Çerkesya'da din

**Çerkesya'da din**, tarihî Çerkesya'da yaşayan Çerkes halkının dini inancıdır. Bugün Çerkeslerin büyük çoğunluğu Sünni-Hanefi Müslümandır. Çok küçük bir azınlık ise Ateizm-Deizm, Ortodoks Hristiyan veya pagan inançlarına mensuptur. Tarihte Çerkesler, 3. yüzyıldan 16. yüzyıla kadar Hristiyan, daha sonraki dönemde ise Müslüman olmuştur.

## Tarih

### Çerkes Paganizmi

Semavi dinlerle tanışmadan önce Çerkesler geleneksel dinine inanıyordu. Bu dinin temeli baş tanrı Thaşho'ya (; "Büyük Tanrı") ibadettir. Bazı kişiler bu dini politeistik bazıları ise monoteistik olarak sınıflandırmıştır. Thaşho'nun "herkesin ihtiyaç duyduğu, ama kimseye ihtiyaç duymayan", "yoktan var eden, çoğaltan", "evrenin döngüsüne izin veren" gibi sıfatları vardır.

Tüm varlıklar öz olarak birdir ve sonsuz bir döngünün parçasıdır; sadece yaratıcı olan Thaşho bu döngüden etkilenmez. Thaşho'ya "Güzel Tanrı, biz zavallılar sana dua ediyoruz" şeklinde dua edilirdi. Bunun yanında Thaşho'nun emrindeki daha alt tanrılar da vardır. Dünyanın başlangıcı büyük boşluğun veya evrenin () oluşumu ile ilişkilidir. Thaşho evreni ve düzeni yaratmıştır, daha sonrası kendiliğinden gelişmiştir. Çerkes dininin sembolü **T** sembolüdür.

Çerkesya'yı gezen Leonti Lyulye'ye göre Çerkes inancında Ruhlar öldükten sonra dünyada yaptıkları işlere göre ödüllendirilirlerdi. Bu nedenle, insanın dünyevi varoluşunun amacı ruhun mükemmelliğidir. Önemli bir unsur, ataların ruhuydu. Ataların ruhları anma gerektirir: cenaze şölenleri düzenlenir ve ölü ruhların anılması için kurban veya anma yemeği hazırlıkları uygulanır ve dağıtılır.

Antik dönemde Çerkesler ve Yunanlar arasında ticaret ilişkileri vardı. Çerkes orman tanrısı Mezıtha ve Yunan orman tanrısı Pan aşağı yukarı aynı kişidir. Çerkes Arı tanrıçası Merisse'nin ismi Yunanca "Arı" demektir. Yunan ve Çerkes inanışları arasında başka benzerlikler de bulunabilir: Antik Yunan mitolojisinde Çerkesya göndermeleri vardır (Prometheus'un Elbruz Dağı'na zincirlenmesi gibi). Bu mitolojinin Çerkesya kökenli olduğunu iddia edenler de olmuştur.

E. Spencer Çerkeslerin geleneksel dinini şöyle tanımlamıştı:

Çerkeslerde ölüleri yüksek yerlere gömme geleneği vardı, 1427 yılında Çerkes topraklarından geçen Alman seyyah Johannes Schiltberger şunları yazmıştır:

Türk seyyah Evliya Çelebi şunları yazmıştır:

Orta Çağ Mısır'ının Çerkes Memlük hükümdarı Sultan Berkuk da başlangıçta halkının geleneğine uygun olarak gömüldü; cesedinin bulunduğu tabut, Çerkes cemaati tarafından caminin tavanına asıldı.

### Musevilik
8. yüzyılda Çerkesya'da yaklaşık 20 bin Yahudi'nin iskân edilmesi ve Hazar Kağanlığı ile kurulan ilişkiler sonucunda az da olsa bazı Çerkesler Museviliğe geçmiştir. Pek çok prens ve soylu Museviliği kabul etse de halktan sadece 59 Çerkes Museviliğe geçmişti. Çerkesya'da Musevilik sonunda yerini Hıristiyanlığa bıraktı.

### Hristiyanlık

#### Ortodoks
Hristiyan geleneğine göre, Hristiyanlık MS 55 yılında Havari Andreas'ın seyahatleri ve vaazlarıyla Çerkesya'ya geldi. Seküler kaynaklar ise Hristiyanlığın ilk olarak Bizans ve Gürcü etkisi ile MS 3. ve 6. yüzyıllar arasında Çerkesya'ya yayıldığını gösteriyor. Özellikle Bizans İmparatorluğu Çerkes topraklarına birçok din adamı göndermişti. 12. yüzyılda Gürcistan'ın etkisiyle Hristiyanlık etkisi arttı. Özellikle güney bölgelerine Gürcülerin de etkisiyle pek çok kilise inşa edildi, ancak çoğu daha sonra yıkıldı. Hristiyanlık en çok kıyı bölgelerinde yaşayan Çerkesler arasında kök salmıştı.

İsa Mesih, merkezî Tanrı olmak yerine, Çerkes Tanrılar panteonuna eklenmişti. Baş Tanrı hala Thaşho idi. Hristiyanlığın Çerkes inancına en büyük etkisi, Tanrı'nın fiziksel olarak ikonlar () ile temsil edilmesiydi. Bunlardan bazıları, Tanrı'nın annesi () ve Kutsal Ruh () idi. Çerkesler Hristiyan dinine "Çelehstan" ya da "Çiristan", Noel'e "Hurome", Paskalya'ya "Wutıj", rahiplere "Şogen" Papazlara "Şekhnik" adını verirlerdi. Ayin ve dualar Yunanca yapılıyordu. İlyas'a saygı duyuluyor ve ona "Yele" deniliyordu; ayrıca onu yıldırım tanrıları Şıble ile ilişkilendiriyorlardı.

Johannes Schiltberger şunları yazmıştır:

Çerkesler için, tüm Hristiyan öğretilerindeki en önemli ve çekici kişilik Aziz Yorgi'nin () kişiliğiydi. Zihya (Çerkesya) Ortodoks dünyasında bir konuma sahipti. Çerkesya'nın Sinopoli, Phanagoria, Nikopsia ve Tmutarakan'da dört eski piskoposluk bölgesi vardı. 13. yüzyılın sonunda Zihya Piskoposluğu statüsü metropolitan statüsüne yükseltilmiştir. 1318'den beri kaynaklar, "Zicho-Matarch" adıyla bağımsız bir Zihya metropolünden bahsediyor. Rahip Ricasdus'a göre Çerkesler, "kendisini Ortodoks Hristiyanları olarak kabul ediyor ve Yunan yazısı kullanıyor" idi.

Giorgio Interiano, 16. yüzyılda Çerkeslerin dinini şu şekilde açıklamıştı:

#### Katolik
12. yüzyılda Kafkasya'da ilk Katolik misyonerler ortaya çıktı. Katolik haçlılar tarafından Konstantinopolis'in Fethi ile Katolik inancının yayılması hızlandı. Katolik dini Çerkesya kıyısında yayıldı ve hatta Çerkes prensi Ferzakht bu dini benimsedi. Papa, 1333'te ona çabalarından dolayı teşekkür eden bir mektup gönderdi. Katolik Kilisesi'nin misyonerlik faaliyeti sonucunda İtalyan kaynaklarında "Frenkkardaşi" olarak geçen bir Katolik Çerkes grubu ortaya çıktı. Cenevizliler de Katolik dinini Çerkesler arasında yaydılar. Papa XXII. Ioannes 1320 yılında Kefe kentinde katedral açtı. Ceneviz'e köle olarak götürülen ve orada Katolik olup Fransisken Tarikatı'na katılan Zihyalı John, memleketine misyoner olarak döndü ve önemli bir dini figür haline geldi. 1349'da Zihyalı John, Papa VI. Clemens tarafından  Başpiskoposu olarak atandı. Çerkes prensi Büyük İnal, Katoliklerin Çerkesya'yı terk etmesi karşılığında Cenevizlilerin liderine kız vermişti. 1439 yılında Çerkesya'nın Taman Yarımadası'nda iki Katolik piskopos ve bir başpiskoposun olduğu kaydedildi.

#### Hristiyanlığın çöküşü
Tüm bunlara rağmen Hristiyanlık Çerkesler arasında tam olarak oturmamıştı, yerel pagan din ile karışıp yarı-pagan yarı-Hristiyan bir din haline gelmişti. Meryem Ana hem Tanrı'nın annesi hem de Arılar Tanrıçasıydı. İsa ise Çerkes baş tanrısı Thaşho ile bir olmuştu. Moğol istilaları ve Timur'un askeri seferlerinden sonra ana kiliselerle irtibat kesildi ve piskoposluklar ortadan kalktı. Rus-Çerkes Savaşı'nın başlaması ile Hristiyanlık Çerkesler arasında Rus dini olarak görülmeye başladı ve kalan Hristiyanlar yavaş yavaş dinlerinden döndü. Bunun sonucunda Hristiyanlık halk arasında ağır tepki görmeye başladı. Çerkesya'da Hristiyanlığın son izleri 1830'lara kadar sürdü.

### İslâm

#### Erken dönem
Çerkesler arasında tutunabilen tek İbrahimi din İslam olmuştur. Çerkesya'da küçük bir Müslüman topluluk, Orta Çağ'dan beri her zaman var olmuştu: 815 yılında Ebu İshak ve Muhammed Kindi isimli iki Arap dâî, Çerkesya'ya gelerek İslam'ı yaymaya çalıştı. Bunun sonucunda çok az da olsa bir grup Çerkes Müslüman oldu.

1382'de Mısır'da Çerkes bir köle olan Berkuk devletin kontrolünü ele geçirerek kendisini sultan ilan etti. Devletin ismi Devletü'l-Çerâkise () yani "Çerkeslerin Devleti" olarak anılmaya başlandı. O dönemde Çerkesya'daki Çerkeslerin çoğunluğu Müslüman olmasa da Mısır'daki Çerkes Memlükler Müslümandı. Çerkes Memlük sultanlığı var olduğu sürece Çerkes Memlükler de Çerkesya'da İslam'ı yaymak için çaba gösterdiler.

1453'te İstanbul'u fetheden Fatih Sultan Mehmed, Çerkeslerin Ortodoks dünyası ile bağını kopararak İslam'a geçmelerinin yolunu açmış oldu. Bu olayın ardından Çerkesler İslam'ı yavaşça kabul etmeye başladı. Ardından Ceneviz kalıntılarını yok eden Osmanlılar Çerkesya ile Katolik dünyası arasındaki bağı da kopardılar. Tursun Bey'e göre bunun amacı Çerkesler arasında İslam'ı yaymaktı. 1461'de Trabzon'un fethiyle Osmanlılar etkisini Çerkesya'ya uzatmış oldu, birçok Çerkes beyi Sünni İslam dinini kabul etti. Buna rağmen 16. yüzyılda dahi Müslümanlar Çerkesya'da azınlık halindeydiler. Çoğunluk hala Hristiyanlık veya geleneksel pagan dinine inanıyordu.

#### Çerkeslerin Müslüman oluşu
Kabardey Çerkesleri uzun süredir Dağıstan'dan gelen Müslüman etkisi altınaydılar ve dolayısıyla ilk olarak Kabardey Çerkesleri Müslüman oldu: 1570 bazı Kabardey beyleri Tatar etkisiyle Müslüman oldu, 1578'de Kabardey başprensi resmen İslam'a geçti. Bu dönemden kalma cami kalıntıları bulunmaktadır.

Diğer bölgelerde ise Çerkes kültürüne İslam ilk olarak hikâyeler ve folklor suretiyle girdi, İslam peygamberi Muhammed'in doğumunun kutlandığı törenler halk arasında yaygınlaştı. Kabardeylerden sonra Hatukay, Jane, Bolakay ve Besleney Çerkesleri Müslüman oldu. 1666'da Çerkesya'yı ziyaret eden Evliya Çelebi, Çerkes köylerinde cami olduğunu ve Çerkeslerin "la ilahe ilallah" dedikleri, ancak İslam'ı tam olarak anlamadıkları ve eski geleneklerini devam ettirdikleri tespitinde bulunuyor. Bu dönemde Kâtip Çelebi ise Çerkeslerin "bazılarının Müslüman, bazılarının kafir" olduğunu belirtmiştir. İran etkisiyle oluşan çok küçük bir Şii topluluğu da vardı. 17. yüzyılda Çerkesler arasında Hristiyanlık etkisini büyük ölçüde yitirmiş, İslam ise paganizmle iç içe şekilde yüzeysel ve yavaş bir şekilde yayılıyordu.

17. yüzyılda Giovanni Luca, Çerkeslerin dini hakkında şunları yazdı:

1717'de III. Mustafa, Çerkesya'da İslam'ı yayma çabalarına hız verilmesini emretti. Aynı senede Kırım hanı III. Devlet Giray, Çerkesya'daki rahiplerin öldürülmesi ve dini kitapların yakılması emrini verdi. İslam'ın Çerkesler arasında yayılma hızı 18. yüzyılın sonlarından itibaren hızla arttı. Bu dönemde Abzah Çerkesleri Müslüman oldu. Abzahların Müslüman olmasından rahatsız olan Şapsığlar Abzahlar ile savaştılar. Buna rağmen 1730'larda Şapsığ Çerkesleri de İslam'a geçti. Şapsığların Müslüman olmasından rahatsız olan Natuhaylar Şapsığları hain ilan ettiler ve bu sefer bu iki boy arasında savaş çıktı. Yine de eninde sonunda Natuhaylar da Müslüman oldu ve hatta bayraklarına Muhammed'in ismini yazdılar. Kıyı bölgesindeki Müslümanlık yavaş şekilde kök saldı ve eski geleneklerine bir süre daha devam ettiler. Kuban bölgesindeki Çerkeslerde ise eski gelenekler bir ölçüde korunmasına rağmen İslam daha oturmuştu. 1737'de Jabağı Qazanoqo Kabardey baş kadısı olarak atandı ve adalet sistemini Kur'an ve Adığe Xabze öğretilerini harmanlayarak düzenledi. 1779'da Çerkesya'ya gelen Ferah Ali Paşa'nın teşviki ile Çerkesya'da 85 yeni cami inşa edildi. 1785'te İmam Mansur Çerkesya'ya geldi ve Rus kuvvetlerine karşı saldırılarda Çerkeslere önderlik etti. İmam Mansur'dan etkilenen birçok Çerkes İslam'a geçti. Daha sonra İmam Mansur Ruslarca yakalandı ve Şlisselburg Kalesine ömrü boyunca hapsedildi.

Gezgin Tasavvufçular ve Rusya'dan gelen istila tehdidi, Çerkesya'nın İslamlaşma sürecini hızlandırdı. Osmanlı İmparatorluğu'nda yetişen Çerkes alimler de İslam'ın yayılmasında büyük rol oynadı. 1820'lerde Çerkesya'yı ziyaret eden Taitbout de Marigny, Çerkeslerin çoğunlukla Müslüman olduğunu ancak Haç sembolüne de saygı duyduklarını belirtir. Bir Rus memuru Moskova'ya gönderdiği raporunda şöyle demiştir: "Çerkesler Müslümandır ama dine pek önem vermezler. Lezgiler ve Çeçenlerin aksine şeriattan haz etmezler." Çoğu Çerkes, Kur'an'ın yasaklamasına rağmen şarap içme geleneğini sürdürüyordu. 19. yüzyılın ilk yarısında Çerkesya'yı ziyaret eden Karl Heinrich Koch, Çerkeslerin dini inancından şu şekilde söz etmiştir:

19. yüzyıl boyunca Çerkeslerin çoğu Müslümandı. 1826'da İslam tüm Çerkesya'nın dini ilan edildi. Aynı senede Hasan Paşa; Natuhay, Şapsığ ve Abzah boylarındaki soyluların ayrıcalıklı haklarını kaldırttı. Çerkes etnograf Sultan Han-Girey 1830'da şöyle yazdı:

Din adamları Çerkesya'da güçlü bir sınıf oluşturmuyordu. Bir Çerkes ile din konusunda konuşan James Bell, Çerkeslerin dini hakkında şunları yazmıştır:

19. yüzyılın ortalarında Çerkesler Arap alfabesiyle yazmaya, Müslüman isimlerini kullanmaya başladılar ve Arapça kelimeler dile girmeye başladı. Çerkesya'daki İslam yerleşik soyluluk sistemlerine balta vurdu: James Bell'e göre nüfusun alt katmanları Kur'an hükümlerine uygun olarak eşitlik için çabalıyordu. Yeni yükselen şeriat hareketinin hedefi soyluluk ve köleliği kaldırmak ve Rus işgaline karşı tüm kesimleri birleştirmekti. Bu hareketin başında din adamları ve Çerkesya'nın liderleri vardı. Daha sonra İmam Şamil'in 3 temsilcisi de bu amaç uğruna mücadele etti.

1837 itibarıyla Cuma hutbelerinde Rusların tarafına geçenler hain ilan ediliyordu. 1840'da Müslüman olmayan azınlık Çerkesler de Naib Muhammed Emin'in emrine girerek topluca şehadet getirdi. Seferbiy Zaneqo bu dönemde Rus Çarına yazdığı bir mektupta Çerkeslerin "küçükten büyüğe tamamen Müslüman olduğunu" belirtiyor.

1841'de Pşeh nehrinde büyük bir toplantı gerçekleşti. Bu toplantılar, tüm ülkeyi ilgilendiren konularda karar almak amacıyla düzenli olarak yapılıyordu. 1841'deki bu toplantıda "defter" adı verilen bir sözleşme istisnasız tüm Çerkes liderlerinin onayıyla kabul edildi. Bu sözleşmenin ilk cümlesi şuydu:

Şamil’in naibi Muhammed Emin’in Çerkesya’da yönetim kurmasıyla birlikte Çerkeslerin İslam’a entegrasyonu büyük hız kazandı ve şeriat hükümleri uygulanmaya başlandı. Her ne kadar Muhammed Emin'in Ruslara teslim olmasının ardından birçok Çerkes, baskıcı buldukları bu yönetimden kurtuldukları için sevinmiş olsa da, onun dönemi İslam’ın Çerkesler arasında kök salmasında son derece etkili olmuştur.

## Günümüz

### Adigey Cumhuriyeti
56.900 kişiyle görüşülen 2012 anketine göre, Adigey nüfusunun %36,4'ü Ortodoks Kilisesi'ne, %12,6'sı İslam'a, %3'ü ise Mezhepsiz Hristiyanlığa mensuptur. Adigey Cumhuriyeti'nin çoğunlukla Rus olduğuna dikkat çekilmelidir. Ayrıca, nüfusun %30'u "spiritüel ama dindar olmadığını", %9'u ateist olduğunu ve %8,6'sı diğer dinlere mensup olduğunu veya soruya yanıt vermediğini beyan etmektedir.

### Karaçay-Çerkesya Cumhuriyeti
56.900 kişiyle görüşülen 2012 anketine göre, Karaçay-Çerkes nüfusunun %64'ü İslam'a bağlı, %13'ü Rus Ortodoks Kilisesi'ne, %2'si Karaçay ve Çerkes yerli inancına, %2'si bağlı olmayan Hıristiyanlar, kilisesiz Ortodoks Hristiyan inananlar veya olmayanların üyeleri. Nüfusun %10'u "spiritüel ama dindar değil" %3'ü ateist, %6'sı kararsız.

### Kabardey-Balkar Cumhuriyeti
56.900 kişiyle görüşülen 2012 anketine göre, Kabardey-Balkar nüfusunun %70,8'i İslam'a, %11,6'sı Ortodoks Kilisesi'ne, %1,8'i Çerkes paganizmi ve diğer yerli inançlara, %3,8'i mezhepsiz Hıristiyanlara bağlıdır. Ayrıca, nüfusun %12'si " spiritüel ama dindar olmadığını ", %5,6'sı Ateist olduğunu veya Yehova'nın Şahitleri dahil diğer dinleri takip ettiğini beyan etmektedir.

## Kaynakça