Ocak Ayaklanması

**Ocak Ayaklanması**, Polonya'daki Rus yönetimine karşı düzenlenen ayaklanma (1863-1864). Başarısızlıkla sonuçlanmış ve Rusların Polonya üzerindeki denetiminin daha da güçlenmesine yol açmıştır.

Bölünmüş Polonya'da en uzun süren isyandı. Çatışma toplumun her kademesini etkilemiş ve muhtemelen çağdaş uluslararası ilişkiler üzerinde derin yansımaları olmuş ve nihayetinde Polonya toplumunu dönüştürmüştür.

Faktörlerin bir araya gelmesi 1863 başlarında ayaklanmayı kaçınılmaz hale getirdi. Polonya soyluları ve şehirli burjuva çevreleri, bir nesil önce 1830'da gerçekleşen bir önceki Kasım Ayaklanması'ndan önce Kongre Polonyası'nda sahip oldukları yarı özerk statünün özlemini çekiyordu ve İkinci İtalyan Bağımsızlık Savaşı'nın başarısından cesaret alan gençler de aynı sonucu acilen arzuluyordu. Rusya, Kırım Savaşı nedeniyle zayıflamış ve iç politikasında daha liberal bir tutum sergilemişti; bu da Polonya'nın yeraltı Ulusal Hükümetini, Rus işgalcilerine karşı 1863 baharından önce organize bir grev planlamaya teşvik etti. Rus bölünmesindeki sivil idarenin başındaki Rus yanlısı muhafazakar Aleksander Wielopolski'yi hesaba katmamışlardı. Polonya ulusal hareketini raydan çıkarmak amacıyla, genç Polonyalı aktivistlerin 20 yıllık hizmet için Rus İmparatorluk Ordusu'na alınmasını Ocak ayına erteledi. Bu karar, Wielopolski'nin tam da kaçınmak istediği sonuç olan 1863 Ocak Ayaklanmasını tetikledi.

Genç Polonyalı askerlerin isyanına kısa süre içinde yüksek rütbeli Polonyalı-Litvanyalı subaylar ve siyasi sınıf üyeleri de katıldı. Henüz iyi örgütlenmemiş olan isyancılar sayıca çok azdı ve yeterli dış destekten yoksundular ve tehlikeli gerilla savaşına zorlandılar. Misillemeler hızlı ve acımasızdı. Halka açık infazlar ve Sibirya'ya tehcirler sonunda birçok Polonyalıyı silahlı mücadeleyi bırakmaya ikna etti. Buna ek olarak, II. Aleksandr 1864'te Polonya'da serfliği nihai olarak kaldırmaya yönelik ani bir kararla toprak sahibi eşrafı ve sonuç olarak tüm ekonomiyi sert bir şekilde vurdu. Bunun ardından malikânelerin parçalanması ve birçok köylünün yoksullaşması, eğitimli Polonyalıları “organik çalışma”, ekonomik ve kültürel açıdan kendini geliştirme fikrine yönelmeye ikna etti.

## Arka plan
Rus İmparatorluğu'nun Kırım Savaşı'nı kaybetmesine ve zayıflayan ekonomik ve siyasi durumuna rağmen, II. Aleksandr 1856'da "hayalleri unutun" sözleriyle daha fazla taviz verilmemesi konusunda uyardı. Polonya Krallığı nüfusu arasında iki hakim düşünce akımı vardı. Birincisi, Andrzej Zamoyski'nin etrafında toplanan ve 1830 öncesindeki anayasal statüye düzenli bir şekilde geri dönülmesini uman liberal-muhafazakar, genellikle toprak sahibi ve entelektüel çevrelerde vatansever kıpırdanmalar vardı; bunlar *Beyazlar* olarak nitelendirildi. *Kızıllar* olarak nitelendirilen alternatif eğilim ise köylüleri, işçileri ve bazı din adamlarını bir araya getiren demokratik bir hareketi temsil ediyordu. Her iki akım için de ikilemin merkezinde köylü sorunu vardı. Ancak mülk sahipleri tazminat karşılığında serfliğin kaldırılmasından yanayken, demokratik hareket Rus boyunduruğunun yıkılmasının tamamen köylülüğün koşulsuz özgürleşmesine bağlı olduğunu düşünüyordu.

Sadece Vilna'da 1861 yılında 116 gösteri düzenlendi. O sonbaharda Ruslar Vilnius Guberniyası, Kaunas Guberniyası ve Grodno Guberniyası'nda olağanüstü hal ilan etmişti.

## Polonya Krallığı'nda silahlanma çağrısı
İsyan çabucak bastırılabilir gibi görünüyordu. Buna rağmen, CNC'nin geçici hükümeti bir manifesto yayınlayarak “Polonya'nın tüm evlatlarının inanç, durum ya da rütbe ayrımı olmaksızın özgür ve eşit vatandaşlar olduğunu” ilan etti. Köylüler tarafından işlenen toprakların, ister kira ister hizmet temelinde olsun, kayıtsız şartsız mülkleri haline gelmesini ve bunun için toprak sahiplerine Devletin genel fonlarından tazminat verilmesini kararlaştırdı. Geçici hükümet, Şubat ayında Ruslarla seksen kanlı çatışmaya girmiş olan silahsız ve dağınık gönüllülere malzeme göndermek için elinden geleni yaptı. Bu arada CNC, Batı Avrupa uluslarına Norveç'ten Portekiz'e kadar her yerde destekleyici duygularla karşılanan bir yardım çağrısı yayınladı. Amerika Konfedere Devletleri Polonya-Litvanya isyancılarına sempati duyuyor ve mücadelelerini benzer görüyordu. İtalyan, Fransız ve Macar subaylar çağrıya cevap verdi. Papa IX. Pius 1863 ayaklanmasına karşıydı ve bu konuda Wsyslaw Czartoryski'yi bilgilendirdi.

## Ayaklanma Litvanya'ya yayıldı
Fransa, Birleşik Krallık ve Avusturya, Polonya'nın haklarını savunmak için diplomatik bir müdahaleyi kabul etti ve Nisan ayında ikna edici olmaktan öteye gitmeyen diplomatik notalar yayınladı. Polonya RN, isyanın gelişiminin nihayetinde Batılı güçleri silahlı bir müdahaleye iteceğini umuyordu ki Polonya'nın bu güçlerle yaptığı diplomatik görüşmelerin amacı da buydu. Polonya'nın çizgisi, Avrupa'da sürekli barışın tesisinin bağımsız bir Polonya devletinin geri dönüşüne bağlı olduğu yönündeydi.

## Sahadaki sonuçlar
Savaşta ölen binlerce kişiye ek olarak, Mikhail Muravyov'un ‘Cellat Muravyov’ kişisel gözetimi altında 128 kişi asılmış ve Rusya'nın kendi tahminlerine göre 2.500 erkek olmak üzere 9.423 erkek ve kadın Sibirya'ya sürülmüştür. Tarihçi Norman Davies bu sayıyı 80,000 olarak vermekte ve bunun Rus tarihindeki en büyük sürgün olduğunu belirtmektedir. Tüm ekonomik ve sosyal faaliyetler askıya alındı ve *szlachta*, mülklere el konulması ve fahiş vergiler yoluyla mahvedildi. Rus birliklerinin vahşeti öylesine büyüktü ki, eylemleri tüm Avrupa'da kınandı.

### Sosyal ve etnik bölünmeler gözler önüne serildi
Toprak kökenli isyancılar ayaklanmaya katılanların %60'ını oluşturuyordu (Litvanya ve Belarus'ta yaklaşık %50, Ukrayna'da yaklaşık %75). Kayıtlar, ayaklanmaya katıldıkları için cezalandırılanların %95'inin Katolik olduğunu ve bunun da genel katılımcı oranına tekabül ettiğini göstermektedir.

## Olayların evrimi
Ancak Polonyalı General Romuald Traugutt'un 17 Ekim 1863'te tüm sınıfları tek bir ulusal bayrak altında birleştirmek için meseleye el atmasından sonra mücadele sürdürülebildi. Traugutt'un 1864 ilkbaharındaki saldırıya hazırlık için yaptığı yeniden yapılanma, Avrupa çapında bir savaşa dayanıyordu.

## Onlarca yıldır süren misillemeler
Ayaklanmanın çöküşünden sonra sert misillemeler yaşandı. Resmi Rus bilgilerine göre 396 kişi idam edildi ve 18.672 kişi Sibirya'ya sürüldü. Çok sayıda erkek ve kadın Rusya'nın içlerine, Kafkaslara, Urallara ve diğer uzak bölgelere gönderildi. Toplamda 60.000'den fazla kişi hapsedilmiş ve daha sonra Polonya'dan sürgün edilerek Rusya'nın uzak bölgelerine gönderilmiştir.

## Miras
Ocak Ayaklanması, yüzyıllardır süren Polonya ayaklanmaları serisinin bir halkasıydı. Ayaklanma sonrasında, bir sonraki yüzyılın siyasi gündemini belirleyecek iki yeni hareket gelişmeye başladı. Biri, Litvanyalıların soyundan gelen Józef Piłsudski liderliğinde Polonya Sosyalist Partisi olarak ortaya çıktı. Roman Dmowski liderliğindeki diğeri ise Ulusal Demokrasi hareketi oldu; bazen *Endecja* olarak da anılan bu hareketin kökleri, eski İngiliz Milletler Topluluğu'ndaki bölünmüş toprakların Polonlaştırılması yoluyla zorla Ruslaştırma ve Almanlaştırmanın tersine çevrilmesinin yanı sıra ulusal egemenlik arayan Katolik muhafazakarlığa dayanıyordu.

## Kaynakça