Krom

**Krom**, simgesi **Cr**, atom numarası 24 ve atom ağırlığı 51.996 olan, gümüşi gri renkte, sert, kırılgan ve yüksek polisaj (parlatılma) özelliğine sahip bir geçiş metalidir. Periyodik tablonun 6. grubunda yer alır. Doğada serbest halde bulunmaz; en önemli ticari kaynağı kromit (FeCr2O4) mineralidir.

Paslanmaz çelik üretiminin temel bileşeni olması, metalurji sanayisinde stratejik bir öneme sahip olmasını sağlamıştır. Çeliğe en az %10.5 oranında krom eklendiğinde yüzeyde oluşan pasif oksit tabakası, korozyona karşı yüksek direnç sağlar.

## Tarihçe
### Keşfi ve Adlandırılması
Krom mineralleri, metal olarak keşfedilmeden önce boya pigmenti olarak kullanılmıştır. 1761 yılında Johann Gottlob Lehmann, Ural Dağları'nda turuncu-kırmızı bir mineral bulmuş ve buna "Sibirya kırmızısı kurşun" adını vermiştir; bu mineral aslında kurşun kromat (PbCrO4), yani krokoit idi.

1797 yılında Fransız kimyager Louis Nicolas Vauquelin, Sibirya'dan gelen bu cevheri analiz ederek yeni bir element keşfetmiş ve bileşiklerinin oluşturduğu çeşitli ve parlak renklerden dolayı ona Yunanca "renk" anlamına gelen *chrōma* (χρῶμα) ismini vermiştir. Vauquelin, bir yıl sonra 1798'de krom oksidi odun kömürü ile ısıtarak metalik kromu izole etmeyi başarmıştır.

### Osmanlı Devleti ve Türkiye'de Krom Madenciliği
Kromun dünya tarihindeki yeri ve endüstriyel gelişimi açısından Anadolu toprakları kritik bir dönüm noktası olmuştur. 19. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti, dünyadaki en önemli krom tedarikçisi konumuna yükselmiştir.

Arşiv belgelerine göre, Anadolu'da ilk büyük krom keşfi 1848 yılında Bursa'nın Harmancık kazasına bağlı Kozluca Köyü yakınlarında gerçekleşmiştir. Bu keşif, Osmanlı Hükûmeti'nin davetiyle maden araştırmaları yapan Amerikalı jeolog Lawrence Smith tarafından yapılmıştır. Bu keşfi takiben 1850 yılında Yüzbaşı Mehmet Efendi, Kütahya'nın Dağardı kazasında ikinci bir büyük rezerv daha bulmuştur.

19. yüzyılın sonlarına doğru, özellikle Muğla bölgesindeki Fethiye (Mekri) ve Köyceğiz madenleri önem kazanmıştır. Bu madenlerin işletilmesi sürecinde İngiliz Paterson ailesi (Ernest ve Douglas Paterson) ile yerel girişimciler arasında uzun süren hukuki ihtilaflar yaşanmıştır.

Cumhuriyet döneminde madencilik millileştirme politikaları çerçevesinde yeniden yapılandırılmıştır. 1936 yılında Diyarbakır, Guleman'daki krom madeni (günümüzde Elazığ sınırları içerisindedir.) imtiyazı Etibank'a devredilmiş ve Türkiye'nin krom ihracatında merkezi bir rol oynamıştır.

## Özellikleri
### Fiziksel ve Kimyasal Özellikler

Krom, Mohs sertlik skalasında 8.5 değeriyle oldukça sert bir metaldir. 1907&nbsp;°C erime noktasına sahiptir. Oda sıcaklığında antiferromanyetik özellik gösteren tek elementel katıdır; ancak 38&nbsp;°C'nin (Néel sıcaklığı) üzerinde paramanyetik hale geçer.

Elektron dizilimi [Ar] 3d^5 4s^1 şeklindedir. Beklenen [Ar] 3d^4 4s^2 diziliminden sapma göstermesinin nedeni, yarı dolu d-orbitalinin atoma ekstra kararlılık sağlamasıdır.

Krom, bileşiklerinde genellikle +3 (trivalent) ve +6 (hekzavalent) yükseltgenme basamaklarında bulunur:
* **Krom(III):** En kararlı halidir, doğada bu formda bulunur ve genellikle yeşil renklidir.
* **Krom(VI):** Güçlü bir oksitleyicidir, genellikle sarı veya turuncu renklidir ve toksiktir.

## Üretim ve Rezervler
Dünya krom rezervleri coğrafi olarak belirli bölgelerde yoğunlaşmıştır. 2024 yılı verilerine göre dünyadaki en büyük krom üreticileri sırasıyla Güney Afrika, Türkiye, Kazakistan ve Hindistan'dır.

**2024 Yılı Tahmini Üretim Rakamları (Bin Ton):**
* Güney Afrika: 21.000
* Türkiye: 8.000
* Kazakistan: 6.500
* Hindistan: 4.100

## Kullanım Alanları
Kromun kullanım alanları üç ana kategoride toplanır:
# **Metalurji (%85):** Üretilen kromun büyük çoğunluğu demir-çelik sanayisinde kullanılır. Paslanmaz çelik elde etmek için çeliğe krom eklenir. Ayrıca "süper alaşımlar"da yüksek sıcaklık direnci sağlar.
# **Kimya Sanayii (%8):** Deri tabaklamada (krom(III) sülfat), metal kaplamada (kromaj) ve ahşap koruyucularda kullanılır.
# **Refrakter Malzemeler (%7):** Yüksek erime noktası nedeniyle tuğla ve fırın astarlarında kullanılır.

## Biyolojik Rolü ve Sağlık
Kromun insan sağlığı üzerindeki etkisi, elementin oksidasyon durumuna göre farklılık gösterir.

### Krom(III) (Trivalent)
Eser miktarda alınan Krom(III)'ün, insülinin etkisini güçlendirerek glikoz, protein ve yağ metabolizmasında rol oynadığı düşünülmektedir. Bu nedenle bazı kaynaklarda "Glikoz Tolerans Faktörü"nün (GTF) bir bileşeni olarak anılır. Ancak, Avrupa Gıda Güvenliği Otoritesi (EFSA), 2014 yılında yayınladığı raporda, kromun insan beslenmesi için temel (esansiyel) bir element olduğuna dair kanıtların yetersiz olduğunu belirtmiştir.

### Krom(VI) (Hekzavalent) ve Toksisite
Endüstriyel süreçlerde ortaya çıkan Krom(VI), son derece toksik ve kanserojendir. Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansı (IARC), hekzavalent krom bileşiklerini **Grup 1 Kanserojen** (insanlar için kesin kanserojen) olarak sınıflandırmıştır.

## Ayrıca bakınız
* Krom izotopları
* Eti Elektrometalurji

## Kaynakça