Gamla stan

**Gamla stan** (“Eski Şehir”), 1980 yılına kadar resmi adıyla **Staden mellan broarna** (“Köprüler Arasındaki Şehir”), İsveç'in Stockholm kentinin eski şehridir. Gamla Stan esas olarak Stadsholmen adasından oluşmaktadır. Gamla Stan, çevresindeki Riddarholmen, Helgeandsholmen ve Strömsborg adacıklarını da içerir. Yaklaşık 3.000 kişilik bir nüfusa sahiptir.

Gamla Stan, İsveç'in en ünlü mimarlarının birçoğunun bölgeyi şekillendirmesiyle İsveç mimarlık tarihinde önemli bir rol oynamıştır; bunlar arasında Nicodemus Tessin ve halen bölgede bulunan Stockholm Sarayı üzerinde çalışan Carl Hårleman gibi isimler yer almaktadır.

Eski şehirdeki diğer önemli binalar arasında Tessin Sarayı, Stockholm Borsa Binası, Bonde Sarayı (İsveç Yüksek Mahkemesi'nin merkezi) ve Asalet Evi bulunmaktadır; bu binaların sonuncusu uzun yıllar boyunca parlamentoya ev sahipliği yapmıştır.

## Genel bakış
Geçmişi 13. yüzyıla kadar uzanan kasaba, Orta Çağ'dan kalma ara sokaklar, Arnavut kaldırımlı caddeler ve arkaik mimariden oluşmaktadır. Yapısında Kuzey Alman mimarisinin güçlü bir etkisi olmuştur. Stortorget, Gamla Stan'ın merkezinde yer alan ve Stockholm Borsa Binası da dahil olmak üzere eski tüccarların evleriyle çevrili doğal büyük meydanın adıdır. Meydan, Kasım 1520'de İsveç soylularının II. Christian tarafından katledildiği Stockholm Katliamı'nın bulunduğu yerdir.

Gamla Stan, Aziz Nikolaos Kilisesi, Stockholm Katedrali, Nobel Ödülü ve Riddarholmskyrkan'ın yanı sıra, önceki saray Tre Kronor'un yanmasından sonra 18. yüzyılda inşa edilen İsveç'in barok tarzındaki Stockholm Sarayı *Kungliga slottet*'e de ev sahipliği yapmaktadır. Asalet Evi (*Riddarhuset*) Gamla Stan'ın kuzeybatı köşesinde yer almaktadır.

Den gyldene freden adlı restoran Österlånggatan'da yer almaktadır. ''Guinness Dünya Rekorları'''na göre, 1722 yılından bu yana kesintisiz olarak faaliyet gösteren restoran, değişmeyen ortamıyla en uzun süre işletilen restorandır ve dünyanın en eski restoranlarından biridir. Şu anda İsveç Nobel Akademisi'ne aittir ve her hafta Perşembe öğle yemeklerini burada vermektedir. Storkyrkan'da Aziz Yorgi ve Ejderha heykeli (Bernt Notke tarafından yontulmuştur) bulunurken, Riddarholmskyrkan kraliyet mezar kilisesidir. Kraliyet Sarayı'nın ana girişinin hemen güneyinde, Fin Kilisesi'nin arkasındaki Slottsbacken'de yer alan küçük bir avlu olan Bollhustäppan, İsveç'in en küçük heykellerinden biri olan ferforje giysili küçük bir çocuğa ev sahipliği yapmaktadır. Heykelin hemen altındaki levhada adı "*Järnpojken*" ("Demir Çocuk") olarak yazmaktadır. Liss Eriksson tarafından 1967 yılında yapılmıştır.

19. yüzyılın ortalarından 20. yüzyılın başlarına kadar Gamla Stan bir gecekondu mahallesi olarak görülmüş, tarihi binalarının çoğu bakımsız bırakılmış ve II. Dünya Savaşı'ndan hemen sonra Riksdag'ın genişletilmesi için beş sokakla birlikte birkaç blok yıkılmıştır (bkz. Brantingtorget). Orta Çağ ve Rönesans mimarisinin cazibesi ve daha sonra yapılan eklemeler sonraki nesiller tarafından değerlendirildiği için 1970 ve 1980'lerden itibaren turistik bir cazibe merkezi haline gelmiştir.

Gamla Stan'daki 370 mülkün arkeolojisi yeterince belgelenmemiş olsa da, gönüllüler tarafından yapılan son envanterler, daha önce 17. ve 18. yüzyıllara tarihlenen birçok binanın 300 yıl kadar daha eski olabileceğini göstermiştir.

## Tarihçe

### “Stockholm” ve “Gamla Stan” isimlerinin kökenleri
"Stockholm" adı başlangıçta yalnızca Gamla Stan'a atıfta bulunuyordu, ancak şehir genişledikçe, bu ad artık metro bölgesine dahil olan birkaç banliyö bölgesine de atıfta bulunuyor. "Stockholm" İsveççe'de "kütük ada" anlamına gelmektedir. İsveç'in önceki başkenti Sigtuna'da bulunuyordu. Bin yıl önce Sigtuna, şehre saldıran silahlı çetelerle sorunlar yaşadı. Durum savunulamaz hale geldi ve başkent için yeni bir yer bulma ihtiyacı doğdu. Efsaneye göre, Sigtuna'daki liderler bir kütük alıp içini oymuşlar, altınla doldurmuşlar ve yüzdürmüşler. Birkaç gün sonra kütük şu anda Gamla Stan'ın bulunduğu adaya düşmüş. İsveç'in yeni başkentini burada kurmaya karar verdiler. Stockholm adası, şehre saldırmak isteyebileceği düşünülen silahlı çetelere karşı savunulması kolay bir ada olması avantajına sahipti. Ayrıca, Baltık'a yapılan ticarette çok önemli olan Mälaren Gölü'nün hemen girişinde yer alma avantajına da sahipti. Stadshuset'te (Belediye Binası) eski kütüğü simgeleyen bir heykel bulunmaktadır.

Gamla Stan, 19. yüzyılın ortalarına kadar *själva staden* ("şehrin kendisi") olarak anılıyordu, çünkü çevresindeki alanlar hala çoğunlukla kırsal karakterdeydi. Bu bölgeler *malmarna* ("sırtlar") olarak anılıyordu. Ancak 19. yüzyılın ortalarından itibaren *staden mellan broarna* ("köprüler arasındaki şehir") veya *staden inom broarna* ("köprüler içindeki şehir") olarak anılmaya başlandı. 1980 yılına kadar bu isim resmi olarak kaldı ve 1934 yılından itibaren Helgeandsholmen ve Strömsborg adacıklarını da kapsadı. *Gamla Stan* ismi muhtemelen halk arasında kullanıldığı 20. yüzyılın başlarına dayanmaktadır. "Gamla", "(eski)" anlamına gelmektedir. *Stan* kelimesi ise "kasaba" anlamına gelen *staden* ("sta'n") kelimesinin kısaltılmış halidir. 1957 yılında Stockholm metrosunun bir istasyonu *Gamla stan* adıyla burada açılmıştır. Resmi adı 1980 yılında Gamla Stan olarak değiştirilmiş olsa da, modern Stockholm zaman zaman “Köprüler arasındaki şehir” olarak anılmaktadır.

### Tarih öncesi
Stockholm mitolojik kökenini *Agnefit* adlı bir yerleşim yerinden almaktadır. İkinci öğe ‘nemli çayır’ anlamına geldiğinden, bu yerin bugünkü Stadsholmen'in batı kıyısında (o dönemde bir çayır için tartışmasız tek olası yer) bulunduğu varsayılmaktadır. Tarihçi Snorri Sturluson'a (1178-1241) göre bu ismin ilk unsuru, muhtemelen mitolojik bir kral olan ve uzak bir geçmişte (bazı tarihçilere göre M.S. 400 civarında) Finlandiya'ya başarılı bir akın yaptıktan sonra burada kamp kuran Kral Agne'den türemiştir. Niyeti, mağlup Fin reisinin kızı *Skjalf* ile evlenmekti. Ancak genç kadın onu kandırarak önde gelen konukların da katıldığı bir kutlama düzenlemesini sağlamış, bu kutlama sonunda bir içki partisine dönüşmüş ve Agne sarhoş bir halde uyurken Skjalf kaçmadan önce onu altın kolyesiyle astırmıştır. Bu hikayenin güvenilirliği tartışmalı olsa da, 1978-1980 yıllarında Stadsholmen'in hemen kuzeyindeki Helgeandsholmen'de bulunan kütükler üzerinde yapılan dendrokronolojik incelemeler, bu ağaçların 970-1020 yılları arasında, çoğu da bu dönemin sonlarına doğru kesildiği sonucuna varmıştır ve bu kütükler muhtemelen tüm şehre bugünkü adı olan *Stock-holm*, “Kütük-Adacık” adını vermiştir.

### Orta Çağ ve Vasa dönemi
Surlarla çevrili orijinal şehir, yalnızca dönemin kıyıları ile doğu ve batı surları arasından geçen iki uzun cadde - Västerlånggatan ve Österlånggatan (yani "Batı/Doğu Uzun Caddesi") - arasında yer alan bugünkü eski şehrin merkezi yükseltilmiş alanını kapsıyordu. Doğu duvarı iki savunma kulesi arasından geçiyordu; kuzeydeki, 1697'de yangınla yok olan Three Crowns kalesine aitti ve arkeolojik izlerine rastlanmayan güneydeki ise 1336'da Kral Magnus Eriksson (1316-1377) tarafından Dominikan Tarikatı'na verildiği bilinmektedir ve bu nedenle muhtemelen Prästgatan'ın güney ucunda, Järntorget meydanının kuzeyinde manastırın bulunduğu yerdeydi. Orijinal kentin eteklerini oluşturan dik uçurumlar, bugünün kentsel peyzajındaki belirgin seviye farklarında hala görülebilmektedir: Şehir surlarının hemen dışında uzanan iki uzun cadde - Västerlånggatan ve Prästgatan (yaklaşık 5 metre) - ve şehir surlarının hemen içinde onlara paralel uzanan caddeler - Österlånggatan ve Bollhusgränd-Baggensgatan (10 metreye kadar).

Orta Çağ kentinin merkezi muhtemelen belediye binasının ve köydeki tek kilisenin güneyindeki bir panayır alanıydı. Başlangıçta şimdikinden daha küçük olan ve 15. yüzyılın başlarında çıkan bir yangının ardından genişletilen pazar yeri, sonunda kalıcı binalarla çevrilmiş ve halen Borsa ve Aziz Nikolaos Kilisesi'nin güneyinde bulunan Stortorget (“Büyük Meydan”) meydanına dönüşmüştür. Stockholm'ün hızla genişlemiş olması muhtemel olmakla birlikte, genişlemenin güneydeki prototipler (örneğin Lübeck) model alınarak planlanıp planlanmadığı ve tarihi kaynakların geleneksel olarak belirttiği gibi doğrudan Birger Jarl (1210-1266) ve III. Magnus (1240-1290) tarafından mı yönetildiği yoksa bazı tarihçilerin savunduğu gibi tamamen metodik olmasa da biraz isteksiz bir süreç mi olduğu tartışmalıdır. Bununla birlikte, Orta Çağ caddeleri büyük meydandan dört ana yöne doğru uzanıyordu: Köpmangatan (“Tüccarlar Sokağı”) doğuya, su kenarındaki ikinci bir meydana, *Fisketorget*'e (“Balıkçılık Meydanı”) uzanıyordu. Svartmangatan (“Siyah Adam Sokağı”, adını Dominikan Tarikatı manastırından alır) ve Skomakargatan (“Ayakkabıcı Sokağı”) güneye, şehrin finans merkezine uzanırdı. Bugün Järntorget'in (“Demir Meydan”) bulunduğu yerde yer alan bu pazar yeri, o zamanlar adanın güney köşesinde açık bir alanla ayrılmış iki iniş sahnesinden çok daha fazlası değildi.

Şehir kapıları tüm Orta Çağ surlarının en zayıf noktası olduğu için, ne kadar az olursa o kadar iyi kuralı geçerliydi. Orta Çağ Stockholm'ünde muhtemelen üç ya da dört dar kapı surlara açılıyordu: Doğu duvarı boyunca tek bir kapı Köpmangatan'ın kıyıya inmesine izin verirken, hepsi Västerlånggatan'a açılan diğerleri bugün Storkyrkobrinken (“Büyük Kilise Yokuşu”), Kåkbrinken (“Köhne Ev Yokuşu”) ve Tyska Brinken'in (“Alman Yokuşu”) bulunduğu yerdeydi. Stockholm Sarayı'nı çevreleyen *Sanden* (“Kum”) adı verilen, savunma amaçlı olarak serbest tutulan ve sarayın güneyindeki Slottsbacken (“Saray Yokuşu”) ile batısındaki Högvaktsterrassen'in (“Ana Muhafızların Terası”) bugünkü konumunu içeren açık bir alan vardı. Şehir içinde, at arabalarının geçebilmesi için arter yolların sekiz el genişliğinde (*aln*, örneğin ancak beş metre) olması şart koşulurken, ara sokakların genişliğini kısıtlayan herhangi bir kural yoktu. Şehir 14. yüzyılda aşırı kalabalıklaşmaya başlayınca, surların dışındaki kıyılarda yeni binalar inşa edilmiş ve kıyılar boyunca uzanan köprüler arasındaki toprak dolguları, bugün eski şehrin karakteristik özelliği olan dar sokaklarla ayrılmış uzun blokları oluşturan barakalara ve depolara yer açmıştır.

Ortalama olarak, Orta Çağ sokakları mevcut sokakların yaklaşık üç metre altında bulunmaktadır. Arkeolojik kazılar en eski sokakların ahşapla kaplı olduğunu göstermiştir; en eskisi 1250-1300 yılları arasında Västerlånggatan'ın kuzey ucunun altında bulunan üç kat ahşap döşemedir. Sokaklar 14. yüzyılın sonlarında taşla kaplanmaya başlanmış ve üzerlerindeki arkeolojik kalıntılar çok az bulgu içeren ince pislik tabakalarından oluştuğu için sokak temizliğinin bu dönemde iyileştirildiği anlaşılmaktadır. Atık ve çöpler genellikle basitçe sokak aralarına, bazen de sadece bu amaç için kullanılan deliklerden dışarı dökülüyordu. Orta Çağ'a ait olduğu varsayılan birkaç yeraltı ahşap borusu ve tonozlu yeraltı odası bulunmuş olsa da, Stockholm'de örneğin Visby ve Bergen'de bulunan türden sofistike kanalizasyon sistemlerine dair nispeten az iz kalmıştır, bu nedenle büyük olasılıkla eğimli sokaklar bu işi yapmak zorundaydı. Çevredeki suları kirletme alışkanlığını engellemek ve şehir surları içinde beslenen hayvan sayısını kısıtlamak için pek çok kamu duyurusu boşuna yapıldı ve ancak Orta Çağ'ın sonuna kadar olukların haftada iki kez temizlenmesi emredildi ve bataklıkların komşuların ve ana yolların yanına yerleştirilmesi yasaklandı. Tuvaletler, flugmöten (“sinek toplantıları”) olarak bilinen ve böceklerin sayısının 19. yüzyıla kadar gökyüzünü kararttığı merkezi yerlerde toplanmıştır.

Şu anki sokaklar, bina çatılarının sokaklara baktığı ve satılık malların sergilendiği pencere bölmelerinin bulunduğu; pisliğin, engebeli kaldırımların ve el arabalarının yürümeyi zorlaştırdığı; tezek, yemek, balık, deri, fırın ve mevsimlik baharat kokularının birbirine karıştığı Orta Çağ kentinin görünümüne dair sadece belli belirsiz bir fikir vermektedir. Geceleri (ve kesinlikle uzun kışlar boyunca) şehir tamamen karanlıktı, istisnai yangın gözcüleri ve yönlerini bulmak için meşale kullanan gece gezginleri hariç. Hiçbir sokak resmi olarak adlandırılmadığı için yabancılara yol gösteren sokak tabelaları da yoktu, bunun yerine "dış güney kapısından haça ve şapele kadar uzanan cadde" olarak anılıyor ya da sokağın açıkta kalan bir kısmına yerleşmiş en önemli kişinin adı sürekli olarak değiştiriliyordu. Gerçekten de tarihi kayıtlar, bazı sokaklar onlarca kez yeniden adlandırıldığından ve genellikle fiziksel olarak varlıkları sona ermeden önce diğer sokaklarla aynı veya benzer bir isim taşıdığından, şehirdeki yerlere yapılan belirsiz atıflara ilişkin pek çok örnek içermektedir.

### 17. yüzyıl
İsveç tarihinde 17. yüzyılın ilk yarısı, İsveç İmparatorluğu olarak adlandırılan dönemden önce gelen bir uyanış dönemiydi. II. Gustaf Adolf'un (1594-1632) ölümünün ardından ulus, hala Orta Çağ karakterine sahip olan Stockholm'ün yabancı devlet adamlarını davet edip etmeme konusunda tereddüt yaşamasına neden olan utanç verici görüntünün ulusun otoritesini sarsabileceği korkusuyla yaşanan utancı bir daha asla tekrarlamamaya kararlıydı.

Stadsholmen'in 1626 tarihli bir haritasında, bugünkü Tyska Brinken ve Stora Nygatan'ın güney uzantılarına kabaca eşdeğer iki cadde önerisi yer almaktadır. Kısa bir süre içinde, bu öneriyle bulvar benzeri caddenin kuzey ucunun dikkate değer olmayan bir Orta Çağ cephesine işaret edeceği fark edildi ve caddenin adanın kuzey kıyısına kadar uzatılması gerektiğine karar verildi - tamamlanması onlarca yıl sürecek bir proje. Her ikisi de bu ikinci düzenlemenin sonucu olan iki düz cadde Stora Nygatan ve Lilla Nygatan'ın ("Büyük/Küçük Yeni Cadde") gerçekleştirilmesi uzun zaman aldı ve 1660 yılında Kral X. Karl Gustav'ın cenaze törenine kadar tamamlanamadı. Kısa süre sonra bu iddialı proje daha temsili bir çerçeveye yol açtı. Stora Nygatan'ın gayri resmi kuzey ucu böylece Myntgatan tarafından yeni oluşturulan Mynttorget meydanına bağlandı ve Storkyrkobrinken yokuşu genişletildi.

Adanın doğu tarafında, eski Orta Çağ duvarı kademeli olarak yıkılmış ve yüzyılın sonundan önce tamamen Skeppsbroraden, "Skeppsbron Sırası" olarak adlandırılan bir dizi özel sarayla değiştirilmiştir. Bu iki projenin ne ölçüde Kral II. Gustaf Adolf tarafından planlandığı ve başlatıldığı belgelenmemiştir, ancak şüphesiz önemli bir rol oynamış olmalıdır. Yine de bu projelere, sonunda birkaç yeni sarayın inşa edileceği Riddarholmen ve Şansölye Axel Oxenstierna'nın Orta Çağ gecekondu mahallesini daha temsili bir Barok şehirle değiştirdiği şehri çevreleyen sırtlar için benzer hedefler eşlik ediyordu.

## Kaynakça