Pazar, Rize

**Pazar** (), Karadeniz bölgesindeki Rize ilinin ilçesi ve bu ilçenin idarî merkezi şehirdir.

## Tarih

Bir yerleşim yeri olarak Atina, MÖ 64 yılında Pompeius tarafından Athenae adıyla kurulmuştur. Yunanca bir kelime olan bu yer adı, akıl güzellik ve hikmet anlamına gelir. William Edward David Allen'a göre, *Athenae* sözcüğü Lazca ve Gürcücede "gölgeli" anlamına gelen kelimenin Yunancaya uyarlanmış halidir. Atina şehri, aynı zamanda Pontus'un limanıydı ve burada bir Yunan tapınağı bulunuyordu.

Atina bölgesinin yer aldığı Lazistan, Antik Çağ'da Kolheti Krallığı'nın sınırları içinde bulunuyordu. Osmanlılar, Trabzon İmparatorluğu'nu 1461'de ortadan kaldırdıktan sonra, 1547 yılında, bugünkü Batum kenti ve çevresi hariç, bu bölgeyi de tamamen ele geçirmiştir.

Atina, 1704 tarihli "Batum Livası Mufassal Defteri"ne göre, Batum livasının dört nahiyesinden biriydi. Diğer nahiyeler, Nefs-i Batum nahiyesi, Arhave nahiyesi ve Hemşin nahiyesi idi. Atina nahiyesi, 70 köyden oluşuyordu. Bu defterde Atina, bir yerleşim yeri olarak kaydedilmemiştir.

Atina, 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre idari birim olarak kazanın adıydı. Atina kazasının idarî merkezi ise, Nefs-i Bazar (نفس بازار) adını taşıyordu. Bir mahalle olarak kaydedilmiş olan Nefs-i Bazar'ın veya bugünkü anlamıyla “Pazar merkezi”nin Lazca adı Noğa (ნოღა) olup pazarın kurulduğu yer anlamına gelir. Bu tarihte Nefs-i Bazar mahallesi, Trabzon Vilayeti'nin Lazistan sancağının Atina kazasının idarî merkeziydi ve nüfusu 22 hanede yaşayan 73 kişiden oluşuyordu. Bu sırada sadece erkek nüfus tespit edilmiş olmalıdır. Vergiye tabi hayvan varlığı olarak mahallede 8 keçi, 30 inek, 6 öküz, 10 manda ve 2 at tespit edilmiştir. Bu tarihte Atina kazası, merkez ve Hemşin nahiyelerinden oluşuyordu.

1888 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre, Atina kazasında halk pagan tanrısı "Antas"a tapıyordu ve kasabanın adı da bu pagan tanrısından gelir. Bu tarihte Trabzon vilayetinin Trabzon sancağına bağlı olan Atina'nın nüfusu 2.313 hane ve 37.279 kişi olarak kaydedilmiştir. Kazanın ekonomisi tarım ve hayvancılığa dayanıyordu. Buğday, arpa, mısır, pirinç, fasulye, fındık ve keten tarımı yapılıyordu. Rençberlikle uğraşan halkın dışında ticaret ve esnaf erbabı da vardı. Denizde yunus avcılığı yapılıyor ve yakalanan yunusların yağı çıkarılarak dışarıya satılıyordu. Hayvancılık sığır, koyun ve keçi yetiştiriciliğine dayanıyordu. Atina kasabasında cuma günleri pazar kuruluyordu. Atina, keten ve yünden dokunan şalıyla da ünlüydü. Irmaklarda yakalanan alabalıktan havyar çıkarılıyordu.

Dilbilimci Nikolay Marr, 1910 yılında Lazistan’da gerçekleştirdiği araştırma gezisi notlarında yerleşimin adını Bazar veya Atina şeklinde yazmıştır. Marr'ın verdiği bilgiye göre bu tarihte Atina kazasına 69 muhtarlık veya köy bulunuyor ve bu köylerin 64'ünde Lazca konuşuluyordu. Bazar adının Atina şehri anlamında kullanıldığı bu kayıttan anlaşılmaktadır. Bazar veya Atina Birinci Dünya Savaşı’nda Rusların eline geçmiştir. Rus idaresi sırasında, 1917 yılında Lazistan bölgesine araştırma gezisi yapan Gürcü dilbilimci İoseb Kipşidze, yerleşimin adını Gürcüce Bazar (ბაზარ) ve Rusça Atina (Атина) şeklinde not etmiş, mahallede 25 hanede 113 kişinin yaşadığını belirtmiştir.

Pazar ilçesi, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Atina (آتنە) olarak geçer. Rize vilayetinin bir kazası olan Atina, merkez, Ardeşen ve Hemşin nahiyelerinden oluşuyordu. Daha eski kaynaklarda “Nefs-i Bazar” ve “Bazar” olarak yazılan yerleşim merkezi, bu sırada Pazar (پازار) şeklinde kaydedilmiştir. Kısa bir süre sonra kazanın adı Pazar olarak değiştirilmiştir. Nitekim 1935 tarihli genel nüfus sayımında Pazar kazası, Rize ve Artvin vilayetinin birleştirilmesi sonucunda kurulmuş olan Çoruh vilayetine bağlıydı. Çoruh vilayeti, Artvin, Borçka, Hopa, Pazar ve Şavşat kazalarından oluşuyordu.

## Coğrafya

Pazar kenti, Rize kentinin 37&nbsp;km doğusundadır. Pazar ilçesi, yüksek iç dağlarla kıyılara paralel uzanan bir Karadeniz sahil şerididir. Bu sahil, sıcak yazlarıyla ılıman bir iklime sahiptir. (22&nbsp;°C ağustosta) ve serin kışlarıyla (7&nbsp;°C ocakta, kıyıda nadiren kar yağar), ancak çok ıslak ve nemlidir, yazın başlangıcından ayrı olarak (nisan-mayıs-haziran) yıl boyunca yoğun yağışlıdır. Yılda ortalama 50 gün güneşli geçer. Karadeniz rüzgarı sonbaharda soğuk, yazın ise ıslak ve nemlidir.

Pazar Deresi da dahil olmak üzere Karadeniz dağlarından gelen yağmur suyu ve kar erimi ile oluşan birçok akışla bölgeye daha fazla su gelir. Pazar, yüksek otlak alanlarında yaz otlatma de dahil olmak üzere otlak arazisine (yayla) sahiptir. Daha yüksek rakımlarda ağaç dikmek daha zordur.

İlçenin yüzölçümü 173&nbsp;km²’dir. Pazar ilçe merkezinin deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 5 metredir.

### Dağlar
İlçenin en yüksek dağı 3.737 metre yüksekliğiyle güneydeki Kaçkar dağıdır. Diğer önemli yükseltiler Verçenik, Altıparmak ve Hipot'tur. Bu dağlar arasında yollar patikadan ibarettir. Kaçkar dağının üzerinde sürekli "buzul" vardır.

### Yaylalar
İlçede yaylacılık doğal şartların sonucu olarak asırlardır sürdürülen ekonomik bir faaliyettir. Özellikle orta kesim ile kıyı kesiminde yer alan bazı köylerin sakinleri yaz aylarında hayvan otlatmak ve ürünlerini saklamak amacıyla Fırtına Deresi'nin yukarı çığırında yer alan yaylalara gitmektedirler.

### Kıyılar
Dağlar kıyıya paralel uzandığından düz, tabiî ve kuytu limanlardan mahrum olan *boyuna kıyılar* sınıfındandır.

### Akarsular
Bütün akarsular "Daimi" akarsular olup, geçtikleri yerler fazla eğimli ve rejimleri düzensizdir. Yıl boyu fazla çekilme göstermez, yağmurlarla birlikte dağlarda kar suları da eklendiğinde kabarırlar. İlçe topraklarının büyük bir kısmını içine alan Pazar Deresi, dar, fakat derin bir vadi içinde akar. Güney-Kuzey yönünde akan doğudaki Fırtına Deresi ilçenin doğu sınırını oluşturur. 
Çakalkaya Tepesinden doğarak ilçeyi ikiye böldükten sonra denize dökülen Pazar deresinden başka Merdivenli bölgesinden denize dökülen Melyat Deresi vardır.

## Ekonomi
İlçe ekonomisinde en büyük payı çay alır. Bunun yanında balıkçılık ticaret, sanayi, bankacılık ve tarımda ekonomik kaynak yaratıcı işler olarak yapılmaktadır. Çayın halkın geçiminde bu kadar önemli olması yöredeki az kireçli toprağın bu bitki için ideal olmasından kaynaklanmaktadır.

Aynı zamanda Pazar ilçesinde balıkçılık, ticaret ve hafif sanayi (çay işleme) tesisi bulunur. Çay, 1944 yılında ilçede dikilmiş ve şu anda mahsulü işlemek için Pazar'da üç fabrika bulunmaktadır. Pazar'daki ekilebilir arazinin %65'i çay yetiştirmek için kullanılır. Çay dikimine başlanmadan önce, turunçgiller ve elmalar yetiştirilmiştir. Bölge sakinlerinin sebze ve kümes hayvanlarını yetiştirdikleri aile bahçelerindeki ağaçlar dışında, tütün, mısır, patates ve fasulye gibi bitkilerin ekimi için küçük alanlar vardır.
### Çay
1944 yılında Hisarlı, Örnek, Merdivenli, Kuzayca, Sivrikale ve Subaşı köylerindeki 50,5 dekarlık alanın "Çay Bahçesi" olarak ayrılmasıyla başlayan çay tarımı ilçede tarımda yeni bir sayfa açılmasını sağlamıştır. 1945 yılında Güney ve Tektaş köylerinde de başlayan çaycılık günümüzde tarımın tek ürüne "Uzmanlaşma" gelmesini yaratmıştır. 1980'de 4.073 dekarlık dikim alanı ile %11,2'lik bir paya sahip durum da olan ilçe Rize Merkez ve Çayeli dışında "En büyük çay alanlarına" sahipti. Hektarda 9.449 kilo verim ile merkezden sonra 2. durumda olan ilçenin çay üretimindeki payı %10,8 düzeyindedir. İlin en eski çay bahçelerine sahip olan ilçede tekniğe uygun koşullarda işlenmeye de önem verilmektedir. Bunun için çay teknolojisinin her evresinde teknik ve ekonomik gereksinim karşılanması ve tekdüze bir uygulamanın gerçekleştirilmemesi gerektiği ifade edilmekte ve işleme evreleri şöyle sıralanmaktadır:
* Soldurma
* Kıvırma
* Fermantasyon
* Kurutma
* Tasnif
* Ambalaj

#### Çay fabrikaları
##### Kirazlık Çay Fabrikası
Kirazlık Çay Fabrikası, 1939 yılında elma kurutma ve konserve fabrikası olarak kullanılan tesisi 1955 yılında çay işleme atölyesine dönüştürülmüştür. 1979 yılında ise üretim kapasitesi artırılarak bağımsız bir fabrika haline gelmiştir. 1984'te de "Kirazlık Çay fabrikası" adıyla modernize edilerek hizmete açılmıştır. Çay üretimi günlük 140 tondur. Fabrikaya bağlı köy sayısı: 16, çaylık alan: 18.000 dekar, Üretici Sayısı ise 4.885'tir.

##### Pazar Çay Fabrikası
Çay üretiminin artması sonucu atölye biçiminde varlığını sürdürürken, Kirazlık Çay Fabrikasının yetersiz kalışı yüzünden 1973 yılında kurulmuştur. Rize-Hopa karayolu üzerindeki fabrikanın günlük çay işleme kapasitesi 140 tondur. Fabrikaya bağlı köy sayısı: 31, Çaylık alanı: 21.523 dekar, Üretici Sayısı ise 6.510'dur.

##### Melyat Çay Fabrikası
Pazar'ın batısında Rize karayolu üzerinde 1979 yılında yapımına başlanmış ve 1983 yılında üretime geçmiştir. Günlük çay işleme kapasitesi 140 tondur. Fabrikaya bağlı köy sayısı: 23, Çaylık alan: 21.000 dekar, üretici sayısı ise 6.510'dur.

##### Taşlıdere Çay Fabrikası
Pazar-Hemşin Karayolu'nun 3. kilometresinde bulunmaktadır. Haziran 2017 tarihinde faaliyete geçmiştir. Günlük çay işleme kapasitesi yaklaşık 140 tondur.

### Tarım

#### Bağ-bahçe
Kıyıda oldukça verimli olan toprak iç kesimlere gidildikçe bu özelliği kaybeder. Yağışın bol, arazinin ise %80-90 engebeli oluşu yüzünden ekonomik değerde tarım ürünleri yetiştiriciliğin yapılamadığı ilçede 5100 çiftçi ailesi vardır. Tarım kesiminin uğraş konularına göre dağılımı ise şöyledir:
* Çay tarımı: %65
* Hayvancılık: %20
* Tarla ziraatı: %8
* Tütüncülük: %4
* Bağ-Bahçe ziraatı: %3

İlçe ekonomisinde en büyük payı çayın alması yüzünden tarla ziraatı ve bağ-bahçecilik çok küçük alanlarda, aile ihtiyacının karşılanma ihtiyacına yönelik yapılmaktadır. Cumhuriyetin ilk dönemlerinde ilçede büyük alan kaplayan mandalina ve portakal bahçeleri ile elmalık günümüzde çok azalmıştır. 1939 yılında ürünlerinin değerlendirilmesi için kurulan elma kurutma ve konserve fabrikası da ha sonra çayın devreye girmesiyle ekonomik olarak devreden çıkmıştır. 10-15 yıl gibi uzun sürede meyve vermeye başlayan ve şeker oranının düşük olma özelliğine sahip bulunan Laz elma (Demir elma) gibi "İzebella" adı ile anılan kokulu siyah üzümler iklim şartları yüzünden zamanında olgunlaşamamaktadır.

Günümüzde bağcılık çaylık alanların yanında, armut ve elma ağaçları ile birlikte aile ihtiyacı için sürdürülmektedir. Trabzon hurması olarak adlandırılan meyve ise konserve ve pekmez yapılmak üzere Erzurum'a yollanmaktadır.

#### Tarla
Tarla ziraatına ayrılan 2.000 hektarlık alanda mısır, fasulye ve patates ekilmektedir.

*Mısır*: İlçenin çaydan sonra gelen en önemli bitkisidir. Eskiden çok geniş alanlarda ekimi yapılırken günümüzde sadece 450 hektarlık bir alanda üretilmektedir.

*Fasulye*: Genellikle bahçe kenarlarında yetiştirilir, toplam ekim alanı 20 dekarla sınırlıdır.

### Hayvancılık
Arazinin engebeli, çayır ve mer'anın az olduğu, çay bahçeleri nedeniyle yem bitkilerinin ekilmemesi yüzünden hayvancılık "ahır hayvancılığı" şeklinde yapılmaktadır. Kıyı kesimlerdeki bu durumun aksine yüksek yerleşimlerde hayvancılık asıl uğraş olarak dikkat çekmektedir. Kıyı kesimde az sayıda aile kendi süt ihtiyacını karşılamak amacıyla Jersey inek türü beslemektedir. Hayvansal ürünü satmak amacıyla yetiştiren aile sayısı oldukça azdır. Hayvancılık yapanlar yem ihtiyacını Doğu Anadolu Bölgesinden ot getirerek ya da suni yem alarak karşılamaktadır. Koyun ve keçi ise çaylık alanlarda hiç bakılmakta, yüksek alanlardaki yayla ve mer'alarda ise küçük sürüler halinde görülmektedir. İlçenin et ihtiyacının %85'i Doğu Anadolu Bölgesinden karşılanmaktadır.

İlçe tarım müdürlüğünün kuluçka makinelerinde üretilen ve vatandaşa maliyetine verilen civcivler ise aile ihtiyacının karşılanması için yetiştirilmektedir. Bazı aileler tarafından küçük işletmeler tarafından sürdürülen tavukçuluk da yöre ihtiyacını karşılamaktan uzaktır. Gerek mahalle, gerekse köy yollarının yapılması yüzünden eskiden taşımacılıkta kullanılan at ve katır yetiştiriciliği de ortadan kalkmıştır. sahil kesiminde rutubetin çok olması yüzünden iç kısımlardaki dağlık ve yaylalık alanlarda yapılan arıcılık 3600 civarında fenni ve iptidai kovanla sürdürülmektedir.

### Ormancılık
Pazar Orman İşletme Müdürlüğü 1967 yılında kurulmuştur. Bünyesinde oluşturduğu Orman İşletme Şeflikleri ile çalışmalarını sürdüren müdürlüğün sorumlu olduğu alan 198.673,5 hektardır. 8.171,5 hektarlık alandaki ladin, göknar, kayın, kızılağaç ve diğer türlerden oluşan ormanarın bakımını sürdüren işletme 56.702,2 hektarlık alanda ağaçlandırma, 2.072 hektar alanda da temsil çalışması sürdürmektedir.

Ormanlık alanların çok sarp ve engebeli, yağışların ise sürekli ve çok olması yüzünden ağaçlandırma çalışmaları istenene düzeyde sürdürülememektedir. Planlanan orman içi yolarlı da olumsuzlukların çokluğu yüzünden planlandığı şekilde gerçekleştirilememektedir. Ormanlık alanlarda halkın "Komar" olarak adlandırdığı ormangülü bitkisi topluluk olarak bulunmaktadır.

### Tütüncülük
İlçede biri kokulu kıyım tütünü diğeri puro tütünü olmak üzere iki tür tütün yetiştirilmektedir. Puro tütünü Pazar adıyla anılan puroların yapımında kullanılmaktaydı. Puro tütünü ilk kez 1950'li yıllarda Küba'dan getirilmiştir. Toprak yapısı gereği yalnızca 26 köyde ekimine izin verilmiştir. Puro tütününü diğer tütünlerden ayıran en büyük özellik yapraklarının 1 metre civarında oluşudur. Diğer tütünler gibi kıyılmayan bu tütün "iç sargılık", "Dış sargılık" ve "Dolguluk" olarak üç aşamada kullanılır. Puro tütünün 1991'de 139 üreticisi vardı ve yıllık 8590&nbsp;kg üretilmişti. 1999'da ise üretici sayısı 3'e, üretim miktarı 139 kilograma düşmüştü.

İlçede kurulan fideliklerde tütün fideleri yetiştirilerek çiftçi ihtiyacı karşılanmaktadır. Günümüzde puro tütünü üretimi azalmış, bunun yerini çay üretimi almıştır.

### Balıkçılık
İlçenin gelir getiren kaynaklarından biri de balıkçılıktır.

### Ticaret ve sanayi
Eskiden beri oldukça canlı olan ticarette en büyük payı çay alırken bunu deri ve kereste izlemektedir. İlçe adının "Pazar" oluşu da ticaretin odak noktası olmasından gelmektedir.

Her türlü bakkaliye, manifatura, tuhafiye, kavafiye, züccaciye, mensucat yanında sebze-meyve ve ot ilçe dışından getirilmektedir. Yöre insanının en önemli ihtiyacını karşılayan çay makası, teleferik, yayık makinesi gibi küçük sanayi ürünleri ilçede yapılıp kullanılmakta, çevre ilçelere de yollanmaktadır. Ayrıca mobilyacılık gelişmiştir.

## Kültür

### Yaşam
Etnik köken olarak Hemşinliler ve Lazlar vardır. Yaygın olarak Lazca ve Türkçe konuşulur. Ulus-devlet politikaları sebebiyle Lazca yok olma tehlikesi altındadır.
İlçenin en belirgin yanı dış çevreyle sürekli ve yoğun ilişkidir. Yörede "gurbetçilik" denen göç olgusu çeşitli biçimlerde etkinliğini sürdürmektedir.
### Giyim
İlçe insanını geleneksel giyim, kuşamında Lazlığın etkisi belirgindir. Daha çok içlik "fanila" gibi iç giysilerde kullanılan Rize bezi ve keten dokumaları yöreye özgüdür. Başlıklar, iklim koşullarına göre biçimlenmektedir ve rüzgara karşı başı korumak için kullanılır. Kadın giyiminde, çarşaf kalktıktan sonra aynı örtünme biçimi atkı ya da peştamalle sürdürülmüştür. Entariler oldukça uzun ve bol dikimlidir. Keşan ve Peştamal; desen biçiminde bir parça bele sarılır, diğeri başa alınır.

## Sanat
Geçmişte ilçede dokumacılık önemli bir yer tutardı. Sepet, sandalye örücülüğü gelişmişti. En gelişmiş dokuma türü bezdi. Kenevir ipliğinden dokunan bezler iç çamaşırı yapımında kullanılırdı. Sepet ve sandalye örücülüğü günümüzde de sürdürülmektedir. Sepetlerin el sepeti, Gamal-kaşıklık gibi türleri vardır. Meyve sepeti incedir, uzundur, koni biçimindedir. "Gamal" ise daha çok Trabzon da yaygın olmasına karşın ilçe insanı tarafından genellikle kola takılarak taşınır. Yavuz, Tütüncüler köylerinde örgü koltuk, sandalye ve iskemle yapımı yaygındır. Bu sandalyelerin örgülerinde mısır kosanı yaprağı ya da sarmaşık, ayaklarında fındık dalları kullanılır.

## Nüfus

## Yönetim

### Eski belediye başkanları

### Görev yapmış kaymakamlar

## İklim
Pazar'da okyanusal iklim (Köppen: *Cfb*) görülmektedir.

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* T.C.Rize Valiliği
* Rize belediyesi