Ermenistan

**Ermenistan** (, ), resmî adıyla **Ermenistan Cumhuriyeti** (, ), Avrasya'nın Güney Kafkasya bölgesinde bulunan, denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Batı Asya'daki Ermeni Yaylaları üzerinde yer alan ülke, batısında Türkiye, kuzeyinde Gürcistan, doğusunda Azerbaycan, güneyinde ise İran ve Azerbaycan'ın bir parçası olan Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti ile sınır komşusudur.

Ermenistan üniter, çok partili, demokratik bir ulus devlettir. Urartu MÖ 860 yılında kurulmuş ve MÖ 6. yüzyılda yerini Ermenistan Satraplığı almıştır. Ermenistan Krallığı MÖ 5. yüzyılda Büyük Dikran hükümdarlığı altında yüksekliğine ulaştı. Sonra da, Hristiyanlığı resmî din olarak kabul eden dünyadaki ilk devlet oldu. Hristiyanlığın devletin resmî dini olarak kabul edilme tarihi 301'dir. Eski Ermeni krallığı, 5. yüzyılın başlarında Bizans ve Sasani İmparatorlukları arasında bölündü. 9. yüzyılda Pakratuni Hanedanlığı döneminde Ermeni Bagratuni Krallığı restore edildi. Bizanslılara karşı yapılan savaşlar nedeniyle gerileyen krallık 1045 yılında düştü ve Ermenistan kısa süre sonra Selçuklu'nun bir parçası oldu. 11 ve 14. yüzyıllar arasında Akdeniz kıyısında bir beylik ve sonrasında da krallık olan Kilikya Ermeni Krallığı kuruldu.

16 ve 19. yüzyıllar arasında Ermenistan, defalarca Osmanlı ve Pers imparatorluklarının egemenliğine girdi. 19. yüzyılda Ermenistan Rus İmparatorluğu tarafından işgal edilirken geri kalan bölgeler Osmanlı egemenliği altında kalmıştır. 1 Haziran 1915 tarihinde Osmanlı hükûmeti tarafından *[[Takvîm-i Vekâyi|Takvim-i Vekâyi]]*'de yayımlanarak yürürlüğe giren Tehcir Kanunu ile yaklaşık 422.758 Ermeni zorunlu göçe tabi tutuldu. 1918'de, Rus Devrimi'nin ardından, Rus olmayan tüm ülkeler bağımsızlıklarını ilan ettiler ve bunun sonucunda Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti kuruldu. 1920'de devlet, Transkafkasya Sosyalist Federatif Sovyet Cumhuriyeti'ne dâhil edildi ve 1922'de Sovyetler Birliği'nin kurucu üyesi oldu. 1936'da Transkafkasya devleti dağıldı ve Ermeni Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti de dâhil olmak üzere ortaya çıkan bu devletler Sovyetler Birliği cumhuriyetlerine dönüştü. Modern Ermenistan Cumhuriyeti, 1991 yılında Sovyetler Birliği'nin dağılması sonrası bağımsız oldu.

Ermenistan, gelişmekte olan bir ülkedir ve 2021 İnsani Gelişme Endeksi'nde 85. sırada yer almaktadır. Başkenti ve en büyük şehri Erivan'dır; Gümrü, Vanadzor, Eçmiadzin ve Hrazdan ülkenin diğer önemli şehirlerindendir. Ekonomisi büyük oranda endüstri ve madenciliğe dayanmaktadır. Ermenistan coğrafi olarak Güney Kafkasya'da yer alırken, genellikle jeopolitik bakımdan Avrupa devleti olarak kabul edilir. Ermenistan jeopolitik olarak Avrupa ile pek çok açıdan uyum sağladığından Avrupa Konseyi, Doğu Ortaklığı, Eurocontrol ve Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası dâhil olmak üzere çok sayıda Avrupa kuruluşun; Asya Kalkınma Bankası, Toplu Güvenlik Anlaşması Örgütü, Avrasya Birliği, Karadeniz Ekonomik İşbirliği, Bağımsız Devletler Topluluğu ve Avrasya Kalkınma Bankası dâhil olmak üzere Avrasya'daki belirli bölgesel grupların üyesidir. Ermenistan ayrıca dünyanın en eski ulusal kilisesi olan Ermeni Apostolik Kilisesi'ni ülkenin birincil dinî kurumu olarak kabul etmektedir. Resmî dili Ermenice olan devletin kullandığı alfabe MS 405 yılında Mesrop Maştots tarafından yaratılmıştır. Ülke 1991 yılından beri Azerbaycan'ın Dağlık Karabağ bölgesini fiilen işgal etmekte ve *de facto* Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin varlığını desteklemekteyken 2020 yılındaki II. Dağlık Karabağ Savaşı ve 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrası bölgenin hâkimiyeti Azerbaycan'a geçmiştir.

## Etimoloji

Ermenistan'ın günümüzdeki Ermenice ismi *Hayastan* (), Ermenilerin ülkeleri için eskiden kullanmış oldukları Հայք (**') kelimesine (Ermeni anlamına da gelen) Farsça ülke anlamına gelen [[-stan]] ekinin eklenmesi ile oluşturulmuştur. Ancak Hayastan isminin kökeni çok daha eski tarihlere dayanmaktadır ve ilk olarak [[Agathangelos]], [[Bizantionlu Faustus]], [[Gazar Parpetsi]], [[Koryun]] ve [[Sebeos]]'un eserlerinde bu isim geçmiştir.

Ad, [[Ermeniler|Ermeni]] patrik ve MS 5. yüzyıl yazarı [[Horenli Musa]]'ya göre [[Babil kralları listesi|Babil kralı]]nı yenen ve [[Ararat, Ermenistan|Ararat]] bölgesinde kendi milletini kuran [[Nuh]]'un büyük torunu [[Hayk]]'tan () türetilmiştir. İsmin daha ilerideki kökeni belirsizdir. Ayrıca, ''Hay'' adının [[Ermeni Yaylaları|Ermeni Yaylası]]'nda hüküm sürmüş iki krallıktan oluşan [[konfederasyon]] devleti [[Hayasa-Azzi]]'den (MÖ 1600–1200) geldiği ileri sürülmektedir.

Bir coğrafi tanım olarak ''Arminiya'' veya ''Armaniya'' (    ) adına en erken [[Ahameniş İmparatorluğu|Ahameniş İmparatoru]] [[I. Darius]]'un yaklaşık MÖ 510 tarihli [[Eski Farsça]] yazılmış [[Behistun Yazıtı|Behistun Anıtı]]'nda rastlanır. [[Grekçe|Antik Yunan]] terimleri Ἀρμενία (''Armenía'') ve Ἀρμένιοι (''Arménioi'', "Ermeniler") ilk kez [[Hekataios (MÖ 550 doğumlu tarihçi)|Miletli Hekataios]] (MÖ 550 - MÖ 476) tarafından anılmıştır. Bazı Pers seferlerinde görev yapan bir Rum general olan [[Ksenofon|Ksenophon]], MÖ 401 yıllarında Ermeni köy yaşamının ve misafirperverliğinin birçok yönünü anlatmıştır.

Bazı bilim adamları, ''Armenia'' adını Erken Tunç Çağı eyaleti ''[[Armani (krallık)|Armani (Armanum, Armi)]]'' veya Geç Bronz Çağı eyaleti ''[[Şupria|Arme (Şupria)]]'' ile ilişkilendirmişlerdir. Bahsi geçen krallıklarda hangi dillerin konuşulduğu bilinmediği için bu bağlantılar kesin olarak kanıtlanamamıştır.

Hem Horenli Musa hem de İstanbullu Ermeni tarihçi [[Mikayel Çamçiyan]]'e göre ''Armenia'' ismi, Hayk'ın soyundan gelen Aram'ın adından gelmektedir.

Türkçe metinlerde eskiden ''Ermeniyye'' veya ''Ermen diyarı'' olarak bahsedilmiş bölge için bu adın ilk kullanımı 17. yüzyılda gözlemlenmiştir. [[Evliya Çelebi]]'nin [[Seyahatnâme (Evliya Çelebi)|Seyahatnâme]] eserinde de bu isim adı altında ele alınmıştır.

==Tarihçe==


=== Antik çağ ===


Ermenistan, [[Ağrı Dağı|Ağrı dağları]]nı çevreleyen yaylalarda yer almaktadır. Ermenistan'ın kadim bir medeniyet olduğuna dair [[Tunç Çağı]]'na ve daha öncesinde, yaklaşık MÖ 4000'e kadar dayanan kanıtlar bulunmaktadır. [[Areni-1 Mağara Kompleksi|Areni-1 mağara kompleksi]]nde 2010 ve 2011 yıllarında yapılan arkeolojik araştırmalar, [[Areni-1 ayakkabısı|dünyanın bilinen en eski deri ayakkabısı]], eteği ve şarap üretim tesisinin keşfedilmesiyle sonuçlandı.

Efsanelere göre Ermenistan'ın kurucusu [[Hayk]]'ın hikâyesine göre, MÖ 2107 dolaylarında Hayk, Babil'in Savaş Tanrısı [[Belus (Babil)|Belus]]'a karşı Engil nehri kıyısındaki [[Çavuştepe Kalesi|Çavuştepe]]'de ilk Ermeni devletini kurmak için savaşmıştır. Tarihsel olarak bu olay, [[Akad İmparatorluğu|Akad]]'ın MÖ 2115'te [[Sümer Guti Hanedanı]] tarafından yok edilmesiyle aynı zamana denk gelir. Bu, Hayk'ın efsanede anlatıldığı gibi "300'den fazla aile üyesi" ile birlikte ayrıldığı bir zaman ve ayrıca MÖ 2154'te Akad İmparatorluğu'nun düşüşü nedeniyle bir Mezopotamya Karanlık Çağı yaşanırken bu, efsanedeki Mezopotamya'yı terk etmesine neden olan olaylara zemin oluşturmuş olabilir.


Büyük Ermenistan bölgesinde [[Trialeti-Vanadzor kültürü]], [[Hayasa-Azzi]] ve [[Mitanni]] (tarihî Ermenistan topraklarının güneybatısında yer alır) dâhil olmak üzere birçok Tunç Çağı kültürü ve devleti gelişti ve bunların hepsinin Hint-Avrupalı nüfusa sahip olduğuna inanılıyor. [[Nairi]] konfederasyonu ve halefi [[Urartular|Urartu]], [[Ermeni Yaylaları]] üzerinde art arda egemenliklerini kurdular. Adı geçen ulusların ve konfederasyonların her biri [[Ermeniler|Ermeni]] etnogenezine katıldı. Erivan'da bulunan büyük bir çivi yazılı taş yazıt, Ermenistan'ın modern başkentinin MÖ 782 yazında Kral [[I. Argişti]] tarafından kurulduğunu ortaya koydu. Erivan, dünyada sürekli yerleşimin olduğu en eski şehirlerinden biridir.

MÖ 6. yüzyılın sonlarında, komşu halklar tarafından [[Ermenistan Satraplığı|Ermenistan olarak adlandırılan ilk coğrafi varlık]], [[Ahameniş İmparatorluğu]]'nun topraklarının bir parçası olarak [[Orontes Hanedanı]] altında kuruldu. Krallık, MÖ 190 yılında Kral [[I. Artaksias]] yönetiminde [[Seleukos İmparatorluğu]]'nun etki alanından tamamen bağımsız hâle geldi ve [[Artaksiad Hanedanı]] yönetimi altına girmeye başladı. Ermenistan, MÖ 95 ile MÖ 66 arasında [[II. Tigran|Büyük Tigran]] döneminde altın çağına ulaştı ve [[Roma Cumhuriyeti]]'nin doğusunda zamanının en güçlü krallığı hâline geldi. Sonraki yüzyıllarda Ermenistan, [[Part İmparatorluğu]]'na bağlı [[Arşak Hanedanı (Ermenistan)|Arşak Hanedanı]]'nın kurucusu [[I. Tiridatis (Ermenistan kralı)|I. Tiridatis]] döneminde [[Ahameniş İmparatorluğu]]'nun etki alanı içine girmişti. Tarihi boyunca Ermenistan Krallığı, hem bağımsızlık dönemlerini hem de çağdaş imparatorluklara bağlı olarak özerklik dönemlerini yaşadı. İki kıta arasındaki stratejik konumu, bölgenin tarih boyunca [[Asur]] ([[Asurbanipal]] yönetiminde, MÖ 669-627 civarında, Asur'un sınırları Ermenistan ve [[Kafkas Dağları]]'na kadar uzanıyordu.), [[Medler]], [[Ahameniş İmparatorluğu]], [[Yunanlar|Yunanlılar]], [[Part İmparatorluğu|Partlar]], [[Antik Roma|Romalılar]], [[Sasani İmparatorluğu]], [[Bizans İmparatorluğu]], [[Araplar]], [[Selçuklu Hanedanı|Selçuklular]], [[Moğollar]], [[Osmanlı İmparatorluğu]], [[Safevîler]], [[Afşar Hanedanı|Afşar]] ve [[İran]]'ın [[Kaçar Hanedanı|Kaçar]] hanedanları ile Ruslar tarafından işgal edilmesine sebep oldu.

Antik Ermenistan'da din, tarihsel olarak İran'da [[Zerdüştçülük|Zerdüştlük]] inancının ortaya çıkmasına yol açan bir dizi inançla ilişkiliydi. İnançlar özellikle [[Mitra]]'ya tapınmaya odaklanılıyor ve ayrıca [[Aramazd]], [[Vahagn]], [[Anahit]] ve [[Astğik]] gibi bir tanrılar panteonunu da içeriyordu. 12 aydan oluşan güneş esaslı [[Ermeni takvimi]] kullanılıyordu.

Ülkede MS 40 gibi erken bir tarihte [[Ermenistan'ın Hristiyanlaşması|Hristiyanlık yayılmaya]] başladı. Ermenistan kralı [[III. Tiridatis (Ermenistan kralı)|III. Tiridatis]] (238-314) 301'de Hristiyanlık inancını [[Devlet dini|devletin resmî dini]] yaparak Ermenistan'ı tarihte Hristiyanlığı resmî din olarak kabul eden ilk devlet yaptı. Bu, [[Roma İmparatorluğu]]'nun [[Galerius]] yönetiminde Hristiyanlığa resmî olarak bir hoşgörü tanımaya başlamasından on yıl önce ve [[I. Konstantin|Büyük Konstantin]]'in vaftiz edilmesinden 36 yıl önce gerçekleşti.

428'de Ermenistan Krallığı'nın düşüşünden sonra, Ermenistan'ın çoğu bir [[Sasani Ermenistanı|''marzpanat'' olarak Sasani İmparatorluğu'na dâhil edildi]]. 451 yılındaki [[Avayr Savaşı]]'ndan sonra Hristiyan Ermeniler dinlerini devam ettirdiler ve Ermenistan özerklik kazandı.



=== Ortaçağ ===



[[Sasani Ermenistanı|Sasani dönemi]]nden (428-636) sonra Ermenistan, daha önce [[Bizans İmparatorluğu]] tarafından alınan Ermeni topraklarını yeniden birleştirerek [[Emevîler|Emevi Halifeliği]] altında özerk bir prenslik olan [[Arminiya]] olarak varlığını sürdürdü. Ermenistan Prensi tarafından yönetilen prenslik, [[Hilâfet|Halife]] ve [[Bizans imparatorları listesi|Bizans İmparatoru]] tarafından tanındı. Araplar tarafından oluşturulan, Gürcistan ve [[Albanya]]'nın bazı kısımlarını da içeren ve merkezi Ermeni şehri [[Divin]] olan ''[[Arminiya]]'' idari bölümünün/emirliğinin bir parçasıydı. Arminiya, Ermenistan Kralı [[I. Aşot (Ermeni kralı)|I. Aşot]] altında zayıflamış [[Abbâsîler|Abbasi Halifeliği]]nden bağımsızlığını yeniden kazandığı 884 yılına kadar sürdü.

Yeniden ortaya çıkan Ermeni krallığı, [[Bagratuni Hanedanı]] tarafından yönetildi ve 1045 yılına kadar sürdü. Zamanla, Bagratuni Ermenistan'ının çeşitli bölgeleri bağımsız krallıklar ve beylikler olarak ayrıldı. Bunlar arasında güneyde [[Artsruni]] hanedanlığı tarafından yönetilen [[Vaspuragan|Vaspurakan]], doğuda [[Sünik|Sünik Krallığı]] veya günümüz [[Dağlık Karabağ]] topraklarındaki [[Artsah Krallığı]] bulunmaktadır. Bu krallıklar bağımsız olsalar da Bagratuni krallarının üstünlüğünü tanımaktaydılar.


1045 yılında Bizans İmparatorluğu Bagratuni Ermenistanı'nı topraklarına kattı. Kısa süre sonra diğer Ermeni devletleri de Bizans kontrolüne girdi. Ermeni toprakları üzerindeki kısa süreli Bizans yönetimi, 1071'de [[Selçuklu Hanedanı|Selçuklu]]'nun Bizanslıları mağlup edip [[Malazgirt Meydan Muharebesi|Malazgirt Savaşı]]'nda Ermenistan'ı ele geçirmesiyle sona erdi. Akrabası olan [[Ani]] Kralı [[Ermenistanlı II. Gagik|II. Gagik]]'i öldürenlerin elinde ölümden veya köle olmaktan kaçmak için [[I. Ruben (Ermenistan Prensi)|I. Ruben]], bazı hemşerileriyle birlikte [[Toros Dağları]]'nın vadilerine ve ardından [[Kilikya]]'da yer alan [[Tarsus]]'a gitti. Sarayın Bizans valisi onlara, Prens Ruben'in soyundan gelen Ermenistan Kralı [[I. Levon]] yönetiminde 6 Ocak 1198'de [[Kilikya Ermeni Krallığı]]'nın kurulduğu yerde sığınmalarını sağladı.

Kilikya, Avrupalı [[Haçlı Seferleri|Haçlılar]]ın güçlü bir müttefikiydi ve kendisini Doğu'da Hristiyan âleminin kalesi olarak görüyordu. Kilikya'nın Ermeni tarihi ve devleti açısından önemi, Ermeni halkının ruhani lideri olan Ermeni Apostolik Kilisesi Gatoliğosluğu'nun bölgeye taşınmasıyla da kanıtlanmıştır.

Selçuklu İmparatorluğu kısa sürede çökmeye başladı. 12. yüzyılın başlarında, Zakaryan ailesinin Ermeni prensleri Selçuklu Türklerini mağlup ederek Kuzey ve Doğu Ermenistan'da, [[Gürcistan Krallığı]]'nın himayesinde devam eden [[Zakaryan Ermenistanı]] olarak bilinen yarı bağımsız bir prenslik kurdu. [[Orbelyan Hanedanı]], ülkenin çeşitli yerlerinde, özellikle Sünik ve [[Vayots Dzor]]'da kontrolü Zakaryanlarla paylaşırken [[Artsah]] ve [[Utik]]'i [[Hasan Celalyan Hanedanı]] kontrol ediyordu.

=== Erken Modern dönem ===


1230'larda [[Moğol İmparatorluğu]], Zakaryan Ermenistanı'nı ve ardından Ermenistan'ın geri kalanını ele geçirdi. Moğol istilalarını kısa süre sonra, 13. yüzyıldan 15. yüzyıla kadar devam eden [[Karakoyunlular|Karakoyunlu]], [[Timur İmparatorluğu|Timur hanedanı]] ve [[Akkoyunlular|Akkoyunlu]] gibi diğer Orta Asya kabilelerinin istilaları izledi. Ardı arkası kesilmeyen her biri ülkeyi yıkıma uğratan istilaların ardından Ermenistan zamanla zayıfladı.

16. yüzyılda [[Osmanlı İmparatorluğu]] ve İran'ın [[Safevîler|Safevi Hanedanı]] Ermenistan'ı böldü. 16. yüzyılın başlarından itibaren hem [[Batı Ermenistan]] hem de [[Doğu Ermenistan]] Safevi İmparatorluğu'nun eline geçti. Batı Asya'da yüz yıl sürecek olan [[Osmanlı-Safevî ilişkileri|Türk-İran jeopolitik rekabeti]] nedeniyle, Osmanlı-İran Savaşları sırasında bölgenin önemli bölümleri için iki rakip imparatorluk arasında sık sık savaşlar gerçekleşti. Batı Ermenistan [[Kasr-ı Şirin Antlaşması]] ile Osmanlı egemenliğinde kalırken Doğu Ermenistan sırasıyla Safevi, [[Afşar Hanedanı|Afşar]] ve [[Kaçar Hanedanı|Kaçar]] hanedanları tarafından yönetildi.

1604'ten itibaren Safevî Hükümdarı [[I. Abbas]], kuzeybatı sınırını herhangi bir [[Osmanlı-Safevî Savaşı (1603-1618)|Osmanlı gücü]]ne karşı korumak için bölgede "[[yakıp yıkma taktiği]]" uyguladı. Bu, Ermeni kitlelerini anavatanlarının dışına zorla yerleştirmeyi içeren bir politikaydı.

Sırasıyla [[1804-1813 Rus-İran Savaşı|Rus-İran Savaşı (1804-13)]] ve [[1826-1828 İran-Rus Savaşı|Rus-İran Savaşı'nın (1826-28)]] ardından 1813 [[Gülistan Antlaşması]] ve 1828 [[Türkmençay Antlaşması]] ile [[Kaçar Hanedanı]], [[Revan Hanlığı|Revan]] ve [[Karabağ Hanlığı|Karabağ]] hanlıklarından oluşan [[Doğu Ermenistan]]'ı geri dönülmez bir şekilde [[Rus İmparatorluğu]]'na vermek zorunda kaldı. Bu döneme [[Rusya Ermenistanı]] adı verilir.
Batı Ermenistan hâlâ Osmanlı yönetimi altında kalırken Ermenilere kendi [[Anklav ve eksklav|anklav]]ları içinde çeşitli özerklikler verildi ve Türkler de dâhil imparatorluktaki diğer gruplar ile uyum içinde yaşadılar. Ancak katı bir Müslüman toplum yapısı altındaki Hristiyanlar olarak Ermeniler yaygın bir ayrımcılığa maruz kaldılar. Osmanlı İmparatorluğu içinde daha fazla hak için isyan etmelerine karşılık olarak [[II. Abdülhamid|Sultan II. Abdülhamid]], 1894 ile 1896 yılları arasında Ermenilere karşı devlet destekli katliamlar düzenledi ve tahmini olarak 80.000 ila 300.000 kişinin ölümüne neden oldu. [[Hamidiye Katliamları]] olarak geçen katliamlar sonrası Abdülhamid, Batı tarafından "Kızıl Sultan" ve "Kanlı Sultan" isimleri ile anılmaya başladı.

1890'larda, yaygın olarak ''Taşnaktsutyun'' olarak bilinen [[Ermeni Devrimci Federasyonu]], imparatorlukta reformu savunan çeşitli küçük grupları birleştirmek ve "imparatorluğun Ermeni nüfuslu bölgelerini katliamlardan korumak" amacıyla Osmanlı İmparatorluğu'na karşı faaliyete geçti. Taşnaktsutyun üyeleri ayrıca Ermeni sivilleri silahlı direniş yoluyla savunan [[Ermeni çeteleri|Ermeni fedai grupları]] kurdu. Ayrıca Taşnaklar, "özgür, bağımsız ve birleşik" bir Ermenistan yaratma gibi daha geniş bir hedef için de faaliyetlerini yürütseler de bazen bağımsızlık yerine özerkliği savunmak gibi daha gerçekçi bir yaklaşım lehine bu hedefi bir kenara bırakıyorlardı.

Osmanlı İmparatorluğu çöküş dönemimde 1908'de [[Jön Türk Devrimi]] Sultan Abdülhamid hükûmetini devirdi. Nisan 1909'da Osmanlı İmparatorluğu'nun [[Adana Vilayeti]]'nde 20.000-30.000 kadar Ermeni'nin ölümüyle sonuçlanan [[Adana Katliamı]] meydana geldi. İmparatorlukta yaşayan Ermeniler, [[İttihat ve Terakki]]'nin ikinci sınıf statülerini değiştirmesini umuyorlardı. [[Yeniköy Antlaşması]] (1914) ile Ermeni meseleleri üzerine bir genel müfettiş atanarak çözümler sunuldu.

===Birinci Dünya savaşı ve Ermeni Kırımı===


[[I. Dünya Savaşı|Birinci Dünya Savaşı]]'nın patlak vermesi, [[Kafkasya Cephesi|Kafkasya]] ve [[İran Cephesi|İran]] cephelerinde [[Osmanlı İmparatorluğu]] ile [[Rus İmparatorluğu]] arasında çatışmaya yol açtı. [[İstanbul]]'daki yeni hükûmet, [[Rus İmparatorluk Ordusu]]'nda bir grup [[Ermeni Gönüllü Tugayları|Ermeni gönüllü]] olması sebebiyle Ermenilere güvensizlik ve şüpheyle bakıyordu. 24 Nisan 1915'te [[24 Nisan 1915'te Ermeni aydınların sürgünü|Ermeni aydınları Osmanlı yetkilileri tarafından tutuklandı]] ve [[Tehcir Kanunu]] (29 Mayıs 1915) ile [[Anadolu]]'da yaşayan Ermenilerin büyük bir bölümü yaşadıkları şehirlerden başka yerlere sürüldü. [[Tehcir]] ve [[katliam]]lar ile [[Osmanlı hükûmeti]] tarafından [[Osmanlı Ermenileri|Ermenilere]] karşı [[etnik temizlik]] gerçekleştirildi.

Kırım iki aşamada uygulandı: sağlam erkek nüfusun katliamlar yoluyla toptan öldürülmesi ve askere alınanların zorunlu çalışmaya tabi tutulması; ardından kadınların, çocukların, yaşlıların ve sakatların [[Suriye Çölü]]'ne doğru [[Ölüm yürüyüşü|ölüm yürüyü]] ile sürülmesi. Askerî refakatçiler tarafından sürülen sürgünler, yiyecek ve sudan mahrum bırakıldı ve periyodik olarak soygun, tecavüz ve katliam olaylarına maruz kaldı. Bölgede Osmanlı İmparatorluğu'nun faaliyetlerine isyan eden gösteren yerel [[Ermeni isyanları|Ermeni direniş örgütleri]] bulunuyordu. 1915-1917 olayları, Ermeniler ve Batılı tarihçilerin büyük çoğunluğu tarafından devlet destekli toplu katliamlar veya soykırım olarak kabul edilmektedir.

Türk makamları [[soykırım]] teriminin, Osmanlı yönetiminin son yıllarında gerçekleşen kitlesel katliamlarını tanımlamak için doğru bir terim olmadığını iddia ederek, bu terimi kullanmaktan kaçınmakta ve soykırım iddialarını reddetmektedir. Ermeni Kırımı, modern dönemde gerçekleşen ilk soykırımlardan biri olarak kabul edilmektedir. [[Arnold Joseph Toynbee|Arnold J. Toynbee]] tarafından yapılan araştırmaya göre, 1915'ten 1916'ya kadar olan tehcir sırasında tahminen 600.000 Ermeni öldü. Ancak bu rakam, kırımın yalnızca ilk yılını ifade etmektedir ve 24 Mayıs 1916'da raporun derlenmesinden sonra ölen veya öldürülenleri hesaba katmamaktadır. Uluslararası Soykırım Alimler Cemiyeti ölü sayısının "bir milyondan fazla" olduğunu belirtiyor. Öldürülen toplam insan sayısının 1 ila 1,5 milyon arasında olduğu tahmin edilmektedir.

Ermenistan ve Ermeni diasporası, 30 yılı aşkın süredir olayların resmî olarak [[Ermeni Soykırımı'nın tanınması|soykırım olarak tanınması]] için kampanya yürütmektedir. Bu olaylar geleneksel olarak her yıl 24 Nisan Ermeni Şehitler Günü veya Ermeni Soykırımı Günü'nde anılır.

=== Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti ===



[[Nikolay Yudeniç]] komutasındaki [[Kafkas Ordusu (Rusya)|Rus Kafkas İmparatorluk Kuvvetleri]], gönüllü birliklerdeki Ermeniler ve [[Andranik Ozanyan]] ile [[Tovmas Nazarbekyan]] liderliğindeki Ermeni milisleri Birinci Dünya Savaşı sırasında Osmanlı Ermenistanı'nın çoğunu ele geçirmeyi başarsa da, kazanımları [[Ekim Devrimi|1917 Bolşevik Devrimi]] ile kaybedildi. O zamanlar, Rusya kontrolündeki [[Doğu Ermenistan]], [[Gürcistan]] ve [[Azerbaycan]], [[Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti]] olarak bir araya gelmeye çalıştı. Ancak bu federasyon, Şubat 1918'den üç partinin de feshetme kararı aldığı Mayıs 1918'e kadar sürdü. Sonuç olarak, Doğu Ermenistan'ın Taşnaktsutyun hükûmeti, [[Aram Manukyan]] liderliğinde 28 Mayıs'ta Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti olarak bağımsızlığını ilan etti.

Demokratik Cumhuriyet'in kısa ömürlü bağımsızlığı savaş, toprak anlaşmazlıkları, büyük çaplı isyanlar ve beraberinde ülkeye salgın hastalıklar getiren ve açlık sorununun ortaya çıkmasına sebep olan Osmanlı Ermenistanı'ndan gelen kitlesel bir mülteci akınıyla uğraşmakla geçti.

Savaşın sonunda galip gelen güçler Osmanlı İmparatorluğu'nu bölmeye çalıştılar. [[İtilaf Devletleri]] ile [[Osmanlı İmparatorluğu]] arasında 10 Ağustos 1920'de imzalanan [[Sevr Antlaşması]], Ermeni cumhuriyetinin varlığını sürdürmeyi ve eski Osmanlı Ermenistanı topraklarını ona bağlamayı taahhüt ediyordu. Ermenistan'ın yeni sınırları Amerika Birleşik Devletleri Başkanı [[Woodrow Wilson]] tarafından çizildiğinden, Osmanlı Ermenistanı "[[Wilson Ermenistanı]]" olarak da anılıyordu. Antlaşmanın imzalanmasından birkaç gün önce, 5 Ağustos 1920'de, Kilikya'daki ''[[de facto]]'' Ermeni yönetimi olan Ermeni Ulusal Birliği'nden Mihran Damadyan, Kilikya'nın -Fransız himayesi altındaki özerk bir Ermeni cumhuriyeti olarak- bağımsızlığını ilan etti.

Ermenistan'ın Amerika'nın himayesinde bir manda hâline getirilmesi bile düşünülse de antlaşma, [[Anadolu Hareketi]] tarafından reddedildi ve yürürlüğe girmedi. Hareket antlaşmayı, kendisini Türkiye'nin meşru hükûmeti ilan etmek için fırsat olarak kullandı ve İstanbul merkezli monarşiyi [[Ankara]] merkezli bir cumhuriyetle değiştirdi.


1920'de Türk milliyetçi güçleri doğuda yeni doğan Ermeni cumhuriyetini ele geçirdi. [[Kâzım Karabekir|Kazım Karabekir]] komutasındaki Türk kuvvetleri, [[93 Harbi]] sonrasında Rusya'nın ilhak ettiği Ermeni topraklarını ele geçirdi ve eski Aleksandropol şehrini (bugünkü [[Gümrü]]) işgal etti. Şiddetli çatışma 2 Aralık 1920'de [[Gümrü Antlaşması]] ile sona erdi. Antlaşma, Ermenistan'ı askerî kuvvetlerinin çoğunu silahsızlandırmaya, Sevr Antlaşması ile kendisine verilen tüm eski Osmanlı topraklarından geri çekilmeye ve Sevr Antlaşması'nda kendisine verilen tüm "Wilson Ermenistanı"ndan vazgeçmeye zorladı. Eşzamanlı olarak, [[Sergo Orconikidze]] komutasındaki [[11. Ordu (Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti)|Sovyet On Birinci Ordusu]], 29 Kasım'da Karavansaray'dan (bugünkü [[İcevan]]) Ermenistan'ı işgal etmeye başladı. 4 Aralık'ta Orconikidze'nin güçleri Erivan'a girdi ve kısa ömürlü Ermeni cumhuriyeti çöktü.

Cumhuriyetin düşüşünden kısa süre sonra [[Şubat Ayaklanması (Ermenistan)|Şubat Ayaklanması]], 1921'de gerçekleşti ve 26 Nisan'da [[Garegin Njdeh]] komutasındaki Ermeni kuvvetleri tarafından Zengezur'da hem Sovyet hem de Türk müdahalelerine karşı savaşan [[Dağlık Ermenistan Cumhuriyeti]] kuruldu. Sovyetlerin [[Sünik]] bölgesini Ermenistan sınırlarına dâhil etmeyi kabul etmesinin ardından isyan sona erdi ve 13 Temmuz'da Kızıl Ordu bölgenin kontrolünü ele geçirdi.

===Ermenistan SSC===


Ermenistan, [[Kızıl Ordu]] tarafından ilhak edildi ve 4 Mart 1922'de Gürcistan ve Azerbaycan ile birlikte [[Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti|Transkafkasya SFSC]]'nin (TSFSC) bir parçası olarak [[Sovyetler Birliği|Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği]]'ne dâhil edildi. Bu ilhakla birlikte, Gümrü Antlaşması'nın yerini Türk-Sovyet [[Kars Antlaşması]] aldı. Antlaşmada Türkiye [[Kars]], [[Ardahan]] ve [[Iğdır]] şehirlerinin karşılığında, Sovyetler Birliği'nin liman kenti [[Batum]] ile [[Acara Özerk Cumhuriyeti|Acara]]'nın kontrolünü ele geçirmesine izin verdi.

TSFSR, 1922'den üç ayrı birime ([[Ermenistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti|Ermenistan SSC]], [[Azerbaycan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti|Azerbaycan SSC]], [[Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti|Gürcistan SSC]]) bölündüğü 1936'ya kadar varlığını sürdürdü. Ermeniler, Osmanlı İmparatorluğu'nun çalkantılı son yıllarının aksine, SSCB içinde göreli bir istikrar dönemi yaşadılar. [[Sovyetler Birliği'nde din|SSCB'nin seküler politikaları]]yla mücadele eden kilise için durum zordu. [[Vladimir Lenin]]'in ölümünden sonra [[Sovyetler Birliği Komünist Partisi|Komünist Parti]] genel sekreteri [[Josef Stalin]] yavaş yavaş kendisini SSCB'nin diktatörü olarak kabul ettirdi. Stalin döneminde Sovyetler Birliği genelinde milyonlarca insanın hayatına mal olan kitlesel baskılar yaşandı.

Ermenistan, [[II. Dünya Savaşı|İkinci Dünya Savaşı]]'nda herhangi bir muharebeye sahne olmadı. Savaş sırasında Kızıl Ordu'da tahminen 500.000 Ermeni (nüfusun yaklaşık üçte biri) görev yaptı ve 175.000 kişi öldü.

[[Josef Stalin'in ölümü ve devlet cenaze töreni|Josef Stalin'in 1953'te ölümü]] ve [[Nikita Kruşçev]]'in [[Sovyetler Birliği Komünist Partisi|SBKP]]'nin yeni genel sekreteri olarak ortaya çıkmasının ardından bölgedeki özgürlük indeksinde bir iyileşme görüldüğü iddia ediliyor. Bunun etkisiyle de Ermenistan'ın SSC'sindeki yaşam da hızlı bir şekilde gelişmeye başlıyordu. Stalin döneminde sınırlandırılan kilise, 1955'te [[Tüm Ermeniler Katolikosu|Katolikos]] [[I. Vazgen]]'in göreve geçmesiyle yeniden canlandı. 1967'de Erivan'daki [[Hrazdan]] vadisinin yukarısındaki [[Tsitsernakaberd]] tepesinde Ermeni Kırımı kurbanları için bir anıt inşa edildi.


1980'lerde [[Mihail Gorbaçov|Gorbaçov]] döneminde [[Glasnost]] ve [[Perestroyka]] reformları ile Ermeniler, Sovyet yapımı fabrikaların getirdiği kirliliğe karşı çıkarak ülkeleri için daha iyi çevre bakımı talep etmeye başladılar. O zamanlarda Sovyet Azerbaycanı ile çoğunluğu Ermenilerden oluşan özerk bölgesi [[Dağlık Karabağ]] arasında da gerilimler yaşanıyordu. 1970 yılında Azerbaycan'da yaklaşık 484.000 [[Azerbaycan Ermenileri|Ermeni]] yaşıyordu. Karabağ Ermenileri, Sovyet Ermenistanı ile birleşme talep ettiler. Ermenistan'daki Karabağ Ermenilerini destekleyen barışçıl protestolar, Azerbaycan'da [[Sumgayıt Pogromu|Sumgayıt]]'ta olduğu gibi Ermeni karşıtı [[pogrom]]larla ve ardından Ermenistan'da [[Gugark Pogromu|Azerbaycan karşıtı şiddet olayları]] ile karşılandı. Bu sorunları Ermenistan'da 1988'de [[1988 Spitak depremi|7.2 büyüklüğündeki yıkıcı bir deprem]] takip etti.

Gorbaçov'un Ermenistan'ın herhangi bir sorununu hafifletememesi Ermeniler arasında hayal kırıklığı yarattı ve artan bir bağımsızlık talebini daha da artırdı. Mayıs 1990'da, Sovyet Kızıl Ordusu'ndan ayrı bir savunma gücü olarak hizmet veren [[Ermenistan Silahlı Kuvvetleri|Yeni Ermeni Ordusu]] kuruldu. Ermeniler 1918'de Ermenistan Demokratik Cumhuriyeti'nin yıldönümünü anmaya karar verdiklerinde, Yeni Ordu ile Erivan'daki [[Rusya Federasyonu İçişleri Bakanlığı|Sovyet İç Güvenlik Kuvvetleri]] birlikleri arasında kısa süre sonra çatışmalar çıktı. Şiddetli olaylar tren istasyonunda İç Güvenlik Kuvvetleri ile bir çatışmada öldürülen beş Ermeni'nin ölümüyle sonuçlandı. Oradaki tanıklar, İç Güvenlik Kuvvetlerinin aşırı güç kullandığını ve çatışmayı kendilerinin başlattığını iddia etti.

Başkent yakınlarındaki [[Nubaraşen|Sovetaşen]]'de Ermeni milisler ile Sovyet birlikleri arasında daha fazla çatışma çıktı ve çatışmalar çoğu Ermeni olmak üzere 26'dan fazla kişinin ölümüyle sonuçlandı. Ocak 1990'daki [[Bakü Katliamı|Bakü Pogromu]], Azerbaycan'ın başkenti [[Bakü]]'deki 200.000 Ermeni'nin neredeyse tamamını Ermenistan'a kaçmaya zorladı. 23 Ağustos 1990'da Ermenistan topraklarında kendi egemenliğini ilan etti. 17 Mart 1991'de Ermenistan, [[Baltık devletleri]], [[Gürcistan]] ve [[Moldova]] ile birlikte ülke çapındaki referandumu boykot etti ve referanduma katılan seçmenlerin %78'i Sovyetler Birliği'nin reforme edilmiş bir biçimde varlığını sürdürmesi için oy kullandı.

=== Ermenistan Cumhuriyeti ===

21 Eylül 1991'de Ermenistan, Moskova'daki [[1991 Sovyetler Birliği darbe girişimi|başarısız darbe girişimi]]nden sonra bağımsızlığını resmen ilan etti. Ermeni nüfuslu [[Dağlık Karabağ]]'ın ülkeyle birleşmesi için [[Karabağ hareketi]]ne liderlik ederek öne çıkan [[Levon Ter-Petrosyan]], 16 Ekim 1991'de halk tarafından, yeni bağımsızlığını kazanmış Ermenistan Cumhuriyeti'nin ilk devlet başkanı seçildi. 26 Aralık 1991'de Sovyetler Birliği dağıldı ve Ermenistan'ın bağımsızlığı tanındı.

Ter-Petrosyan, komşu Azerbaycan ile [[Birinci Dağlık Karabağ Savaşı]]'nı Savunma Bakanı [[Vazgen Sarkisyan]] ile birlikte yönetti. Sovyet sonrası ilk yıllar, [[Azerbaycan Halk Cephesi Partisi|Azerbaycan Halk Cephesi]]'nin Karabağ sorunundan dolayı Ermenistan'a karşı bir demiryolu ve hava [[abluka]]sı başlatması için Azerbaycan SSC'ye yaptığı baskının başarılı olması sonucu yaşanan ekonomik zorluklarla gölgelendi. Bu hareket, kargo ve malların %85'inin demiryolu trafiğiyle ulaştığı Ermenistan ekonomisini ciddi bir şekilde zayıflattı. 1993 yılında Türkiye, Azerbaycan'ı desteklemek için Ermenistan ile diplomatik ilişkilerini kesip sınırı kapatarak ablukaya katıldı.


Karabağ Savaşı, 1994 yılında Rusya'nın aracılık ettiği [[ateşkes]]in yürürlüğe girmesiyle sona erdi. Savaş sonucunda Ermenistan Dağlık Karabağ'ın neredeyse tamamı da dâhil olmak üzere Azerbaycan'ın uluslararası kabul görmüş topraklarının %16'sını işgal etti. Ermenistan destekli güçler, 2020 yılına kadar bu bölgenin neredeyse tamamının kontrolünü elinde tuttu. Tam bir çözüm bulunamadığı için hem Ermenistan hem de Azerbaycan ekonomileri zarar gördü ve Ermenistan'ın Türkiye ve Azerbaycan ile olan sınır kapıları da kapalı kaldı. Hem Azerbaycan hem de Ermenistan 1994'te ateşkesi kabul ettiğinde, tahminen 30.000 kişi çatışmalar sırasında ölmüş ve bir milyondan fazla kişi de yerinden edilmişti.

21. yüzyılda Ermenistan birçok zorlukla karşı karşıya kaldı. Ülke [[piyasa ekonomisi]]ne tam geçiş yapmıştır. Bir araştırma, Ermenistan'ı dünyanın en "ekonomik olarak en özgür" 41. ülkesi olarak sıralamıştır . Avrupa, [[Arap Birliği]] ve [[Bağımsız Devletler Topluluğu]] ile ilişkileri Ermenistan'ın ticaret hacmini artırmasına olanak sağlamıştır. Gaz, petrol ve diğer kaynaklar iki yoldan ülkeye ulaşıyor: İran ve Gürcistan. Ermenistan her iki ülke ile de samimi ilişkiler sürdürmektedir.

[[2018 Ermenistan protestoları]], [[Sivil Sözleşme (Ermenistan)|Sivil Sözleşme]] partisinden Ermenistan parlamentosu üyesi [[Nikol Paşinyan]]'ın liderliğinde, çeşitli siyasi ve sivil gruplar tarafından Nisan-Mayıs 2018 arasında düzenlenen bir dizi hükûmet karşıtı protesto idi. Protestolar ve yürüyüşler ilk olarak [[Serj Sarkisyan]]'ın üst üste üçüncü kez [[Ermenistan devlet başkanı|Ermenistan Devlet Başkanı]] olarak görev yapmasına tepki olarak başlasa da daha sonra genel olarak Cumhuriyetçi Parti hükûmetine karşı düzenlendi. Paşinyan bunu "[[Kadife Devrim|kadife devrim]]" olarak ilan etti.

Mart 2018'de Ermeni parlamentosu [[Armen Sarkisyan]]'ı Ermenistan'ın yeni devlet başkanı olarak seçti. Başkanlığın yetkisini azaltmaya yönelik tartışmalı anayasal reform hayata geçirilirken başbakanın yetkisi daha da güçlendirildi. Mayıs 2018'de parlamento, muhalefet lideri Nikol Paşinyan'ı yeni başbakan olarak seçti. Selefi Serj Sarkisyan, hükûmet karşıtı gösterilerin ardından, iki hafta önce istifa etmişti.

27 Eylül 2020'de çözülmemiş [[Dağlık Karabağ sorunu]] nedeniyle topyekûn bir savaş patlak verdi. Hem Ermenistan hem de Azerbaycan silahlı kuvvetleri askerî ve sivil kayıplar bildirdi. Ermenistan ile Azerbaycan arasında [[İkinci Dağlık Karabağ Savaşı|altı haftalık savaşı]] sona erdirmek için imzalanan [[2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması|Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması]], birçok kişi tarafından Ermenistan'ın yenilgisi ve teslim olması olarak görüldü. Bir yıl boyunca süren [[2020-21 Ermenistan protestoları|protestolar]], erken seçimleri zorunlu kıldı.

20 Haziran 2021'de Paşinyan'ın Sivil Sözleşme partisi erken [[2021 Ermenistan parlamento seçimleri|parlamento seçimi]]ni kazandı. Ermenistan Devlet Başkanı [[Armen Sarkisyan]], Başbakan Vekili Nikol Paşinyan'ı resmen başbakanlığa atadı. Ocak 2022'de Ermenistan Devlet Başkanı [[Armen Sarkisyan]], anayasanın artık cumhurbaşkanına yeterli yetki veya etki vermediğini belirterek görevden istifa etti. 3 Mart 2022'de [[Vahagn Haçaturyan]], ikinci tur parlamento oylamasında Ermenistan'ın beşinci devlet başkanı seçildi. Sonraki ay [[2022 Ermenistan protestoları|daha fazla protesto]] patlak verdi.

== Coğrafya ==

Ermenistan [[jeopolitik]] [[Güney Kafkasya|Transkafkasya]] (Güney [[Kafkasya]]) bölgesinde, Güney [[Kafkas Dağları]] ve onların [[Karadeniz]] ile [[Hazar Denizi]] arasındaki ovalarında ve [[Ermeni Yaylaları|Ermenistan Yaylası]]'nın kuzeydoğusunda yer alan [[Denize kıyısı olmayan ülkeler|denize kıyısı olmayan bir ülke]]dir. [[Batı Asya]]'da, [[Ermeni Yaylaları|Ermeni Yaylası]]'nda yer alan ülke; batıda [[Türkiye]], güneyde [[Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti|Nahçıvan]] [[Anklav ve eksklav|eksklavı]] ve [[İran]]'la, kuzeyde [[Gürcistan]], doğuda ise [[Azerbaycan]] ve Rus barış gücünün bulunduğu [[Laçın Koridoru]] ile çevrelenmiştir. Ermenistan [[38. kuzey enlemi|38°]] ve [[42. kuzey enlemi|42 °K]] enlemleri ile [[43. doğu meridyeni|43°]] ve [[47. doğu meridyeni|47 °D]] meridyenleri arasında yer alır. İki karasal ekolojik bölge içerir: [[Kafkasya karma ormanları]] ve [[Doğu Anadolu dağ bozkırları]].

Ermenistan [[bakır]], [[demir]], [[boksit]], [[molibden]], [[altın]], [[kurşun]] ve [[çinko]]ca zengindir. Büyük [[Ponza taşı|ponza]], [[mermer]], [[tüf]], [[perlit]], [[kireç taşı]], [[bazalt]] ve [[tuz (kimya)|tuz]] yatakları da bulunmaktadır. Ermenistan, [[Arap levhası|Arap]] ve [[Avrasya levhası|Avrasya levhaların]]ın yöneldiği bölgede yer almaktadır ve bundan dolayı tarih boyunca bölgede birçok büyük deprem meydana gelmiştir. [[1988 Spitak depremi|1988 Spitak Depremi]], 25.000 kişinin ölümüne ve [[Spitak]] şehrin neredeyse tamamen yıkılmasına sebep olmuştur.

=== Topoğrafya ===

Ermenistan'ın karasal alanı  olmakla beraber bu arazi çoğunlukla dağlıktır. Arazinin dağlık olmasının bir sonucu olarak bölgede hızlı akan nehirler ve tarıma uygun çok az toprak bulunmaktadır. Ülkenin en yüksek dağı [[Alagöz Dağı|Alagöz]]'ün zirvesi [[Ortalama deniz seviyesinden yükseklik|deniz seviyesi]]nden  yüksektedir ve hiçbir noktası deniz seviyesinin  altında değildir. Ülke ortalama yüksekliği bakımından dünyadaki en yüksek 10. ülke olup, [[İsviçre]] ve [[Nepal]]'den daha fazla (%85.9) dağlık alana sahiptir.

[[Ağrı Dağı]], 5.137 metre (16,854 fit) ile bölgedeki en yüksek dağdır. Günümüzde Türkiye hudutları içerisinde yer alan dağ Ermenistan'dan açıkça görülebilmektedir. Ermeniler tarafından sembolik açıdan önem taşıyan bu dağa ülkenin [[Ermenistan arması|ulusal ambleminde]] yer verilmiştir.

=== İklim ===

Ermenistan belirgin bir şekilde dağlık [[Karasal iklim|karasal]] iklim görülmektedir. Yazlar hazirandan eylül ortasına kadar sıcak, kurak ve güneşli geçer. Sıcaklık  arasında değişmektedir. Bununla birlikte düşük nem seviyesi, yüksek sıcaklıkların etkisini azaltır. İlkbaharlar kısa, sonbaharlar uzundur.

Kışlar bol miktarda kar yağışıyla geçer ve oldukça soğuktur. Sıcaklık  arasında değişir. [[Kış sporları|Kış sporu]] meraklıları, Erivan'a otuz dakikalık mesafede bulunan [[Tsahkadzor]] tepelerinde kayak yapmaktadırlar. Ermenistan yaylalarında yer alan [[Sevan Gölü]], [[Ortalama deniz seviyesinden yükseklik|deniz seviyesi]]nden  yüksektedir. Ülkenin ortalama yağış oranı [[Aras|Aras Vadisi]] ve çevresinde senede 250 [[milimetre]], en yüksek rakımlarda ise 800 milimetredir.

=== Çevre ===

Ermenistan, 2018 [[Çevresel Performans Endeksi]]'nde (EPI) 180 ülke arasında 63. sırada yer aldı. Çevresel sağlık alt endeksindeki sıralaması (EPI'de %40 ağırlıklı) 109 iken, Ermenistan'ın Ekosistem Canlılığı alt endeksindeki sıralaması (EPI'de %60 ağırlıklı) 27. sıradır. Nüfusun maruz kaldığı düşük hava kalitesi ve ülkenin Çevresel sağlık alt dizin sıralaması tatmin edici düzeyde değildir.

Ermenistan'ın geri dönüşüm ve atık işleme tesisleri gelişmemiştir. Yakın bir tarihte [[Hrazdan]] kenti yakınlarındaki 10 çöplüğünün kapatılmasına imkân verecek bir atık işleme tesisi kurulması planlanmaktadır.

Ermenistan'da bol miktarda yenilenebilir enerji kaynaklarının (özellikle [[Hidroelektrik santrali|hidroelektrik]] ve [[Rüzgâr gücü|rüzgâr enerjisi]]) mevcudiyetine ve AB yetkililerinden [[Metzamor Nükleer Santrali|Metsamor'daki nükleer santralin]] kapatılması çağrısına rağmen Ermeni Hükûmeti, yeni küçük modüler nükleer reaktörler kurma olasılıklarını araştırmaktadır. 2018 yılında, mevcut nükleer santralin güvenliğini artırmak ve enerji üretimini yaklaşık %10 artırmak için modernizasyon planlanmaları yapılmaktadır.

Ermenistan, 2018 [[Orman Manzarası Bütünlüğü Endeksi|Orman Peyzaj Bütünlüğü Endeksi]]'nde ortalama 5,46/10 puanla dünya genelinde 172 ülke arasında 99'uncu sırada yer almıştır.

== Hükûmet ve siyaset ==

Ermenistan [[Temsilî demokrasi|temsilî bir parlamenter demokratik]] cumhuriyettir. Ermeni anayasası, Nisan 2018'e kadar [[Yarı başkanlık sistemi|yarı başkanlık cumhuriyet]] sistemine bağlı kalmıştır.

Mevcut [[Ermenistan Anayasası]]'na göre [[Ermenistan devlet başkanı|devlet başkanı]] büyük ölçüde temsilî görevler üstlenen [[Devlet başkanı|devlet başı]]dır. [[Ermenistan başbakanı|Başbakan]] ise [[Hükûmet başkanı|hükûmetin başıdır]] ve [[Yürütme erki|yürütme yetkisi]]ni kullanır.

[[Yasama organı|Yasama yetkisi]], [[Tek meclislilik|tek meclisli bir parlamento]] olan [[Ulusal Meclis (Ermenistan)|Ulusal]] [[Tek meclislilik|Meclis]]'e verilmiştir.

Ülke [[Kırılgan Devletler Endeksi]]'nin 2006'daki ilk raporundan en son yayımlanan 2019 raporuna kadar komşu ülkelerden daha iyi sıralara yerleşti (2011 dışında).

Ermenistan'da on sekiz yaşını geçen herkes [[oy hakkı]]na sahiptir.

=== Dış ilişkiler ===


2 Mart 1992'de [[Birleşmiş Milletler]]'e üye olan Ermenistan, bir dizi kuruluşun katılımcısı ve uluslararası anlaşmaların imzacısı olmuştur. Aynı zamanda [[Avrupa Konseyi]], [[Asya Kalkınma Bankası]], [[Avrupa İmar ve Kalkınma Bankası|Avrupa Yeniden Yapılanma ve Kalkınma Bankası]] [[Bağımsız Devletler Topluluğu|, Bağımsız Devletler Topluluğu]], [[Avrupa Güvenlik ve İş Birliği Teşkilatı|Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı]], [[Uluslararası Para Fonu]], [[Dünya Ticaret Örgütü|Dünya]] gibi uluslararası kuruluşların üyesidir. [[Dünya Ticaret Örgütü|Ticaret Örgütü]], [[Dünya Gümrük Örgütü]], [[Karadeniz Ekonomik İşbirliği|Karadeniz Ekonomik İşbirliği Örgütü]] ve [[Uluslararası Frankofoni Örgütü|La Francophonie]] ve [[Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü|CSTO]] gibi askerî ittifakların bir üyesidir. Ayrıca [[NATO]]'nun [[Barış İçin Ortaklık|Barış için Ortaklık]] programına ve [[Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi]]'ne katılır. 2004'te Ermeni kuvvetleri, [[Kosova]]'da NATO liderliğindeki uluslararası bir güç olan [[KFOR]]'a katıldı. Ermenistan aynı zamanda [[Arap Birliği]], [[Amerikan Devletleri Örgütü]], [[Pasifik İttifakı]], [[Bağlantısızlar Hareketi]]'nin gözlemci üyesidir ve [[Şanghay İşbirliği Örgütü]] ile diyalog ortağıdır. Ermenistan, Fransa ile olan tarihsel bağlarının bir sonucu olarak 2018 yılında iki yılda bir düzenlenen [[Uluslararası Frankofoni Örgütü|Frankofoni zirvesine]] ev sahipliği yapmak üzere seçildi.

[[Azerbaycan-Ermenistan ilişkileri|Azerbaycan ile ilişkileri]] soğuktur, bu iki ülkenin arasında diplomatik ilişki bulunmamaktadır. Özellikle [[Birinci Dağlık Karabağ Savaşı|Karabağ Savaşı]] ve bunun etkileri nedeniyle gerilimler vardır. 1994'te bir [[ateşkes]] anlaşması yapılmasına rağmen, savaştan önce Azerbaycan toprağı olan bölge (eski sınırların %16'sı) 2023 yılına kadar Ermenistanlılar tarafından kontrol edilmekteydi. Azerbaycan'da yaşadığı yerden zorunlu göç etmek zorunda kalan yaklaşık 528.000 kişi ve Ermenistan'dan kaçan 300.000 Azeri [[sığınmacı]] bulunmaktadır.

[[Türkiye]], Ermenistan'ın bağımsızlığını 16 Aralık 1991 tarihinde tanıyarak ülkeyi tanıyan dünyanın ilk ülkelerinden birisi olmuştur. Buna rağmen, Ermenistan ile Türkiye arasındaki [[Ermenistan-Türkiye ilişkileri|diplomatik ilişkiler]] hâlâ mesafelidir. Ermenistan anayasası, Türkiye ile olan [[Gümrü Antlaşması|sınır antlaşmasının]] eski hükûmetin Sovyetler Birliği tarafından kontrolünün ardından imzalanmasını gerekçe göstererek sınırı hukukî olarak tanımamaktadır. 1993'te Türkiye, Ermeni güçlerinin ''de jure'' [[Dağlık Karabağ|Azerbaycan toprakları]]nı işgal etmesi nedeniyle Ermenistan ile sınırını kapatmıştır ve bu sınır günümüzde de kapalıdır.

10 Ekim 2009'da Ermenistan ve Türkiye, diplomatik bağların yeniden tesis edilmesi ve sınırlarının yeniden açılmasına ilişkin [[Zürih Protokolleri|protokol imzaladılar]]. Protokollerin yürürlüğe girebilmesi için ulusal parlamentolarda oylama yapılmalıydı. Ermenistan'da protokoller meclise gönderilmeden önce [[Anayasallık|anayasa]]ya uygunluğun onaylanması için Anayasa Mahkemesine gönderildi. Anayasa Mahkemesi, üç ana konunun altında yatan protokollerin önsözüne atıfta bulundu. Protokollerin uygulanmasının Ermenistan'ın [[Kars Antlaşması]] ile tesis edilen mevcut Türkiye-Ermenistan sınırını resmen tanıdığı anlamına gelmediği belirtildi. Bunun sonucunda Anayasa Mahkemesi protokollerin ana gerekçelerinden birini, yani "iki ülke arasındaki mevcut sınırın ilgili uluslararası hukuk antlaşmalarıyla tanımlandığı şekilde karşılıklı olarak tanınmasını" reddetti. Daha sonra Ermenistan, Protokollerin onay sürecini askıya aldığını 23 Nisan 2010 tarihli bir nota ile [[Türkiye'nin Gürcistan Büyükelçisi|Türkiye'nin Tiflis Büyükelçiliği]]ne bildirdi. Türk Hükûmeti için Protokollerden çekilme nedeni de buydu.

İki komşusuyla da kötü ilişkileri olması sebebiyle Ermenistan'ın Rusya ile yakın güvenlik bağları vardır. Rusya, Ermenistan hükûmetinin talebi üzerine [[Gümrü]] şehrine [[Rus 102. Askerî Üssü|askerî üs]] kurmuştur. Rusya ile olan iyi ilişkilerine karşılık Ermenistan, son yıllarda Avrupa-Atlantik devletleriyle ilişkilerini geliştirmeye çalışmaktadır. Özellikle ABD ile [[Ermeni diasporası]] aracılığıyla iyi ilişkiler sürdürmektedir. [[Amerika Birleşik Devletleri Sayım Bürosu|ABD Nüfus Bürosu]]'na göre ülkede 427.822 Ermeni yaşamaktadır.

Azerbaycan ve Türkiye'nin sınır ablukaları nedeniyle Ermenistan, özellikle ekonomik alanda güney komşusu İran'a bağımlıdır. İran'dan Ermenistan'a giden bir doğalgaz boru hattının inşası da dâhil olmak üzere iki ülke arasında ekonomik projeler geliştirilmektedir.

Ermenistan, Avrupa Konseyi üyesidir ve özellikle Fransa ve Yunanistan gibi üye devletleri başta olmak üzere [[Avrupa Birliği]] ile dostane ilişkiler sürdürmektedir. Ocak 2002'de [[Avrupa Parlamentosu]], Ermenistan'ın gelecekte AB'ye girebileceğini kaydetti. 2005 yılında yapılan bir anket, Ermenistan nüfusunun %64'ünün AB'ye katılma taraftarı olduğunu bildirdi.

Eski bir [[Sovyetler Birliği]] cumhuriyeti ve gelişen bir demokrasiye sahip olan Ermenistan, Avrupa Birliği ile müzakerelere başlamış ve 2013 yılında AB ile [[Derin ve Kapsamlı Serbest Ticaret Bölgesi]] ile bir [[Avrupa Birliği Ortaklık Anlaşması|Ortaklık Anlaşması]] imzalamak için müzakereleri tamamlamıştı. Ancak hükûmet anlaşmayı sonuçlandırmamayı tercih etti ve bunun yerine [[Avrasya Ekonomik Birliği]]'ne katıldı. Buna rağmen Ermenistan ve AB, 24 Kasım 2017'de [[Avrupa Birliği-Ermenistan Kapsamlı ve Genişletilmiş Ortaklık Anlaşması|AB-Ermenistan Kapsamlı ve Genişletilmiş Ortaklık Anlaşması]]'nı (CEPA) onayladı. Anlaşma, AB ile Ermenistan arasındaki ilişkiyi yeni bir ortaklık düzeyine taşımakta, ekonomik, ticari ve siyasi alanlarda işbirliğini daha da geliştirmekte ve yatırım olanaklarını iyileştirmeyi, [[Ermenistan'da hukuk|Ermeni hukuku]]nu kademeli olarak [[Avrupa Birliği müktesebatı|AB müktesebatı]]na yaklaştırmayı amaçlamaktadır.

Brüksel'de resmî olarak böyle bir plan bulunmamakla birlikte ülke, yasal olarak gerekli standartları ve kriterleri karşılaması kaydıyla muhtemel bir AB üyesi olarak görülme hakkına sahiptir. Ermenistan, Avrupa Birliği'nin [[Avrupa Komşuluk Politikası]]'na (ENP) dâhildir. 24 Kasım 2017'de imzalanan [[Ermenistan-AB Kapsamlı ve Gelişmiş Ortaklık Anlaşması]] (CEPA) ekonomik, ticari ve siyasi alanlarda işbirliğini geliştirmeyi ve yatırım olanaklarını iyileştirmeyi hedeflemektedir ve Ermeni hukuk sistemini kademeli olarak [[Avrupa Birliği müktesebatı|AB müktesebatı]]na uygun hâle getirmek için tasarlanmıştır.

2020 yılında vuku bulan [[İkinci Dağlık Karabağ Savaşı]]'nın ardından, 1991 yılında Ermenistan eliyle kurulmuş olan [[Dağlık Karabağ Cumhuriyeti]] tarih sayfasından 2023 yılında silinmiştir. 10 Kasım 2020 tarihinde Azerbaycan, Ermenistan ve Rusya arasında imzalanan üçlü bildirge olarak da bilinen ateşkes anlaşması ile savaş resmen sona ermiştir.  Azerbaycan'ın Eylül 2023'te [[Hankendi]] şehrinin kontolünü sağlayarak Karabağ bölgesi üzerindeki egemenliğini tamamen yeniden tesis etmesinin ardından tarafların barış anlaşmasına ulaşmalarındaki en büyük engel de ortadan kalkmıştır.

Yoğun diplomatik görüşmelerin ardından **8 Ağustos 2025'te** Washington'da imzalanan **Azerbaycan–Ermenistan Barış Anlaşması**, 37 yıldır süren Dağlık Karabağ çatışmasını sona erdirmek ve Azerbaycan ile [[Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti]] arasında kara bağlantısını sağlayacak **Zengezur Koridoru**nun statüsünü belirlemek amacıyla yapılmıştır. Anlaşma, Azerbaycan Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ermenistan Başbakanı Nikol Paşinyan ve Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Donald Trump tarafından imzalanmış; bölgeye kalıcı barış ve istikrar getirmeyi hedefleyen tarihi bir adım olarak değerlendirilmiştir.

==== Metsamor Santrali Sorunları ====


1977 yılında inşa edilmiş olan [[Metzamor Nükleer Santrali|Santral]] eski teknolojisi ve taşıdığı büyük risk sebebiyle, Ermenistan'ın [[Türkiye]] ve [[Avrupa]] ilişkilerinde önemli konu olmaya devam etmektedir. Keza Metzamor [[Nükleer enerji santrali|Nükleer Santrali]] bugün dünyadaki mevcut santraller içerisinde en güvensiz [[nükleer reaktör|reaktör]] olma özelliğini taşımaktadır. Yapılan araştırmalar göstermekte ki, eskiyen [[teknoloji]]si ve yakıt tanklarının soğutma teknolojisinin günümüze uygun olmaması sebebiyle kapatılması gereken bir Nükleer Santral olarak kabul edilmektedir.

[[Çernobil]] ile kıyaslanacak olursa bugünkü Metsamor'un taşıdığı risk daha iyi anlaşılır. [[Çernobil Faciası]] sonucu ortaya çıkan nükleer felaket sonrası bile günümüzde kazanın olduğu yer çevresinde 30&nbsp;km. çaplık bir daire (aşırı [[radyoaktivite]]nin hâlen olması sebebiyle) yasak bölge ilan edilmiştir ve girişler şu anda da yasaktır.

Santral Ermenistan'ın başkenti [[Erivan]]'a 32&nbsp;km, [[Kars]]'a 100&nbsp;km, [[Iğdır]]'a ise 30&nbsp;km uzaklıkta olması sebebiyle yaklaşık 4 milyon kişilik bir Nükleer sızıntı tehlikesi ile karşı karşıya kalabilir endişesi sebebiyle, [[Avrupa Birliği]] tesisin kapatılması koşuluyla ülkeye 100 milyon Euro yardım etmeyi taahhüt etmiştir. Fakat Ermenistan tesisin yıkılma kararını 2004'te ertelediğini tek taraflı bildirmiştir. Keza 2000'ler sonrası baş gösteren [[enerji]] krizi Ermenistan'ın bu tek taraflı kararı aldığını düşünülmektedir. Ermenistan'ın enerji ihtiyacının yaklaşık %40'ının [[Metzamor Nükleer Santrali|Metsamor]]'dan karşıladığı tahmin edilmektedir.

=== Ordu ===


[[Ermenistan Kara Kuvvetleri]], [[Ermenistan Hava Kuvvetleri|Hava Kuvvetleri]], [[Ermenistan Hava Kuvvetleri|Hava Savunma]] ve [[Ermenistan Sınır Muhafızları|Sınır Muhafızları]], Ermenistan Silahlı Kuvvetlerinin dört kolunu oluşturmaktadır. Ermeni ordusu, 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından 1992'de Savunma Bakanlığı'nın kurulmasıyla birlikte kuruldu.

Ordunun [[başkomutan]]ı, aynı zamanda [[Ermenistan başbakanı|ülkenin de başbakanı]] olan [[Nikol Paşinyan]]'dır. [[David Tonoyan|Davit Tonoyan]] Savunma Bakanlığı'ndan sorumluyken, askerî komuta Korgeneral [[Onik Gasparyan]] başkanlığındaki [[Genelkurmay Başkanlığı (Ermenistan)|Genelkurmay Başkanlığı]]'ndadır.

Ermenistan sınır muhafızları ülkenin [[Gürcistan]] ve [[Azerbaycan]] sınırlarında devriye gezmekten sorumluyken, ülkedeki Rus birlikleri [[İran]] ve [[Türkiye]] sınırlarını izlemeye devam etmektedir.

Ermenistan; Rusya, [[Belarus]], [[Kazakistan]], [[Kırgızistan]] ve [[Tacikistan]] ile birlikte [[Kolektif Güvenlik Antlaşması Örgütü]]'ne (CSTO) üyedir. Ayrıca NATO'nun [[Barış İçin Ortaklık]] (PiP) programına ve [[Avrupa-Atlantik Ortaklık Konseyi]]'ne (EAPC) katılır.

Ermenistan, Yunanistan komutasındaki NATO dışı [[KFOR]] birliklerinin bir parçası olarak [[Kosova]]'da barışı koruma misyonunu yürütmüştür. Ayrıca Ekim 2008'e kadar [[Irak Savaşı]]'ndaki [[Uluslararası Güvenlik Destek Gücü|Güvenlik Destek Gücü]]'nde Ermenistan'a ait 46 asker bulunuyordu. Ermenistan 2019'da mayın temizleme ve insani yardım misyonu için Suriye'ye 83 asker göndermiştir.

=== İnsan hakları ve özgürlük ===

Ermenistan, Ocak 2019'da [[The Economist Intelligence Unit]] tarafından yayımlanan Demokrasi Endeksi'nde 4,79 puan almıştır. Hâlâ "[[hibrit rejim]]" olarak sınıflandırılmasına rağmen Ermenistan, demokrasi alanında Avrupa ülkeleri arasında en güçlü gelişmeyi kaydetti ve 2006 yılından bu yana en yüksek puanına ulaştı.

Ermenistan, [[Freedom House|Freedom House'un]] 2019 raporunda (2018 verileriyle) "kısmen özgür" olarak sınıflandırılmış ve bir önceki yıldan 6 puan daha fazla alarak 100 üzerinden 51 puan elde etmiştir.

Ermenistan, [[Sınır Tanımayan Gazeteciler]] tarafından yayımlanan 2019 [[Basın Özgürlüğü Endeksi|Dünya Basın Özgürlüğü Endeksi]]'nde de ilerleme kaydetti bir önceki yıl elde ettiği puanı 19 daha arttırarak listede 61. sırada yer aldı. Ayrıca ülkede gazeteci öldürme vakasına rastlanmadığı da doğrulanmıştır.

Ermenistan, Kanada [[Fraser Institute]] tarafından yayımlanan İnsan Özgürlüğü Endeksi 2017 raporunda (2016 verilerine göre) 54. sırada yer alıyor.

Ermenistan, [[Cato Enstitüsü]] tarafından yayımlanan 2017 İnsan Özgürlüğü Endeksi'nde ekonomik özgürlük bakımından 159 ülke arasından 29., kişisel özgürlük bakımından da 76. sırada yer aldı.

=== İdari bölümler ===




Ermenistan on bir bölgeye (մարզ, "marz"; çoğul. մարզեր, "marzer") bölündürülmektedir. Ancak ülkenin başkenti [[Erivan]] hem şehir hem de marz olarak sayılmaktadır.

Her marz, devlet hükûmeti tarafından idare edilmektedir; her marzın valisi hükûmet tarafından seçilir ve bu valiler, hükûmetin bölgesel politikasını yerine getirmeleri ve cumhuriyete ait yürütme organlarının bölgesel işlerini düzenlemeleri gerekmektedir.



== Ekonomi ==
Ekonomi ağırlıklı olarak yurt dışındaki [[Ermeniler]]in yatırım ve desteğine dayanmaktadır. Bağımsızlıktan önce, [[Ermenistan ekonomisi]] büyük ölçüde endüstri temelliydi (kimyasallar, elektronik, makine, işlenmiş gıda, sentetik kauçuk ve tekstil) ve büyük ölçüde dış kaynaklara bağımlıydı. Cumhuriyet, [[Hammadde|ham madde]] ve enerji karşılığında kardeş cumhuriyetlere makine aletleri, tekstil ürünleri ve diğer mamul mallar sağlayan modern bir sanayi sektörü geliştirmişti.

Tarım, 1991'de [[Sovyetler Birliği'nin dağılması]]ndan önce hem net malzeme ürününün hem de toplam istihdamın %20'sinden daha azını oluşturuyordu. Bağımsızlıktan sonra, tarımın ekonomideki önemi belirgin bir şekilde arttı, 1990'ların sonundaki payı [[Gayrisafi yurt içi hasıla|GSYİH]]'nın %30'undan fazlasına ve toplam istihdamın %40'ından fazlasına yükseldi. Tarımın önemindeki bu artış, 1990'ların başında ekonominin tarım dışı sektörlerinin çöküşü ve geçişin ilk aşamalarındaki belirsizlik karşısında nüfusun gıda güvenliği ihtiyaçlarına atfedilebilir. Ekonomik durum istikrar kazandıkça ve büyüme yeniden başladığında, tarımın istihdamdaki payı %40'ın üzerinde kalmasına rağmen, tarımın [[Gayrisafi yurt içi hasıla|GSYİH]] içindeki payı %20'nin biraz üzerine düştü (2006 verileri).

Ermeni madenleri bakır, çinko, altın ve kurşun üretir. Enerjinin büyük çoğunluğu, gaz ve nükleer yakıt (bir nükleer enerji santrali için) dâhil olmak üzere Rusya'dan ithal edilen yakıtla üretilmektedir; başlıca yerli tek enerji kaynağı hidroelektriktir. Kömür, gaz ve petrol yatakları için küçük yatırımlar yapılmış olsa da henüz gelişmemişlerdir.

Ermenistan'ın [[biyokapasite]]si dünya ortalamasının altındadır. 2016 yılında Ermenistan'da kişi başına 0,8 küresel hektar biyolojik kapasite düşüyordu, bu da kişi başına yaklaşık 1,6 küresel hektar olan dünya ortalamasından çok daha azdı. 2016'da Ermenistan kişi başına 1,9 küresel hektar biyolojik kapasite kullandı. Bu, Ermenistan'ın içerdiği biyolojik kapasitenin iki katını kullandıkları anlamına geliyor. Sonuç olarak, Ermenistan bir biyokapasite açığı veriyor.

Eski [[Sovyetler Birliği]]'nin diğer yeni bağımsız devletleri gibi, [[Ermenistan ekonomisi]] de eski Sovyet ticaret modellerinin çöküşünden muzdarip. Sovyetlerin Ermeni sanayisine yatırımı ve desteği büyük ölçüde ortadan kalktı, fakat birkaç büyük işletme hâlâ faaliyetyelerini yürütmekte. Ayrıca 25.000'den fazla kişinin ölümüne ve 500.000'inin evsiz kalmasına neden olan [[1988 Spitak depremi]]nin etkileri hâlen hissediliyor. [[Azerbaycan]] ile [[Dağlık Karabağ sorunu|Dağlık Karabağ]] konusunda yaşanan ihtilaf çözülmedi. 1989'da nükleer santralin kapatılması, 1990'lardaki enerji krizine yol açtı. [[Gayrisafi yurt içi hasıla|GSYİH]], 1989 ile 1993 arasında yaklaşık %60 düştü, ancak daha sonra elektrik santrali 1995'te yeniden açıldıktan sonra büyümeye devam etti. Ulusal para birimi olan dram, 1993'te piyasaya sürülmesinden sonraki ilk yıllarda [[hiperenflasyon]]a uğradı.

== Demografi ==


2025 itibarıyla Ermenistan'ın toplam nüfusu 3,081,100 kişi civarındadır. Ekonominin son on yıldaki ortalama büyüme oranı %5,2'dir. 2010-2013 arasında ise %3 küçülmüştür. Ülkenin başkenti [[Erivan]], 1.107.800 kişi nüfusu (toplam nüfusunun %34,3'ü) ile nüfus bakımından hem ülkenin en büyük şehri hem de en büyük marzıdır. Ermenistan'ın [[nüfus yoğunluğu]], [[kilometre kare|km]] başına 109 kişi ve Erivan, km başına 4.480 kişi ile yine de ülkenin en büyük nüfus yoğunluğuna sahip olan marzıdır. Ülkenin nüfus yoğunluğu, [[Moldova]]'dan sonra eski [[Sovyetler Birliği]] ülkelerinin arasında en büyük ikinci nüfus yoğunluğudur ve dünya çapında ise 98'inci. Toplam nüfusunun %64,1'i kentlerde ve %35,9'u köylerde yaşamaktadır. Her 100 kadına 87,3 erkek bulunmaktadır; bu kadınların lehine olan dünyanın en yüksek yedinci [[İnsanlarda cinsiyet oranı|cinsiyet oranı]]dır. Ermenistan'da [[eğitim]], yasal olarak bir [[insan hakları|insan hakkıd]]ır ve temel eğitim şarttır. Devlet orta eğitim okullarında da eğitim ücretsizdir. Ermenistan'daki [[okuryazarlık]] oranı %99,4 (erkek oranı %99,7, kadın oranı %99,2).

=== Etnik gruplar ===

2022 nüfus sayımına göre [[Ermeniler|Ermeni]] 2,875,697 kişi (%98,1), [[Yezîdîler|Ezidi]] 31,077 kişi (%1,2), [[Ruslar|Rus]] 14,074 kişi (%0,4), [[Süryaniler|Süryani]] 2,754 kişi (%0.1), [[Kürtler|Kürt]] 1,663 kişi (%0.1), [[Ukraynalılar|Ukraynalı]] 1,005 kişi, [[Yunanlar|Yunan]] 365 kişi, [[Gürcüler|Gürcü]] 223 kişi ve diğer halklardan 5,873 kişi (%0.2) yaşamaktadır. [[Sovyetler Birliği'nin dağılması]]ndan önce büyük bir [[Azeriler|Azeri]] toplumu da vardı (1989'daki Sovyet nüfus sayımına göre Ermenistan nüfusunun %2,6'sı, yani 84.860 kişi, Azeri idi), ama toplumlar arası gerilimler, özellikle [[Birinci Dağlık Karabağ Savaşı|Karabağ Savaşı]] nedeniyle neredeyse hiç Azeri kalmamıştır.   


=== Dil ===
Ermenistan'da en çok konuşulan dil [[Ermenice]]; asıl ülkede konuşulan Ermenice türü [[Doğu Ermenicesi]]'dir. Sovyet dönemi boyunca Ermenistan'daki okulların öğretim dilleri Ermenice ve [[Rusça]] idi ve böylece neredeyse bütün kent nüfusu ve köy nüfusun tamamı Rusça konuşabiliyordu. Günümüzde ise ülkenin en çok konuşulan ikinci dil hâlâ daha Rusçadır ve [[İngilizce]] gibi [[Batı Avrupa]] dilleri pek bilinmiyor. Azınlıklar tarafından konuşulan diller [[Kürtçe]], [[Süryanice]], [[Pontus Rumcası]] ve Karabağ Savaşı'ndan önce [[Azerice]].

=== Din ===
301 yılında Ermenistan, [[Hristiyanlık|Hristiyanlığı]] devletin dini olarak uygulayan dünyanın ilk ülkesi olmasıyla birlikte Hristiyanlık, özellikle [[Ermeni Apostolik Kilisesi]] Ermenistan'daki en yaygın dinidir (nüfusun ≈%94'ü Ermeni Apostolik'tir), ancak zamanımızda anayasal olarak Ermenistan [[sekülerizm|seküler]] bir ülkedir, böylece [[düşünce özgürlüğü|vicdan]] ve [[din özgürlüğü]] kanunen desteklenmektedir (diğer yasalara aykırı değil ise). Nüfusun geri kalanına ait en büyük dinler, diğer Hristiyan tarikatları ([[Katolik Kilisesi|Katolisizm]], [[Rus Ortodoks Kilisesi|Rus Ortodoks]] vs.), [[Yezîdîler|Ezidilik]] ve [[İslam]]'dır.

=== Şehirler ===


== Kültür ==



=== Spor ===


[[Basketbol]], [[voleybol]] ve [[hokey]] gibi sporlar Ermenistan'da popülerdir, fakat Ermenistan'daki en popüler spor [[futbol]]dur. [[Bardzraguyn humb]] ve [[Ermenistan millî futbol takımı]]nı düzenleyen [[Ermenistan Futbol Federasyonu]] 1992'de kuruldu ve aynı seneden beri [[UEFA|Avrupa Futbol Federasyonları Birliği]] (UEFA) üyesidir. Mamâfih, bu yana kadar Ermeni takımı ne [[FIFA Dünya Kupası]] ne de [[Avrupa Futbol Şampiyonası]] için kalifiye olabilmiştir ve Nisan 2009'dan beri takımın ortalama FIFA dünya sıralaması 106'dır (Mart 2009 ayında 120).

Bunun dışında [[satranç]] da çok popülerdir ve satranç dalında Ermenistan çok daha başarılıdır. [[Garri Kasparov]], [[Levon Aronyan|Levon Aronian]], [[Tigran Petrosyan|Tigran Petrosian]], [[Rafael Vaganian]] ve [[Vladimir Agopyan|Vladimir Akopian]] gibi birçok meşhur Ermeni asıllı satranç oyuncuları vardır. Ülkenin çok büyük ekonomik sorunlarına karşın 1996'da yapılan [[32. Satranç Olimpiyatı]] Erivan'da sunuldu. 2006'da Ermenistan, [[Torino]]'daki [[37. Satranç Olimpiyatı]]'nı kazandı ve iki yıl sonra [[Dresden]]'de [[38. Satranç Olimpiyatı|tekrar kazandı]].

[[Ermenistan Millî Olimpiyat Komitesi]] 1990 yılında kuruldu ve 1993'te [[Uluslararası Olimpiyat Komitesi]] tarafından tanındı. 1992'den önce Ermeniler, [[1912 Yaz Olimpiyatları]]'nda [[1912 Yaz Olimpiyatları'nda Türkiye|Türkiye'yi temsil ederek]] ilk defa katıldılar; Ermenistan sonra [[Sovyetler Birliği]]'nin bir parçası olunca Sovyetler Birliği'ni temsil ederek katılırlardı ve [[Hrant Şahinyan]], [[Helsinki]]'deki [[1952 Yaz Olimpiyatları]]'nda altın madalya kazanan ilk Ermeni oldu. Ermenistan'ın Sovyetler Birliği'nden bağımsızlığını kazandıktan sonra [[1992 Yaz Olimpiyatları]]'nda tek ülke olarak değil, 11 diğer eski SSCB cumhuriyeti ile [[Birleşik Takım]] üyesi olarak katıldı; bu takımda beş Ermeni atlet vardı ve bunların dördü madalya kazandı (üç altın, bir gümüş). Ermenistan, ancak [[1994 Kış Olimpiyatları]]'na bağımsız bir ülke olarak ilk defa katıldı ve bu yana kadar Olimpiyat Oyunları'nda toplam 9 madalya kazanmıştır (7 bronz, 1 gümüş ve [[Atlanta]] şehrinde sunulan [[1996 Yaz Olimpiyatları]]'nda [[Greko-Romen|Grekoromen güreşi]] dalında [[Armen Nazaryan]] tarafından kazanılan bir altın madalya).

Her iki sene [[Panermeni Oyunları|Pan-Ermeni Oyunları]] Erivan'da yer almaktadır. Pan-Ermeni Oyunları, amacı [[basketbol]], [[voleybol]] ve [[yüzme]] gibi bir sürü sporda 68 şehirden [[Ermeni diasporası]] takımları ve Ermenistan'daki [[Ermeniler]]i beraber getirmek olan bir spor turnuvasıdır.

=== Bayramlar ===
Ermenistan'da ve [[Ermeni diasporası]] tarafından birçok dinî ve resmî bayram kutlanmaktadır. Dinî bayramların bazılarının tarihleri her sene değişiyor, o yüzden aşağıda sadece tarihleri belli olan bayramlar gösterilmektedir; bunların neredeyse hepsi resmîdir.

<center><small>**Kaynak:*' Armenia Information ve Londra'daki Ermenistan Büyükelçiliği</small></center>

Ermenilerin kutladıkları dinî bayramların neredeyse hepsi değişken tarihlere sahiptir. 2009'da [[Paskalya]] bayramı (Զատիկ, *Zatik*), Ermeni Kilisesi tarafından 21 Nisan tarihinde kutlanacaktır. [[Vartavar]] (Վարդավար) bayramı, her sene Paskalya'dan 14 hafta sonra kutlanır.

== Dipnotlar ==
<div class="references-small">
<references group=dn/>
</div>

== Kaynakça ==


=== Bibliyografya ===
* [[Ermenistan Anayasası|1995 Ermenistan Anayasası]] <small>(<span class="plainlinks">[http://www.parliament.am/legislation.php?sel=show&ID=1&lang=eng İnternette okuyun]</span>)</small>
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== Dış bağlantılar ==


* 
* *The World Factbook*ta [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/am.html Ermenistan] 
* *BBC Türkçe'' sitesinde Ermenistan ülke rehberi
* Armenia Information - resmî hükûmet Turizm Bakanlığı sitesi