Behistun Yazıtı

**Behistun Yazıtı** (ayrıca **Bisütun Yazıtı**; , Eski Farsça: **Bagastana**, "tanrının yeri"), Kirmanşah, İran yakınlarındaki Bisütun Dağının bir uçurumunda yer alan çok dilli bir yazıt ve büyük bir kaya kabartmasıdır. Ahameniş İmparatoru I. Darius döneminde hazırlanmıştır ve I. Darius'un imparatorluğu genişletişinden bahseder. Eski Farsça, Elamca ve Babilce (bir çeşit Akadca) yazılmış, bilinen en uzun üç dilli çivi yazısı olduğu için çivi yazısının deşifre edilmesi açısından önemlidir.

Büyük Darius tarafından MÖ 522 yazında Pers İmparatorluğu'nun kralı olarak taç giymesi ile MÖ 486 sonbaharında ölümü arasında bir zamanda yazılan yazıt, Darius'un ataları ve soyu da dahil olmak üzere kısa bir otobiyografisiyle başlar. Yazıtın ilerleyen bölümlerinde Darius, II. Kambises'in ölümünün ardından Pers İmparatorluğu'ndaki birçok isyanı bastırmak için bir yıl içinde (MÖ 521 Aralık'ta sona eren) on dokuz savaşa girdiği uzun bir olaylar dizisi sunar. Yazıtta, II. Kambises'in ölümünü takip eden isyanların, imparatorluğun çeşitli şehirlerindeki birkaç sahtekâr ve onların işbirlikçileri tarafından düzenlendiği ve her birinin II. Kambises'in ölümünü takip eden kargaşa sırasında sahte bir şekilde kendini kral ilan ettiği ayrıntılı bir şekilde belirtilmektedir. Büyük Darius bu karışıklık dönemindeki tüm savaşlarda kendisini muzaffer ilan etmiş ve başarısını "Ahura Mazda'nın lütfuna" bağlamıştır.

Yazıt yaklaşık 15&nbsp;m (49&nbsp;ft) yüksekliğinde, 25&nbsp;m (82&nbsp;ft) genişliğinde ve Babil ile Medya'nın (sırasıyla Babil ve Ecbatana) başkentlerini birbirine bağlayan antik bir yoldan 100&nbsp;m (330&nbsp;ft) yükseklikteki kireçtaşı bir uçurumdadır. Eski Farsça metin beş sütunda 414 satır; Elamca metin sekiz sütunda 260 satır ve Babilce metin 112 satırdan oluşmaktadır. Darius II döneminde yazılmış olan Aramice metnin bir kopyası Mısır'da bulunmuştur. Yazıt, Büyük Darius I'in krallığın bir işareti olarak bir yay tuttuğu ve sol ayağını önünde sırt üstü yatan bir figürün göğsüne koyduğu gerçek boyutlu bir kabartma ile resmedilmiştir. Sırtüstü yatan figürün kral adayı Gaumata olduğu düşünülmektedir. Darius'a sol tarafta iki hizmetkâr eşlik etmekte, sağ tarafta ise fethedilen halkları temsil eden, elleri bağlı ve boyunlarında ip bulunan bir metrelik dokuz figür durmaktadır. Bir Faravahar yukarıda süzülmekte ve kralı kutsamaktadır. Darius'un sakalı gibi, demir pimler ve kurşunla tutturulmuş ayrı bir taş blok olan bir figürün de diğerleri tamamlandıktan sonra eklendiği anlaşılmaktadır.

## Çeviri çalışmaları

Alman araştırmacı Carsten Niebuhr 1764 yılı civarında Danimarka Kralı V. Frederik için ziyaret ettiği yazıtın bir kopyasını 1778'de seyahatlerinin kitabında yayınladı. Niebuhr'un transkripsiyonları Georg Friedrich Grotefend ve diğerleri tarafından Eski Fars çivi yazısı yazısını deşifre etme çabalarında kullanıldı. Grotefend, Sami çivi yazılarının aksine Eski Farsça metnin alfabetik olduğunu ve her kelimenin dikey eğimli bir sembolle ayrıldığını fark ettikten sonra 1802 yılına kadar Eski Farsçanın 37 sembolünden onunu deşifre etmiştir.

Eski Persçe metin, Elam ve Babil yazıtlarının kurtarılması ve kopyalanması henüz denenmeden önce kopyalanmış ve deşifre edilmiştir; bu da iyi bir deşifre stratejisi olduğunu kanıtlamıştır, Eski Farsça yazının alfabetik yapısı nedeniyle incelenmesi daha kolay olduğundan ve temsil ettiği dilin Orta Farsça yoluyla yaşayan modern Fars dili lehçelerine doğal olarak evrilmiş olması ve ayrıca Zerdüşt kitabı *[[Avesta]]*da kullanılan Avestaca ile ilişkili olması.

1835 yılında, British East India Company ordusunda İran Şahı'nın kuvvetlerinde görevli bir subay olan Sir Henry Rawlinson yazıtı ciddi bir şekilde incelemeye başladı. Bisotun kasabasının adı bu dönemde "Behistun" olarak değiştirildiğinden, anıt "Behistun Yazıtı" olarak anılmaya başlandı. Görece erişilmez olmasına rağmen Rawlinson, yerel bir çocuğun yardımıyla uçuruma tırmanmayı ve Eski Farsça yazıtı kopyalamayı başardı. Elamca olan bir uçurumun karşısında, Babilce olan ise dört metre yukarısındaydı; her ikisine de ulaşmak kolay değildi ve sonraya bırakıldı. 1847 yılında Avrupa'ya tam ve doğru bir kopya göndermeyi başardı.

Farsça metin ve Georg Friedrich Grotefend'in çalışmasıyla kendisine sunulan hece yazısı'nın yaklaşık üçte biri ile Rawlinson metni deşifre etmek için çalışmaya başladı. Bu metnin ilk bölümü Herodotos'ta bulunan Pers krallarının bir listesini içeriyordu, ancak Herodotos'un Yunanca transliterasyon'larının aksine orijinal Farsça biçimleriyle; örneğin Darius, Helenleştirilmiş *Δαρειος* yerine orijinal *Dâryavuš* olarak verilmiştir. Rawlinson, isimleri ve karakterleri eşleştirerek 1838'de Eski Farsça için kullanılan çivi yazısı türünü deşifre etti ve sonuçlarını Londra'daki Royal Asiatic Society ve Paris'teki Société Asiatique'e sundu.

Bu arada Rawlinson, Afganistan'da kısa bir görev süresi geçirdi ve 1843'te bölgeye geri döndü. Bu kez Pers ve Elam yazıları arasındaki uçurumu kalaslarla köprü kurarak aştı ve ardından Elam yazısını kopyaladı. Girişimci bir yerel çocuk bularak uçurumdaki bir çatlağa tırmandı ve Babil yazısının üzerine ipler sarkıttı, böylece yazıtların papier-mâché kalıpları alınabildi. Rawlinson, başta Edward Hincks, Julius Oppert, William Henry Fox Talbot ve Edwin Norris olmak üzere, ayrı ayrı ya da birlikte çalışan diğer birkaç bilim adamıyla birlikte, sonunda bu yazıtları deşifre etti ve sonunda tamamen okunabilmelerini sağladı.

Behistun Yazıtı'nın Eski Farsça bölümlerinin çevirisi, daha sonra metnin Elamca ve Babilce bölümlerinin deşifre edilebilmesinin yolunu açmış, bu da modern Asuroloji'nin gelişimini büyük ölçüde desteklemiştir.

## Çivi yazısının çözülmesinde oynadığı rol
Çivi yazı sisteminin çözümü için gerekli anahtar, Bisütun yazıtlarında bulundu. Çünkü aynı metni yan yana üç farklı dilde kaydetmişti: Eski Çağ’da kullanılan Elamca, Babilce, Farsça’nın atası olan Eski Persçe idi. 1802 yılında Alman dilbilimci Georg Friedrich Grotefend, bu üç yazıtlardan yapılan kopyalar üzerinde çalışmaya başlayarak ilk başarılarını elde etti. 1835’de İran Şah'ının danışmanı olarak görev yapan Teğmen Rawlinson da Grotefend ile aynı sonuçlara ulaşınca çivi yazısı çözülmüş oldu.

## Galeri

Dosya:BehistunRoute.jpg|Sağ üst köşedeki yazıya giden yol.
Dosya:Behistun 2.JPG|2010 yılındaki yazıtın (merkezde) bağlamı. Sol alt köşede bir kişi görülüyor; yazıta ulaşmak için önlerindeki dik uçuruma tırmanmak ve ardından dar bir çıkıntıdan geçmek gerekiyor.
Dosya:BehistunInscriptiondetail.jpg|Yazıtın yakın çekim görüntüsü.
Dosya:Behistun Inscription in Persia ca. 520 BC- UNESCO World Heritage Site.jpg|Behistun Yazıtı'nın 2019'da çekilmiş fotoğrafı.
Dosya:Lineage of Darius the Great.jpg|Behistun yazıtına göre I. Darius'un soy ağacı.
Dosya:Map of the Achaemenid Empire.jpg|Ahameniş İmparatorluğu en geniş sınırlarına ulaştığı dönemde.
Behistun Relief, Assina.jpg|Âššina'nın kabartması : "Bu Âššina'dır. 'Ben Elam kralıyım' diyerek yalan söyledi."
Dosya:Behistun Relief Nidintu-Bêl.jpg|Nidintu-Bêl'in kabartması: "Bu Nidintu-Bêl. *Ben [[Nabonidus]]'un oğlu [[III. Nebukadnezar|Nebukadnezar]]'ım" diyerek yalan söyledi. Ben [[Babil]] kralıyım."*"
Dosya:Behistun Relief, Tritantaechmes.jpg|Tritantaechmes'in kabartması: "Bu Tritantaechmes'tir. 'Ben Sagartia kralıyım, Siaksares'in soyundanım' diyerek yalan söyledi."
Dosya:Behistun relief Arakha.jpg|Arakha'nın kabartması: "Bu Arakha'dır. Yalan söyleyerek şöyle dedi: *"Ben [[Nabonidus]]'un oğlu [[IV. Nebukadnezar|Nebukadnezar]]'ım. Babil'de kralım."*"
Dosya:Behistun relief Frada.jpg|Frâda'nın kabartması: "Bu Frâda. 'Ben Margiana kralıyım' diyerek yalan söyledi."
Dosya:Behistun relief Skunkha.jpg|Skunkha'nın Behistun kabartması. Etiket: "Bu, Sacan Skunkha."
Dosya:Seleucid statue of Hercules 2.jpg|Behistun kompleksindeki Herakles heykeli
Dosya:Heracles Behistun 4000762965 10dbfce20a.jpg|Behistun'daki Herakles heykeli, MÖ 148'de bir Seleukos valisi için yapılmıştır.
Dosya:Godarz.jpg|Part Kralı II. Mithridatis'in kabartması ve Part Kralı II. Gotarzes'in kabartması ile Şeyh Ali Han Zangeneh metin vakfı
Dosya:Behistun, Parthian relief of Gotarzes II.jpg|Behistun'daki II. Gotarzes'nin hasar görmüş atlı kabartması
Dosya:نقش برجسته بلاش 1.JPG|Behistun'daki Vologases kabartması
Dosya:Anubanini rock relief woodprint.jpg|MÖ 2300 yılına tarihlenen ve İran öncesi Lullubi hükümdarı Anubanini tarafından yapılan Anubanini kaya kabartması, içerik bakımından Behistun kabartmalarına (tahta baskı) çok benzer.


## Kaynakça
;Özel

;Genel
*Adkins, Lesley, *Empires of the Plain: Henry Rawlinson and the Lost Languages of Babylon*, St. Martin's Press, New York, 2003.
*Rawlinson, H.C., *Archaeologia*, 1853, vol. xxxiv, s.&nbsp;74.
*Thompson, R. Campbell. "The Rock of Behistun". *Wonders of the Past*. Edited by Sir J. A. Hammerton. Vol. II. New York: Wise and Co., 1937. (ss.&nbsp;760–767) 
*Cameron, George G. "Darius Carved History on Ageless Rock". *[[National Geographic Magazine]]*. Vol. XCVIII, Num. 6, Aralık 1950. (ss.&nbsp;825–844)
*Rubio, Gonzalo. "Writing in another tongue: Alloglottography in the Ancient Near East". In *Margins of Writing, Origins of Cultures* (ed. Seth Sanders. 2nd printing with postscripts and corrections. Oriental Institute Seminars, 2. Chicago: University of Chicago Press, 2007), pp.&nbsp;33–70.
*Louis H. Gray, Notes on the Old Persian Inscriptions of Behistun, Journal of the American Oriental Society, vol. 23, ss.&nbsp;56–64, 1902
*A. T. Olmstead, Darius and His Behistun Inscription, The American Journal of Semitic Languages and Literatures, vol. 55, no. 4, ss.&nbsp;392–416, 1938