Cebirsel topoloji

**Cebirsel topoloji**, topolojik uzayları cebirsel gereç ve yöntemlerle inceleyen matematik dalı. Matematikte bir kümenin üzerine döşenecek yapı, yönelinen matematik dalını belirler. Bir kümeye bir ya da birkaç işlem konarak sayılar kuramı ya da cebir yapmaya başlanabilir. Kümenin üzerine bir topoloji koyaraksa topoloji ve, ayrıca uzunluk koyarsak, geometri yapmaya başlanır. Üzerine topoloji konmuş bir uzayı (örneğin herhangi boyutlu bir Öklit uzayı) incelemek için kimi cebirsel, aritmetik veya topolojik değişmezler tanımlanır; bunlar aracılığıyla topolojik uzayın özellikleri ayırdedilir. Örneğin tıkızlık, bağlantılılık, sayılabilirlik bu tür değişmezlerdir. Topolojik eşyapısal (birbirlerine homeomorfik) iki uzaydan biri bu değişmeze sahipse diğeri de buna sahip olmalıdır. Yani, eğer iki uzay için ayrı ayrı bakılan bir değişmez *aynı* değilse, bu iki uzay eşyapısal olmayacaktır. Yukarıda anılan en eski değişmezlerin hemen ardından inşa edilen  klasik değişmezler cebirsel olanlardır.

## İnşa

Topolojik uzaylara cebirsel değişmezler inşasında amaç şudur: her bir X uzayı için G(X) olarak gösterilecek bir cebirsel nesne  kurulacak. Ayrıca X uzayından Y uzayına sürekli bir f gönderimi, uzaylara karşılık gelen bu yeni cebirsel nesneler arasında cebirsel yapıları gözeten ve f_* olarak gösterilecek gönderimler (morfizmalar) tarif edecek. Yani, topolojik kategoriden cebirsel kategorilere izleç(fonktör) inşa edilecek. Örneğin G(X) bir grup/halka/cisim/modül olarak inşa edilmişse, f_* gönderimi grup/halka/cisim/modül homomorfizması olacak. Üstelik, inşa gereği, bu cebirsel nesneler ve gönderimler şu özellikleri sağlayacak:

(1)  f:X\rightarrow Y ve g:X\rightarrow Z için 
(g\circ f)_*=g_*\circ f_*:G(X)\rightarrow G(Z) olacak. 
(1') Ya da G'nin cinsine göre  (g\circ f)_*=f_*\circ g_*:G(Z) \rightarrow  G(X) 
olacak.

(2) br_X:X\rightarrow X birim gönderimine karşılık gelen br_{X*}:G(X)\rightarrow G(X), birim gönderim olacak.

Topolojik uzaylara karşılık gelen ve bu koşulları sağlayan bir G cebirsel nesnesi icat edilmiş olsun. Eğer f, X'ten Y'ye bir topolojik eşyapıysa, f'nin tersi vardır (g diyelim) ve g de bir eşyapıdır. Dolayısıyla topolojik eşyapının tanımı gereği f\circ g = br_Y ve g\circ f=br_X olur. Yukarıdaki (1) ve (2) koşullarından,
f_*\circ g_* = br_{Y*} ve g_*\circ f_* = br_{X*}
elde edilir. Birinci eşitlikten f_* örten ikinciden f_* birebir olmak zorunda kalır. Yani f_* bir cebirsel eşyapı olur.

Şunu göstermiş olduk: (1) ve (2) sağlandığı sürece eşyapısal topolojik uzayların cebirsel nesneleri (grup, halka vs.) de birbirlerine eşyapısal olacak.

## Örnekler
Burada birkaç cebirsel topolojik değişmez inşası özetlenecek.

### [[Temel grup]]

Topolojik uzaylara karşılık gelen en basit cebirsel değişmezdir. Bir X uzayı ve içinde bir x_0 noktasına karşılık, \pi_1(X,x_0) olarak gösterilen bir gruptur.

Öncelikle, X uzayında  *sürekli bir eğri*, [0,1] kapalı aralığından X'e giden sürekli bir gönderimdir. a ve b iki eğri olsun. a ile b'nin ucuca eklenmesiyle oluşan eğriyi a\cdot b olarak gösterelim. x_0 noktasından başlayan ve aynı noktada biten tüm eğrilerin kümesiniyse E ile gösterelim. Eğer herhangi iki eğriyi anlatan gönderimler birbirlerine homotopikse bu iki eğriye  denk eğriler diyeceğiz. Gösterilebilir ki bu ilişki E  üzerinde gerçekten bir denklik bağıntısıdır. 
Böylece oluşturulan denklik sınıflarının kümesi üzerinde ucuca ekleme işlemi hala iyi tanımlıdır; yani eğer a eğrisi c'ye b eğrisi de d'ye homotopikse, a\cdot b ile c\cdot d
eğrileri de birbirine homotopiktir. Bu denklik sınıflarını eleman olarak ve ucuca eklemeyi de işlem olarak kabul eden cebirsel nesne, gösterilebilir ki bir gruptur.
X ve x_0 verildiğinde böylece inşa edilen gruba X'in x_0'daki **temel grubu** denir ve 
\pi_1(X,x_0) olarak gösterilir.

Örneğin gerçel sayı doğrusunun (R) herhangi bir noktasındaki temel grubu tırışka (aşikar) gruptur; yani tek elemanlı gruptur. Oysa çemberin (S^1) herhangi bir noktasındaki temel grubu (Z,+) grubuna izomorfiktir. Dolayısıyla, R ile S^1 birbirlerine topolojik eşyapısal olamazlar. Bunu daha önceden de biliyorduk; çünkü R kompakt değildir ama S^1 kompakttır.

Yukarıdaki örneklerin aksine, \pi_1(X,x_0) genelde değişmeli bir grup değildir. Daha genel olarak, verilen her grup icin temel grubu o grup olan bir uzay inşa etmek mümkündür.

### Homoloji grupları
Homoloji grupları H_k(X) ile gösterilen gruplardır. Temel grubun aksine homoloji gruplarının inşaları zor, hesaplanabilirlikleri kolaydır. Her X uzayına, C(X) ile gösterilen bir zincir kompleksi denk gelir. Zincir kompleksi, tanım gereği, bir değişmeli grup dizisinden ibarettir. C(X) in elemanları C_j(X) ile gösterilir. Bu zincir kompleksinin ardıl koordinatları, \scriptstyle\partial ile gösterilen sınır morfizmazları ile bağlanmıştır. Başka bir ifadeyle, 
:\dotsb\overset{\scriptstyle\partial_{n+1}}{\longrightarrow\,}C_n
\overset{\scriptstyle\partial_n}{\longrightarrow\,}C_{n-1}
\overset{\scriptstyle\partial_{n-1}}{\longrightarrow\,}
\dotsb
\overset{\scriptstyle\partial_2}{\longrightarrow\,}
C_1
\overset{\scriptstyle\partial_1}{\longrightarrow\,}
C_0\overset{\scriptstyle\partial_0}{\longrightarrow\,} 0
ifadesi C(X) i göstermektedir. Bu \scriptstyle\partial gönderimlerinin temel özelliği \scriptstyle\partial\scriptstyle\partial=0 olmasıdır. Yani, sınır morfiması art arda iki kere uygulandığında 0 morfizmasını verir. Bu özelliğin bir sonucu olarak, bir morfizmanın imaj kümesi bir sonraki mozfizmanın 0 kümesinin, yani çekirdeğinin, içindedir. İmaj gruplarını B_k(X) ve çekirdekleri Z_k(X) ile gösterirsek, H_k(X) grubu  Z_k(X) in B_k(X) e bölümü ile bulunur.

Yukarıda tanımlanan H_k(X) grupları, C(X)˙gruplarının fonksiyonları olduklarından, C(X) değiştirildiğinde farklı H_k(X) grupları elde edilir. C(X) in inşasına göre, H_k(X) lere değişik isimler verilir. C(X) grubu, X uzayının tekil fonksiyonları kullanılarak tanımlanmış ise, elde edilen homoloji teorisine tekil homoloji teori denir. Benzer şekilde basit homoloji, demet homolojisı gibi farklı homoloji teoreleri elde etmek mümkündür. Bu teorilerin birçoğu CW kategorisinde aynı sonucu verir. Bazı özel homoloji teorileri, mesela Borel-Moore homoloji teorisi, lokal tıkız uzaylar için dizayn edilmiştir.

Genel olarak, topolojik kategori üzerindeki homoloji teorisi, o topolojik kategori ile değişmeli bir kategori arasında bir izleç tir. T ile objeleri (X,A) olan ve okları sürekli gönderimler olan topolojik kategoriyi gösterelim. H izleci her (X,A) ikilisine bir basamaklı değişmeli grup (H_k(X,A)) ve her sürekli gönderim f: (X,A)\rightarrow (Y,B) ye de bir morfizma f_*:H_k(X,A)\rightarrow H_k(Y,B) atar. Ayrıca, H_k(X,A) ile H_k(A) arasında \scriptstyle\partial_*: H_k(X,A)\rightarrow H_{k-1}(A) doğal geçiş izleçleri vardır. H nin bir homoloji teorisi olması için, aşağıda listelenen beş koşulun sağlanması gerekir. Bu koşul listesine Eilenberg-Steenrod-Milnor koşulları denir.

(1) Homotopy Koşulu: f, g: (X,A)\rightarrow (Y,B) haritaları homotopik iseler, bunlara denk gelen morfizmalar aynı olmalıdırlar.

(2) Tamlık Koşulu: \iota \colon A\rightarrow X ve j\colon X\rightarrow (X,A), doğal alt uzaylık haritaları ise, 
:\dotsb\overset{\scriptstyle\partial_{*}}{\longrightarrow\,}H_k(A)
\overset{\iota}{\longrightarrow\,}H_k(X)
\overset{j_*}{\longrightarrow\,}H_k(X,A)
\overset{\scriptstyle\partial}{\longrightarrow\,} H_{k-1}(A)
\overset{\iota}{\longrightarrow\,} \dotsb
tamdır.

(3) Kesme Koşulu: U\subset X açık kümesinin kapanışı A nın içinde ise, dahil olma haritası k\colon (X-U,A-U)\rightarrow (X,A) ya denk gelen k_*\colon H_*(X-U,A-U)\rightarrow H_*(X,A) morfizma birerbir ve örten olmalıdır.

(4) Boyut Koşulu: Sadece bir noktası olan uzayın bütün homoloji grupları 0 olmalıdır.

(5) Toplamsal Koşul: Uzayların topolojik toplamlarının homolojisi, homolojilerinin dik toplamı olmalıdır.

Bazı homoloji teorileri yukarıda verilen bütün koşulları sağlamayabilir. Tekil homoloji bu koşulların hepsini sağlar ve homoloji gruplarının hesaplanabilirliği Kesme Koşulunun bir sonucudur. Tekil homolojinin, kesme koşulunu sağladığı gösterilirken altbölüm tekniği kullanılır. 
### Kohomoloji grupları

### Homotopi grupları
Yukarıda anlatılan temel grup kısmında \pi_1(X,x) tanımlandı. Burada, x\in X noktası sabitlenmişti ve başlangıç bitiş noktaları x olan eğrilerin homotopi sınıfları kullanılmıştı. Başlangıç ve bitiş noktaları aynı olan eğrilere döngü denir. Bu eğriler \gamma\colon \scriptstyle\mathbb{S}^1\rightarrow X tipinde sürekli fonksiyonlardır. Homotopi kavramı, X in x teki döngülerinin sürekli değişimini izah etmek icin dizayn edilmiştir. \scriptstyle\mathbb{S}^1 yerine çok boyutlu \scriptstyle\mathbb{S}^k kürelerini kullanırsak, "döngü" ler "çok boyutlu döngüler" e dönüşürler. Örnek olarak, çember (yani \scriptstyle\mathbb{S}^1) ve küre (yani \scriptstyle\mathbb{S}^2) yi düşününüz. Çemberin bir noktasından başlayan döngüler çemberin kendisidir veya tam katlarıdır. Kürenin bir noktasından başlayan döngüler çember şeklindedirler fakat küre nin yüzeyi üzeyinde ki her noktadan bir küre daha, yani çok boyutlu döngü, başlamaktadır. Benzer şekilde 3-boyutlu küre üzerindeki her nokta için 1-boyutlu döngülerin, 2-boyutlu kürelerin ve 3-boyutlu kürelerin homotopik değişimleri incelenebilir.

\pi_1(X,x) grubu 1-boyutlu döngülerin sürekli değişim(homotopi) sınıflarının grubu iken \pi_k(X,x) grubu k-boyutlu kürelerin sürekli değişim grubudur. k sayısı biren büyük ise \pi_k(X,x) değişmelidir. Örnek olarak, \pi_3(\scriptstyle\mathbb{S}^2)=\scriptstyle\mathbb{Z}, \pi_{k+1}(\scriptstyle\mathbb{S}^k)=\scriptstyle\mathbb{Z}_2, \pi_{k+2}(\scriptstyle\mathbb{S}^k)=\scriptstyle\mathbb{Z}_2 ve k\geq 5 için \pi_{k+3}(\scriptstyle\mathbb{S}^k)=\scriptstyle\mathbb{Z}_{24} verilebilir.

Bu cebirsel gruplar arasındaki en temel ilişki, lifli fonksiyonlara (fibrasyon) tayin edilen  tam-uzun homotopi zinciridir. p\colon X\rightarrow B lifi verilsin. Doku kümesini F ile gösterelim. Bu durumda, homotopi grupları arasında şöyle bir münasepet vardır: 
:\dotsb\overset{}{\longrightarrow\,}\pi_k(F)
\overset{\iota_{\sharp}}{\longrightarrow\,}\pi_k(X)
\overset{p_{\sharp}}{\longrightarrow\,}\pi_k(B)
\overset{\scriptstyle\partial_{\sharp}}{\longrightarrow\,} \pi_{k-1}(F)
\overset{}{\longrightarrow\,} \dotsb
\dotsb\overset{}{\longrightarrow\,}\pi_1(X)
\overset{}{\longrightarrow\,}\pi_1(B)
\overset{}{\longrightarrow\,}\pi_0(F)
\overset{}{\longrightarrow\,} \pi_{0}(X)
\overset{}{\longrightarrow\,} \pi_{0}(B)


Bu tam-uzun zincirde kullanılan p_{\sharp} morfizması p\colon X\rightarrow B tarafından belirlenir. \iota_{\sharp} morfizması F doku kümesini X uzayına gömen \iota\colon F\subset X tarafından belirlenir. \scriptstyle\partial_{\sharp} ise bağlantı morfizmasıdır. k\geq 1 için \pi_k(X) bir gruptur fakat \pi_0(X) bir grup değildir. Bundan dolayı, yukarıda verilen zincirin 0-ıncı basamağındaki "tam" lığı sadece tanım ve değer kümelerinin örtüşmesine denk gelir. Yandaki şekilde bir fibrasyon örneği izah edilmiştir. Resimde  X uzayı E olarak alınmıştır. F uzayı, dörtgensel uzayın, yani E nin, içine çizilmiş siyah bölgedir.

## Cebirsel Topolojinin Temel Teoremleri

Bu kısımda (X,x_0) ikilisinin verildiğini kabul ediyoruz. \pi_1(X,x_0) ı hesaplamak için kullanılan en temel teorem, Seifert- Van Kampen teoremidir. Bu teoremin kullanılabilmesi için, X uzayının kesişimleri boş olmayan iki açık kümenin birleşimi şeklinde yazılabiliyor olması gerekmektedir. Ayrıca, bu altuzayların ve kesişimlerinin temel gruplarının bilinmesi gereklidir.

**Teorem :** (Seifert-Van Kampen) X=U\cup V, x_0\in U\cap V ve U,V kümeleri X içerisinde açık olsunlar. Ayrıca, U,V ve U\cup V kümeleri yol bağlantılı olsunlar. Bu durumda, \pi_1(U,x_0)\star_{\pi_1(U\cap V)} \pi_1(V,x_0) ilaveli çarpım grubuyla \pi_1(X,x_0) grubu izomorfturlar.

Bu teoremin homoloji versiyonu Mayer-Vietoris teoremidir.

**Teorem :** (Mayer-Vietoris) X uzayı U,V gibi iki altuzayın içlerinin birleşimi olsun. \iota^U\colon U\cap V\rightarrow U, \iota^V\colon U\cap V\rightarrow V ve j^V\rightarrow U\cup V gömmeleri 
0\overset{0}{\longrightarrow\,}C_k(U\cap V)
\overset{\iota^U + \iota^V}{\longrightarrow\,}C_k(U)+C_k(V)
\overset{j^U-j^V}{\longrightarrow\,} C_k(U\cup V)
\overset{0}{\longrightarrow\,} 0

tam zincirini üretir. Bu tam zincir ise aşağıdaki tam-uzun homoloji zincirini üretir: 
: \dotsb\overset{}{\longrightarrow\,}H_k(U\cap V)
\overset{(\iota^U + \iota^V)_{\ast}}{\longrightarrow\,}H_k(U)+H_k(V)
\overset{(j^U-j^V)_{\ast}}{\longrightarrow\,} H_k(U\cup V)
\overset{}{\longrightarrow\,} H_{k-1}(U\cap V)
\overset{}{\longrightarrow\,} \dotsb


 U,V ve U\cap V uzaylarının homoloji modülleri biliniyorsa, Mayer-Vietoris zincirinin tamlık özelliği kullanılarak X uzayının homoloji modülleri elde edilebilir.

Homotopi ve homoloji grupları arasındaki münasepet Hurewicz teoremi olarak bilinmektedir:

**Teorem :** (Hurewicz Teoremi) x_0\in X olsun. \pi_1(X,x_0) ile H_1(X) eşyapılıdırlar. Bu izomorfizm \pi_1(X,x_0) ile  \pi_1(X,x_0)/[ \pi_1(X,x_0), \pi_1(X,x_0)] doğal izomorfizma ile aynıdır.

Bu teoremin en aşikar örneği, \pi_1(X,x_0) değişmeli olduğunda \pi_1(X,x_0)=H_1(X) olmasıdır.

## Kaynakça
* 
*