III. Hattuşili

**III. Hattuşili** (Hattušili), yaklaşık MÖ 1267-1237 tarihleri arasında hüküm sürmüş Hitit kralıdır. II. Murşili'nin bilinen dördüncü ve en küçük oğludur. Daha kral olmadan önce Kizzuvatna orijinli bir rahibe olan, Puduhepa ile evlenmiş ve Puduhepa en söz sahibi Hitit kraliçelerinden biri olmuştur. Günümüzde Hititlerin başkenti Hattuşaş'ta yapılan kazılarda, III. Hattuşili dönemine ait yüzlerce doküman bulunmuştur.

## Ailesi
Babası II. Murşili ve annesi Gassulaviya'dır. Bilinen iki erkek kardeşi II. Muvatalli ve Halpaşulupi ve kız kardeşi Massanauzzi'dir.  Bilinen oğulları Nerikkaili, Tuthaliya, Hannutti, Huzziya, Hesni ve Kurakura; bilinen kızları Amurru kralı Benteshina ile evlenen Gassulaviya, Isuwa kralı Ari-Şarruma ile evlenen Kiluşhepa ve II. Ramses ile evlenen Hititçe ismi bilinmeyen Maathorneferure'dir. İsimleri bilinmeyen iki diğer kızı II. Ramses (ikinci eş) ve Amurru kralı Şauşgamuwa ile evlenmiştir. Şauşgaruntiya ve Ewri-Şarruma isimli prenslerin ve Henti isimli bir prensesin de Hattuşili'nin çocukları olduğu düşünülmektedir.

## Dönemdaşları
III. Hattuşili'nin hükümdarlığı sırasında Mısır'da II. Ramses, Babil'de Kadaşman-Turgu, II. Kadašman-Enlil ve muhtemelen Kudur-Enlil, Asur'da I. Şalmaneser ile dönemdaştır. Aynı dönemde Hititlere bağımlı krallarıklardan Karkamış'ta Ini-Teşşub, Isuwa'da Ari-Şaruma, Tarhuntaşşa'da Kuruntiya, Seha Nehri Ülkesi'nde Masturi, Mira'da Kupanta-Kurunta, Amurru'da Benteşina, Ugarit'te Ammittamru II krallık yapmıştır.

## Gençliği
Hattuşili'nin çocukluğundan beri süren kronik rahatsızlıkları olduğu bilinmektedir. Kendi anlatımına göre Tanrıça İştar (Şausga), ağabeyi Muvatalli'ye bir rüyada görünerek babası Murşili'ye Hattuşili'in hayatının kısa olacağını, ancak onu bir rahip olarak tanrıçaya adarsa hayatta kalacağını söyledi. Bu nedenle, babası onu Samuha'da tanrıça İştar'ın rahibi olarak atadı ve bu görevini II. Muvatalli'nin hükümdarlığı boyunca sürdürdü.

## Yukarı Ülke Valiliği ve Hakpis Krallığı
Muhtemelen daha ağabeyi tahta çıkmadan önce Hitit sarayındaki en yüksek mevkilerden biri olan Saray Muhafızları Komutanlığı'na atanmıştı. Kardeşi II. Muvatalli döneminde bu pozisyonda devam etti ve çeşitli görevlerde bulundu. Ordu komutanlığı yaptı ve kuzeyde Kaşkalara karşı önemli başarılar kazandı. Muvatalli tarafından Yukarı Ülke valisi olarak atandı. Daha sonra gene kuzey bölgesinde olan Hakpis  şehrinde Fırtına Tanrısı rahibi ve Hakpis kralı mevkisine getirildi. Hattuşili'nin Hakpis merkezli krallığı Ishupitta, Marista, Hissashapa, Katapa, Hanhana, Darahna, Hattena, Durmitta, Pala, Tummanna, Gassiya, Sappa, and Hulana Nehri topraklarını içine alan geniş bir bölgeydi.

## Arma-Tarhunta ile İhtilaf
Yukarı Ülke bölgesinin valisi olmasıyla bölgenin önceki valisi kuzeni Arma-Tarhunta  ile ihtilafa düştü. Bu pozisyonun kendisinden ve ailesinden alınması dolayısıyla Arma-Tarhunta, Hattuşili'ye karşı ithamlarda bulunarak itibarsızlaştırmaya çalıştı. Hattuşili de Arma-Tarhunta ve ailesini kendisine karşı büyücülükle suçladı. II. Muvatalli, her iki tarafı da dini bir sınavdan geçirdi ve kardeşi Hattuşili'yi suçsuz buldu. Buna rağmen Arma-Tarhunta'nın girişimleri bir süre daha devam etti ve en nihayetinde Arma-Tarhunta ve ailesi suçlu bulunarak toprakları Hattuşili'ye verildi. Hattuşili, ilerlemiş yaşından dolayı Arma-Tarhunta'ya dokunmadı ancak eşi ve diğer oğullarını Alaşiya'ya (Kıbrıs) sürgüne gönderdi ve ailenin mal varlığını Samuha'daki İştar tapınağına hibe etti.

## Kaşka Savaşları
Bu dönemde Kaşka ile çatışmalar devam etti. Hattuşili, güneyde Suriye ile meşgul olan kardeşinden yeterince yardım alamadığı halde Kaşkaya karşı çeşitli savaşlardan galip gelerek birçok şehri ele geçirdiğini belirtir.

## Suriye Seferi
Hatuşili'ye ait yazılardan, Kadeş Savaşı sonrasında Hattuşili'nin Muvatalli'nin yardımına gittiği anlaşılmaktadır: 

Hattuşili ülkesine dönerken, tanrıça İştar'a adaklar sunmak üzere Kizzuvatna bölgesindeki Lavazantiya'ya uğradı ve burada baş rahip Pentib-Şarri'nin kızı Puduhepa ile tanışarak evlendi. Puduhepa'nın Hattuşili'nin bütün hayatı boyunca en büyük destekçisi olduğu ve krallığı döneminde de saray hayatında önemli bir otorite haline geldiği belgelerden anlaşılmaktadır. Hakpis'e döndüğünde tekrar Kaşka isyanları ile mücadele etti, Kaşka içindeki müttefiklerinin de yardımıyla isyanı bastırdı, birçok şehri restore etti ve yeniden nüfuslandırdı.

Bu dönemde, Muvatalli tarafından yenilgiye ugratılıp Amurru tahtından indirilen kral Benteşina'yı, Muvatalli'nin onayıyla Hakpis'te yanına aldırdı. Benteşina ile kurduğu arkadaşlık neticesinde ileride kendi krallığı döneminde Benteṣina'yı tekrar Amuuru krallığına getirip sadık bir müttefik kazanacakdı.

## III. Murşili dönemi ve Hattuşili’nin isyanı
II. Muvatalli'nin ölümüyle, veliahtı Urhi-Teşşub, III. Murşili ismini alarak tahta çıktı. Hattuşili, Hakpis kralı olarak devam etti ve bu dönemde 200 yıldan daha uzun bir zaman önce Hitit hakimiyetinden çıkmış olan Fırtına tanrısının kutsal Nerik şehrini Kaşkalardan geri almayı başararak önemli bir zafer elde etti:

III. Muşili, babası II. Muvatalli zamanında Tarhuntaşşa'ya taşınan sarayı tekrar Hattuşa'ya taşıdı ve bu bölgede aşırı güçlenmiş olan Hattuşili'nin imtiyazlarını zaltmaya başaldı. Fakat Hakpis ve Nerik şehirlerini de onun kontrolünden almaya kalktığında Hattuşili isyan etti:

 
Hattuşili kuzeydeki başarıları sonucunda elde ettiği çevresi ve gücüyle yüksek mevkideki birçok kişinin, hatta Seha kralı Masturi gibi kimi vasal kralların desteğini aldı. Önce III. Murşili'nin sürgünden geri getirdiği, Arma-Tarhunta'nın oğlu Sapaziti komutasındaki bir orduyu yendi; sonra da Samuha kentine kaçan Murşili'yi esir etti ve Hattuşa'ya giderek hükümdarlığını ilan etti.

## Hükümdarlığı
Hattuşili'nin hükümdarlığı dönemindeki genel politika mevcut sınırları korumak ve Mısır, Babil, Asur gibi büyük krallıklarla barışta kalmak şeklinde özetlenebilir. Sürgüne gönderilmiş olan III. Murşili'nin Mısır'a sığınması ve II. Ramses'in Hattuşa'dan gelen iade taleplerine karşılık bunu bilmezden gelmesi başlarda ilişkilerin kötüleşmesine yol açsa da, zamanla düzeldi birkaç yıl sonra II. Ramses'in saltanatının 21. yılında, MÖ 1259 civarında, iki kral arasında Mısır-Hatti Barış antlaşması yapıldı. Antlaşma dostluk, düşmanlık başlatmama sözü, savunma ittifakı, halefiyette Hattuşili'nin oğullarına destek ve kaçakların iadesini gibi konuları içermektedir.

Hem kendisi hem kraliçe Puduhepa tarafından Mısır kralı II. Ramses'le yapılan pek çok yazışmaya ilaveten, Babil kralları Kadaşman-Turgu (MÖ 1281–1264) ve II. Kadaşman-Enlil (MÖ 1263–1255) ile de yazıştığı bilinmektedir. Bu mektuplardan benzer bir barış antlamasının Babil kralı Kadaşman-Turgu ile de yapıldığı anlaşılmaktadır. İsimlerin korunmadığı bazı tablet parçalarının da III. Hattuşili ile Asur kralları arasındaki mektuplar olma ihtimali yüksektir. Ayrıca kendine sadık Benteşina'yı tekrar Amurru kralı yaptı ve III. Murşili ile savaşı sırasında kendisini destekleyen III. Murşili'nin üvey kardeşi Kuruntiya'yı Tarhuntaşşa krallığına atadı.

Hattuşili, hem komşu krallıklar hem de kendi vassalları ile ilişkileri aileler arası evliliklerle de sağlamlaştırmaya çalışmış, bir kızı Maathorneferure ismini alarak II. Ramses'in kraliçesi olmuş, Gassulaviya isimli kızı Benteşina ile ve Benteşina'nın bir kızı Hattuşili'nin büyük oğlu Nerikkaili ile evlenmiştir. Kiluşhepa isimli kızı vasalı olan İsuva kralı Ari-Şarruma'yla evlenmiş ve hükümdarlığının ilerleyen yıllarında bir başka kızı tekrar II. Ramses'e eş olarak gitmiştir.

Kuzeyde Kaşka ile hiç bitmeyen çatışma Hattuşili'nin hükümdarlığında da devam etmiş ve buraya onlarca kez sefer düzenlenmiştir. Dönemindeki önemli seferlerden biri batı Anadolu'da Piyamaradu isimli Arzawalı bir liderin yönettiği ayaklanma ve yağmalara karşı oldu. Tawagalawa mektubu olarak bilinen ve III. Hattuşili'ye atfedilen belgeden anlaşıldığı üzere, II. Muvatalli döneminden beri Hititlere karşı yağmalarına devam eden Piyamaradu'nun eylemlerine son vermek için Hattuşili Millawanda'ya (Milet) kadar ilerlemiş ancak rakibinin  Ahhiyawa kontrolündeki Ege adalarına kaçmasına engel olamamıştır. Ahhiyawa kralına hitaben yazılan mektupta Hattuşili, kraldan ya Piyamaradu'yu teslim etmesini veya kalıcı olarak alıkoyarak Anadolu'daki eylemlerini engellemesini talep etmektedir.

## Ölümü ve Halefi
Hattuşili'nin son yıllarının devamlı hastalıkla geçtigi, genel sağlığı dışında özellikle gözleri, ayakları ve kulağından şikayet ettiği, Puduhepa'ya ait dua ve adak metilerinden ve Mısır ile yazışmalardaki doktor ve ilaç taleplerinden anlaşılmaktadır. III. Hattuşili, MÖ 1237 civarında ölmüştür. Hükümdarlığının ilk başlarında büyük oğlu Nerikkaili'yi *tuhkanti* (veliaht) olarak atamıştı. Ancak daha sonra, muhtemelen kendi öz oğlunu tahta geçirmeyi arzu eden Puduhepa’nın etkisiyle, *tuhkanti* unvanını Tuthaliya’ya vermiş ve Hattuşili’nin ölümüyle IV. Tuthaliya kral olmuştur. Kraliçe Puduhepa, Hattuşili'nin ölümünden sonra da *tavannana* olarak nüfuzunu korumuş ve devlet işlerinde etkin bir rol oynamıştır.

## Ayrıca bakınız
* Yazılıkaya
* Hitit kralları listesi
* Hitit İmparatorluğu

## Notlar

## Kaynakça
* Beal, Richard R. (1992), The Organisation of the Hittite Military,* Heidelberg: Carl Winter.
* Beckman, Gary (1999), *Hittite Diplomatic Texts,* 2nd ed. Atlanta: Scholars.
* Bilgin, Tayfun (2018), *Officials and Administration in the Hittite World*, Berlin: De Gruyter.
* Bryce, Trevor (2005), *The Kingdom of the Hittites*, Oxford: Oxford University.
* Burney, (2004), *Historical Dictionary of the Hittites*, Lanham, MD: Scarecrow.
* De Martino, Stefano (2013), “The Wives of Suppiluliuma I”, S. de Martino, J Miller (eds.)  *New Results and New Questions on the Reign of Šuppiluliuma I*, Firenze: Elite, ss. 65–80.
* Edel, Elmar. 1994. *Die ägyptisch-hethitische Korrespondenz aus Boghazköy in babylonischer und hethitischer Sprache*, Opladen: Westdeutscher.
* Hawkins, J. David. 2001. “Urhi-Tešub, tuhkanti,” *Akten des IV. Internationalen Kongresses für Hethitologie, Würzburg, 4–8 Oktober 1999*, G. Wilhelm (ed), Wiesbaden: Harrassowitz, ss. 167–79. 
* Herbordt, Suzanne, Daliah Bawanypeck, and J. David Hawkins (2011), *Die Siegel der Grosskönige und Grossköniginnen auf Tonbullen aus dem Nişantepe-Archiv in Hattusa*, BoHa 23, Mainz am Rhein: von Zabern.
* Klengel, Horst (1999), *Geschichte des Hethitischen Reiches*, Leiden: Brill.
* van den Hout, Theo P. J. (1998), *Purity of the Kingship'', Leiden: Brill.

## Dış bağlantılar
* III. Hattuşili'nin hükümdarlığı 
* III. Hattuşili'ye ait belgeler