Boxer Ayaklanması

**Boxer İsyanı** (ayrıca **Boxer Ayaklanması**, **Boxer Hareketi** veya **Yihetuan Hareketi** () olarak da bilinir), Qing Hanedanı'nın son dönemlerinde, 1899 ile 1901 yılları arasında Kuzey Çin'de Geleneksel Yumrukların Uyum ve Adaleti Cemiyeti (*Society of Righteous and Harmonious Fists*) tarafından gerçekleştirilen yabancı karşıtı, anti-emperyalist ve Hristiyanlık karşıtı bir ayaklanmadır. Cemiyet üyelerinin, o dönemde Batı'da "Çin boksu" olarak adlandırılan Çin dövüş sanatlarını icra etmeleri nedeniyle, bu hareket İngilizcede "Boxers" (Boksörler) olarak isimlendirilmiştir. İsyan, yabancı güçlerin oluşturduğu Sekiz Devlet İttifakı tarafından bastırılmıştır.

Birinci Çin-Japon Savaşı'nın ardından, Kuzey Çin'deki köylüler yabancı nüfuz alanlarının genişlemesinden endişe duymuş; yerel gelenekleri hiçe sayan ve yargı mercilerinde kendi müritlerini korumak için otoritelerini kullanan Hristiyan misyonerlere karşı infial beslemişlerdir. 1898 yılında Kuzey Çin'de Sarı Nehir taşkınları ve kuraklık gibi doğal afetler yaşanmış, Boksörler bu felaketlerden yabancı etkisini ve Hristiyanları sorumlu tutmuştur. 1899 yılından itibaren Şantung ve Kuzey Çin Ovası'na yayılan hareket; demiryolları gibi yabancı mülklerini tahrip etmeye, Çinli Hristiyanlara ve misyonerlere yönelik saldırı ve cinayet eylemlerine başlamıştır. Olaylar, Haziran 1900'de yabancı silahlara karşı efsunlu bir dokunulmazlığa sahip olduklarına inanan Boksör savaşçılarının, "Qing hükûmetine destek, yabancılara imha" sloganıyla Pekin'e doğru harekete geçmesiyle zirve noktasına ulaşmıştır.

Diplomatlar, misyonerler, askerler ve bazı Çinli Hristiyanlar, Boksörler tarafından kuşatılan Elçilikler Bölgesi'ne (*Legation Quarter*) sığınmıştır. Amerika Birleşik Devletleri, Avusturya-Macaristan, Britanya, Fransa, Almanya, İtalya, Japonya ve Rusya birliklerinden müteşekkil Sekiz Devlet İttifakı, kuşatmayı yarmak amacıyla Çin'i işgal etmiş ve 17 Haziran'da Tientsin'deki (Tianjin) Dagu Kaleleri'ni fırtınayla ele geçirmiştir. Başlangıçta tereddüt eden İmparatoriçe Dul Cixi, Boksörleri desteklemiş ve 21 Haziran'da işgalci güçlere karşı fiilî bir savaş ilanı niteliği taşıyan bir imparatorluk fermanı yayımlamıştır. Çin bürokrasisi, Boksörleri destekleyenler ile Prens Qing liderliğindeki uzlaşma taraftarları arasında bölünmüştür. Çin kuvvetlerinin başkomutanı Mançu generali Ronglu, bilahare yabancıları korumak için hareket ettiğini iddia etmiştir. Güneydoğu Eyaletlerinin Karşılıklı Savunma Paktı dâhilindeki güney eyaletlerinin yetkilileri, yabancılara karşı savaşılması yönündeki imparatorluk emrine itaat etmemişlerdir.

Sekiz Devlet İttifakı, başlangıçta İmparatorluk Çin ordusu ve Boksör milisleri tarafından geri püskürtülse de Çin'e 20.000 kişilik mücehhez bir birlik sevk etmiştir. İttifak güçleri Tientsin'de İmparatorluk Ordusu'nu mağlup etmiş ve 14 Ağustos'ta Pekin'e vararak 55 gün süren Uluslararası Elçilikler Kuşatması'nı sona erdirmiştir. Başkentin ve çevresindeki kırsal alanın yağmalanmasının yanı sıra, Boksör olduğundan şüphelenilen kişilerin misilleme amacıyla yargısız infazları gerçekleştirilmiştir. 7 Eylül 1901 tarihli Boxer Protokolü, Boksörleri destekleyen hükûmet yetkililerinin idam edilmesini, yabancı askerlerin Pekin'de konuşlandırılmasını ve hükûmetin yıllık vergi gelirinden daha fazla bir tutar olan 450 milyon tael gümüşün, 39 yıl içinde sekiz işgalci devlete savaş tazminatı (indemnite) olarak ödenmesini hükme bağlamıştır. Qing Hanedanı'nın Boxer İsyanı sırasındaki tutumu, hanedanın hem itibarını hem de Çin üzerindeki kontrolünü daha da zayıflatmış; bu süreç önce Geç Qing reformlarına, nihayetinde ise 1911 Xinhai Devrimi'ne zemin hazırlamıştır.

## Ayaklanma öncesi durum

Çin, o dönem sömürgeci bir devlet haline gelen Japonya ile Çin'e bağlı bir krallık olan Kore'nin egemenliği için 1894 yılında savaşa tutuştu. Ağır bir yenilgiye uğrayan Çin, Şimonoseki Barışı ile Japonya'ya önemli ödünler vermişse de Japonya'nın uzakdoğuda çok güçlenmesinden çekinen Avrupa devletleri ve Rusya'nın araya girmesiyle Çin bu ödünlerin çoğunu geri aldı.

Batılı devletler bu yardımlarının bedelini Çin'den çok ağır biçimde geri aldılar. Çin'den "ödünler kapma" mücadelesinde Rusya, İngiltere ve Fransa Çin'in ekonomik bakımdan önemli bölgelerini işgal ettiler ve Çin'i parçaladılar. Çin'in, 1894 yılında Japonya'ya karşı ağır bir yenilgi alması ve bu yenilginin doğrudan sonucu olarak Çin'in batılı devletlerce parçalanması Çin'de milliyetçi duyguları harekete geçirdi.

1870 yılında gizli olarak kurulmuş bulunan dinsel nitelikteki Boxer Cemiyeti Manchu Qing hanedanlığına karşı faaliyetlerde bulunuyordu. Ancak, Çin'in parçalanmasından sonra yabancı güçlerin Çin'deki etkinliklerine karşı mücadeleye başlamış ve 1890'ların sonlarında Saray'ın da hoşgörüsünü kazanmıştı.

## Ayaklanma

1899 yılının Kasım ayında ayaklanan Boxer'lar Çin'deki yabancı temsilciliklere, misyonerlere ve yabancı devletlerce yapılmakta olan demiryollarına ve buradaki işçilere saldırdılar.

## Bastırılması
Ayaklanmadan büyük rahatsızlık duyan dönemin etkin devletleri İtalya, ABD, Fransa, Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Japonya, Almanya, Birleşik Krallık ve Rusya "Sekiz Devlet İttifakı"nı kurdular. 14 Temmuz 1900 tarihinde 54 bin kişilik birleşik bir orduyla Tianjin'deki ayaklanmayı bastıran *Sekiz Devlet* güçleri, Pekin'e doğru ilerlemeye başladı. 14 Ağustos'ta Pekin'i ele geçiren Ordu, Yasak Şehir'i yağmalamıştır.

Ayaklanmanın bastırılması sırasında, Japon askeri kaynaklarının ve İngiliz destroyer komutanı Roger Keyes'in raporlarına göre çok sayıda sivil Çinli tecavüze uğramıştır. The Daily Telegraph muhabiri E. J. Dillon binlerce Çinli kadının bu nedenle intihar ettiğini yazmıştır.

Sekiz Devlet İttifakı, Çin'e çok büyük bir zarar tazminatı yüklediler. Çin'in son taksidi 1940 yılında bitecek olan bu tazminatı ödemesinin olanağı yoktu. Ancak, "aşırı tazminat" Avrupa'nın yaygın bir sömürü ve baskı taktiğiydi. Çin, bu borcu ödemek için Avrupa devletlerinden borç alacak ve Avrupa'nın daha çok etkisi altına girecekti.

## Başarısızlık nedenleri
Çin'in Batı'ya karşı silahlı mücadelesi başarısızlıkla sonuçlandı. Bazı kaynaklarda nedenlerinin şunlar olduğundan bahsedilmektedir;

* Bilinçsiz, dağınık bir direnme ve bağnazca saldırı Avrupa'nın üstün örgütlenme yeteneği karşısında tutunamadı. 
* Halk kitleleriyle aydınlar arasında kopukluk vardı. 
* Büyük toprak sahiplerinin bulunmadığı Çin'de toprak ufak parçalara bölünmüştü. Bu yüzden Çin köylüsünün çoğunluğunun, yabancılarla işbirliği yapan büyük toprak sahiplerinden kurtulmak gibi bir derdi yoktu.

## Sonuçları
Çin halkının kitleler halinde Boxer Ayaklanması'na ve aydınların 19. yüzyıl sonu 20. yüzyıl başında yabancılara karşı yürüttüğü milliyetçi direnişe katılmaması sömürgeci devletlerin işini kolaylaştırmıştır. Sonuçta Çin'in açık pazar konumu pekişmiştir.

## Kaynakça