Muazzez İlmiye Çığ

**Muazzez İlmiye Çığ** (20 Haziran 1914, Bursa - 17 Kasım 2024, Mersin), Türk sümerolog, kütüphaneci ve yazar. Türkiye'de laiklik ve başörtüsü yasaklarının önde gelen savunucularından biriydi. Akademi kökenli olmadığı için unvanı yoktu. Ancak 2000 yılında İstanbul Üniversitesi kendisine fahrî doktor unvanı vermişti.

Muazzez İlmiye Çığ, en popüler eserlerinden kabul edilen *Kuran, İncil ve Tevrat’ın Sümer’deki Kökeni* başlıklı kitabında, Arap kadınlarının taktığı başörtüsünün Müslüman dünyasında ortaya çıkmadığı, aslında beş bin yıl önce Sümerli rahibeler tarafından takıldığını iddia etti. Ayrıca, Kur'an'da yer alan birçok hikâyenin aslında Sümer efsanesi olduğunu da iddia etti. 2007 yılında halkı kin ve düşmanlığa tahrik etmek suçuyla yargılandı, ancak ilk celsede beraat etti.

Çığ, sonradan 8 yıl Topkapı Sarayı müdürlüğü de yapan eşi Kemal Çığ'ın çalıştığı Eski Şark Eserleri Müzesi'nin *Çiviyazılı Belgeler Arşivi*’nde, Sümer ve Hitit dillerinde yazılmış eski tabletleri sınıflandırıp katalogladı.

Sümer Medeniyeti hakkındaki en yetkin isim, dünyaca ünlü Sümerolog Samuel Noah Kramer, *History begins at Sumer: thirty-nine firsts in man's recorded history (*Türkçesi: *Tarih Sümer’de Başlar)* başlıklı eserinde, Muazzez İlmiye Çığ’dan “tablet koleksiyonu uzmanı” ifadesi ile bahseder.

Alman Arkeoloji Enstitüsü ve İstanbul Üniversitesi Tarih Öncesi Bilimler Enstitüsü'nün onursal üyesidir. 2002 yılında, gazeteci Serhat Öztürk ile gerçekleştirdiği nehir söyleşi, *Çivi Çiviyi Söker* başlıklı bir otobiyografi olarak Türkiye'nin önde gelen finans kuruluşu Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları tarafından yayımlandı.

## İlk yılları ve eğitimi
Muazzez İlmiye İtil'in anne ve babası Kırım Tatarıdır ve her ikisi de Türkiye'ye göç etti; baba tarafı Merzifon'a, anne tarafı ise Türkiye'nin dördüncü büyük şehri olan ve o dönemde Osmanlı İmparatorluğu'nun önemli bir bölgesel yönetim merkezi olan kuzeybatıdaki Bursa'ya yerleşti.

Muazzez İlmiye, I. Dünya Savaşı'nın patlak vermesinden birkaç hafta önce Bursa'da doğdu. 1919'da beşinci yaş gününü kutladığı sırada Yunan Ordusu tarafından İzmir'in işgal edilmesi üzerine öğretmen olan babası, ailesinin güvenliğini sağlamak için Çorum'a taşındı ve genç Muazzez burada ilköğrenimini tamamladı. Ayrıca Fransızca ve keman dersleri aldı. 1926'da sınavla Bursa Kız Muallim Mektebi'ne girdi ve 1931'de, 17 yaşına geldiğinde ilkokul öğretmeni yetiştiren bu okuldan mezun oldu.

Yaklaşık beş yıl boyunca, bir başka kuzeybatı kenti olan Eskişehir'de öğretmenlik yaptı. Bu sırada kardeşi Turan İtil, beyin cerrahı olmak için Amerika'ya gitti. 1936'da Ankara Üniversitesi Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesi Hititoloji Bölümü'ne kaydoldu. Hocaları arasında, İkinci Dünya Savaşı'nı Türkiye'de profesör olarak geçiren, Hitler dönemi Alman-Yahudi mültecileri Hans Gustav Güterbock ve Benno Landsberger gibi dönemin en önemli Hitit kültürü ve tarihi uzmanları vardı.

## Kariyeri
1940'ta diplomasını aldıktan sonra, İstanbul Arkeoloji Müzeleri'ni oluşturan üç kurumdan biri olan Eski Şark Eserleri Müzesi'nde on yıl sürecek kariyerine, kurumun arşivlerinde tercüme edilmeden ve tasnif edilmeden saklanan binlerce çivi yazılı tablet alanında uzman olarak başladı. Meslektaşları Hatice Kızılyay ve Fritz Rudolf Kraus ile birlikte, müzenin deposunda bulunan Sümer, Akad ve Hitit dillerinde yazılan binlerce tableti temizlediler, sınıflandırdılar ve numaralandırdılar. Çığ, 74 bin tabletten oluşan çivi yazılı belgeler arşivini oluşturdu ve 3 bin tabletin kopyasını çıkarıp, katalog hâlinde yayımladı. Aradan geçen yıllarda, tabletlerin deşifre edilmesi ve yayınlanması konusundaki çabaları sayesinde müze, dünyanın her yerinden eski çağ tarihi araştırmacılarının baş vurduğu bir Ortadoğu dilleri öğrenme merkezi hâline geldi.

1957 yılında Münih'te gerçekleşen Oryantalistler Kongresi'ne katıldı. 1960'ta 6 ay Heidelberg Üniversitesi'nde bulundu. 1965'te Roma'da sergilenen Hitit sergisinin Londra'ya taşınması faaliyetinde görev aldı. 1972'de emekliye ayrıldı.

Emeklilikten sonra bir süre yurt dışında yaşayan Muazzez İlmiye Çığ, 1988'de Philadelphia'da Asuroloji kongresine katıldı. Samuel Noah Kramer'in *History Begins at Sumer* başlıklı kitabını Türkçeye tercüme etti. 1990'da *Tarih Sümer'de Başlar* başlığıyla Türk Tarih Kurumu tarafından yayımlandı. Kitabın çok ilgi görmesi üzerine 1993'te çocuklara yönelik *Zaman Tüneliyle Sümerlere Yolculuk* da dâhil, Sümer ve Hitit kültürlerini tanıtan 13 kitap yazdı. 2000 yılında İstanbul Üniversitesi tarafından fahri doktor ünvânı verildi. Muazzez İlmiye Çığ'ın özel arşivi Kadın Eserleri Kütüphanesi ve Bilgi Merkezi Vakfı'ndadır.

Alman Arkeoloji Enstitüsü ve İstanbul Üniversitesi Tarih Öncesi Bilimler Enstitüsü'nün onursal üyesidir. *[[Belleten]]*, *[[Bilim ve Ütopya]]* gibi dergi ve gazetelerde yayımlanan kitaplarında, bilimsel makalelerinde ve genel ilgi alanlarına yönelik makalelerinde görülen özenli ve sistematik araştırmaları ile mesleğinde ün kazandı.

## Tartışmalar

### Başörtüsü mahkemesi
*Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği* ve *Vatandaşlık Tepkilerim* isimli kitaplarında, kadınlarda başörtüsünün köklerinin Akadlara dayandığını yazdı. 2007 yılında, kendisi ve yayıncısı hakkında "dinî farklılıklara dayalı nefreti körüklemek" ve "halkı kin ve düşmanlığa tahrik etmek" suçlamalarıyla yargılandı. Duruşmasında, "Ben bir bilim kadınıyım ... Kimseye hakaret etmedim." diyerek suçlamaları reddetti. İlk celsede hâkim davayı düşürdü ve yarım saatten kısa süren bir duruşmanın ardından kendisi ve kitabın yayıncısı beraat etti.

### İşkence iddiaları
Muazzez İlmiye Çığ, 12 Eylül Darbesi döneminde siyasî mahkumlar üzerinde deney yaptığı iddialarıyla gündeme gelen *HZİ Nöropsikiyatri Vakfı*’nın yönetim kurulu başkanı ve Vatan Partisi genel başkan başdanışmanıydı. HZİ Nöropsikiyatri Vakfı, adını Çığ'ın annesi *Hamide* ve babası *Zekeriya İtil*'in baş harflerinden alıyordu.

Vakıf hakkında, Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanımı yasak olan ilaçların Türkiye’de hastalar ve mahkumlar üzerinde denendiği çalışmalar yaptığına dair çok sayıda iddia ortaya atıldı. Çığ, İtil, arkadaşları, aileleri ve vakıf çalışanlarından bazıları suçlamaları reddetti. Deneylerin gönüllü katılımla gerçekleştirildiğini ve 12 Eylül Askeri Cuntasının izniyle, HZİ Vakfı'nın gözetiminde teröristlerin profillerini çıkarma amacı taşıdığını öne sürdüler.

## Özel hayatı ve ölümü
Topkapı Müzesi Müdürü Mehmet Kemal Çığ ile 1940 ve 1983 yılları arasında evli olan Muazzez İlmiye Çığ'ın 2 kızı vardır, Oyuncu Zafer Ergin'in teyzesidir. Çığ, 20 Haziran 2014'te 100 yaşına ve 20 Haziran 2024'te 110 yaşına girdi. 13 Temmuz 2024'te, Yakup Satar'ın 110 yıl 22 günlük ömrünü geride bırakarak Türkiye'nin bilinen en yaşlı kişisi oldu, ve halen Türkiye'de bilinen en yaşlı kişi, 110 yıl 150 gün yaşamış olan Çığ'dır.

Muazzez İlmiye Çığ, Mersin’in Mezitli ilçesindeki özel bir hastanede bir müddet yoğun bakımda kaldıktan sonra, 17 Kasım 2024’te 110 yaşında öldü. Cenazesi yine Mersin'de 19 Kasım'da Akbelen Mezarlığı'nda toprağa verildi.

## Ödülleri
*Adana Tepebağ Rotary Kulübü, *Meslek Hizmet Ödülü*
* İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi tarafından *Fahri Doktora* ünvânı, 4 Mayıs 2000
* Osmaniye'nin Çardak köyü'ndeki *Anadolu Halk Bilimleri ve Kültür Derneği* tarafından "Özgür İnsan Ödülü", 2005
* *Vatandaşlık Tepkilerim* isimli kitabı, Galatasaray Rotary Kulübü tarafından İngilizceye çevrilerek Avrupa ve Amerika'daki üniversite kütüphanelerine dağıtılmıştır.
* *Uluslararası Lions Kulüpleri Derneği* tarafından "Melvin Jones Dostluk Ödülü", 2014

## Kitapları
* ''Kur'an, İncil ve Tevrat'ın Sümer'deki Kökeni'', 1995, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6058110717
* *Sümerli Ludingirra*, 1996, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056898525
* *İbrahim Peygamber - Sümer Yazılarına ve Arkeolojik Buluntulara Göre*, 1997, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056898532
* *İnanna'nın Aşkı - Sümer'de İnanç ve Kutsal Evlenme*, 1998, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6057707116
* *Zaman Tüneliyle Sümer'e Yolculuk*, 1998, Kaynak Yayınları (Genişletilmiş ikinci basım; ilk basım 1993, Kültür Bakanlığı Yayınları), ISBN 978-6057707956
* *Hititler ve Hattuşa - İştar'ın Kaleminden*, 2000, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056898549
* *Gilgameş - Tarihte İlk Kral Kahraman*, 2000, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056921735
* *Ortadoğu Uygarlık Mirası*, 2002, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6057707130
* *Çivi Çiviyi Söker - Muazzez İlmiye Çığ Kitabı*, Serhat Öztürk, 2002, Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları, ISBN 978-9754583182
* *Ortadoğu Uygarlık Mirası 2*, 2003, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6058110762
* *Sümer Hayvan Masalları*, 2003, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6058110106
* *Vatandaşlık Tepkilerim*, 2004, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6057707307
* *Atatürk Düşünüyor*, 2005, Kaynak Yayınları, ISBN 978-9753434881
* *Bereket Kültü ve Mabet Fahişeliği*, 2005, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056898556
* *Sümerlilerde Tufan - Tufan'da Türkler*, 2008, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6058110793
* *Atatürk ve Sümerliler*, 2009, Kaynak Yayınları, ISBN 978-6056935497

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* T24'te Muazzez İlmiye Çığ'ın röportajı