Liberya

**Liberya**, resmî olarak **Liberya Cumhuriyeti**, Batı Afrika kıyısında yer alan bir ülkedir. Kuzeybatısında Sierra Leone, kuzeyinde Gine, doğusunda Fildişi Sahili ve güney ve güneybatısında Atlantik Okyanusu ile çevrilidir. Yaklaşık 5,5 milyon nüfusa sahip olup 43.000 mil kare (111.369 km²) alanı kaplamaktadır. Resmi dili İngilizcedir. Ülkenin etnik ve kültürel çeşitliliğini yansıtan 20'den fazla yerel dil konuşulmaktadır. Başkenti ve en büyük şehri Monrovia'dır.

Liberya, 19. yüzyılın başlarında, siyahilerin Amerika Birleşik Devletleri'nden ziyade Afrika'da özgürlük ve refah için daha iyi şanslara sahip olacağına inanan Amerikan Kolonizasyon Derneği'nin (ACS) bir projesi olarak başladı. 1822 ile 1861'deki Amerikan İç Savaşı'nın patlak vermesi arasında, 15.000'den fazla özgür ve özgür doğmuş Afrikalı Amerikalı, 3.198 Afro-Karayipli ile birlikte Liberya'ya yerleşti. Yavaş yavaş bir Amerikan-Liberya kimliği geliştiren yerleşimciler, yerli halkı sömürgeleştirirken kültürlerini ve geleneklerini de beraberlerinde taşıdılar. Amerikan-Liberya önderliğinde Liberya, 26 Temmuz 1847'de bağımsızlığını ilan etti; bu bağımsızlık ABD tarafından 5 Şubat 1862'ye kadar tanınmadı. 

Liberya, bağımsızlığını kazanan ilk Afrika cumhuriyeti ve Afrika'nın en eski sürekli bağımsız ülkesidir. Etiyopya hiçbir zaman sömürgeleştirilmedi, ancak 1936'dan 1941'e kadar İtalyan işgaline maruz kaldı. Hem Liberya hem de Etiyopya, Avrupa'nın Afrika'yı paylaşma yarışından kurtuldu. 20. yüzyılın başlarında Liberya, Firestone Lastik ve Kauçuk Şirketi tarafından kauçuk üretimine büyük yatırımlar gördü. Bu yatırımlar, Liberya'nın ekonomisinde, iş gücünde ve ikliminde büyük ölçekli değişikliklere yol açtı. II. Dünya Savaşı sırasında Liberya, Nazi Almanyası'na karşı ABD'nin savaş çabalarını destekledi ve karşılığında ülkenin zenginliğine ve kalkınmasına yardımcı olan önemli miktarda Amerikan altyapı yatırımı aldı. Başkan William Tubman, ülkenin refahını ve uluslararası profilini yükselten ekonomik ve siyasi değişiklikleri teşvik etti; Liberya, Milletler Cemiyeti, Birleşmiş Milletler ve Afrika Birliği Örgütü'nün kurucu üyesiydi. 

1980'de, William Tolbert'in yönetimiyle ilgili siyasi gerilimler, Amerikan-Liberya yönetiminin sonunu ve Liberya'nın ilk yerli lideri Samuel Doe'nun iktidarı ele geçirmesini işaret eden bir askeri darbeyle sonuçlandı. Diktatörlük rejimi kuran Doe, 1989'dan 1997'ye kadar süren ve isyancı lider Charles Taylor'ın başkan seçilmesiyle sonuçlanan Birinci Liberya İç Savaşı bağlamında 1990'da suikaste uğradı. 1998'de, kendi diktatörlüğüne karşı İkinci Liberya İç Savaşı patlak verdi ve Taylor, 2003'te savaşın sonunda istifa etti. İki savaş, 250.000 kişinin (nüfusun yaklaşık %8'i) ölümüne ve çok daha fazlasının yerinden edilmesine yol açtı ve Liberya ekonomisi %90 oranında küçüldü. 2003'te imzalanan bir barış anlaşması, 2005'te demokratik seçimlere yol açtı. Ülke o zamandan beri nispeten istikrarlı kaldı. 

Liberya'da madencilik, 1960'lardan beri önemli bir ekonomik itici güç olmuştur, ancak Liberya iç savaşları sırasında büyük ölçüde durmuştur. İç savaşların sona ermesinden bu yana, endüstriyel madenciliğe ağırlık verilerek madencilik faaliyetleri artmıştır. Madencilik ayrıca ormansızlaşma, su kirliliği ve hava kirliliği gibi çevresel bozulma ve çevresel yıkımla ilgili endişelere de yol açmıştır. Endüstriyel madencilerin düşük ücretleri, çalışma koşulları ve yaşam koşulları, Liberya madencilik sektörünün başlangıcından günümüze kadar devam eden protestolara neden olmuştur.
## Ülke ismi
1822 yılında Amerika Birleşik Devletleri'nde serbest bırakılan köleler tarafından kurulan ülkenin adı, Latince sözcük olan *liber* (Türkçe: Özgür) sözcüğü baz alınarak oluşturulmuştur. Ülkenin başkenti olan Monrovia ise Amerika Birleşik Devletleri'nin eski başkanlarından James Monroe'den esinlenerek oluşturulmuştur.

## Coğrafya

Liberya, Batı Afrika'da yer almakta olup, ülkenin güneybatısında Kuzey Atlantik Okyanusu ile sınır komşusudur. 4° ve 9°K enlemleri ile 7° ve 12°B boylamları arasındadır.

Çok karmaşık yüzey şekilleri olan Liberya'nın yaklaşık 560&nbsp;km'yi bulan kumlu ve alçak kıyı şeridi boyunca lagünler, bataklıklar ve yer yer kayalık burunlar uzanır. Genişliği 23–40&nbsp;km arasında değişen bu kesimin gerisindeki hafif engebeli tepeler birdenbire yükselerek yerini dar bir orman kuşağına bırakır. Ortalama yüksekliği 180–300 m olan bu kuşağı orman örtüsünün seyrekleştiği bir plato izler. Vadilerle yarılmış bu platonun yüksekliği 450–650 m arasında değişir.

Liberya'nın kuzey kesimi dağlıktır. 1350 metreye kadar yükselen tepeler vardır. Bu bölgenin en yüksek noktası olan Nimba Dağları, Gine sınırında bulunan Guest House (Konuk Evi) Tepesi'nde 1.381 m'ye ulaşır.

Dağlık bölgeden doğan Mano ve Moro ırmakları güneybatı yönünde akarak Atlas Okyanusu'na dökülür. Fildişi Kıyısı sınırını oluşturan Cavalla Nehri'nin bir bölümü ulaşıma elverişlidir. Öteki önemli akarsular Lofa, St.Paul, St.John ve Cestos'dur. St. Paul Nehri üzerinde, başkentin 27&nbsp;km kuzeydoğusundaki çavlanlarda kurulan baraj önemli bir hidroelektrik kaynağıdır.

Ülke topraklarının tabanında yer alan granit, şist ve gnays oluşumlu kayaç katmanı yoğun kıvrılma ve kırılmalara uğramıştır. Bu katmanın arasına yer yer demir içeren itabirit oluşumları sokulur. Kıyı boyunca kumtaşı yatakları uzanır. Egemen toprak dokusunu, daha çok ağaçların yetişmesine olanak sağlayan ince lateritli topraklar oluşturur.

### İklim

İklim özellikle kıyı kesiminde yıl boyunca sıcak ve nemlidir. Yağış mevsimi mayıstan ekime, kurak mevsim ise kasımdan nisana değin sürer. Aralık aylarında Sahra'dan kıyıya doğru esen ve Harmattan olarak bilinen tozlu ve kuru çöl rüzgârları da iklimi etkiler. Yıllık ortalama sıcaklık 18&nbsp;°C ile 29&nbsp;°C arasındadır. Kış sıcaklık ortalaması 24&nbsp;°C, yazın ise 33&nbsp;°C 'dir. Kıyı şeridinde 5.080&nbsp;mm'yi bulan yıllık yağış miktarı, iç kesimlere doğru azalarak 1.780&nbsp;mm'ye kadar iner.

Tropik yağmur ormanları ülke topraklarının yaklaşık yüzde 40'ını kaplar. Sayıca 26 değişik türü kapsayan kerestelik ağaç türlerinin başında demirağacı, *[[Baphia nitida]]* ve maun gelir. Ormanlarda birçok maymun, antilop ve kemirici hayvan yaşar. Ayrıca cüce suaygırına ve bazı karıncayiyen türlerine rastlanır. Fil, yabanıl manda ve pars giderek ortadan kalkmaktadır. Sürüngen varlığı oldukça zengindir. Başlıca yılan türleri siyah kobra ve engerektir. Üç ayrı timsah türü belirlenmiştir.

## Demografi

Milliyet: Kpelle (851.000), Bassa (568.000), Grebo (388.000), Kru (268.000), Araplar (45.000).

Din: Animizm: %1,3, Hristiyan: %85,1 (Protestanlık: %76,3, Katolikler: %7,2, bağımsız kiliseler: %1,6), İslam: %12,2.

## Politik
Liberya hükûmeti Amerika Birleşik Devletleri hükûmet sistemi baz alınarak kurulmuş üniter anayasal bir cumhuriyettir ve temsili demokrasi ile yönetilir. Güçler ayrılığı ilkesi vardır. Yürütme cumhurbaşkanı başkanlığında, yasama Liberya meclisince ve yargı yargıtay tarafından sürdürülür.

Cumhurbaşkanı, devletin başkanıdır ve aynı zamanda başkomutanıdır.

## Ekonomi
Liberya'da büyük ölçüde tarım ve demir cevheri ihracatına dayanan, gelişme yolunda bir piyasa ekonomisi yürürlüktedir. Yakın dönemde açık kapı politikasının ve yabancı sermayeye tanınan kolaylıkların katkısıyla sağlanan yüksek ekonomik büyüme hızı, 1980'lerin başında artan ithal petrol maliyetinin ve dünya çapındaki durgunluğun etkisiyle bir yavaşlama sürecine girmiştir.

1988 verilerine göre ülkenin gayrı safi millî hasılası (GSMH) 975 milyon Amerikan doları, büyüme hızının nüfus artış hızının gerisinde kalması nedeniyle oldukça düşük bir gelişme seyri izleyen kişi başına düşen millî geliri ise 400 ABD dolarıdır. 2011'de ülkenin nominal GSYİH'sı 1,154 milyar ABD doları iken, kişi başına düşen nominal GSYİH 297 ABD doları ile dünyanın üçüncü en düşük seviyesiydi.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Haluk Hastürk, "Liberya'da Özgürlük ve Ölüm: Bir İç Savaşı Anlamak", Birikim Dergisi, Kasım-Aralık 2003, Sayı:175-176