İspir

**İspir**, Erzurum ilinin bir ilçesi ve bu ilçenin merkezi olan belediyedir.

## Etimoloji

Türkçe İspir kelimesinin Speri (სპერი) adından dönüşüme uğradığı ve Speri adının da Sasperi'den (სასფერი) veya Sasperilerden (სასპერები) türediği düşünülmektedir. Sasperi adı, Gürcüce "sa-" (სა-) ön ekiyle türediği için bu isim bir İber terimine dönüşmüştür. Nitekim Sasperiler adı Ksenofon'da geçmektedir.

## Tarihçe
İspir ve çevresi, Doğu Anadolu Bölgesi'ni Karadeniz kıyılarına ve Kafkasya'ya bağlayan, tarihin çeşitli dönemlerinde askerî ve ticarî amaç ile kullanılan doğal ve tarihî yollar üzerindedir. Özellikle Serçeme Vadisi-İspir güzergahında bulunan çok sayıdaki kale ve garnizon, burasının eskiden beri kullanılan bir anayol olduğunu göstermektedir. Bunun yanı sıra İspir, tarım ve hayvancılığa elverişli olmasından dolayı çevresinden göç almıştır. Adını Sasperler'den aldığı iddia edilen İspir; Hurri, Urartu, Saka (İskit), Med, Pers, Roma, Bizans, Sasani, Emevi, Abbasi, Selçuklu, İlhanlı, Karakoyunlu, Timurlu, Akkoyunlu, Gürcü Krallığı ve Osmanlı devletlerinin egemenliğinde bulunmuştur. İspir ve çevresi Urartular'a ait çivi yazılı belgelerde Kulka (Qulha) adıyla geçmektedir.

Bizans egemenliğinde Sper adıyla anılan yerleşim, Bizans-Gürcü mücadelesine sahne olmuştur. 1048'de Selçuklu kuvvetlerince ele geçirilen İspir ve çevresi, Malazgirt Meydan Muharebesi'ne kadar Bizans ve Selçuklu arasında sıklıkla el değiştirmiştir. Alp Arslan tarafından Ebû'l- Kasım Saltuk'a verilen bölgeyle birlikte İspir de 1072 yılında kurulan Saltuklu Beyliği'nin hakimiyetine girdi. 1202 yılında beyliğin yıkılmasından sonra II. Süleyman Şah tarafından kardeşi Mugis ed-Din Tugrul Şah'a Erzurum ve çevresiyle birlikte bırakıldı. Erzurum Selçukluları olarak da adlandırılan kısa dönem sonrasında 1230 yılında Anadolu Selçuklu Devleti'nin hakimiyeti olan bölgeyi 1242 yılında Moğollar ele geçirdi. Daha sonra İspir ve çevresi İlhanlılar, Eretna Beyliği, Karakoyunlu, Timurlular ve Akkoyunlu hakimiyetinde kalmıştır. 1499'da İspir Kalesi Osmanlı güçlerince ele geçirilse de kısa süre içerisine Gürcü kuvvetlerince geri alındı.

1514 yılı Çaldıran Seferi sonrasında Osmanlı hakimiyetine giren ve 1515 tarihinde sancak olan İspir, aynı yıl içerisinde yeni kurulan Diyarbekir eyaletine bağlanmıştır. 1535 yılında yeni kurulan Erzurum eyaletine bağlı bir sancak olmuştur. 1642 tarihli Avarız Defterinde İspir kazasında 12 Müslüman hane, 17 Gayrimüslim hane, 139 asker ile 10 din görevlisi bulunmaktaydı. İspir kazası toplamında ise 531 Müslüman ile 286 Gayrimüslim hane bulunuyordu. 1835 tarihli nüfus yoklama defterine göre İspir'de kaza merkezi ile birlikte 152 yerleşim alanı bulunmaktadır. Bu sayımda İspir kaza merkezi ve köylerinde yaşayan toplam erkek sayısı 11.308 kişi olup bunun 10.691'i Müslüman erkek geri kalan 617 erkek ise Gayrimüslim nüfusu oluşturmaktaydı

1839 tarihli kaynaklarda İspir, nahiye olarak kayıtlara geçmiştir. 1880 yılına kadar Erzurum merkez sancağına bağlı kaza olan İspir, bu tarihte yeni sancak yapılan Bayburt'a bağlanmıştır. Bayburt'un kaza statüsüne düşürülmesi üzerine İspir 1888 yılında yeniden Erzurum merkez sancağının bir kazası oldu. 1892-1898 yıllarında İspir, 143 köyü olan kaza konumundaydı. 1895-1896 yıllarında yerleşime telgraf hattı gelmiştir. 1900 yılında Bayburt-İspir arası posta sürücülüğü hizmete geçmiştir. Gene 1900 yılında yeni "Hükûmet Konağı" hizmete açılmıştır.

İspir ve çevresi 1916–1918 yılları arasında Rus egemenliğinde kaldıktan sonra 25 Şubat 1918'de Kazım Karabekir komutasındaki 1. Kafkas Kolordusuna bağlı birliklerce geri alındı.

## Coğrafya
İspir ilçesi Erzurum il merkezinin 143&nbsp;km kuzeyinde yer almaktadır. İlçenin yüzölçümü 2.129 km²'dir.  İspir ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 1.197 metredir. İlçe sınırları içerisinde 2.400 ile 3.900 metre arasında yükseklikte irili ufaklı çok sayıda dağ bulunmaktadır. Kaçkar, Mescit Dağı 3.240 m, Deve Dağı 3.363 m, Bozan Dağı 2.924 m, Sandık Dağı 3.186 m, Yassı Dağ 2500 m, Kazancık Dağı 2.750 m, Korga Dağı 2.364 m Ayazöldüren Dağı 2.500 m, Asniyar Dağı 3.040 m, Dilek Dağı 3.549 m, Hasan Dağı 2.900 m ve Nevse Dağı 3.114 m bu dağlardan önemli olanlardır. Dünyanın en hızlı akan nehirlerinden birisi olan Çoruh Nehri İspir'den geçmektedir. Su sporları, özellikle rafting için ilçede çok uygun alanlar vardır.

2014 yılı verilerine göre İspir, sahip olduğu 76.865 hektar orman arazisi ile Erzurum ilindeki en fazla orman arazisine sahip ilçe durumundadır.

### Yaylalar

## Kültür ve toplum

İspir, tarihî yapısı ve önemli bir geçit noktası olması nedeniyle kültürel açıdan zengin bir coğrafyadır. Doğu Karadeniz ve Doğu Anadolu bölgelerinin geçiş noktasında bulunan İspir bu bölgelerin kültürlerini bir arada barındırır. İspir'de horon ve bar oyunları geleneksel halk oyunlarını oluşturur. Tulum, yörede ağırlıklı olarak kullanılan çalgı olmakla birlikte davul ve zurna da kullanılmaktadır. Yöre halkı Türk ve Hemşinli nüfustan oluşmaktadır.

## Nüfus
İspir 1990'lı yıllardan itibaren Türkiye'nin özellikle batısındaki kentlere göç vermeye başlamıştır.

## Ekonomi
İlçe meyve ve sebze yetiştiriciliği bakımından zengindir. Dut ve dut mamulleri (pestil, kuru dut, pekmez, köme vs.) en önemli geçim kaynaklarından biridir. Bölgede fasulye yetiştiriciliği yaygındır ve "İspir fasulyesi" yurt genelinde meşhurdur.

Tarıma elverişli alanların dar ve az olması nedeniyle bölge halkı iş bulmak amacıyla gurbet işçiliğine çıkmaktadır. Genelde fırıncılık işi yaparlar. Son yıllarda seracılık ve özellikle arıcılıktan da ilçe ekonomisine girdi sağlanmaktadır. İlçede birkaç yerde suni balıkçılık yapılmaktadır.

İlçe ve yöresinde yeraltı zenginlik kaynakları bakımından işletilmeyi bekleyen kömür, bakır ve altın maden yatakları bulunur ve bu maden yataklarının işletilmesiyle ülke ekonomisine önemli bir gelir kazandırılacağı düşünülmektedir.

Bölgede zengin altın yatakları bulunmaktadır. Ayrıca ilçe sınırlarında muhtelif yerlerde zamana zaman değerli tarihî eser ve hazineler bulunmuştur. Hâlen toprak altında gömülü kalmış pek çok hazine olduğu tahmin edilmektedir.

## İklim
İspir ilçesi, Kuzey Doğu Anadolu ve Doğu Karadeniz bölgesinin kesiştiği alanda bulunur. Ayrıca ilçenin kuzey ve güneyi çok yüksek dağlarla çevrilidir. İlçe karasal iklim ve deniz iklimi arası bir geçiş yeri olup, burada ağırlıkla karasal iklim özellikleri görülmektedir. Bu nedenle ilçeye hakim iklim, karasal iklim ile deniz iklimi arasında bir geçiş iklimidir. Bu iklim özelliği ilçede aynı anda farklı iklimlerin oluşmasına yol açmaktadır. Erzurum'un diğer ilçelerine nazaran İspir'in iklimi kışları daha ılıman geçmektedir. Ancak kış ve yaz ile gece ve gündüz sıcaklık farkları hayli fazladır. İspir ilçesi sınırları içinden vadi ve havza oluşturarak geçen Çoruh nehri boyunca iklim özellikleri daha da farklılıklar göstermektedir. Bu vadide Yusufeli ilçesine doğru gidildikçe mikroklima iklim özellikleri hakim olmaya başlar. Bu mikroklima yapı hayvansal ve bitkisel çeşitliliği de çoğaltmıştır. Vadinin bir kısım yerlerinde özellikle Çamlıkaya nahiyesinden Yusufeli İlçesine doğru pirinç ve nar gibi sıcak iklim özelliklerinde yetişebilen bitkilerin buralarda yetiştirilmesi, bu geçiş ikliminin özelliğini göstermesidir. Ayrıca bu vadi iklimsel olarak göçmen kuşların tercih ettiği göç yolları üzerindedir ve kuş türleri buralarda yerleşme ve barınma imkanları bulmaktadır. Son yıllarda Çoruh Vadisi boyunca kurulmakta olan hidroelektrik santralleri ve barajlarıın tamamlanmasıyla, bu vadinin ekosistemi ile İspir İlçesinin iklim özellikleri tamamıyla değişikliğe uğrayacaktır. (HES) 102.620 hektar tarım arazisini su altında bırakacak ve bu yörede son derece çeşitlilik taşıyan hayvansal, bitkisel ve flora çeşitliliği değişime uğrayacaktır.

Resmî kurumlardan http://www.ispir.gov.tr/ alınan bilgilere göre 1975-2011 yılları arasındaki 35 yıllık iklim ortalamaları aşağıdadır.

Bu duruma göre, İspir ilçesinin yıllık yağış ortalaması, 437,4 (mm). Yıllık sıcaklık ortalaması, +10,3&nbsp;°C. En yüksek sıcaklık, +42,6&nbsp;°C. (Temmuz-1989) En düşük sıcaklık derecesi -32,5&nbsp;°C uzun yıllar ortalaması (mart ayı), Ortalama Açık günler sayısı 100,3 dür.

## Tarihi ve turistik yerleri

* İspir Kalesi
* İspir Camii
* Tuğrulşah Camii
* Melik Halil Gazi Camii
* Kadıoğlu Medresesi
* Kanuni Sultan Süleyman kitabesi
* Yazıcızade Çeşmesi
* Hacı Yusuf Ceylan Konağı
* Sandık Kalesi
* Devedağı (Fısırik) kalesi
* Karakale Kalesi
* Maden Kalesi
*Soğuksu köyü Vahnas Şelalesi
* Sırakonaklar Dere Ağzı Mağarası
* Cankurtaran Kalesi
* Elmalı Mağarası
* Karakale'deki su çanağı
* Yedigöze Kalıntıları
* Ortaören Viranşehir Harabeleri
* Saltuklu Mezarları
* Zarbuna Bekir Paşa Mezarı
* Numanpaşa Mahallesi Kalıntıları
* Numanpaşa Cami
* Ömer Paşa Kümbeti
* Numanpaşa Konağı
* Karahan Harabeleri
* Alacabük Han Kalıntısı
* Köprüköy Kilise Kalıntıları
* Petekli Manastırı 
* Petekli Kilisesi
* Hüdüt Paşa türbesi.
* Kirazlı Köyü Koç Heykelleri
* Sırakonaklar Mahallesi
* Akseki mahallesi sahipsiz mezarlar
* Kaçkar Dağı
* Yedigöller
* Ayazman çeşmesi
* Geçitağzı mahallesi kilisesi
* Gorga Dağı
* Hortik Alişan Ağa camisi
* Hortik kaplan kayası
* Hortikli Şah-pender
* Hortik şelalesi

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* İspir Belediyesi 
* İspir Kaymakamlığı