İl

**İl** (Latince: *provincia*), bir ülke veya devlet içindeki idari bölümdür. Terim, Roma İmparatorluğu'nun İtalya dışındaki topraklarının başlıca bölgesel ve idari birimi olan antik Roma eyaletinden türemiştir. O zamandan beri *provincia* terimi çok sayıda ülke tarafından benimsenmiş, kimi zaman doğrudan çeviriyle, kimi zaman da benzer işlevli farklı adlar (eyalet, bölge, departman vb.) altında uygulanmıştır. Gerçekte ili olmayan bazı ülkelerde ise “iller” terimi, mecazi olarak “başkentin dışındaki bölgeler” anlamında kullanılabilmektedir.

Bazı iller tarihsel olarak sömürgeci güçler tarafından yapay olarak oluşturulmuşken diğerleri belirli etnik gruplar veya yerel toplulukların yaşadığı tarihsel bölgeler etrafında şekillenmiştir. Birçok ülkede, özellikle Kanada ve Pakistan gibi federal ya da yarı federal yapılarda iller, merkezi ya da federal otoriteden bağımsız belirli düzeyde kendi yetkilerine sahip alt siyasal birimlerdir. Çin veya Fransa gibi daha merkezî geleneklere sahip ülkelerde ise iller, yetkileri büyük ölçüde merkez tarafından tanımlanan ve sınırlanan idari birimler olarak örgütlenmiştir.

## Köken ve tarih
Latince *provincia* terimi, Roma Cumhuriyeti ve ardından Roma İmparatorluğu döneminde, İtalya yarımadası dışındaki fethedilmiş toprakların hem coğrafi hem de yönetsel birimi için kullanılıyordu. Bu birimler, hem vergi toplama hem de askerî güvenlik açısından merkezî otorite adına valiler tarafından yönetiliyordu. İmparatorluğun genişlemesiyle birlikte *provincia* sayısı artmış ve kavram, zamanla “merkez dışı ama merkeze bağlı idari bölge” anlamını kazanmıştır.

Roma sonrası dönemde, farklı devletler benzer işlevlere sahip idari birimler için kendi dillerine ve yönetim geleneklerine uygun adlar geliştirse de, “il/eyalet/bölge” türü orta düzey idari birimler dünya genelinde yaygın bir model hâline gelmiştir. Modern dönemde de “il” kavramı, özellikle ulus-devlet ölçeğinde ülke yüzeyinin yönetilebilir parçalara ayrılmasını ifade eden teknik bir terim olarak kullanılmaktadır.

## İşlev ve yetkiler
İllerin işlev ve yetki düzeyi, ülkelerin yönetim sistemine (üniter, federal vb.) ve idari geleneğine göre önemli ölçüde değişir. Üniter devletlerde iller, genellikle merkezî hükûmetin taşra teşkilatı olarak örgütlenir; valiler veya denk yöneticiler merkezce atanır ve yerel düzeyde ulusal mevzuatın uygulanmasından sorumlu olur. Türkiye ve Fransa buna örnek gösterilebilir.

Federal yapılarda ise il veya eyalet benzeri birimler, anayasal düzeyde tanınmış kendi yasama ve yürütme organlarına sahip olabilir. Kanada illeri ya da Pakistan eyaletleri bu çerçevede, merkezi ya da federal hükûmetle paylaşılan egemenlik ilişkisi içinde, eğitim, sağlık, yerel altyapı gibi alanlarda geniş yetkiler kullanabilmektedir.

## Oluşum biçimleri
İller, tarihsel olarak farklı yollarla ortaya çıkmıştır:
* Sömürge döneminde merkezden çizilen sınırlar sonucu “yapay” kabul edilebilecek idari birimler  
* Mevcut etnik, dilsel veya kültürel topluluklar etrafında şekillenen bölgeler  
* Coğrafi, ekonomik ya da altyapı temelli (ulaşım koridorları, nehir havzaları vb.) bölgelendirmeler  

Bu çeşitlilik, aynı “il” teriminin farklı ülkelerde çok farklı toplumsal ve siyasi anlamlar taşımasına yol açar.

## Diğer idari düzeylerle ilişkisi
Birçok ülkede il, ulusal düzey ile daha küçük birimler (ilçe, belediye, komün vb.) arasında orta basamakta yer alır. Bazı ülkelerde ise il terimi hiç kullanılmaz; bunun yerine bölge, eyalet, departman veya vilayet gibi adlar öne çıkar. Bununla birlikte, kavramın temel işlevi çoğu sistemde benzerdir: ülkenin idari açıdan yönetilebilir parçalara ayrılması.

## Ayrıca bakınız
* İdari birim
* Eyalet
* Vilayet
* Bölge

## Kaynakça