Karga

**Karga**, kargagiller (Corvidae) familyasından *Corvus* cinsini oluşturan, orta boylu, güçlü ayakları ve düz iri gagaları olan siyah ve zeki ötücü kuşlar.

Daha büyük olanlarına *[[karakarga]]* veya *[[bayağı kuzgun|kuzgun]]* denir. Gövdelerine görece büyük beyinleri vardır; beyin/gövde oranları, primatlar ve memeli deniz hayvanları (Cetacea) ile neredeyse aynıdır ve insanlarınkinden biraz daha düşüktür.https://en.wikipedia.org/wiki/Corvidae *Corvus* cinsi 45 karga türünü içerir, *Corvidae* familyasındaki türlerin üçte birini oluşturur. Üyeler, Asya'da ve Avustralya'da gelişen corvid cinsinden evrimleşmiş gibi görünüyor. Kargalar doğada 15-20 yıl yaşarlar; Amerikan Kargaları (*Corvus brachyrhynchos)* 4-8 yıl kadar yaşar. Ancak çok özel bakım altında, 30 yıla kadar yaşayabildikleri bilinmektedir. Kayıtlar altında bilinen en uzun karga ömrü ise 40 yıldır.  Kargalar esaret altında ses taklidi yapmakta daha çok yeteneklidir. Aynı zamanda oldukça meraklı hayvanlar olan kargalar mektup, çamaşır mandalı, araba anahtarı gibi nesneleri çalarlar.

## Kökenbilim
Eski Türkçe kara kuş anlamındaki *ķarğa* ile *ķuzğun/ķuzğuṃ* şekliyle ayrı sözcüklerle betimlenmiştir. Proto Altaycada *kari, kori* (karga, kuzgun), Proto Mançu-Tunguzcada *kori* mitolojik bir kuştur. Türkiye, Kumuk, Tatar, Altay, Uygur Türkçelerinde *karga*, Azeri ile Türkmen Türkçesinde *garga,* Hakas Türkçesinde *harga,* Tofa Türkçesinde *kargan,* Çuvaş Türkçesinde *korak* olarak kullanılmaktadır. Ayrıca; Almancada *Krähe*, Yunancada *koráki*, Norveççede *krake*, Lehçede *kruk*, Ermenicede *agrav/akrav*, Latincede *corvus/cornix*, İtalyancada ve Portekizcede *corvo*, Rumencede *cioara*, Arapçada *ghurab*, Lüksemburgcada *kréit*, Fransızcada *corneille*, Sırpçada ve Hırvatçada *vrana*, Peştucada *qarğa*, İzlandacada *crow*, Bengalcede *kaka* olarak betimlenmektedir. Eski Slavlar ise kargaya *kruku* diyorlardı. Eski Türkçeden, çağdaş Türkçeye değin  kullanılan “kargaşa” (düzensizlik, karışıklık) sözü, kargaların leş üzerindeki kavgalarına istinaden kullanıldığı belirtilmektedir. Eski Türkçedeki kargaşmak (kavga etmek) yüklemi de karga ile ilişkili olarak betimlendiği belirtilmektedir.

## Özellikleri
Karga (Corvus) türlerinin hepsi ortalama **7 yaşındaki** çocukla aynı zekaya sahiptir. Kuş türü olarak kendini aynada tanıyan tek karga türü  Avrupa Saksağanı'dır. Yapılan deneylerde, diğer karga türlerinin aynada kendilerini gördüklerinde aynanın arkasında &nbsp;başka karga olup olmadığına baktıkları gözlemlenmiştir. Özetle kendilerini tanıyamamaktadırlar. Ayna deneyleri hayvanlar için kolay değildir. Buna rağmen kargagillerin görsel hafızaları çok gelişmiştir. İnsan ve hayvan yüzlerini unutmazlar. İyilik, kötülük yapanları veya bir insanla, hayvanla yaşadıkları önemli olaylarda insan, hayvan yüzlerini unutmazlar. Hatta eğer önbelleğine almak isterse çevredeki **cansız** cisimlerin görünüşlerini bile tanıyabilir, hatırlayabilirler. Fakat her yeni bilgi öğrendiklerinde eski bilgileri hatırlamak, bilmek zorlaşır. Daha da fazla yeni bilgi öğrendiklerinde ise eski bilgiler kaybolur. Sürüsünü, ailesini bu olaylara karşı uyarırlar ve olaylara göre davranıp hareket ederler. Yeni öğrendikleri bilgileri nesilden nesile aktarırlar ve çok karmaşık dil yetenekleriyle aynı biz insanlar gibi iletişim kurarlar.Kargalar çoğu hayvan türlerine göre  sosyal türlerdir ve geniş aile grupları halinde yaşarlar.

Alet yapabilirler; buna örnek yeni kaledonya kargalarının ağaç kovuğundaki larvalara ulaşmak için çubuk veya dal parçası kullandıkları görülmüştür, çubuk kullanmasının nedeni özellikle larvayı direkt olarak yukarıya çekmekten ziyade çok daha kolay olan yolu tercih etmesidir. Larvayı çubukla dürterek larvanın sinirlenip çubuğu ısırmasını sağlamakta ve yukarı çekip yemektedir. Benzer deneyler kuzgunlarda da yapılmış bir yiyecek dolusu kaba ulaşmak için suya taş vb. nesneler atıp su seviyesinin yükselmesini sağlayıp yiyeceği almayı başarmıştır. Kargalar geleceğe dair planlar yapabilir ve düşünebilir. İsveç'te Lund Üniversitesi tarafından yapılan araştırmalara göre **[[primat]]lar** "zihinsel zaman yolculuğu" ile geleceği hayal ederek düşünebilmektedir. Geleceğe yönelik plan yapma becerisinin insana özel olduğu düşünülüyordu. Şimdi, ilk kez insan dışı türlerde de gelişmiş planlama kapasitesinin olduğu anlaşılmıştır. Aynı şekilde **kuzgunların** (Corvus Corax) da **[[maymun]]lar gibi** geleceğe yönelik plan yaptığı bilinmektedir. Buna en basit örnek olarak kargalar yiyeceklerini saklarlar, sincaplar sakladıkları yiyeceklerin yerlerini **unuturlar** ve bu sayede birçok ağacın oluşmasına katkı sağlarlar, sincapların aksine kargalar görsel hafızaları çok gelişmiş olduğu için yiyecekleri sakladıkları yerleri **unutmazlar** ve her yıl sakladıkları yerleri bulurlar. Yiyecek saklamanın amacı zorlu dönemlerde, kış mevsiminde veya yavrulama döneminde zorluk çekmemesidir. Yiyeceğin fazlası her zaman saklanır.

## 

* *[[Corvus galushai]]* - (fosil: Wickieup'un Büyük Kumlu Geç Miyoseni, Amerika Birleşik Devletleri)
* *[[Corvus larteti]]* - (fosil: Geç Miyosen, Fransa / Orta Avrupa)
* *[[Corvus praecorax]]* - (fosil: Erken Perpignan Pliyoseni, Fransa; muhtemelen C. corone / cornix'in bir alt türü)
* *[[Corvus simionescui]]* - (fosil: Maluşteni-Bereşti'nin Erken Pliyosen'i, Romanya; muhtemelen C. corone / cornix'in bir alt türü) 
* *[[Corvus hungaricus]]* - (fosil: Güney Avrupa Geç Pliyosen / Erken Pleistosen) 
* *[[Corvus moravicus]]* - (fosil: Orta-Doğu Avrupa Geç Pliyosen / Erken Pleistosen; muhtemelen C. monedula'nın bir alt türü) 
* *[[Corvus pliocaenus]]* - (fosil: Geç Pliyosen veya Avrupa'nın Erken / Orta Pleistoseni; muhtemelen bir C. corone / cornix alt türü)
* *[[Corvus antecorax]]* - (fosil: Geç Pliyosen - Avrupa'nın Geç Pleistosen'i; C. janossyi, belki de C. corax'ın bir alt türü olabilir) 
* *[[Corvus betfianus]]* - (fosil: Betfi'nin Erken Pleistoseni, Romanya; muhtemelen bir C. corone / cornix alt türü) 
* *[[Corvus fossilis]]* - (fosil: Geç Pleistosen Seveckenberg, Almanya; muhtemelen C. corax'ın bir alt türü) 
* *[[Corvus neomexicanus]]* - (fosil: Dry Cave Geç Pleistosen, Amerika Birleşik Devletleri) 
* *[[C. antipodum]]* - Yeni Zelanda kuzgunu (tarih öncesi: Yeni Zelanda)
* *[[C. impluviatus]]* - Yüksek gagalı karga (tarih öncesi: Hawaii) 
* *[[C. moriorum]]* - Chatham kuzgunu (tarih öncesi: Güneybatı Pasifik Chatham Adaları)
* *[[C. pumilis]]* - Porto Rikolu karga (tarih öncesi: Porto Riko; muhtemelen C. nasicus / palmarum'un bir alt türü) 
* *[[C. viriosus]]* - Sağlam Karga (tarih öncesi: Hawaii) 
* *[[Corvus sp]]*.- Yeni İrlanda kargası (tarih öncesi: Yeni İrlanda, Melanezya)

*C. antecorax* / *C. fossilis* kompleksinin yanı sıra *C. pliocaenus* / *C. betfianus* / *C. praecorax* / *C. simionescui'nin*, özellikle de yaşayan akrabalarla olan geçici zamansallık ve ilişkinin taksonomisi henüz tam olarak çözülmemiştir. Bu türlerin en azından bir kısmı, yukarıda listelenen canlı formların doğrudan ataları gibi görünmektedir.

## Yaşam Şekli

Kargadan kargaya yuva yapma süresi, kuluçka süresi, yavrunun uçma süresi gibi şeyler değişir. Kargalar yuvalarını çoğunlukla ağaçlara; daha düşük ihtimalle elektrik direkleri, uçurum kenarları, deliği olan herhangi bir yapılar ve evlere yaparlar. Kargalarda ortalama yuva yapma mevsimi Türkiye'de şubat ayının son haftasında veya mart ayının ilk haftasında başlar. Yuvanın dış iskeleti çoğunlukla en az kalem kalınlığındaki dallardan, daha düşük ihtimalle kıyafet askılığı gibi uzun ve kalın cisimlerden; yuvanın iç kısmı ise kuru ot, pamuk, tüy/hayvan kılı gibi yumuşak malzemelerden oluşur. Tokyo'daki Büyük-Gagalı kargaların (*[[Corvus macrorhynchos]])* yuva yapmak için kıyafet askılıkları çaldıkları ve yuvanın yumuşak malzemesi olarak da bizonların sırtına konup tüylerini yolup kaçtıkları görülmüştür. Yavru kargaların tüyleri yetişkinlere nazaran daha az parlak ve kirli/soluk gözükür, gagasının kenarında ten renginde yumuşak bir doku vardır, ağzının içi kırmızıdır ve gözleri maviye yakındır, büyüdükçe göz rengi koyu kahverengi olur, gagasındaki yumuşak doku yok olur ve ağzının içinin bir kısmı (gaga altı), siyaha döner. Aynı türdeki yemek yemeyi öğrenmiş yavru bir karga, kendinden daha küçük bir yavru kargayı besleyebilir.

Kargalar'da yavrunun yuvadan uçma süresi türe göre **6-10** hafta arasında değişir. Kuluçka süresi boyunca yuvada en çok kalan dişi kuştur ve erkek dişiyi besler. Dişi kuş günde **1** kere yumurtlar böylelikle yumurtadan çıkan civciv bir öncekine göre hep **1** gün daha küçüktür.**[[Tek eşlilik|Tek eşlidirler;]]** ölene kadar aynı eşle yaşarlar. Yuvadaki yumurta sayısı türe göre **3-10** tane olacak şekilde değişir. Yumurtalar kahverengi lekelerle birlikte yeşilimsi bir renktedir. Cinsel olgunluğa (**3-4**) yaşında ulaşırlar. Kargalarda cinsiyet ayrımı yapmak zordur; çoğu türlerde erkekler dişiye nazaran boyut olarak daha iridirler. Kargalarda; fiziksel, karakter ve zeka gelişimi **1** yılda tamamlanır ama üremeye hazır oldukları yaşa çok çok sonra ulaşırlar. Cinsel olgunluğa ulaştıktan sonra kalıcı olarak ebeveynlerinden, sürüsünden ayrılırlar ve kendi sürüsünü kurar, eş edinir ve yuva yapar. Bu sayede döngü tamamlanmış olur. Kargalarda sürü ve ailenin sayısı; kuşun yaşadığı yere, yiyecek bolluğuna, yaşına ve karakterine göre değişebilir.

### Yaşam Alanı
Orman, köy, park, tarlalar, hayvancılığın yapıldığı yerler, fundalıklar, yaylalar ve şehirde yaşarlar. Şehir hayatına bazı türleri adapte olmuştur. Şehirlerde insan çöplüklerinden dolayı sayıları daha çok ve hayatta kalma oranları diğer yaşam alanlarına göre yüksektir.

## Davranışları

Kargalar **sosyal** ve savunmacı kuşlardır, eşlerini, ailelerini, yavrularını ve bölgelerini korumak için ellerinden geleni yapacaklardır ama bu ters etki de gösterebilir; kargalar türdeşi de olsa sürüsünden veya ailesinden olmadığı sürece yabancı kargaları sürüsünde istemezler, onlarla yiyecek paylaşmazlar. Sürüye yeni bir karga katılmaya çalıştığında bir süre kabul etmeyebilirler. Kargalar cenaze törenleri yapmaktadır, aralarından biri öldüğünde ölünün etrafını sarıp karmaşık şekillerde birbirleriyle iletişim kurarlar. Ne olup bitiyor, anlamaya çalışırlar. Eğer aralarından birini öldürenin, zarar verenin veya yakalayanın kim olduğunu bulurlarsa ondan intikam almak isteyeceklerdir. Bunu yapan bir kedi, insan ya da herhangi bir yırtıcı hayvansa onu rahat bırakmazlar; yüzleri, vücut özelliklerini akılda tutup, her gördüklerinde alarm çağrısıyla onu rahatsız ederler. Yapabilirlerse vurup kaçabilirler. Biz insanlar kargaların nasıl bir iletişim kurduğunu, kurdukları iletişimin ne anlama geldiğini bilemeyiz.

Bir '''ornitolog''' veya '''biyolog''' olmadığımız sürece; sesin sadece alarm çağrısı mı, normal çağrı mı ve şarkı olup/olmadığını bilebiliriz. Kargalar kendilerini besleyen insanlara teşekkür ettiğini belirtmek/sevgisini gösterebilmek için '''hediye''' getirirler; buna en iyi örnek Gabi Mann diye bir kızın kargaların getirdiği hediyelerden koleskiyonu var. Bilinenin aksine kargalar sadece **esaret altında** olduklarında parlak cisimlere, yiyecek dışındaki cisimlere ilgi duyarlar, onu saklarlar ve çalarlar. Onun dışında doğada yaşayan bir karga parlak bir cisim gördüğünde (Yeni Kaledonya kargası hariç) fazla ilgilenmeyecektirler. Esaret altında zekalarını daha iyi kullanabilirler ama mutlu olmazlar, türdeşleri olmadığından kendini yalnız hissedecektirler. Aile içinde çoğu kez kavga ederler ama kavga fazla büyümez. Aileden veya sürüden olmayan bir karga türünden ailelerini ve kendilerini korumak için **ölümüne** savaşırlar. Savaştığı kuş genelde sakatsa, hastaysa veya yavruysa ölür. Çok **titiz** ve gerektiğinde **seçici** kuşlardır. Kargalar çok sık banyo yapmayı seven ve yemek yedikten sonra gagasını silen hatta yediği leşi, çöpü, böceği dahası bulduğu her yiyeceği bile suda yıkayan bir kuştur. Fırsatı olursa, bulursa en temiz suda bu işlemleri yapmayı tercih eder.

Kargalar kurtlarla sıkı dost olabilirler. Kargalar kurt sürüleriyle birlikte yaşamayı sever, kurt yavruları da kargalarla oyun oynayabilir. Boz ayı gibi iri bir düşman göründüğünde, kargalar kurtları uyarırlar, kurtlar da ganimetlerini kargalarla paylaşabilirler.

## Beslenme
Omnivor bir beslenme şekline sahiptirler, hemen hemen her şeyi yerler. Meyve, sebze, tahıl, kuruyemiş, besin çöpleri, leş, her türlü et çeşidi, böcekler, omurgasızlar, tohum, yavru kuşlar, kuş yumurtaları, yavru hayvanlar (kendinden boyut olarak küçük olan, yavru veya sakat olan canlıları avlayıp yerler). Şehirde yaşayan kargaların beslenmesinin **%65'i** insan yemeklerinden oluşur. Geriye kalanlar ise böcekler, tohumlar ve sadece %1'i **leştir**. Doğada insan yiyecekleri bulunmadığından, yırtıcı kuşların avladıkları avları çoğu zaman yırtıcı kuşun kuyruğuna vurup çekiştirip rahatsız ederler  ve çalmak için uğraşırlar, fırsat olmadığında ise bekleyip geriye kalan et parçalarını ve bol miktarda daha fazla leş, tohum ve böcek yerler. Kargalar kendinden ufak **yetişkin** canlıları grup olup çok nadiren avlarlar. Bir avı **çalmak** avlanmaktan daha kolaydır. Şehirde ise yemek yiyen kediye veya köpeğe aynısını yaparlar. Şehirde kedileri, köpekleri rahatsız edip yiyeceklerini çalmakta ustalaşmışlardır. Yine de yiyecek çalmaktan çok aynı doğadaki gibi sıralarını beklerler, her zaman yiyecek çalmaya fırsat olmaz.

## Hastalık
Kargalara, bazı kuşlara, atlara ve insanlara **Batı Nil Virüsü** bulaşabilir.https://en.wikipedia.org/wiki/Corvidae#Disease  Virüsün kaynağı **sivrisineklerdir**; kargaları, bazı kuşları ısırırlar ve virüs bu şekilde önce kargalara sonra etraftaki diğer kuşlardan atlara ve insanlara bulaşır. Ancak virüse maruz kalan insanların beşte biri grip benzeri semptomlar görüyor ve **%1**'i ciddi şekilde hastalanıyor. Hastalık New York'ta ilk ortaya çıktığında, **1999** yazında, **4** ayda yaklaşık **5.500** karga öldü. Testler, hastalığın kargalar için **%100** ölümcül olduğunu gösterdi. Alakarga, saksağan, bülbül ve martı gibi birçok kuşun hassas olduğu görüldü.

## Kültürde kargalar
Kargalar tuhaf sesleri, siyah renkleri, parlak cisimlere olan düşkünlükleri ile mitolojiye ve sanata sıklıkla konu olmuşlardır ve kargalar yıllar boyunca savaş, ölüm gibi olaylarla ilişkilendirilmiştir. Çoğu dinde ve kültürde kargalar hala kutsaldır. Korku filmlerinde **'<nowiki/>'Ölümün habercisi** gibi kavramlarla donatılmıştır. Kargaların **200** yıl yaşadığı, **leş** yediği (nispeten) **yanlıştır.**

## Cins ve türler

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*https://www.youtube.com/watch?v=cbSu2PXOTOc&t=108s

Bu belgeselde orman kargaları yuva yapmak için kıyafet askılıklarını kullanıyor: https://www.youtube.com/watch?v=zGYII1XbE4U&t=1607s. https://www.youtube.com/watch?v=YwXKNMI9sGU https://www.youtube.com/watch?v=Sng1oV_uDzM https://www.youtube.com/watch?v=AVaITA7eBZE&t=12s

*Görsel Hafıza hakkında: https://www.youtube.com/watch?v=mRwSC5eHQzA
* Yeni Kaledonya kargaları ve yaptığı Aletler https://www.youtube.com/watch?v=UZM9GpLXepU 
* Bu videoda çubukla larvaları dürtüp kızdırarak çubuğu ısırmasını sağlıyor ve yukarı çekip yiyor: https://www.youtube.com/watch?v=xwVhrrDvwPM . Kargalar birbirlerine yeni şeyler öğretebilir bilgiyi nesilden nesle aktarabilir bu videoda robot karganın yaptıklarını başka kargalar uygulayıp öğrenebilir: https://www.youtube.com/watch?v=8LaCfp2ugHU 
* Kuzgunların su seviyesini yükseltip yiyecekli kaba ulaştığı video: https://www.youtube.com/watch?v=lrYPm6DD44M 
* Kargalar hakkında bilimsel çoğu şeyler yazan en iyi site John Marzluff(Vahşi Yaşam Biyoloğu)' un doktora sonrası araştırma öğrencisi Kaeli Swift'in yazıları: https://corvidresearch.blog/about/ https://corvidresearch.blog/faqs-about-crows/ https://corvidresearch.blog/faqs-about-crows/#crow-murder https://corvidresearch.blog/2016/03/29/everything-you-want-to-know-about-crow-nests/
* Kargaların Beslenmesi: https://corvidresearch.blog/2016/02/17/crow-curiosities-what-do-crows-eat/
* Pica cinsinden bir saksağan kendini aynada tanığı video: https://www.youtube.com/watch?v=HRVGA9zxXzk
* Karga Zekası 5-7 yaş arasındaki çocuklarla eş olabilir: https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0092895
* Yırtıcı kuşu rahatsız ettiği video: https://www.youtube.com/watch?v=DqFpx3mE9fQ&t=45s
* Kargalar ve Hediyeler: https://www.youtube.com/watch?v=HWXe7Js6GnI&t=129s