Azerbaycan'da finans sistemi

**Azerbaycan'daki finans sistemi,** borçlanma ve borç verme ve varlıkların transferine ilişkin hükûmet politikası ve düzenlemelerinden oluşmaktadır. Sistem, bankalar, sigorta şirketleri, diğer finans kuruluşları, emeklilik sistemi, finansal piyasalar ve ödeme sistemlerinden oluşmaktadır.

Azerbaycan'ın mali politikası, Cumhuriyetin ekonomik kalkınma devlet programının uygulanmasını hedeflemektedir. Azerbaycan finansal sisteminin ve tüm piyasa altyapısının gelişimi ticari bankaların, sigorta şirketinin ve diğer finans kuruluşlarının faaliyetlerine bağlıdır.

## Finans politikası
Maliye politikasının amacı, ülkenin finansal ilişkileri ve finansal potansiyelini kullanarak devlet ekonomisinin istikrarlı bir şekilde gelişmesini sağlamaktır. Azerbaycan'da finans politikasının temel hedefleri şunlardır:

* Mali mevzuat
* Organizasyonel finansal ilişki biçimleri
* Devlet vakıflarının oluşturulması ve kullanılması
* Finansal tahmin ve planlama metodolojisi
* Finansal Yönetim

## Bankacılık sistemi
Azerbaycan Cumhuriyeti Bankalar Kanununun 2.1 Maddesi (4 Mart 2005, 6 Mart 2007, 17 Nisan 2007, 19 Ekim 2007, 2 Ekim 2008, 26 Mayıs 2009 ve 30 Haziran tarihlerinde kabul edilen değişiklik ve eklemeler, 2009) şöyle belirtir:

Azerbaycan'ın bankacılık sistemi, Azerbaycan Merkez Bankası ve kredi kuruluşlarından oluşmaktadır. Ülkenin piyasa ilkelerine dayalı iki aşamalı gelişmiş bir bankacılık sistemi vardır (ilk aşama Azerbaycan Ulusal Bankası, ikinci - ticari ve diğer Banka dışı kredi kurumlarıdır).

2015 raporuna göre Azerbaycan'da 45 banka faaliyet gösteriyordu. Bazıları kapatıldı. 2018 itibarıyla, Azerbaycan'da ikisi devlete ait (Azer-Türk Bank, International Bank of Azerbaijan  ve 28'i özel ticari banka olmak üzere 30 banka faaliyet göstermektedir.

### Azerbaycan Cumhuriyet Merkez Bankası
Azerbaycan Devlet Bankası 7 Mart 1919 tarihli kararname ile Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti tarafından kurulmuştur. Takip eden 31 Mayıs'ta Bankanın adı "Azerbaycan Halk Bankası" olarak değiştirildi. 1923 yılında SSCB Devlet Bankası'nın kurulmasının ardından Bakü şubesi açılmış ve tüm sistem Merkez Müdürlüğü tarafından yönetilmiştir. 18 Ekim 1991 tarihinde, devlet bağımsızlığının yeniden tesis edilmesinin bir sonucu olarak, Azerbaycan Cumhuriyeti'nin ve dolayısıyla Merkez Bankası'nın birleşik bir bankacılık sisteminin oluşturulması için gerekli yasal çerçeve oluşturulmuştur.

Cumhurbaşkanı 11 Şubat 1992'de Devlet Bankası, Eski Sovyetler Birliği Sanayi Binası ve Tarım-Sanayi Bankası temelinde oluşturulan "Azerbaycan Ulusal Bankası'nın kurulması" hakkında bir kararname imzaladı. Aynı yılın 7 Ağustos'unda "Azerbaycan Merkez Bankası'nın Yapısı" Kanunu kabul edildi.

2004 yılında hükûmet, “Azerbaycan Cumhuriyeti Merkez Bankası Kanunu” ve “Azerbaycan Cumhuriyeti Bankalar Kanunu” hakkında iki kanun kabul etti.

2009 yılında Azerbaycan Anayasası'nda bazı değişiklikler ve eklemeler yapılması için yapılan referandum sonucunda Azerbaycan Merkez Bankası adı Azerbaycan Merkez Bankası olarak değiştirildi.

Merkez Bankası'nın faaliyetinin temel amacı, yetkisi dahilinde ülkede fiyat istikrarını sağlamaktır. Ayrıca, bankacılık ve ödeme sistemlerinin istikrarı ve gelişimi de merkez bankasının hedeflerinin bir parçasıdır.

## Bütçe politikası
Bütçe, kamu yönetim sisteminin ayrılmaz bir parçası olan ülke nüfusunun çıkarlarına odaklanır ve doğrudan onlara hizmet eder.

Azerbaycan Cumhuriyeti Anayasası ve Azerbaycan Cumhuriyeti "Bütçe Sistemi Hakkında Kanun"a göre, bütçe sistemini oluşturan ülkede çeşitli bütçelerin sınıflandırılması sağlanmıştır.

Azerbaycan'ın bütçe politikası, Azerbaycan Anayasası, Azerbaycan Bütçe kanunu ve bütçe süreci ve mevzuatında münferit makamların işlevlerini belirleyen bir dizi kanunla tanımlanmaktadır.

Bütçe politikası aşağıdaki görevlere odaklanmıştır:

* devlet bütçe gelirlerinin oluşum kaynaklarının belirlenmesi;
* mümkün olan maksimum mali kaynakların oluşturulması için şartların sağlanması;
* rasyonel dağıtımın kurulması ve finansal kaynakların kullanılması;
* bütçenin harcama kısmının yapısının belirlenmesi;
* farklı seviyelerdeki bütçeler arasında dağıtılan harcama miktarlarının belirlenmesi;
* ekonomik ve sosyal süreçlerin finansal yöntemlerle düzenlenmesi, düzenlenmesi ve teşvik edilmesi;
* Federal bütçenin toplam konsolide bütçeden payının belirlenmesi;
* kamu borç yönetimi hedeflerinin belirlenmesi;
* bütçenin belirlenmesi

Azerbaycan Cumhuriyeti'nde bütçe sistemi, Azerbaycan Cumhuriyeti devlet bütçesi, Nahçıvan Özerk Cumhuriyeti bütçesi ve yerel bütçelerden oluşmaktadır.

## Para politikası
Finansal istikrarın sağlanması için çeşitli finans otoriteleri tarafından uygulanan maliye politikasının yanı sıra, Merkez Bankası tarafından da para politikası uygulanmaktadır. Azerbaycan para politikasının temel amacı finansal istikrar, sürdürülebilir istihdam ve enflasyon olmadan ekonomik büyümeyi sağlamaktır.

Para politikasının ana yönleri Azerbaycan Cumhuriyeti "Milli Banka Hakkında" Kanunun 28. Maddesi ile düzenlenmiştir:

Merkez Bankası, takip eden yıl için devletin para politikasının ana yönlerini en geç 1 Ekim'e kadar Azerbaycan Cumhurbaşkanı'na bildirir ve 31 Aralık'a kadar kitle iletişim araçlarıyla topluma ilan eder.

Azerbaycan'ın para politikasını uygulama yöntemleri şunlardır:

* Merkezi kredi işlemlerinde faiz oranlarının belirlenmesi.
* Serbest piyasada menkul kıymetlerle bankacılık işlemleri yapmak.
* Kredi kuruluşlarına merkezi krediler sağlamak.
* Döviz müdahalesi ve döviz kuru politikasının uygulanması.
* Bankacılık işlemlerinin kısıtlanması

Merkez Bankası tarafından uygulanan para politikası araçları, Azerbaycan Cumhuriyeti "Azerbaycan Cumhuriyet Merkez Bankası" Kanunu'nun 29. maddesine de yansımıştır. Para politikasının temel araçları şunlardır:

* Açık piyasa işlemleri
* Faiz oranlarının belirlenmesi;
* Rezerv şartı
* Kredi kurumlarının yeniden finansmanı;
* Mevduat işlemleri;

Para politikasının temel amacı, bankacılık krizinin ortadan kaldırılması, bankacılık sistemine olan güvenin yeniden sağlanması ve nüfusun tasarruflarının canlandırılmasıdır. Para politikasının aynı zamanda aşağıdaki hedefleri vardır:

* Bankacılık sisteminin yeniden yapılandırılması;
* Bankaların zorunlu düzenlemelere uyumu üzerindeki kontrolün iyileştirilmesi;
* Ulusal para birimi kurunun düzenlenmesi;
* Devletin döviz rezervlerini doldurmak ve yurt dışına sermaye akışını engellemek.

### Menkul Kıymetler Borsası
Azerbaycan Cumhuriyeti Medeni Kanunu'nun 15. Bölümünün 1078. Maddesine göre, menkul kıymetler piyasası katılımcıları Azerbaycan Cumhuriyeti menkul kıymetler piyasasında aşağıdaki faaliyet türlerine sahiptir:

* komisyoncu faaliyeti;
* bayi faaliyeti;
* menkul kıymet yönetimi faaliyetleri;
* saklama faaliyeti;
* menkul kıymet sahiplerini kaydetme faaliyeti;
* takas faaliyetleri;
* fon borsa faaliyeti.

### Serbest piyasa operasyonu
Dolaşımdaki nakit akışlarını düzenlemek ve parasal hedeflerin gerçekleştirilmesi için bankalararası para piyasasında faiz oranlarını etkilemek amacıyla Merkez Bankası tarafından açık piyasa işlemleri gerçekleştirilmektedir. Açık piyasa işlemleri aşağıdaki gibidir:

* Para yatırma işlemleri
* Merkez Bankası'nın kısa vadeli senetlerinin yerleştirilmesi.
* REPO işlemleri
* Döviz takası

### Yumuşak ve sert para politikası
Merkez Bankası yumuşak para politikası uygularken kredilerinin faiz oranlarını düşürmekte, bankalara daha fazla kredi sağlamakta ve ulusal para biriminde aşağı yönlü bir eğilim yaratmaktadır. Yumuşak para politikası, enflasyonu sınırlamayı amaçlayan bir politikadır. Merkez Bankası sert para politikası uygularken kredilerinin faiz oranlarını yükseltmekte, menkul kıymet satarak tedavüldeki parayı düşürmekte, ulusal para biriminde yükseliş eğilimi yaratmakta, bankalara krediyi kısıtlamaktadır.

## Vergi politikası
Ekonominin gelişmesi, ülkede uygulanan vergi politikasına bağlıdır. Vergi politikası Azerbaycan'da piyasa ekonomisinin gelişmesine ve dünya ekonomisine entegrasyonuna yönelik ekonomi politikası çerçevesinde uygulanmaktadır.

Azerbaycan'ın vergi politikası aşağıdaki ilkelere göre yürütülmektedir:

* Vergi sisteminin normatif-yasal dayanağının oluşturulması, vergi kültürünün oluşturulması;
* Vergi mükelleflerinin faaliyeti için uygun koşulların yaratılması ve haklarının maksimum korunması;
* Vergi idaresi yönetim organlarının faaliyetlerini diğer devlet organlarıyla koordine etmek;
* Vergi yükünü optimal düzeyde tutmak;
* Vergi mükellefleri için girişimciliği ve yatırım faaliyetini teşvik eden basit bir vergi sistemi oluşturmak

### Reform Programları
Azerbaycan Cumhuriyetinde vergi politikasının geliştirilmesi için bir dizi devlet programı kabul edilmiştir:

### Vergi Bakanlığı
Vergi Bakanlığının temel görevleri:

* Vergi politikasının iyileştirilmesine yönelik öneriler hazırlar;
* Vergi ilişkilerini düzenleyen yasama işlemleri projesine katılır;
* Devlet vergi makamlarının zamanında tamamen devlet bütçesine aktarılması, devlet vergilerinin ve kendilerine tahsis edilen diğer gelirlerin vergi mevzuatına uygun olarak doğru hesaplanması ile ilgili çalışmalarını organize eder;
* Devlet bütçesinin gelir vergisi tahmininin hazırlanmasına katılır;
* Eyalet vergi makamlarının otomatik bilgi sisteminin kurulmasını sağlar;
* Şikayet ve iltifatların incelenmesini sağlar, mükellef haklarının ve meşru menfaatlerinin ihlaline neden olan sebep ve koşulları ortadan kaldıracak tedbirler alır.
* Mükelleflerin haklarını gerçekleştirmeleri için koşullar yaratır.

Azerbaycan Cumhuriyeti Vergi Kanunu'na yapılan son değişiklikler aşağıdaki açılardan spesifiktir:

* Girişimcilik faaliyeti için, özellikle küçük işletmeler için vergi muafiyetleri öngörülmemektedir;
* Bazı vergi oranları düşürülmüştür;
* Petrol dışı sektörde çalışanların gelirlerine uygulanan vergiler kaldırılmış veya azaltılmıştır;
* Vergi prosedürleri ve vergi denetimleri konusunda belirli şeffaflık ve netleştirmeler yapılmıştır.

## Gümrük politikası
Tarihsel olarak Gümrük politikası, dış ticaretin devlet tarafından düzenlenmesinin birincil biçimiydi. Gümrük politikasının özü, gümrük tarife mevzuatını, çeşitli uluslararası gümrük birlikleri ile ilişkilerin kurulmasını, serbest gümrük ve ticaret bölgelerinin kurulmasını yansıtmaktır. Gümrük politikası, devletin ekonomik ve dış ticaret politikasının ayrılmaz bir parçası olduğundan, hükûmetin genel ekonomik stratejisinin amaç ve hedeflerine bağlıdır.

Azerbaycan Cumhuriyeti gümrük politikasının amacı:

* gümrük bölgesinde gümrük kontrolünün ve emtia dolaşımının daha etkin bir şekilde düzenlenmesi,
* iç pazarın korunması,
* ulusal ekonominin gelişmesinini teşvik edilmesi,
* devletin ekonomi politikasından kaynaklanan görevlerin yerine getirilmesi,
* uluslararası standartlara uygun gümrük işlemlerinin yürütülmesi.

## Yatırım politikası
Azerbaycan'ın uzun vadede sürdürülebilir ve dengeli kalkınmasını sağlamak için yatırım çekmek özel bir rol oynamaktadır. Ülkedeki yatırım ortamının daha da iyileştirilmesi, gerekli yatırım hacmi ve kalitesini sağlamak için ana görevlerden biridir. Bu amaçla aşağıdaki önlemler alınır:

* kişisel mülkiyeti korumak ve kurumsal yönetimi geliştirmek;
* mülkiyet şekli ne olursa olsun tüm yatırımcılar için daha elverişli bir rekabet ortamı yaratmak;
* istikrarlı bir normatif-yasal rejim sağlamak için devletin rolünü artırmak;
* yatırım faaliyeti için düzenleyici ve yasal çerçevenin daha da iyileştirilmesi;
* yatırım nesnelerinin seçimi ve analizi amacıyla yatırımcıları işletmeler hakkında bilgilendirme sisteminin iyileştirilmesi;
* mevduatın yatırıma verimli bir şekilde dönüştürülmesini sağlayan modern kurumsal altyapının gelişimine katkının artırılması;

Azerbaycan Cumhuriyetinde yatırım faaliyeti iki kanunla düzenlenir:

13 Ocak 1995 tarihli Azerbaycan Cumhurbaşkanı tarafından onaylanan "Azerbaycan Cumhuriyeti yatırım faaliyeti Yasası» hakkında 952 Sayılı Kararname.

15 Ocak 1992 tarihinde Azerbaycan Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra onaylanan "Azerbaycan Cumhuriyeti yabancı yatırımların korunması Kanunu"na ilişkin 57 Sayılı Kararname.

### Tek-durak noktası
Devlet, Azerbaycan ekonomisine yatırımları çekmek için “tek durak noktası” politikası uygulamaktadır. Azerbaycan Cumhurbaşkanı 25 Ekim 2007 tarihinde "Tek elden hizmet" ilkesine dayalı "Ticari kuruluşların örgütlenmesini sağlayacak önlemler hakkında" bir karar imzaladı. Bu sistemin uygulanmasına 1 Ocak 2008 tarihinden itibaren başlanmıştır. Bu sistemin devreye girmesi ile işe başlama prosedür sayısı 15'ten 1'e ve işlem süresi 30 günden 3'e indirilmiştir.

### AzPROMO
Ekonomi Bakanlığı tarafından 2003 yılında kurulan Azerbaycan İhracat ve Yatırımı Geliştirme Vakfı (AzPROMO) petrol dışı sektörlere yabancı yatırımları çekmek ve petrol dışı ürünlerin ihracatını teşvik etmek için faaliyet göstermektedir. Azerbaycan'ın yatırım ortamı hakkında bilgi toplamak ve yatırım yapmak isteyen yabancı şirketlere “tek-durak noktası” ilkesine dayanarak vakıf hizmetleri sağlamaktadır. Organizasyon ayrıca dış pazarlara girmeye çalışan yerel şirketlere de destek vermektedir. AzPROMO ile 37 ülkeden 80'den fazla kuruluş arasında “İşbirliği ve ortaklık” konusunda anlaşmalar imzalandı.

## Azerbaycan finans piyasasının yapısı
Azerbaycan'da muhasebe bölümünün ana finansal araçları devletin kısa vadeli yükümlülükleri, Azerbaycan Ulusal Bankası'nın nihai belgeleri ve bunların ihraç ve yerleştirilmesidir. Azerbaycan'ın finansal piyasası, kısa vadeli kredilerin ve nakit akışlarının, bankalar arası para piyasası dengesinin düzenlenmesi, denetim otoritelerinin gerekliliklerinin yerine getirilmesi, aktif işlemlerin yürütülmesi için bankalar arası mevduat şeklinde yeniden dağıtılmasını sağlar.

## Maliye Bakanlığı
Cumhurbaşkanlığı Kararnamesi ile onaylanan tüzüğe göre Azerbaycan Cumhuriyeti Maliye Bakanlığı, mali politikayı yürüten ve devletin mali yönetimini düzenleyen merkezi bir yürütme organıdır. Maliye Bakanlığının temel görevleri şunlardır:

* Mali, bütçe ve vergi politikası ile ilgili tekliflerin hazırlanması ve bu politikanın uygulanması;
* Devlet bütçe projesinin hazırlanması ve yürütülmesi;
* Finansal istikrarın sağlanması ve finansal piyasanın gelişmesi için gerekli tedbirlerin uygulanması;
* Bütçe sisteminin iyileştirilmesi, bütçe-vergi tahmini, finansman mekanizmasının muhasebe ve raporlama kuralları;
* bütçe, bütçe dışı, dış kredilerin harcamaları üzerinde kontrol.

## Bakü Borsası
Bakü Borsası, Azerbaycan'ın ana borsasıdır.

Bakü Borsası, kapalı bir anonim şirket olarak oluşturulmuş ticari bir organizasyondur. BB 2000 yılında kurulmuştur ve ana amacı ülkede organize bir borsa oluşturmaktır.

## Finansal Piyasalar Denetleme Kurumu
(FPDK) Para Piyasası Denetleme Kurulu 3 Şubat 2016 tarihinde Azerbaycan Cumhurbaşkanlığının 760 Sayılı Kararnamesi ile kuruldu. Amacı menkul kıymetler piyasası, yatırım fonları, sigorta, kredi kuruluşları (banka, banka dışı kredi kuruluşu ve posta operatörü) ve ödeme sistemleri, parasal araçların veya kişi tarafından edinilen diğer mülklerin yasallaştırılması (aklama) amacıyla lisans verilmesi, düzenlenmesi ve kontrol edilmesi amacıyla Suç işlenmesi sonucunda terörizmin finansmanının önlenmesi alanındaki kontrol sisteminin iyileştirilmesidir.

## Kaynakça