Çerkesya

**Çerkesya** (Çerkesçe: Адыгэ Хэку; **Çerkezistan** ve **Zihya/Zuğustan** olarak da bilinir), günümüzde Rusya sınırlarında kalan Kuzeybatı Kafkasya'da var olmuş tarihî ülke ve bölge. Rus-Çerkes Savaşı sonucunda Çerkesya yıkılmış ve Çerkes nüfusunun %75-90'ı topluca katledilmiş, kalan Çerkeslerin büyük kısmı da Osmanlı topraklarına sürülmüştür.

Orta Çağ'da Çerkesya çeşitli prensliklerden oluşuyordu. Devletin temsilî başı bu prenslikler arasından seçilen baş prens idi, ancak bu otorite sembolikti ve prenslikler yüksek özerkliğe sahipti. Moğol istilasına kadar Kuban'ın kuzeyinde hakim olan Çerkesler, Moğol ve Altın Orda devletinin saldırılarıyla ve Kırım Hanlığı'nın baskılarıyla daha yaygın şekilde "Çerkesya" olarak tanımlanan yere, Taman Yarımadası ile Kuzey Osetya arasındaki bölgeye, Kuban Nehri'nin güneyine çekildi. Çerkesler komşu Karaçay-Balkar ve Osetler ile de ilişki içindeydiler ve kimi zamanlarda onları hüküm altına aldılar.

18. ve 19. yüzyıllar arasında Çerkesya'da merkezi bir yönetim oluşmaya başladı. Avusturya ile Osmanlılar arasındaki Belgrad Antlaşması, Doğu Çerkesya'nın (Kabardey) bağımsızlığının uluslararası olarak tanınmasını sağladı. 1814-1815 yılları arasında toplanan Viyana Kongresi de Çerkesya'nın bağımsızlığının tanınmasını kabul etti. 1837'de Çerkes liderler Avrupa ülkelerine yasal tanınma talep eden mektuplar gönderdiler. Bunu takiben Birleşik Krallık Çerkesya'yı tanıdı. Ancak Rus-Çerkes Savaşı sırasında Rus İmparatorluğu, Çerkesya'yı bağımsız bir bölge olarak tanımadı. Bölge hiçbir zaman Rus kontrolünde olmamış olmasına rağmen, Çerkesler Rus toprağında isyan çıkaran bir grup asi olarak görüldü ve Rus generaller Çerkesleri milli isimleriyle değil, "dağlılar", "haydutlar" ve "dağ pisliği" olarak adlandırdı. Çerkesya, Çerkes halkının anavatanı olmasına rağmen, bugün Çerkeslerin çoğu başta Türkiye olmak üzere sürgünde yaşıyor.

## Etimoloji
Çerkes adının kökeni hakkında değişik görüşler vardır. Antik Yunanlar, Çerkesya'dan "Siraces" olarak bahsetmişti. Bir görüşe göre Moğolca "yolu kesen kimse" anlamına gelen Jerkes kelimesinden türemiştir. Moğol istilasından önce Çerkesya kelimesi yerine Zihya kelimesinin kullanılması bu ismin Moğollar tarafından takılmış olabileceğine delil sürülür. Başka bir görüşe göre, Çerkes adının etimolojisi Kıpçak Türkî dillerde *çeri* kelimesi ile *kes* fiili ile kurulu bir kelime olup "asker doğrayan" manasına gelmektedir. Diğer bir görüşe göre ise Farsçadır. Çerkesler, Çerkes kelimesine ek olarak Zih olarak biliniyordu ve bazen Arap kaynaklarında Kaşak ve Şerkes, Rus kaynaklarında ise Kassog olarak geçiyordu.

Çerkesya'ya komşu halkların Çerkesler için kullandığı farklı isimler vardı (; ), ancak Rus etkisi ile bu isimlerin çoğu unutuldu ve Çerkes kelimesi yerleşti. Bu dillerden alıntı yapan birçok Batı dilinde de aynı ya da benzerdir (Almanca: Tscherkessen, İngilizce: Circassian, Fransızca: Circassien).

Çerkesler kendilerini tanımlamak için Çerkes kelimesini kullanmazlar; kendilerine Adığe derler.**' Adığe kelimesinin etimolojisi tartışmalıdır. Bir görüşe göre "yükseklik" anlamına gelen atığe () kelimesinden türemiştir ve Çerkeslerin yüksek dağlarda yaşayan bir halk olduğuna işaret eder. Farklı bir görüşe göre, Orta Çağ Çerkes halkı [[Zihler]]’in Bosporus yazıtlarında "Adzaha" olarak geçmesi, Çerkeslerin endoniminin Adzığa () olduğu ve zamanla "Adige"ye dönüştüğü yönünde bir teoriyle ilişkilendirilmektedir.

== Coğrafya ve iklim ==
Çerkesya; Doğu Avrupa'da, Batı Asya'nın kuzeyinde, Kuzeydoğu Karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunuyordu. Rusya'nın Kafkasya'yı fethinden (1763-1864) önce, tahmini nüfusu 1 milyon olan Kafkasya'nın tüm verimli platosunu ve bozkırlarını kapsıyordu. Çerkesya'nın tarihi alanı batıda Taman Yarımadası'ndan doğuda bugünkü Kuzey Osetya-Alania'daki Mozdok kasabasına kadar uzanıyordu. Orta Çağ'da Çerkes toprakları Kırım Yarımadası'nın bir kısmını da kapsıyordu.

Karadeniz kıyısında iklim sıcak ve nemli, alçak kesimlerde ılıman, yüksek kesimlerde ise daha serindir. Çerkesya'nın büyük bir kısmında yılın yarısından fazlasında don görülmemektedir. Ovalarda bozkır çayırları, yamaçlarda kayın ve meşe ormanları, dağlarda ise çam ormanları ve alp çayırları bulunur.

== Devlet yapısı ==
Çerkesya'nın nüfuzlu prenslikleri, aralarından bir Baş Prens (Пщышхо) seçmek için düzenli olarak bir araya gelirlerdi. Böyle bir enstitünün varlığı yabancı kaynaklarca da teyit edilmektedir. 1427-1453 yılları arasında [[İnal (Çerkesya kralı)|Büyük İnal]], tüm Çerkes prensliklerini fethetti ve kendisini Çerkes Baş Prensi ilan etti. Onun ölümünün ardından Çerkesya yeniden bölündü. Yabancı gözlemcilerin gözünde Baş Prens, Çerkeslerin kralı olarak görülüyordu. Bununla birlikte, prenslikler büyük ölçüde özerkti ve unvan çoğunlukla sembolikti. 1237'de Dominikli rahipler Richard ve Julian, Macar büyükelçiliğinin bir parçası olarak Çerkesya'yı ve bu ülkenin Taman Yarımadası'nda bulunan ana şehri Matrega'yı ziyaret ettiler. Matrega'da elçilik, Büyük Prens'ten iyi bir karşılama aldı.

== Din ==

=== Çerkes Paganizmi ===

Semavi dinlerle tanışmadan önce Çerkesler geleneksel dinine inanıyordu. Bu dinin temeli baş tanrı Thaşho'ya ibadettir. Thaşho'nun "herkesin ihtiyaç duyduğu, ama kimseye ihtiyaç duymayan", "yoktan var eden, çoğaltan", "evrenin döngüsüne izin veren" gibi sıfatları vardır. Tüm varlıklar öz olarak birdir ve sonsuz bir döngünün parçasıdır; sadece yaratıcı olan Thaşho bu döngüden etkilenmez. Thaşho'ya "Güzel Tanrı, biz zavallılar sana dua ediyoruz" şeklinde dua edilirdi. Bunun yanında melekler veya Thaşho'nun emrindeki daha alt tanrılar da vardır.

Önemli bir unsur, ataların ruhuydu. Ahirette fiziksel acı veya zevk kavramı yoktur: ruha manevi tatmin veya pişmanlık verilir. Bu nedenle, insanın dünyevi varoluşunun amacı ruhun mükemmelliğidir. Ataların ruhları anma gerektirir: cenaze şölenleri düzenlenir ve ölü ruhların anılması için kurban veya anma yemeği hazırlıkları uygulanır ve dağıtılır.

=== Musevilik ===
8. yüzyılda Çerkesya'da yaklaşık 20 bin [[Yahudiler|Yahudi]]'nin iskân edilmesi ve [[Hazar Kağanlığı]] ile kurulan ilişkiler sonucunda az da olsa bazı Çerkesler Museviliğe geçmiştir. Pek çok prens ve soylu Museviliği kabul etse de halktan sadece 59 Çerkes Museviliğe geçmişti. Çerkesya'da Musevilik sonunda yerini [[Hristiyanlık|Hıristiyanlığa]] bıraktı.

=== Hristiyanlık ===
==== Ortodoks ====
Hristiyan geleneğine göre, Hristiyanlık MS 55 yılında [[Andreas|Havari Andreas]]'ın seyahatleri ve vaazlarıyla Çerkesya'ya geldi. Seküler kaynaklar ise Hristiyanlığın ilk olarak [[Bizans İmparatorluğu|Bizans]] ve [[Gürcüler|Gürcü]] etkisi ile MS 3. ve 5. yüzyıllar arasında Çerkesya'ya yayıldığını gösteriyor. Çerkesler için, tüm Hristiyan öğretilerindeki en önemli ve çekici kişilik [[Yorgi|Aziz Yorgi]]'nin () kişiliğiydi.

Çerkesler Hristiyan dinine "Çelehstan" ya da "Çiristan", paskalyaya "Utıj", rahiplere "Şogen" Papazlara "Şekhnik" adını verirlerdi. Ayin ve dualar Yunanca yapılıyordu.

[[Zihya]] (Çerkesya) [[Doğu Ortodoks Kilisesi|Ortodoks]] dünyasında saygın bir konuma sahipti. Çerkesya'nın Sinopoli, Phanagoria, Nikopsia ve Tmutarakan'da dört eski piskoposluk bölgesi vardı. 13. yüzyılın sonunda Zihya Piskoposluğu statüsü metropolitan statüsüne yükseltilmiştir. 1318'den beri kaynaklar, "Zicho-Matarch" adıyla bağımsız bir Zihya metropolünden bahsediyor. Rahip Ricasdus'a göre Çerkesler, "kendisini Ortodoks Hristiyanları olarak kabul ediyor ve Yunan yazısı kullanıyor" idi.

==== Katolik ====
12. yüzyılda Kafkasya'da ilk [[Katolik Kilisesi|Katolik]] misyonerler ortaya çıktı. [[Konstantinopolis'in Yağmalanması|Katolik haçlılar tarafından Konstantinopolis'in Fethi]] ile Katolik inancının yayılması hızlandı. Katolik dinini Çerkes prensi Ferzakht benimsedi. [[Papa]], 1333'te ona çabalarından dolayı teşekkür eden bir mektup gönderdi. Katolik Kilisesi'nin misyonerlik faaliyeti sonucunda İtalyan kaynaklarında "Frenkkardaşi" olarak geçen bir Katolik Çerkes grubu ortaya çıktı. Daha sonra Papa'nın emriyle Çerkesya'ya gönderilen Katolik misyonerler Müslüman oldu. Bu Misyonerler Çerkesya'da "Karden" olarak biliniyordu. Bu kelimenin Kardinal kelimesinden geldiği düşünülmektedir. Çerkes prensi [[İnal (Çerkesya kralı)|Büyük İnal]], Katoliklerin Çerkesya'yı terk etmesi karşılığında Cenevizlilerin liderine kız vermişti.

==== Hristiyanlığın çöküşü ====
Tüm bunlara rağmen Hristiyanlık Çerkesler arasında tam olarak oturmamıştı, yerel pagan din ile karışıp yarı-pagan yarı-Hristiyan bir din haline gelmişti. [[Meryem|Meryem Ana]] hem Tanrı'nın annesi hem de Arılar Tanrıçasıydı. [[İsa]] ise Çerkes baş tanrısı [[Thaşho]] ile bir olmuştu. [[Rus-Çerkes Savaşı]]'nın başlaması ile Hristiyanlık Çerkesler arasında Rus dini olarak görülmeye başladı ve kalan Hristiyanlar yavaş yavaş dinlerinden döndü. Bunun sonucunda Hristiyanlık halk arasında ağır tepki görmeye başladı.

=== İslâm ===
==== Abbasi misyonerler ====
Çerkesler arasında tutunabilen tek [[İbrahimî dinler|İbrahimi din]] [[İslam]] olmuştur. Çerkesya'da küçük bir [[Müslüman]] topluluk, [[Orta Çağ]]'dan beri her zaman var olmuştu: 815 yılında Ebu İshak ve Muhammed Kindi isimli iki [[Araplar|Arap]] [[Dâvet|dâî]], Çerkesya'ya gelerek İslam'ı yaymaya çalıştı. Bunun sonucunda çok az da olsa bir grup Çerkes Müslüman oldu.

==== Çerkes Memlüklerin çabaları ====
1382'de [[Mısır]]'da Çerkes bir köle olan [[Berkuk]] devletin kontrolünü ele geçirerek kendisini sultan ilan etti. Devletin ismi Devletü'l-Çerâkise () yani "Çerkeslerin Devleti" olarak anılmaya başlandı. O dönemde Çerkesya'daki Çerkeslerin çoğunluğu Müslüman olmasa da Mısır'daki [[Burcî Memlûkler|Çerkes Memlükler]] Müslümandı. Çerkes Memlük sultanlığı var olduğu sürece Çerkes Memlükler de Çerkesya'da İslam'ı yaymak için çaba gösterdiler.

==== Osmanlı çabaları ====
1453'te İstanbul'u fetheden [[II. Mehmed|Fatih Sultan Mehmed]], Çerkeslerin Ortodoks dünyası ile bağını kopararak İslam'a geçmelerinin yolunu açmış oldu. Bu olayın ardından Çerkesler İslam'ı yavaşça kabul etmeye başladı. Ardından [[Ceneviz Cumhuriyeti|Ceneviz]] kalıntılarını yok eden Osmanlılar Çerkesya ile Katolik dünyası arasındaki bağı da kopardılar. Tursun Bey'e göre bunun amacı Çerkesler arasında İslam'ı yaymaktı. Buna rağmen 16. yüzyılda dahi Müslümanlar Çerkesya'da azınlık halindeydiler. Çoğunluk hala Hristiyanlık veya geleneksel pagan dinine inanıyordu.

İlk olarak [[Kırım Hanlığı]]'nın etkisiyle Kabardey Çerkesleri Müslüman oldu. 1578'de Kabardey prensi resmen İslam'a geçti. Bu dönemden kalma cami kalıntıları bulunmaktadır. Ardından [[Hatukaylar|Hatukay]], [[Janeler|Jane]], [[Barakaylar|Bolakay]] ve [[Besleneyler|Besleney]] Çerkesleri Müslüman oldu. 1666'da Çerkesya'yı ziyaret eden [[Evliya Çelebi]], Çerkes köylerinde cami olduğunu ve Çerkeslerin "la ilahe ilallah" dediklerini, ancak İslam'ı tam olarak anlamadıklarını ve eski geleneklerini devam ettirdikleri tespitinde bulunuyor.

Bunun ardından Abzeh Çerkesleri Müslüman oldu. Abzehlerin Müslüman olmasından rahatsız olan Şapsığlar Abzehler ile savaştılar. Buna rağmen 1730'larda [[Şapsığlar|Şapsığ]] Çerkesleri de İslam'a geçti. Şapsığların Müslüman olmasından rahatsız olan [[Natuhaylar]] Şapsığları hain ilan ettiler ve bu sefer bu iki boy arasında savaş çıktı. Yine de eninde sonunda Natuhaylar da Müslüman oldu ve hatta bayraklarına [[Muhammed]]'in ismini yazdılar. 1737'de [[Jabağı Qazanoqo]] Kabardey baş kadısı olarak atandı ve adalet sistemini [[Kur'an]] ve [[Adige Habze|Adığe Xabze]] öğretilerini harmanlayarak düzenledi. 1779'da Çerkesya'ya gelen [[Ferah Ali Paşa]]'nın teşviki ile Çerkesya'da 85 yeni cami inşa edildi.

Gezgin [[Tasavvuf]]çular ve Rusya'dan gelen istila tehdidi, Çerkesya'nın İslamlaşma sürecini hızlandırdı. Osmanlı İmparatorluğu'nda yetişen Çerkes alimler de İslam'ın yayılmasında büyük rol oynadı. 1820'lerde Çerkesya'yı ziyaret eden [[Edouard Taitbout de Marigny|Taitbout de Marigny]], Çerkeslerin çoğunlukla [[Müslüman]] olduğunu ancak [[Haç]] sembolüne de saygı duyduklarını belirtir. 19. yüzyılın ilk yarısında Çerkesya'yı ziyaret eden Prof. Dr. Karl Koch, Çerkeslerin dini inancından şu şekilde söz etmiştir:1826'da İslam tüm Çerkesya'nın resmî dini ilan edildi. 1837 itibarıyla Cuma hutbelerinde Rusların tarafına geçenler hain ilan ediliyordu. [[Seferbiy Zaneqo|Seferbiy Zanuqo]] bu dönemde Rus Çarına yazdığı bir mektupta Çerkeslerin "küçükten büyüğe tamamen Müslüman olduğunu" belirtiyor. 1840'ta Müslüman olmayan azınlık Çerkesler de [[Naib Muhammed Emin]]'in çabaları sonucunda topluca şehadet getirdi.

== Tarih ==

=== Köken ===

==== Çerkeslerin ataları ====
Çerkesler Kafkasya'nın yerli halkı olarak kabul edilmektedir ve komşu Kafkas halklarıyla akrabalık bağları vardır. Günümüzdeki Çerkeslerin ataları, [[Sindika|Sind]]-[[Meotlar|Meot]] kabileleri olarak bilinmektedir. Arkeolojik araştırmalar sonucu ortaya çıkan bulgular Sind-Meot kabilelerinin Kafkasya'nın yerli halkı olduğunu göstermektedir.

Bazı [[Sovyetler Birliği|Sovyet]] araştırmacılar, Çerkesle ve [[Hint-Avrupa dil ailesi|Hint-Avrupa]] dili konuşan topluluklar, özellikle [[Keltler]] arasında bağlantılar olduğunu ortaya atsa da bu teori detaylı araştırılmamıştır. Bazı araştırmacılar Çerkesler ve Antik Anadolu Halklarından olan [[Hattiler]] arasında bağlantılar olduğunu, Çerkes dili ile bu medeniyetlerin dilleri arasında benzerlik olduğunu savunmuştur. Çerkesler üzerinde yapılan genetik testler kapsamında [[Adige Cumhuriyeti]], [[Kabardino-Balkarya|Kabardey-Balkarya Cumhuriyeti]], [[Karaçay-Çerkesya|Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti]] ve çeşitli diasporalarda yaşayan Çerkesler üzerinde yapılan testlerde, Çerkeslerin Türkler ile kan bağının olmadığı ve en yakın akrabalarının [[İnguşlar]], [[Çeçenler]] ve [[Abhazlar]] olduğu ortaya konulmuştur.

=== Antik Çağ ===

==== Çerkeslerin antik isimleri ====
Milattan önce 3000 yılında Miyekuape ([[Maykop]]) uygarlığı kuruldu. Antik çağlarda Çerkesler pek çok farklı isim ile biliniyordu. "Kerket" ve "Sucha" bunlara örnektir.

==== Sind-Meotlar ====
Milattan önce 500 yılında Sind devleti kuruldu. Bu dönemde, Çerkesya'da [[Yunanlar|Grekler]] ve [[Sindika|Sind]]-[[Meotlar|Meot]] kabileleri yaşıyordu. Sindlerden ilk kez, MÖ 5. yüzyılda yaşayan Grek şairi Hipponaks, daha sonra da [[Herodot]] söz etmektedir. [[Strabon]] da, Karadeniz kıyısına yakın bir yerde bulunan Sind kenti Aborake'den söz eder. Sindika'ya ilişkin bilgiler Grek belgelerinden ve arkeolojik buluntulardan öğrenilmiştir, bu sebeple fazla detay yoktur. Sindika krallığının sanatçı ve tüccarların konakladığı, işlek bir ticaret devleti olduğu da biliniyor.

=== Orta Çağ ===
Çerkeslerde 4. yüzyıl itibarıyla feodalizm oluşmaya başlamıştı. Çerkesler, [[Sindika|Sind kabileleri]] önderliğinde kurulan Cite devleti (5. yüzyıl) ve [[Ubıhlar]] önderliğinde kurulan [[Zihya|Zyxia]] (Zihya) devleti (6. yüzyıl) gibi pek çok devlet kurdu ancak siyasi birlik sağlayamadı. 9. yüzyıl itibarıyla Çerkesya'da [[Bizans İmparatorluğu|Bizans]] etkisi ile [[Hristiyanlık]] yayılmaya başladı. 1382 yılında Çerkes köleler Memlük tahtını ele geçirdi, [[Burcî Memlûkler|Burci Hanedanı]] başa geçti ve Memlükler Çerkes devleti oldu. 1223'te Kafkasya'yı [[Moğol istilaları|istila etmeye]] başlayan [[Moğol İmparatorluğu|Moğollar]] Çerkeslerin bir bölümünü ve Alanlar'ın çoğunu yok ettiler. Bunu izleyen Altın Orda saldırıları sırasında topraklarının büyük bir bölümünü yitiren Çerkesler, Kuban nehrinin gerisine çekilmek zorunda kaldı. 1395 yılında Çerkesler [[Timur]]'a karşı şiddetli savaşlar yaptılar. Savaşı Çerkesler kazansa da Timur Çerkesya'yı yakıp yıktı.

==== İnal ====
Prens İnal, Çerkesler ve Abhazlar tarafından "Prenslerin prensi" olarak adlandırılır, bunun sebebi tüm Çerkes kabilelerini birleştirip Çerkesya devletini kurmasıdır.  İnanışa göre İnal, [[Kabardeyler|Kabardey]], [[Besleneyler|Besleney]], [[Çemguylar|Çemguy]] ve [[Hatukaylar|Hatıkuay]] kabilelerinin atasıdır.

[[Taman Yarımadası|Taman yarımadasında]] toprak sahibi olan İnal, Kendisine çoğunlukla Hegayk kabilesinden oluşan bir ordu kurup 1400'lü yıllarda amacının o dönemde pek çok devlete bölünmüş [[Çerkesler]]i tek devlet altında birleştirmek olduğunu açıkladı ve Orta Çerkesya'ya doğru yola çıkarak kendi prensliğini ilan ettikten sonra Çerkes devletlerini tek tek himayesi altına aldı.

[[Çerkesler|Çerkes]] [[asil]]ler ve [[prens]]ler İnal'ın yükselişini engellemeye çalıştılar fakat [[Mzımta Irmağı]] yakınındaki bir savaş sonucu 30 [[Çerkesler|Çerkes]] lordu İnal ve destekçileri tarafından mağlup edildi. On tanesi [[Ölüm cezası|idam]] edilirken, geri kalan yirmi lord, bağlılık yemini ederek İnal'ın yeni devletinin güçlerine katıldı. Batı Çerkesya'ya hükmeden İnal, 1434 yılında Doğu Çerkesya'ya düzenlenen Kabardey bölgesini kurduğu ve 1438 yılında [[Kuban Nehri]]'nin kuzeyine düzenlenen Çerkes topraklarındaki [[Kırım Tatarları|Kırım Tatar]] boylarını [[Ten Nehri]]ne kadar sürdüğü seferler başta olmak üzere, etkili genişlemeler ile Çerkes diyarının tamamını veya büyük bir kısmını tek devlet altında birleştirmeyi başardı. İnal tarafından kurulan bu yeni [[Çerkesler|Çerkes]] devletinin başkenti İnal'ın doğup büyüdüğü Taman bölgesinde kurulan [[Taman Yarımadası|Şencır]] şehri oldu. Şencır şehrinin tam olarak nerede olduğu bilinmese de, en desteklenen teori Klarapoth ve Pallas tarafından yapılan betimlemelere uyan [[Krasnaya Batareya]] bölgesi olduğudur.

Abhaz sülaleleri [[Şervaşidze Hanedanı|Şaş'e]] (Çaçba) ve [[Ançabadze Hanedanı|Aşe]] (Açba), olası bir savaşta İnal'ın yanında olacaklarını açıkladılar. Savaşı kazanan İnal, resmen Kuzey [[Abhazya]]'yı fethetti ve Abhaz halkı İnal'ın hükümdarlığını tanıdı, İnal [[Abhazya]]'da hükümdarlığını kesinleştirmiş oldu. [[Abhazya bayrağı]]ndaki yıldızlardan birisi İnal'ı temsil eder.
İnal, 1453 yılında topraklarını oğulları ve torunları arasında bölüştürdü ve 1458 yılında öldü. Bunun ardından [[Çerkesler|Çerkes]] [[Boy (antropoloji)|kabile]]-[[prenslik]]leri oluştu. Bunlardan bazıları, [[İdar Mirza Temruko|Temruk]] tarafından kurulan [[Çemguylar|Çemguy]], [[Besleneyler|Beslan]] tarafından kurulan [[Besleneyler|Besleney]], [[Kabardeyler|Kabarta]] tarafından kurulan [[Kabarda|Kabardiya]], [[Zanoko]] tarafından kurulan [[Şapsığlar|Şapsığ]].

Abhaz iddiasına göre, İnal, Kuzey Abhazya'da ölmüştür. Çoğu kaynak bu teoriyi kabul etse de, bölgede yapılan araştırmalar ve arama çalışmaları İnal'ın kabrinin burada olmadığını göstermektedir.

[[Ruslar|Rus]] kaşif ve arkeoloji uzmanı Evgeniy Dimitriyeviç Felitsin'e göre, İnal'ın mezarı Abhazya'da değildir. 1882'de yayınlanan bir haritada, Felitsin, İnal'a büyük önem vermekle beraber onun mezarını Abhazya'da değil, Karaçay-Çerkesya'da bulunan İspravnaya bölgesine yerleştirmiştir. Bu bölgede, antik heykeller, höyükler, mezarlar, kiliseler, kaleler ve surlar olduğunu, İnal gibi birisin için ideal bir kabir olacağını eklemiştir.

==== Çerkes-Rus ilişkileri ====
1550'lü yıllarda prens [[İdar Mirza Temruko|Temruk]], Rus Çarı [[IV. İvan]] ile [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]] ve [[Safevîler|Fars]] tehlikesine karşı müttefiklik kurdu ve savunma inşaat etti. Bu dönemde Çerkesler [[Hristiyanlık|Hristiyandı]] ve [[İslam]] yayılmaya başlamamıştı. 1556'da Çerkesler, Çerkes toprağında kurulmuş Tatar askeri üsleri [[Temrük|Temryuk]] ve [[Taman Yarımadası|Taman]]'ın ele geçirildiği bir dizi askerî operasyon gerçekleştirdi. Çerkeslerin bu hareketi büyük ölçüde aynı yıl [[Astrahan Hanlığı]]'nın yenilgiye uğratılmasına katkıda bulunmuştur. 1561'de [[IV. İvan|Korkunç İvan]], Kabardey prensi [[İdar Mirza Temruko|Temruk İdar]]'un kızı [[Mariya Temryukovna|Goshan]] ile evlendi ve ona Mariya adını verdi.

=== Yeni Çağ ===
==== Kanjal Muharebesi ====


1708'de Çerkesler Tatar baskınlarından kurtulmak için Osmanlı padişahına büyük bir haraç ödedi, ancak padişah yükümlülüğü yerine getirmedi ve Tatarlar Çerkesya'nın merkezine kadar baskın yaptılar, alabildikleri her şeyi soyup götürdüler. Bu sebeple Kabardey Çerkesleri bir daha Kırım Hanına ve Osmanlı Sultanına haraç ödemeyeceğini açıkladı. [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlılar]], Çerkesleri zapt etmek için en az 20 bin kişilik ordusunu Kırım hanı Kaplan-Girey liderliğinde Kabardey'e gönderdi ve Kabardey'i baştan sona yakıp yıkarak haracı kesmesini emretti. Osmanlılar, Kabardeylere karşı kolay bir zafer bekliyordu, ancak Çerkesler [[Jabağı Qazanoqo|Kazanıko Jabağı]]'nın kurduğu strateji sayesindee galip geldi.

Türk-Kırım ordusu bir gecede tamamen imha edildi. Kırım Hanı Kaplan-Giray, ağabeyini, bir oğlunu, tarla aletlerini, çadırlarını ve kişisel eşyalarını bırakarak canını kurtarmak için Çerkes ordusundan kaçtı. Çerkesler, uzun yıllar boyunca topraklarını defalarca mahveden düşmanı sonunda yok etmenin sevinciyle savaş mahalline kutlama yaptı. Savaştan bitkin düşen Çerkesler birkaç gün boyunca savaş alanında dolaşıp hem kendilerinden hem de düşmanlarından hayatta kalanlar arıyorlardı. Shora Nogmov'a göre, bilinçsiz ve çaresizce savaş alanından kaçan ve bir uçurumdan düşen, ayaklarından bir ağaca sarılmış ve oracıkta ölmüş olan Alegot Paşa'yı buldular. Son zamanlarda yapılan araştırmalar, Alegoth adı altında soylu Nogay Murza Allaguvat'ın saklandığını göstermiştir.

==== Rus-Çerkes Savaşı ====

1714 yılında [[I. Petro]] Kafkasyayı işgal planı kurdu. Bu planı uygulamaya koyamasa da, işgalin gerçekleşmesi için politik ve ideolojik temeli attı. [[II. Katerina]], bu planı uygulamaya koymaya başladı. Rus ordusu, [[Terek (nehir)|Terek Irmağı]] kıyılarına konuşlandırıldı.

1763 yılında [[Rus İmparatorluğu]] Çerkesya işgalini başlattı ve [[Rus-Çerkes Savaşı]] başladı. Bunun ardından Çerkes kabileleri birleşerek kısmi bir konfederasyon yapısı oluşturdular. Rus-Çerkes savaşı sırasınca iki taraf da birbirine pek çok baskınlar düzenledi. Ruslar Çerkes köylerini yakıp yıkarken bölgedeki [[Kazaklar (Slav)|Kozaklar]] Çerkes köylerini yağmalamayı bir spor haline getirmişti. Buna karşı pek çok Çerkes kabilesi Ruslara karşı akınlar düzenliyordu.

13 Haziran 1861 tarihinde Şaşe ([[Soçi]]) şehrinde Çerkesler "[[Çerkes Meclisi|Büyük Özgürlük Meclisi]]" adında bir meclis kurdular. Meclis başkanı rolüne [[Gerandıqo Berzeg|Karandıko Berzeg Hace]] (Къэрэндыкъо Бэрзэдж Хьаджэ) getirildi. Oluşturulan bu yeni devlet yönetimi, [[Şeyh Şamil|İmam Şamil]]'in [[Çeçenistan|Çeçenya]] ve [[Dağıstan]]'ın bir bölümü üzerinde kurduğu şer'i ([[İslam]]i [[Teokrasi|teokratik]]) devlet biçiminin aksine, [[laik]] ve [[Demokrasi|demokratik]] ilkelere dayanıyordu. Bütün yönetim kadroları seçim yoluyla oluşturuluyor ve önemli kararlar federasyonu oluşturan üç ana bölgenin ortak oluru ile alınıyordu.

1864 Mayıs ayında 20.000 yaralı ve yorgun Çerkes atlısından oluşan Çerkes ordusu ile tam donanımlı 100.000 kişilik Rus ordusu arasında son bir savaş yaşandı. Çerkes savaşçılar, Rus ordusuna hücum etti ve hattı yarmaya çalıştı ancak çoğu Rus topçuları ve piyadeleri tarafından vuruldu. Kalan savaşçılar militan olarak savaşmaya devam etti ve kısa süre içinde yenik düştü. Savaşta 20.000 Çerkes atlısının tamamı öldü. Rus ordusu Çerkes askerlerin cesetlerinin üstünde zafer kutlamalarına başladılar ve böylece 21 Mayıs 1864 resmi olarak savaşın bitişi oldu. Bu savaşın yaşandığı yer günümüzde Krasnaya Polyana olarak bilinir. "Krasnaya Polyana" kızıl çayır anlamına gelir. Adını tepeden nehre akan Çerkes kanından alır. Nehir, savaşın ardından haftalarca kırmızı akmıştır.

Bunun ardından, Büyük Özgürlük Meclisi çalışmalarına ara vererek dağıldı. Çerkesya, Rusların eline geçti. Tek bir istisna olan dağlık kesimlerde yaşayan ve Rusların nefret anlamında ''uçan orman haydutları'' olarak adlandırdığı [[Hakuçlar|Hak'uç]]lar, kuşatılmış ve donanımsız olmalarına karşın topraklarını terk etmeyi ve Ruslara boyun eğmeyi kabul etmediler; istilâ ordusuna karşı, direnişlerini 1870'li yıllara, yani tükenene değin sürdürdüler.

==== Çerkes sürgün ve soykırımı ====
Kbaade savaşının ardından Çerkes sürgün ve soykırımı başlamış oldu. Ruslar, Çerkes köylerini basıp yakmaya, geri dönüşü olanaksızlaştırmak için de tarlaları tahrip etmeye, meyve ağaçlarıa kadar keserek halkı Karadeniz kıyısına doğru sürmeye başladılar. Rus askerleri, hamile kadınların karnını yararak içindeki bebeği çıkarmak gibi çeşitli pek çok acımasız yöntemleri kendini eğlendirmek için kullanıyordu.

[[Rus İmparatorluğu]]na teslim olmayan Çerkeslerin çoğu öldürüldü ya da sürgüne maruz kaldı. [[Osmanlı İmparatorluğu|Osmanlı]] gemileri tarafından [[Anadolu]], [[Balkanlar]] ve [[Orta Doğu]]'ya (günümüzde Türkiye, Suriye, Ürdün, Filistin, İsrail, Irak, Kosova ve İran) yerleştirilen Çerkesler, yolda Osmanlı gemicilerinden de zulüm gördü ve başta salgın hastalıklar olmak üzere pek çok sebeple yolda büyük kayıp verdiler. İtaat eden azınlık kısım ise [[Kuban Nehri]] yakınındaki bataklıklara yerleştirildi. Sonunda Çerkesya bir baştan öbür başa, hemen bütünüyle soykırım ve etnik temizlikten geçirilmiş oldu.







=== Yakın Çağ ===

==== Kuzey Kafkasya Dağlı Cumhuriyeti ====
1917 yılında Çerkesler de dahil olmak üzere pek çok [[Kuzey Kafkasya halkları|Kuzey Kafkas halkı]] birleşerek bağımsızlık ilan ettiler ve [[Kuzey Kafkasya Cumhuriyeti]] (Aynı zamanda Dağlı Cumhuriyeti olarak da bilinir) devletini kurdular. Bu devlet, 1921 yılında [[Sovyetler Birliği]] ordusu tarafından işgal edildi.

==== Sovyetler birliği ====
Halen [[Rusya]] sınırları içerisinde bulunan [[Çeçenistan]], [[İnguşetya]], [[Kuzey Osetya-Alanya|Kuzey Osetya]], [[Kabardino-Balkarya|Kabardey Balkar Özerk Cumhuriyeti]], [[Dağıstan]] ve [[Karaçay-Çerkesya|Karaçay-Çerkes Özerk Cumhuriyeti]] bölgeleri de bu Cumhuriyet sınırlarına dahildi. [[Dağlı ÖSSC]] içinde bir ulusal okrug (ilçe) oluşturan [[Kabardeyler|Kabardey]] Çerkesleri, 1 Eylül 1921'de Dağlı ÖSSC'den ayrılarak Kabartay Özerk Oblastı'nı (il) oluşturdular. Sırasıyla, 12 Ocak 1922'de, şimdiki Karaçay-Çerkes Cumhuriyeti yerinde Karaçay-Çerkes, 16 Ocak 1922'de Kabardey-Balkar ve 27 Temmuz 1922'de Adigey özerk oblastları ve en son 23 Eylül 1924'te de, Karadeniz kıyısında Şapsığ Ulusal Rayonu (ilçe) oluşturuldu.

==== Modern cumhuriyetler ====
5 Aralık 1936'da Çerkes nüfusunun çoğunluğunun yaşadığı [[Kabardino-Balkarya|Kabartay-Balkar]]; 3 Temmuz 1991'de de, daha az sayıda bir Adıge nüfusunu barındıran [[Adige Cumhuriyeti|Adıgey]] (ya da Adıge) ve [[Karaçay-Çerkesya|Karaçay-Çerkes]] oblastları da birer cumhuriyet oldular. Bu üç cumhuriyet, şimdi Rusya Federasyonu (RF) içindedir. [[Şapsığ Ulusal rayonu|Şapsığ Ulusal Rayonu]] ise 24 Mayıs 1945'te kaldırıldı.

[[Sovyetler Birliği|Sovyet]] rejiminin düşüşünden sonra, [[Adige Habze|Xabzeci]] dünya görüşünün canlanması [[Çerkesler|Çerkes]] aydınlar tarafından 1990'larda [[milliyetçilik]] ve kültürel kimliğin parçası olarak, daha yakın zamanlarda ise [[Vehhabîlik|Vahhabilik]] ve diğer [[İslami köktendincilik|İslami köktenciliklere]] karşı bir güç olarak desteklendi. Hareket, 2012 istatistiklerine göre özellikle [[Karaçay-Çerkesya|Karaçay-Çerkesya'da]] (% 2) ve [[Kabardino-Balkarya|Kabardino-Balkarya'da]] (%3) gelişti. 29 Aralık 2010'da, tanınmış bir [[Kabardeyler|Kabardey]]-[[Çerkesler|Çerkes]] etnografı ve Xabze savunucusu olan Arsen Tsipinov, Çerkes olmayan [[İslamcılık|İslamcılar]] tarafından öldürüldü.

===== Günümüzde Çerkeslere uygulanan baskı =====
2011 yılında internet üzerinden "May 21 Call to Action - Where is Circassia?" isimli barışçıl bir bağımsızlık hareketi başlatıldı. Bu hareket kalem kılıçtan üstündür felsefesiyle yola çıkmıştı, üyeler Rus [[Fanatiklik|fanatik]] [[Milliyetçilik|demonimçilerden]] silahlı tehtidler almaya başlayınca yavaş yavaş yoklara karıştı.

Haziran 2019'de Xabze savunucusu Martin Kochesoko Rus hükûmeti tarafından hapis cezasına çarptırıldı. Çerkes milliyetçiler çeşitli protestolar ve internet üzerinden kampanyalar düzenleyerek Rus hükûmetine baskı uyguladıktan sonra ev hapsine alındı.

Temmuz 2020'de Soçi'ye yakın Adler'de inşa edilen ve [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında katliam yapan liderleri yücelten anıtın Çerkesler tarafından yıkılmasından rahatsız olan Rusya Devlet televizyonu sunucusu Mikhail Leontiev, programında konuyu yorumlarken Çerkesler hakkında hakaret ve aşağılama içeren ve yeni bir Çerkes katliamını öne süren ifadeler kullandı. Bunun ardından "Yeni Çerkes Soykırımı" konusu gündem oldu. Üst düzey siyasetçi ve yöneticiler Çerkeslere yönelik hakaretlerde bulunarak, soykırım çağrısı yaptı. Rusya devlet şirketleri Gazprom ve Rumsfelt'in yöneticileri ve çeşitli siyasetçiler kaldırılan anıt üzerinden Çerkeslere ağır hakaretler içeren açıklamalar yaptı. Rus teknoloji tasarımcısı Artemy Lebedev Çerkeslere yönelik ağır hakaretler ve yeni soykırım imalarının bulunduğu açıklamalarda bulundu. Hemen ardından Lebedev'e Rusya'da üst düzey nişanlardan olan “Vatan Liyakat Nişanı” verilmesi bu kişilerin devlet tarafından korunduğu şüphesini uyandırdı.

== Nüfus ==

=== Çerkes boyları ===
Çerkesya'da 12 ana kabile yaşıyordu. Bunlar, prenslik yapısında bulunan [[Besleneyler|Besleney]], [[Bjeduğlar|Bjeduğ]], [[Hatukaylar|Hatıkuay]], [[Kabardeyler|Kabardey]], [[Mamhığlar|Mamhığ]], [[Çemguylar|Çemguy]], [[Ubıhlar|Ubıh]], [[Yecerukaylar|Yecerukay]], [[Janeler|Jane]] ve demokratik yapıda olan [[Natuhaylar|Natuhay]], [[Abzahlar|Abzeh]] ve [[Şapsığlar|Şapsığ]] olarak ayrılabilir.

==== Abzah ====
[[Abzahlar]] ya da Abzehler, [[Kabardeyler]]dan sonra en kalabalık Çerkes boyu ve diasporadaki en büyük nüfusa sahip olan boyudur. [[Türkiye Çerkesleri]]nin çoğunluğunu oluştururlar ve ayrıca [[Suriye]] ile [[Ürdün]]'de de yaşarlar. [[İsrail'deki Çerkesler|İsrail Çerkesleri]] içinde [[Şapsığlar]]dan sonra ikinci ve son sırada olup [[Rehaniye]] kasabasında yaşarlar. Osmanlı sadrazamı [[Salih Hulusi Kezrak]] Abzah kökenlidir. [[Batı Çerkesleri]]nin [[Bjeduğlar|Bjeduğ]], [[Çemguylar|Temirgoy]] gibi boylarında prens sınıfı varken, Abzahlarda bu sınıflar görülmez. Tarihte [[şeriat]] ile yönetilen iki Çerkes boyundan birisidir. Bu sebeple diğer Çerkes boylarına göre asillerin nüfuzu daha az ve sınıf farklılıkları daha az belirgindir.

==== Bjeduğ ====
[[Bjeduğlar]], [[Batı Çerkesleri]]nden bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. Kafkasya'da nüfusları fazla iken, diasporada az sayıda bulunurlar. 1830 yıllara kadar [[Kuban Nehri|Kuban Irmağı]]'nın kuzeyinde bugünkü [[Krasnodar]] şehri civarında yaşıyorlardı. Genelde tarım ve madencilikle uğraşan Bjeduğların en ünlü liderleri Prens [[Pşıkuy Ahecaqo|Pşıkuy]]'dur. Rus-Çerkes savaşları sırasında yaşadıkları bölgelerin düz arazi olması dezavantajı sebebiyle Ruslarla kısmi barış yapmışlardır. Ancak yaptıkları bu barışa rağmen devam eden savaşta diğer Çerkes kabilelerine yiyecek ve savaşçı desteğinde bulunmuşlardır.

==== Besleney ====
[[Besleneyler]],**** [[Doğu Çerkesleri]] kolundan [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. En yakın akrabaları yıllar önce onlardan ayrıldıkları [[Kabardeyler]] olup, onlar gibi Besleneylerde de prens sınıfı bulunmaktaydı. Besleney Çerkesçesi, doğu ve batı Çerkesçe arasında bir köprü görevi görür. Besleney ismi, Çerkes beylerinin soy atası sayılan [[İnal (Çerkesya kralı)|İnal'ın]] torunlarından Beslan'ın adından gelmektedir.

==== Çemguy ====
[[Çemguylar]],**** [[Batı Çerkesleri]]nden bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. Nüfusları Kafkasya'da fazla iken diasporadaki en küçük Çerkes topluluğudur. Bazı Batı Çerkeslerinde prens sınıfı bulunmaz iken, [[Bjeduğlar]]da olduğu gibi Çemguylarda da bu sınıf görülür. Adigey Cumhuriyetindeki resmi [[Adigece|Batı Çerkesçesi]] yazı dili Çemguyların lehçesi esas alınarak oluşturulmuştur.

==== Hatukay ====
[[Hatukaylar]]**,**  [[Batı Çerkesleri]]nden bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. Sürekli savaşan savaşçı kimlikli bir boy olarak biliniyorlardı. [[Rus-Çerkes Savaşı]] sırasında teslim olmayı reddederek savaştıkları için Kafkasya'daki varlıkları [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında sürgün ve katliam yoluyla yok edildi. Günümüzde Kafkasya'da hiç kalmadıkları için Çerkes diyalektolojisinde adları geçmez. [[Şapsığlar]], [[Hakuçlar]], [[Abzahlar|Abzehler]] gibi Batı Çerkeslerinde prens sınıfı bulunmaz iken, [[Bjeduğlar|Bjeduğ]] ve [[Çemguylar]]da olduğu gibi Hatukaylarda da bu sınıf görülür.

==== Jane ====
[[Janeler]], [[Batı Çerkesleri]]nden bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.

==== Mahoş ====
[[Mahoşlar]], [[Batı Çerkesleri]]nden [[Çerkesler|Çerkes]] boyu. [[Çerkes Soykırımı|Çerkes Sürgünü]]nde Türkiye'de [[Samsun]] ilinin [[Alaçam]] ilçesine yerleşmişlerdir. Mahoşlardan 1858-1859 yıllarında Osmanlı topraklarına birçok grubun göç etmiş olduğuna dair kayıtlara Osmanlı Arşiv belgelerinde rastlanmıştır. Mahoşlarla akraba olan Mamhığlar üzerine ilk ve en geniş bilgiyi 1667 yılında [[Evliya Çelebi]] vermiştir. [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.

==== Natuhaylar ====
[[Natuhaylar]], [[Batı Çerkesleri]] kolundan bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyudur. Sürgünden sonra Natuhaylar'dan Anapa yakınındaki Hatramtuk (Хьатрамтыку) köyü kalmıştır bu köy 1924 yılında yerinen kaldırılarak, Adigey'in Tahtamukay rayonuna taşınmış ve şimdiki Natuhay (Нэтыхъуай) köyünü oluşturmuştur. [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır. Natuhaylar Kafkasya'da Rusya'ya karşı en faal bir biçimde karşı koyan kabileler arasında yer almışlardı.

==== Şapsığ ====
[[Şapsığlar]], Kuzey Kafkasya'nın yerli halklarından olan [[Batı Çerkesleri]]ne mensup topluluklardan biridir. Dilleri olan [[Şapsığ lehçesi|Şapsığca]] 1945 yılına kadar yazı ve edebiyat dili olmuştur. Eskiden onlardan ayrı olan [[Hakuçlar]] günümüzde resmî olarak Şapsığlardan kabul edilmektedir. Şapsığlar, [[Kırım Hanlığı]]'na karşı savaşan diğer Çerkesleri desteklediler. [[Kafkas Savaşı]]'nda Çarlık [[Rusya]]'sının en radikal düşmanları arasında yer aldılar. Geleneksel Şapsığ kültürü, [[Çerkesler|Çerkes]] kültürünün parçasıdır. Şapsığlar, [[tarım]], [[sığır]] ve [[at]] yetiştiriciliğiyle uğraşırlar. İslam öncesinde Şapsığlar, [[Çerkesler]]in tanrıları olan Şıble (şimşek ve yıldırım tanrısı), Sozereş (bereket tanrısı), Yemiş, Ahin ve Hakustaş gibi tanrılara tapıyorlardı.

==== Yecerekuay ====
[[Yecerukaylar]], [[Batı Çerkesleri]] kolundan bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyudur. [[Çerkes Soykırımı|Çerkes soykırımı]] sırasında yok oluşun eşiğine gelerek, büyük ölçüde başka boylara karışarak erimiş olduklarından, lehçelerini konuşan kimse kalmamıştır.

==== Kabardey ====
[[Kabardeyler]], [[Doğu Çerkesleri]] kolundan bir [[Çerkesler|Çerkes]] boyudur. [[Rusya]] içindeki özerk [[Kabardino-Balkarya|Kabardey-Balkarya]] Cumhuriyeti'ne adını veren halklardan biridir. En kalabalık Çerkes boyudur. Büyük ve Küçük Zelençuk havzalarından güneydoğuya doğru Vladikavkaz'a uzanan ve Kuma ile Terek'in yukarı kollarının suladıkları geniş bölgede otururlar.Batı komşuları Besleneyler ki Kabardey'in bir kolu olarak kabul edilirler, Abazalar, doğu komşuları Çeçen-İnguşlar, güney komşuları ise Karaçay-Balkar'dır. Büyük ve Küçük Kabardeyler olmak üzere iki gruba ayrılırlar. Büyük Kabardeyler Nalçik ve çevresinde, Küçük Kabardeyler ise Mozdok çevresinde otururlar.
== Dil ==


=== Rusya'da sınıflandırılma ===
Rusya'da 1920 sonrasında üç lehçede ([[Kabardeyce|Doğu Çerkesçesi]]nden [[Kabardeyler|Kabardey]] ile [[Adigece|Batı Çerkesçesi]]nden [[Çemguylar|Çemguy]] ve [[Şapsığlar|Şapsığ]]) yazılan dört bölgesel edebiyat (Kabardey, Şerces, Adigey ve Şapsığ) doğmuştur. Bu dört edebiyattan ikisi, yani Kabardey ve Şerces bölgesel edebiyatları (bazı önemsiz kelimeler dışında) Kabardey edebî dilini benimsemiştir. Bu dört edebiyat 1945 yılına değin sürmüş, aynı yıl Şapsığların özerkliğine son verilmesi ile birlikte, Şapsığ edebiyatı ve yazılı yaşamı da son bulmuş, geriye sadece iki edebiyat dili (Kabardey ve Adigey) ve üç bölgesel edebiyat kalmıştır: Kabardey, Şerces (Çerkes) ve Adigey. Adığe edebiyatının sözlü ürünleri Abhaz ve Abaza dili ürünlerinden daha süslü ve duygulu olan anlatımlarıyla farklılaşır.

=== Adığece Sözlük ===
14 Mart 1853 tarihinde Abzeh boyundan bir Çerkes olan Wumar Bırsey (''Бырсэй Умар, Бэрсей Умар'', (Rusça: **') tarafından Tiflis'te ilk Adığe alfabesinin ve Adığece Sözlüğün (*Адыгэбзэ псэлъалъэр*) yayımlandığı günün anısına her yıl Çerkesler tarafından 14 Mart Çerkes Dili Günü ya da Adığe Dili Günü/ Adığece Günü olarak kutlanmaktadır.

### Sözlü edebiyat
Sözlü edebiyatın başlıca türleri şarkılar ve türküler ile bilmece, atasözü, masal, öykü, tekerleme ve benzeridir. Anlatımlarda sık sık mecaza başvurulur. Sözlü ürünler içinde en geniş yeri tutan ve birçok öğesi eski Grek destanlarını hatırlatan Nart destanları ya da Nartlar 1946-1968 yılları arasında derlenen ve biriktirilen 705 tekstin bir araya getirilmesiyle 1968-1971 yılları arasında Maykop'ta yayımlanmıştır. Destan yeni derlemelerle 8 cilde ulaşmıştır. Destan 31 bölüme ayrılmaktadır. Her bir bölüm ayrı bir Nart kahramanını yaşamına ayrılmaktadır. Yaklaşık üç asırlık Koç'as destanı daha çok Batı Çerkeslerinde görülür.
### Çerkesçe konuşan diğer halklar
Eskiden Ubıhça konuşmuş olan Ubıhların da anadili haline haline gelen Çerkesçe, Çerkes Ermenileri ile Çerkes Rumları (Urımlar) tarafından konuşulduğu gibi, Karaçay, Balkar ve Abazalar (Abazin) arasında da konuşulabilmektedir.

## Kaynakça