Yoncalı, Şavşat

**Yoncalı**, Artvin ilinin Şavşat ilçesine bağlı bir köydür. Yoncalı, Ekim 2020 yılında farkına varılan ve "panta" olarak adlandırılan asırlık Kafkas yaban armuduyla da tanınmaktadır.

## Tarihçe

Yoncalı köyünün eski adı **Tsihia**'dır. Gürcüce bir yer adı olan Tsihia (ციხია), kale anlamındaki "tsihe" (ციხე) kelimesinden türemiş olup "kaleli" anlamına gelir. Nitekim Gürcistan'da bugün de  adını taşıyan bir köy bulunmaktadır. Bu yer adı Türkçe kayıtlarda Shiya veya Sihiya (سخیا) olarak geçer. Köyün eski adının **Tshia** (ცხია) olması ihtimali de vardır. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Hertvisi livasının Meşe-Cavaheti nahiyesindeki Tshia köyü de Osmanlıca Shiya veya Sihiya (سخیا) şeklinde kaydedilmiştir.

Tsihia, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan bölgelerden biri olan Şavşeti'de yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortalarına doğru Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün kilisesine ait ve 12. yüzyıldan kalma Gürcüce yazılı taş buranın eski bir Gürcü yerleşimi olduğunu göstermektedir.

Tsihia köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Çıldır Eyaleti'ne bağlı İmerhevi sancağının köylerinden biriydi. Osmanlı idaresinin sadece erkek nüfusunu tespit ettiği bu tarihte köyde 35 hanede 159 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Tsihia köyünün toplam nüfusunun yaklaşık 318 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Tsihia köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus tespitinde Tsihia (Цихиа) adıyla kaydettiği köy, Artvin Okrugu'nun Şavşet-İmerhevi kazasına bağlı Dabatzvrili nahiyesinin sekiz köyünden biriydi. Nüfusu, 171'i erkek ve 148'i kadın olmak üzere 47 hanede 319 kişiden oluşuyordu. Tsihia köyüne bağlı Cami mahallesi 24 hane, Hatoreti mahallesi 11 hane, Çakellar mahallesinde 4 hane ve "Çikrik-ogli" mahallesi 6 haneden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir. Bununla birlikte Mçedluri (მჭედლური), Cakelebi (ჯაყელები), Tsiheuli (ციხეული), Heviçala (ხევიჭალა), Atati (ატათი), Datikuli (დათიკული), Gurbelati (გურბელათი), Bidati (ბიდათი), Titati (ტიტათი), Anekauri (ანეკაური) gibi Gürcüce yer adları günümüze ulaşmıştır.

Tsihia, Birinci Dünya Savaşı'nın sonlarında Rusların bölgeden çekilmesinin ardından Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 7 Mayıs 1920 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Artvin sancağını Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin Tiflis hükûmetine verdiği ültimatom üzerine Gürcü idaresinin çekilmesinin ardından Tsihia köyü de fiilen Türkiye'ye katıldı. Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921 tarihinde imzalanan Moskova Antlaşması'yla bu köyü de kapsayan Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.

Tsihia, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında "Sıhıya" adıyla Şavşat kazasına bağlı Merya nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu, 296'sı kadın ve 322'si erkek olmak üzere 104 hanede yaşayan 618 kişiden oluşuyordu. Köyün nüfusunun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir. Tsihia veya Sihya Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Yoncalı olarak değiştirilmiştir. 1965 genel nüfus sayımında Yoncalı köyünde 895 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 270 kişi okuma yazma biliyordu.

Yoncalı köyünün sınırları içinde iki kilisenin varlığı bilinmektedir. Köyün merkez mahallesinin kuzeybatısında eskiden bir kilisenin var olduğu köylüler tarafından doğrulanmaktadır. Ancak bulunduğu yerde değil, biraz uzağında harçlı duvar kalıntısı tespit edilmiştir. İkinci kilisesi ise, Cakeller olarak adlandırılan mahallede yer alır. Kilisenin olduğu yerde kabaca yontulmuş taşlar bulunmaktadır. Kilisenin temelinin 400 metre uzağında tespit edilen Gürcüce yazıtlı taşın da Cakeli Kilisesi’ne ait olduğu saptanmıştır.

## Coğrafya

Yoncalı köyü, Artvin il merkezine 95&nbsp;km, Şavşat ilçe merkezine 30&nbsp;km uzaklıktadır.

### "Panta"

Yoncalı köyünde bulunan bir armut ağacının yaklaşık 1.500 yaşında olabileceği tahmin edilmektedir. Gürcüce adıyla "panta" (პანტა) olarak adlandırılan ağacın yaban armudu cinsi Kafkas yaban armudu (*Pyrus caucasica*)  olduğu Gürcüce adından da anlaşılmaktadır. Bunun kesinleşip tescil edilmesi halinde Yoncalı dünyanın en yaşlı armut ağacına sahip köy olacaktır. Çevre genişliği 6,6 metre olan panta armudu ağacı, 2,1 metre çap ve 18,5 metre boyundadır. Ağacın tescil edilmesi için çalışmalar başlatılmıştır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*