Kolomb öncesi sanat

**Kolomb öncesi sanat**; Kuzey Amerika, Meksika, Orta Amerika, Karayipler ve Güney Amerika'da 15. yüzyılda Avrupa'dan kolonici fetihçiler gelmeden önceki zaman dönemindeki sanat olarak kabul edilebilir. Kolomb öncesi sanat MÖ 1800'den MS 1500'lere kadar Amerikalarda gelişip meyve verdiği kabul edilebilir.

## Kuzey Amerika'da Kolomb öncesi sanat

### Arkaik dönem

Kuzey Amerika'da MÖ 9000 ile MÖ 800 dönemleri "Arkaik Amerika Dönem" olarak adlandırılır. Bu dönem Güney Amerika'da daha kısa olup MÖ 3000'de başladığı kabul edilmektedir. Bu dönemdeki Paleo-Amerikalı yerliler uygarlığında kalan önemli kalıntılara kayalara veya mağara duvarlarına çizilen veya bazen kazılan kaya resimleri olmaktadır. Bu kaya resimleri, örneğin ABD'de "Büyük Galeri (Utah)", "Pecos Nehri (Teksas)", "Coso Sıradağları (Kaliforniya)", çok realist piktogramlar halinde görülebilir ve özel olarak *kaya sanatı* adı verilmektedir.


Dosya:Folsom point.png|ABD'de Folsom geleneklerine uygun bir ok ucu
Dosya:Bifacial.jpg|ABD'de Clovis Kültürü obsidiyen ok ucu
Dosya:Petroglyphs in the Columbia River Gorge.jpg|ABD'de Kolombiya Nehri derin vadisinde kaya resimleri
Dosya:Newspaper Rock petroglyphs.jpg|ABD Utah'da kaya resimleri


### [[Eskimo - Aleut halkları|Eskimo-Aleut halkları]]

Bu bölgeler kuzey kutbu yakınlarında bulunup tarım yapılamadığı için ancak balıkçılık ve kutup hayvanlarının avcılığı ile geçinen İnuit halkları, Yupik halkları ve Eskimolar adı verilmiş olan halklar tarafından çok az yoğun yerleşilmiş arazilerdir. Alaska Yupik halkları'nın çok uzun dönemdir, gayet artistik, maske yapma gelenekleri bulunmaktadır. Bunlar bu halk tarafından dinsel törenlerde kullanılmak üzere yapılmaya başlamıştır. Kanada'da bulunan İnuit halkları da çok uzun dönemdir sanat objeleri yapmaktadırlar. İnuit sanatlarına 19. yüzyıl sonları ve 20. yüzyılda Kanada hükûmeti büyük destek sağlamıştır ve bu dönemde özel olarak güneyde ticari olarak satılmak üzere İnuit sanatı objeleri yapılmıştır.


|Tahta Yupik maskesi, çembersiz, yarısı balık, yarısı yua, takı olarak yanda başparmaksız el ve tüyler, Yukon-Kuskokwim bölgesi, 20. yy başları
Dosya:Inuitbasket.jpg|Kinguktuk (1871-1941) tarafından Barrow'da balina çubuğundan örülen fildişinden kutup ayısı tutamaklı İnyupik sepeti, San Diego İnsan Müzesi, ABD
Dosya:Resolute Bay, Nunavut (2008) A Photo A Day (July 19, 2008).jpg|Kanada İnuitlerinin "Nunavut sembolü" yapısı 2008


### [[Pasifik Kuzeybatısı Kızılderilileri]]

Bu bölge Kaliforniya'nın kuzeyi ile Alaska'ya kadar uzanan Pasifik Okyanusu sahil şeridi ve hinterlandından oluşur. Haydalar, Tlingitler, Çimşiyanlar gibi yerli Amerikan kabileleri sanat objelerinin yapımında cak sembollerle dolu süsler kullanmakta ve çok incelikle detaya inmektedir. Bu kabilelerin ürettiği sanat objeleri çok detaylı yontulmuş ve renklendirilmiş totem direkleri, maskeler ve kanolardır. Bu eserler için kullanılan en önemli malzemeler ahşap olup Batı mazısı veya sekoya ağaçlarından elde edilmişlerdir.


Dosya:Casco y collera tlingit (M.A.N. Inv. 13909 y 13912) 01.jpg|18. yüzyıl başlık ve boyun koruyucusu, Tlingıt, Müseo de América, Madrid.
Dosya:Ketchican totem pole 2 stub.jpg|Alaska Tlingıt stilinde bir totem direği
Dosya:Totem pole (js) 2.jpg|Saxman Totem Parkı'nda bir totem direği, Ketchikan, Alaska.
Dosya:Totem pole (js) 3.jpg|Saxman Totem Parkı'nda bir totem direği, Ketchikan, Alaska.
Dosya:Sombrero de jefe de balleneros Nutka (M. América Inv.13570) 02black.jpg|18. yüzyıl Nutka kabile reisi şapkası. Sedir ağacı kabuğundan Müseo de América, Madrid.


### [[Kuzeydoğu Kızılderilileri]]

Kuzey-Batı'da Yerli Amerikalılar Mississipi Nehri'nin doğusundan Amerikan Büyük Göller'inin ve Saint Lawrence Nehri'nin bulunduğu bölgelerde yaşamışlardır ve yaşamaktadırlar. Çok sayıda ve karmaşık şekilde yerleşik kabilelerden oluşmaktadırlar; ama bu kabileler arasında sıkı sosyal ve ticaret ilişkileri bulunmaktadır.

"Höyük Yapanlar (Mound Builders) Kültürü" kabile sınırlarını belirlemek ve ölülerini gömmek için çok sayıda höyükler yapmışlardır ve bu höyüklerin bazılarında bu kültürün sanat eserleri de bulunmuştur.

"Deptford Kültürü" MÖ 2500-MS 100 döneminde önemini korumuştur. Bu kültürün geliştirdiği seramikler bölgede en eski sanat eserlerini oluşturmaktadır.

"Adena Kültürü" bu Deptford eski kültürden çok yararlanmış ve o kültürün yerine bölgeye hakim olmuştur. Bu kültür seramikler yanında üzerlerinde zoomorfik kazıntılar bulunan taştan heykeller de hazırlamıştır.

"Hopwell Kültürü" MS 200-MS 500 yılları arasında gelişmiş ve boncuktan ve metal takı eserleri; değişik kaideler üzerine oturtulmuş heykelleri ve süslenmiş insan kafatası ve kemiklerinden objeleri ile bilinmektedir.

Diğer yerli Amerikan halklar ve özellikle Iroquois kabilesi ürettikleri sedef ve inci süslü "vampum" adı verilen kayışları ile bilinmektedir. Bu süslü kayışlar yerli Amerikan kabile mensupları arasında hemen geçerli bir değiş-tokuş ortamı yani "para" yerine kullanılmakla beraber bu kayışlar üzerinde bulunan süslerin konuları kabile gelenekler ve mitlerinin gelecek nesillere geçmesini sağlamak üzere desenlenmiştir.


Dosya:Adena SerpMd gorget points HRoe 2009.jpg|ABD - Adena kültürü objeleri
Dosya:Humaneffigypipepearls.png|Adena kültürü bir tütün içme çubuk parçası
Dosya:Mound City Chillicothe Ohio HRoe 2008.jpg|ABD - Hopewell kültürü höyükleri
Dosya:Hopewell culture nhp raven effigy pipe chillicothe ohio 2006.jpg|ABD - Hopewell kültürü karga şekilli tütün içme çubuğu
Dosya:Hand Hopewell mica.jpg|ABD - Hopewell kültürü heykel
Dosya:Hopewell culture falcon.jpg|ABD - Hopwell kültürü şahin 


### [[Güneydoğu Kızılderilileri]]

#### Poverty Point Kültürü

Arkaik dönemde bugünkü Louisiana'da yerleşmiş Amerikan yerli halklar (yaklaşık MÖ 2000 ile MÖ 1000 döneminde) *Poverty Point kültürü* adı verilen bir uygarlık geliştirmişlerdir."Poverty Point Kültürü"ne ait arkeolojik sanat eseri buluntularının çoğunun ana malzemeleri bu kültür merkezinin epeyce uzaklarından getirilmiş olduğu anlaşılmıştır. Örneğin yapılmış taştan kaplar için "steatit" taşı Apalaş Dağlarından gelmiştir. Bu kültüre ait birçok pişmiş kilden yapılmış çanak çömlek de bulunmuştur.

#### Mississipi Kültürü
"Mississipi Kültürü"nün Mississipi Nehri'nin doğu sahillerinde yaklaşık MS 9. ve MS 17. yüzyılda gelişmiş bulunduğu ve *Höyük Yapanlar* kültürü adı verilen kültürle yakın bağlantıları olduğu kabul edilmektedir. Bu kültür seramik kili ve yedikleri deniz hayvanları kabuklarını kullanarak çok yetenekli sanatkarlıkla birçok güzel sanat eserleri geride bırakmışlardır. Yerli Amerikalılar maden cevherinden maden üretme teknolojisini bilmemelerine rağmen değiş-tokuş suretiyle elde ettikleri bakır ve altından çok güzel eserler yapmışlardır.

#### Florida

Günümüzde Florida eyaletinde bulunan "Calusa" kabilesi, yaptıkları hayvan resimleri ile tanınmaktadırlar. Bu eyalete gitmeye zorlanan Seminole kabilesi ise çok güzel renkli ve desenli tekstilleri ile meşhurdurlar.


Dosya:Spiro engraved hero twins HRoe 2005.jpg|Missisipi Uygarlığı Spiro Höyükleri - Üzeri kazılı seramik
Dosya:Spiro ceremonial mace HRoe 2005.jpg|Missisipi Uygarlığı Spiro Höyükleri - törensel topuz
Dosya:Hampson effigypot HRoe 2006.jpg|Missisipi Uygarlığı - Kafa şekilli seramik kap
Dosya:Moundville stone pallette HRoe 2003.jpg|Missisipi Uygarlığı Moundville - taştan mezar
Dosya:Spiro Lucifer Pipe HRoe 2005.jpg|Mississipi Uygarlığı Spiro Höyükleri - tütün içmek için çubuk parçaları
Dosya:Etowah statues HRoe 2007.jpg|Missisipi Uygarlığı Etowah Höyükleri - taştan heykelcikler
Dosya:Calusa carved gator head on display at the Florida Museum of Natural History.jpg|Calusa kültürü alligator heykeli


### [[Güneybatı Kızılderilileri]]

Anasaziler uygarlığı gelişmesinin zirvesine MS 1000 ile MS 1300 arasında yetişmiş ve ABD'nin güney-batı bölgesinde büyük izler bırakıp birdenbire gizemli şekilde kaybolmuştur. Bu uygarlık mısır ve pamuk yetiştirmek için gelişmiş barajlar ve sulu tarım için barajlara su kanalları ağları kurmuşlardır. Mesa Verde ve Chaco Kanyon adaları verilen iki büyük ve gelişmiş şehirsel yerleşke bırakmıştır. Anasaziler sanatkarları da turkuaz taşları, nadir kuş tüyleri ve tatlısu kabuklu hayvanları sedefi gibi değişik malzemeler kullanarak eserler hazırlamışlardır. 
 
MS 200'e doğru "Hohokam Kültürü" gelişmiştir ve bu kültürün devamları "Tohono O'ödham", "Pima" ve "Akımel O'ödham" kabileleri olmuştur.

Diğer bir gelişmiş sanat eserleri veren ama sonra birdenbire kaybolan uygarlık da "Mogollon Kültürü" olmuştur. Bu kültürden seramik eşya üzerinde hazırlanmış hikâye anlatan resimler kalmıştır.

Son bin yıl içinde ise kuzeyden şimdiki Kanada'dan göç eden Atabask dilleri konuşan Apaçiler ve Navaholardan oluşan Güney Atabaskları denen halklar Güney-Batı bölgesine yerleşmişler. Bunların en önemlileri, renkli kumdan törensel resimleri ve battaniye ve kilim dokuma sanatları ile ün yapmış olan Navaholar gelmektedir.


Dosya:Hohokam shell etched.jpg|Hokokam Kültürü deniz kabuğuna çizim
Dosya:Mimbres p1070222.jpg|Mogollon Kültürü kasesi
Dosya:Navajo rug.jpg|Navaho kilimi
Dosya:Navajo sandpainting.jpg|Navaho renkli kumdan tablo
Dosya:Chaco Anasazi canteen NPS.jpg|Anasaziler seramik su şişesi MS 700/1100
Dosya:Basket of Basketmaker Pueblo people.jpg|Sepet-yaparlar kültürü sepeti
Dosya:Bowl Chaco Culture NM USA.jpg|Anasaziler seramikleri
Dosya:Una Vida Chaco Canyon rock art enhanced 2.jpg|Chako Kanyonunda kaya çizimler


## [[Mezoamerika]] ve [[Orta Amerika]]

### Sanat dönemleri

Tarihçiler Mezoamerika kültürlerini genel olarak şu üç önemli tarihsel dönemlere göre incelemektedirler:
* MÖ 200'e kadar - *Ön-Klasik Mezoamerika dönemi*
* Yak. MÖ 200-900 dönemi - *Klasik Mezoamerika dönemi*
* Yak. MS 900 - MS 1580 dönemi - *Klasik sonrası Mezoamerika dönemi*

### Ön-Klasik Mezoamerika Dönemi

#### Olmekler
Yaklaşık MÖ 1200-400 döneminde çok gelişmiş bulunan Olmek Uygarlığı bu dönemde baş sırayı almaktadır. Olmek'lerin önemli yüksek sanatları küçük yeşim figürler ve çok büyük çaplı (2 m kadar büyüklükte) devasa insan kafası heykelleridir. Bu büyük devasa kafa heykeller hâlâ da dikilmiş oldukları arazilerde bulunmaktadırlar. Olmekler, sonradan gelecek dönemler Mezoamerika kültürleri için tipik olan, büyük törensel merkezleri yapma ve buralarda sanat eserleri dikip koruma geleneğini ortaya çıkartmışlardır.


Dosya:Señor de las limas 2.jpg|Olmek yazısını deşifre etmek için çok önemli yeşim taşı Las Limas anıtı
Dosya:Olmecfigurine.JPG|Olmek yeşim taşı figürü, British Museum
Dosya:Olmec Bird jug.jpg|Olmek kuş şekilli seramik şu kabı
Dosya:Piezas del Conjunto Escultórico "Los Gemelos".jpg|El Azuzul'da bulunan Olmekler eseri olan ikizler heykellerinden biri
Dosya:Altar 4 La Venta (Ruben Charles).jpg|Olmek Altar 4
Dosya:San Lorenzo Monument 61.jpg|Olmek San Lorenzo anıtı devasa kafa heykeli
Dosya:Olmeca head in Villahermosa.jpg|Olmek La venta'da bulunan devasa kafa heykeli


#### Zapotekler

Olmekler'in bulunduğu Oaxaca bölgesi ve Alban Dağı'na 6. yüzyılda gelip yerleşen Zapotekler de, Olmek eserleri yanında, genellikle teraslanmış arazide binalar şeklinde, kendilerine has eserler vermişlerdir.


Dosya:Mascara Dios Murcielago.jpg|Maske zapotek.
Dosya:Funerary Urn from Oaxaca.jpg|Oaxaca'dan Zapotek ölü külü saklama vazosu


### Klasik Mezoamerika Dönemi

#### Toltek
Yaklaşık MS 800-1000 döneminde Toltekler uygarlığı Tula'da merkezi olan bir uygarlıktır. Bu uygarlığın önemi ve Mezomerika medeniyetine eve sanatına etkisi arkeologlar ve tarihçiler tarafından hâlâ tartışılmaktadır. Bu uygarlığın nasıl ortaya çıktığı ve geliştiği bilinmemektedir ve birçok değişik teoriler ortaya atılmıştır. Bu uygarlığın merkezi olan "Tula, Hidalgo"da bulunan arkeolojik kazılar merkezi bu uygarlığın mimari sanatında ve tastan heykelcilik sanatında üstünlüğüne birçok örnek vermektedir. Bu merkezde çok büyük devasa blok şekilli kendi başlarına dikilmiş yekpare sütunlar gibi heykeller eşsizlerdir. Şehrin piramit tapınağı da bu uygarlığın mimaride üstünlüğünü gösterir. Toltek tipi realistik heykel şekilde seramik kaplar ve küpler de seramik sanatında ileri olduklarını açıkça gösterir.

Her ne görüşte olurlarsa olsunlar Tula'da bulunan mimari eserleri önemli sanat eserleri olarak kabul edilir. Günümüzde kabul edilen tartışma noktası bunların Mezoamerika uygarlıklarına fazla etkisi olmadığıdır ve bu nokta bile tartışma yaratmaktadır.


Dosya:Panorámica de la zona arqueologica de Tula.JPG|Tula piramidinden gorunus
Dosya:Pirámide tula.jpg|Tula'da Toltek "Tlahuizcalpanteuctli" piramit tapınağı
Dosya:PalacioQuemado left-Tollan-Xicocotitlan-Hidalgo Mexico.JPG|Tula'da merkez meydanı
Dosya:Telamones Tula.jpg|Tula'da Toltek savaşçıları şeklinde sütunlar
Dosya:Tula Pyramide reliefs.jpg|Tula "Tlahuizcalpanteuctli" piramidi üstünde bulunan hayvan rölyefleri
Dosya:PalacioQuemado left-Tollan-Xicocotitlan-Hidalgo Mexico.JPG|Tula'da yakılmış saray kalıntısı
Dosya:Toltec-style Vessel 1.jpg|Toltec stili kup


#### Mayalar

Bu dönemde Mezoamerika'da önemli uygarlık ve kültürler başında Maya uygarlığı gelmektedir. Kuzey Amerika'da Mississipi Bölgesinden bulunan Choctaw ve Natchez uygarlıkları gibi, Mayalar büyük tarımsal yerleşim bölgeleri halinde kendilerini organize etmişlerdir. Bu bölgelerde büyük piramit şekilde tapınaklar ve tapınak etrafında bulunan şehirler kurmuşlardır. Mayalar, günümüzde deşifre edilip okunabilen, kendilerine özel hiyeroglif yazı icat edip kullanmışlardır. Gökyüzü gözlemlemesi sayesinde ileri astronomi bilgileri bulunmaktaydı. Maya sanatı bu nedenle doğal ve insancıl temalara (yağmur, tarım, toprak verimliliği, doğurganlık vb.]] konulara yönelmişti. Bu temalara ait imajlar çok kere rölyef şeklinde ve yüzeysel şekilde ve süs halinde ifade edilmişlerdir. Taştan büyük piramit şeklindeki tapınaklar önemli mimari eserlerdir. Bu piramit tapınaklar (örneğin kısmen Toltek kısmen Maya yapımı Chicen Itza piramit tapınakları) stilize edilen somut rölyefler ve kazılmış soyut yüzeysel süslerle donatılmıştır. Bunların yanında, Tolmek uygarlığı gibi, büyük heykeller de bulunmaktadır. 1946'da Maya "Bonampak" şehrinde yapılan bir arkeolojik kazıda MÖ 750 yakınlarında bu şehirde çok renkli duvar resimleri de yapıldığını ortaya çıkarmıştır.


Dosya:Tikal Guatemala Templo I 2008.jpg|Guatemela'da Maya Tikal piramit tapınağı
Dosya:04 - Palenque 031 (2866094246).jpg|Mayalar'dan Palenque şehri kalıntıları
Dosya:Uxmal patio interior.JPG|Uxmal
Dosya:Chichen Itza 3.jpg|Yukatan'da Kukulkan Tapınağı
Dosya:Bonampak, Chiapas. 05.JPG|Maya - renkli Bonampak duvar resimleri
Dosya:Museo del sitio in Palenque by ovedc 04.jpg|Maya gliflerle hiyeroglif yazısı, Palenque
Dosya:Yaxchilan lintel 25.jpg|Maya yapımı rölyefli seramik panel
Dosya:K'inich Janaab Pakal I v2.jpg|Palenque bölgesi Maya kralı heykeli
Dosya:Jaguar vase.jpg|Maya renkli resimli Maya vazosu


### Klasik sonrası Mezoamerika dönemi

#### Mikstekler

MS 10. - 12. yüzyıllarda önemli olan Mezoamerika kültürü devam eden Toltek uygarlığıdır.
Ama bu dönemde gelişen bir diğer Mezoamerika uygarlığı Mikstekler olmaktadır. Bu Mikstek-Puebla uygarlığı duvar resimlerini ve yazma olarak geliştirdikleri yuvarlanmış yazılı belgeleri geometrik desenli yüzeysel figürlerle süslemişlerdir.


Dosya:Oaxaca ocho venado.png|Mikstek kurucuları (8-Jaguar ve 4-Jaguar) resimleri, 11. yüzyıl
Dosya:Codex Zouche-Nuttall - higher definition.jpg|Mikstek "Kodeks Zouche-Nuttall" kitabi
Dosya:Escudo De Yanhuitlán.jpg|Mikstek pandant


#### Teotihuacan şehri uygarlığı

Teotihuacan şehrinin MÖ 100'de yapılmaya başladığı ve MS 250 kadar büyüyüp gelişmeye devam ettiği ve ta MS 7. ve 8. yüzyıl önemli bir uygarlık ve sanat merkezi olarak kaldığı bilinmektedir. Bu şehir sanat ve uygarlık zirvesine MS 500'den itibaren eriştiği ve bu zirvede yüzyıllarca devam ettiği kabul edilir. Bu dönemde "Teotihuacan" şehrinin nüfusunun 200.000'i aştığı ve bu şehrin sadece Kolomb-öncesi Amerikan'nın değil o dönemde dünyanın en büyük şehirleri arasında olduğu bilınmektedir. Bu şehirle ilişkili uygarlık ve kültür kompleksine "Teotihuacano" veya "Teotihuacan" kültürü adı verilmektedir. Bu şehir günümüzde Meksiko merkezi olan Meksiko'nun 40&nbsp;km kuzeybatısında bulunmaktadır ve şehir çok geniş 83&nbsp;km² kalıntılar merkezi 1987'den itibaren UNESCO Dünya Mirası listesi listesinde bulunmakta ve Mexico'da en çok ziyaret edilen arkeolojik merkez olmaktadır.

Teotihuacan şehrinin hangi halklar tarafında kurulduğu ve devam ettirildiği açıkça bilinmemektedir. Önce kurucuların Toltekler olduğu sanılmaktaydı ama Toltekler'in ortaya çıkışları ve gelişmeleri bu şehir uygarlığının ortaya çıkmasından sonradır. Bazı otoriteler şehrin Texoco Golü givarında bulunan "Cuilcuilco" kültürü tarafından bu arazilerin volkanik hasar görmesinden sonra kurulduğunu iddia etmektedirler. Diğerleri "Totonac" halkını kurucu gösterir. Her ne olursa olsun bu şehir sanat, kültür ve uygarlığı Olmekler'den çok şeyler almıştır. Şehirde çoklu-etnik ahali bulunmaktaydı ve her değişik ahali, (Otomi, Zapotek, Misttek, Maya ve Nahua halkları) için değişik mahalleler bulunmaktaydı. Bu şehir böylece bu kültürlerinden hem etkilenmiş hem de etkilemiştir.

Teotihuacan büyük bir şehir mimarisi şaheseridir ve içinde bulunan yapılar kuşkusuz büyük mimarı şaheserleridir. Şehrin merkezi bulvarı Nuathl dilinden alınma "Miccoatlı (Ölüler Yolu)" olarak anılır. Bu bulvarın iki tarafında çok muhteşem törensel ve dinsel yapılar bulunmaktadır. Bunlar arasında "Güneş Piramidi" ("Cholula Büyük Piramidi"nden sonra Amerikalarda en büyük piramit) ve "Ay Piramidi" çok heybetli binalardır. Bu bulvar yanlarında daha küçük çaplı ama yine muhteşem "Talud-tablero" adı verilen platformlar bulunmaktadır. Sonradan gelen Aztekler bunları anıtsal mezarlara benzetmişler ve bu nedenle bu bulvara "Ölüler Yolu" adı vermişlerdir. Günümüzde bunların, üzerlerinde tapınaklar olan yapılar olduğu kabul edilmektedir. "Ölüler Bulvarı" biraz sonra "İç Kale (Ciudadela)" adı verilen bir mevkiye gelir ve burada "Quetzalcóatl Piramidi (Tüylü yılan Tapınağı)" kalıntısı bulunur.

Şehir ahalisi şehirde bulunan mahallelerde, günümüzde apartman diyebileceğimiz, içinde çok sayıda aile yaşayan yapılarda yaşamaktaydı. Şehir bir sanatkar-sanayi merkezi olup birçok seramikçi, mücevharatçı ve diğer sanatkarlar bulunmaktaydı. Şehirde bulunan çok sayıda "obsidiyen" taşı objeler dolayısıyla bu taş işlem merkezi olduğu kabul edilmektedir. Apartman tipi yapıların çoğu sanatkarlarca seramik ve diğer yiyecek ve tüketici mallarının üretildiği atalyeler ve malların satıldığı dükkanlar ihtiva etmekteydi.


Dosya:View from Pyramide de la luna.jpg|Teotihuacan - "Ölüler Yolu" ve "Güneş Piramidi", Ay piramidi tepesinden
Dosya:Piramide de la Luna 072006.jpg|Teotihuacan - "Ay Piramidi" - Güneş piramidi tepesinden
Dosya:Teotihuacan-Serpiente-Emplumada2.jpg|Teotihuacan - "Ölüler Yolu" kenarlarında "Talud-tablero" piramit Quetzalcoatl
Dosya:CiudadelaTeotihuacan.jpg|Teotihuacan - "Ciudadela (İç Kale)" mevkii
Dosya:Teotihuacan mask Branly 70-1999-12-1.jpg|Taşdan maske, MS 3.-7. yüzyıl.
Dosya:Teotihuacan mask Louvre MH 78-1-187.jpg|Mermerden maske, MS 3.-7. yüzyıl.
Dosya:Teotimask2.jpg|Serpentin taşından maske, MS 3.-6. yüzyıl.


#### Aztekler

Bu dönemin sonunda ortaya çıkan ve Mezoamerika'yı 14. ve 16. yüzyıllarda askerî güçle ele geçiren kendilerine ait bir dine, takvime, alfabeye sahip Aztekler ise çok büyük ve zengin bir imparatorluk kurmuşlardır. Meksika merkezli Aztek kültürü çok dramatik anlamlı Aztek desenleri ihtiva eden sanat eserleri vermiştir. Bunlar arasında öldürülen esirlerinin kafataslarının süslenmiş olarak saklanması ve taştan heykeller başta gelmektedir. Örneğin bir tanrıçaları olan "Tlazolteotl"in çocuk doğurma sırasındaki heykeli Washington'da sergilenen "Woods Koleksiyonu"nun baş ilgi çeken eseridir.

Aztek başkenti olan Tenochtitlan'da bulunan gayet zengin ve büyük "Templo Mayor" tapınağı Meksika'yı fetheden İspanyollar tarafından yağmalanmış ve yıkılmıştır. Ama 182.107 m2 üzerinde kurulu 54 m yükseklikteki "Cholula de Rivadabıa"daki Aztek yapımı piramit tapınak dünyada en yüksek tapınak olmaktadır.


Dosya:StaCeciliaAcatitlan.jpg|St. Cecilia Acatitlan, Aztek piramidi
Dosya:Rekonstruktion Tempelbezirk von Tenochtitlan 2 Templo Mayor 3.jpg|Aztek başkenti "Tenochtitlan"nda "Temple Mayor" tapınağı maketi
Dosya:Monolito de la Piedra del Sol.jpg|Aztek Güneş Taşı monoliti- astronomik tarih bulma taşı 4m çapta 20 ton ağırlıkta
Dosya:Mexico-3980 - Coyolxauhqui Stone (2508259597).jpg|Monoliti Coyolxauhqui
Dosya:20041229-Coatlicue (Museo Nacional de Antropología) MQ.jpg|Aztek - Coatlicue monoliti
Dosya:Statue of Xochipilli (From the National Museum of Anthropology, Mexico City).jpg|Xochipilli, Aztek dans ve müzik tanrısı
Dosya:Xiuhtecuhtli 1.jpg|Aztek kozmolojisi


## Güney Amerika kültürleri

### Çavin kültürü

Güney Amerika'nın kuzey And Dağları yüksek yaylalar bölgesinde, günümüzdeki Peru'da, yaklaşık MÖ 1000 - MÖ 300 döneminde Çavin uygarlığı gelişmiştir. Çavin uygarlığının en önemli sanat katkısı küçük çaplı seramikler olmuştur; bu seramikler çok kere insan şekilli, ama hayvan uzuvlarını da içeren (örneğin kuş gibi ayakları olan; sürüngenler gibi gözleri bulunan; veya vahşi kediler gibi sivri dişleri olan) küçük çaplı heykeller şeklindedir. Çavin sanatında jaguarların temsil edilmesi de çok kere görülen temalardandır. Çavin kültürü aynı zamanda ana dinsel merkezi olan Çavin de Huantar arkeolojik bölgesi çok gözalıcı duvar resimleri ve duvar rölyef yontuları çok iyi bilinmektedir. Bu mevkide bulunan Çavin sanat eserleri arasında "Raimondi taş sütunu", "El Lanzon monoliti" ve "Tello dikili taşı" bulunmaktadır. Bu arkeolojik bölge UNESCO Dünya Mirası listesi listesine dahil edilmiştir.


Dosya:Chavín de Huántar.JPG|Çavín de Huántar arkeolojik bölgesi
Dosya:El Lanzón.jpg|Çavin kültürü tanrı heykeli El Lanzon monoliti
Dosya:Chavín tunnel.jpg|Çavin yapımı bir tünel
Dosya:Chavinmuseolarco.jpg|Çavin altından bir taki


### Paracas kültürü

Günümüzdeki Peru'nun güney sahillerinde, Çavin kültürü ile aynı tarihsel dönemde *[[Paracas kültürü]]* gelişmiştir. Bu kültürün geride bıraktığı en önemli sanat eserlerinin başında çok özenle hazırlanmış tekstiller gelmektedir. Bu tekstil kumaşlar ki bazıları yaklaşık 30m boyunda olmaktadır, özellikle Paracas mumyalarını sarmak için hazırlanmıştır. Paracas tekstil sanatının Çavin kültüründen çok etkilendiği açıkça görülmektedir; çünkü her iki kültürün sanat eserleri üzerinde bulunan motifler birbirine çok benzemektedir.


Dosya:Paracas Mantle.jpg|Paracas dokunmuş kolsuz manto
Dosya:Paracas textile, British Museum.jpg|Paracas tekstil kumaşı, British Museum


### [[Nazca]] dönemi

Günümüzdeki Peru'nun güney sahillerinde Paracas Kültürü sonbulurmaz, "Nazca Nehri" vadisinde çok önemli bir sanatsal uygarlığın geliştiği görülmektedir. **Nazca dönemi uygarlığı** arkeolog ve sanat kritikleri tarafından hazırladıkları seramik eserlerde işledikleri motiflere göre birbirini tarihsel olarak takip eden 8 fazdan oluştuğu kabul edilmiştir. Bu fazlar önce realistik hayvan ve insan motifleri olup gittikçe daha abstre şekiller oluşturmaktadırlar. Bu fazlar için tahmin edilen tarihler: Faz 1'ın yaklaşık MÖ 200 tarihinde başlayıp Faz 8'ın MS 8. yüzyılda bittiği kabul edilmektedir. Nazca halkların bu seramikleri bu bölgede en güzel çok renkli seramik oldukları iddia edilmektedir.

Nazca kültürünün diğer bir ürünü de boş çöl arazisine çizilmiş çok büyük ölçekli ve özel desenli "Nazca Çizgileri"dir.


Dosya:Orca mitica nasca.jpg|Nazka kültürü seramik orka şu kabı
Dosya:BLW Nazca Bowl with fish.jpg|Nazca kültürü balıklı seramik tabak
Dosya:Huaco Nazca.jpg|Nazca kabı
Dosya:Nazca colibri.jpg|Nazca Çizgileri ile bir "sinek kuşu"


### Moche kültürü

Günümüzdeki Peru'nun kuzey sahillerinde Moche kültürü yaklaşık MS 100-MS 800 döneminde gelişerek Chavin kültürünü hemen takip etti. Moche kültürü Kolomb öncesi sanat içinde en iyi sanatkar uygarlık olarak kendisini göstermiştir.

Bu kültüre ait seramik ustalarının elinden çıkan çok güzel zevkle yapılmış portre vazolar, hem realisttirler ve diğer taraftan çok derin olarak günümüzde nasıl tanımlanacağını bilemediğimiz, dinsel inanç özellikleri taşımaktadırlar. Moche kültürü için hazırlanmış olan seramik sanat eserleri başta olarak kültürel fikirleri ve bilgileri taşımak için yapılmışlardır. Moche seramik kapları birçok gerçek soyut maddeleri taklit edip yeniden yaratmışlardır: örneğin meyveler, bitkiler, hayvanlar, insan portreleri, tanrılar, şeytanlar. Bu seramik eserler arasında cinsel ilişkileri gösteren seramikler bile bulunmaktadır.

Moche kültürü çok ileri sayılabilecek metal sanat eserleri de bırakmıştır. Örneğin "Sipan Efendisi" mezarında birçok altın ve gümüş takı ve eser bulunmuştur.

Moche kültürünün verdiği çok güçlü mimarî, resim ve rölyef heykel sanat eserleri Moche Nehri vadisinde bulunan "Hbppariuaca de la Luna" ve "Huaca de la Luna" arkeolojik alan kazılarında açıkça ortaya çıkartılmıştır.


Condormuseolarco.jpg|Moche kültürü kondor şekilli seramik kap
Lombards Museum 162.JPG|Moche duvar halisi
Nariguera Moche2.JPG|Moche altın ve kıymetli taşlardan yapılma boyun takısı
Cerro Blanco and Huaca de la Luna.jpg|Moche kültürü "Huaca de la Luna" kazı alanı 
Huaca de la Luna - Août 2007.jpg|Moche duvar resim ve rölyefleri, "Huaca de la Luna" arkeolojik kazı alanında, Peru, MS 100–700 


### Huari kültürü

Günümüzdeki Peru And Dağları bölgesinde Moche kültürünün gerileyip çökmesi ile bu bölgede birlikte bulunan iki büyük uygarlık ortaya çıkmıştır. Kuzeyde ana merkez şehirleri olan "Huari" şehrine atıfla isimlendirilen Huari Kültürü bulunmaktadır. Huarı Kültürü taştan mimarî eserleri ve heykelcilikleri ile tanınmıştır; ama bu kültürün en iyi ustalıkla eserler verdiği sanat seramikçiliktir. Bu seramiklerin çoğu, Andlar bölgesinde Huari döneminde, günümüzde Peru-Bolivya sınır bölgesi olan Titikaka Gölü etrafındaki bölgede çok önemli bir tanrı olduğu kabul edilen "Asalı Tanrı"yı gösteren büyükçe seramik heykellerdir.


Dosya:Wari tunic - Textile Museum - Washington DC.jpg|Huari kumaş giysi
Dosya:Vaso Huari.jpg|Huari seramik vazo 01.png
Dosya:Huari pottery 01.png|Huari seramik su kabı 01.png
Dosya:Peru Huari Standing Dignitary 1 Kimbell.jpg|Huari ileri geleni seramik heykeli


### [[Tiwanaku]] İmparatorluğu

Günümüzdeki Peru And Dağları bölgesinde Moche kültürünün gerileyip çökmesi ile bu bölgede ortaya çıkan Wari Kültürü ile aynı dönemde gelişen diğer büyük uygarlık güneyde başkentleri "Tiwanaku" (günümüzdeki ismi Tiahuanaco) olan Tiwanaku İmparatorluğudur. Tiwanakü kültürü Titicaca Gölü civarında MÖ 400'den itibaren kurulduğu ve yaşadığı bilinmektedir. Ama MS 375 ile MS 700 döneminde gelişmeleri ile bir imparatorluk kültürel zirvesine erişmiştir. Bu kültür de Wari kültüründeki gibi "Asalı Tanrı" önemli rol aynadığı bilinmektedir.

Günümüzde Bolivya'da Titicaca Golü güneyinde bulunan Tiwanaku adlı başşehri çok önemli bir arkeolojik sit olarak kabul edilmektedir. Bu imparatorlukta günümüzde de Bolivya'da geniş olarak konuşulan Ayamara dili konuşulduğu bilinmekte ve Tiwanaku sözcüğünün Aymara dilinde anlamı "merkezdeki taş"tır. Bu şehir kalıntıları arasında devasa taştan yapılı "Güneş Kapısı" ve üzerinde bulunan "Asalı Tanrı" heykeli ve diğer güneş takvimi olduğu sanılan rölyef kazıntıları ise çok tarihsel ve turistik ilgi çekmektedir. Bu antik şehirde bulunan "Akapana" Piramidi de çok ilgi çekicidir. Bazı otoriteler bu piramidin güneşe göre ayarlanmış olup astronomik gözlemler ve ölçümlerin yapılması için kurulduğunu iddia etmektedirler.

Kalıntılar 2000 yılından beri UNESCO'nun Dünya Kültür Mirası'dır.


Dosya:Tiwanaku0.jpg|Tiwanau şehri kalıntıları arasında "Güneş Kapısı"kalıntısı
Dosya:Tiwanaku1.jpg|Tiwanaku şehrinde bir taştan monolit heykel
Dosya:Tiwanaku Statue Der Moench.jpg|Tiwanaku şehrinde "Keşiş" adı verilen büyük taştan heykel


### [[Çimular|Çimu kültürü]]

Yaklaşık MS 900 yıllarında Huari İmparatorluğu'nun gücünü kaybetmesi ile "Çimor" adlı başkentleri etrafında gelişmiş olan Çimu halkları günümüzdeki Peru'nun kuzey ve merkezi sahillerinde bir imparatorluk kurmaya başladılar.

Çimu kültürünün ortaya çıkmasından önce MS 700-MS 900 döneminde Sican Kültürü adlı bir uygarlık basit seramik stilleri ile tanınmaya başlamış; bu stil geliştikçe daha da süslü olmaya başlamış ve MS 1000'li yıllar başlarında Çimu kültürü seramik sanatları ile çok benzer hale gelmiştir. Çimu Kültürü seramiklerinin bir niteliği bütün seramik eserlerin siyah renkli olmasıydı. Çimu seramikleri iki değişik kullanma usulü için hazırlanmıştı. Günlük ev işlerinde kullanılan seramikler fazla özenti gösterilmeden ve fazla süslü olmadan yapılmaktaydı. Cenaze için kullanılan seramikler ise daha yüksek estetik değerleri ihtiva etmekte, gayet süslü olarak yapılmaktaydı.

Çimu Kültürü metalden, dikkat çekercesine altından ve özellikle gümüşten, çok güzel portre ve süs eşyası üretmişlerdir.

Çimu Kültürü kuştüylerinden yaptıkları sanat eserleri de dikkat çekmektedir. Çeşitli nadir tropik kuştüyleri kullanarak ve bunlarla Çimu'lar tarafından özel yaratıklar olarak kabul edilen kuş ve balık desenleri yaparak, birçok bayraklar ve başlıklar üretmişlerdir.

Çimu Kültürü mimaride de çok güzel örnekler vermiştir. Günümüzdeki Trujillo, Peru güneyinde bulunan muhteşem saray kompleksi yapıları bugün UNESCO, Dünya Mirası listesi listesine alınmıştır.

Çimu Kültürü 15. yüzyıl ortalarından sonra çok hızlı bir düşüş göstermiştir. Buna başlıca neden dışsaldır. İnka İmparatorluğu'nun genişlemesi sırasında politik baskılar ve sonra bu imparatorluk tarafından fethedilmesi nedeniyle ile Çimu Kültürü önemini kaybedip büyük İnka İmparatorluğu içinde bir taşra kültürü haline geçmiştir.


Dosya:Atuendoritualchimumuseolarco.jpg|Çimu kültürü altın takılar
Dosya:Vasija chimú caballito de totora (M. América 10788) 01.jpg|Çimu kültürü balık heykelli seramik kap


### İnka İmparatorluğu sanatları

Francisco Pizarro tarafından İspanyol Fethi sırasında İnka İmparatorluğu Cuzco'daki başkenti ile "Dünya'nın Dört Köşesi Ülkesi" adıyla dünyanın en büyük yüzölçümlü ülkesiydi. Bu muhteşemlik İnka sanatında da yansımaktaydı.

İnkalar altın ve gümüş madenleri işletmekteydiler ve bu madenlere çok büyük değer vermekteydiler. Özellikle altın baş tanrıları olan Güneş Tanrısı İnti ile bağlantılı görülmekteydi. Bu nedenle başkent Cuzco'da bulunan önemli devlet binaları gerçekten altından damlı binalardır ve şehirdeki binaların çoğu çok sayıda altın ve gümüşten yapılmış heykellerle dolu idi. Sanat eserlerinin çoğu kült objesi veya sus olarak tapınaklar için yapılmaktaydı Bu heykeller genellikle realist değil abstre olarak yapılmışlardı. Bilezik, kolye, küpe (kulaklara takılan diskler) gibi takılar ise imparator ailesinin veya yüksek mevkidekilerin süslenmesi için üretiliyordu. Bu şehri ve imparatorluğu ele geçiren İspanyollar bu eserleri anlayacak kalitede insan değil çapulculardı. Bu nedenle bütün altın ve gümüş yapı elemanları, heykeller, şahsi takılar ve sanat eserleri İspanyollar tarafından yağma edildi ve İspanya'ya metal külçe olarak gönderilmek için eritildi. Böylece İnka uygarlığının en önemli sanat eserleri yok oldu ve elimizde kalan İnka sanat eserleri mimarı eserler, tekstiller ve seramik eserlerdir.

İnka seramikleri özellikle büyük çapta çömlek ve küp şekilde olup üzerleri abstre geometrik desenlerle kaplı idi. İnka kumaş giysileri ve diğer tekstil eşyalar da aynı şekilde abtsre geometrik desenlerde dokunmaktaydı. Örneğin kareli şekillerle dokunan kumaşlar daha çok Aztek soylu eliti tarafından kullanılmakta ve İnka ordusu subayları tarafından giysi olarak giyilmekteydi. Fakat fetihten sonra ve günümüze kadar bu abstre desenli kumaşlar pek ilgi çekmemekteydi ve bu nedenle Aztek desenleri pek devam etmemektedir.

Böylece 20. yüzyıl başına kadar ve hatta günümüze kadar, sanat kritikleninin ilgisini çeken İnka sanatı mimarı sanatı olmuştur. İnka mimarisi çok büyük taş bloklarından yapılmıştı. Bu bloklar çok ince işçilikle aralarında hiç harç koymadan birbirine çok sıkışıkıya uyacak şekilde yontulmuştu. Bugün bile eski İnka başkenti olan Cüzco'da İnkalar tarafından bu büyük çok iyi birbirine geçecek şekilde yontulmuş ve aralarına hiç harç bulunmadan yapılmış duvarlar birçok modern yapının daha temellerini ve alt duvarlarını oluşturmaktadır. İnka İmparatorluğu sadece 95 yıl hüküm sürmekle beraber İnkalar bu şekilde taş bloklardan yapılma binlerce büyük mikyaşlı kale, tapınak ve saray binası yapmışlardı. Başkent Cuzco'nun hemen kuzey-batısında bir dağ tepesinde bulunan ve arkeologlar tarafından ancak 20. yüzyıl başlarında bulunup açılan Maçhu Picchu şehri ve binaları bugün çok büyük bir turist çekici merkezdir.


Dosya:80 - Machu Picchu - Juin 2009 - edit.2.jpg|Panorama Maçhu Picchu
Dosya:Inka mauern cuzco.jpg|Cüzco'da İnkalar tarafından yapılan bir taş duvar
Dosya:Tupa-inca-tunic.png|İnka kolsuz manto
Dosya:Ceramio Inca Provincial.jpg|Bir İnka taşra şehrinden seramik küp
Dosya:Pachacamac Mamacona2.jpg|Pachacamac arkeolojik İnka kalıntısı 
Dosya:Inca Auch 2.jpg|Tipik İnka seramik küpü


## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
*Alaska Yerli sanatı
*Kolomb öncesi Amerika
*Olmek
*Toltekler
*Maya uygarlığı
*Zapotekler
*Aztekler
*Nazca
*Tiwanaku
*İnka İmparatorluğu
*Yupik maskeleri

## Dış bağlantılar

*Esther Pasztory, (1998) *Pre-Columbian Art (Kolomb öncesi sanat)* Everyman art library. Londra:Weidenfeld & Nicolson. ISBN 0297824074 
* Olmek, Toltek, Teotihuacan, Zapotek, Mixtek, Maya ve Aztek sanatından örnekler