Muhammed Ömer

**Muhammed Ömer** (, romanize: *Muḥammad ʿUmar*;  1960 - 23 Nisan 2013) ya da Batı'da bilinen adıyla **Molla Ömer**, 1994 yılında Taliban'ı kuran Afgan militandır. 1996-2001 Afganistan İç Savaşı sırasında Taliban, Kuzey İttifakı ile savaşarak ülkenin büyük bölümünün kontrolünü ele geçirdi ve 1996 yılında Ömer'in Yüksek Lider olarak görev yapmaya başladığı Birinci İslam Emirliği'ni kurdu. El-Kaide'nin 11 Eylül saldırılarını gerçekleştirmesinden kısa süre sonra Taliban hükûmeti, Amerika'nın Afganistan'ı işgaliyle devrildi ve Ömer saklanmaya başladı. Amerika liderliğindeki koalisyon tarafından yakalanmadan başarıyla kaçtı ve 2013 yılında tüberkülozdan öldüğü bildirildi.

Kandehar'da dindar bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelen Ömer, Afganistan'daki yerel medreselerde eğitim gördü. Afganistan'ın 1979'da Sovyetler Birliği tarafından işgal edilmesinin ardından Sovyet-Afgan Savaşı'nda savaşmak üzere Afgan mücahitlere katıldı. Birkaç çatışma sırasında önemli bir askeri general olarak görev yaptı ve bir patlamada sağ gözünü kaybetti. Sovyetler sonunda 1989'da ülkeden çekildi ve 1992'de Afganistan'ın Sovyet destekli Demokratik Cumhuriyeti devrilerek, 1992-1996 Afganistan İç Savaşı'nı tetikledi. Başlangıçta sessiz kalan ve çalışmalarına devam etmeye odaklanan Ömer, *[[baça bazi]]* uygulaması da dahil olmak üzere ülkedeki fetva olarak algıladığı şeylerden giderek daha fazla hoşnutsuzluk duymaya başladı ve nihayetinde İç Savaş'ta savaşmaya geri döndü. 1994'te Ömer, Kandahar'daki dindar öğrencilerle birlikte 1996'da diğer Afgan gruplarına karşı zafer kazanan Taliban'ı kurdu. Ömer, Taliban'ı Afganistan İslam Emirliği olarak bilinen ve şeriatı sıkı bir şekilde uygulayan Yüksek Konsey'in başında olduğu Sünni İslami bir teokrasi kurmaya yöneltti. 1996-2001 yılları arasında iktidarda olan Taliban, sivillere yönelik katliamlar, dini ve etnik azınlıklara karşı ayrımcılık, kadınların okuldan ve çoğu işten men edilmesi ve Ömer'in bizzat emrettiği Bamiyan Buda'ları da dahil olmak üzere kültürel anıtların tahrip edilmesi nedeniyle geniş çapta kınandı.

Taliban'ın Afganistan'da sığınma hakkı tanıdığı El-Kaide'nin 2001 yılında ABD'ye karşı 11 Eylül saldırılarını gerçekleştirmesinin ardından Amerikan Başkanı George W. Bush, Taliban'dan El-Kaide lideri Usame bin Ladin'in ABD'ye iade edilmesini talep etti. Taliban'ın bu talebi reddetmesi üzerine ABD, Terörizme Karşı Küresel Savaş'ı başlattı ve Ekim 2001'de Taliban karşıtı Kuzey İttifakı'nın büyük desteğiyle Afganistan'ın çokuluslu işgaline önderlik etti. Aralık 2001'de Taliban hükûmeti, Amerika liderliğindeki koalisyon tarafından devrildi; Ömer, Kandehar'dan kaçtı, Zabul Eyaletinde saklandı ve Taliban'ın operasyonel kontrolünü yardımcılarına devretti. Taliban onun komutası altında yeni Afgan hükûmetine ve koalisyona karşı bir isyan başlattı. Ömer, on yıl süren uluslararası bir insan avına konu olmasına rağmen, hayatının geri kalanında saklanmaya devam etti. Tüberküloz nedeniyle 2013 yılında öldüğü bildirildi ve bu durum 2015 yılına kadar kamuoyuna açıklanmadı. 2021'de Taliban, Afgan hükûmetini devirdi ve Kabil'in Düşüşü'nün ardından iktidarı yeniden ele geçirdi.

Ömer, kendisini Afganistan'ın İslami ilkelerini önce Sovyet imparatorluğuna, daha sonra da Batı dünyasına karşı savunan önemli bir özgürlük savaşçısı olarak gören Taliban arasında büyük ölçüde popüler bir figür olmaya devam etmektedir. Diğerleri ise onu baskıcı hükûmeti ve dini dogmatizmi nedeniyle eleştirmektedir.

## İlk yılları

Ömer'in erken dönem ve kişisel yaşamının büyük bir kısmı ya gizli kalmış ya da çelişkili raporlara konu olmauştur. Ölümünün gizli tutulduğu Nisan 2015'te Taliban, Ömer'in "yüce liderliklerinin 19. yılı" münasebetiyle bir biyografisini yayınladı; oysa Ömer 23 Nisan 2013'te ölmüştü.

Bu biyografiye göre Ömer, 1960 yılında Afganistan'ın Kandehar Vilayeti'nin Hakrez Bölgesi'ndeki Chah-i-Himmat köyünde doğdu. Ancak *[[The Daily Telegraph]]*'a göre Uruzgan Vilayeti'nde doğmuştur. İslam alimleri ve öğretmenlerinden oluşan bir aileden geliyordu. Babası Mevlevi Gulam Nabi, dedesi Mevlevi Muhammed Rasool ve büyük dedesi Mevlevi Baz Muhammed'dir. Peştunların daha büyük Ghilzai aşiret konfederasyonunun bir parçası olan Hotak aşiretinin Tomzi klanındandılar. Khakrez Bölgesi'nde doğan babası, köy çocuklarına Kur'an öğreten ve ailelerinden sadaka alan yoksul, topraksız bir gezici öğretmendi. Babası, Ömer'in kendi ifadesine göre üç, Taliban biyografisine göre ise beş yaşındayken öldü. Babasının ölümünden sonra Ömer, amcaları tarafından büyütüldü. Babasının erkek kardeşlerinden biri olan Mevlevi Muzafer, Afganistan'ın kırsal kesimlerinde sıklıkla yapıldığı gibi Ömer'in dul annesiyle evlendi. Aile, Uruzgan Vilayeti'nin yoksul Deh Rawood Bölgesi'ndeki Deh Rawood kasabasına birkaç mil uzaklıktaki Dehwanawark köyüne taşındı ve burada amcası din öğretmeni olarak görev yapıyordu. Eski Afganistan Devlet Başkanı Hamid Karzai'ye göre, "Ömer'in babası yerel bir dinî liderdi, ancak aile fakirdi ve Kandahar ya da Kabil'de kesinlikle hiçbir siyasi bağlantıları yoktu. Esasen alt orta sınıf Afganlardı ve kesinlikle elit tabakaya mensup değillerdi."

Ömer, amcası tarafından yönetilen bir dinî okulda (ya da medresede) okudu. Gopal ve Strick van Linschoten'e göre tüm dini eğitimini köy camilerine bağlı küçük dini okullar olan Afgan hujralarında aldı. İlk ve orta dinî eğitimini tamamladıktan sonra 18 yaşında yüksek dinî eğitime başladı ancak eğitimini tamamlayamadı ve "Molla" unvanını tam olarak kazanamadı. Hayatının ilerleyen dönemlerinde Pakistan'ın Karaçi kentindeki Jamia Uloom-ul-Islamia semineri tarafından kendisine onursal bir derece verildi, ancak bazı raporların aksine burada hiç eğitim görmedi. Ayrıca, çok sayıda üst düzey Taliban liderinin eğitim gördüğü Pakistan'ın kuzeybatısındaki Darul Uloom Haqqania tarafından da kendisine fahri doktora unvanı verildi. Bazı kaynaklar burada eğitim gördüğünü iddia etse de, Darul Uloom Haqqania'nın lideri Sami-ul-Haq 1994 yılına kadar Ömer'i tanımadığını söyledi.

## Kişisel hayatı
Siyasi rütbesine ve Adalet için Ödüller'in en çok arananlar listesindeki yüksek statüsüne rağmen, Ömer hakkında kamuoyunda pek bir şey bilinmiyordu. Ömer, halka açık konuşmalar yapmadı ve yabancılarla görüşmeyi hep reddetti, ölümünden önce bilinen tek bir fotoğrafı vardı. Ölümünden sonra Taliban, Ömer'i 1978'de gençliğinde gösteren daha yeni ve daha net bir fotoğraf yayınladı.

Fiziksel görünümüne ilişkin anlatılar, Ömer'in zayıf, güçlü yapılı ve yaklaşık 2 metre uzunluğunda olduğunu belirtir. Ömer, iktidarının başında akademisyenler ve aktivistlerle birlikte kendisini ziyaret eden ünlü Afgan şair Abdul Bari Jahani tarafından utangaç ve suskun olarak tanımlandı. Bu grubun üyeleri onun ülkeye getirdiği düzen ve güvenliği alkışlarken, Jahani onu "sessizce dinleyen", "uzun boylu ve yakışıklı" bir adam olarak hatırlamaktadır. Zaeef ise "dinlerdi, sabırlıydı ve öfkeyle tepki vermezdi" diyor. Buna karşılık, onunla tanışan eski bir Suudi istihbarat şefi Ömer'in "son derece gergin olduğunu, terlediğini ve hatta ona bağırdığını" söyledi. Üst düzey Taliban liderleri onun "zaman zaman BBC Peştuca servisine verdiği röportajlarda anadilinde tökezlediğini" iddia etti. Ömer'in "en az" üç karısı ve aralarında şu anda Afganistan Savunma Bakanı olan Molla Yakup'un da bulunduğu "en az" beş ya da altı çocuğu vardı.

Ömer, 1998 yılında Suudi Arabistan Kralı Fahd'dan kişisel bir davet almasına rağmen, Mekke'ye hacca gitmeyi reddetti ve hiçbir zaman da gitmedi.

## Kaynakça