İran'da insan hakları

İran Şehinşah Devleti'nde (1925-1979), İran İslam Cumhuriyeti döneminde (1979'dan günümüze), hükûmetin İran vatandaşlarının haklarına yönelik muamelesi İranlılar, uluslararası insan hakları aktivistleri, yazarlar, STK'lar ve Amerika Birleşik Devletleri tarafından eleştirilmişti. Şahların yönetimi altındaki monarşi, çoğu Batılı örgüt tarafından berbat bir insan hakları siciline sahip olduğu için geniş çapta saldırıya uğrasa da, ondan sonra gelen İslam Cumhuriyeti hükûmeti birçokları tarafından daha da kötü kabul ediliyor.

Pehlevi hanedanı - Rıza Şah Pehlevi ve oğlu Muhammed Rıza Şah Pehlevi - bazen "kraliyet diktatörlüğü" veya "tek adam yönetimi" olarak tanımlandı ve siyasi muhalefeti bastırmak için gizli polis, işkence ve infazlar kullandı. Muhammed Rıza Şah Pehlevi'nin saltanatı sırasında, idam edilen siyasi mahkûm sayısına ilişkin tahminler 100'den 300'e kadar değişiyor.

İslam Cumhuriyeti yönetiminde, hapishane sistemi merkezileştirildi ve büyük ölçüde genişletildi, erken bir dönemde (1981-1985) 7900'den fazla insan idam edildi. İslam Cumhuriyeti, hem uluslararası insan hakları normlarına uymayan (suçlara yönelik ağır cezalar, mağduru olmayan suçların cezalandırılması, ifade ve basın özgürlüğünün kısıtlanması, din özgürlüğünün kısıtlanması vb.) hem de İslam Cumhuriyeti'nin anayasasına ve yasalarına uyan kısıtlamalar ve cezalar nedeniyle eleştirildi; gazete bürolarının bombalanması, dayak, işkence, tecavüz ve siyasi mahkûmların ve muhaliflerin/sivillerin yargılanmadan öldürülmesi vb. eylemler için.

## Pehlevi Hanedanı (1925-1979)
İran Şahanşah Devleti döneminde İran hükûmeti, 1925'ten 1979'a kadar sürdü. Mahkûmlara işkence ve kötü muamele kullanımı Pehlevi saltanatı sırasında zaman zaman değişti, ancak her iki hükümdar daRıza Şah Pehlevi ve oğlu Muhammed Rıza Şah Pehlevisansür, gizli polis, işkence ve infazlar uyguladı.

### Muhammed Rıza Şah dönemi

Muhammed Rıza, babasının 1941'de Sovyetler ve Amerikalılar tarafından tahttan indirilmesinden sonra hükümdar oldu. Siyasi mahkûmlar (çoğunlukla Komünistler) işgalci güçler tarafından serbest bırakıldı ve şah (o sırada veliaht prens) artık parlamentonun kontrolünü elinde tutmadı. Ancak 1949'da Şah'a yönelik bir suikast girişiminden sonra, sıkıyönetim ilan edebildi, komünistleri ve diğer muhalifleri hapsedebildi ve kraliyet ailesinin basındaki eleştirilerini kısıtladı.

1953'te Başbakan Muhammed Mosaddık'ı deviren Şah yanlısı darbenin ardından Şah, muhaliflerine yönelik yeniden baskı kurdu ve siyasi özgürlük azaldı. Musaddık'ın siyasi grubu Ulusal Cephe'yi yasadışı ilan etti ve liderlerinin çoğunu tutuklattı. Tudeh partisinin 4000'den fazla siyasi aktivisti tutuklandı (477'si silahlı kuvvetlerde olmak üzere), 40'ı idam edildi, 14'ü işkence altında öldü ve 200'den fazlası ömür boyu hapis cezasına çarptırıldı.

Gücünün zirvesindeyken, şahın gizli polisi SAVAK'ın neredeyse sınırsız yetkileri vardı. Teşkilat, CIA ile yakın işbirliği yaptı.

Uluslararası Af Örgütü'nün 1974-1975 Yıllık Raporuna göre, "yıl boyunca [1975] zaman zaman toplam siyasi mahkum sayısının 25.000 ila 100.000 arasında olduğu bildirildi."

#### 1971-77
1971'de bir jandarma karakoluna yapılan gerilla saldırısı (üç polisin öldürüldüğü ve iki gerillanın serbest bırakıldığı, "Siahkal olayı" olarak bilinir), hükûmete karşı "yoğun bir gerilla mücadelesi" ve hükûmetin sert karşı önlemlerinin fitilini ateşledi. Şah'ı devirmek için "silahlı mücadeleyi" benimseyen ve uluslararası Üçüncü Dünya anti-emperyalist devrimcilerinden (Mao Zedong, Ho Chi Minh ve Che Guevara) esinlenen gerillalar, 1970'lerin ilk yarısında yüzlerce kişinin hükûmet güçleriyle çatışmalarda öldüğü ve onlarca İranlının idam edildiği dönemde oldukça aktifti. Uluslararası Af Örgütü'ne göre, Şah en az 300 siyasi infaz gerçekleştirdi.

İşkence, silah depolarını, güvenli evleri ve gerillaların suç ortaklarını bulmak için ve ayrıca devlet düşmanlarını destekçi olmaya ikna etme girişimlerinde kullanıldı.

1975 yılında, insan hakları grubu Uluslararası Af Örgütü1970'lerde üyeliği ve uluslararası etkisi büyük ölçüde artanİran'daki siyasi mahkûmlara yönelik muamele hakkında "Avrupa ve Amerikan basınında geniş yer bulan" bir rapor yayınladı. 1976'ya gelindiğinde, bu baskı, "çok sayıda uluslararası kuruluş ve yabancı gazete"nin yanı sıra yeni seçilen Amerika Birleşik Devletleri Başkanı Jimmy Carter tarafından yapılan tanıtım ve inceleme sayesinde önemli ölçüde yumuşatıldı.

## İslam Cumhuriyeti, (1979'dan beri)

### Devrim sonrası

#### Yeni Anayasa
İslam Cumhuriyeti'nin yeni anayasası Aralık 1979'da referandumla kabul edildi. Ayetullah Humeyni devrimin tartışmasız lideri olmasına rağmen, devrimin Şah'ın yerine demokrasiyi getireceğini uman birçok destekçisi vardı. Sonuç olarak, anayasa, seçilmiş bir cumhurbaşkanı ve yasama organı için geleneksel liberal demokratik yetkileri, ve vatandaşları için medeni ve siyasi hakları Humeyni'nin arzu ettiği teokratik unsurlarla birleştirdi. Ama üstün olan teokrasiydi. Anayasa, egemenliği Tanrı'ya verdi, seçilmiş olmayan yönetim organlarını/otoritelerini seçilmişleri denetlemekle görevlendirdi ve medeni/siyasi hakları İslam'ın yasalarına/ilkelerine tabi kıldı.

#### İlk on yıl
Siyasi mahkumların öldürülmesinin büyük çoğunluğu İslam Cumhuriyeti'nin ilk on yılında meydana geldi ve ardından şiddetli baskı azaldı.

Devrimden sonra yeni rejim, egemenliğini sağlamlaştırmaya çalıştı. İnsan hakları grupları, protestocuların ve İslami hükümetin mahkumlarının maruz kaldığı kayıpların sayısının birkaç bin olduğunu tahmin ediyor. İlk idam edilenler eski sistemin üyeleriydi - kıdemli generaller, ardından 200'den fazla üst düzey sivil yetkili. Duruşmaları kısa sürdü ve savunma avukatları, jüriler, şeffaflık veya sanıkların kendilerini savunma fırsatı yoktu. Ocak 1980'e kadar "en az 582 kişi" idam edildi. Ağustos 1979'un ortalarında, Humeyni'nin hukukçular tarafından teokratik yönetim fikrine karşı çıkan birkaç düzine gazete ve dergi kapatıldı. Siyasi partiler yasaklandı (Ağustos 1979'da Ulusal Demokratik Cephe, Ocak 1980'de Müslüman Halkın Cumhuriyetçi Partisi), Mart 1980'de üniversitelerde bir tasfiye başladı.

Ocak 1980 ile Haziran 1981 arasında uyuşturucu ve cinsel suçlardan "yeryüzündeki yolsuzluğa", karşı devrim planlamaktan ve İsrail için casusluktan muhalif gruplara üyeliğe kadar her şey için (en azından) 900 infaz daha gerçekleşti. Ve ondan sonraki yıl içinde en az 8.000 kişi idam edildi. Askeri tarihçi Spencer C. Tucker tarafından sağlanan tahminlere göre, 1980-1985 döneminde 25.000 ila 40.000 İranlı tutuklandı, 15.000 İranlı yargılandı ve 8.000 ila 9.500 İranlı idam edildi.

Temmuz ile Eylül 1988 arasında 3000 ila 30.000 siyasi mahkum, Dini Lider Ayetullah Ruhullah Humeyni'nin emriyle idam edildi. Hükûmet infazları gizli tutmaya çalışırken, 2020 yılına kadar BM Özel Raportörleri IRI'ye cinayetleri "insanlığa karşı suçlar" olarak nitelendiren bir mektup göndermişti.

#### 1990'lar ve zincirleme cinayetler

1990'larda bir dizi faili meçhul cinayet ve bir şekilde İslam Cumhuriyeti sistemini eleştiren entelektüeller ve siyasi aktivistlerin ortadan kaybolması yaşandı. 1998'de bu şikayetler "zincirleme cinayetler" veya İran'ın 1998 Seri Cinayetleri olarak bilinen üç muhalif yazarın (Muhammed Cafer Puyande, Muhammed Muhtari, Mecid Şerif), bir siyasi liderin (Daryuş Furuher) ve karısının iki ay içinde öldürülmesiyle doruğa ulaştı. Toplamda 80'den fazla yazar, çevirmen, şair, siyasi aktivist ve sıradan vatandaşın birkaç yıl içinde öldürüldüğü düşünülüyor.

Reformist gazeteciler ve medya, cinayetleri ortaya çıkarmayı başarırken, zincirleme cinayetlerin çoğunun ifşa edilmesinden sorumlu olan adam - İstihbarat Bakanlığı ajanından gazeteciliğe ve reformcuya dönüşen Said Haccaryan - öldürülmeye çok yaklaştı ve Besic'in bir üyesi tarafından ciddi şekilde sakatlandı; ve Enformasyon Bakanlığı güvenlik yetkilisi yardımcısı Said İmami, hapishanedeki cinayetlerden sorumlu tutuldu, iddiaya göre intihar etti, ancak birçoğu onun öldürüldüğüne ve "öldürmelerden üst düzey yetkililerin sorumlu olduğuna" inanıyor.

İran reform hareketinin yükselişi ve 1997'de ılımlı İran cumhurbaşkanı Muhammed Hatemi'nin seçilmesiyle birlikte, insan hakları durumunu iyileştirmek için İran medeni ve ceza kanunlarını değiştirmek için çok sayıda hamle yapıldı. Ağırlıklı olarak reformist olan parlamento, konuşma özgürlüğünün artırılmasına, cinsiyet eşitliğine ve işkencenin yasaklanmasına izin veren birkaç yasa tasarısı hazırladı. Bunların hepsi, Anayasa Koruma Konseyi ve o sırada İran hükûmetinin önde gelen muhafazakar figürleri tarafından reddedildi veya önemli ölçüde kısıtlandı.

## Önemli mahkumlar

* Kuroş Zaim
* Dr. Kamyar ve Araş Alayi
* Rıza Alinejad
* Sakine Muhammedi Aştiyani
* İmadeddin Bagi
* Dilara Darabi
* Nazanin Fatihi
* Kouhyar Goudarzi
* Hüseyin Recebyan
* Mehdi Recebyan
* Zeyneb Celaliyan
* Nergis Muhammedi
* Atike Recebi
* Nesrin Sutude
* Mecid Tevekküli
* Atena Fargadani
* Kasra Nuri

## Kaynakça

### Bibliyografya
* 
* 
* 
* 
*