Tyrannosauroidea

**Tyrannosauroidea** (Grekçe: "tiran kertenkeleler") veya **tiranozorlar**, Tyrannosauridae familyasını ve daha bazal akrabalarını içeren, teropod dinozor üst familyasıdır (veya kladıdır). Tyrannosauroidler, Jura döneminden itibaren Lavrasya süperkıtasında yaşadı. Kretase döneminin sonunda tyrannosauroidler, Kuzey yarımkürede devasa *[[Tyrannosaurus]]* ile bilinen baskın büyük yırtıcılardı. Fosil kalıntıları; Kuzey Amerika, Güney Amerika, Avrupa, Asya ve Avustralya kıtalarında bulundu.

Tyrannosauroidler, çoğu teropod gibi iki ayaklı etoburdu. Özellikle kafatası ve pelvis olmak üzere çok sayıda iskelet özellikleri ile ayırt edilir. Var oluşlarının erken dönemlerinde tyrannosauroidler uzun, üç parmaklı kolları olan küçük yırtıcılardı. Geç Kretase'de tyrannosauroidler çok daha büyüdü ancak bu sonraki evrimleşmiş cinslerin çoğunun orantılı olarak sadece iki parmaklı küçük kolları vardı. İlkel tüyler, gruba dahil iki cinsin fosillerinde tanımlanmıştır (*[[Yutyrannus]]* ve *[[Dilong]]*) ve diğer tyrannosauroidlerde de mevcut olabilir. Pek çok tyrannosauroidin kafatasında çeşitli biçim ve boyutlarda bulunan belirgin kemikli tepeler, gösteriş işlevi görmüş olabilir.

## Açıklama

Tyrannosauroidlerde evrimsel süreçte zamanla boyut artışına doğru genel bir eğilim olmasına karşın boyut olarak türler arası büyük farklılıklar görülür. İlk tyrannosauroidler küçük dinozorlardı. Bu türlerden biri olan *[[Dilong]]*'un neredeyse yetişkin bir örneğinin uzunluğu 1,6 metre olarak ölçüldü. Yine erken tiranozorlardan *[[Guanlong]]*'un yetişkin hâldeki uzunluğunun ise 3 metre olduğu tahmin edilir. Erken Kretase kayalarındaki dişleri görülen (140 ila 136 milyon yaşında) Hyogo, Japonya'daki bir tyrannosauroidin en az 5 metre uzunluğunda olduğu düşünülüyor ve bu da muhtemelen soyda erken bir boyut artışına işaret eder. Olgunlaşmamış bir *[[Eotyrannus]]* 4 metrenin üzerinde uzunluğa sahipti ve yetişkin bir *[[Appalachiosaurus]]*'un uzunluğunun 6 metreden daha fazla olduğu tahmin ediliyor.bu da her iki cinsin de evrimsel süreçte daha büyük boyutlara ulaştığını gösterir. Geç Kretase tyrannosauroidlerinin uzunlukları *[[Albertosaurus]]* ve *[[Gorgosaurus]]*'tan *Tyrannosaurus*'a, yaklaşık 9 ila 12 metre arasındadır ve ağırlıkları 6 tonun üstüne çıkabilir. 2010 yılındaki verilere göre, tyrannosauroidlerin yaşadıkları dönemin ilk 80 milyon yılında "küçük ila orta büyüklükte" oldukları, yani sadece yaşadıkları dönemin son 20 milyon yılı boyunca "şimdiye kadar yaşayan en büyük karasal etoburlardan" oldukları kabul edildi.

İlk tyrannosauroidlerin kafatasları, diğer coelurosaurlara benzer şekilde uzun, alçak ve hafif yapılıyken, sonrakiler daha uzun ve daha büyük kafataslarına sahipti. Biçim farklılıklarına rağmen, bilinen tüm tyrannosauroidlerde belirli kafatası özellikleri ortaktır. Üst çene kemikleri çok uzundur ve burnun önünü köreltir, bu abelisauridlere yakınsayacak bir biçimde evrimleşen bir özelliktir.

Burun kemikleri özel olarak kaynaşmıştır, hafifçe yukarı doğru kavislidir ve çoğu zaman üst yüzeylerinde çok kabaca dokuludur. Üst çenenin ön tarafında bulunan dişler, dişlerin geri kalanından farklı şekillerde, daha küçük boyutta ve D şeklinde bir kesite sahiptir. Alt çenede, surangular kemik üzerindeki belirgin bir çıkıntı, bazal *Guanlong* hariç, çene ekleminin hemen altından yana doğru uzanır.

## Sınıflandırma

*Tyrannosaurus* adı, 1905 yılında Henry Fairfield Osborn tarafından Tyrannosauridae ailesiyle birlikte seçildi. Adı, **' ve ('zorba') ve yine **' ('kertenkele') kelimelerinden türemiştir. Üst familya adı Tyrannosauroidea ilk olarak İngiliz paleontolog Alick Walker tarafından 1964 tarihli bir makalede yayınlandı. Hayvan üst familyaları için yaygın olarak kullanılan *-oidea* soneki ** (biçim/tür) kelimesinden gelir.

Bilim insanları, genellikle Tyrannosauroidea'yı tyrannosauridleri ve onların yakın akrabalarını içerecek şekilde tanımladılar. Bununla birlikte, omurgalı paleontolojisinde filogenetik taksonominin ortaya çıkmasıyla birlikte, klad birkaç tanım daha kazandı. İlki 1998 yılında Paul Sereno tarafından yapıldı; burada Tyrannosauroidea, Neornithe kuşlarından çok *Tyrannosaurus rex* ile daha yakın bir ortak atayı paylaşan tüm türleri içeren dal temelli bir takson olarak tanımlandı. Grubu daha ayrıcalıklı kılmak için Thomas Holtz, 2004 yılında *[[Ornithomimus|Ornithomimus velox]]*, *[[Deinonychus|Deinonychus antirrhopus]]* veya *[[Allosaurus|Allosaurus fragilis]]*'ten çok *Tyrannosaurus rex* ile daha yakından ilişkili tüm türleri içerecek şekilde yeniden tanımladı. Sereno, 2005 yılında *[[Ornithomimus edmontonicus]]*, *[[Velociraptor|Velociraptor mongoliensis]]* ve *[[Troodon|Troodon formosus]]*'u dış belirleyiciler olarak kullanarak yeni bir tanım yayınladı. Sereno'nun tanımı  2010'da kabul edildi.
ImageSize = width:1000px height:auto barincrement:15px
PlotArea  = left:10px bottom:50px top:10px right:10px

Period   = from:1875 till:2035
TimeAxis  = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:50 start:1875
ScaleMinor = unit:year increment:10 start:1875
TimeAxis  = orientation:hor
AlignBars  = justify

Colors =
 #legends
 id:CAR	 value:claret
 id:ANK	 value:rgb(0.4,0.3,0.196)
 id:HER	 value:teal
 id:HAD	 value:green
 id:OMN	 value:blue
 id:black	 value:black
 id:white	 value:white
 id:1900s	 value:rgb(0.94,0.25,0.24)
 id:2000s	 value:rgb(0.2,0.7,0.79)
 id:2000syears	 value:rgb(0.52,0.81,0.91)
 id:1900syears	 value:rgb(0.95,0.56,0.45)
 id:1700s	 value:rgb(0.5,0.78,0.31)
 id:1700syears	 value:rgb(0.63,0.78,0.65)
 id:latecretaceous	 value:rgb(0.74,0.82,0.37)
 id:1800syears	 value:rgb(0.95,0.98,0.11)
 id:paleogene	 value:rgb(0.99,0.6,0.32)
 id:paleocene	 value:rgb(0.99,0.65,0.37)
 id:eocene	 value:rgb(0.99,0.71,0.42)
 id:oligocene	 value:rgb(0.99,0.75,0.48)
 id:1800s	 value:rgb(0.999999,0.9,0.1)
 id:miocene	 value:rgb(0.999999,0.999999,0)
 id:pliocene	 value:rgb(0.97,0.98,0.68)
 id:quaternary	 value:rgb(0.98,0.98,0.5)
 id:pleistocene	 value:rgb(0.999999,0.95,0.68)
 id:holocene	 value:rgb(0.999,0.95,0.88)

BarData=
 bar:eratop
 bar:space
 bar:periodtop
 bar:space
 bar:NAM1
 bar:NAM2
 bar:NAM3
 bar:NAM4
 bar:NAM5
 bar:NAM6
 bar:NAM7
 bar:NAM8
 bar:NAM9
 bar:NAM10
 bar:NAM11
 bar:NAM12
 bar:NAM13
 bar:NAM14
 bar:NAM15
 bar:NAM16
 bar:NAM17
 bar:NAM18
 bar:NAM19
 bar:NAM20
 bar:NAM21
 bar:space
 bar:period
 bar:space
 bar:era

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25
 shift:(7,-4)

 bar:periodtop
 from: 1875  till: 1880  color:1800syears  text:70s
 from: 1880  till: 1890  color:1800syears  text:80s
 from: 1890  till: 1900  color:1800syears  text:90s
 from: 1900  till: 1910  color:1900syears  text:00s
 from: 1910  till: 1920  color:1900syears  text:10s
 from: 1920  till: 1930  color:1900syears  text:20s
 from: 1930  till: 1940  color:1900syears  text:30s
 from: 1940  till: 1950  color:1900syears  text:40s
 from: 1950  till: 1960  color:1900syears  text:50s
 from: 1960  till: 1970  color:1900syears  text:60s
 from: 1970  till: 1980  color:1900syears  text:70s
 from: 1980  till: 1990  color:1900syears  text:80s
 from: 1990  till: 2000  color:1900syears  text:90s
 from: 2000  till: 2010  color:2000syears  text:00s
 from: 2010  till: 2020  color:2000syears  text:10s
 from: 2020  till: 2030  color:2000syears  text:20s
 from: 2030  till: 2035  color:2000syears  text:30s

 bar:eratop
 from: 1875  till: 1900  color:1800s  text:19th
 from: 1900  till: 2000  color:1900s  text:20th
 from: 2000  till: 2035  color:2000s  text:21st

PlotData=
 align:left fontsize:M mark:(line,white) width:6 anchor:till align:left

 color:1900s bar:NAM5 at:2005 mark:(line,black) text:Appalachiosaurus
 color:1900s bar:NAM3 at:2003 mark:(line,black) text:Aviatyrannis
 color:1900s bar:NAM9 at:2010 mark:(line,black) text:Bistahieversor
 color:1900s bar:NAM4 at:2004 mark:(line,black) text:Dilong
 color:1900s bar:NAM1 at:1877 mark:(line,black) text:Dryptosaurus
 color:1800s bar:NAM2 at:2000 mark:(line,black) text:Eotyrannus
 color:1900s bar:NAM15 at:2013 mark:(line,black) text:Juratyrant
 color:1900s bar:NAM3 at:1974 mark:(line,black) text:Labocania
 color:1800s bar:NAM4 at:1974 mark:(line,black) text:Stokesosaurus
 color:1800s bar:NAM10 at:2010 mark:(line,black) text:Xiongguanlong
 color:1900s bar:NAM14 at:2012 mark:(line,black) text:Yutyrannus
 color:1800s bar:NAM7 at:2006 mark:(line,black) text:Guanlong
 color:1900s bar:NAM11 at:2010 mark:(line,black) text:Kileskus
 color:1900s bar:NAM1 at:1926 mark:(line,black) text:Proceratosaurus
 color:1800s bar:NAM8 at:2009 mark:(line,black) text:Sinotyrannus
 color:1900s bar:NAM2 at:1879 mark:(line,black) text:Coelurus
 color:1900s bar:NAM6 at:2005 mark:(line,black) text:Tanycolagreus
 color:1800s bar:NAM1 at:1905 mark:(line,black) text:Albertosaurus
 color:1900s bar:NAM3 at:1914 mark:(line,black) text:Gorgosaurus
 color:1900s bar:NAM5 at:1976 mark:(line,black) text:Alioramus
 color:1900s bar:NAM2 at:1970 mark:(line,black) text:Daspletosaurus
 color:1800s bar:NAM16 at:2013 mark:(line,black) text:Lythronax
 color:1900s bar:NAM1 at:1988 mark:(line,black) text:Nanotyrannus
 color:1900s bar:NAM1 at:1955 mark:(line,black) text:Tarbosaurus
 color:1900s bar:NAM12 at:2011 mark:(line,black) text:Teratophoneus
 color:1900s bar:NAM2 at:1905 mark:(line,black) text:Tyrannosaurus
 color:1900s bar:NAM13 at:2011 mark:(line,black) text:Zhuchengtyrannus
 color:1800s bar:NAM17 at:2014 mark:(line,black) text:Nanuqsaurus
 color:1800s bar:NAM18 at:2014 mark:(line,black) text:Qianzhousaurus
 color:1800s bar:NAM19 at:2016 mark:(line,black) text:Timurlengia
 color:1800s bar:NAM2 at:1933 mark:(line,black) text:Alectrosaurus
 color:1800s bar:NAM20 at:2018 mark:(line,black) text:Dynamoterror
 color:1800s bar:NAM21 at:2019 mark:(line,black) text:Moros
 color:1800s bar:NAM1 at:2019 mark:(line,black) text:Suskityrannus
 color:1800s bar:NAM2 at:2019 mark:(line,black) text:Jinbeisaurus
 color:1800s bar:NAM3 at:2020 mark:(line,black) text:Thanatotheristes

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25

 bar:period
 from: 1875  till: 1880  color:1800syears  text:70s
 from: 1880  till: 1890  color:1800syears  text:80s
 from: 1890  till: 1900  color:1800syears  text:90s
 from: 1900  till: 1910  color:1900syears  text:00s
 from: 1910  till: 1920  color:1900syears  text:10s
 from: 1920  till: 1930  color:1900syears  text:20s
 from: 1930  till: 1940  color:1900syears  text:30s
 from: 1940  till: 1950  color:1900syears  text:40s
 from: 1950  till: 1960  color:1900syears  text:50s
 from: 1960  till: 1970  color:1900syears  text:60s
 from: 1970  till: 1980  color:1900syears  text:70s
 from: 1980  till: 1990  color:1900syears  text:80s
 from: 1990  till: 2000  color:1900syears  text:90s
 from: 2000  till: 2010  color:2000syears  text:00s
 from: 2010  till: 2020  color:2000syears  text:10s
 from: 2020  till: 2030  color:2000syears  text:20s
 from: 2030  till: 2035  color:2000syears  text:30s

 bar:era
 from: 1875  till: 1900  color:1800s  text:19th
 from: 1900  till: 2000  color:1900s  text:20th
 from: 2000  till: 2035  color:2000s  text:21st


### Filogeni

Paleontologlar, Tyrannosauridae ailesini uzun zamandır tanımış olsalar da, soyları pek çok tartışma konusu olmuştur. Yirminci yüzyılın büyük bir bölümünde, tyrannosaurlar, hemen hemen tüm büyük theropodları içeren Carnosauria'nın üyeleri olarak kabul edildi. Bu kladın, allosauridlerin ve genellikle tiranozorların atası olduğu düşünülüyordu. 1990'ların başlarında, kladistik analizler bunun yerine tyrannosauridleri Coelurosauria'ya yerleştirmeye başladı, ilk kez 1920'lerde yayınlanan önerileri tekrarladı. *Tyrannosauridler* artık evrensel olarak büyük coelurosaurlar olarak kabul ediliyor.

Aşağıdaki Loewen ve arkadaşlarının 2013'te yayınlandığı bilinen çoğu tiranazor türünü içeren bir kladogramdır.

### Paleografi
Aşağıda bulunan filocoğrafik ağaç, taksonların filogenetik ilişkilerini ve bu taksonların bulunduğu kıtaları göstermektedir.

## Dağılımları

Tyrannosauroidler, Orta Jura'da Gondvana'dan ayrılan süper kıta Lavrasya'da ve daha sonra Mezozoik dönemde Lavrasya'dan ayrılan kuzey kıtalarında yaşadılar. Uzak Doğu'dan Guanlong ve Kileskus, batı Amerika Birleşik Devletleri'nden *[[Stokesosaurus]]* ve Avrupa'dan *[[Aviatyrannis]]*, *[[Juratyrant]]* ve *[[Proceratosaurus]]* dahil olmak üzere en erken tanınan tyrannosauroidler Geç Jura devrinde yaşadılar.

Erken Kretase'de tyrannosauroidler, İngiltere'den *[[Eotyrannus]]* ve kuzeydoğu Çin'den *[[Dilong]]*, *[[Sinotyrannus]]* ve *[[Yutyrannus]]* tarafından temsil edilen Lavrasya'dan bilinmektedir. Erken Kretase tyrannosauroidlerinin premaksiller dişleri, Utah'daki Cedar Mountain Formasyonundan ve Japonya'daki Tetori Grubundan bilinmektedir.

Tyrannosauroidea'nın Orta Kretase kayıtları oldukça düzensizdir. Bu aralığın dişleri ve belirsiz postkranyası, Kuzey Amerika'nın Senomaniyen yaşlı Dakota oluşumundan ve New Jersey Potomak oluşumundan bilinmektedir, Kazakistan ve Tacikistan'daki oluşumların yanı sıra; Asya'da iki cins, *[[Timurlengia]]* ve *[[Xiongguanlong]]* bulunurken, Brezilya'daki *[[Santanaraptor]]* da bu gruba ait olabilir. Tyrannosauridlerin ilk kesin kalıntıları, Kuzey Amerika ve Asya'da Geç Kretase'nin Kampaniyen aşamasına tarihlenir. İki alt familya tanınır. Albertosaurinler yalnızca Kuzey Amerika'dan bilinirken, tyrannosaurinler her iki kıtada da bulunur.

Bazal tyrannosauroidler, Erken Kretase Aptiyen döneminde güneydoğu Avustralya'da da yaşamış olabilirler. Victoria'daki Dinosaur Cove'da ayırt edici tyrannosauroid benzeri bir biçime sahip kısmi bir kalça kemiği olan NMV P186069 adlı örnek, daha önce düşünüldüğü gibi tyrannosauroidlerin kuzey kıtalarıyla sınırlı olmadığını gösterdi.

## Paleobiyoloji

### Yüz bütünleşmesi

2017 yılında *[[Daspletozor|Daspletosaurus]] horneri* adlı yeni bir tyrannosaurid hakkında bir çalışma *[[Scientific Reports]]* dergisinde yayımlandı. Paleontolog Thomas Carr, *Daspletosaurus horneri*nin yüz kemiklerindeki dokuyu inceledi.Timsah kafataslarına kıyasla humok bir buruşukluk gözlemledi. Tüm tyrannosauroidlerin düz duyusal skalalara ve bütüncül duyu organlarına sahip olduğuna kanıt olarak *Daspletosaurus horneri*yi önerdi. Ancak 2018 yılında yapılan bir çalışma, tyrannosauroidlerdeki yüz duyu sistemi fikrini reddetti. Timsahların gerçekten düz duyusal skalaları yoktur, sadece çatlamış yoğun epidermisi vardır. Kertenkele ve yılanlardaki humok buruşukluk, gerçek skuamoz deriyle ilişkilidir, tyrannosauroidlerde de kertenkele benzeri pulların varlığını düşündüren humok bir buruşukluk mevcuttur.

### Vücut
Uzun ipliksi yapılar, Erken Kretase Yixian Formasyonu'ndan çok sayıda coelurosaur'un iskelet kalıntıları ve Liaoning, Çin'deki diğer yakın jeolojik oluşumlarla birlikte korunmuştur. Başka hipotezler de öne sürülmesine rağmen bu iplikler genellikle, kuşlarda ve bazı kuş olmayan teropodlarda bulunan tüylerle homolog olan "ilk tüyler" olarak yorumlanmıştır. 
 2004 yılında, bir tyrannosauroiddeki ilk tüy örneğini içeren bir *Dilong* iskeleti tanımlandı. Modern kuşların kuş tüylerine benzer şekilde, *Dilong*da bulunan tüyler dallıydı, ancak yapraklı değildi. Bu tüyler daha çok yalıtım için kullanılmış olabilir.

Tüyler bazı büyük tyrannosauroidlerde bile bulundu. Yine Yixian oluşumundan Yutyrannus huali, her biri vücudun çeşitli yerlerinde tüy izlerini koruyan üç örnekten bilinir. Vücudun tüm bölgeleri her üç örnekte de tüy izlerini korumasa da, bu fosiller, bu orta büyüklükteki türlerde bile vücudun büyük kısmının tüylerle kaplı olduğunu göstermektedir.

## Kaynakça

## Dış Bağlantılar
*
*
*Tyrannosauroid türlerinin listesi , *theropoddatabase.com'da*