Rıza Nur

**Rıza Nur** (30 Ağustos 1879, Sinop - 8 Eylül 1942, İstanbul), Türk siyasetçi, hekim ve yazardır.

II. Meşrutiyet'in ilanı ile açılan Osmanlı Meclis-i Mebûsan'ının ilk döneminde ve 1. ve 2. Dönem TBMM'de Sinop milletvekilliği yaptı, TBMM tarafından seçilen I. İcra Vekilleri Heyeti içinde Türkiye'nin ilk Maarif Vekili (Eğitim Bakanı) oldu, Moskova Antlaşması ve Lozan Antlaşması müzakerelerine katıldı. Daha sonra ise çeşitli bakanlıklarda görev alan Rıza Nur zaman içerisinde dönemin hükûmeti, devlet yetkilileri ve yapılan reformlar ile ters düşmüş; bunun üzerine ise 1926 yılında Türkiye'yi terk etmiştir. Bu süreçte Türk tarihi ve Türkoloji alanında çalışmalar yapmıştır. Atatürk'ün ölümü üzerine Aralık 1938'de Türkiye'ye tekrar geri dönmüş ve Türkçü dergilerde çalışıp Türkçülük hakkında yazılar yazmıştır.

Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk millî eğitim bakanıdır. 1921-1923 senelerinde ise sağlık bakanı olarak görev yapmıştır. TBMM'de milletvekilliği yaparken; saltanatın kaldırılması için kanun teklifinin önergesini veren kişi kendisidir. Türkiye'nin ilk fennî sünnetçisidir. Ayrıca yazdığı ilk kitap da fennî sünnet hakkındadır.

Rıza Nur'un hatıratı, 1967 yılında Kadir Mısıroğlu tarafından neşredilmiştir. Rıza Nur, hatıratını 1935 yılında British Museum'a vermiş ve 1960 yılında neşredilmesini istemiştir. Rıza Nur'un hatıratından Türkiye'de ilk olarak bahseden Doçent Doktor Cavit Orhan Tütengil olmuştur. Kitap 1968 yılında Türkiye'de yasaklanmış ve toplatılmıştır.

Rıza Nur hatıratında, Mustafa Kemal Atatürk, İsmet İnönü, Kâzım Karabekir ve Fevzi Çakmak da dahil olmak üzere; ordu komutanlarının ve Türkiye Cumhuriyeti kurucularının akıl hocasının kendisi olduğunu iddia etmektedir. Saltanatın kaldırılmasının kendisi sayesinde olduğunu savunmakta; laikliğin de yine kendisi sayesinde ilan edildiğini savunmaktadır. Öte yandan, hilâfet makamını Türk milletine üstünlük veren bir kurum olarak gördüğü için hilâfetin kaldırılmasının doğru olmadığını savunmaktadır. Yazılarında İslam'a özlem duyduğunu ve hayatında en mutlu olduğu dönemin namaz kıldığı dönem olduğunu ifade etmektedir. Kadınları küçümseyen görüşler kaleme almış, eşcinsellik hakkında düşüncelerini yazmıştır. Türk ırkının dışındaki ırkları yazılarında küçümsemiştir, özellikle Arnavutlara karşı bel altı lâflar etmiştir. Türk olmayanlara devlet görevi verilmesine karşı çıkmıştır. Ayrıca yazılarında; başta Atatürk ve Karabekir olmak üzere birçok devlet yetkilisinin yeterince Türkçü olmadığından yakınmaktadır. Yazılarında İnönü'yü betimlemek için Kürt, Rauf Orbay'ı betimlemek için Abaza gibi etnik sıfatlar kullanmaktadır. Salih Bozok'a da Arnavut diyen Rıza Nur, Bozok'u Arnavut kimliğinden ötürü aşağılamaktadır. Fevzi Çakmak için ise sıklıkla *kuzu paşa* tabirini kullanmakta ve onun fiziksel görünüşünü hatıratlarında tiye almaktadır. Atatürk'ün sağlığında Türkiye'de bulunduğu dönemde yazdığı *Türk Tarihi* adlı eserinde Atatürk'ü hep övmüştür.

8 Eylül 1942'de İstanbul'da ölmüştür. Mezarı Merkezefendi Mezarlığı'nda bulunmaktadır. Mezar taşının üstünde, kendi isteği ile ismi (Rıza Nur) Orhun alfabesiyle (𐰺𐰃𐰔𐰀 : 𐰣𐰆𐰺) yazılmıştır. Ayrıca mezar taşında "*Türklük için yaşadı, öldü*" yazmaktadır.

Biyolojik çocuğu bulunmayan Rıza Nur; Nihal Atsız'ın manevî babasıdır.

Ruh sağlığının zaman içerisinde bozulduğu düşünülmektedir. Şevket Süreyya Aydemir'e göre Rıza Nur bir *ruh hastasıdır*. Nur, yazdığı kitaplarda da yer yer psikolojik sıkıntılarının olduğunu belirtmekte, hattâ kendisinin nevrasteni olduğunu düşünmektedir. Turgut Özakman'ın *Dr. Rıza Nur Dosyası* adlı kitabında da Nur'un şizofreni belirtileri gösterdiği, narsisizm hastası olduğu, paranoid reaksiyonlar sergilediği, ruh sağlığının bozuk ve tutarsız olduğu yazılmaktadır.

Bu iddiaların yanı sıra psikanaliz yönteminin Türkiye'deki öncülerinden psikolog İzzeddin Şadan, Rıza Nur için yazdığı bir makalesinde Rıza Nur ölmeden son üç yılında onun yanında bulunduğunu, ona nüfuz ettiğini yazar. Rıza Nur'un kimseden bir şey istemeyen, pek ciddi tabiatlı, inatçı ve sebatkar birisi olduğunu, ne geçimsiz ne atak olduğunu, pek terbiyeli ve kendi fikrine en aykırı fikirleri dinleyen birisi olduğunu söyler ve Rıza Nur'a muhteris, kavgacı, geçimsiz diyenler olduğunu ama bunların geçersiz olduğunu belirtir. Turgut Özakman Rıza Nur'un akıl hastası olduğuna *Hayat ve Hatıratım* kitabını inceleterek karar vermiştir. Fakat Nihal Atsız 1962'de "Rıza Nur güzel yazardı, fakat yazdığından daha da güzel konuşurdu." demiştir.

## Çocukluğu ve eğitimi
30 Ağustos 1879 tarihinde Sinop'ta doğdu. Zor bir çocukluk geçirdi. İlköğrenimini Sinop'ta yaptıktan sonra İstanbul'a gelerek Soğukçeşme Askeri Rüştiyesi'ne girdi. Sonra Tıbbiye İdadisi'ni (Tıp Lisesi) ve Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane'yi (Askerî Tıp Okulu) tabip yüzbaşı olarak bitirdi. 1901 yılında Gülhane Seririyatında staj yaparken çalışkanlığı ile Alman hocaların ilgisini çekti ve orada asistan oldu. Önce Prof. Dr. Deike Paşa'nın yanında çalıştı, sonra cerrahî kısmına geçti. Prof. Dr. Wietin Paşa'nın yanında çalışarak operatör oldu. Bu arada fennî sünnet usul ve aletlerini anlatan özgün bir kitap yazdı. Önce padişaha sunulan kitap, daha sonra neşredildi ve Prof. Wieting tarafından bir kısmı Almanca'ya tercüme edildi.

## Memuriyeti
1903 yılında Rumeli Zibefçe gümrük kapısına bakteriyolog olarak atandı. 1905 yılında Gülhane'ye yardımcı öğretmen, 1907 yılında da Askerî Tıbbiye'ye cerrahî hocası oldu.

## II. Meşrutiyet sırasında
II. Meşrutiyet'in ilanından sonra yapılan seçimlerde Sinop'tan milletvekili seçilerek Meclise girdi. İttihatçılara yönelik ağır muhalefeti sebebiyle profesörlük yaptığı Askerî Tıbbiye'deki görevinden alındı. Daha sonra binbaşı rütbeleri de söküldü. Eleştirilerini keskin bir dille sürdürmesi üzerine üç ay hapis yattı ve Bekirağa Bölüğü'nde idamını beklerken Cemal Paşa'nın emriyle sürgüne gönderildi. 8 yıllık sürgünden sonra ancak Mütareke döneminde İstanbul'a dönebildi. 1920 yılına kadar kaldığı Mısır'da Cemiyet-i Hafiye ve Türkiye'nin Tarik-i Selâmeti (Türkiye'nin Kurtuluş Yolu) adlı eserlerini kaleme aldı. Balkan Savaşı'na da katıldığı bilgisi yer almaktadır.

Atatürk *[[Nutuk (Mustafa Kemal Atatürk)|Nutuk]]*ta Rıza Nur'un Arnavutları Osmanlı Devleti'ne karşı isyana teşvik ettiğini iddia etmiştir. Rıza Nur bu iddiayı *Hayatım ve Hatıratım*da ele almıştır ancak Arnavutları İttihat ve Terakki yönetimini devirmeleri için isyan ettirdiğini yazmıştır.

## TBMM ve Türkiye Cumhuriyeti Devleti fikri

TBMM 1. Dönem ve 2. Dönem'de Sinop milletvekili olarak yer aldı. Maarif Vekilliği yaptı. 1920 yılında Sovyetler Birliği ile dostluk ve yardım antlaşması yapmak üzere Moskova'ya gönderilen heyete delege olarak katıldı. Çiçerin ve Josef Stalin ile görüştü. TBMM hükûmeti adına Moskova Antlaşması'nı Ali Fuat Cebesoy ve Yusuf Kemal Tengirşenk ile birlikte imzaladı. Cumhuriyet'in ilanına kadar bütün hükûmetlerde *sıhhiye vekili* olarak görev aldı. Sakarya Meydan Muharebesi'ne doktor olarak fiilen katıldı. Lozan Konferansı'na ikinci delege olarak katıldı. 2. dönemde yeniden Sinop milletvekili olarak Mecliste yer aldı. 14 cilt tutan Türk Tarihi'ni bu sıralarda yazdı. 1926 yılında Sinop'ta bir kütüphane kurarak gelir kaynakları ile birlikte kamuya vakfetti.

## Atatürk ve Rıza Nur
Atatürk ile arası açıldı. Milletvekili olduğu halde, İzmir Suikastı'na karışanların idam edilmeleri ve bunların kendisi gibi muhalif kimseler olmaları sebebiyle yurdu terk etti. 1926 yılında kitabında belirttiği bu gibi kuşku ve korkular nedeniyle Fransa'ya gitti ve Paris'e yerleşti. Mehmet Cavit Bey ve diğer suikastçı olduğu iddia edilenlerin, politik karşıtı olduklarından dolayı şahsen sevmemesine rağmen, onların komploda yer almadıklarını, dolayısıyla haksız yere öldürüldüklerini savundu. Atatürk'ün alkolizmi iddiası hakkında geniş ölçüde yazdı. Atatürk ve yeni rejimin aleyhinde yazdıkları ona saltanatçı ve İslamcı tarih revizyonistleri arasında popülerlik kazandırdı.

Daha sonra Fransa'dan Mısır'a geçti. İskenderiye'de bu kez 12 yıl süren bir gurbet dönemi yaşadı. Bu arada *[[Türkbilik Revüsü]]* adlı yıllık bir Türkoloji dergisini yayımladı. Leiden'de toplanan Şarkiyatçılar Kongresi'nde Reşit Saffet'le birlikte Türkiye'yi temsil etti. Öğrenciliğinden beri hayranı olduğu Namık Kemal üzerine 720 sayfalık bir inceleme yazdı. 1934 yılında Soyadı Kanunu'nun çıkmasından sonra "Nur" soyadını aldı.

1938 yılında, Atatürk'ün ölümünden sonra Türkiye'ye döndü. Ölene kadar İstanbul, Taksim'de kiraladığı 3 odalı bir apartman dairesinde yaşadı. Burası aynı zamanda *[[Tanrıdağ (dergi)|Tanrıdağ]]* dergisinin de idarehanesi oldu. 8 Eylül 1942 tarihinde İstanbul'da öldü. Mezarı Merkezefendi Mezarlığı'nda bulunmaktadır.

## ''Hayat ve Hatıratım''
*Hayat ve Hatıratım* olarak bilinen 4 ciltlik kitabın ilk iki cildinde kendi hayatını ve hatıralarını, ikincisinde İnönü ile ilgili anılarını, son cildinde ise Atatürk ile ilgili anılarını anlatır. Bu kitabında her ikisine de ağır ithamlar mevcuttur. Anılarında İnönü'nün Kürt, Abdülhalik Renda'nın Arnavut, Rauf Orbay'ın ise Kafkasya kökenli olduğunu iddia etti. Atatürk'ün ise I. Dünya Savaşı'nda hızla yükseldiği Çanakkale Cephesi'nden beri Almanlarla iş birliği yaptığını öne sürdü.

Anılarını 1935 yılında, British Museum'a, 1960 yılına kadar yayımlanmamak kaydıyla gönderir. Altındağ Yayınları tarafından mikrofilm olarak getirilen *Hayat ve Hatıratım*'ın ilk iki cildi, 1967 yılında Kadir Mısıroğlu tarafından tek cilt olarak ve sansürlü bir şekilde yayımlanmış olmasına rağmen 5816 sayılı Atatürk Aleyhine İşlenen Suçlar Hakkında Kanun kapsamında 1968 yılında Türkiye'de yasaklanmış ve toplatılmıştır. Bunun üzerine, yayınevi son iki cildi aynı yıl içinde ayrı ayrı ciltler halinde sansürsüz bir şekilde yayımlanmış, ancak bu ciltler de toplatılmıştır. 1982 yılında  ilk üç cilt sansürlü bir şekilde tekrar piyasaya sürülmüştür. Kitabın orijinali ve sansürsüz baskısı Türkiye Cumhuriyeti'nde yasaklanmıştır.

Karısından nefretle bahseden Rıza Nur, karısının bir morfin bağımlısı olduğunu ve karısıyla sıklıkla *kafa-göz* kavga ettiğini anlatmaktadır. Kadınları *hastalıklı varlıklar* ve *zayıf yaratıklar* olarak tanımlamaktadır.

### İnkılaplar
Nur, kitapta, Atatürk Devrimleri'nin parçaları olan cumhuriyetin ilanı ve laik devlet düzeninin kabulü gibi fikirlerin kendisine ait olduğunu belirtmiş ancak cumhuriyetin diktatörlüğe evrildiğini görünce Atatürk'ü eleştirmiştir.

### Atatürk ve arkadaşları
Kitapta, başta Atatürk olmak üzere İsmet İnönü, Refik Saydam, Rauf Orbay vb. kişiler hakaretlerle yerden yere vurulmuştur.

* Saydam'ın tecavüzcü olduğu, her iki cinse de tecavüz ettiği, tecavüz ettiği öğrencileri sürgüne yolladığı iddia edilmektedir. Nur, kitabın ilerleyen sayfasında, teyzesinin kızına tecavüz etmeye kalkıştığını ve bunu nasıl gerçekleştiremediğini anlatmaktadır.
* Orbay'ı Lozan Antlaşması'na gitmemesi için Atatürk'e karşı kötülemiş, "*Bir Türk'ün görüşmelere gitmesi daha sıhhatlidir,*" diyerek İnönü'yü göndertmiş fakat aldığı kararlardan sonra İnönü hakkında, "*Bir azgının kovulup yerine Bitlisli bir Kürt geçmesine vesile olduğumu öğrendikten sonra kalbime inme indi,*" yazmıştır.
* Nur, Atatürk'ün, Vedad Uşaklıgil ile cinsel ilişkiye girdiği, Latife Hanım tarafından cinsel ilişkideyken yakalandığı ve Latife Hanım'ın, yeğeni Vedad Uşaklıgil'i oradan oraya sürerek en sonunda öldürttüğünü iddia etmektedir.

### Lozan Antlaşması'na yorumu

 
Nur ayrıca, Lozan'daki heyetle birlikte iken Atatürk ve İnönü arasında -kendisi de heyette olduğu halde içeriğini bilmediği- çok gizli telgraf yazışmaları olduğunu, bunların Türkiye'nin Lozan'daki bazı "önemli kayıplarını" ve Lozan'ın "gizli kalmış yönlerini" de açıklayabileceğini öne sürdü fakat iddialarını ispatlayamadı.

### Tepkiler
Kadir Mısıroğlu bu kitabı "tarihî belge" olarak görerek kitabın çevirisini yapmış, Türkiye'de tekrar yayımlanmasını sağlamış ve birçok konuşmasında Atatürk ve cumhuriyeti kötülemek için bunu kullanmıştır. Mısıroğlu'nun aksine İlber Ortaylı bu kitabın hiçbir şekilde tarihsel bir belge değeri taşımadığını, Rıza Nur'un etrafta kadınlardan duyduğu dedikodularla yazdığı bir kitap olduğunu söylemiştir. Benzer şekilde tarih araştırmacıları da kitabın tarihi gerçekleri çarpıtan yalan ve iftiralar üzerine kurulu olduğunu savunmakta; bununla beraber kitabın, cumhuriyet dönemi, Mustafa Kemal Atatürk ve devrimlerini kötülemek için kullanıldığını belirtmektedir. Ayrıca Rıza Nur'un kitapta Lozan Antlaşması hakkında yazdıkları, antlaşma tutanakları ile çelişmektedir.

### Kitabın gerçekliği
Kitap, iddialara göre ölmeden önce Rıza Nur tarafından British Museum'a 1960 yılında açılması şartıyla verilmiştir. Akademisyen Cavit Orhan Tütengil British Museum'da hatıratı bulmuş ve 1964 yılında *Dr. Rıza Nur Üzerine* adlı bir eser yazmıştır. Tütengil, eserin 1935 yılında bağışlandığını ancak bağışlama tarihinden sonraki bir tarihi içeren vasiyetnamesinin de eser içerisinde yer aldığını belirtmiştir. Rıza Nur'a ait olarak piyasada bulunan eserler bu kaynağa dayanmaktadır.

Fransa'da bulunan bir diğer kopyası ise İngiltere'deki nüshasından farklılıklar barındırmaktadır. Rıza Nur'un 1942 yılında ölmüş olmasına rağmen kitabın Fransa Millî Kütüphanesi'ne 1949 yılında ismi bilinmeyen birisi tarafından teslim edilmesi şüpheli bulunmasına rağmen kitabın noter veya avukat tarafından teslim edilebileceği düşünülmektedir.

Rıza Nur'un kitaplarının bir diğer kopyası da Leiden Üniversitesi Kütüphanesine gönderilmiş ve Haziran 1935 yılında *Or. 6694 numarasıyla* mühürlenmiş ve kitaplar 16 Ocak 1960 tarihinde açılmıştır.

Rıza Nur'un ajan olabileceği ve kitabın istihbarat örgütleri tarafından yazılarak Rıza Nur adıyla ortaya konulduğunu iddia edenler bulunmaktadır.

## Eserleri

* *Mangal Yürekli Adam Topal Osman*
* *Yeni Usulü Hitan (sünnet) ve Yeni Kıskaç* (1909) 
* *Fenni Cerrahi Ortopedi* (1910) 
* *Gurbet Dağarcığı* (1919) 
* *Cemiyet-i Hafiye*
* *Türkiye'nin Tarik-i Selameti*
* *Türklük Duası*
* *Hürriyet ve İtilaf nasıl doğdu nasıl öldü?* (1919, Kitabevi Yayınları) 
* *Türk Tarihi* (1924-1926, 14 cilt, Toker Yayınları) 
* *Cemiyet-i Hafiye* (İşaret Yayınları) 
* *Moskova-Sakarya Hatıraları* (Boğaziçi Yayınları) 
* *Lozan Hatıraları* (Boğaziçi Yayınları) 
* *Oğuzname* *destan denemesi* (1928) 
* *Namık Kemal* (1936) 
* *Hücumlara Cevaplar* (*polemik*) 
* *Türk Bilik* (*dergi*)
* *Tanrıdağ* (*dergi*)
* *Hayat ve Hatıratım* (1968, Altındağ Yayınları)
* *Hayat ve Hatıratım* (1982, Frankfurt - Tam metin)
* *Uğuz Kağan Destanı* (2022, Ötüken Neşriyat)
* *Türk Şiirbiligi* (2021, Ötüken Neşriyat)
* *Namık Kemal Hayatı Divanı Eserleri* (2017, Doğu Kütüphanesi)
* *İnsan Teşrih, Fizioloji, Hıfzısıhhat* (1930, Tefeyyüz Kitaphanesi)
* *Fenn-i Hitan*
* *Serbin Verem Kâzib-i İltihabisi*
* *Cerh-ı Unük*
* *Hitan Ve Emrazı Zühreviye*
* *Hitanın Hiss-i Tenasülî Üzerine Te'siri*
* *Sünnetçiler ve Doktorlar*
* *Sıhhî, Tıbbî Makaleler* (1905)
* *Belsoğukluğu ve Firengiye Yakalanmamak Çaresi*
* *Sun'î Nebat ve Hayatın Hıkemî Esasları*
* *Serveti Şahane ve Hakk-ı Millet*
* *Meclisi Mebusanda Fırkalar Meselesi*
* *Tıbbiyeti Hafiye*
* *Hürriyet ve İtilaf Nasıl Doğdu, Nasıl Öldü?* 
* *Samson ile Dalile*
* *Janet'in Düğünü*
* *Türkiye'nin Sıhhî İçtimaî Coğrafyası*
* *Sıhhiye ve Muaveneti İçtimaiye Vekâletine Rapor*
* *Şecere-i Türk*
* *Arap Şiirbiliği (El-arûz)*
* *Zone Turque Etc...*
* *Réponse à un article de M. Paul Pelliot sur L'oughouz-Namé* (1931)
* *Şehnâme ve Firdevsi (Şehnâmenin Hulâsası)*
* *Ermeni Tarihi*
* *Türk Şiirinin Evülasyonu ve Analitik Tedkiki*
* *Fransız Şiir Biliği*
* *Faust*
* *Minyon*
* *Lakme*
* *Karmen*
* *Özdemirle Dolun*
* *Hekim Mail Efendi yahut Alafranga mı, Alaturka mı?*
* *El-Eczaciyü-n-Nasıh (Usta Eczacı)*
* *Leblebici Horhor*
* *El-Eczaciyü-n-Nasıh Üzerine İzahat*
* *Janet'in Düğünü Partisiyonu*
* *Sinop'da Rıza Nur Kütüphanesi*
* *Paçi İli Ançi*
* *Ebrece (muhtasar) Türk Tarihi*
* *Ebrece (muhtasar) Türk Şiir Biliği*
* *İkibuçuk Asır Evvelki Türküler ve Notları*
* *Şuküfe-ii Muhabbet*
* *Apoşka Na'tı*
* *1919'da Meclisi Mebusan İntihabı Sinop'da İntihap Dolaşması*
* *Viyana Mektupları*
* *İkinci Murad Divanı*
* *Şiirlerim (Rıza Nur Divanı)*
* *Şiir ve Nesir Bütün Eserlerim Hakkında Malumat*

## Kaynakça