Aksu (il)

**Aksu İli** (Uygurca: (*K̡ona Yeziq*) **ئاقسۇ ۋىلايىتى**, *Aqsu Wilayiti*, (*Yengi Yeziq*) *Ak̡su Vilayiti*, Çince: 阿克苏地区/阿克蘇地區; Pinyin: Ākèsū Dìqū), Çin'in Sincan Uygur Özerk Bölgesinin orta-batısında, bir ildir. Aksu başşehridir.

## İdari bölümler

Aksu İli'ndeki şehir ve beldeler:

* Aksu (şehir) - 阿克苏市 *Ākèsū Shì*&thinsp;;
* Onsu İlçesi - 温宿县 *Wēnsù Xiàn*&thinsp;;
* Kuçar İlçesi - 库车县 *Kùchē Xiàn*&thinsp;;
* Şayar İlçesi - 沙雅县 *Shāyǎ Xiàn*&thinsp;;
* Toksu İlçesi - 新和县 *Xīnhé Xiàn*&thinsp;;
* Bay İlçesi - 拜城县 *Bàichéng Xiàn*&thinsp;;
* Uçturfan İlçesi - 乌什县 *Wūshí Xiàn*&thinsp;;
* Avat İlçesi - 阿瓦提县 *Āwǎtí Xiàn*&thinsp;;
* Kelpin İlçesi - 柯坪县 *Kēpíng Xiàn*.

## Etnik yapısı

Nüfusunun %80'sini Uygurlar ve % 18'ni Han Çinlileri oluşturur. Aksu İlinde yaşayan 2015 yılı sayımına göre etnik gruplar;2015 Census

## Tarihi
Usunlar, güneyde Tarım Havzası'ında yaşayan diğer İnsanlarla sınırdılar. Tanrı Dağları'nın kuzeyi, Karaşahr, Kuça, Aksu ve Uçturfan Usunlara aitti.

Erken Han Hanedanından (milattan önce 125 ile milattan sonra 23 yıllarında) Tang Hanedanlığı (618-907 milattan sonra) arasında, Aksu *Kumo* (姑墨, gūmò) isminde tanınırdı. O İpek Yolu'nun kuzey güzergâhı üzerinde en önemli durak yeri, Taklamakan Çölü'nün kuzey kenarında Kuçar ile Kaşgar arasında Tarım Havzasındadır. Budist Sanskrit içinde, Aksu *Bharuka* biliniyordu. Eski Han Hanedanı boyunca, Gumo bir "Krallık" (*guo*) diye adlandırılırdı, 4.500 ev halkı ve 24.500 birey (fert, kişi), 4.500 silah taşıyan yetenekli insanları kapsıyordu. Bakır, Demir ve Orpiment üretildiği söylenirdi.

Xuanzang (Çince: 玄奘; pinyin: Xuán Zàng; Wade-Giles: Hsüan-tsang) Erken Tang döneminden tanınmış bir Çinli Budist rahip, bilgin, gezgin ve çevirmen, 629 yılında bu krallığı ziyaret eder ve ondan *Baluka* diye bahseder. O, bu krallıkta birkaç düzine Sarvastivada (Budist bir erken okulu) Budist manastırı ve 1000 üzerinde rahipin olduğu kayıt eder. Xuanzang krallığın doğudan batıya 600 *li*, ve kuzeyden güneye 300 *li* büyüklükte olduğunu, Onun başkentinin 6 *li* çapında olduğunu söyler ve şöyle aktarır;
 
" *yerli ürünleri, iklimi, insanların gelenek, görenek, adet, alışkanlık, töre, örf ve adetleri, yazı dili ve yasaları Kuci (*Kuçar*) gibi aynı olup ama konuşma dili biraz farklıdır.* " O ince pamuktan ve kenevirden yapılma kumaşın komşu ülkelerden alındığını fark eder.

7., 8. ve erken 9. yüzyıllarda, bütün bölge kontrolü Çin Tang Hanedanı, Turfan imparatorluğu ve Uygur Kağanlığı; sık sık yarışılan bu şehirlerin kontrolü sık sık el değiştirmiştir.

## Ekonomi
1953 yılında Sincan Üretim ve İnşaat Kolordusu (**XPCC** Çince: basit 新疆生产建设兵团; geleneksel 新疆生產建設兵團; Pinyin: *Xīnjiāng Shēngchǎn Jiànshè Bīngtuán*), denilen birinci tarımsal bölümü kurulmuştur ve Aksu'dan yönetilir.

XPCC 1954 yılında Mao Zedong emiri altındaki Wáng Zhèn (王震) tarafından kurulmuştur.

Aksu ilinin Ekonomisi %57,4'nü Tarım ürünleri ve %14,6'sını Endüstri ürünleri kapsar. Tarım ürünlerinden en önemlisi pamuktur, bunun yanında pancar, pirinç, mısır, buğday, kavun, meyvelerden elma, ceviz, üzüm, armut önemli ürünlerdir, ayrıca İpek böceği yetiştirilir. Endüstri ürünleri dokumacılık, çimento ve kimyasal maddelerden oluşur.

Aksu İlinde 1,97 milyar hektar ekilebilir alan, 5308,5 hektar doğal yeşillik, toplam 1.094 hektar Orman alanları vardır. *Karakul* Koyunları ile ün salmıştır.

Aksu bölgesi, yer altı maden kaynakları bakımından çok zengindir, 79 çeşit maden bulunmuştur. Bunlar Boksit, Fluorit, Antimon, Fosfat-kayaları, Aluminyumoksit, Bakır, Demir, Çinko, Manganez, Kadmiyum, Magnezyum'dur.

## Notlar

## Kaynakça
* Hill, John E. 2003. "Annotated Translation of the Chapter on the Western Regions according to the *Hou Hanshu*." 2nd Draft Edition. http://depts.washington.edu/silkroad/texts/hhshu/hou_han_shu.html 
* Puri, B. N. *Buddhism in Central Asia*, Motilal Banarsidass Publishers Private Limited, Delhi, 1987. (2000 reprint).
* Stein, Aurel M. 1907. *Ancient Khotan: Detailed report of archaeological explorations in Chinese Turkestan*, 2 vols. Clarendon Press. Oxford. http://dsr.nii.ac.jp/toyobunko/ 

## Dış bağlantılar
* Panoramio'da Aksu'dan Fotograflar