Ağrı (tıp)

*Ağrı* genellikle yoğun veya zarar verici uyaranların neden olduğu üzücü bir duygudur. Uluslararası Ağrı Çalışmaları Derneği ağrıyı "gerçek veya olası doku hasarıyla ilişkili veya ilişkili olana benzeyen hoş olmayan duyusal ve duygusal deneyim" olarak tanımlar."

Tıbbi tanıda ağrı altta yatan bir durumun semptom olarak kabul edilir.

Ağrı fiziki ya da ruhsal nedenlerle oluşmuş hoşnutsuzluk hissidir. Ağrıya örnek olarak ayağı bir yere çarpmak, parmak yanması veya bir kesiğe alkol dökmek verilebilir."

**Ağrı** bireyin acı verici bir durumdan kaçmasını sağlar bu sayede vücudunun zarar görmemesini sağlar. Gelecekte de bireyin benzer acı verici deneyimlerden uzaklaşmasını sağlar. Ağrıların çoğunda acı veren uyarıcı (Noxious timulus) kaldırıldığında ağrı geçer ve vücut iyileşir fakat bazı durumlarda acı veren uyarıcı kaldırılmasına ve vücudun iyileşmesine rağmen ağrı geçmez. Bazen ağrıya neden olacak herhangi bir hasar veya hastalık olmamasına rağmen ağrı oluşabilir.

Çoğu gelişmiş ülkede hekime başvurmanın en yaygın nedeni ağrıdır. Pek çok tıbbi durumda ağrı ana semptomdur ve kişinin yaşam kalitesini ve çalışmasını etkileyebilir.

Basit ağrı kesiciler vakaların %20 ila %70'inde faydalıdır.

Sosyal destek, hipnotik telkin, bilişsel davranışçı terapi, heyecan veya dikkat dağınıklığı gibi psikolojik faktörler ağrının yoğunluğunu veya hoşnutsuzluğunu etkileyebilir.

Ötanazi ile ilgili bazı tartışmalarda ağrı, ölümcül hastalığı olan kişilerin hayatlarını sona erdirmesine izin veren bir argüman olarak kullanılmıştır.

## Sınıflandırma
Uluslararası Ağrı Çalışmaları Derneği bir hastanın ağrısını tanımlamak için belirli özelliklerin kullanılmasını önerir:
# etkilenen vücut bölgesi (örn. karın, alt uzuvlar),
# bozukluğu ağrıya neden olabilecek sistem (ör. sinir sistemi, mide-bağırsak),
# oluşma süresi ve şekli,
# yoğunluk,
# sebebi

### Kronik ve akut
Ağrı genellikle geçicidir yalnızca zararlı uyaran ortadan kaldırılana veya altta yatan hasar veya patoloji iyileşene kadar sürer ancak romatoid artrit, periferik nöropati, kanser ağrısı gibi bazı ağrılı durumlar ve kesin nedeni bilinmeyen idiyopatik ağrı yıllarca sürebilir.

Uzun süren ağrıya “kronik" veya "kalıcı" çabuk düzelen ağrıya ise "Akut" denir. Geleneksel olarak akut ve kronik ağrı arasındaki ayrım başlangıç ile bitişi arasında keyfi bir zaman aralığına dayanır; En sık kullanılan iki belirteç ağrının başlangıcından itibaren 3 ay ve 6 ay ancak bazı teorisyenler ve araştırmacılar akuttan kronik ağrıya geçişi 12 ay olarak belirlemişlerdir. Diğerleri 30 günden daha az süren ağrıya "akut" altı aydan uzun süren ağrıya "kronik" ve 1- 6 ay arası süren ağrıya "subakut" derler.

"Kronik ağrının" keyfi olarak sabit bir süre içermeyen popüler alternatif tanımı "beklenen iyileşme süresinin ötesine uzanan ağrıdır". Kronik ağrı "kanser ağrısı" ya da "iyi huylu" olarak tanımlanabilir.

### Allodini
Allodini normalde ağrısız uyarana yanıt olarak duyulan ağrıdır. Biyolojik işlevi yoktur ve uyaranlara göre dinamik mekanik, noktalı ve statik olarak sınıflandırılır.

### Hayalet ağrı
Hayalet ağrı vücudun kesilmiş bir bölümünde hissedilen veya beynin artık sinyal almadığı ağrıdır. Bir tür nöropatik ağrıdır.

Üst uzuv amputelerinde (organı alınmış kimseler) hayalet ağrı yaygınlığı yaklaşık %82 ve alt uzuv amputelerinde %54'tür. Bir çalışma ampütasyondan sekiz gün sonra hastaların %72'sinde ve altı ay sonra hastaların %67'sinde hayalet uzuv ağrısı olduğunu bildirdi.
Bazı ampüteler yoğunluk veya kalite açısından değişen sürekli ağrı yaşarlar; diğerleri ise günde birkaç ağrı nöbeti veya daha az sıklıkla tekrarlayabilen ağrı hissederler. Genellikle bu ağrı sızlama, ezilme, yanma veya kramp olarak tanımlanır. Ağrı uzun bir süre devam ederse sağlam vücudun bazı kısımları duyarlı hale gelebilir böylece onlara dokunmak hayalet uzuvda ağrıya neden olur. Hayalet uzuv ağrısı işeme veya dışkılamaya eşlik edebilir.

Sinirlere veya güdüğün (İngilizce:stump) hassas bölgelerine yapılan Lokal anestezik enjeksiyonlar ilacın birkaç saat içinde bitmesine rağmen ağrıyı günlerce, haftalarca veya bazen kalıcı olarak giderebilir; ve omurlar arasındaki yumuşak dokuya küçük hipertonik tuzlu su enjeksiyonları hayalet uzuv içine on dakika kadar yayılan ve ardından saatler, haftalar veya daha uzun süre kısmi veya toplama yayılan yerel hayalet ağrıdan kurtarır. Güdüğün şiddetli titreşimi veya elektriksel stimülasyonu veya omuriliğe cerrahi olarak yerleştirilen elektrotlardan gelen akım bazı hastalarda rahatlama sağlar.

Ayna kutusu terapisi hayalet uzuvda hareket ve dokunma yanılsaması üretir ve bu ağrının azalmasına neden olabilir.

Parapleji ciddi omurilik hasarından sonra duyu kaybı ve istemli motor kontrolüne, omurilik hasarı düzeyinde korse ağrısı, dolan mesaneyle veya bağırsakla içgüdüsel ağrı veya belden aşağısı felçli hastaların %5 - %10 arasında tam duyu kaybı olan bölgelerde hayali vücut ağrısı eşlik edebilir. Bu hayali vücut ağrısı başlangıçta yanma veya karıncalanma olarak tanımlanır ancak şiddetli ezilme veya kıstırma ağrısına veya bacaklardan aşağı akan ateş hissine veya ette bükülen bir bıçağa dönüşebilir. Ağrı başlangıcı sakatlayan yaralanmadan hemen sonra başlayabilir veya yıllar sonrasına kadar gerçekleşmeyebilir. Cerrahi tedavi nadiren kalıcı bir rahatlama sağlar.

## Ağrı Mekanizması
### Nosiseptif

Nosiseptif ağrı zararlı yoğunluğa yaklaşan veya aşan uyaranlara (nosiseptör) yanıt veren duyusal sinir lifleri(duyu sistemi)nin uyarılmasından kaynaklanır ve zararlı uyarı türüne göre sınıflandırılabilir. En yaygın kategoriler "termal" (ör. sıcak veya soğuk), "mekanik" (ör. Ezme, yırtma, kesme, vb.) ve "kimyasal" (ör. İyot) bir kesikte veya iltihaplanma) ‘dır. Bazı nosiseptörler bu yöntemlerin birden fazlasına yanıt verir ve sonuçta polimodal olarak adlandırılır.

Nosiseptif ağrı da kaynağına göre sınıflandırılabilir, "viseral", "derin somatik" ve "yüzeysel somatik" ağrı olarak ikiye ayrılabilir. 
Viseral yapılar (örneğin kalp, karaciğer ve bağırsaklar) gerilmeye, iskemi ve iltihapa oldukça duyarlıdır ancak normalde diğer yapılarda ağrıyı uyandıran yakma ve kesme gibi diğer uyaranlara nispeten duyarsızdır. Viseral ağrı dağınık, uzak, yerini tespit etmesi zor ve sıklıkla ağrıya atıfta bulunulur ve genellikle yüzeysel bir yapıdır. Bulantı ve kusma eşlik edebilir ve mide bulantısı, derin, sıkma ve donuk olarak tanımlanabilir.
 
"Derin somatik" ağrı bağlarda, tendonlarda, kemiklerde, kan damarlarında, fasyada (bağ dokusu veya zar) ve kaslarda nosiseptörlerin uyarılmasıyla başlar ve donuk, ağrılı, zayıf ve yerel ağrıdır. Burkulma ve kırık kemikler örnek olarak verilebilir. 
"Yüzeysel somatik" ağrı ciltte veya diğer yüzeysel dokularda nosiseptörlerin aktivasyonu ile başlar ve keskin, iyi tanımlanmış ve net bir şekilde yerleşmiştir. Küçük yaralar ve küçük (birinci derece) yanıklar yüzeysel somatik ağrıya neden olan yaralanma örnekleridir.

### Nöropatik
Nöropatik ağrı bedensel duygularla ilgili sinir sisteminin herhangi bir bölümünü (somato-duyusal sistem) etkileyen hasar veya hastalıktan kaynaklanır. Nöropatik ağrı çevresel, merkezi veya karışık (çevresel ve merkezi) nöropatik ağrı olarak ikiye ayrılabilir. Periferik nöropatik ağrı genellikle "yanma", "karıncalanma", "elektriksel", "bıçaklanma" veya "karıncalanma" olarak tanımlanır.

### Nosiplastik
Nosiplastik ağrı değişmiş bir nosisepsiyon (ancak gerçek veya tehdit altında doku hasarı kanıtı olmadan veya somatosensoriyel sistem 'de hastalık veya hasar olmadan) hissedilen ağrıdır. Bu örneğin fibromiyalji hastaları için geçerlidir.

### Psikojenik
Psikojenik ağrı aynı zamanda "psikalji" veya "somatoform ağrı" da denir ki zihinsel, duygusal veya davranışsal faktörlerin neden olduğu, arttığı veya uzattığı ağrıdır. Baş ağrısı, sırt ağrısı ve mide ağrısı bazen psikojenik olarak teşhis edilir. 
Hastalar sıklıkla damgalanır (küçük düşürülür) çünkü hem tıp uzmanları hem de halk psikolojik bir kaynaktan gelen acının "gerçek" olmadığını düşünme eğilimindedir. Ancak uzmanlar başka herhangi bir kaynaktan gelen acıdan daha az gerçek veya incitici olmadığını düşünürler.

Uzun süreli ağrı çeken kişiler Minnesota çok yönlü kişilik envanterinin histeri, depresyon ve Hipokondriya ölçeklerinde yüksek puanlarla ("nevrotik üçlü") denilen psikolojik rahatsızlıklarla gösterilir. Bazı araştırmacılar akut ağrının kronikleşmesine neden olan şeyin bu nevrotiklik olduğunu iddia etmişlerdir ancak klinik kanıtlar diğer yönü kronik ağrıya neden olan nevrotiklik göstermektedir. Uzun süreli ağrı terapötik müdahale ile giderildiğinde genellikle nevrotik üçlüdeki puanlar ve endişe normal seviyelere iner. Kronik ağrı hastalarında genellikle az olan Benlik saygısı ağrı düzeldikten sonra da düzelir.

## Tedavi

Ağrı çeşitli yöntemlerle tedavi edilebilir. En uygun yöntem duruma göre değişir. Kronik ağrının tedavisi zor olabilir ve genellikle pratisyen doktorlar, klinik eczacılar, klinik psikologlar, fizyoterapistler, mesleki terapistler, doktor asistanları ve pratisyen hemşirelerden oluşan bir ağrı tedavi ekibinin koordineli çabalarını gerektirebilir.

Ağrının yetersiz tedavisi, cerrahi servislerde, yoğun bakım ünitelerinde, kaza ve acil servislerde, genel pratisyenlikte, kanser ağrısı da dahil olmak üzere her türlü kronik ağrı tedavisinde ve yaşam sonu bakımında yaygındır. Bu ihmal, yeni doğanlardan tıbbi açıdan zayıf yaşlılara kadar her yaşta geçerlidir.

ABD'de, Afrikalı ve Hispanik Amerikalıların bir doktorun gözetimindeyken gereksiz yere acı çekme olasılıkları diğerlerine göre daha çoktur; ve kadınların ağrılarının erkeklere göre daha az tedavi edilme olasılığı daha fazladır.

Uluslararası Ağrı Araştırmaları Derneği, ağrının hafifletilmesinin bir insan hakkı olarak tanınması gerektiğini, kronik ağrının başlı başına bir hastalık olarak görülmesi gerektiğini ve ağrı tıbbının tam bir tıbbi uzmanlık statüsüne sahip olması gerektiğini savunur. Halen yalnızca Çin ve Avustralya'da bir uzmanlık alanıdır.

Başka yerlerde ağrı tıbbı, anesteziyoloji, fizyoterapi, nöroloji, palyatif tıp ve psikiyatri gibi disiplinlerin alt uzmanlık alanıdır. 2011 yılında İnsan Hakları İzleme Örgütü dünyada on milyonlarca insanın şiddetli ağrılar için ucuz ilaçlara erişiminin hala engellendiği konusunda uyarıda bulundu.

## Kaynakça