Litvan mutfağı

**Litvan mutfağı**, Litvanya'nın serin ve nemli kuzey iklimine uygun ürünleri içerken bir mutfak kültürü gösterir. Arpa, patates, çavdar, pancar, yeşil sebzeler, çilek ve mantar yerel olarak yetiştirilmektedir ve süt ürünleri ülkenin uzmanlık alanlarından biridir. Kışın yiyecekleri saklamak için çeşitli turşulama yöntemleri kullanılır. Çorbalar son derece popülerdir ve yaygın olarak sağlıklı beslenmenin anahtarı olarak kabul edilir. İklim ve tarım uygulamalarını Kuzey Avrupa ile paylaştığı için, Litvanya mutfağının Baltık komşuları ve genel olarak kuzey ülkeleri ile pek çok ortak noktası bulunur. Uzun süren tarım ve yiyecek arama gelenekleri, ülkenin tarihi boyunca çeşitli etkilerle birlikte Litvanya mutfağını oluşturmuştur. Cepelinai gibi yemekler vardır.

Alman gelenekleri, Litvanya mutfağını etkiledi, patates pudingi (*kugelis* veya kugel) ve patates püresi (*vėdarai*) ile doldurulmuş bağırsaklar gibi domuz ve patates yemeklerini ve Šakotis olarak bilinen barok ağaç keklerini tanıttı. Litvanyalı soylular genellikle Fransız aşçıları işe aldı; Fransız mutfağının etkisi bu şekilde Litvanya'ya giriş yaptı. En egzotik etkisi olan Doğu (Karaylar) mutfağıdır ve kibinai yemeği Litvanya'da popüler hale gelmiştir. Litvanya Büyük Dükalığı'nda yaşayan Litvanyalılar ve diğer uluslar da bazı yemek ve içecekleri paylaşırlar. Litvanya mutfağı Polonya ve Rutenya mutfaklarını da etkilemiştir.

## Litvanya mutfağının tarihi
Baltık insanlarının (Aestii) gıda ve tarımla ilgili ilk sözleri ve ilgili gelenekler MS 98 dolaylarında Tacitus'tan geliyor: "Onlar, tembel Almanlar arasında alışılmadık bir azimle tahıl ve diğer mahsulleri yetiştiriyorlar."

9. yüzyıl gezgini Wulfstan, West Balts'ta bal likörünün kullanıldığını doğrulamıştır: "Çok fazla bal ve balıkçılık var. Kral ve en güçlü adamlar kısrak sütü, fakirler ve köleler bal likörü içer. ... Este'de bira yok ama bol miktarda likör var."

14. yüzyılda, Litvanya bugün bilinen tahılların ve baklagillerin neredeyse tamamı yetiştiriliyordu, ancak Kuzey Avrupa ikliminde yetiştirilmesi daha kolay olduğu ve mahsulün daha öngörülebilir olması nedeniyle en popüler olan ürün çavdardı. Maišiagala tepesinin 13-14. yüzyıl katmanında yapılan araştırma kazılarında yaklaşık 20 çeşit çeşitli tahıl ve baklagil bulundu - kışın ve yazın çavdar, buğday, arpa, yulaf, darı, karabuğday, mercimek, fiğ, bezelye, bakla.

İtalya'dan Litvanya'nın Büyük Düşes eşi Bona Sforza ile mutfakta birçok yenilik yaşandı. Bona Sforza çatalı ve geleneksel İtalyan yemeklerini - zeytin, zeytinyağı; şarap ve buğday unu daha popüler hale getirdi. Yaban havucu, karnabahar, ıspanak ve hatta enginar tanıtıldı ve yetiştirildi. Litvanya Büyük Dükleri Sarayı'nın kendi sebze bahçesine sahip olduğu varsayılmaktadır. Bona Sforza'nın kızı Catherine Jagiellon, İsveç Kralı III. Johan ile evlendikten sonra çatalı ve diğer kültürel alışkanlıkları İsveç'e tanıttı. Bona Sforza'nın oğlu II. Zygmunt August, Litvanya Büyük Dükleri Sarayı Vilnius'ta yaşayan İtalyan bir şef olan Sigismondo Fanelli'ye sahipti.

Alexander Jagiellon'un mahkeme hesap kitaplarında ayrıca mutfakla ilgili mahkeme yetkililerinden bahsediliyor: Master of the Kitchen kitabında büyük baş aşçı Petras Aleknaitis iken, mutfak ustasının gerçek işlevleri mutfak kıdemli Raclovas tarafından gerçekleştiriliyordu, diğer Mutfak Ustaları da bahsediliyor: Mikalojus Jundilaitis ve Carver Butrimas Jokūbaitis Nemiraitis. 16. yüzyılda, Vingriai kaynaklarından doğrudan Vilnius'taki Litvanya Büyük Dükleri Sarayı'nın mutfağına bir su hattı inşa edildi.

Litvanya'da patates yetiştiriciliği 17. yüzyıldan beri bilinmektedir, ancak 18. yüzyılda daha yaygın hale gelmiştir.

Litvanya Büyük Dükleri Sarayı'nın bulunduğu yerdeki arkeolojik buluntular, Litvanya hükümdarlarının yediği yemekler, çatal bıçak takımları ve porsiyonları hakkında birçok bilgi ortaya çıkardı.

18. yüzyılda ve 19. yüzyılda *Lithuanienne* tarzı tarifler Fransız yemek kitaplarında yer aldı. Litvanya'nın romantik imajı, yemyeşil ormanlar ve oyun ile ilişkili bulunmuştur - *la Lithuanienne à* yemek tariflerinin çoğu geyik, ayı ya da çil keklik ile hazırlanıyordu. 1856'da yayınlanan Urbain Dubois ve Émile Bernard'ın *La Cuisine* adlı klasiği, Litvanya'ya özgü kaz çorbası ve sos tariflerini içeriyordu. *Alphonse Petit La gastronomie en Russie'nin* 1900 yılında yayınladığı bir yemek kitabı sekiz Litvanya yemeğinin tarifini içeriyordu.
Dosya:1539-Samogethia-and-Lituania.jpg|Olaus Magnus'un Litvanya'yı tasvir eden haritasının bir parçası: Litvanya tipi mahsul ticareti gemileri (naves frumentarie) - vytinė, Vilnius'un yakınında görülüyor. Ayrıca arı kovanlarının ayılardan korunması gösteriliyor. (sağ tarafta)
Dosya:Royal Palace of Lithuania in Vilnius.jpg|Vilnius'daki Litvanya Büyük Dükleri Sarayı. İtalyan ve Fransız mutfağı gibi birçok Avrupa yeniliği ve modası bu Saray aracılığıyla Litvanya'ya ulaştı.
Dosya:Logo of the Lithuanian Culinary Heritage Foundation.png|Geleneksel Litvanya usulü kullanılarak üretilen yiyecekleri işaretlemek için kullanılan Litvanya Mutfak Mirası Vakfı logosu.


## Ekmek

En eski ve en temel Litvanya gıda ürünlerinden biri çavdar ekmeğidir. Çavdar ekmeği her gün kahvaltı, öğle ve akşam yemeklerinde yenir. Ekmek, aile ritüellerinde ve tarım törenlerinde önemli bir rol oynamıştır. Geleneksel olarak, Litvanya mutfağının en önemli parçası, hafif buğday ekmeklerinden daha sık kullanılan koyu çavdar ekmeğidir (*ruginė duona).* Arkeolojik buluntular, Litvanya'daki 9-14. yüzyıllarda ekmeğin mevcut çavdar ekmeğine çok benzediğini ortaya koyuyor. Hamur genellikle ekşi maya ile hazırlanır ve bitmiş ürünü hafifletmek için biraz buğday unu içerir. Geleneksel olarak her evin kendi ekşi mayası vardı - () Evin sembolik anlamı da vardı. Çavdar ekmeği genellikle açık yüzlü sandviç olarak yenir, tereyağlı veya peynirle sürülür. Bazen kimyon veya biraz soğan ile tatlandırılır. Hazanbel yapraklarında geleneksel ekmek pişirilir. Ekmek pişirme önemli bir ritüel olarak kabul edilmiştir. Ekmek, *duonkepė krosnis* adı verilen özel bir fırında pişirilir. Litvanya atasözüne göre; *aukso apsieis olun, duonos ne olun (Altın* *olmadan idare edilebilir, ancak ekmek olmadan yapılamaz*).

## Sebzeler ve baharatlar

Litvanya yemek tariflerinde en çok kullanılan sebze patatestir; en basit haliyle kaynatılır, pişirilir veya sotelenir, genellikle dere otu ile süslenir, ancak birçok farklı patates yemeği tarifi mevcuttur. 18. yüzyılın sonlarında Litvanya'ya patates getirildi, ikliminde zenginleştiği görüldü ve kısa sürede vazgeçilmez bir sebze haline geldi.

## Balık
Ringa haricindeki tatlı su balıkları, Litvanya'nın en popüler balıklarıdır. Turna balığı, sudak balığı veya levrek gibi balıklar genellikle bütün olarak veya içi doldurulmuş olarak pişirilir. Ringa balığı marine edilir, fırınlanır, kızartılır veya etli aspic servis edilir. 19. yüzyıldan beri ringa balığı Litvanya'ya Norveç'in Stavanger bölgesinden ithal edilmektedir. Ayrıca Somon genellikle krema sosu, sebze ve pilavla servis edilen popüler bir yemektir. Sovyet işgalinden sonra barajlar inşa etmeden önce, Litvanya nehirlerinde somon balığı oldukça bol bulunan bir balıktı.

### Peynir
Geleneksel Litvanya lor peynirinin Korumalı Coğrafi İşaret (PGI) etiketi vardır. Fermente edilmemiş Litvanya beyaz peynirini yemenin en popüler yolu taze baldır; baharatlarla pişirilip çay ile de tüketilebilmektedir. Gıda tarihçileri, lor peynirinin 4-6 bin yıldır bilindiğini tahmin ediliyor. Litvanyalılar, Samogitya bölgesinde 16. yüzyılda sert peynirleri fermente etmeye başladılar. Samogit sınırlarının ötesinde, bu peynir Litvanya peyniri olarak biliniyordu. Tarihsel olarak, düşük laktoz intoleransı nedeniyle Litvanya'da pek peynir çeşidi yoktu.&nbsp;Süt ürünleri genellikle taze tüketiliyordu veya biraz fermente edilmişti. 2015 yılında yarı sert peynir *Liliputas*, AB Korumalı Menşe Tanımı ve Korumalı Coğrafi İşaret ürün listelerine dahil edildi.

; Sindirim

Günün yemek yapısı da çiftlik veya köydeki eski yaşamdan etkilenir. Normal iş günü üç bölüme ayrılmıştır - sabahın erken saatlerinden kahvaltıya kadar olan çalışma (*pusryčiai*), kahvaltı ve akşam yemeğinden önceki çalışma (*pietūs*) ve akşam üstü yemeği ile akşam yemeği arasındaki çalışma (vakarienė). Kahvaltı en doyurucu öğün olarak kabul edilmiştir, akşam yemeği daha hafif bir öğün olarak kabul edilir ve akşam yemeği en hafifidir. Yaz aylarında iş günlerinde kahvaltıdan önceki en uzun, en hafif öğündü (priešpusryčiai) ve akşam üstü yemeği ile akşam yemeği -*pavakariai*- yenir. Bugün Litvanyalılar oldukça doyurucu kahvaltı ederler ve gerçekten hafif akşam yemekleri yerler.

## İçecekler

### Bira
*Alus ([[bira]])*, özellikle 1990'daki bağımsızlık restorasyonundan bu yana, ülke genelinde son derece popülerdir. Birkaç Litvanya birası uluslararası ödüller de kazanştır. Yerel bira fabrikaları bir rönesansın tadını çıkarmaktadır. Bira en yaygın alkollü içecektir. Litvanya, ilk olarak 11. yüzyıl kroniklerinde bahsedilen uzun bir çiftlik evi bira geleneğine sahiptir. Bira, eski Baltık festivalleri ve ritüelleri için üretildi. Bira ve bal likörü yapmak için eski Litvanya tanrısı *Ragutis* veya *Rūgutis'ti*. 21 Eylül, şenlikli *Alutinis*, *Koštuvės* veya *Ragautuvės* olarak biliniyordu - ilk bira, geçen yılın hasadı kullanılarak yapılırdı. Litvanya dünya çapında birasıyla pek tanınmamasına rağmen, ancak Avrupa'daki bira fabrikalarının başka yerlerde geliştirilen stillerde basitçe bira üretmediği bağımsız bir bira geleneğine sahip birkaç ülkeden biridir. Geleneksel çiftlik evi üretimi Litvanya'da günümüze kadar ulaşmıştır ve Sovyet döneminde bu tür bira üretimi daha büyük bir ölçekte genişletilmeye başlandı. Bağımsızlıktan sonra bu süreç hız kazandı ve kısa süre sonra kurulanlarla birlikte ülkedeki bira fabrikası sayısı 200'ü aştı. Bunların çoğu o zamandan beri iflas etti, ancak Litvanya'da hâlâ yaklaşık 80 bira fabrikası vardır ve bunlardan belki de 60-70'i dünyanın geri kalanında bilinmeyen tarzlarda bira üretmektedir. Bunlardan bazıları çiftçiler tarafından yapılan geleneksel biralara çok yakındır, diğerleri ise geleneksel bira üreticilerinin oldukça büyük bölgesel bira fabrikalarına dönüşmesinin bir sonucu olarak bu gelenekten gelişmiştir.

Çiftlik evi bira üretimi, Litvanya'da başka hiçbir yerde olmadığı kadar büyük ölçüde hayatta kalmıştır ve tarihteki kazalar nedeniyle Litvanyalılar, benzersiz çiftlik evi geleneklerinden ticari bir bira kültürü geliştirmişlerdir. Litvanya, 2015 yılında Avrupa'da kişi başına düşen bira tüketiminde ilk 5 sırada yer almıştır ve bunların 32'si mikro bira fabrikası olmak üzere 75 aktif bira fabrikası bulunmaktadır.

### Midus

*[[Midus]]*'un en eski Litvanya alkollü içeceği olduğu söylenir; baldan yapılan çeşitleri olan bir bal likörüdür. Baltık halkı binlerce yıldır *midus yapıyordu.* Baltlar ve bal likörünün ilk sözlerinden biri, Prusyalıları ziyaret eden 9. yüzyıl gezgin Wulfstan of Hedeby'ye aittir. Eski Litvanya bal likörü, kekik, limon, tarçın, kiraz, ıhlamur çiçekleri, ardıç meyveleri ve şerbetçi otu gibi çeşitli baharatlarla kaynatılmış bal ve su çözeltisinden yapılmıştır. *Litvanya midusunun* en eski tarifi, Olaus Magnus *Historia de Gentibus Septentrionalibus'un* 1555'te Roma'da yayınlanan bir kitabında kaydedildi. *Midus*, bir asilzade ve eşraf içeceği olarak görülüyordu. 16. yüzyıldan beri *midus* ithal asmalarla rekabet etmeye başladı, ancak Litvanya Büyük Dükleri Sarayı'nda biliniyordu ve hâlâ çok popülerdi. Bugün *Midus* birkaç şirket tarafından üretiliyor ve içki dükkânlarının çoğunda bulunuyor. Bal likörü üretimi zanaati de popüler hale geliyor. 90 güne kadar fermente edilmiş geleneksel Litvanya *midus* *[[Stakliškės]]*, Korumalı Coğrafi İşaret (PGI) etiketine sahiptir.

## Özel günler

Paskalya ve Noel (Noel Arifesi) Litvanya'da kendine özgü masa sunumları ve yemek çeşitleri olan bayramlardır. Paskalya masaları ardıç veya solgun dallarla süslenir.

## Çağdaş mutfak ve restoranlar
Litvanya günümüzde modern mutfak trendlerinden etkilenmektedir; füzyon, yeni İskandinav, özel yapım bira, özel yapım yemekler gibi. Restoran kültürü ve kaliteli yemekler, Vilnius, Kaunas, Klaipėda gibi en büyük şehirlerde gelişmiştir. *Gero maisto akademija* (*Good Food Academy*) tarafından her yıl en iyi 30 Litvanya restoranı seçilmektedir.

## Ayrıca bakınız
* Fin mutfağı
* Fransız Mutfağı
* Alman mutfağı
* Ukrayna mutfağı

## Kaynakça

## Konu hakkındaki eserler
*Rimvydas Laužikas. *Istorinė Lietuvos virtuvė: maistas ir gėrimai Lietuvos Didžiojoje Kunigaikštystėje*. Vilnius: Briedis, 2014.  
**Prie stalo visa Lietuva: mityba ir maisto kultūra nuo seniausių laikų iki iki šių dienų*. Kaunas: Terra Publica,2015.  
*Liudvika Didžiulienė-Žmona. *Lietuvos gaspadinė, arba Pamokinimai, kaip prigulinčiai suvartoti Dievo dovanas* (*Lithuanian landlady or the guidance how to properly consume gifts of the God*). Vilnius: Vaga, 2018.  
*R. Daskevičius. Maisto ir fotografijos knyga "52 kartai"  (*52 times - the book of food and fotography ideas*). 
*N. Marcinkevičienė. *Metai už stalo* (*A year behind the table*). Vilnius: Baltos lankos, 2009,  (a book about seasonal Lithuanian cuisine) 
*N. Marcinkevičienė. *Nuo grūdo iki kepalo* (*From grain to loaf*). Vilnius: Žuvėdra, 2014,  (a book about Lithuanian bread) 
*P. Blaževičius, N. Dambrauskaitė, H. Luik, G. Piličiauskienė, S. Rumbutis. *Vilniaus pilių fauna: nuo kepsnio iki draugo* (*Animals in Vilnius castles: to fry or to friend?*). Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2019,  (a book about eating habits and culture of Vilnius castle dwelers) 
*D. Vaitkevičienė. *Žydinti taurė. Baltų gėrimai ir apeigos* (*The Blossoming Cup. The Beverages and Rituals of the Balts*). Vilnius: Lietuvių literatūros ir tautosakos institutas, 2019,  
*A. Laužikienė, R. Laužikas. ''Senieji lietuviški receptai''  (*Old Lithuanian Receipes*). Vilnius: Vilniaus universiteto leidykla, 2020,  
* Rimvydas Laužikas, Antanas Astrauskas. *How the future king of England ate peacock in Vilnius: the shared cultural, political and culinary history of Britain and Lithuania*. Vilnius: Lietuvos kultūros institutas, 2018.  
*Rimvydas Laužikas, Antanas Astrauskas. *Wie der gepökelte Stier nach Konstanz fuhr*. Vilnius: Lietuvos kultūros institutas, 2017.  
*Jarosław Dumanowski, Rimvydas Laužikas, Liutauras Čeprackas, Arvydas Pacevičius. *W kuchni Ogińskich* (eBook). Vilnius: VšI Akademine leidyba, 2016.  
*Wincenta Zawadzka. *Kucharka litewska*. Vilnius: 1913. 
* Sweet Root. *Proud of Lithuania: A Fairy Tale by Sweet Root*. Vilnius: Dvi tylos, 2017.  (an album about season - inspired Lithuanian cuisine and produce.) 
* Virginija Sakalas-Mikėnas, Ramūnė Sakalas-Jonaitis. *Treasures of Lithuanian Cooking*. 2012.  
* Josephine J. Daudzvardis. *Treasures of Lithuanian Cooking*. Lith. Cath. Press Society; 2nd edition, 1958. ASIN: B01MU3CED7. 
* Beata Nicholson. *Taste Lithuania*. Beatos virtuvė, 2015.  (recipes of contemporary Lithuanian cuisine)

## Dış bağlantılar

*The map of Lithuanian flavours  
*30 best restaurants in Lithuania  
*47 flavours of Vilnius. The best restaurants in Vilnius  
*Samogitian traditional recipes  
*Lithuanian traditional cuisine with recipes 
*Lithuanian beer - a rough guide  
*Culinary Heritage Museum of Lithuania  
*Vilniaus restoranai ir kavinės: aplinka, pastatai, interjeras  
*Viešasis maitinimas Lietuvoje/Foodservice in Lithuania  
*prof. Rimvydas Laužikas. Lietuviški patiekalai ant užsieniečių stalo / Lithuanian dishes on the table of foreigners  
* localtaste.lt - Traditional Lithuanian Food Guide  
* (Litvanca, Fransızca, İngilizce, Norveççe) - Promotion de patrimoines gastreonomiques europeens  
* Lithuania Travel - Lithuanian Cuisine