıştır. Hem Doğu hem de Batı üzerinde hüküm süren son imparator olan I. Theodosius, Hristiyanlığı devlet dini yaptıktan sonra 395 yılında ölmüştür.

 

### Batı Roma'nın Çöküşü ve Doğu Roma'nın Devamlılığı
Batı Roma İmparatorluğu, 5. yüzyılın başlarında dağılmaya başlamıştır. Romalılar, en ünlüsü Attila'nın komutanı olduğu Hun İmparatorluğu olmak üzere, tüm istilacıları geri püskürtmüştür ancak Kavimler Göçü sonucu bölgeye yerleşen grupların siyasi hakimiyet kurmaya başlamasıyla imparatorluk kendi kendini parçalamaya başlamıştır. Çoğu tarihsel kronoloji, Batı Roma İmparatorluğu'nun sonunu, Romulus Augustulus'un Cermen savaş lordu Odoacer tarafından tahttan indirilmeye zorlandığı MS 476 yılı olarak kabul eder.

Odoacer, Zeno'yu tek imparator ilan ederek ve kendisini Zeno'nun yardımcısı konumuna getirerek Batı İmparatorluğu'na son vermiştir ve topraklarını Doğu Roma'ya bağlamıştır. Fiiliyatta ise İtalya yalnızca Odoacer tarafından yönetiliyordu. Ardıl ve modern tarihçilere göre Bizans İmparatorluğu olarak adlandırılan Doğu Roma İmparatorluğu, son Roma imparatoru olan XI. Konstantinos'un saltanatına kadar devam etmiştir. Konstantinos, 1453 yılında İstanbul'un Fethi sırasında Fatih Sultan Mehmed ve Osmanlı Türk kuvvetlerine karşı savaşırken ölmüştür. Fatih Sultan Mehmed, Roma İmparatorluğu'nun halefliği iddiasıyla *Kayser-i Rûm* unvanını kullanmıştır. Onun bu iddiası kısa süre sonra Konstantinopolis Patrikhanesi tarafından tanınmış ancak çoğu Avrupalı monark tarafından kabul edilmemiştir.

## Coğrafya ve demografi
Roma İmparatorluğu; Avrupa, Kuzey Afrika ve Orta Doğu boyunca uzanan mütevasıl topraklarıyla tarihin en büyük imparatorluklarından biri konumundaydı. Latince "sonsuz imparatorluk" () ifadesi, ne zamanın ne de mekânın İmparatorluğu sınırlandıramayacağı ideolojisini dışa vurmaktaydı. Vergilius'un *[[Aeneis]]* eserinde, bu sınırsız imparatorluğa sahip olma yetkisinin Romalılara bizzat Jüpiter tarafından bahşedildiği rivayet edilir. Evrensel egemenlik iddiası, İmparatorluk 4. yüzyılda Hristiyanlığı benimsediğinde de varlığını sürdürmüştür. Romalılar, geniş bölgeleri ilhak etmenin yanı sıra, ormanları bütünüyle yok etmek gibi müdahalelerle bazı coğrafyaları doğrudan dönüştürmüşlerdir.

Roma'nın genişlemesi büyük ölçüde Cumhuriyet döneminde tamamlanmış olsa da Avrupa, Afrika ve Asya'daki Roma kontrolü 1. yüzyılda Kuzey Avrupa'nın bir kısmının daha fethiyle pekişmiştir. Augustus döneminde, antik çağdan günümüze ulaşan en kapsamlı siyasi coğrafya çalışması olan Strabon'un *[[Geographica]]* eseriyle eş zamanlı olarak, "bilinen dünyanın küresel bir haritası" Roma'da ilk kez halka açık şekilde sergilenmiştir. Augustus öldüğünde, başarılarının özetlendiği kayıtlar (*[[Res Gestae Divi Augusti|Res Gestae]]*), İmparatorluğun coğrafi bir dökümünü de ihtiva etmekteydi. Coğrafi veriler ve titizlikle tutulan yazılı kayıtlar, Roma İmparatorluk idaresinin temel uğraşları arasında yer almaktaydı.

 İmparatorluk, Trajan (MS 98-117) döneminde 5 milyon km2'lik bir alanı kapsayarak en geniş sınırlarına ulaşmıştır. Nüfus tahminlerine göre İmparatorluk,  arasındaki nüfusuyla toplam dünya nüfusunun altıda biri ile dörtte biri arasındaki bir kesimi barındırmaktaydı. Bu durum, Roma'yı 19. yüzyılın ortalarına kadar Batı'daki en kalabalık devlet kılmıştır. 21. yüzyılda yapılan demografik çalışmalar, nüfusun zirve noktasında  ile un üzerine çıktığını ileri sürmektedir. İmparatorluğun en büyük üç şehri olan Roma, İskenderiye ve Antakya'nın her biri, 17. yüzyılın başındaki herhangi bir Avrupa şehrinin neredeyse iki katı büyüklüğündeydi. Tarihçi Christopher Kelly durumu şöyle betimlemektedir:İmparatorluk o dönemde, çiselemeyle ıslanan Kuzey İngiltere'deki Hadrian Duvarı'ndan, Suriye'de güneşin kavurduğu Fırat kıyılarına; Avrupa'nın verimli ve düz topraklarını aşarak Felemenk'den Karadeniz'e kadar kıvrılan devasa Ren-Tuna nehir sisteminden Kuzey Afrika kıyılarının zengin ovalarına ve Mısır'daki Nil'in bereketli çıkıntılarına kadar uzanıyordu. İmparatorluk Akdeniz'i tamamen kuşatmıştı... Akdeniz'in Fatihleri burayı *[[Mare Nostrum]]* 'bizim denizimiz' olarak adlandırıyordu.

Trajan'ın halefi Hadrianus, imparatorluğu genişletmek yerine mevcut sınırları koruma politikasını benimsemiştir. Bu süreçte sınırlar (*fines*) belirlenmiş ve hudutlar (*[[Limes]]*) devriyelerle denetlenmiştir. En yoğun tahkim edilen bölgeler, genellikle istikrarın en düşük olduğu sınırlardı. Roma dünyasını her an mevcut görülen barbar tehdidinden ayıran Hadrian Duvarı, bu çabanın günümüze ulaşan en temel göstergesidir. Doğu eyaletlerinde ise kırsal idare, arazileri sınırlandırmak ve vergilendirmeyi düzenlemek amacıyla sıklıkla yazıtlı sınır taşlarına başvurmuştur.

## Diller
Latince ve Grekçe imparatorluğun temel dilleriydi ancak imparatorluk çok dilli bir yapı arz etmekteydi. Tarihçi Andrew Wallace-Hadrill bu durum için "Roma hükûmetinin temel arzusu kendisini anlaşılır kılmaktı" ifadesini kullanmaktadır. İmparatorluğun başlangıcında Grekçe bilmek eğitimli bir soylu kabul edilmek için gerekliyken, Latince bilgisi ise askerî, idari veya hukuki bir kariyer için oldukça faydalıydı. İki dilli yazıt kalıntıları, bu iki dilin gündelik hayatta iç içe geçtiğine işaret etmektedir.

Latince ve Grekçe'nin karşılıklı dilbilimsel ve kültürel etkileşimi karmaşık bir konudur. Grekçeye Latince kelimeler dahil edilmesi, erken imparatorluk döneminde özellikle askerî, idari ve ticari konularda sıkça karşılaşılan bir durumdu. Grekçe dil bilgisi, edebiyat, şiir ve felsefe; Latinceyi ve Roma kültürünü derinden şekillendirmiştir.

 İmparatorlukta Latince hiçbir zaman yasal bir zorunluluk olmamış, ancak dil belirli bir statüyü temsil etmiştir. Latincenin yüksek standartları, yani *[[Klasik Latince|Latinitas]]* (Klasik Latince), Latin edebiyatının doğuşuyla birlikte başlamıştır. İmparatorluğun esnek dil politikası nedeniyle, diller arasında doğal bir rekabet ortaya çıkmış ve bu durum, Latinceyi Grekçenin güçlü kültürel etkisine karşı savunmak amacıyla *Latinitas* dönemini tetiklemiştir. Zamanla Latincenin kullanımı, gücü ve yüksek sosyal sınıfı yansıtmak adına bir araç hâline gelmiştir. İmparatorların çoğu bilingual olmasına karşın, siyasi nedenlerle kamusal alanda Latinceyi tercih etmişlerdir. Bu teamül ilk olarak Pön Savaşları sırasında başlamıştır. Jüstinyen'e kadar farklı imparatorlar, yönetimin çeşitli kademelerinde Latince kullanımını zorunlu kılmaya çalışmışlarsa da erken imparatorluk döneminde bir "dil emperyalizmine" varlığına dair herhangi bir kanıt bulunmamaktadır.

Roma vatandaşlığının, 212 yılındaki Constitutio Antoniniana ile imparatorluğun tüm hür doğmuş sakinlerine verilmesinde pek çok Roma vatandaşı henüz Latince konuşamıyordu.  Koine Grekçesinin yaygın olması, Hristiyanlığın yayılmasını mümkün kılmış ve bu dilin imparatorluğun ilerleyen döneminde Akdeniz'in lingua francası (ortak dil) olma rolünü yansıtmıştır . MS 3. yüzyıldaki Diocletianus reformlarının ardından, Batı'da Grekçe kullanımında bir gerileme yaşanmıştır. İmparatorluğun batısının çökmesinin ardından MS 7. yüzyılda konuşulan Latince bölge bölge ayrılmış ve bu durumla birlikte, ilk Latin dillerinin oluştuğu süreç başlamıştır.

Latince ve Grekçenin okuryazar seçkinler arasındaki mutlak hâkimiyeti, imparatorluk sınırları içerisinde konuşulan diğer dillerin sürekliliğini maskelemektedir. Konuşma dilindeki hâliyle Halk Latincesi olarak adlandırılan Latince, zaman içerisinde Kelt dillerinin ve İtalik dillerin yerini almıştır.

## Toplum

İmparatorluk, bünyesindeki farklı halkları barındırırken aynı zamanda ortak bir kimlik oluşturma noktasında "bütünleştirme kapasitesine" sahip, çok kültürlü ve kaynaştırıcı bir yapıdaydı. Forumlar, amfitiyatrolar, yarış pistleri ve hamamlar gibi kamuya açık ve ortak alanlar, bir "Romalılık" duygusunun gelişmesine yardımcı olmaktaydı.

Roma toplumu, iç içe geçmiş çok katmanlı sosyal hiyerarşilere sahipti. Augustus'tan önceki iç savaş dönemi büyük bir kargaşaya yol açmış olsa da servetin ve sosyal gücün anında yeniden dağıtılmasına neden olmamıştır. Alt sınıfların perspektifinden bakıldığında mevcut sosyal piramidin tepesine sadece yeni bir zirve eklenmişti. hamilik (patronaj), dostluk (*amicitia*), aile ve evlilik gibi kişisel ilişkiler siyasette etkili olmaya devam etmekteydi. Nero dönemine gelindiğinde ise, hür doğmuş bir vatandaştan daha zengin olan eski bir köle veya bir senatörden daha fazla güce sahip olan bir equestrian (atlı sınıf mensubu) görmek alışıldık hale gelmişti.

Cumhuriyet döneminde toplumsal hiyerarşilerin katılığını yitirmesi, bireylerin toplum içinde hem yükselmesini hem de gerilemesini mümkün kılmış; bu durum, Roma’daki toplumsal hareketliliğin, iyi belgelenmiş diğer tüm antik toplumlara kıyasla çok daha belirgin olmasına yol açmıştır. Kadınlar, azatlılar ve köleler daha önceleri kendilerine kapalı olan yollarla kazanç sağlama ve nüfuz kurma fırsatları yakalamışlardır. Özellikle maddi imkânları sınırlı olan kesimler için sosyal hayat; meslek ve ticaret loncaları, gazi birlikleri, dinî cemaatler, yeme-içme kulüpleri, gösteri toplulukları ve defin cemiyetleri (''collegium'') gibi gönüllü örgütlenmelerin yaygınlaşmasıyla güçlenmiştir.

### Hukuki statü

Hukukçu Gaius’a göre Roma’daki kişiler hukukunun temelini, insanların ya özgür (*liberi*) ya da köle (*servi*) olmaları yönündeki ayrım oluşturuyordu. Özgür kişilerin hukuki konumu ise vatandaş olup olmamasına göre belirlenmekteydi. Vatandaşların büyük bölümü *ius Latinum* gibi sınırlı haklara sahip olsa da, vatandaş olmayanların yararlanamadığı hukuki koruma ve ayrıcalıklardan faydalanıyordu. Roma dünyasında yaşamakla birlikte vatandaş sayılmayan özgür kişiler *peregrini* olarak tanımlanıyordu. MS 212 yılında yayımlanan *[[Antoninianus Anayasası|Constitutio Antoniniana]]* ile imparatorluk sınırları içindeki tüm özgür doğmuş kişilere Roma vatandaşlığı tanınması, vatandaşlar ile vatandaş olmayanlar arasında yapılan ayrımlara dayanan mevcut hukuk düzeninin kapsamlı biçimde yeniden düzenlenmesini zorunlu kılmıştır.

#### Roma hukukunda kadınlar
Özgür doğan Romalı kadınlar vatandaş kabul edilmekteydi ancak oy kullanamaz, siyasi makamlarda bulunamaz veya orduda görev alamazlardı. *Ex duobus civibus Romanis natos* ("iki Roma vatandaşından doğan çocuklar") ifadesinde belirtildiği üzere, annenin vatandaşlığı çocuklarının statüsünü de belirlemekteydi. Romalı bir kadın, hayatı boyunca kendi aile adını (*nomen*) kullanırdı. Bazı istisnalar dışında çocuklar genellikle babanın adını almaktaydı. İmparatorluk döneminde kadınlar mülk edinebilir, sözleşme yapabilir ve ticari faaliyetlerde bulunabilirlerdi. İmparatorluğun çeşitli bölgelerinde bulunan yazıtlar, kamusal yapıların finansmanına katkı sağlayan hayırsever bazı kadınları onurlandırmakta ve bu da kadınların önemli ölçüde servet sahibi olabildiklerini göstermektedir.

Kadının kocasının otoritesine tabi olduğu arkaik manus evliliği imparatorluk dönemine gelindiğinde büyük ölçüde kullanılmamaya başlanılmıştı. Evli bir kadın, evliliğe getirdiği her türlü mülkün sahipliğini korumaktaydı. Teknik olarak kocasının evine taşınsa bile babasının hukuki otoritesi altında kalmaya devam eder, babası öldüğünde ise hukuken özgürleşirdi. Bu düzenleme, Roma kadınlarının modern döneme kadar birçok kültüre kıyasla görece daha bağımsız bir konuma sahip olmasında etkili olmuştur.  Kadınlar hukuki meselelerde babalarına bağlı olmakla birlikte, günlük yaşamlarında onun sürekli denetimi altında değildi ve kocalarının da üzerlerinde doğrudan bir hukuki yetkisi bulunmuyordu. Yalnızca bir kez evlenmiş olmak (*“[[univira]]”*) toplumsal bir erdem sayılmakla birlikte, boşanma ya da dul kalındıktan sonra kısa sürede yeniden evlenme ciddi bir toplumsal damgalamaya yol açmıyordu. Babalarının vasiyet bırakmadan ölmesi hâlinde kız çocukları, erkeklerle eşit miras hakkına sahipti. Ayrıca annelerin mülk edinme, mülklerini tasarruf etme ve vasiyet şartlarını belirleme hakları, onların çocukları üzerindeki etkisini yetişkinlik döneminde dahi sürdürmelerini sağlıyordu.

Augustus döneminde geleneksel ahlak ve toplumsal düzeni yeniden tesis etmeyi amaçlayan yasalarla aile yapısı güçlendirilmek istenmiştir. Bu kapsamda zina suç sayılmış ve geniş biçimde tanımlanmıştır. Evli bir kadın, yalnızca kocasıyla cinsel ilişki kurabilirdi; buna karşılık evli bir erkeğin fahişelerle ya da toplumun marjinal kesimleriyle ilişki yaşaması zina olarak değerlendirilmezdi. Doğurganlık teşvik edilmiş, üç çocuk doğuran kadınlara simgesel onurlar ve daha geniş hukuki serbestlik tanınmıştır.

#### Köleler ve hukuk

Augustus döneminde Roma İtalyası'ndaki insanların yaklaşık %35'i köleydi. Bu durum Roma'yı, kölelerin nüfusun en az beşte birini oluşturduğu ve ekonomide kilit rol oynadığı tarihteki beş "köleci toplumdan" biri haline getirmekteydi. Köleler kentlerde öğretmenlik, hekimlik, aşçılık ve muhasebecilik gibi uzmanlık gerektiren işlerde çalışabildiği gibi, tarım, değirmen işletmeciliği ve madencilik gibi alanlarda da yoğun biçimde kullanılıyordu. İtalya dışında kölelerin nüfusa oranının ortalama %10 ila %20 arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu oran Roma Mısırı'nda daha az, bazı Yunan bölgelerinde ise daha yoğundu. Roma'nın işlenebilir arazilere ve sanayiye yönelik artan mülkiyeti, eyaletlerdeki mevcut kölelik uygulamalarını da etkilemiştir. Kölelik, üçüncü ve dördüncü yüzyıllarda gerilemiş gibi görünse de, imparatorluk ekonomisinin çözülmeye başladığı altıncı ve yedinci yüzyıllara kadar Roma toplumunun ayrılmaz bir parçası olmaya devam etti.

 Köleliğe ilişkin yasalar karmaşık bir yapıdaydı. Köleler mülk olarak kabul edilirlerdi ve hiçbir hukuki kişilikleri yoktu. Vatandaşlara normalde uygulanmayan bedensel cezalara, cinsel sömürüye, işkenceye ve yargısız infaza maruz bırakılabilirlerdi. Hukuken bir köleye tecavüz edilemezdi; bir köleye tecavüz eden kişi, Lex Aquilia uyarınca mülke zarar vermekten sahibi tarafından dava edilmek zorundaydı. Kölelerin *[[Antik Roma'da evlilik|conubium]]* adı verilen yasal evlilik hakkı yoktu ancak birliktelikleri bazen tanınabiliyordu. Bir köle teknik olarak mülk sahibi olamazdı; ancak iş yürüten bir köleye, sahibiyle arasındaki güven ve iş birliği derecesine bağlı olarak kullanabileceği bireysel bir fon (*peculium*) tahsis edilebilirdi. Bir hane veya iş yeri içinde, bir kölenin diğerlerinin amiri olarak hareket ettiği bir köle hiyerarşisi de kurulabiliyordu. Bu yolla yetenekli köleler özgürlüklerini satın alacak kadar büyük bir *peculium* biriktirebilir veya hizmetlerinden dolayı azat edilebilirlerdi. Azat etme eylemi o kadar yaygınlaşmıştı ki, MÖ 2 yılında çıkarılan bir yasa (*[[Lex Fufia Caninia]]*), bir sahibin vasiyetiyle özgür bırakabileceği köle sayısına sınırlama getirmiştir.

Cumhuriyet dönemindeki Roma Köle Savaşları'nın ardından Augustus ve halefleri döneminde çıkarılan yasalar iş sınıflarının büyüklüğünü sınırlayarak isyan tehdidini kontrol altına alma çabasına girişmiştir. Köleler zamanla, efendilerine karşı şikayette bulunma hakkı da dahil olmak üzere artan hukuki güvenceler edinmişlerdir. Bir kölenin satış sözleşmesinde, antik Roma’da fahişelerin çoğu köle olduğu için, kölenin fuhuşta çalıştırılamayacağını belirten bir hüküm yer alabilmekteydi. 1. yüzyılın sonlarında yaygınlaşan hadım ticaretinin sonucu olarak, kölelerin "şehvet veya kazanç için" rızası dışında hadım edilmesini yasaklayan yasal düzenleme çıkartılmıştır.

Roma köleliği ırk temelli değildi. Genel olarak İtalya'daki köleler yerli Latin olmayan İtalyanlardan oluşmaktaydı. Yabancıların kölelikte oranı, sayılarının en yüksek olduğu başkentte bile en yoğun olduğu dönemde toplamın %5'i olarak tahmin edilmektedir. Yabancı kölelerin ölüm oranları daha yüksek, doğum oranları ise yerlilerden daha düşüktü ve bazen toplu sınır dışı edilebiliyorlardı. Roma şehrindeki köleler için kaydedilen ortalama ölüm yaşı on yedi buçuktu (erkekler için 17,2; kadınlar için 17,9).

Köleliğin yaygınlaştığı Cumhuriyet genişleme döneminde savaş esirleri, temel bir köle kaynağıydı. Kölelerin arasındaki etnik çeşitlilik, Roma'nın savaşta yendiği orduların çeşitliliğini bir dereceye kadar yansıtmaktaydı ve Yunanistan'ın fethi, beraberinde çok sayıda yüksek vasıflı ve eğitimli köle getirmiştir. Köleler ayrıca pazarlarda olur ve bazen Kilikya korsanları tarafından satılırdı. Bebek terk etme ve yoksullar arasında kendi kendini köleleştirme diğer köle kaynakları arasındaydı. *[[Antik Roma'da kölelik#Vernae|Vernae]]* ise hane, mülk veya çiftlik içindeki kadın kölelerden doğan kölelerdi. Özel bir hukuki statüleri olmasa da, *vernae*'sine kötü davranan veya bakımını ihmal eden bir sahip toplumsal kınama ile karşılaşırdı çünkü bu köleler hane halkının bir parçası olarak kabul edilirdi ve bazı durumlarda ailenin özgür erkeklerinin çocukları olabilirlerdi.

#### Azatlılar
 Roma, azat edilmiş kölelerin vatandaş olmasına izin vermesiyle Yunan şehir devletlerinden ayrılmaktaydı. Azatlıdan doğan çocuklar tam vatandaşlık haklarıyla, hür olarak doğarlardı. Azat edildikten sonra, bir Roma vatandaşına ait olan köle, oy kullanma hakkı da dahil olmak üzere aktif siyasi özgürlüğe (*libertas*) kavuşurdu. Eski efendisi artık onun hamisi (*[[Patronaj|patronus]]*) olurdu ve bu ikili arasında örfi ve hukuki yükümlülükler devam ederdi. Erken imparatorluk döneminde azatlılar hükûmet bürokrasisinde o kadar kilit roller üstlenmişlerdir ki, Hadrianus yasayla yönetime katılımlarını sınırlandırmıştır. Başarılı azatlıların siyasi nüfuz veya servet yoluyla toplumda yükselmesi, erken imparatorluk toplumunun karakteristik bir özelliğidir. Yüksek başarı gösteren bir grup azatlı kesimin refahı, İmparatorluk genelindeki yazıtlar ile belgelenmiştir.

## Siyasi yapı
Roma'ya göre cumhuriyet, bir araya gelmiş küçük bir soylu grubunun kralı tahttan indirmesiyle ortaya çıkmıştır. Bu cumhuriyetçi dönemde toplum iki gruba ayrılmıştır: *[[patrici]]ler* (varlıklı olan kesim) ve *[[pleb]]ler* (halk). Bu iki gruptan biri olan patriciler siyasi boyutta yer alıp söz sahibi olabiliyorken pleblerin böyle bir hakkı bulunmamakta, plebler senatodan yer almamakta, kişinin senatoda yer alması için siyasi bir görevde çalışmış olması şartı aranmaktaydı.

Zamanla çıkan ayaklanmalar sonucunda plebler bir meclis oluşturarak yasa çıkarma hakkına sahip oldular. Bu meclis, halktaki farklı kesimleri temsili yüz kişiden oluşmaktaydı. Mecliste zengin toprak sahipleri ve orta hâlli çiftçilerin oranı daha yüksekken zanaatkar ve yoksul olan sınıf daha düşük bir orana sahipti.

Diğerlerine oranla daha varlıklı olan plebler, yeni bir sınıf oluşturarak eski patrisyen ailelerle cumhuriyeti yönetmeye başladı. İlerleyen süreçte Augustus, cumhuriyet yönetimine son vererek imparatorluk yönetimini uygulamaya koydu. Bu süreçte soyluların ve seçilmişlerin katılımıyla oluşmuş danışma meclisi olan senatonun ön planda olduğu görülmektedir. Roma'nın hâkimiyeti altına alınmış olan yerlere valiler, komutanlar atandı ve bu atamalar, senato tarafından gerçekleştirildi.

## Ayrıca bakınız
* Romulus ve Remus
* Latinler
* İtalikler
* Romalılar
* Antik Roma
* Antik Yunan
* Yahudi-Roma savaşları
* İkinci Tapınak döneminde Kudüs
* Roma Yunanistanı
* Roma Krallığı
* Pretoryanizm

## İlgili filmler
* *Ben-Hur*, (1907) Fragman
* *Ben-Hur*, (1925) Fragman
* *[[Ben-Hur (film, 1959)|Ben-Hur]]*, (1959) Fragman
* *The Fall of the Roman Empire*, (1964) Fragman
* * [[Gladyatör (film)|Gladyatör]]*, (2000) Fragman
* *Ben-Hur*, (Anime, 2003) Fragman
* *Ben-Hur* (2016)

## Notlar

## Kaynakça
;Dipnot

;Genel

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar
*