İnsani Gelişme Endeksi

**İnsani Gelişme Endeksi** (), Dünya'daki ülkeler için yaşam uzunluğu, okur yazar oranı, eğitim ve yaşam düzeyi doğrultusunda hazırlanan bir ölçümdür. İnsanların düzgün yaşaması, özellikle çocuk hakları için bir ölçün teşkil eder. Bu araştırma sonucunda bir ülkenin gelişmiş, gelişmekte olan ya da gelişmemiş bir ülke olduğu; bunun yanı sıra ekonomisindeki etkinin yaşam niteliği ne düzeyde etkilediğini gösterir. Dağılım ilk olarak 1990 yılında Pakistanlı ekonomist Mahbub ul Haq tarafından geliştirilmiştir ve 1993 yılından bu yana Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı tarafından yıllık Gelişme Raporu'nda sunulur.

İnsani Gelişme Göstergesi değerlerinin bulunması, eskiden ortalama yaşam süresi, okur yazar oranı (2/3'ü) ve ilkokul, lise ve üniversite kayıtları yüzdesi (1/3'ü) ile bulunan eğitim dağılımı ile kişi başına düşen gelir ve alım gücünün Amerikan Doları'ndan hesaplanmasıyla gerçekleştirilmekteydi. Yeni hesaplama sistemi, eğitimde geçen ve geçmesi beklenen süre, doğumda yaşam beklentisi ve satın alma gücü pariteli milli geliri esas almaktadır.

Alternatif bir ölçüm olarak, ülkelerdeki fakirliği ölçmek için de Beşeri Fakirlik Dağılımı mevcuttur.

## 2023 Raporu

Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı'nın 2025 İnsan Kalkınma Raporu 6 Mayıs 2025'te yayınlandı; gecikmeli yayınlanan rapor, İnsan Kalkınma Endeksi (İGE) değerlerini iki yıl önce, 2023'te toplanan verilere dayanarak hesaplıyor

2023 yılında 1'den 74'e kadar sıralanan ülkeler, çok yüksek insani gelişmeye sahip olarak kabul edilmektedir:

## Metodoloji

### Yeni sistem (2010-günümüz)
2010 itibarıyla BMKP İGE hesaplamalarında yeni bir metodoloji kullanmaya başlamıştır. Yeni hesaplama sistemi, eğitimde geçen ve geçmesi beklenen süre, doğumda yaşam beklentisi ve satın alma gücü pariteli milli geliri esas alan aşağıdaki parametreleri içermektedir.

1. Yaşam Beklentisi Endeksi (YBE) = \frac{\textrm{YB} - 20}{85-20}

:: YBE, eğer doğumda yaşam beklentisi 85 ise 1, 20 ise 0 olarak alınır.

2. Eğitim Endeksi (EE) = \frac} {2}

: 2.1 Ortalama Eğitim Süresi Endeksi (OESE) = \frac{\textrm{OES}}{15}
:: 2025 yılına kadar bu indikatör için 15 sene maksimum olarak belirlenmiştir.
: 2.2 Beklenen Eğitim Süresi Endeksi (BESE) = \frac{\textrm{BES}}{18}
:: Pek çok ülkede eğitimde geçen 18 sene master almak için yeterlidir.

3. Gelir Endeksi (GE) = \frac{\ln(\textrm{kbdMG}) - \ln(100)}{\ln(75,000) - \ln(100)}

:: GE, kbdMG $75,000 ise 1, $100 ise 0 olarak alınır.

En sonunda İGE hesaplanması için bu üç göstergenin geometrik ortalaması alınır.

\textrm{IGE} = \sqrt[3]{\textrm{YBE}\cdot \textrm{EE} \cdot \textrm{GE}}.

YB: Doğumda beklenen yaşam süresi

OES: Ortalama eğitim süresi (25 yaş üstü kişilerin resmî  eğitim kurumlarında geçirdiği süre)

BES: Beklenen eğitim süresi (18 yaş altı bireylerin resmî  eğitim kurumlarında geçirmesi beklenen süre)

kbdMG: kişi başına düşen millî gelir (Satın alma gücü paritesi)

### Eski sistem (2010 öncesi)
Genel olarak değişken bir sayıyı tanımlamak için, misal olarak x'i 0 ila 1 arasında bir ekonomik dağılım arasında gösterebilmek için aşağıdaki formül kullanılır:

*x-index = \frac{x - \min\left(x\right)} {\max\left(x\right)-\min\left(x\right)}

Burada \min\left(x\right) ve \max\left(x\right); x'in alabileceği en yüksek (max) ve en az (min) değerdir.

İnsani Gelişim Endeksi bu doğrultuda üç genel veriyi temsil eder ve ortalamasını alır:

* Yaşam uzunluğu dağılımı = \frac{HU - 25} {85-25}
* Eğitim dağılımı (ED) = \frac{2} {3} \times ED + \frac{1} {3} \times GED
** Yetişkin okur yazar oranı = \frac{YOYO - 0} {100 - 0}
** Okullara kayıtlı öğrenci sayısı = \frac{CGER - 0} {100 - 0}
*Gayri Safi Yurt içi Hasıla dağılımı = \frac{\log\left(GSYHD\right) - \log\left(100\right)} {\log\left(40000\right) - \log\left(100\right)}

HU: Yaşam uzunluğu
YOYO: Yetişkin okur yazar oranı
OKÖS: Okullara kayıtlı öğrenci sayısı yüzdesi
GSYHD: Amerikan Doları üzerinden Gayri Safi Yurt içi Hasıla dağılımı

## Ayrıca bakınız
* Türkiye'deki illerin gelişmişlik düzeyleri
* İnsani Gelişme Endeksi'ne göre ülkeler listesi

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*İnsani Gelişim Endeksi Ofisi
*2006 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişim Endeksi Raporu
*2005 Birleşmiş Milletler İnsani Gelişim Endeksi Raporu
*İnsani Gelişim Endeksi Raporu hakkında teknik bilgiler
*Human Development Report 2009