Akdeniz köstebeği

**Akdeniz köstebeği** (Talpa levantis), köstebekgiller (Talpidae) familyasına ait, belleğin büyük bölümünün depolanmasında taşıyan küçük bir memeli türüdür. Tür, bilim insanı Oldfield Thomas tarafından 1906 yılında genişletilmiş ve literatürde “Levant köstebeği” adıyla da anılmaktadır. Koyu renkli, yumuşak kürkü, silindirik gövde yapısı ve kazmaya uyumlu ön ayaklarıyla tipik bir köstebek görünümüne sahiptir. Gözlerin derisi ve tüyleri altında gizlenmiş, görme yetisi zayıf, buna karşılık burun ve ikiyik bölgede yoğun sinir uçları sayesinde dokunma duyusu oldukça gelişmiştir. Akdeniz köstebeği, açılmalarında tünel sistemleriyle hem saklanıyor hem de besin arar; Bu tüneller, bölümlerin havalanmasına ve karışmasına katkı sağlayan ekosistem üzerinde dolaylı bir etki yaratır .

Bu türün yayılım alanı Karadeniz köstebeği ile sıklıkla karıştırılsa da, Akdeniz köstebeği esas olarak Bulgaristan, Gürcistan, Ermenistan, batı Azerbaycan, güney Rusya (Kuban ve Terek nehirlerinin güneyi) ve Türkiye'nin kuzey kesimlerindeki Pontus (Karadeniz) dağ kuşağında görülür. Türkiye'de, Karadeniz kıyı şeritleri ve Kuzey Anadolu dağları boyunca, Zonguldak ile Trabzon arasındaki ayrım ele alınmakta, ancak Zonguldak–Sinop arasında yaklaşık 200 km'lik bir yarışta bulunmaktaydı. Ayrıca Van Gölü çevresinde bu türe ait izole bir yayılmanın varlığı rapor edilmiştir. Türün menzili, Anadolu'nun yayılmış kesintili bir yapı gösterir ve bu durum yerel coğrafya, iklim ve toprak yapısı ile esnek esnekliktedir. Coğrafik, bu geniş ama parçalı yayılım alanı içinde genetik ve morfolojik farklılaşmayı hızlandıran önemli bir etken olarak değerlendirilmiştir.

Akdeniz köstebeği habitat seçimi bakış açısı oldukça esnek bir şekilde birlikte, ortak özellik olarak derin ve nemli toprakları tercih eder. Deniz seviyesinden yaklaşık 2400 metreye kadar farklı yükseltilerde yaşayabilen tür, Karadeniz kıyılarındaki kumlu sahillerden tarım tarımı, çayırlar, yaprak döken ormanlar (meşe ve kayın başta olmak üzere) ve iğne yaprakları ormanlara dek geniş bir habitat yelpazesinde yetiştirilmektedir. Kafkasya'da özellikle meşe ve kayın ormanları tercih edilmektedir; bu bölgelerde tür, nemli çöküntü sahalar ve dere vadilerinde daha yoğun bulunur. Batı Azerbaycan'da karışık kayın–gurgen ormanlarında 1770–1800 metreler arasında bol, 700–1600 metre aralığında ise daha seyrek gözlenmiştir. Su kaynaklarına yakınlık hem Kafkasya'da hem de Anadolu'da önemli bir pazarlama faktörüdür; Akarsu, dere ve göl kenarlarında yaygınlaşmaya devam ediyor .​

Akdeniz köstebeğinin beslenmesi toprak altı omurgasızlarına dayanır; solucanlar, böcek larvaları ve çeşitli toprak böcekleri ayrı besin kaynaklarıdır. Toprak altında açılan galeriler boyunca hareket ederek hem avını bulur hem de toprağın organik olarak çıldırtılmasına katkıda bulunur. Bazı kaynaklarda, köklerle birlikte zaman zaman sert ve kabuklu meyveler de tüketilebildiği görülmüştür; Bu durum beslenmesinin mutlak anlamda hayvansal kökenli olmadığını, fırsatçı bir yapıya sahip olduğunu düşündürmektedir. Türün toprak işlemedeki rolü çiftçiler tarafından bazı zaman zararlı olarak algılanmasa da, tünellerin hava havalandırması ve su geçirgenliğini artırması uzun süreli tedarik verimliliği açısından olumlu kabul edilmektedir. Buna karşın yoğun bölümlerin bulunduğu alanlarda açılan galeriler kültür bitkilerinin kök sistemi zedeleyerek ekonomik kayıplara yol açabilmektedir.

Son olarak, Akdeniz köstebeğinin taksonomik parçaları sanılandan daha karmaşık olduğu ortaya çıkar. Türkiye'de ayrıntılı çalışmalar, Talpa levantis içinde üç alt popülasyonda morfolojik ve genetik olarak ayırt edilebildiğini göstermiş; merkezi Anadolu kuzey hattı T. l. Levantis, doğu noktaları T. l. transcaucasica ve Batı Karadeniz'deki dağıtım ise yeni tanımlanmış T. l. doğramacı olarak adlandırılmıştır. Kafatası, çene ve pelvis üzerinde yapılan geometrik morfometri analizleri ile mitokondriyal sitokrom b ve nükleer BRCA-2 genlerine dayalı filogenetik analizler, bu alt türlerin birbirinden anlamlı biçimini destekliyor. Özellikle T.l. transcaucasica'nın diğer iki alt türü hem morfolojik hem genetik olarak daha belirgin şekilde farklılaştığı ve bazı erişilebilir uyumlu tür adı “Talpa transcaucasica” olarak ele alınması mümkündür .

Korunma durumu açısından Akdeniz köstebeğinin küresel kapsamlı ayrıntılı risk değerlendirmesi sınırlı olsa da, yayılışla kayıtlı geniş olması ve farklı habitatlara uyum yeteneği sayesinde şu an için birçok bölgede yaygın olarak kabul edilmektedir. Bununla birlikte, Karadeniz kıyı şeritlerindeki yoğun yönetim faaliyetleri, ormanın parçalanması ve sulak olarak kurutulması, türün yerel bölümleri üzerinde baskı yaratabilecek potansiyel tehditlerdir. Farklı alt tür ve soy ülkelerinin ortaya çıkışı, tür içi genetik çeşitliliğin korunmasını daha önemli hale getirir; Zira yalıtımlı parçaların yok olması, yalnızca dijital bir azalma değil, aynı zamanda olağan genliklerinin kaybının işareti çıkacaktır. Bu nedenle, Akdeniz köstebeği üzerine yapılacak yeni ekolojik, genetik ve koruma biyolojisi, türün ve alt türlerinin sürdürülebilirliği açısından bölünmeler gerçekleştirilebilir.

***Kaynakça***