Hücre

**Hücre** bir canlının yapısal ve işlevsel özellikler gösterebilen en küçük birimidir. *Hücre kelimesi*, (İng. **'); [[Latince]] ''küçük odacık'' anlamına gelen "cellula" kelimesinden [[Robert Hooke]] tarafından türetilmiştir. Hücrenin içerisinde "Solunum, Boşaltım, Beslenme, Sindirim" gibi yaşamsal faaliyetler gerçekleşir.

== Tarihçe ==

[[Robert Hooke]], [[mikroskop]]la incelemekte olduğu şişe [[mantar]] parçasının yan yana dizili bitişik bölümlerden oluştuğunu görmüş. Etrafları çevrili ve içleri boş olan yapılarına uygun olarak bu yapı birimlerine "Hücre" ("Cellula") adını vermiş. Bu ismi 1665 yılında yayınladığı [[Micrographia]] adlı kitapta da kullanmıştır.

Daha sonra 1671 yılında [[Grew]] ve 1672 yılında [[Malpighi]], [[bitkiler]]de de aynı yapı birimlerinin olduğunu bulmuşlardır. 19. yüzyılın ortalarında "Hücre Kuramı" ortaya atılmıştır. Günümüze dek geliştirilen hücre kuramı (hücrelerin yapısını, özelliklerini, oluşumlarını vb. tanımlayan kuram) [[biyoloji]]ye büyük ilerlemeler sağlamıştır.

== Yapısı ==

Hücreler, [[Atom]]ların molekülleri, [[molekül]]lerin makromolekülleri, [[makromolekül]]lerin makromoleküler kompleksleri oluşturmasıyla meydana gelir. Hücreler, çok hücreli organizmalarda (canlılarda) [[doku]]ların en küçük yapı taşlarıdır ve yaşamın tüm özelliklerini sergilerler. Genel olarak tüm hücreler temelde aynı yapıya sahiptirler. Fakat bulundukları [[doku]]ya ve dolayısıyla fonksiyonlara bağlı olarak bazı özelleşmeler gösterirler. [[Bitki]]sel ve [[hayvan]]sal her organizma, bu temel yapı taşlarından oluşur.

Hücreler, basit bir tanımla zar içerisindeki [[sitoplazma]] ve genetik bilgiyi çevreleyen bir [[Hücre çekirdeği|çekirdek]]ten meydana gelir ve ancak [[mikroskop]] yardımı ile görülebilirler.

== Hücre çeşitleri ==
=== Prokaryot (Prokaryotik) hücreler ===


[[Bakteri]]ler, [[Arkea|arkebakteriler]] ve mavi-yeşil [[alg]]lerdeki hücre tipleri bu gruba girer. Bunların [[çekirdek zarı]] ile çevrili bir çekirdekleri yoktur. [[Sitoplazma]]larında [[mitokondri]], Golgi, Endoplazmik Retikulum gibi zarlı organeller de yoktur. Kalıtım maddesi olan [[DNA]] Sitoplazma içerisine dağılmış durumdadır. Organel olduğu bilinen ancak yine de zar taşımayan [[Ribozom]]ları vardır. Bu tip hücrelerin hayati faaliyetleri Sitoplazmada ve hücre zarında Enzim'ler yardımıyla gerçekleşir. 

=== Ökaryot (ökaryotik) hücreler ===


Ökaryotlar (Lat. Eukaryota), "organel zarı" bulunduran organizmaları, dolayısıyla çekirdek materyali hücrenin [[sitoplazma]]sına dağılmamış olduğundan da gerçek çekirdeğe sahip organizmaları kapsayan canlı [[âlem]]idir. Karyon [[Latince]]'de "çekirdek" anlamını verir -eu ön takısı da "gerçek" demektir.

[[Genom|Kalıtsal materyal]], hücre içerisinde belirli bir zarla çevrilmiş çekirdeğin içinde bulunur. [[Kromozom]]lar [[DNA]]'dan ve [[protein]]den oluşmuş olup, [[mitoz]]la bölünürler. Ökaryotlar, sitoplazmalarında karmaşık organeller bulundururlar. Ökaryotik hücreler, Prokaryotlara göre çok gelişmişlerdir, [[hayvanlar]], [[bitkiler]], [[mantarlar]] ve [[protistler]] âlemlerini kapsar.

== Hücre zarı (Plazma zarı) ==

Hücreyi dış ortamdan ayıran, seçici geçirgen canlı yapıdır. Hücreyi çevreleyen birim zar ortalama olarak 75 Angström (75x10-7&nbsp;mm) kalınlığındadır. Birim zar içte ve dışta birer [[protein]] tabakası ile ortada bir [[lipid]] katından yapılmıştır. Elektron mikroskobu çalışmaları, zarların [[lipoprotein]]lerden yapılmış mozaik şeklindeki fonksiyonel birimler olarak incelenmesinin daha uygun olacağını göstermektedir. Hücre zarı hücreye şekil vermekle kalmaz, besin maddelerinin ve artık maddelerin hücreye giriş çıkışını da ayarlar. Zar aynı zamanda hücrenin koruyucusudur.

İlk bilimsel model 1935 yılında Danielli ve Dawson tarafından ortaya atılmıştır. Bu model uzunca bir süre benimsendi ancak bu model hücre zarının işleyişini açıklayamadı. 1972 yılında Singer ve Nicolson'ın akıcı-mozaik zar modeli ortaya kondu. Bu modele göre zarın yapısında %65 protein, %33 lipit, %2 karbonhidrat bulunmaktaydı.

Hücre zarı, gözenekli ve yarı geçirgen yapıya sahiptir. Esas yapı taşları [[lipid]] ve [[protein]]lerdir. Her hücrenin protein, [[yağ]] ve karbonhidrat oranları birbirlerinden farklı olduğu için her hücre zarı, o hücreye özgüdür. Hücreye gelen bütün kimyasal maddeler ve elektriksel iletiler hücre zarı ile alınır.Hücre zarının yapısında protein, yağ ve karbonhidrat bulunur. Hücre zarının görevleri;

* Sitoplazmayı çevreleyerek hücreye şekil verir ve dağılmasını engeller.
* Madde alışverişini düzenler.
* Ozmotik dengenin düzenlenmesinde görev alır.
* Salgı görevi vardır.
* Enzimleri taşıyıcı görevi vardır.
* Uyarı iletimi yapar.
* Hücrelerin birbirlerini tanımalarını sağlar.
* Hücre zarında bulunan periferal ve integral proteinler hücre içine madde alınmasında ve hücrelerin birbirini tanımasında yardımcı olur.
* İntegral proteinler zar boyunca uzanır periferal proteinler ise zarın dış kısmında uzantı şeklindedir.
* Seçici geçirgendir.

== Sitoplazma ==



Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında kalan hücre bölümünü kaplayan, homojen nitelikte, kolloidal ve devamlı değişim halinde bulunan bir eriyiktir. Sitoplazma inorganik maddeler (çeşitli iyonlar metal tuzları, asit ve bazlar), organik maddeler, (protein, yağ, karbonhidrat, nükleik asitler, hormonlar) ve %60-95 arasında değişen sudan ibarettir. Sitoplazmanın içerisinde çeşitli canlı yapılar (organeller) ve cansız yapılar (inklüzyon cisimcikleri) bulunur. Canlı hücre maddesine **“protoplazma”** denir. Protoplazma, yapı bakımından [[sitoplazma]] ve çekirdekten oluşur.

Büyük oranda [[su]]dan ibaret olduğu halde ne sıvı ne de katı özellik gösterir yani [[kolloid]]al yapıdadır. Sitoplazma çözünmüş ve dağılmış tanecikler içerir. Bu çözünen taneciklerin miktarı hücre türüne göre değişiklik gösterir. İçinde bulunan genel organeller şunlardır:
* [[endoplazmik retikulum]]
* [[mitokondri]]
* [[lizozom]] 
* [[ribozom]]
* [[golgi aygıtı]]
* [[plastitler]]
* [[kloroplast]]
* [[koful]]
* [[sentrozom]]

== Çekirdek ==


Hücre çekirdeği yani Nükleus, tanecikli ve lifli bir yapıya sahiptir. Hücreyi yönetir. Çekirdek zarı, nükleoplazma, kromozom ve çekirdekçikten oluşmaktadır. Çekirdek zarı iki tabaka halinde ve çok gözenekli bir yapıya sahiptir. Nükleoplazma ise çekirdeğin özü olup özellikle protein ve tuzlar içerir. İşlevi hücrenin yaşamını sürdürmek ve çalışmasını düzenlemektir. Çekirdek ölecek olursa, hücre de ölür. Çekirdek ayrıca hücre ana maddesi içindeki birçok küçük organelin birbirleriyle uyumlu olarak çalışmasını sağlar. Çekirdeğin hücre bölünmesinde rolü vardır. Rolü görevi hücre bölmesi olduğu için çekirdek çok önemlidir.

== Organeller ==
Vücut için organ ne ise hücre için de organel odur. Organelle sözcüğünden dilimize girmiştir. "-elle" son eki küçültme eki olup Türkçedeki "-cık" ekinin karşılığıdır. Türkçedeki tam karşılığıyla organcık(küçük organ)

Özellikle karmaşık yapıdaki ökaryot hücrelerde birçok organel çeşidi bulunur. Organeller mikroskobun bulunuşundan sonra gözlemlenmeye ve tanımlanmaya başlanmıştır. Bazı hücre bilimcilerin savlarına göre birçok büyük organelin endosimbiyoz bakterisinden köklendiği öne sürülür.

=== Mitokondri ===


2-3 mikron uzunluğunda 0,5 mikron çapında elektron mikroskobuyla kolayca görülebilen elips biçiminde parçalardır. Sosis veya çomak biçimindedir. Mitokondrinin yapısında 2 zar bulunur. **Hücrenin enerji meydana getirici üniteleridir**. Hücre solunumunun sitrik asit devri ([[Krebs döngüsü]]) burada gerçekleşir. Organik moleküllerden kimyasal bağların kopmasıyla açığa çıkan enerji burada [[Adenozin trifosfat|ATP]] şekline çevrilir.

=== Lizozom ===


Hücrede makromoleküllerin ve maddelerin lizozomal yıkılması yaşam için önemli bir prosestir; sfingomiyelin ve karbonhidrat içeren bazı sfingolipidler hücrede az miktarda bulundukları halde bunları yıkan lizozomal enzimler kalıtsal olarak eksik olursa hücrede birikirler ve lizozomal depo hastalıkları denen çeşitli hastalık tabloları ortaya çıkar. Birçok genetik hastalıkta lizozomal enzimlerin yokluğu gösterilmiştir; etkilenmiş hücrelerde sindirilemeyen materyal hücrenin genişlemesine ve normal hücresel işlevlerin bozulmasına neden olur.

=== Golgi cisimciği ===


Golgi cisimciği, aygıtı ya da kompleksi, zarımsı tüp ve keseciklerin bir araya gelmesiyle meydana gelir. Genellikle çekirdeğe yakındır. Bilhassa aktif salgı yapan [[epitel|bez]] hücrelerinde göze çarpar. Asıl görevinin, hücrenin salgıladığı proteinleri depolamak olduğuna inanılmaktadır. Paketleme ve [[salgı]] görevi yapar. Salgı bezlerinin hücrelerinde sayıları daha fazladır. Örnegin; ter bezleri, gibi salgı bezleri bunlara örnektir. [[Golgi aygıtı]] büyük çalışmalar sonucu bulunmuştur. Açığa çıkan enerji burada [[Adenozin trifosfat|ATP]] şekline çevrilir. Enerji üretir oksijenli solunum yapar. Enerji üretmekte kullanılır. Hücre dışında salgı yapar.

=== Endoplazmik retikulum ===


[[Sitoplazma]]da **besin dolaşımını''', yağ ve hormon sentezini sağlayan, hücre zarı ve çekirdek zarı arasında yer almış bir sıra karışık kanallar sistemidir. Üzerinde ribozom bulunmayanlarına "taneciksiz(granülsüz) endoplazmik retikulum" denir ki, burası steroid hormon salgılayan hücrelerde steroid yapımının, diğer hücrelerde ise zehirsizleştirme olayının gerçekleştiği yerdir. Granüllü E.R üzerinde küçük tanecikli ribozomlar bulunduğu için protein sentezi, granülsüz E.R ise yağ sentezi yapar.Ayrıca besin depo etmez.

### Koful (Vakuol)

Kofullar, içleri kendilerine has bir özsu ile dolu yapılar olup hayvan hücrelerinde bitki hücrelerinden daha fazla bulunur. Genç hücrelerde küçük, yaşlı hücrelerde ise tek tek ve büyüktür. Kofullar plazmoliz ve deplazmoliz olaylarında rol oynarlar. Bir hücreli hayvanlarda, besinlerin sindirildiği besin kofulları ile fazla su ve zararlı maddelerin atıldığı, boşaltım kofullarının hücre canlılığını koruma da önemli rolleri vardır.

### Ribozom

Ribozomlar hücre içi protein sentezler. Hücre içindeki en küçük organeldir. Hücrenin demirbaş organelidir çünkü hem prokaryot hücrede hem de ökaryot hücrede bulunur.

## Hücrelerdeki farklı ve benzer yapılar

## Ayrıca bakınız
*Hücrelerin evrimi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Hücre animasyonu