Aleksandr Soljenitsin

**Aleksandr Soljenitsin** () (11 Aralık 1918 – 3 Ağustos 2008), Sovyet ve Rus yazar, romancı ve Sovyet muhalefeti. Sovyetler Birliği'ndeki siyasi baskıları, özellikle Gulag çalışma kamplarını dünyaya duyurmasıyla tanınır.

1970 yılında, "Rus edebiyatının vazgeçilmez geleneklerini sürdürürken gösterdiği etik güç" nedeniyle Nobel Edebiyat Ödülü'nü kazanmıştır. En bilinen eseri *[[Gulag Takımadaları]]* (1973), milyonlarca masum insanın hapsedilmesini ve yok edilmesini gözler önüne sererek Sovyet devletinin meşruiyetini sorgulayan bir meydan okuma olarak değerlendirildi ve dünya çapında milyonlarca sattı.

Soljenitsin, 1920'lerdeki din karşıtı kampanyaya rağmen Rus Ortodoks Kilisesi'ne bağlı dindar bir ailede dünyaya geldi. Ancak gençlik yıllarında Hristiyanlığa olan inancını yitirerek ateizmi benimsedi ve Marksizm–Leninizm ideolojisine yöneldi. II. Dünya Savaşı sırasında Kızıl Ordu'da yüzbaşı olarak görev yaparken SMERŞ tarafından tutuklandı. Bir başka subayla yaptığı özel yazışmalarda Sovyet rejiminin devrilmesini savunduğu gerekçesiyle sekiz yıl Gulag cezasına ve ardından iç sürgüne mahkûm edildi. Hapishane ve kamp deneyimleri sonucunda zamanla felsefi bir düşünce dünyası geliştirdi ve yeniden Ortodoks Hristiyanlığına yöneldi.

Kruşçev Dönemi yumuşaması sayesinde serbest bırakıldı ve aklandı. Bu süreçte Sovyetler Birliği'ndeki baskıları ve kendi deneyimlerini konu alan eserler yazmaya başladı. 1962'de, Sovyet lideri Nikita Kruşçev'in onayıyla, Stalin dönemindeki baskıları anlatan ilk romanı *[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]* yayımlandı. Sovyetler Birliği'nde yayımlanan son eseri 1963 tarihli *[[Matryona’nın Evi]]* oldu. Kruşçev'in görevden alınmasının ardından, yetkililer Soljenitsin'in yazmaya devam etmesini engellemeye çalıştı. Buna rağmen, yurt dışında yayımlanan *[[Kanser Koğuşu]]* (1966), *[[İlk Daire]]* (1968), *[[Ağustos 1914 (roman)|Ağustos 1914]]* (1971) ve özellikle büyük tepki çeken *[[Gulag Takımadaları]]* (1973) gibi eserleri kaleme aldı. 1974'te Sovyet vatandaşlığından çıkarılarak Batı Almanya'ya sürgün edildi.

Önce İsviçre'ye, ardından 1976'da ailesiyle birlikte Amerika Birleşik Devletleri'nin Vermont eyaletine yerleşti ve burada yazmaya devam etti. 1990'da Sovyet vatandaşlığı iade edildi. 1994'te Rusya'ya döndü ve 2008'deki ölümüne kadar burada yaşadı.

## Biyografi
### Erken yılları

Soljenitsin Kislovodsk'ta (bugün Stavropol Krayı, Rusya) doğdu. Babası İsaakiy Semyonoviç Soljenitsin Rus kökenliydi, annesi Taisiya Zaharovna (evlilik öncesi soyadı Şçerbak) ise Ukrayna kökenliydi. Taisiya'nın babası mütevazı kökenlerden gelerek Kuban bölgesinde, Kafkasya'nın kuzey eteklerinde geniş bir toprak mülküne sahip zengin bir toprak sahibi konumuna yükselmişti. I. Dünya Savaşı sırasında Taisiya Moskova'ya giderek eğitim aldı. Orada, Kazak kökenli genç bir subay olan ve kendisi gibi Kafkasya doğumlu olan İsaakiy ile tanıştı ve evlendi. Ailesinin geçmişi, Soljenitsin'in *Ağustos 1914* romanının ilk bölümlerinde ve daha sonra *[[Kızıl Tekerlek]]* dizisinde ayrıntılı bir şekilde betimlenmiştir.

1918'de Taisiya hamile kaldı. Gebeliğin doğrulanmasından kısa süre sonra, 15 Haziran'da İsaakiy bir av kazasında hayatını kaybetti. Aleksandr, dul annesi ve teyzesi tarafından mütevazı koşullarda büyütüldü. Onun çocukluk yılları Rus İç Savaşı'na denk geldi. 1930'a gelindiğinde aile mülkü bir kolektif çiftliğe dönüştürülmüştü. Soljenitsin, annesinin hayatta kalmak için verdiği mücadeleyi ve babasının eski İmparatorluk Ordusu geçmişini gizlemek zorunda kaldıklarını hatırlamıştır. Eğitimli olan annesi, onun edebi ve bilimsel ilgilerini teşvik etti ve onu Rus Ortodoks Kilisesi inancıyla yetiştirdi; Taisiya 1944 yılında, yeniden evlenmeden hayatını kaybetti.

Soljenitsin daha 1936'da, I. Dünya Savaşı ve Rus Devrimi üzerine planladığı epik eserin karakterlerini ve ana hatlarını oluşturmaya başlamıştı. Daha sonra *Ağustos 1914* romanına dönüşecek bu çalışmanın bazı bölümleri günümüze kadar ulaşmıştır. Soljenitsin Rostov Devlet Üniversitesi'nde matematik ve fizik eğitimi aldı. Aynı dönemde, ideolojik yönelimi güçlü olan Moskova Felsefe, Edebiyat ve Tarih Enstitüsü'nden mektupla dersler aldı. Kendi ifadesine göre, kamplara mahkûm edilene kadar devlet ideolojisini ya da Sovyetler Birliği'nin üstünlüğünü sorgulamamıştı.

### II. Dünya Savaşı

Savaş sırasında Soljenitsin Kızıl Ordu'da bir ses ölçüm bataryasının komutanı olarak görev yaptı, cephede önemli çatışmalara katıldı ve iki kez madalya aldı. 8 Temmuz 1944'te, iki Alman topçu bataryasının yerini belirleyip karşı batarya ateşini yönlendirerek imha edilmelerini sağladığı için Kızıl Yıldız Nişanı ile ödüllendirildi.

Yaşamının ilerleyen dönemlerinde yayımlanan bir dizi yazısı, tamamlanmamış erken dönem romanı *Devrimi Sev!* de dâhil olmak üzere, onun savaş deneyimlerini ve Sovyet rejiminin ahlaki temellerine dair artan kuşkularını konu alır.

Doğu Prusya'da topçu subayı olarak görev yaparken Soljenitsin, Sovyet askerleri tarafından yerel Alman sivillere karşı işlenen savaş suçlarına tanık oldu. Bu vahşetler hakkında şunları yazdı: “Çok iyi biliyorsunuz ki Almanya'ya, Sovyetler Birliği'nde Naziler tarafından işlenen zulümlerin intikamını almaya geldik.” Savaş dışı kalan siviller ve yaşlılar sahip oldukları azıcık eşyadan mahrum bırakıldı, kadın ve kız çocuklarına toplu tecavüzler gerçekleştirildi. Soljenitsin birkaç yıl sonra bir çalışma kampında, Doğu Prusya'da ölümüne tecavüze uğrayan bir kadını konu alan *Prusya Geceleri* adlı şiirini ezberledi. Bu şiirde, Kızıl Ordu askerlerinin yanlışlıkla Alman sandıkları bir Polonyalı kadına toplu tecavüzü anlatılır ve birinci tekil şahıs anlatıcı, olayları alaycı bir tonda aktarırken İlya Ehrenburg gibi resmî Sovyet yazarlarının sorumluluğuna da gönderme yapar.

*[[Gulag Takımadaları]]* eserinde Soljenitsin şunları yazmıştır: 
“İçimizdeki her şeyi bilme duygusunun uyanmasına en çok yardım eden şey, kişinin kendi günahları, hataları ve yanlışları üzerine sürekli düşünmesidir. Yıllar süren böylesi zorlu sorgulamalar sonucunda, en üst düzey bürokratlarımızın kalpsizliğini, cellâtlarımızın acımasızlığını andığım her seferinde, kaptan apoletlerimle Doğu Prusya'dan geçen bataryamı hatırlarım, ateşin içinde ilerlerken şunu söylerim: ‘Biz onlardan daha mı iyiydik?'”

### Tutuklanma

Şubat 1945'te, Doğu Prusya'da görev yaptığı sırada Soljenitsin SMERŞ tarafından tutuklandı. Tutuklanma sebebi, Nikolay Vitkeviç adlı arkadaşıyla yaptığı on dokuz aylık yazışmalardı. Bu yazışmalarda Sovyet devletini ve Josef Stalin'in savaşı yürütme biçimini eleştiriyor, Stalin'den *hozyain* (“patron”) ve *balabos* (İbranice *baal ha-bayit* ifadesinin Yidiş biçimi, “evin efendisi”) diye söz ederek mektupların siyasi içeriğini gizlemeye çalışıyorlardı. Ayrıca Sovyet rejimini devirecek bir örgüt kurulması çağrısında bulunmuşlardı. “1 No'lu Karar” başlıklı taslak program, Soljenitsin'in tutuklanması sırasında yetkililerce ele geçirildi ve yazışmalarıyla birlikte mahkûmiyetine temel oluşturdu.

Soljenitsin, Sovyet Ceza Kanunu'nun 58. maddesi 10. fıkrası uyarınca “anti-Sovyet propaganda”, 11. fıkrası uyarınca ise “düşman bir örgüt kurma” suçlarından hüküm giydi. Moskova'daki Lubyanka Hapishanesi'ne götürüldü ve burada sorgulandı. 9 Mayıs 1945'te Almanya'nın teslim olduğu ilan edildiğinde, Moskova'da havai fişeklerle ve projektörlerle zafer kutlamaları yapılıyordu. Soljenitsin, hücresinden o anı şöyle hatırlamıştır: 
“Penceremizin mazgalının üzerinden, Lubyanka'daki diğer tüm hücrelerden ve Moskova'daki hapishanelerin bütün pencerelerinden bizler, eski cephe askerleri ve eski savaş esirleri de Moskova gökyüzüne bakıyorduk; havai fişeklerle süslenmiş, arama ışıklarıyla kesilmiş bir gökyüzüne. Ama bizim hücrelerimizde sevinç, sarılma ya da öpüşme yoktu. O zafer bizim değildi.” 7 Temmuz 1945'te, NKVD Özel Kurulu tarafından gıyabında sekiz yıl çalışma kampı cezasına çarptırıldı. Bu ceza, 58. madde kapsamındaki çoğu suç için o dönemde verilen standart cezaydı.

Soljenitsin cezasının ilk bölümünü çeşitli iş kamplarında geçirdi; daha sonra “orta aşama” dediği dönemde bir *şaraşka*da (Devlet Güvenlik Bakanlığı'na bağlı özel bir bilimsel araştırma merkezi) çalıştırıldı. Burada tanıştığı Lev Kopelev, daha sonra *[[İlk Çember]]* adlı eserinde Lev Rubin karakterine ilham kaynağı oldu. Bu kitap, Batı'da 1968'de “sansürlü” bir versiyonla yayımlandı; tam metnin İngilizce çevirisi ise ancak 2009'da yayımlandı. 1950'de ise Kazakistan'daki Ekibastuz kasabasında bulunan “Özel Kamp”a gönderildi. Burada madenci, duvarcı ve dökümhane ustabaşı olarak çalıştı. Ekibastuz'daki deneyimleri, *[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]* eserine temel oldu. Aynı kampta birlikte kalan siyasal mahkûm Ion Moraru, Soljenitsin'in orada yazı yazmaya da vakit ayırdığını hatırlamıştır. Bu sırada bir tümörü alındı; ancak kanseri o dönemde teşhis edilmedi.

Mart 1953'te cezasının bitiminde Soljenitsin ömür boyu iç sürgün cezası ile Kazakistan'ın Birlik köyüne gönderildi. Bu köy Baydibek ilçesindeydi. Teşhis edilmemiş kanseri bu dönemde ilerledi ve yıl sonunda ölümün eşiğine geldi. 1954'te Taşkent'te bir hastanede tedavi görmesine izin verildi ve tümörü remisyonda kaldı. Buradaki deneyimleri *[[Kanser Koğuşu]]* romanına ve “Sağ El” adlı öyküsüne yansıdı.

Soljenitsin, hapishane ve sürgün yıllarında daha sonra hayatını şekillendirecek felsefi ve dinsel görüşlerini geliştirdi. Zamanla, cezaevi ve kamp deneyimlerinin etkisiyle derin düşüncelere yönelen bir Ortodoks Hristiyanı oldu. Bir Kızıl Ordu kaptanı olarak yaptıklarından ötürü pişmanlık duydu ve kampta kendini Gulag'ın failleriyle kıyasladı. Bu dönüşümünü uzun uzun *[[Gulag Takımadaları]]*'nın dördüncü bölümünde (“Ruh ve Dikenli Tel”) anlattı. Yine bu dönemde kalem kâğıt olmadan hapiste ezberleyerek yazdığı *İz* adlı uzun şiiri (1947–1952 arasında) ve kampta, hapiste ve sürgünde yazdığı 28 şiir, onun entelektüel ve ruhsal yolculuğunu anlamak için önemli kaynaklardır. Bu erken dönem eserleri Batı'da uzun süre bilinmedi; Rusça olarak ilk kez 1999'da yayımlandı, 2006'da ise İngilizce seçmelerine yer verildi.

### Evlilikleri ve çocukları

7 Nisan 1940'ta, üniversitede öğrenci iken Soljenitsin, Natalia Alekseyevna Reşetovskaya ile evlendi. Orduya katılması ve ardından Gulag'a gönderilmesi nedeniyle sadece bir yıldan biraz fazla evli kalabildiler. 1952'de, onun serbest bırakılmasından bir yıl önce boşandılar; zira Gulag mahkûmlarının eşleri işlerini veya oturma izinlerini kaybetme riskiyle karşı karşıyaydı. İç sürgünün bitmesinin ardından 1957'de yeniden evlendiler, fakat 1972'de ikinci kez boşandılar. Reşetovskaya, anılarında Soljenitsin'den olumsuz söz ederek onu ilişkiler yaşamakla suçladı ve “[Soljenitsin]'in despotizmi… bağımsızlığımı ezdi ve kişiliğimin gelişmesine izin vermedi” dedi. 1974'te yayımladığı *Sanya: Aleksandr Soljenitsin ile Hayatım* adlı anı kitabında ise, Batı'nın *Gulag Takımadaları*nı “ciddi, nihai hakikat” olarak kabul etmesine “şaşırdığını” yazarak, kitabın öneminin “abartıldığını ve yanlış değerlendirildiğini” öne sürdü. Kitabın alt başlığının “Edebi Bir Araştırma Denemesi” olduğunu hatırlatarak, kocasının bu eseri “tarihsel ya da bilimsel bir araştırma” olarak görmediğini, daha çok “kamp folklorunun” bir derlemesi olduğunu ve sonraki eserlerinde kullanmayı planladığı “ham malzemeleri” içerdiğini belirtti.

1973'te Soljenitsin, ikinci eşi olan Natalia Dmitrievna Svetlova ile evlendi. Svetlova bir matematikçi idi ve kısa süren ilk evliliğinden Dmitri Turin adında bir oğlu vardı. Soljenitsin ile 1939 doğumlu Svetlova'nın üç oğlu oldu: Yermolay (1970), İgnat (1972) ve Stepan (1973). Dmitri Turin 18 Mart 1994'te, 32 yaşındayken New York'taki evinde hayatını kaybetti.

### Hapisten sonra

1956'daki Hruşçov’un Gizli Konuşması'nın ardından Soljenitsin sürgünden kurtuldu ve aklandı. Sürgünden döndükten sonra gündüzleri ortaokulda öğretmenlik yapıyor, geceleri ise gizlice yazıyla uğraşıyordu. Nobel Ödülü kabul konuşmasında şunları yazmıştı: “1961 yılına kadar geçen tüm yıllar boyunca, yalnızca yaşamım boyunca tek bir satırımın bile basıldığını görmeyeceğimden emin değildim; ayrıca yazdıklarımı yakın çevremden birine okutmaya bile cesaret edemiyordum, çünkü duyulmasından korkuyordum.”

1960 yılında, 42 yaşındayken Soljenitsin, şair ve *Novy Mir* dergisinin başeditörü olan Aleksandr Tvardovski'ye *[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]* adlı romanının elyazmasını götürdü. Eser 1962'de kısaltılmış biçimde yayımlandı. Bu, Nikita Kruşçev'un açık onayıyla gerçekleşti; hatta Politbüro'da eserin yayımlanıp yayımlanmaması tartışılırken Hruşçov şunu söyledi: “Hepinizin içinde bir Stalinist var; benim içimde de bir Stalinist var. Bu kötülüğü kökünden söküp atmalıyız.” Kitap kısa sürede tükendi ve büyük bir başarı kazandı. 1960'larda Soljenitsin kamuoyunda *Kanser Koğuşu* üzerinde çalışıyor olarak bilinse de, aynı zamanda gizlice *Gulag Takımadaları*nı da kaleme alıyordu. Hruşçov döneminde *İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün* Sovyetler Birliği'nde okullarda okutuldu; 1963'te yayımlanan *[[Matryona’nın Evi]]* dâhil olmak üzere üç kısa eseri de ders müfredatına girdi. Ancak bunlar, 1990 yılına kadar Sovyetler'de yayımlanacak son eserleri oldu.

*[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]*, Sovyet çalışma kamplarını Batı'nın dikkatine sunan ilk eserdir. Roman, yalnızca çarpıcı gerçekçiliği ve açıklığıyla değil, aynı zamanda 1920'lerden beri siyasi açıdan hassas bir konuyu işleyen, parti üyesi olmayan, hatta liderler hakkında “iftira niteliğinde sözler” nedeniyle Sibirya'ya sürülmüş bir yazarın kaleminden çıkıp da resmî izinle yayımlanmış olmasıyla da büyük yankı uyandırdı. Bu yönüyle, edebiyat aracılığıyla siyasetin özgürce tartışılmasına nadiren izin verilen bir dönemde istisnai bir örnek teşkil etti. Ancak 1964'te Hruşçov'un görevden alınmasının ardından, bu tür cesur ve ifşa edici eserler için dönem sona erdi.

### Sovyetler Birliği'ndeki Son Yılları

Soljenitsin, Kanser Koğuşu adlı romanını Sovyetler Birliği'nde yasal olarak yayımlatmak için Tvardovski'nin yardımıyla başarısız bir girişimde bulundu. Bunun için Sovyet Yazarlar Birliği'nin onayı gerekiyordu. Her ne kadar bazı üyeler eseri takdir etse de, sonuçta metnin ancak revize edilip “şüpheli ifadelerden” ve anti-Sovyet imalardan arındırılması şartıyla yayımlanabileceği belirtildi.

1964'te Hruşçov'un görevden alınmasından sonra kültürel iklim yeniden baskıcı hale geldi. Soljenitsin'in eserlerinin yayımlanması hızla durduruldu; o artık “yok sayılan” bir yazar hâline geldi. 1965'e gelindiğinde KGB, el yazmalarının bir kısmına el koymuştu; bunların içinde *[[İlk Çember]]*'in müsveddeleri de vardı. Buna rağmen Soljenitsin, gizlice ve yoğun bir şekilde en ünlü eseri olacak *[[Gulag Takımadaları]]* üzerinde çalışmaya devam etti. El yazmasının ele geçirilmesi önce onu umutsuz ve korkmuş hâle getirmişti, ancak zamanla “resmî takdir gören” bir yazar olmanın getirdiği yüklerden kurtulduğunu fark etti.

1965–1967 yılları arasında, Moskova'daki materyallerine KGB el koyduktan sonra *Gulag Takımadaları*'nın taslakları, Estonya'daki dostlarının evlerinde gizlice daktilo edilerek tamamlandı. Soljenitsin, Lubyanka cezaevinde Estonyalı avukat ve eski eğitim bakanı Arnold Susi ile tanışmıştı. Tamamlanan orijinal el yazması, KGB'den saklanmak üzere Susi'nin kızı Heli Susi tarafından Sovyetler çökene kadar Estonya'da gizlendi.

1969'da Soljenitsin Yazarlar Birliği'nden ihraç edildi. 1970'te Nobel Edebiyat Ödülü'ne layık görüldü. Ancak ödülü almak için Stockholm'e gidemezdi, çünkü geri dönmesine izin verilmeyeceğinden korkuyordu. Bunun yerine Moskova'daki İsveç büyükelçiliğinde özel bir tören önerildi, fakat İsveç hükûmeti Sovyetler'le ilişkilerin bozulmaması için bunu kabul etmedi. Ödülünü 1974'te, Sovyetler Birliği'nden sınır dışı edildikten sonra alabildi.

1973'te bir başka el yazması, KGB tarafından ele geçirildi. Arkadaşı Elizaveta Voronyanskaya, beş gün boyunca aralıksız sorgulandıktan sonra yerini söylemek zorunda bırakıldı. Soljenitsin'in Batılı gazetecilere 6 Eylül 1973'te yaptığı açıklamaya göre, Voronyanskaya eve döndükten sonra intihar etti.

*Gulag Takımadaları*, 1958–1967 yılları arasında yazıldı ve otuz beş dile çevrilerek otuz milyondan fazla sattı. Üç ciltlik bu yedi bölümlük eser, Sovyet kamp sistemini; yazarın kendi deneyimlerinden, 256 eski mahkûmun tanıklıklarından ve yaptığı araştırmalardan yola çıkarak anlattı. Eserde sistemin kökenleri Vladimir Lenin dönemine kadar götürülür; sorgu yöntemleri, mahkûm sevkiyatları, kamp yaşamı, mahkûm isyanları (ör. Kengir ayaklanması) ve iç sürgün uygulaması detaylı biçimde işlenir.

Stephen G. Wheatcroft'a göre eser “esas olarak edebî ve siyasî”dir ve kampları tarihsel veya sosyo-bilimsel bir niceliksel çerçevede sunma iddiası taşımaz; Soljenitsin, özellikle yüksek rakamlar vererek Sovyet yetkililere meydan okumayı amaçlamıştır. Tarihçi J. Arch Getty ise Soljenitsin'in yönteminin tarih disiplininde kabul edilemeyeceğini, kulaktan dolma anlatılara öncelik verdiğini ve seçmeci bir önyargıya yol açtığını belirtmiştir. Buna karşın gazeteci ve tarihçi Anne Applebaum, eserin kişisel tanıklığı, felsefî çözümlemeyi ve tarihî araştırmayı birleştiren eşsiz üslubunun ve Komünist ideolojiyi amansızca mahkûm edişinin, onu 20. yüzyılın en etkili kitaplarından biri yaptığını vurgulamıştır.

8 Ağustos 1971'de KGB, Soljenitsin'i henüz denenmekte olan jel bazlı bir yöntemle (muhtemelen risin kullanılarak) suikastla öldürmeye teşebbüs etti. Girişim sonucunda ağır şekilde hastalandı, fakat hayatta kalmayı başardı.

*[[Gulag Takımadaları]]* Sovyetler Birliği'nde yayımlanmamış olsa da, Parti denetimindeki Sovyet basını tarafından yoğun şekilde eleştirildi. *[[Pravda]]* gazetesinde 14 Ocak 1974'te çıkan bir başyazıda Soljenitsin, “Hitler yanlılarını desteklemekle” ve “Vlasovcuların ile Bandera çetelerinin suçlarını mazur göstermekle” itham edildi. Yazıya göre Soljenitsin, “doğduğu ve büyüdüğü ülkeye, sosyalist düzene ve Sovyet halkına karşı patolojik bir nefretle boğuluyordu.”

Bu dönemde ünlü çellist Mstislav Rostropoviç tarafından korunup kollandı. Ancak Rostropoviç, Soljenitsin'e verdiği destek nedeniyle büyük sıkıntılar yaşadı ve sonunda kendi ülkesinden sürgüne gitmek zorunda kaldı.

### Sovyetler Birliği’nden sınır dışı edilmesi

Soljenitsin ile nasıl başa çıkılacağı konusunda seçenekleri tartışan Politbüro üyeleri, onun tutuklanıp hapse atılmasını ya da kendisini kabul etmeye istekli kapitalist bir ülkeye sınır dışı edilmesini gündeme aldılar. KGB başkanı Yuri Andropov'un yönlendirmesiyle ve Batı Almanya Şansölyesi Willy Brandt'ın Soljenitsin'in Batı Almanya'da özgürce yaşayabileceğini ve çalışabileceğini bildirmesinin ardından, yazarın doğrudan bu ülkeye sınır dışı edilmesine karar verildi.

### Batı’da

12 Şubat 1974'te Soljenitsin tutuklandı ve ertesi gün Sovyetler Birliği'nden Frankfurt'a, Batı Almanya'ya sınır dışı edildi; ayrıca Sovyet vatandaşlığından çıkarıldı. KGB, *[[Gulag Takımadaları]]*nın ilk kısmının el yazmasını bulmuştu. ABD askerî ataşesi William Odom, Soljenitsin'in arşivinin büyük bir bölümünü –yazarın Yazarlar Birliği üyelik kartı ve II. Dünya Savaşı madalya belgeleri dahil– gizlice yurtdışına çıkarmayı başardı. Soljenitsin, 1995'te yayımlanan anı kitabı *Invisible Allies*'de Odom'un rolüne atıfta bulundu.

Batı Almanya'da Soljenitsin, Heinrich Böll'ün -Langenbroich'taki evinde yaşadı. Daha sonra Zürih'e, ardından da Stanford Üniversitesi'nin kendisine ve ailesine konaklama ve çalışma imkânı teklif ettiği Amerika Birleşik Devletleri'ne taşındı. Burada Hoover Kurumuna bağlı Hoover Kulesi'nde kaldı, 1976'da ise Cavendish, Vermont'a yerleşti. 1978'de Harvard Üniversitesi'nden fahri edebiyat doktorası aldı ve 8 Haziran 1978'de yaptığı mezuniyet konuşmasında basını, maneviyatsızlığı, geleneksel değerlerin yokluğunu ve Batı kültürünün insan merkezliliğini eleştirdi. Ayrıca 1984'te College of the Holy Cross tarafından da fahri doktora unvanı verildi.

19 Eylül 1974'te Yuri Andropov, Soljenitsin ve ailesini itibarsızlaştırmak, ayrıca Sovyet muhalifleriyle bağlantısını koparmak için geniş çaplı bir operasyonu onayladı. Plan, Vladimir Kryuchkov, Philipp Bobkov ve Grigorenko (KGB'nin Birinci, İkinci ve Beşinci Başmüdürlüklerinin başkanları) tarafından ortaklaşa imzalandı. Cenevre, Londra, Paris, Roma ve diğer Avrupa şehirlerindeki Sovyet temsilcilikleri bu operasyona katıldı. Diğer faaliyetlerin yanı sıra en az üç StB ajanı Soljenitsin'in sekreteri ve çevirmeni olarak çalıştı (bunlardan biri *Prusya Geceleri* şiirini çevirdi) ve KGB'ye yazarın tüm temaslarını rapor ettiler.

KGB ayrıca Soljenitsin'i hedef alan bir dizi düşmanca kitabı destekledi; bunların en önemlisi, ilk eşi Natalia Reşetovskaya'nın adıyla yayımlanan, fakat büyük ölçüde KGB'nin A Servisi tarafından kaleme alınmış olan “anı kitabı”ydı. Andropov ayrıca, Soljenitsin'e sürekli çevresindeki kişilerin KGB ajanı olduğuna dair söylentiler yayıp onu yanıltma talimatı verdi. Gelen zarflarda araba kazaları, beyin ameliyatları ve rahatsız edici görüntüler bulunuyordu. Zürih'teki KGB tacizlerinin ardından Soljenitsin Cavendish'e yerleşti ve dış dünyayla iletişimini azalttı. Batı'daki etkisi ve ahlaki otoritesi de, bireycilik eleştirileriyle giderek daha fazla izole hale gelmesi sonucu azaldı. Sonunda KGB ve SBKP uzmanları, onun “gerici görüşleri ve ABD yaşam tarzına yönelik uzlaşmaz eleştirileri” nedeniyle Amerikan kamuoyunda itibar kaybettiğini, dolayısıyla başka aktif önlemler alınmasına gerek kalmadığını bildirdiler.

Sonraki 17 yıl boyunca Soljenitsin, dramatize edilmiş 1917 Rus Devrimi tarihi olan *[[Kızıl Tekerlek]]* üzerinde çalıştı. 1992'ye kadar dört cildi tamamladı ve ayrıca birkaç kısa eser kaleme aldı.

Soljenitsin'in Komünist saldırganlığın tehlikeleri ve Batı'nın ahlaki dokusunun zayıflaması konusundaki uyarıları, genellikle Batı'daki muhafazakâr çevrelerde olumlu karşılandı (örneğin, Gerald Ford yönetiminde çalışan Dick Cheney ve Donald Rumsfeld, Soljenitsin'in doğrudan Başkan Ford ile Sovyet tehdidi hakkında konuşması için aracılık ettiler), ve bu durum ABD Başkanı Ronald Reagan'ın daha sert dış politikasıyla örtüşüyordu. Aynı dönemde liberaller ve seküler çevreler, onun Rus milliyetçiliğine ve Rus Ortodoks inancına duyduğu “gerici” eğilimleri eleştirmeye başladılar.

Soljenitsin ayrıca modern Batı'nın hâkim popüler kültürünü –özellikle televizyonu ve popüler müziğin çoğunu– “çirkin ve ruhsuz” bulduğunu sert sözlerle eleştirdi: "...insan ruhu, bugünkü kitle yaşam alışkanlıklarının, televizyon sersemliğinin ve katlanılmaz müziğin sunduğundan daha yüce, daha sıcak ve daha saf şeylere özlem duyar." Batı'nın “zayıflığını” eleştirmesine rağmen, Soljenitsin, Batılı demokratik toplumların en kalıcı gücü olan siyasal özgürlüğe duyduğu hayranlığı her zaman vurguladı. 14 Eylül 1993'te Lihtenştayn'daki Uluslararası Felsefe Akademisi'nde yaptığı önemli bir konuşmada, Batı'yı “kendi değerlerini, hukukun üstünlüğü altında yurttaş yaşamının tarihsel olarak benzersiz istikrarını—her bireye bağımsızlık ve özgürlük tanıyan bu zorlukla kazanılmış istikrarı—gözden kaybetmemesi” konusunda uyardı.

1994'te anavatanı Rusya'ya döndükten sonra kaleme aldığı yazılarda, yaptığı konuşmalarda ve verdiği röportajlarda, Soljenitsin İsviçre ve Yeni İngiltere'de bizzat şahit olduğu yerel öz-yönetim uygulamalarına duyduğu hayranlıktan söz etti. O, “üst makamların kararını beklemeksizin, sorunlarının çoğunu kendi başına çözen yerel halkın mantıklı ve güvenilir taban demokrasisi sürecini” övdü. Soljenitsin'in vatanseverliği içe dönüktü. 1979'da BBC'de verdiği bir röportajda, Rusya'nın “tüm çılgın fetih hayallerinden vazgeçmesini ve barışçıl, uzun, çok uzun bir toparlanma dönemine başlamasını” istedi.

### Rusya’ya dönüş

1990'da Sovyet vatandaşlığı iade edilen Soljenitsin, 1994'te ABD vatandaşı olan eşi Natalia ile birlikte Rusya'ya döndü. Oğulları ise ABD'de kaldı (daha sonra en büyük oğlu Yermolai Rusya'ya geri döndü). Soljenitsin, ölümüne dek, Moskova'nın batısındaki Troitse-Lykovo'da, eski Sovyet liderleri Mihail Suslov ve Konstantin Çernenko'nun da yazlıklarının bulunduğu bölgede eşiyle birlikte bir daçada yaşadı. Geleneksel Rus kültürüne bağlı bir düşünür olarak Soljenitsin, Sovyet sonrası Rusya'ya duyduğu hayal kırıklığını *[[Rusya’yı Yeniden İnşa Etmek]]* adlı eseriyle dile getirdi ve güçlü bir başkanlık sistemi ile etkin yerel özyönetim kurumlarının kurulmasını savundu. Bu, onun temel siyasi teması olarak kaldı.

Soljenitsin ayrıca sekiz ikili kısa öykü, bir dizi düşünsel “minyatür” veya düzyazı şiiri ve Batı'daki yıllarına dair edebi anı kitabı *Değirmen Taşları Arasında*'yı yayımladı. Bu eser, Notre Dame Üniversitesi'nin Kennan Enstitüsü Soljenitsin İnisiyatifi kapsamında iki cilt halinde İngilizceye çevrilerek basıldı: *Between Two Millstones, Book 1: Sketches of Exile (1974–1978)* (2018, çev. Peter Constantine) ve *Book 2: Exile in America (1978–1994)* (2020, çev. Clare Kitson & Melanie Moore).

Rusya'ya döndükten sonra Soljenitsin bir televizyon programı sundu. Programın son hâli, ayda iki kez 15 dakikalık monologlardan ibaretti; 1995'te yayından kaldırıldı. Soljenitsin, Vladimir Putin'i destekledi; Putin de Soljenitsin'in Rus Devrimi'ne yönelik eleştirel bakışını paylaştığını belirtti.

Soljenitsin'in tüm oğulları ABD vatandaşı oldu. Oğullarından Ignat, piyanist ve orkestra şefi oldu. Bir diğer oğlu Yermolai, McKinsey & Company'nin Moskova ofisinde kıdemli ortak olarak çalışmaktadır.

### Ölümü

Soljenitsin, 3 Ağustos 2008'de Moskova yakınlarında, 89 yaşında kalp yetmezliği nedeniyle öldü. 6 Ağustos 2008'de Moskova'daki Donskoy Manastırı'nda cenaze töreni düzenlendi. Aynı gün, önceden kendisinin seçtiği manastırdaki bir yere defnedildi. Ölümünün ardından Rusya ve dünya liderleri Soljenitsin'e saygılarını sundular.

## Tarih ve siyaset üzerine görüşleri

### Hristiyanlık, Çarlık ve Rus milliyetçiliği üzerine
William Harrison'a göre Soljenitsin bir “aşırı gerici” idi. Harrison, Soljenitsin'in Sovyet devletinin geleneksel Rus ve Ukrayna kültürünü “bastırdığını” savunduğunu, Rusya, Ukrayna ve Belarus'u kapsayan birleşik bir Slav devleti kurulmasını talep ettiğini ve Ukrayna bağımsızlığına şiddetle karşı çıktığını belirtir. Soljenitsin'in Ukrayna bağımsızlığına yönelik olumsuz görüşlerinin yıllar içinde daha da radikalleştiği belgelenmiştir. Harrison ayrıca Soljenitsin'in Panslavist ve monarşist görüşler taşıdığını ileri sürmüştür. Harrison'a göre, “Tarih yazıları, her şeyin güllük gülistanlık göründüğü idealize edilmiş bir Çarlık dönemine özlemle yoğrulmuştur. Soljenitsin, Ortodoks temeller üzerine kurulu birleşik Slav devletinin (Rus İmparatorluğu) Batı'nın bireyci liberalizmine karşı ideolojik bir alternatif sunduğuna inandığı hayali bir geçmişe sığınmıştır.”

Soljenitsin ayrıca Çar Aleksey ve Moskova Patriği Nikon'u, 1666'daki Büyük Bölünmeye yol açarak Rus Ortodoks Kilisesi'ni böldükleri ve zayıflattıkları için defalarca kınadı. Soljenitsin'e göre Çar ve Patrik; aforoz, Sibirya sürgünü, hapis, işkence ve hatta kazıkta yakma yöntemlerini kullanarak, bölünmeye yol açan ayin değişikliklerini reddeden Eski İnananlar'ı hedef almışlardır.

Soljenitsin ayrıca, Rus kültürünün Hristiyanlıktan uzaklaşmasının—ki kendisine göre Bolşevik Devrimi'nin en önemli nedeni buydu—1666'da başladığını, Çar Büyük Petro döneminde çok daha kötüleştiğini ve Aydınlanma Çağı, Romantik dönem ve Gümüş Çağ boyunca bir salgın hâline geldiğini savunmuştur.

Bu temayı genişleterek Soljenitsin bir keresinde şöyle demiştir: 
“Yarım yüzyıldan fazla bir süre önce, ben hâlâ bir çocukken, birçok yaşlı insanın Rusya'yı sarsan büyük felaketleri şu sözlerle açıkladığını hatırlıyorum: ‘İnsanlar Tanrı'yı unuttu; bütün bunlar bu yüzden oldu.' O zamandan beri devrimimizin tarihi üzerine neredeyse 50 yıl çalıştım; bu süreçte yüzlerce kitap okudum, yüzlerce kişisel tanıklık topladım ve kendi adıma bu büyük yıkımın bıraktığı molozları temizleme çabasına sekiz cilt katkıda bulundum. Ancak bugün bana, milyonlarca insanımızı yutan yıkıcı devrimin ana nedenini mümkün olduğunca kısa ifade etmem istenseydi, bundan daha doğru bir şey söyleyemezdim: ‘İnsanlar Tanrı'yı unuttu; bütün bunlar bu yüzden oldu.'”

Bununla birlikte Soljenitsin, Joseph Pearce ile yaptığı bir röportajda, “[Eski İnananlar] çok önemsiz, küçük ritüel farklılıkları yüzünden inanılmaz derecede adaletsizce muamele gördüler. Bu küçük farklılıklar, kötü bir yargıyla ve sağlam bir temele dayanmadan öne sürüldü. Bunun sonucunda çok zalim yollarla zulme uğradılar, sürüldüler. Tarihsel adalet açısından onlara sempati duyuyorum, onların tarafındayım. Ama bu, az önce söylediğim, dinin insanlıkla birlikte modern kültüre uyum sağlaması gerektiği fikrimle bağdaşmıyor. Başka bir deyişle, Eski İnananların dediği gibi dinin donup kalması ve hiç değişmemesi gerektiğini düşünüyor muyum? Kesinlikle hayır!” dedi.

Pearce, daha sonra Soljenitsin'e II. Vatikan Konsili ve VI. Paulus'un Ayini konusundaki görüşlerini sorduğunda, Soljenitsin şu cevabı verdi: 
“Rus Ortodoks Kilisesi için özgün olan soru şudur: Eski Kilise Slavcası'nı kullanmaya devam mı etmeliyiz, yoksa ibadetlere daha çok günümüz Rusçasını mı sokmalıyız? Hem Ortodokslar hem de Katolik Kilisesindeki korkuları, tereddütleri ve bunun dini modern koşullara indirgeme tehlikesi yaratacağı kaygısını anlıyorum. Bunu anlıyorum ama ne yazık ki korkarım ki, din kendini değiştirmeye izin vermezse, dünyayı dine geri döndürmek imkânsız olacaktır; çünkü dünya tek başına dinin eski taleplerine yükselecek durumda değildir. Din, dünyaya biraz yaklaşmak zorundadır.”

Pearce, genellikle bir gelenekçi olarak görülen Soljenitsin'in görünüşte reformcuların tarafında olduğunu duyunca şaşırmış ve Soljenitsin'e Anglikan Komünyonu'ndaki kadın rahip ataması kararının yarattığı bölünme hakkındaki görüşünü sormuştur.

Soljenitsin şu yanıtı vermiştir: 
“Elbette değişmemesi gereken pek çok sağlam sınır vardır. Günümüz kültürel normlarıyla bir tür ilişki kurmaktan bahsettiğimde, bu aslında bütünün sadece küçük bir kısmıdır.” Ardından şu eklemeyi yapmıştır: 
“Elbette kadın rahiplerin doğru yol olduğuna inanmıyorum!”

### Rusya ve Yahudiler üzerine

Soljenitsin, 1974 tarihli “Ulusların Yaşamında Tövbe ve Öz-Sınırlama” adlı denemesinde, hem “Rus Ortodoks olmayanları” hem de Yahudileri, ateizmi ve Marksizm-Leninizmi coşkuyla benimseyen ve Ekim Devrimi sonrasında Kızıl Terör'e ve diğer işkence ile kitlesel cinayet eylemlerine katılan “dönekler”in ahlaki sorumluluğunu üstlenmeye çağırdı. Soljenitsin'e göre hem Ruslar hem Yahudiler, Yahudi ve Rus Bolşeviklerin işlediği zulümleri kendi aile üyelerinin eylemleriymiş gibi ele almak için vicdanları ve Tanrı karşısında hazır olmalıydılar. Soljenitsin şöyle yazdı: “Eğer ulusal akrabalarımızın suçlarına dair her türlü sorumluluğu reddedersek, ‘halk' kavramının kendisi tüm anlamını yitirir.”

13 Kasım 1985'te *[[The New York Times]]* gazetesinde Soljenitsin'in *Ağustos 1914* romanı üzerine yazdığı bir incelemede, Yahudi kökenli Amerikalı tarihçi Richard Pipes şunları yazdı: “Her kültürün kendine özgü bir antisemitizm biçimi vardır. Soljenitsin'in durumunda bu ırksal değildir. Kanla ilgisi yoktur. Kesinlikle bir ırkçı değildir; mesele temelde dinsel ve kültüreldir. Fyodor Dostoyevski'ye benzer; o da ateşli bir Hristiyan ve vatanseverdi, ama aynı zamanda azılı bir antisemit idi. Soljenitsin tartışmasız Rus aşırı sağının devrim hakkındaki görüşlerinin etkisi altındadır; yani bu, Yahudilerin işidir.” Ödüllü Yahudi romancı ve Holokost'tan sağ kurtulan Elie Wiesel ise buna katılmadı ve Soljenitsin'in “çok zeki, çok dürüst, çok cesur, çok büyük bir yazar” olduğunu, bir antisemit olamayacağını yazdı. Soljenitsin, 1998 tarihli *Rusya Çöküşte* kitabında, Rus aşırı sağının antisemit ve mason karşıtı komplo teorilerine olan takıntısını da eleştirdi.

2001'de Soljenitsin, Rus-Yahudi ilişkilerinin tarihine dair iki ciltlik bir eser yayımladı (*İki Yüz Yıl Birlikte* 2001, 2002). Kitap, Soljenitsin'e yönelik antisemitizm suçlamalarını yeniden gündeme getirdi. Kitapta, hem Ruslar hem Yahudiler için, Sovyetler Birliği'nde yaşanan her şeyin sorumluluğunu paylaşmaları gerektiğini tekrarladı. Bununla birlikte, 1882'deki bir pogromun kurban sayısını küçümsemesi ve Beilis olayı'ndan—1911'de Kiev'de bir Yahudi'nin ritüel cinayetle suçlandığı davadan—bahsetmemesi eleştirilere yol açtı. Ayrıca güncel Batılı çalışmaları göz ardı etmek, eski kaynaklara dayanmak ve önkabullerini güçlendirmek için seçmeci alıntılar yapmakla da eleştirildi; örneğin, Sovyetler Birliği'nin çoğu zaman Yahudilere Rus olmayanlardan daha iyi davrandığını öne sürmesi gibi. *İki Yüz Yıl Birlikte* ile, Soljenitsin'e atfedilen antisemit bir makale olan “SSCB'de ve Gelecekteki Rusya'da Yahudiler” arasındaki benzerlikler, onun antisemit pasajların arkasında olduğuna dair çıkarımlara yol açtı. Soljenitsin ise, bu metnin KGB tarafından kendisinden çalınan ve izni olmadan 40 yıl önce yayımlanan taslaklardan oluştuğunu açıkladı. Tarihçi Semyon Reznik'e göre ise, yapılan metinolojik analizler Soljenitsin'in yazarlığını kanıtlamaktadır.

### Komünizm eleştirisi ve faşist sempatizanlığı iddiaları

Soljenitsin, Sovyetler Birliği'ni Romanov Hanedanı dönemindeki Rus İmparatorluğu'ndan çok daha baskıcı bir polis devleti olarak görüyordu. Ona göre, İmparatorluk Rusyası'nda edebiyat ya da basın hiçbir zaman Sovyet dönemi Glavlit sansür kurumundaki kadar sistematik biçimde denetlenmemişti; Çarlık döneminde siyasi mahkûmlar hiçbir zaman ceza kamplarına Sovyetler'dekiyle aynı ölçüde gönderilmemişti, ve Romanovlar döneminde siyasi mahkûmların ve sürgünlerin sayısı, Ekim Devrimi sonrası ile kıyaslandığında on binde bir düzeyindeydi. Ayrıca Çarlık'ın gizli polisi Ohranka, yalnızca en büyük üç şehirde faaliyet göstermişti, Rus İmparatorluk Ordusu'nda ise hiç yoktu.

Rusya'ya dönüşünden kısa süre önce Soljenitsin, Vendée Ayaklanması'nın 200. yılı anma töreni için Les Lucs-sur-Boulogne'da yaptığı konuşmada, Lenin'in Bolşeviklerini Fransız Devrimi'ndeki Jakoben Kulübü ile karşılaştırdı. Vendeeli isyancılarla Bolşeviklere karşı ayaklanan Rus, Ukraynalı ve Kazak köylülerini benzeterek, her ikisinin de devrimci despotizm tarafından acımasızca yok edildiğini söyledi. Ona göre Fransız Terör Dönemi Thermidorcu darbe ve Maximilien Robespierre'in idamı ile sona ermişti, ancak Sovyet eşdeğeri 1950'lerdeki çözülmeye kadar giderek şiddetlenerek sürmüştü.

Soljenitsin'e göre, Sovyetler Birliği'nde Ruslar yönetici ulus değildi. Ona göre, ateizm ve Marksizm–Leninizm lehine, tüm etnik grupların geleneksel kültürleri aynı şekilde baskılanıyordu. Rejim, etnik Rusların köylü ayaklanmalarından daha fazla korktuğu için, geleneksel Rus kültürü herhangi bir diğerinden daha fazla baskı altındaydı. Bu nedenle Soljenitsin, ılımlı ve sömürgeci olmayan bir Rus milliyetçiliğinin ve Rus Ortodoks Kilisesi'nin (bir kez Sezaropapizmden arındırıldığında) Batı uygarlığı için tehdit değil, müttefik olması gerektiğini savundu.

Francisco Franco'nun ölümünden sonra yaptığı konuşma turunda “İspanya'nın artık Sovyetler Birliği'nin hiçbir zaman sahip olmadığı kadar özgürlüğe sahip olduğunu” söyleyerek liberalleri fazla hızlı değişim talep etmemeleri konusunda uyardı. *[[The New York Times]]*'a göre Soljenitsin, “Komünizmi 110 milyon Rus'un ölümünden sorumlu tuttu ve diktatörlükten şikâyet eden İspanyollarla alay etti.” Soljenitsin, İspanya İç Savaşı'ndaki Milliyetçiler ile Cumhuriyetçiler arasındaki mücadeleyi, Beyaz Ordu ile Kızıl Ordu arasındaki Rus İç Savaşına benzetti.

Bu görüş, o dönemde ne yaygın ne de popülerdi. ABD Dışişleri Bakanı Henry Kissinger'ın öğrencisi Winston Lord, Soljenitsin için “neredeyse bir faşist” dedi, Elisa Kriza ise onun, Franco İspanyası'na Hristiyan yanlısı bir rejim olduğu için “müspet” baktığını ve Hristiyan dünya görüşünü bu yönde ideolojik biçimde kullandığını öne sürdü. *İki Değirmen Taşı Arasında*, Milliyetçi ayaklanmayı, Cumhuriyetçilerin uyguladığı İspanya Kızıl Terörü gibi sol kaynaklı dini baskılara karşı “doğru bir Hristiyan tepkisi” modeli olarak sundu. Ancak Peter Brooke'a göre Soljenitsin'in asıl yaklaşımı, sürgünde arası açıldığı Hristiyan Dmitri Panin'in görüşüne yakındı: kötülüğün “zor kullanılarak durdurulması gerektiği” ve merkezi, ruhsal olarak bağımsız Katolik Kilisesi'nin, dünyadan el etek çekmiş ve devlete boyun eğmeye alışkın Ortodoksluktan bu konuda daha uygun olduğu.

1983'te Margaret Thatcher ile görüşmesinde, ona “Alman ordusu Sovyetler Birliği'ni Komünizm'den kurtarabilirdi ama Hitler aptallık etti ve bu silahı kullanmadı” dedi.

*[[Rusya’yı Yeniden İnşa Etmek]]* başlıklı ve ilk kez 1990'da *[[Komsomolskaya Pravda]]*'da yayımlanan denemesinde Soljenitsin, Sovyetler Birliği'nin Slav olmayan cumhuriyetlerine bağımsızlık verilmesini, çünkü bunların Rus ulusunu zayıflattığını savundu. Bunun yerine Rusya, Ukrayna, Belarus ve Ruslaştırıldığını düşündüğü Kazakistan'ın bazı bölgelerinin bir araya gelerek yeni bir Slav devleti kurmasını önerdi. Ukrayna hakkında ise “Dokuzuncu yüzyıldan bu yana ayrı bir Ukrayna halkı ve Rusça'dan farklı bir dil olduğuna dair tüm söylemler yeni uydurmalardır” ve “hepimiz değerli Kiev'den türedik” diye yazdı.

### Sovyet sonrası Rusya üzerine

Soljenitsin, *Rusya’yı Yeniden İnşa Etmek* (1990) ve *Çöken Rusya* (1998) gibi sonraki bazı siyasi yazılarında, yeni Rus demokrasisinin oligarkların aşırılıklarını eleştirirken, Sovyet komünizmine yönelik her türlü nostaljiye de karşı çıktı. Aşırı milliyetçilik yerine ölçülü ve özeleştirel bir yurtseverliği savundu. Ayrıca Yeni İngiltere'deki kasaba toplantılarında ve İsviçre kantonlarında gördüğüne benzer bir yerel özyönetimi teşvik etti. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından yakın çevre olarak adlandırılan bölgede yaşayan 25 milyon etnik Rus'un kaderi konusunda da kaygılarını dile getirdi.

Joseph Pearce ile yaptığı bir röportajda Soljenitsin'e, E. F. Schumacher'in sosyoekonomik teorilerinin “toplumun yeniden aklını başına toplamasının anahtarı” olup olmadığı soruldu. Soljenitsin, “Bunun anahtar olacağına inanıyorum, ama gerçekleşeceğini sanmıyorum; çünkü insanlar modaya kapılıyor, ataletten mustaripler ve farklı bir bakış açısına yönelmeleri onlar için zor” yanıtını verdi.

Soljenitsin, 1998'de Rusya'nın en yüksek nişanı olan Aziz Andreas Nişanı'nı kabul etmeyi reddetti. Daha sonra bu kararını şu sözlerle açıkladı: “1998'de ülkenin dibe vurduğu, halkın sefalet içinde yaşadığı bir dönemdi;... Yeltsin, bana en yüksek devlet nişanını vermeyi buyurdu. Ancak Rusya'yı böylesine perişan eden bir hükûmetten ödül almayı kabul edemezdim.” 2003'te Joseph Pearce'e verdiği bir röportajda ise şunu söyledi: “Komünizmden en talihsiz ve en sakar biçimde çıkıyoruz. Komünizmden çıkış için bundan daha kötü bir yol tasarlamak bile zor olurdu.”

2007'de *[[Der Spiegel]]* dergisine verdiği bir röportajda Soljenitsin, 1970'lerde sıkça dile getirdiği “Sovyet” ile “Rus”un eş tutulmasının Batı'da, Doğu Bloku'nda ya da eski Sovyet cumhuriyetlerinde hâlâ sona ermediğini söyleyerek hayal kırıklığını dile getirdi. Şöyle dedi: “Komünist ülkelerdeki eski siyasi nesil tövbe etmeye hazır değil, yeni nesil ise şikâyetlerini dile getirmeye ve suçlamalarda bulunmaya fazlasıyla hevesli; bugünkü Moskova bunun için uygun bir hedef. Sanki kendilerini kahramanca özgürleştirmişler ve şimdi yeni bir hayat sürüyorlarmış gibi davranıyorlar, oysa Moskova hâlâ komünistmiş gibi görülüyor. Yine de bu sağlıksız aşamanın yakında sona ereceğini, komünizmi yaşamış tüm halkların tarihlerindeki acı sayfalardan komünizmin sorumlu olduğunu anlayacaklarını umuyorum.”

2008'de Soljenitsin, Putin'i överek Rusya'nın “yeniden Rus olmanın ne demek olduğunu keşfettiğini” söyledi. Ayrıca dönemin devlet başkanı Dmitri Medvedev'i de Rusya'nın karşılaştığı zorlukların üstesinden gelebilecek “iyi bir genç adam” olarak nitelendirdi.

### Batı Eleştirisi

Amerika Birleşik Devletleri'ne yerleşmesinin ardından Soljenitsin, Batı'yı sert biçimde eleştirdi.

Soljenitsin, II. Dünya Savaşı sırasında Müttefikler'i, Nazi Almanyası'na karşı Batı'da yeni bir cepheyi daha erken açmadıkları için eleştirdi. Ona göre bu durum, Doğu Avrupa ülkelerinin Sovyetler Birliği'nin egemenliği altına girmesiyle sonuçlandı. Soljenitsin'e göre Batılı demokrasiler, Batı'da savaşı hızlı ve acısız bir şekilde bitirebildikleri sürece, Doğu'da kaç kişinin öldüğüyle pek ilgilenmemişlerdi.

1978'de Harvard Üniversitesi'nde verdiği mezuniyet konuşmasında, Amerika Birleşik Devletleri'nin “ruhsal yaşam” açısından gerilediğini ileri sürdü ve bir “ruhsal yükseliş” çağrısında bulundu. “Bana bugün Batı'yı, ülkem için örnek olarak gösterip gösteremeyeceğim sorulsa, açıkça olumsuz yanıt verirdim” dedi. Batı'yı dinsizlik, maddiyatçılık ve “cesaretin azalması” nedeniyle eleştirdi. Ayrıca “özerk, dinsiz, hümanist bilincin felaketi”ni ele aldı; bunun, “insanı yeryüzündeki her şeyin ölçüsü haline getirdiğini—gururdan, çıkarcılıktan, kıskançlıktan, gösterişten ve daha onlarca kusurdan asla kurtulamayan kusurlu insanı” öne çıkardığını söyledi.

Batı'nın kör bir kültürel üstünlük duygusuna sahip olduğunu, bu nedenle “gezegenimizin her yerindeki geniş bölgelerin bugünkü Batı sistemlerinin düzeyine gelişip olgunlaşması gerektiği”ne inandığını savundu. Ona göre Batı, kendi sistemini benimsemeyen toplumların yalnızca “kötü hükûmetler, krizler ya da kendi barbarlıkları” nedeniyle geçici olarak engellendiğini düşündü. Bu yaklaşım, dünyayı “Batı ölçüsü” ile değerlendirmekten doğan bir yanlış anlamanın sonucuydu.

Soljenitsin, Vietnam Savaşı'nı destekledi ve Paris Barış Antlaşmaları'nı “kısa görüşlü” ve “aceleci bir teslimiyet” olarak nitelendirdi.

Saygon'un Düşüşü'nün ardından Güneydoğu Asya'daki yeniden eğitim kampları, politikid, insan hakları ihlalleri ve soykırım uygulamalarına atıfla şöyle dedi: “Ama ABD'deki barış hareketinin üyeleri, Uzakdoğu'daki halkların ihanete uğramasında, bir soykırımında ve oradaki 30 milyon insanın bugün çektiği acılarda pay sahibi oldular. O ikna olmuş pasifistler, oradan gelen inlemeleri duyuyorlar mı?”

Batı medyasını sol görüşe kaymakla, ünlülerin özel hayatlarını ihlal etmekle ve okuyucularının “ölümsüz ruhlarını” dedikodular ve “boş konuşmalar” ile doldurmakla suçladı. Batı toplumunu, yalnızca “yasanın lafzına dayalı” olduğu ve daha yüksek bir ahlaki seviyeye ulaşamadığı için de eleştirdi: “Sadece yasanın lafzına dayalı ve bundan öteye gitmeyen bir toplum, insanın yüksek imkânlarından çok az yararlanıyor demektir.” Ayrıca Batı'nın, Rus kültürünün “özerk karakterini” reddettiğini ve bu yüzden onu asla anlayamadığını da savundu.

Soljenitsin, 2003 Irak işgalini de eleştirdi ve Amerika Birleşik Devletleri'ni Kosova, Afganistan ve Irak'ı “işgal etmekle” suçladı.

NATO’nun doğuya doğru genişlemesine karşı çıktı ve NATO’nun Yugoslavya’yı bombalamasını “zalimce” olarak nitelendirdi; bu kampanyanın Rusya'nın Batı'ya bakışında bir dönüm noktası olduğunu söyledi. NATO'yu “BM'yi bir kenara iten, güçlünün hukukunu esas alan saldırganlar” olarak tanımladı. 2006'da Soljenitsin, NATO'yu Rusya'yı denetim altına almaya çalışmakla suçladı; bunun “renkli devrimlere verilen ideolojik destek”ten ve Orta Asya'ya “Kuzey Atlantik çıkarlarının zorla dayatılmasından” açıkça görüldüğünü söyledi. *[[Der Spiegel]]* dergisine verdiği 2006 tarihli bir röportajda şunları ekledi: “Bu özellikle Ukrayna konusunda acı vericidir; çünkü Rusya ile Ukrayna'nın yakınlığı, sınırın farklı taraflarında yaşayan milyonlarca akrabalık bağıyla tanımlanıyor. Bir anda bu aileler, askeri bir ittifakın sınırıyla birbirinden koparılabilir.”

### Holodomor Üzerine

Soljenitsin, 30 Haziran 1975'te Washington, D.C.'de AFL–CIO'ya yaptığı bir konuşmada, Bolşeviklerin 1917'de kurduğu sistemin Sovyetler Birliği'nde onlarca probleme yol açtığını söyledi. Bu sistemin Holodomor'dan da sorumlu olduğunu belirterek şöyle dedi: 
“Barış zamanında yapay olarak bir kıtlık yaratan, 1932 ve 1933 yıllarında Ukrayna'da 6 milyon insanın ölümüne sebep olan bir sistemdi.”  
Soljenitsin ekledi: “Onlar Avrupa'nın hemen eşiğinde öldüler. Ve Avrupa bunu bile fark etmedi. Dünya bile fark etmedi — 6 milyon insan!”

Ölümünden kısa bir süre önce, 2 Nisan 2008'de *[[İzvestiya]]*'da yayımlanan bir röportajında Soljenitsin, Ukrayna'daki kıtlığın hem yapay hem de devlet eliyle oluşturulduğunu, ancak 1921–1922 Rusya kıtlığından farklı olmadığını söyledi. Her iki kıtlığın da, hem Rus hem de Ukraynalı köylülerden ürünlerin sistematik silahlı baskınlarla zorla alınması sonucu ortaya çıktığını belirtti. Politbüro'nun emriyle yapılan bu el koymalarda, gıda şehirlerde açlıktan ölmekte olan kitlelere gönderilmiş, fakat ideolojik nedenlerle şehirlerde özel gıda satışına izin verilmemiş ve köylülere el konulan ürünler için herhangi bir ödeme yapılmamıştı.

Soljenitsin ayrıca Holodomor'un yalnızca Ukraynalıları hedef alan bir soykırım olduğu yönündeki teorinin, onlarca yıl sonra aşırı Ukrayna milliyetçiliğinin Rus karşıtı bir biçimini savunan kişiler tarafından ortaya atıldığını öne sürdü. Soljenitsin, bu aşırı milliyetçi iddiaların, Batı'daki Rusya ve Ukrayna tarihi hakkındaki yaygın cehalet ve yanlış anlamalar nedeniyle sorgulanmadan kabul edilmesi tehlikesine de dikkat çekti.

## Mirası

Worcester, Massachusetts'te bulunan Aleksandr Soljenitsin Merkezi, yazarı tanıtmakta ve ona adanmış resmi İngilizce internet sitesini barındırmaktadır.

### Soljenitsin üzerine televizyon belgeselleri
Ekim 1983'te Fransız edebiyat gazetecisi Bernard Pivot, ABD'nin Vermont eyaletindeki kırsal evinde Soljenitsin ile bir saatlik televizyon söyleşisi yaptı. Soljenitsin, bu söyleşide yazarlığını, dilinin ve üslubunun gelişimini, ailesini ve geleceğe dair bakışını anlattı — ayrıca kitaplarının yalnızca Rusya'da basıldığını görmek için değil, yaşamı sırasında ülkesine dönme arzusunu da dile getirdi. Aynı yıl, Soljenitsin ayrı ayrı zamanlarda İngiliz gazeteciler Bernard Levin ve Malcolm Muggeridge tarafından da röportajlara konu oldu.

1998'de Rus yönetmen Aleksandr Sokurov, dört bölümlük bir televizyon belgeseli olan *Besedy s Solzhenitsynym* (*Soljenitsin ile Söyleşiler*)'i çekti. Belgesel, Soljenitsin'in evinde, onun günlük yaşamını ve Rus tarihi ile edebiyatı üzerine düşüncelerini yansıtmaktadır.

Aralık 2009'da Rusya kanalı *[[Rossiya-K]]*, Fransız yapımı *L'Histoire Secrète de l'Archipel du Goulag* (*Gulag Takımadaları’nın Gizli Tarihi*) adlı belgeseli yayımladı. Jean Crépu ve Nicolas Miletitch tarafından çekilen yapım, Rusçaya *Taynaya Istoriya "Arkhipelaga Gulag"* (Тайная история "Архипелага ГУЛАГ") adıyla çevrildi. Belgesel, *[[Gulag Takımadaları]]*nın yazımı ve yayımlanmasına ilişkin gelişmeleri konu edinmektedir.

## Eserleri ve konuşmaları

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  Aynı zamanda *Tutsak ve Kamp Fahişesi* ya da *Toy ve Fahişe* olarak da bilinir.
* 
*  Tannenberg Muharebesi (1914)'ndeki yenilgiye odaklanan tarihî roman; *[[Kızıl Tekerlek]]* dizisinin başlangıcıdır.
*  (3 cilt)
* 
* .
* 
* 
* 
* ; *[[Kızıl Tekerlek]]*ten bölümler.
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Eserleri
* *[[İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün]]* (Один день Ивана Денисовича, 1962)  
* *Nedenin İyiliği İçin* (Для пользы дела, 1962)  
* *[[Kanser Koğuşu]]* (Раковый корпус, 1968)  
* *İlk Çember* (В круге первом, 1968)  
* *Aşk Kızı ve Masum* (Любовь-девушка и посторонний, 1969)  
* *Ağustos 1914* (Август четырнадцатого, 1971)  
* *[[Gulag Takımadaları]]* (Архипелаг ГУЛАГ, 3 cilt, 1973–1978)  
* *Prusya Geceleri* (Прусские ночи, 1974)  
* *Sovyet Liderlerine Bir Mektup* (Письмо вождям Советского Союза, 1974; İng. Collins: Harvill Press, 1974)  
* *Meşe ve Dana* (Телёнок у дуба, 1975)  
* *Lenin Zürih'te* (Ленин в Цюрихе, 1975)  
* *Ölümcül Tehlike: Sovyet Rusya ve Amerika’ya Tehditler Konusundaki Yanlış Kavramlar* (The Mortal Danger, 1980)  
* *Kasım 1916* (Ноябрь 1916, 1983)  
* *Zafer Kutlamaları* (Празднование победы, 1983)  
* *Mahkumlar* (Узники, 1983)  
* *[[Rusya’yı Yeniden İnşa Etmek]]* (Как нам обустроить Россию?, 1990)  
* *Mart 1917* (Март Семнадцатого, 1995)  
* *Nisan 1917* (Апрель Семнадцатого, 1995)  
* *Rus Sorunu* (Русский вопрос, 1995)  
* *Görünmez Müttefikler* (Невидимые союзники, 1997)  
* *200 Yıl Birlikte: 1772’den İtibaren Rus–Yahudi İlişkileri Üzerine* (Двести лет вместе, 2001–2002; Türkçede 2003 baskısı esas alınmıştır)

## Türkçe çevirileri
* **İvan Denisoviç’in Bir Günü** (Один день Ивана Денисовича), çev. Orhan Burian, İstanbul: Cem Yayınevi, 1963; çev. Mehmet Özgül, İstanbul: Can Yayınları, 2007; İletişim Yayınları, 2018. 
* **Kanser Koğuşu** (Раковый корпус), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1970; Can Yayınları, 2006. 
* **İlk Çember** (В круге первом), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1971; Can Yayınları, 2014. 
* **Matryona’nın Evi** (Матренин двор), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1972; Can Yayınları, 2015. 
* **Bodenburg’da Bir Olay / Kreçetovka İstasyonu’nda Bir Olay** (Случай на станции Кречетовка), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1973. 
* **Gulag Takımadaları** (Архипелаг ГУЛАГ), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1974–1976 (3 cilt); Can Yayınları, 2008 (3 cilt); çev. Çağan Er, İstanbul: Felix Kitap, 2023. 
* **Ağustos 1914** (Август четырнадцатого), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1975; Can Yayınları, 2010. 
* **Lenin Zürih’te** (Ленин в Цюрихе), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1976. 
* **Meşe ve Dana** (Телёнок у дуба), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Cem Yayınevi, 1980. 
* **Rusya’yı Yeniden Kurmak** (Как нам обустроить Россию?), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Pınar Yayınları, 1991. 
* **200 Yıl Bir Arada** (Двести лет вместе), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları, 2011 (2 cilt). 
* **Kayısı Reçeli ve Diğer Öyküler** (Абрикосовое варенье и другие рассказы), çev. Mazlum Beyhan, İstanbul: Kırmızı Kedi Yayınları, 2012. 
* Çeşitli makale ve söylevleri (“Batı'ya Uyarı”, “Harvard Konuşması”, “Tanrısızlık – Gulag'a İlk Adım”) 1970'lerden itibaren Türkiye'de dergilerde ve seçme metinler antolojilerinde yayımlanmıştır.

## Ayrıca bakınız
* Gulag sistemini konu alan edebiyat
* İvan Bunin
* Yevgeni Zamyatin

## Notlar

## Kaynakça

## Kaynaklar

* 
* 
* Kriza, Elisa (2014) *Alexander Solzhenitsyn: Soğuk Savaş İkonu, Gulag Yazarı, Rus Milliyetçisi? Edebi Yazılarının, Tarihsel Yorumlarının ve Siyasal Görüşlerinin Batı’daki Alımlanışı Üzerine Bir İnceleme*. Stuttgart: Ibidem Press. 
* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar

### Biyografiler
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* Ostrovsky, Alexander (2004). Солженицын: прощание с мифом (Soljenitsin: Efsaneye Veda)  – Moskova: «Yauza», Presscom. 
* 
* 
* 

### Başvuru eserleri
* 
* 
* 
* 
* .
* .
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar

* Resmi internet sitesi
* 1970 Nobel Edebiyat Ödülü – Aleksandr Soljenitsin
* Harvard Mezuniyet Konuşması metin ve video – AmericanRhetoric.com
* [''The Solzhenitsyn Reader: New and Essential Writings, 1947–2005''](https://web.archive.org/web/20110807090850/http://www.isi.org/(S(rrpndayozroq5155yj1hu2nl))/books/bookdetail.aspx?id=46543681-fa28-46b9-92dd-3f99181d3ffd)