İbrahim Aydın (1874 doğumlu siyasetçi)

**İbrahim Aydın** veya **Cihangirzade İbrahim Bey** (1874, Gümrü - 19 Mayıs 1948, Kars), Türk asker, devlet adamı ve siyasetçidir. Mondros Mütarekesi sonrasında Kars merkezli olarak kurulan ve Ardahan, Posof, Iğdır, Oltu, Batum ile bir kısım bugünkü Ermenistan topraklarını kapsayan Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmetinin kurucu cumhurbaşkanıdır. Bu görevini, İngiliz işgali sonucu hükûmetin feshedildiği Nisan 1919'a kadar yürütmüştür. Ayrıca 1921-1927 yılları arasında Kars Belediye Başkanlığı yapmıştır.

## Yaşamı

### Aile kökeni
İbrahim Aydın'ın soyu, 14. yüzyılda Batı Anadolu'da hüküm süren Aydınoğulları Beyliği'ne dayanmaktadır. Beyliğin 1425 yılında Osmanlı topraklarına katılmasının ardından, beyliğin ileri gelenlerinden olan aile, Osmanlı'nın iskân ve yönetim politikası gereği Anadolu'nun çeşitli bölgelerine, sonrasında ise Doğu Anadolu'ya yönlendirilmiştir.

Ailenin bilinen bir diğer kritik tarihsel kırılma noktası, 1517 Ridaniye Savaşı'dır. Bu savaş sırasında ailenin bir kolu Osmanlı ordusu saflarına katılmış ve Yavuz Sultan Selim tarafından "cihangir" unvanıyla taltif edilmiştir. Bu unvan, Osmanlı kayıtlarında ve bölgesel halk literatüründe nesilden nesile aktarılmıştır.

Aile, 17. yüzyıldan itibaren özellikle Kars, Ardahan, Gümrü ve Şöregel bölgelerinde Osmanlı'nın sınır aristokrasisi içerisinde yer almıştır.

1924 Soyadı Kanunu sonrası İbrahim Bey "Aydın" soyadını tercih ederken, ailenin bir kısmı özellikle İttihat ve Terakki geçmişini ve Enver Paşa ile olan yakın bağlantılarını kamuoyundan gizlemek amacıyla "Biçer" soyadını almıştır.

### Gençlik ve eğitim
İbrahim Aydın, 1874 yılında Gümrü'de doğdu. Ailesinin 1882 yılında Kars'a taşınması üzerine burada eğitim aldı. Dönemin Osmanlı-Rus sınır yapısı gereği hem medrese hem de Rusça eğitimi aldı. 15 yaşında Rusların Kars'taki Kazak Süvari Alayına yazıldı ve beş yıl boyunca askeri eğitim gördü.

Bu dönemde Rus yönetiminden kaynaklanan baskılar nedeniyle Gizli İslam Cemiyeti, Müdafaa-i Milliye Cemiyeti, Difai Partisi, İttihat ve Terakki Cemiyeti ve daha sonra Teşkilat-ı Mahsusa gibi örgütlerde aktif şekilde yer aldı.

### Askerî ve siyasi faaliyetler
İbrahim Aydın, 1908 İran Meşrutiyet Hareketi'ne kardeşleri Hasan ve Aydın ile birlikte destek vermiştir. Tebriz merkezli ayaklanmada, Settar Han ve Bağır Han'ın yanında Osmanlı yanlısı gönüllü birlik komutanı olarak görev almıştır. Bu harekat sırasında kardeşi Aydın Bey hayatını kaybetmiştir.

1913 yılında I. Balkan Savaşı sırasında Edirne'nin Kurtuluşu'na gönüllü süvari birliğiyle katılmış ve ardından Batı Trakya Geçici Hükûmetinin kuruluş sürecinde aktif rol oynamıştır. Bu dönemde Enver Paşa ile olan siyasi ve askerî ilişkileri kuvvetlenmiştir.

Birinci Dünya Savaşı'nda İran ve Kafkas cephelerinde Osmanlı ordusu saflarında savaştı. 1918 yılında Osmanlı'nın doğu cephelerinden çekilmesinin ardından Kars'a dönmüştür.

## Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti
Mondros Mütarekesi sonrasında Osmanlı ordusunun Elviye-i Selase'yi (Kars, Ardahan, Batum) boşaltması ile bölgede ortaya çıkan otorite boşluğunu doldurmak amacıyla, İbrahim Aydın öncülüğünde Güneybatı Kafkas Geçici Hükûmeti kuruldu.

9 Ocak 1919 tarihindeki Ardahan Kongresi'nde İbrahim Aydın oy birliğiyle cumhurbaşkanlığına seçildi. Bu hükûmet, 18 Ocak 1919 tarihli Kars Kongresi'nde yasama, yürütme ve yargı organlarını oluşturmuş ve bağımsızlık kararı almıştır. Bu yapının siyasi meşruiyeti, ABD Başkanı Woodrow Wilson'ın kendi kaderini tayin hakkı ilkesine dayandırılmıştır.

13 Nisan 1919'da Kars, İngiliz kuvvetleri tarafından işgal edilmiştir. İbrahim Aydın ve hükûmetin diğer üyeleri İngilizler tarafından tutuklanarak önce İstanbul'a, ardından Malta'ya sürgüne gönderilmiştir.

## Malta sürgünü ve belediye başkanlığı
İki yıl süren Malta sürgününün ardından, 1921 yılında serbest bırakılarak Kars'a dönmüştür. Aynı yıl Kars Belediye Başkanlığına atanmış, bu görevi 1927'ye kadar sürdürmüştür.

1927'de dönemin Cumhuriyet Halk Fırkası içindeki bazı grupların baskısı ve geçmişteki İttihatçı kimliğinin yeniden hedef haline getirilmesi nedeniyle görevinden istifa etmek zorunda kalmıştır.

## Ölümü ve anısı
İbrahim Aydın, 19 Mayıs 1948 tarihinde Kars'ta hayatını kaybetmiştir. Mezarı Kars Asri Mezarlığı'ndadır. Anısını yaşatmak amacıyla, 2003 yılında Kars'ta bir anıt mezar yapılmış ve şehirde bir parka adı verilmiştir.

## Kaynakça
* Şirin, İbrahim. *Doğu'da Yerel Bir Millî Mücadele Önderi: Cihangirzade İbrahim*, TÜBA, 2022.
* Gökdemir, Ahmet Ender. *Cenubî Garbî Kafkas Hükûmeti*, Atatürk Araştırma Merkezi, 1998.
* Kırzıoğlu, Fahrettin. *Kars ve Çevresinde Osmanlı-Türk Varlığı*, Belleten, 1985.
* Küçükuğurlu, Murat. *Cihangiroğlu İbrahim Bey*, Atatürk Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, 2000.
* Osmanlı Arşivleri, Tahrir Defterleri, Temettuat Defterleri (16.–19. yüzyıl)
* Public Records Office (PRO FO) Belgeleri
* Hürriyet Gazetesi, "MİT Müsteşarının Acı Günü", 1997.