Tlingitler

**Tlingit** veya **Lingít** (Tlingitçe Lingít, Łingít) halkı, Amerika Birleşik Devletleri’ne bağlı Alaska eyaletinin güneydoğusunda, Alexander Takımadaları’nda yaşamaktadır. Ayrıca Kanada’nın Britanya Kolumbiyası eyaletinin kuzeybatısı ile Yukon eyaletinin güneyindeki ılıman yağmur ormanlarında da yerleşmişlerdir.

Karmaşık bir avcı-toplayıcı kültür geliştiren Tlingitler, Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri (Kıyı Tlingitleri) ya da Subarktik Kızılderilileri (İç Tlingitleri) kültür grubuna mensuptur. Anasoylu bir toplumsal yapıya sahiptirler; başlangıçta animist ya da şamanist inançlara sahipken, zamanla Hristiyanlığı benimsemişlerdir.

Tlingitlerle Avrupalılar arasındaki ilk temas, Rus İmparatorluğu’na bağlı Rus Alaskası döneminde, 1741 yılında Ruslarla gerçekleşmiştir. Totem direkleri ve Çilkat dokuması sanatıyla özellikle tanınırlar.

Tlingitler kültürel açıdan 2 ana gruba ayrılır ve her biri ayrı halklar olarak da addedilir:
#**Kıyı Tlingitleri** ya da **Deniz Tlingitleri** veya **Asıl Tlingitler** (Tlingitçe *Lingít* ya da *Eilʼká Ḵwáan* < *éilʼká ḵwáan* «deniz sakinleri / saltwater people», İngilizce *Coastal Tlingit, Maritime Tlingit, Tlingit proper*) Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri kültür grubundandır ve tipik yağmur ormanı geçimi sürdürürler. Çoğunlukla Alaska'da yaşarlar ve komşularını etlilemişlerdir. Geleneksel olarak 3 alt gruba ayrılırlar: *Gulf Coast, Northern, Southern Coastal Tlingit*. Kıyı Tlingitleri kültürel açıdan komşu halkları da etkilemiştir: **Tlingitleşmiş [[Eyaklar]]** (*Tlingitized Eyak*) ile **Tlingitleşmiş [[Güney Tuçonları]]** (*Tlingitized Southern Tutchone*).
#**[[İç Tlingitleri]]** ya da **Kara Tlingitleri** (Tlingitçe *Łingít* ya da *Daḵká Ḵwáan* < *daaḵ-ká ḵwáan* «iç sakinleri / inland-people», İngilizce *Inland Tlingit, Interior Tlingit*) Subarktik Kızılderilileri kültür grubundandır ve Atabasklar gibi tayga geçimi sürdürürler. Kanada'da yaşarlar ve komşularından etkilenmişlerdir.

## Etimoloji
**Tlingit, Tlinkit** adı kendilerine verdikleri **Lingít**, (Tetlin lehçesinde: **Łingít**) adına dayanır ve «people of the tides» anlamındadır. Sibirya'daki Türk halklarından olan Telengitlerin adına benzese de her ikisini birbirine karıştırmamak gerekir.

**Koloş** < **Kolosh** adı Rusların verdiği **Колоши** (Koloşi) adından gelir ve bu da Supikçe *kulut'ruaq*  («labret») sözüne dayanır. Tlingitlere Supikler *Swaciit* derler. Koloş adı Almancada **Koulischen** biçiminde 1796 tarihli haritada geçer.

## Kabileleri
Tlingit kabileleri (*Ḵwáan*):

## Dil ve Eğitim

Hem Kıyı Tlingitleri (*Büyük Kuzey Tlingitçesi, Uzak Kuzey Tlingitçesi* ve *Güney Tlingitçesi*) hem de İç Tlingitleri (*İç Tlingitçesi*) aynı dilin farklı lehçelerini konuşurlar. 2012 rakamlarına göre Tlingitçeyi akıcı biçimde konuşanların sayısı 200 kişidir ve bu sayıya yarım bilenler ya da sonradan öğrenen dilciler dahil değildir.

## Şirketleşme
Rus Amerikası döneminde ABD'nin Ruslarla birlikte idare ettiği Alaska'yı 1867 yılında Rus İmparatorluğundan satın almasından bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin (Alaska Eskimoları ve Alaska Kızılderililerinin) toprak taleplerini çözmek üzere ABD Kongresinde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan Richard Nixon tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası (ANCSA) gereği kurulan Alaska Yerli Bölge Şirketlerinden Tinglit-Haida Central Council hükûmetinin ortak işletmesindeki *Sealaska Corporation* yerli bölge şirketi Haydalar ile Tlingitlere ait olup buna bağlı 12 köy şirketinden 2 tanesi (*Haida Corporation* ile *Kavilco Inc.*) hariç hepsi Tlingitlerindir. Köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir.

## Sanat

Hem Alaska yerli sanatı hem de Pasifik Kuzeybatısı sanatı içerisinde ela alınan Tlingitlerde sanat çalışmaları daha çok fonksiyoneldir. Deriden giyim kuşam ürünleri ile ağaçtan oyma kano ve özellikle de totem direği en çok tanınan ve örnekleri dünyanın değişik müzelerinde görülen sanat eserleridir. Geleneksel yontma aracı olarak denizkabuğu, taş ve kemikten yapılan bıçak, yontu malzemesi olarak da yabani koyun ve keçi kemikleri de kullanılsa da daha çok ağaç tercih edilir. Kano ve totemlerde kullanılan ağaç olarak yöredeki mazı (*Thuja*) türleri olan Batı mazısı ve boylu mazı tercih edilir. Ahşaba yemek tadını geçirmediği için kap kacak daha çok kızılağaçtan yapılır. Geleneksel Tlingit kültürü sözlü tarihe dayandığından totemler genellikle bir hikâye anlatımını tasvir eder. Bir Tlingit kabilesi (*ḵwáan*) olan Çilkatlar (*Jilḵáat Ḵwáan*) tarafından geliştirilen ve sonra da diğer Tlingitlere ve Hayda ile Çimşiyanlara da geçen Çilkat dokuması adı verilen dokuma örnekleri Alaska yerli sanatının en çok tanınan örneklerindendir.

## Genetik
HLA I ve HLA II genlerinin yanı sıra HLA-A, -B ve -DRB1 gen frekanslarının genetik analizleri, Japonya'daki Aynu halkını, özellikle Pasifik Kuzeybatı kıyısındaki Tlingit gibi bazı Amerikan yerli halklarıyla ilişkilendirmektedir. Bilim insanları, Aynu ve Tlingit'in ana atasının Güney Sibirya'daki Paleolitik gruplara kadar uzanabileceğini öne sürüyorlar.

## Ayrıca bakınız
*Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi
*Henrik Johan Holmberg

## Dipnotlar

## Kaynakça
* de Laguna, Fredericæ. "Tlingit." Suttles, Wayne, ed. *[[Handbook of North American Indians]], Vol. 7: Northwest Coast.* Washington, D.C.: Smithsonian Institution, 1990: 203-28. ISBN 0-87474-187-4.
* Boyd, Robert Thomas. The Coming of the Spirit of Pestilence: Introduced Infectious Diseases and Population Decline among Northwest Coast Indians, 1774-1874.  Seattle: University of Washington Press, 1999. ISBN 978-0-295-97837-6.
* Pritzker, Barry M. *A Native American Encyclopedia: History, Culture, and Peoples*. Oxford: Oxford University Press, 2000: 286-7. ISBN 978-0-19-513877-1.
* Kan, Sergei. "Shamanism and Christianity: Modern-Day Tlingit Elders Look at the Past."  Klass, Morton and Maxine Wiesgrau, eds. *Across The Boundaries Of Belief: Contemporary Issues In The Anthropology Of Religion.* Boulder, CO: Westview Press, 1999. ISBN 978-0-8133-2695-5.

## Dış bağlantılar
*https://web.archive.org/web/20101009053036/http://www.sealaska.com/page/home