Akıl yürütme psikolojisi

**Akıl yürütme psikolojisi (akıl yürütmenin** **bilişsel bilimi** olarak da bilinir), insanların nasıl akıl yürüttüğünün incelenmesidir ve genellikle geniş anlamda insanların sorunları nasıl çözdüğünü ve karar verdiğini bildirmek için sonuçlara varma süreci olarak tanımlanır. Psikoloji, felsefe, dilbilim, bilişsel bilim, yapay zeka, mantık ve olasılık teorisi ile örtüşmektedir.

100 yılı aşkın bir süredir insanların ve diğer hayvanların nasıl akıl yürüttüğü üzerine psikolojik deneyler yapılmaktadır. Süregelen bir soru, insanların rasyonel olma kapasitesine sahip olup olmadığıdır. Bu alandaki mevcut araştırmalar, akıl yürütme, akılcılık, yargılar, zeka, duygu ve akıl yürütme arasındaki ilişkiler ve gelişim ile ilgili çeşitli soruları ele almaktadır.

## Günlük akıl yürütme
İnsanların akıl yürütmeyi kullandıkları en belirgin alanlardan biri, günlük dilde kurulan cümlelerdir. Tümdengelimle ilgili çoğu deney, varsayımsal düşünce üzerinde, özellikle de insanların koşullar hakkında nasıl akıl yürüttüğünü inceleyerek gerçekleştirilmiştir, örneğin, *Eğer A ise B* . Deneylere katılanlar, *eğer A ise B den sonra B* koşullu gösterge verildiğinde öncülü onaylayan (modus ponens) çıkarım yapar ve *A* öncülü verilirse, *B* sonucuna varırlar. Bununla birlikte, öncülü inkâr eden (modus tollens) çıkarım için gösterge niteliğinde koşullu ve küçük öncül (B-olmayan) göz önüne alındığında, deneylerdeki katılımcıların yaklaşık yarısı *A-olmayan* sonucuna varır ve geri kalan hiçbir şeyin takip etmediği sonucuna varır.

İnsanların koşullu çıkarımlarda bulunma kolaylığı, Peter Wason tarafından geliştirilen ve iyi bilinen seçim görevinde gösterildiği gibi bağlamdan etkilenir. Katılımcılar, ekoloji ile ilgili bir bağlamda bir koşulu daha iyi test edebilirler, örneğin, *zarf mühürlüyse, sembolik içerikli olana kıyasla üzerinde 50 sentlik bir damga olmalıdır*, örneğin, *eğer sesli harf varsa, çift sayıdır* . Arka plan bilgi birikimi, basit modus ponens (öncülü onaylayan) çıkarımının bile bastırılmasına yol açabilir Katılımcılara, *Lisa'nın yazacak bir makalesi varsa, o zaman kütüphanede geç saatlere kadar* *çalışır* ve *Lisa'nın yazacak bir makalesi olduğu* öncülü, 'kütüphanede geç saatlere kadar çalışır', modus ponens çıkarımını yapmak koşuluyla verilir, ancak ikinci bir koşul verildiğinde çıkarım bastırılır, *kütüphane açık kalırsa, geç saatlere kadar kütüphanede çalışır*. Bastırma etkisinin yorumları tartışmalıdır.

Önermesel çıkarımın diğer araştırmaları, insanların ayırıcı alternatifler hakkında nasıl düşündüklerini, örneğin *A veya başka B* hakkında nasıl düşündüklerini ve olumsuzlama hakkında nasıl akıl yürüttüklerini inceler, örneğin, *A ve B'de durum böyle değildir* . İnsanların ilişkisel çıkarımları nasıl yaptıklarını incelemek için, karşılaştırmalar da dahil olmak üzere birçok deney yapılmıştır, örneğin, *A, B'den daha iyidir* . Bu tür araştırmalar aynı zamanda uzamsal çıkarımlar, örn. *A, B'nin önündedir*  ve zamansal çıkarımlarla ilgilidir, örn. *A, B'den önce gerçekleşir* . Diğer yaygın görevler, insanların *Tümü* veya *Bazıları* gibi niceleyiciler hakkında nasıl akıl yürüttüğünü incelemek için kullanılan kategorik kıyasları içerir, örneğin, *Bazı A'lar B değildir* .

## Akıl yürütme teorileri
İnsan akıl yürütmesinin dayandığı bilişsel süreçlerin birkaç alternatif teorisi vardır. Bir görüş, insanların mantıkçılar tarafından önermeler hesabında geliştirilenlere benzer biçimsel (soyut veya sözdizimsel) çıkarım kurallarından oluşan bir zihinsel mantığa güvendiğidir. Başka bir görüş, insanların alana özgü veya içeriğe duyarlı çıkarım kurallarına güvendiğidir. Üçüncü görüş, insanların zihinsel modellere, yani hayal edilen olasılıklara karşılık gelen zihinsel temsillere güvendiğidir. Dördüncü görüş ise insanların olasılıkları hesaplamasıdır.

Tartışmalı bir teorik konu, uygun bir yeterlilik modelinin veya insan akıl yürütmesinin karşılaştırılacağı bir standardın belirlenmesidir. Başlangıçta klasik mantık bir yeterlilik modeli olarak seçilmiştir. Daha sonra, bazı araştırmacılar monotonik olmayan mantığı ve Bayes olasılığını seçtiler. Zihinsel modeller ve akıl yürütme üzerine yapılan araştırmalar, insanların prensipte rasyonel, ancak pratikte yanıldıkları önermesine yol açmıştır. Akıl yürütmeye yönelik bağlantıcı yaklaşımlar da önerilmiştir.

## Akıl yürütmenin gelişimi
Akıl yürütme yeteneğinin bebeklikten yetişkinliğe nasıl, neden ve ne zaman geliştiği psikolojide varlığını sürdüren bir sorudur. Jean Piaget'in bilişsel gelişim teorisi, bebeklikten yetişkinliğe kadar akıl yürütmenin gelişiminde genel mekanizmalar ve aşamalar ortaya koydu. Neo-Piaget'in bilişsel gelişim teorilerine göre, gelişimle birlikte akıl yürütmedeki değişiklikler, artan çalışma belleği kapasitesinden, artan işlem hızından ve gelişmiş yürütücü işlevlerden ve kontrolden kaynaklanır. Kişisel farkındalığın artması da önemli bir faktördür.

Bilişsel bilimciler Hugo Mercier ve Dan Sperber, *The Enigma of Reason* adlı kitaplarında, insanların öncelikle inançlarımızı ve eylemlerimizi haklı çıkarmak ve başkalarını sosyal bir ortamda ikna etmek için akıl yürütmeye evrimleştiklerini iddia ederek "tartışmacı" bir akıl yürütme teorisi ortaya koydular. Teorileri için temel kanıtlar, yalnız bireylerin argümanları eleştirilmediği zaman mantıksal hatalar gibi eğilimli oldukları ve grupların birbirleriyle iletişim kurduklarında bilişsel akıl yürütme görevlerini yerine getirmede nasıl daha iyi hale geldikleri gibi akıl yürütme hatalarını içerir ve birbirlerinin argümanlarını değerlendirebilirler. Sperber ve Mercier, safça dünya hakkında doğru sonuçlara varıyor gibi görünen akıl yürütme işlevine rağmen, doğrulama yanlılığının çok güçlü olduğu şeklindeki bariz paradoksu çözmek için bir girişimde bulunuyorlar.

## Akıl yürütmenin farklı çeşitleri
Düşünceyi sınıflandırmaya çalışan Philip Johnson-Laird, amaca yönelik düşünme ile amaçsız düşünme arasında ayrım yaptı ve çağrışımın ilgisiz okumayla ilgili olduğuna dikkat çekti. Allen Newell ve Herbert A. Simon'a atıfta bulunarak, hedefe yönelik akıl yürütmenin bir çözümde yer alan problem alanına dayalı olarak sınıflandırılabileceğini savunuyor.

Tümevarımsal akıl yürütme, belirli durumlardan veya gözlemlerden geniş genellemeler yapar. Bu akıl yürütme sürecinde, geçmiş belirli kanıtlara dayalı olarak genel iddialarda bulunulur. Bu tür bir akıl yürütme, orijinal ifade doğru olsa bile sonucun yanlış olmasına izin verir. Örneğin, bir kişi bir kolej sporcusunu gözlemlerse, bu gözleme dayanarak diğer kolej sporcuları hakkında tahminlerde bulunur ve varsayımlarda bulunur. Bilim adamları teoriler ve hipotezler oluşturmak için tümevarımsal akıl yürütmeyi kullanırlar. Philip Johnson-Laird, tümevarımsal akıl yürütmeyi tümdengelimden ayırdı, çünkü birincisi anlamsal bilgi yaratırken ikincisi yaratmaz. 

Aksine, tümdengelim, geçerli akıl yürütmenin temel bir biçimidir. Bu akıl yürütme sürecinde kişi bilinen bir iddia ya da genel bir inançla yola çıkar ve oradan bu temellerden ne çıkacağını ya da bu öncüllerin diğer inançları nasıl etkileyeceğini sorar. Başka bir deyişle, tümdengelim bir hipotezle başlar ve bir sonuca varma olasılıklarını inceler. Tümdengelim, insanların tahminlerinin neden yanlış olduğunu anlamalarına yardımcı olur ve önceki bilgilerinin veya inançlarının yoldan çıktığını gösterir. Bir tümdengelim örneği bilimsel yöntemde, hipotezleri ve teorileri test ederken görülebilir. Sonuç genellikle hipoteze karşılık gelir ve bu nedenle hipotezi kanıtlasa da, sonucun mantıklı olduğu ancak genellemenin olmadığı bazı durumlar vardır. Örneğin, "Tüm genç kızlar etek giyer; Julie genç bir kızdır; bu nedenle Julie etek giyer" argümanı mantıksal olarak geçerlidir, ancak ilk öncül doğru olmadığı için sağlam değildir.

Kıyas, iki ifadenin mantıklı bir sonuca ulaştığı bir tümdengelimli akıl yürütme biçimidir. Bu akıl yürütmeyle, bir ifade "Her A B'dir" ve bir diğeri "Bu C, A'dır" olabilir. Bu iki ifade daha sonra "Bu C, B'dir" sonucuna yol açabilir. Bu tür kıyaslar, geçerli bir hipotezin olduğundan emin olmak için tümdengelimli akıl yürütmeyi test etmek için kullanılır. Kıyassal Akıl Yürütme Görevi; Morsanyi, Kinga, Handley ve Simon tarafından yapılan ve akıl yürütmeye sezgisel katkıları inceleyen bir çalışmadan oluşur Bu testi "kıyassal akıl yürütme performansının neden mantıklılığın bilinçli ve zahmetli bir değerlendirmesi ile sonuçların inanılırlığının sezgisel olarak takdir edilmesi arasındaki etkileşime dayandığını" değerlendirmek için kullandılar.

Başka bir akıl yürütme biçimine de abdüktif akıl yürütme denir. Bu tür, mevcut en iyi bilgiyi kullanarak hipotezler oluşturmaya ve test etmeye dayanır. Abdüktif akıl yürütme, genellikle eksik olan mevcut bilgilerle en iyi şekilde çalışan günlük karar verme türünü üretir. Bu, gözlemlenen açıklanamayan fenomenlerden eğitimli tahminler yapmayı içerebilir. Bu tür bir akıl yürütme dünyada, doktorlar bir dizi sonuçtan tanılar hakkında karar verdiğinde veya jüri üyeleri bir dava hakkında karar vermek için ilgili kanıtları kullandığında görülebilir.

## Yargılama ve akıl yürütme
Yargılama ve akıl yürütme, seçenekler üzerinde düşünmeyi, bir yargıda bulunmayı veya sonuç çıkarmayı ve nihayet bir karar vermeyi içerir. Karar vermek, sezgisel analiz yöntemlerini veya genellikle kişiyi doğru yanıtlara götüren verimli stratejileri içerir. Kullanılan en yaygın buluşsal yöntemler öznitelik ikamesi, kullanılabilirlik buluşsallığı, temsili buluşsallık ve sabitleme buluşsal yöntemidir - bunların tümü hızlı akıl yürütmeye yardımcı olur ve çoğu durumda çalışır. Sezgisel yöntemler, verimlilik elde etmek için ödenen bir bedel olan hatalara izin verir.

Bu nedenle akıl yürütmeyi etkileyen diğer yargı hataları, kovaryasyon hakkındaki yargı hatalarını içerir - birinin varlığı ve büyüklüğünün diğerinin varlığını ve büyüklüğünü yordadığı iki değişken arasındaki ilişki. Ortak değişkenliğin bir nedeni, doğrulama yanlılığı veya kişinin kendi inançlarını doğrulayan kanıtlara daha duyarlı olma eğilimidir. Ancak ortak değişkenlik değerlendirilirken, temel oran bilgisi - genel olarak bir şeyin ne sıklıkta meydana geldiği - ihmal edilerek konudan sapılabilir. Ancak insanlar genellikle taban oranları görmezden gelir ve sunulan diğer bilgileri kullanma eğilimindedir.

Daha az hatayla sonuçlanan daha karmaşık yargılama stratejileri vardır. İnsanlar genellikle uygunluk temelinde akıl yürütürler, ancak bazen yargıda bulunmak için başka, daha doğru bilgiler ararlar. Bu, Çift Süreç Modeli olarak bilinen iki düşünme biçimi olduğunu gösterir. Birincisi, Sistem I, hızlıdır, otomatiktir ve daha çok sezgiye dayanan buluşsal yöntemler kullanır. İkincisi, Sistem II, daha yavaş, zahmetli ve doğru olma olasılığı daha yüksek – daha fazla akıl yürütme.

## Edimbilim ve akıl yürütme
İnsanların yaptığı çıkarımlar, dilbilimsel edimbilim ve duygu gibi faktörlerle ilgilidir.

Karar verme genellikle pişmanlık duygusundan ve riskin varlığından etkilenir. İnsanlara seçenekler sunulduğunda, en az pişman olacaklarını düşündükleri şeyi seçme eğilimindedirler. Büyük miktarda risk içeren kararlarda, insanlar kendilerine, örneğin bir nükleer kaza gibi en kötü durum senaryosu olsaydı ne kadar korku yaşayacaklarını sorarlar ve sonra bu korkuyu risk seviyesinin bir göstergesi olarak kullanırlar.

Antonio Damasio, somatik belirteçlerin, güçlü bir bedensel tepkiye neden olabilen belirli hatıraların, aynı zamanda karar vermede rehberlik etmenin bir yolu olarak hareket ettiğini öne sürüyor. Örneğin, bir kişi bir korku filmini hatırladığında ve tekrar gerginleştiğinde avuçları terlemeye başlayabilir. Damasio, insanların bir karar verirken çeşitli seçenekleri değerlendirmek için "içgüdülerine" güvendiklerini ve bunun onları daha olumlu bir karar almaya ve olumsuz olanlardan uzak durmaya karar vermelerine neden olduğunu savunuyor. Ayrıca, ön lobun tabanında, gözlerin hemen üstünde yer alan orbitofrontal korteksin, insanların duyguları yorumlamasını sağlayan beyin kısmı olduğu için, somatik belirteçlerin kullanımında çok önemli olduğunu savunuyor.

Duygu kararları şekillendirdiğinde, etki genellikle geleceğe ilişkin tahminlere dayanır. İnsanlar kendilerine nasıl tepki vereceklerini sorduklarında gelecekle ilgili çıkarımlarda bulunurlar. Araştırmacılar, kişinin kendi duygularını tahmin etme yeteneği olan duygusal tahminin zayıf olduğunu, çünkü insanların hatalarından ne kadar pişmanlık duyacaklarını abartma eğiliminde olduklarını öne sürüyorlar.

## Akıl yürütmenin nörobilimi
Akıl yürütmeyi sinirbilimsel olarak incelemek, genellikle olayla ilgili potansiyeller ve işlevsel manyetik rezonans görüntüleme kullanılarak araştırılan akıl yürütmenin sinirsel bağıntılarını belirlemeyi içerir.

## Ayrıca bakınız
* Sınırlı rasyonellik
* Bilişsel psikoloji
* Duygu düzenleme

## Notlar