Somun (ekmek)

= Somun ekmek =
Somun ekmek, temel olarak un, su, tuz ve maya ile hazırlanıp fırında pişirilen, Türkiye ve Balkanlar başta olmak üzere geniş bir coğrafyada tüketilen bir ekmek türüdür. Halk arasında genellikle "bodoslama ekmek" veya "fırın ekmeği" ile eş anlamlı olarak kullanılır ve en yaygın tüketilen ekmek çeşitlerinden biridir.

Kelime kökeni olarak Rumca "ekmek" anlamına gelen psomí (Yunanca: ψωμί) sözcüğüne dayanır. Özellikle Karadeniz Bölgesi'nde Rum fırıncılar tarafından pişirilen bu ekmek, zamanla Anadolu'nun farklı yörelerinde çeşitlenerek zengin bir kültürel mirasın parçası haline gelmiştir.

## Çeşitleri ve Şekilleri
Somun ekmeği, farklı formlarda üretilebilir:

* Yuvarlak somun: Klasik, şişkin ve yuvarlak yapısıyla bilinen en yaygın formdur.
* Uzun somun: "Söğüt yaprağı" formu olarak da adlandırılan, dar ve uzun şekliyle fırınlarda sıkça rastlanan ekmek türüdür.

## Yöresel ve Kültürel Varyantlar
Somun ekmeği, Anadolu ve Balkanlar'da yöresel tarifler ve kültürel ögelerle zenginleşmiştir.

### Balkan Somunu ([[Bosna-Hersek|Bosna Hersek]])
Balkanlar'da, özellikle Bosna Hersek'te popüler olan bu somun, genellikle yuvarlak ve yassıdır. İç kısmının hafif oyuk olmasıyla bilinir ve geleneksel bir yemek olan ćevapi (sosisli ekmek) için ideal bir ekmektir. Yapımında zeytinyağı da kullanılabilir.

### Somon (Köy Ekmeği - [[Ankara]])
Ankara yöresinde "somon" olarak adlandırılan bu köy ekmeği, mayası akşamdan hazırlanan hamurun tandırda yaklaşık 1 saat pişirilmesiyle yapılır. Uzun süre bozulmadan kalabilme özelliğiyle bilinir.

### Somuncu Baba Ekmeği ([[Malatya]])
600 yıllık bir tarife dayanan bu özel ekmek, içine katılan bal gibi farklı gıdalarla hazırlanır ve şifalı olduğuna inanılır. Hulusi Efendi Vakfı tarafından üretilen bu ekmek, ticari amaçla satılmaz; özellikle ramazan ayında ve önemli günlerde ücretsiz olarak dağıtılır. Adını, ünlü mutasavvıf Somuncu Baba'dan alır.

### [[Bolu]] Somunu
Bolu yöresinde yapılan bu somunun tarifinde, ekmeğe yumuşaklık katması için haşlanmış patates kullanılır ve geleneksel olarak odun fırınında pişirilir.

## Hazırlanışı ve Pişirilmesi
Evde somun ekmeği yapımı, belirli aşamaları içeren bir süreçtir.

### Temel Malzemeler

* 500 gr ekmeklik un (yaklaşık 4,5 su bardağı)
* 300-320 ml ılık su
* 1 paket kuru maya (veya 15 gr yaş maya)
* 1-2 tatlı kaşığı tuz
* 1 tatlı kaşığı toz şeker (mayayı aktifleştirmek için)
* İsteğe bağlı: 2 yemek kaşığı zeytinyağı veya yarım su bardağı ılık süt (yumuşaklık katmak için)

### Yapılış Aşamaları

# Mayanın Aktifleştirilmesi: Ilık suyun yarısı, şeker ve maya karıştırılıp 10 dakika bekletilir. Karışımın köpürmesi, mayanın aktif olduğunu gösterir.
# Hamurun Yoğrulması: Un geniş bir kaba elenir. Ortası havuz gibi açılıp mayalı karışım, kalan su ve tuz eklenir. Pürüzsüz ve ele yapışmayan bir hamur elde edene kadar yaklaşık 10 dakika yoğrulur.
# İlk Mayalanma: Hamurun üzeri kapatılıp, hacmi iki katına çıkana kadar oda sıcaklığında yaklaşık 1-1,5 saat bekletilir.
# Şekil Verme ve İkinci Mayalanma: Mayalanan hamur istenen şekil verilip yağlı kağıt serili fırın tepsisine yerleştirilir. Üzerine keskin bir bıçakla çizikler atılır ve tepsi içinde 30-45 dakika daha dinlendirilir.
# Pişirme: Fırın 200-230°C'de önceden ısıtılır. Çıtır bir kabuk elde etmek için fırının tabanına bir kase su konulabilir veya pişirme başında fırın tabanına bir bardak kaynar su dökülür. Ekmekler, altın sarısı renk alana kadar 20-40 dakika pişirilir.

### Püf Noktaları

* Çıtır Kabuk: Fırına su koymak, kabuğun çıtır olmasını sağlar.
* Dinlendirme: Ekmek fırından çıkarıldıktan sonra en az 30 dakika soğutulmalıdır; aksi takdirde içi hamur kıvamında kalabilir.
* Saklama: Tazeliğini korumak için pamuklu veya kağıt torbalarda saklanması önerilir.

## Kültürel ve Sembolik Anlamlar

* Üzerindeki Çizgi: Ekmeğin üzerine atılan çizginin, Orhan Gazi döneminde fırıncılar tarafından tek Allah inancını simgelemek için yapıldığına dair bir rivayet bulunmaktadır. Pratik bir sebep olarak ise, bu çizikler pişme sırasında hamurun kontrolsüzce patlamasını önler.
* Etimolojik Ayrım: Türkçede "somun" kelimesi, teknik bir terim olarak cıvataların ucuna sıkıştırılan parçayı (somun) da ifade eder. Bu anlam, ekmek ile ilgili değildir ve tamamen farklı bir kökene sahiptir. 

## Kaynakça

*