Atatürk kişi kültü

**Atatürk kişi kültü**, Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk'ün kişiliği, fikirleri ve siyaseti etrafında, yaşadığı dönemde oluşmaya başlamış ve daha çok ölümünden sonra takipçileri tarafından oluşturulmuş bir kişi kültüdür.

## Temelleri
Atatürk'ün bir kahraman ve hiçbir şeyden etkilenmeyen, her alanda doğruyu görerek yoktan var eden, yanılmaz bir lider olarak kavramsallaştırılmasını ifade eder. Mustafa Kemal'in millî kahraman imgesi, Millî Mücadele yıllarında başlayarak 1927'den itibaren giderek yoğunlaşmış ve bu imge, 20. yüzyılda benzerleri arasında en uzun ömürlüsü olan bir şef kültüne dönüşmüştür.

## Atatürk kültünün oluşması ve pekiştirilmesi

Çanakkale Savaşı sırasında Anafartalar Grubu Komutanı olan Albay Mustafa Kemal, zaferden sonra kamuoyunda "*Anafartalar Kahramanı*" olarak tanınmıştı. Pek çok yazarın ifadesine göre 20. yüzyıl başlarında Osmanlı'nın aldığı askerî ve siyasi yenilgilerle ağır bir aşağılanmaya maruz kalmış olan Türk ulusu için Anafartalar Kahramanı Mustafa Kemal, o dönemde Türklük ve Müslümanlık onurunu kurtarabilecek bir umut olarak görüldü. 1919'da Kurtuluş Savaşı'nın önderi oldu ve iki yıl içinde bir kahraman mertebesine yükseldi. Sakarya Meydan Muharebesi'nden önce Başkomutan olan Mustafa Kemal, artık İstanbul ve tüm Anadolu'da bir simge hâline gelmişti. Adına toplu dualar okunuyor, hatimler indiriliyordu. Sakarya Muharebesi'nin kazanılmasından sonra "*Gazi*" unvanını aldı ve "*Gazi Hazretleri*" olarak anılmaya başladı. 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu ve ilk cumhurbaşkanı oldu.

Elde edilen tüm bu başarıların milletin başarısı olduğunu öne çıkartan Mustafa Kemal, vatanı kurtarmış ve çağdaş Türkiye Cumhuriyeti'ni kurmuş olmanın verdiği meşruiyete dayanarak kendini Türk milleti ile özdeşleştirdi. Milletin atası olduğunu ifade etmek üzere 24 Kasım 1934'te TBMM tarafından kendisine "*Atatürk*" soyadı verildi. "Ulu Önder", "Ebedî Başkomutan", "Başöğretmen"; sağlığında ona verilen sıfatlar arasındadır.

1938'de ölümünden sonra toplanan Cumhuriyet Halk Partisi kurultayında ise "Ebedî Şef" ilan edildi. Böylece Atatürk, Cumhuriyet Halk Partisinin ebediyete kadar şefi seçilerek parti bazında ölümsüzleştirilmiş, aynı ebedîlik ülke çapında da yaygınlaştırılmıştır.

Atatürk imgesi Türkiye'de çok partili yaşama geçildikten sonra da Demokrat Parti iktidarı tarafından sürdürülmüş ve pekiştirilmiştir. 1951'de yürürlüğe giren 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun ile  Atatürk'ü temsil eden heykel, büst ve abideleri veyahut Atatürk'ün kabrini tahrip eden, kıran, bozan veya kirleten kimseye bir yıldan beş yıla kadar ağır hapis cezası getirildi.

Atatürk kültü, Türkiye'de askerî darbeler sonrasında büyütüldü. 27 Mayıs 1960 Darbesi'nden sonra Atatürk imgesi ve edebiyatında patlama oldu. Asıl 12 Eylül 1980 Darbesi'nden sonra Atatürk kültü inşasına girişildi. Kalıp modeller kullanarak birkaç figürden hızla çoğaltılan ve kaidelerine "''Ne mutlu Türküm diyene!''" veya "*Yurtta sulh, cihanda sulh!*" vecizesi yazılan Atatürk anıtları yoluyla Atatürk imgesi üretilip yaygınlaştırıldı.

### Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun

5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun, 25 Temmuz 1951 tarihinde, Atatürk'ün ölümünden on iki yıl sonra Başbakan Adnan Menderes hükûmeti tarafından çıkarıldı.

## Atatürk figürünün kullanımı ve adının verildiği yapılar
Günümüz Türkiye'sinde Atatürk figürü, ulusal bir baba figürünü temsil etmektedir. Atatürk adı, Türkiye'de en çok kullanılan cadde, sokak, bulvar ve meydan adıdır. Bulvarlarda, kamusal yapılar ve okulların bahçelerinde Atatürk heykelleri yer alır. Türkiye'de basılan bütün kâğıt ve madenî paralarda Atatürk portresi bulunur. Atatürk figürü; portre, heykel gibi maddi üretimlerle anıtlaştırılmıştır. Sadece bir kişi olarak Atatürk'ü değil aynı zamanda onun kurduğu rejimi, devleti ve bir ideolojiye olan inancı temsil eden Atatürk büstleri, heykelleri ve portreleri kamusal ve özel alanlarda, iş yerlerinde, protestolarda aynı zamanda sekülerizmin bir sembolü olarak da kullanılmaktadır. Atatürk kültü, 2000'lerin başlarında Atatürk'ün portresini veya imzasını bedenlerinin görünür yerlerine dövme olarak yaptırma modası gibi yeni biçimlerle kendini göstermiştir.

Türkiye'nin önemli mimari eserlerine de adı verilmiştir. 1900'lerin başında Türkiye'de ilk hava ulaşımının başlatıldığı yer olan İstanbul Atatürk Havalimanı; 1953 yılında uluslararası hava trafiğine açılmış, 29 Temmuz 1985 tarihinde Atatürk adını almıştır. 29 Ekim 1939 tarihinde yenilenerek yeniden açılan Unkapanı Köprüsü'nün adı meclis kararıyla Atatürk Köprüsü olmuştur. Dünyada hidroelektrik santrali açısından inşa edilmiş barajlar arasında beşinci, dolgu hacmi bakımından altıncı sırada bulunan Atatürk Barajı; aynı zamanda Avrupa'nın ve Türkiye'nin en büyük barajıdır. 1971 yılında Akdeniz Oyunları için İzmir Atatürk Stadyumu inşa edildi. İstanbul'un Başakşehir ilçesinde inşa edilen Atatürk Olimpiyat Stadyumu, 2002 yılında hizmete açıldı.



Dosya:Atatürk International Airport.jpg|Atatürk Havalimanı'nın girişi
Dosya:Istanbul fromGalata2.JPG|Atatürk Köprüsü'nün Galata Kulesi'nden görünümü
Dosya:Ataturk dam 1-GAP.jpg|Adıyaman ve Şanlıurfa illeri arasında, sulama ve enerji amaçlı kurulan Atatürk Barajı
Dosya:İzmir Atatürk Stadyumu.jpg|İzmir Atatürk Stadyumu
Dosya:Istanbul Atatürk Olympic Stadium 3.jpg|Olimpiyat oyunlarına hazırlık kapsamında yapılan Atatürk Olimpiyat Stadyumu



Atatürk'ün bir kez gecelediği yerler dâhil, birçok ev veya bina anısına müzeye dönüştürülmüştür.

Atatürk sembolleri, 1990'ların ikinci yarısında ticarileşti. Atatürk'ün minyatür temsilleri kendi istekleri ile insanların evlerinde, iş yerlerinde ve hatta bedenlerinde sergilenmeye başlamıştır.

## Anıtlar
Türkiye'deki ilk Atatürk anıtı, İzmir'de Ege Üniversitesi bahçesinde Haziran 1926'da dikilen büsttür.

### Ankara'da bulunan anıtlar

Dosya:Young Fiancé of the Young Republic (13080138763).jpg|Ulus'ta bulunan Mareşal Atatürk Anıtı (1927)
Dosya:Mareşal Atatürk Anıtı.jpg|Aynı anıt (2008)
Dosya:Republic Day Celebrations in Ankara (37353812134).jpg|Cumhuriyetin 10. yıl dönümü kutlamalarında yemin töreni için Zafer Anıtı önünde toplanan izciler
Dosya:Ankara-Turkey-viewP5280011.JPG|Ankara Etnografya Müzesi
Dosya:AtaturkStatueinAnkara.JPG|Atatürk Bulvarı üzerindeki TESK anıtı


### İstanbul'da bulunan anıtlar

Dosya:Sarayburnu Atatürk Anıtı.jpg|Sarayburnu Atatürk Anıtı
Dosya:Monument of the Republic, Istanbul, group.jpg|Taksim Cumhuriyet Anıtı
Dosya:KadıköyAtatürk.JPG|Kadıköy
Dosya:İstanbul 5326.jpg|Sirkeci Garı
Dosya:Mustafa Kemal.jpg|Eyüpsultan


### Diğer iller ve ilçeler

Dosya:Adalar 5536.jpg|Adalar
Dosya:Alanya Atatürk statue.jpg|Alanya
Dosya:Amasya Tamimi Anıtı.jpg|Amasya
Dosya:20180111 Atatürk@Antalya 5207 (39398723384).jpg|Antalya
Dosya:Mustafakemalbursa.jpg|Bursa
Dosya:Çanakkale 4877.jpg|Çanakkale
Dosya:Dumlupınar Şehitliği 201206 2.jpg|Dumlupınar
Dosya:Atatürk Monument in İzmir.JPG|İzmir
Dosya:Konya Atatürk Anıtı 1.jpg|Konya
Dosya:Atatürk statue in Marmaris.jpg|Marmaris
Dosya:Nusaybin365.jpg|Nusaybin
Dosya:Onur Anıtı.JPG|Onur Anıtı, Samsun


### Yurt dışı

Dosya:Kemal Atatürk Memorial, ANZAC Parade.jpg|Atatürk Anıtı, Avustralya
Dosya:Atatürk's statue in Bucharest.jpg|Bükreş, Romanya
Dosya:Tulcea2008-Atatürk.jpg|Tulça, Romanya
Dosya:Plaza Kemal Atatürk 2000 001.jpg|Baruta, Venezuela
Dosya:Mustafa Kemal Ataturk Reforma Mex D.F.jpg|Meksiko, Meksika
Dosya:Statue of Mustafa Kemal Atatürk, Turkish Embassy, Washington, D.C.jpg|Türkiye'nin Washington, DC Büyükelçiliği, ABD
Dosya:Mustafa Kemal Ataturk Memorial next to the Turkish Soldiers Monument in Beersheba.jpg| bitişiğindeki Atatürk büstü, Beerşeba, İsrail
Dosya:Atatürkün Bakıdakı heykəli - panoramio.jpg|Bakü, Azerbaycan
Dosya:Dipkarpaz (31667330493).jpg|Dipkarpaz, KKTC
Dosya:Kemal Ataturk Statue with Northern Cypriot Flag - Girne (Kyrenia) - Turkish Republic of Northern Cyprus.jpg|Girne, KKTC
Dosya:Kemal Ataturk room in Bitola Museum.jpg|Manastır, Kuzey Makedonya


## Tepkiler
Atatürk kişi kültü, Orta Asya ve Sovyetler Birliği'nin otoriter rejimlerindeki benzer kişi kültleriyle karşılaştırılmıştır. Nursultan Nazarbayev ve Saparmurat Niyazov bunlara örnektir.

## Ayrıca bakınız
* Atatürk Devrimleri
* Atatürk İlkeleri
* Büyük Adam Teorisi
* Józef Piłsudski kişi kültü
* Kemalist tarihyazımı
* Kemalizm
* Mao Zedong'un kişilik kültü
* Nazarbayev kişi kültü
* Stalin kişi kültü

## Kaynakça