Çaturanga

**Caturanga** Sanskritçede *catur* ("dört") ve *anga* ("uzuv, organ ya da kısım"), anlamına gelir. Bilinen satrancın ilk atasıdır, 6. yüzyılda Hindistan'da ortaya çıkmıştır. Bazen "satrancın türevi" olarak tanımlansa da, icat tarihi itibari ile satranç, kural ve konseptini *çaturanga*dan almaktadır.

## Tarihçe
*Caturanga*, döneminde (6. yüzyıl) Hint ordusunun dört kısımdan oluşması nedeniyle (piyadeler, savaş filleri, süvariler, savaş arabaları [bazen savaş gemileri]) bu ismi almış ve 6. yüzyılda İran'a ve 7. yüzyılda Arabistan'a yayılmıştır.

## Temel kavramlar ve oyunun hedefi
Oyun, temel mantık ve yapı taşları bakımından satranca çok benzemektedir. Oyunun nihai amacı rakibin *raja*sını almaktır, rakibin *raja*sını alan oyuncu oyunu kazanır ve oyun biter. Bunu başarmanın temelleri genellikle (istisnaları vardır, bkz. {satrançtan} aptal matı, çoban matı) rakibin ağır ve hafif taşlarını (taşlar, ağır taşlar: *mantri* ve *ratha;* hafif taşlar: *gaja* ve *aşva* olarak ikiye ayrılır {bu taşlar içerisinde *raja* yoktur, çünkü halihazırda ağır ve hafif taşlar, *raja*'yı savunmak içindirler}) alarak ve oyun esnasında taşları, rakip oyuncun taşlarının hareketlerini kısıtlamak gereği ile -oyunun açılışı ve güncel pozisyonu itibarı ile- avantajlı olan karelere koyarak onu bitap düşürmek ilkesine dayanır.

## Oyunun kuralları

### Oyun tahtası
*Çaturanga*nın oyun tahtası açık ve koyu renkte olmak üzere (bazen siyah ve beyaz) 8×8 (toplam 64) kareden oluşmaktadır. Oyun karelerinin günümüzdeki satranç gibi cebirle gösterilip gösterilmediği kesin olarak bilinmemektedir. Klasik *çaturanga* tahtasında, oyun başında toplam 32 taş bulunmaktadır. Bunların 16'sı açık, 16'sı koyu renktir.

Çaturanga tahtası, (oyuncuya göre) en sağ alt köşeye (cebirli gösterimde açık renkler için h1, koyu renkler için a8 karesine) açık renk kare denk gelecek şekilde yerleştirilir.

### Taşlar ve dizilişi

Oyuncuların her birinin 16 ''çaturanga'' taşı vardır.

Taşlar, illüstrasyonda gösterildiği gibi *çaturanga* tahtasının iki tarafına yerleştirilir. 2. ve 7. satırlarda *padati*ler yer alır. 1. ve 8. satırlarda ise subaylar ve *raja* yer alır. Bunların sırası (beyaz için a1'den h8'e, siyah için a8'den h8'e) şöyledir: *Ratha, aşva, gaja, mantri, raja, gaja, aşva, ratha. Mantri* daima (sıralamada da yer aldığı gibi) rengini taşıdığı kare üstünde yer alır (*çaturanganın başlangıç pozisyonu* illüstrasyonunda görebileceğiniz gibi açık renklerde d1, koyu renklerde d8'de).

### Hamle
Oyuna açık renkler başlar. Her iki oyuncunun da yalnızca bir hamle yapma hakkı vardır (satrançtaki rok istisnası *çaturangada* geçerli değildir). Bir karede en fazla bir taş durabilir.

#### Tehdit
Oyuncunun taşını sürmesi sonucunda, taşın yer aldığı yeni pozisyonun kapısını açtığı legal hareketlerin izlediği yolun ulaştığı kare üzerinde karşı oyuncunun taşının olmasına, **tehdit** denir: Hamleyi yapan oyuncu, hamle sırası gelen oyuncuyu **tehdit** etmiş olur.

#### Taş/materyal alma
Kendi taşını, taşının legal hamlelerinde yer alan karşı oyuncunun taşına gelmesidir. Oyucu kendi taşını alamaz. Taşı/materyali alan oyuncu, aldığı taşı oyun tahtasından uzaklaştırır, alınan taş oyun dışıdır, etkisizleştirilmiştir. Söz konusu taş/materyal bir şah (*raja*) ise, materyali edinen oyuncu tabii olarak oyunu kazanmıştır.

### Taşların legal hareketleri

#### Mantri
Her çaprazda 1 kare ilerleyebilir.

**Ratha**

Çapraz **olmamak** üzere, her yönde istediği kadar ilerleyebilir.

#### Gaja
Her çaprazda 2 kare ilerleyebilir.

#### Aşva
3 kare yatay veya dikey olmak üzere ileri, 1 kare, yatay gittiği ise dikey istediği uçta, dikey gittiği ise yatay istediği uçta ileri gider: Yani kabaca "L" çizmiş olur.

#### Padati
Dikey olmak üzere 1 kare ilerleyebilir fakat böyle taş yiyemez. Ancak ve ancak bir çapraz ilerisinde (eğer taş varsa) yiyebilir; yoksa o yönde gidemez. Satrançtaki gibi ilk hamlesinde çift kare ileri gidemez. **''Padati''ler geri gidemez.**

##### Terfi
*Padati*ler oyun tahtasının son satırına ulaştığında, bulunduğu dikeyde bulunan subaya, subay **önceden kaybedilmişse** terfi edebilirler. (Örneğin c sütunun son satırına ulaşmış bir piyade yalnızca biri önceden kaybedilmişse *gaja*ya terfi edebilir. *Padati*ler e ve f sütununda terfi olmazlar, *padati*ler şaha terfi olamaz).

#### Raja
Her yönde (yatay, dikey ve çapraz olmak üzere) bir kare gidebilir. Oyun boyunca bir kereye mahsus olmak üzere **(eğer tehdit altında değil ve hareket sonucu tehdit altında kalmıyor ise)** atınki gibi ilerler ("L" çizer). Tehdit altında kalacakları bir kareye gidemezler. *Raja* tabii olarak, başka bir *rajay*ı (kendisi de tehdit altında kalacağı için) tehdit edemez.

### Pat
*Raja* tehdit altında değilse ve gidebileceği her kare rakip oyuncu taşları tarafından kontrol altındaysa veya gidebileceği karelerde kendi taşları varsa (yani *raja* boğulmuşsa) oyun pat olur ve pat olan oyuncu oyunu kazanır (berabere bitmez).

## Kaynakça