open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Serenli, Demirözü

**Serenli**, Bayburt ilinin Demirözü ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Köyün eski adı Pekesi'dir. Yerleşim 1530 yılı Osmanlı tahririnde Pekesi/Pekeşi adıyla Bayburd kazasına bağlı bir mezraa olarak görülmektedir. 1642 yılı avarız defterinde Pekesi adıyla köy statüsünde görülen yerleşimde, avarız vergisine konu 5 Müslüman hane ile 1 muaf görülmektedir. 1835 yılı Osmanlı kayıtlarında sadece erkek nüfus yer almakta olup bu tarihte tamamı Müslümanlardan oluşan yerleşimde 33 hanede 113 erkek yaşamaktadır.

Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuyla da kayıtlarda Pekesi olarak görülen köyün adı 1959 yılında, "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 7267 sayılı kanunla Serenli olarak değiştirilmiş ve 1960 yılı nüfus sayımından itibaren yeni adıyla kayıtlarda yer almaya başlamıştır.

## Coğrafya
Köy, Bayburt il merkezine 57&nbsp;km, Demirözü ilçe merkezine 29&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Yerelnet
*
Yakupabdal, Demirözü

**Yakupabdal**, Bayburt ilinin Demirözü ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Yerleşim 1530 yılı Osmanlı tahririnde Ya'kūb-Abdāl adıyla Bayburd kazasına bağlı bir köy olarak görülürken, köyde aynı adla zaviyeden bahsedilmektedir. 1591 yılı tahririnde köyde 13'ü Müslüman ve 6'sı Hristiyan olmak üzere toplam 19 nefer kaydedilmiştir. Bu tarihte köyde, köyün adıyla bilinen zaviye bulunmaktadır. 1642 yılı avarız defterinde köyde sadece Müslümanlardan oluşan 7 hane görülürken, köyün ulaşım güzergahı olması nedeniyle gelene geçene hizmet etmeleri şartıyla her türlü vergiden muaf tutuldukları belirtilmiştir. Osmanlıca köy listesinde Yakub Abdal (يعقوب ابدال) olarak geçen yerleşim, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi tahsil etme amacıyla 1835 yılındaki nüfus tespiti sırasında Bayburt'un köylerinden biriydi. Çoruh Havzası'nın yukarı kısmında yer alan Bayburt ise, Erzurum vilayetinin Erzurum sancağına bağlı bir kazaydı. Bu tarihte Yakubabdal'da 15 hanede 59 erkek yaşıyordu.

Yakupabdal, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Gümüşhane vilayetinde, Bayburt kazasının Pulur nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında aynı idari konuma sahip olan Yakupabdal'da 234 kişi yaşıyordu.

Yakupabdal köyünün yaklaşık 1&nbsp;km kuzeybatısında bir türbe vardır. Yüksekçe bir tepenin zirvesinde yer alan Yakupabdal Türbesi'nin içinde duvar yazıları bulunmaktadır. Giriş kapısının üzerinde ise, bir kitabe yer almaktadır. Köyün 700 metre kuzeydoğusunda bulunan tepeciğin eski bir yerleşmeye ait olduğu tahmin edilmektedir. Köyün sakinleri de buranın eski bir yerleşme olduğunu teyit etmektedir.

## Coğrafya
Yakupabdal köyü, Bayburt il merkezine 48&nbsp;km, Demirözü ilçe merkezine 20&nbsp;km uzaklıktadır. Yakupabdal köyünde bulunan Yakupabdal Tabiat Parkı, 208 hektarlık bir alanı kaplamaktadır. Yabani hayvan ve bitki örtüsüne sahip bir alan olan tabiat parkı, Orman ve Su İşleri Bakanlığı tarafından 2014 yılında tescil edilmiştir.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Yerelnet
*
Yukarıpınarlı, Demirözü

**Yukarıpınarlı**, Bayburt ilinin Demirözü ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Yerleşim 1530 yılı Osmanlı tahririnde Sisne-i Ulyā  adıyla Bayburd kazasına bağlı bir köy olarak görülmektedir. 1591 yılında sadece çalışan erkek nüfus kaydedilmiş olup buna göre köyde 20 Müslüman erkek yaşamaktadır. Bu tarihte köye bağlı Kozviran, Kızıltaş ve Yurd mezraları bulunmaktadır. 1642 yılı avarız defterine göre yerleşimde, 4 Müslüman hane 3 askeri görevli bulunmaktadır.

1835 yılı Osmanlı kayıtlarında sadece erkek nüfus yer almakta olup bu tarihte tamamı Müslüman 5 hanede 25 erkek yaşamaktadır. Bu tarihteki kayıtlarda Aşağı sisne köyünden bahsedilmeyip, yerleşimde Sisne/Sisneli adıyla yer almaktadır.

Türkiye Cumhuriyetinin kuruluşuyla da kayıtlarda Yukarısisne olarak görülen köyün adı 1959 yılında, "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 7267 sayılı kanunla Yukarıpınarlı olarak değiştirilmiş ve 1960 yılı nüfus sayımından itibaren yeni adıyla kayıtlarda yer almaya başlamıştır.

## Coğrafya
Köy, Bayburt il merkezine 24&nbsp;km, Demirözü ilçe merkezine 8&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*Yerelnet
*
Aşıklar, Ardanuç

**Aşıklar**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Aşıklar köyünün eski adı Şavgulari'dir. Şavgulari (შავგულარიმ), Osmanlı cebe defterinde (1694-1732) Şavgular (شاوكولار) olarak geçer. Bu yer adı Gürcüce "şavguli" (შავგული) kelimesinden türemiş olabilir.

Yerleşim, Orta Çağ Gürcistan'ının güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer almaktadır. Köy ve içinde bulunduğu bölge, 16. yüzyılın ortasında Osmanlılar tarafından Gürcülerden ele geçirmiş ve yeni kurulan Çıldır Eyaletine bağlanmıştır.

1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterine göre Şavgulari adıyla Ardanuç livasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerinden biri olarak görülmektedir. Bu tarihte köyün nüfusu 20 haneden oluşmakta olup bunun 18 hanesi Hristiyan, 2 hanesi de Müslümandır. 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterine göre ise, 4'ü Hristiyan ve 3'ü Müslüman olmak üzere köydeki hane sayısı 7'ye düşmüştür. Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde Şavgular (شاوكولار) olarak geçer. Hicri 1126 (1714/1715) tarihinde Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesine bağlı olan köyün hasılası 4.000 akçe olup burası Süleyman adında birine tahsis edilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tahririne göre köyde 19 hanede 49 erkek tespit edilmiştir. Bu tarihte Osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ettiğinden köyün toplam nüfusunu bulmak için erkek sayısı kadar kadın kabulüyle köyün bu tarihteki nüfusunun yaklaşık 98 kişiden oluştuğu tahmin edilmektedir.

Yerleşim, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sona, 93 Harbi'nde Rusların eline geçti. Rus idaresinde Artvin sancağının (*okrug*) Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. Bu kazanın Diagarmuçi nahiyesinin nüfus açısından ikinci büyük köyüydü. 1886 tarihli tespite göre köyün nüfusu 165 kişiden oluşuyordu ve nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Rus egemenliğinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. Gürcistan'ı işgal eden Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla Türkiye'ye bırakıldı.

Yerleşim, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde "Şavgulavur" olarak kaydedilmiştir. Bu sırada bu yerleşim Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. Köyün nüfusu 20 hanede yaşayan 78 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte de köyün nüfusu "Türk" olarak kaydedilmiştir. Köyün adı 1925 yılında Aşıklar olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte uzun süre resmi kayıtlarda kullanılmıştır.

Bugünkü Aşıklar köyünün 1&nbsp;km güneyinde, Şuati mahallesinde, "Sarıkaya" olarak adlandırılan kayalık bir tepenin kenarında silindir formunda bir yapının kalıntıları bulunmaktadır. Çapı 1,4 metre olan bu yapının bir gözetleme kulesi olduğu bilinmektedir. Kule, defineciler tarafından kazıldığı için iyice harap olmuştur.

## Coğrafya
Aşıklar köyü, Artvin il merkezine 60&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 18&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Avcılar, Ardanuç

**Avcılar**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Eski adı Arkim'dir. Gürcüce kaynaklarda Arkimi (არქიმი) olarak geçer. Köyde Madigora (მადიგორა), Kirkiti (კირკიტი) gibi Gürcüce mevki adları bugün de kullanılmaktadır.

Arkimi'deki kilise kalıntısı buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. 16. yüzyılın ortasında Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği köyde, halkı Müslümanlaştırıldığı için yeni kilise yapılmamıştır. Bu yapının Osmanlı dönemi öncesinden kaldığı anlaşılmaktadır.

Avcılar veya Arkim, 1955 genel nüfus sayımından önce resmi kayıtlarda ayrı bir köy olarak geçmemektedir. Bu sayımda Avcılar, Çoruh (Artvin) vilayetinin Ardanuç kazasının merkez nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 264 kişiden oluşuyordu. 1960 genel nüfus sayımında köyün "Avcılar (*Gümüşhane*)" biçiminde kaydedilmiş olması, Avcılar'ın (Arkim) daha önce Gümüşhane köyünün bir mahallesi olduğuna işaret etmektedir. Nitekim Avcılar'ın Gümüşhane köyünün yakınında bulunması, Gümüşhane köyünün 1950 yılında 586 kişiden oluşan nüfusunun 1955 yılında 344 kişiye düşmesi bunu göstermektedir.

Arkimi Kilisesi, köyün kuzeybatında, yerleşmenin hemen dışındaki bir çayırlıkta yer alır. Bir köy kilisesi olan yapı, tamamen yıkılmış, geriye duvar parçaları kalmıştır. Bu kalıntılardan kilisenin kireç harcı kullanılarak inşa edildiği anlaşılmaktadır.

## Coğrafya
Avcılar köyü, Artvin il merkezine 32&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 3&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Ballı, Ardanuç

**Ballı**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Ballı köyünün eski adı **Gulice** veya **Gulica**'dır. 
Nitekim çeşitli kaynaklarda Gulica / Gulice (كولیجە) olarak geçer. Gulica (გულიჯა) adının Tbeti Kilisesi bağışçıları kitabı olan Gürcüce elyazması *Tbetis Sulta Matiane*'de geçen "Glirca"dan (გლირჯა) geldiği ve zaman içinde değişime uğradığı tahmin edilmektedir.

Gulica, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı kesimini oluşturan tarihsel bölgelerden biri olan Klarceti'deki yerleşim yerlerinden biridir. Nitekim Osmanlı Devleti bu bölgeyi, 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir.

Komşusu Zekeriyaköy (Zağaria) 1574 tarihli&nbsp;*Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* ve 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterinde yer almasına karşın, Gulica'nın adı bu kayıtlarda geçmemektedir.

Gulica köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus sayımında Gülica (Гюлиджа) şeklinde kaydettiği köy, Artvin sancağının Ardanuç kazasına bağlı Longothevi nahiyesinin yedi köyünden biriydi. Nüfusu, 148'i erkek ve 149'u kadın olmak üzere, 48 hanede yaşayan 297 kişiden oluşuyordu. Bu nüfusun tamamı Türk olarak kaydedilmiştir.

Gulica köyü, Birinci Dünya Savaşı’nın sonunda Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden bir süre sonra bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. 7 Mayıs 1920'de Gürcistan ve Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla Sovyet Rusya Artvin bölgesini Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıdı. Ancak ertesi yıl Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti ile Sovyet Rusya arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla Gulica köyünün de içinde yer aldığı Artvin bölgesi Türkiye'ye bırakıldı.

Gulica, 1922 nüfus cetveline göre Artvin livasının (sonra vilayet) Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve köyde 10 hanede 39 kişi yaşıyordu. Bu tarihte de köyün nüfusu "Türk" olarak kaydedilmiştir. Gulica'nın adı 1925 yılında Ballı olarak değiştirildi. 1935 genel nüfus sayımında, Rize ve Artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Artvin kazasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve köyün nüfusu 307 kişiye çıkmıştı. Ballı köyünde 1965 genel nüfus sayımında 494 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 244 kişi okuma yazma biliyordu.

Ballı köyünün 2&nbsp;km kuzeyinde, Ardanuç Çayı'nın sağ kıyısındaki dik bir kayada, önüne duvar örülmüş doğal bir mağara ile bu mağaranın tam karşısında, Ardanuç Çayı'nın sol kıyısındaki dik kayanın tepesinde, muhtemelen bir kaleye ait su sarnıcı kalıntısı bulunmaktadır.

## Coğrafya
Ballı köyü, Artvin il merkezine 65&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 30&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Cevizlik, Ardanuç

**Cevizlik**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Günümüzde Cevizlik adını taşıyan köyün bilinen eski adı Anakert ya da Anakerd'dir. Gürcüce Anakerti (ანაკერტი) olarak bilinen köyün adı Türkçede Anagert ya da Anagerd olarak geçer. Nitekim Osmanlıca Anakerd (آناكرد) olarak yazılır. 93 Harbi'nde bölgeyi ele geçiren Ruslar 1886 tarihli kayıtlarda Anakerti'n adını Anakert (Анагерт) olarak kaydetmişlerdir. Anakert'in adı 1925'te Cevizli olarak değiştirildi. Bununla birlikte Dahiliye Vekaleti'nin 1933 yılında yayımladığı *Köylerimiz* adlı kitapta köyün adı Anağert olarak verilmiştir.

Klarceti bölgesindeki eski yerleşmelerden biri olan Anakert'in kuruluşu hakkında bilgi yoktur. Ancak adı 5. yüzyıldaki olaylarda geçer. Gürcü kralı III. Bakur (5. yüzyıl) Prens Varsken'i Anakert'te cezalandırmıştır. Anakert'in yer aldığı bölge Gürcülerin yönetimindeyken 16. yüzyılda Osmanlılar tarafından fethedildi. Aynı yüzyılda adı Anakerti olarak kilise kayıtlarında da geçer. Gürcü tarihçi ve coğrafyacı Vahuşti (1696–1757) Anakerti'den “büyük ve güzel bir köy” olarak söz etmiştir. Osmanlılar Tao-Klarceti bölgesini tamamen  ele geçirince bu topraklarda Çıldır Eyaleti’ni kurdular. 16. yüzyılın sonlarında Anakerti *[[Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan]]* adlı tahrirde Penek (Panaki) livasına içinde bir köy olarak anılmaktadır.

Uzun süre Osmanlıların yönetiminde kalan Tao-Klarceti bölgesi, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Rusların eline geçti. 1886 tarihli Rus kayıtlarına göre Anakerti’de 59 hanede 330 kişi yaşıyordu ve nüfusun tamamı Gürcülerden oluşuyordu. 1904 yılında bölgeyi dolaşan Niko Marr, Anakerti vadisinde kayalık bir alanda kilise olduğu tahmin edilen yapı kalıntısıyla karşılaşmıştı.

I. Dünya Savaşı’nın sonlarına doğru Rus ordusunun bölgeden çekilmesinden sonra Anakerti 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan'nın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti güçleri de Klarceti bölgesini ele geçirdi ve 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla Anakerti Türkiye sınırları içinde kaldı. 1922 nüfus cetveline göre Anakerti’de 88 hanede 398 kişi yaşıyordu. Gürcü Kolu köylerinden biri sayılan Cevizlik köyünde 1965 genel nüfus sayımında 637 kişi yaşıyor ve bu nüfus içinde 320 kişi okuma yazma biliyordu.

Anakerti’de bir köy kilisesi ile bir kulenin varlığı bilinmektedir. Tamamen yıkılmış olan köy kilisesi, köyün merkezinin 500 metre güneydoğusunda bulunmaktadır. Köyün merkezinin 500 metre kuzeyinde bulunan kule ise, 14 × 5,5 metre ebatlarında küçük bir yapıdır. Duvarları yaklaşık bir metre kalınlığında olan kuleden geriye yıkıntılar kalmıştır.

Anakerti, Ardanuç ilçesinde, Gürcü Kolu olarak adlandırılan bölgede Gürcü dilinin konuşulduğu son köylerden biri olarak bilinir.

## Coğrafya
Cevizlik köyü, Artvin il merkezine 62&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 20&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Ekşinar, Ardanuç

**Ekşinar**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Bu yerleşimin adı **Eşkinar** ve **Ekşinar** şeklinde yazılmıştır. Nitekim Artvin üzerine 1927 tarihli Osmanlıca kitapta Eşkinar (اشكنار) olarak geçer. 1928 tarihli köy listesinde ise, Ekşinar (اكشینار) adıyla kaydedilmiştir. Bu farklı yazılışa metatezin yol açtığı söylenebilir.

Ekşinar köyünün yer aldığı Klarceti bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan yerlerden biriydi. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi 16. yüzyılın ortalarında Gürcülerden ele geçirmiştir. Ancak bu yerleşim adı, 1574 ve 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterleri ile Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan cebe defterinde geçmemektedir.

Ekşinar köyü, 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde "Ereşkenar" şeklinde yazılmıştır. Bu tarihte köy Çıldır Eyaleti'nin Ardanuç livasına bağlıydı. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla sadece erkek nüfunun kayda alındığı defterde 17 hanede 37 erkek yazılmıştır. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün toplam nüfusunun yaklaşık 74 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Ekşinar köyü, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sona, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. Rus idaresinin 1886 tarihli nüfus sayımında İşhanar (Ишханаръ) şeklinde kaydettiği köy, Artvin sancağının Ardanuç kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin iki köyünden biriydi. Köydeki 14 hanede, 34'ü erkek ve 30'u kadın olmak üzere, 64 kişi yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Kürtlerden oluşuyordu.

İşkinar, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru Rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sürerken, köyün de yer aldığı Artvin ile Ardahan bölgeleri fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Moskova Antlaşması'yla da köy yeniden Türkiye'ye bırakıldı. İşkinar, 1922 nüfus cetveline göre Artvin livasının (sonra vilayet) Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 7 hanede yaşayan 27 kişiden oluşuyordu. Bu tespitte nüfusun tamamı "Türk" olarak yazılmıştır.

Köyün adı 1935 genel nüfus sayımında "Ekşinar" olarak kaydedilmiştir. Bu tarihte Ekşinar'ın nüfusu 103 kişiden oluşuyordu. Köy, Rize ve Artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Artvin kazasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı.

Bugün Tepedüzü adını taşıyan tarihsel Mukeri köyündeki kalıntılar, günümüzde Ekşinar köyünün idari sınırları içinde bulunmaktadır. Bunlardan biri Osmanlı dönemi öncesinden kalan Mukeri Kilisesi'dir. Bir köy kilisesi olan Mukeri Kilisesi, neredeyse tamamen yıkılmıştır. Köyde ayrıca ondan fazla yeraltı yapısı vardır. Önemli kısmı günümüze ulaşmış olan bu yapıların varlığı 2015 yılında ortaya çıkarılmıştır. Bu tarihsel yeraltı yapılarının düşman saldırıları sırasında sığınak ve depo olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir.

## Coğrafya
Ekşinar köyü, Artvin il merkezine 45&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 3&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Güleş, Ardanuç

**Güleş**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Güleş köyünün eski adı Gelaşeni'dir. Gürcüce bir yer adı olan Gelaşeni (გელაშენი), "Gela'nın köyü" anlamına gelir. Köyün adı çeşitli kaynaklarda Göreşen, Güleşen, Gölaşan gibi farklı biçimlerde de yazılmıştır. Nitekim 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Goreşen / Goreşin (كورە شین) ve Artvin vilayeti hakkında 1927 tarihli Osmanlıca bir yayında Goleşen (كولەشەن) şeklinde yazılmıştır.

Tarihsel Klarceti bölgesinde yer alan Gelaşeni'deki megalit kale ve kilise kalıntısı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Nitekim 16. ortasında Osmanlılar Gürcülerden ele geçirdiğinde köy ilk tahrirde yer almıştır. Bu sırada Gelaşeni, yeni kurulan Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı. Ardanuç livası, önce Erzurum Eyaleti içinde yer alırken, 1580 yılında Çıldır Eyaleti'ne katıldı. 1574 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre köyde tamamı Hristiyan olan 14 hane yaşıyordu. 1595 yılında köyün hane sayısı 13 düşmüş, bu arada 3 hane Müslüman olmuştu. Bu dönemde köy Ardanuç livasına bağlıydı.

Gelaşeni, yaklaşık üç yüzyıl sonra, 93 Harbi'nde Rusların eline geçti. Rus idaresinin Gilyaşen / Gyulyaşen  (Гиляшен / Гюляшен) biçiminde kaydettiği köyde 458 kişi yaşıyordu. Nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Bu sırada köy Artvin sancağının (*okrug*) Ardanuç kazasına (*uçastok*)  bağlıydı. Longothevi nahiyesinin yedi köyünden biriydi.

Rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kalan Gelaşeni, Moskova Antlaşması'yla 1921'de yeniden Türkiye'ye bırakıldı. Köyün adı 1925 yılında Güleş olarak değiştirilmiş, bununla birlikte  uzun süre resmi kayıtlarda “Güleş (Gölaşan)” biçiminde eski adı yeni adıyla birlikte kullanılmıştır.

Güleş köyünde megalit bir kale ile Gürcü kilisesine ait kalıntılar günümüze ulaşmıştır. Ardanuç'un Hertvisi köyünün Cami mahallesindeki eski caminin inşasında kullanılan Bolnisi haçı figürlü taşlar Gelaşeni Kilisesi’nden götürülmüştür.

## Coğrafya
Güleş köyü, Artvin il merkezine 62&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 20&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Gümüşhane, Ardanuç

**Gümüşhane**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Eski adı bilinmemektedir. 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı mufassal defterde ve sonraki Osmanlı kayıtlarında Gümüşhane olarak geçer. Bununla birlikte köyün sınırları içinde, Şagora (შაგორა) adlı eski bir yerleşme bulunmaktadır. Günümüze sadece kilisesi kalmış olan bu yerleşmenin adı, "orta tepe" anlamındaki Şua Gora'dan (შუა გორა) değişime uğramış olmalıdır. Bazı kaynaklar, köyün eski ismini Şurmak olarak verse de bu ad, köyün bir mahallesine aittir.

Gümüşhane'nin bulunduğu Klarceti bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biriydi. Osmanlılar burayı 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterine göre köyün nüfusu 55 haneden oluşuyordu. Nüfusun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmişti. Her hanede ortalama 5 kişinin yaşadığı kabul edilirse, köyün nüfusunun 275 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu artmış ve 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterinde 69 hane (yaklaşık 345 kişi) kaydedilmiştir. Bu tarihte de köyde 5 hane Müslüman, 64 hane Hristiyan olarak yazılmıştır. Osmanlı Devleti'nin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespitinde köyde 72 haneden 233 erkek yaşıyordu. Köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın eklenirse, Gümüşhane'nin nüfusunun yaklaşık 466 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Gümüşhane köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rusların eline geçti. Rus idaresinin de Gumişhane (Гюмишхане) olarak kaydettiği köy, Artvin Okrugu'nun Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. 1886 yılında köyün nüfusu, tamamı "Türk" olarak kaydedilmiş 736 kişiden oluşuyordu. Gümüşhane aynı zamanda, Ahiza, Sagara ve Gümüşhane köylerini kapsayan bir nahiyenin adıydı. Gümüşhane nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) nüfusu ise, 1.581 kişiden oluşuyordu. Nahiyede 8 kişi "Gürcü", diğerleri "Türk" olarak kaydedilmiştir.

Gümüşhane, Birinci Dünya Savaşı sonlarında Rus egemenliğinin sona ermesinin ardından bir süre bağımsız Gürcistan'nın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sırasında Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcü hükûmeti Artvin bölgesinden çekilince Gümüşhane fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla Türkiye'ye bırakıldı. Ertesi yıl yapılan nüfus tespitinde Gümüşhane köyünde 81 hanede 295 kişi yaşıyordu. Muvahhid Zeki'nin 1927 yılında yayımlanan kitabında Gümüşhane (كوموشخانە) olarak geçer. Bu tarihte köyün nüfusu 94 hanede yaşayan 405 kişiden oluşuyordu. Gümüşhane köyü, Artvin vilayetinde üzüm bağlarıyla ünlüydü.

Gümüşhane köyünde, eski yerleşme yeri olan Şagora'da tek nefli Şagora Kilisesi yıkık halde günümüze ulaşmıştır.

## Coğrafya
Gümüşhane köyü, Artvin il merkezine 56&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 25&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Kaşıkçı, Ardanuç

**Kaşıkçı**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Kaşıkçı köyünün eski adı bilinmemektedir. Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus sayımında da adı Kaşıkçı olarak geçer. Artvin üzerine 1927 tarihli bir yayında köyün adı Kaşıkçı (قاشیقچی) olarak yazılmıştır. 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde ise, Kaşukci (قاشوقجی) biçiminde kaydedilmiştir.

Kaşıkçı köyü, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de bulunmaktadır. Bu bölge Gürcülerin yönetimi altındayken, 16. yüzyılın ortalarında Osmanlı Devleti'nin eline geçti. Erken Osmanlı tahrirlerinde Kaşıkçı adı geçmemektedir. Bununla birlikte, Osmanlı idaresinin askere alma ve vergi toplama amacıyla 1835 yılında yaptığı nüfus tespiti sırasında köyde 13 hanede 32 erkek tespit edilmiştir. Osmanlı idaresi geleneksel olarak sadece erkek nüfusu tespit ediyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, Erşknari'nin nüfusunun yaklaşık 64 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

93 Harbi'nin ardından Klarceti bölesine hakim olan Ruslar bu yerleşmeyi "Kaşuhti" (Кашухти) adıyla kaydetmiştir. Kaşıkçı köyü, Rus idaresinin 1886 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespiti sırasında, Artvin sancağının (*[[okrug]]*) Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. Bu kazada Diagarmiçi nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) altı köyünden biri ve nüfus açısından en küçük yerleşmesiydi. Kaşıkçı'nın 61 kişiden oluşan  nüfusunun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Bununla birlikte köyde Pantaluği (პანტალუღი), Laşeti (ლაშეთი), Çurispiri (ჭურისპირი), Puşni (ფუშნი) gibi yer adları, buranın bir Gürcü yerleşmesi olduğuna işaret etmektedir.

Kaşıkçı, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru Rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sürerken, 
Ankara Hükûmeti'nin verdiği ültimatomun ardından Gürcistan hükûmeti bölgeden çekildi. Kaşıkçı'nın da yer aldığı Artvin ile Ardahan bölgeleri fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Moskova Antlaşması'yla da köy yeniden Türkiye'ye bırakıldı. İşkinar, 1922 nüfus cetveline göre Artvin livasının (sonra vilayet) Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 10 hanede yaşayan 40 kişiden oluşuyordu. Bu tespitte de nüfusun tamamı "Türk" olarak yazılmıştır. 1935 genel nüfus sayımında ise, köyün nüfusu 122 kişiden oluşuyordu. Kaşıkçı, Rize ve Artvin vilayetlerinin yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Artvin kazasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı.

## Coğrafya
Kaşıkçı köyü, Artvin il merkezine 58&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 16&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Kızılcık, Ardanuç

**Kızılcık**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Kızılcık köyünün eski adı Unishevi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Unishevi (უნისხევი), tek anlamına gelen "uni" (უნი) ile dere anlamına gelen "hevi" (ხევი) kelimelerinden oluşur. Türkçeye Unushev (اونوسخاو) biçiminde girmiştir. Eskiden ayrı bir köy olan Tsiha, günümüzde Kızılcık köyünün bir mahallesidir.

Unishevi'nin yer aldığı Klarceti, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biriydi. Osmanlılar bu yerleşmeyi 16. yüzyılın ortasında Gürcülerden ele geçirmiştir.

Unisehvi, 1574 tarihli Osmanlı tahrir defterine göre Ardanuç livasının Ardanuç nahiyesine bağlı bir köydü. Nüfusu 21'i Hristiyan ve 4'ü Müslüman olmak üzere, 25 haneden oluşuyordu. 1595 tarihli tahrire göre ise, 10'u Hristiyan ve 3'ü Müslüman olmak üzere, köyün hane sayısı 13'e düşmüştü. Bu tespitten 12 hanenin göç ettiği anlaşılmaktadır.

Unishevi, 1835 tarihli Osmanlı nüfus tespitinde Çıldır Eyaleti'ne bağlı Ardanuç livasının köylerinden biriydi. Bu tarihte köyde 88 hane ve 193 erkek kaydedilmişti. Osmanlı idaresi sadece erkek nüfus tespit ettiği için köyün toplam nüfusunu bulmak için bir o kadar da kadın nüfusu eklemek gerekir. Bunun sonucunda köyün toplam nüfusunun 386 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. Ancak bu kaynakta köyün adı "Unho" şeklinde okunmuştur.

Unishevi, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 93 Harbi'nde Rusların eline geçti. Rus idaresinde Unishevi hem köyün hem de yedi köyü kapsayan bir nahiyenin adıydı. Bu sırada Unishevi köyü Artvin Okrugu'nun Ardanuç kazasının (*uçastok*) Unishevi nahiyesine (*сельское общество*: kırsal topluluk) bağlıydı. Rus idaresinin Unushev (Унусхев) olarak kaydettiği köyde, 1886 yılında 329 kişi yaşıyordu. Unishevi köyünün dışında Vartelia, Mukeri, Tsihia, Hevati, Harauli ve Hemogreti adlı köylerden oluşan Unishevi nahiyesinin nüfusu ise, 1.289 kişiden oluşuyordu. Hem köyün hem de nahiyenin nüfusunun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Bununla birlikte köyde Sha (სხა), Çançahi (ჭანჭახი), Kuzikana (კუზიყანა), Çartoli (ჩართოლი) gibi Gürcüce yer adları günümüzde de kullanılmaktadır.

Birinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinden sonra Unishevi bir süre Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgali sürerken Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla köy Türkiye'ye bırakıldı. Unishevi'nin adı 1925 yılında Kızılcık olarak değiştirildi. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Kızılcık (*Unushev*)" biçiminde resmi kayıtlarda uzun süre kullanılmıştır.

## Coğrafya
Kızılcık köyü, Artvin il merkezine 47&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 5&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Konaklı, Ardanuç

**Konaklı**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Eski adı Hertvisi'dir. Gürcüce bir yer adı olan Hertvisi (ხერთვისი), Türkçeye Hertvis / Hertus (خرتوس) olarak girmiştir. Hertvisi iki derenin birleştiği yer anlamına gelir ve bu tip yerlerde kurulan yerleşmelere bu ad verilmiştir.

Klarceti bölgesinin önemli tarihsel kalıntıları barındıran köylerinden biri olan Hertvisi, Gürcü idaresi altındayken 16. yüzyılın ortasında Osmanlıların eline geçti. Bu tarihte kurulan Ardanuç livasına bağlanan köyde 1574 tarihli tahrire göre 36 hane yaşıyordu. Bu nüfusun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmiştir. Yirmi yıl sonra, 1595 yılında yapılan tahrire göre ise köyde 25 hane kalmış, büyük bir olasılıkla Müslüman olmak istemeyen 11 hane göç etmiştir. Üç hane ise bu defterde Müslüman olarak kaydedilmiştir.

Hertvisi, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra 93 Harbi'nde Rusların eline geçti. Rus idaresinin Hertvis (Хертвис) olarak kaydettiği köyde 1886 yılında 116 kişi yaşıyordu. Bu sırada köy Artvin sancağının (*okrug*) Ardanuç kazasına (*uçastok*)  bağlıydı. Rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kalan Mukeri, Moskova Antlaşması'yla 1921'de yeniden Türkiye'ye bırakıldı. Köyün adı 1925 yılında Konaklı olarak değiştirilmiş, bununla birlikte eski adı uzun süre resmi kayıtlarda yeni adıyla birlikte kullanılmıştır.

Hertvisi'de çok sayıda yeraltı yapısı, kale ve kilise kalıntıları bulunmaktadır. Köyün değişik bölgelerinde geniş alanlara yayılan yeraltı yapılarının sığınak ve depo olarak kullanıldığı tahmin edilmektedir. Köyde varlığı bilinen iki kilise özellikle definecilerin verdiği zarar sonucunda tamamen yıkılmıştır. Hertvisi Kalesi, köydeki başka önemli tarihsel yapıdır. Hayli büyük bir yapı olan Hertvisi Kalesi (120 x 25 m), harç kullanılmadan inşa edilmiştir.

Konaklı köyünün Cami mahallesindeki eski caminin inşasında kullanılmış olan iki taşta Gürcistan'ın ulusal sembolü olan Bolnisi haçı bulunmaktadır. Köylülerin verdiği bilgiye göre bu taşlar Güleş köyünden, muhtemelen bugün yıkık durumdaki Gelaşeni Kilisesi'nden getirilmiştir. Bununla birlikte bu taşların, bugün tamamen ortadan kaldırılmış olan Hertvisi kiliselerinden birine ait olma ihtimali de vardır.

## Coğrafya
Konaklı köyü, Artvin il merkezine 52&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 10&nbsp;km uzaklıktadır. Köyde Çuruspil Yaylası bulunmaktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Meşeköy, Ardanuç

**Meşeköy**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Eski adı Varthel'dir. Bu adın Gürcüce Vartheli'den (ვართხელი) Türkçeye girdiği anlaşılmaktadır. Nitekim köy, Gürcülerden ele geçirilmesinden kısa süre sonra Osmanlı tahrir defterlerine Varthel olarak yazılmıştır. 93 Harbi'nde Klarceti bölgesini ele geçiren Ruslar da köyün adını Gürcüce yazılışına uygun biçimde Varheli (Вартхели) olarak kaydetmiştir.

Vartheli, tarihsel Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alıyordu. Osmanlılar bu bölgeyi ve köyü 16. yüzyılın ortasında, birleşik Gürcistan Krallığı'ndan sonra bu bölgeye hakim olan ve Gürcü atabeglerin yönettiği Samtshe Atabeyliği'nden ele geçirdi. 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterine göre Ardanuç livasında Ardanuç nahiyesine bağlı olan Varheli'de 24 hane (yaklaşık 120 kişi) yaşıyordu. Bu tarihte köyün nüfusunun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmiştir. Yaklaşık yirmi yıl sonra, 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterine göre ise, hane sayısı değişmemişti; 18 hane Hristiyan, 6 hane Müslüman olarak kaydedilmişti. Osmanlı idaresinin vergi tahsil etme ve askere alma amacıyla 1835 yılında gerçekleştirdiği nüfus tespitine göre, Vartheli'de 20 hanede 39 erkek yaşıyordu. Erkek sayısı kadar kadın eklenince, köyün nüfusunun yaklaşık 78 kişiden oluştuğu ortaya çıkar.

Vartheli, 93 Harbi’nden sonra kurulan Rus idaresi sırasında Artvin sancağının (*okrug*) Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. Bu kazanın Sahre nahiyesinin dört köyünden biriydi. 1886 tarihli tespite göre köyün nüfusu 153 kişiden oluşuyordu ve nüfusun tamamı "Türk" olarak kaydedilmişti. Vartheli, Rus egemenliğinin ardından, 1918-1921 arasında bağımsız olan Gürcistan'ın sınırları içinde yer aldı. Gürcistan'ı işgal eden Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında 16 Mart 1921'de imzalanan Moskova Antlaşması'yla Türkiye'ye bırakıldı. 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitine göre, Ardanuç nahiyesine bağlı olan köyün nüfusu 3 hanede yaşayan 6 kişiden oluşuyordu. Bu tarihte de köyün nüfusu "Türk" olarak kaydedilmiştir. Varthel veya Vartheli adı, Türkçe olmadığı için 1925 yılında Meşeköy olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Meşeköy (*Varthel*)" biçiminde uzun süre resmi kayıtlarda kullanılmıştır.

Meşeköy'de varlığı bilinen tek tarihsel yapı, Vartheli Kilisesi'dir. Köyün 400 metre güneyinde yer alan ve bir köy kilisesi olan yapı tamamen yıkılmıştır. Günümüze ulaşan kalıntılardan kilisenin kesme ve moloz taştan inşa edildiği anlaşılmaktadır.

## Coğrafya
Meşeköy, Artvin il merkezine 60&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 18&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Örtülü, Ardanuç

**Örtülü**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Örtülü köyünün eski adı, Ortisi'dir. Ortisi (ორთისი), Gürcüce "-is" (-ის) sonekiyle türetilmiş bir yer adıdır. Köyde Çaraheli (ჩარახელი), Bagati (ბაგათი), Çiço (ჭიჭო), Komisdziri (კომისძირი), Nasiketi (ნასიქეთი), Kersauli (ქერსაული) gibi yer adları da buranın bir Gürcü yerleşmesi olduğunu göstermektedir. Bu yer adı Türkçeye Ortviz, Ortiz, Ortis, Örtüz gibi farklı yazılışlarla girmiştir. Nitekim Artvin vilayeti üzerine 1927 tarihli bir yayında Ortiz (اورتیز) olarak geçer. Ruslar da köyü Ortiz (Ортиз) adıyla kaydetmiştir.

Ortisi, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturan bölgelerden biri olan Klarceti'de yer alır. Erken ve geç Orta Çağ'da Gürcü devletleri yönetiminde olan köyü Osmanlılar 16. yüzyılın ortasında, Gürcülerden ele geçirdi. 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterine göre köyün nüfusu 23 haneden (yaklaşık 115 kişi) oluşuyordu. Bu defterde 22 hane Hristiyan, 1 hane Müslüman olarak kaydedilmiştir. Sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu iyice azalmış ve 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterine göre 8 haneye (yaklaşık 40) düşmüştür. Bu tarihte 6 hane Hristiyan, 2 hane Müslüman olarak kaydedilmiştir. Müslümanlaştırma sürecinde Ortisi köyünün nüfusunun büyük kısmı göç etmiş omalıdır.

Ortisi, uzun süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonra, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nda Rusların eline geçti. 1886 yılında yapılan nüfus tespiti sırasında Ortisi, Artvin sancağının (*okrug*) Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. Bu kaza içinde Sahre nahiyesinin (*сельское общество*: kırsal topluluk) dört köyünden biriydi. Nüfusu, tamamı "Türk" olarak kaydedilmiş olan 85 kişiden oluşuyordu ve Ortisi, nüfus açısından bu nahiyenin en küçük köyüydü.

Ortisi, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcistan hükûmeti Artvin ve Ardahan bölgelerinden çekildi ve köy fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Ortisi köyü Türkiye'ye bırakıldı.

Sahre, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında "Ortis" adıyla kaydedilmiş olan köy, Artvin livasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 14 hanede yaşayan 53 kişiden oluşuyordu. Ortisi / Ortiz Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Örtülü olarak değiştirildi. Türkçe kaynaklarda Ortiz, Ortis olarak yazılan Ortisi, zaman içinde "Örtüz"e dönüşmüştür. Adının değişmiş olmasına karşın, köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Örtülü (*Örtüz)*)" biçiminde geç döneme kadar resmi yayınlarda kullanılmıştır.

## Coğrafya
Örtülü köyü, Artvin il merkezine 51&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 9&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Sakarya, Ardanuç

**Sakarya**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Eski adı Sagara'dır. Tarihsel Klarceti bölgesinde yer alan köyü Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiğinden hareketle  bu adın Türkçeye Gürcüce Sagara / Sağara'dan (საგარა / საღარა) girdiği söylenebilir. Bu yer adı Türkçe Sakara (سقارا) olarak da yazılmıştır. Sağara'daki kilisenin varlığı, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlıların Gürcülerden ele geçirdiği yerlerde halk Müslümanlaştırıldığı için köylerde yeni kiliseler yapılmamıştır. Nitekim 1574 tarihli Osmanlı tahrir defterlerinde de köyün adı geçmektedir.

Sagara'nın yer aldığı Klarceti bölgesi, Orta Çağ'da Gürcistan'ın güneybatı topraklarını oluşturuyordu. Osmanlılar bu bölgeyi ve Sagara köyünü 16. yüzyılın ortasında ele geçirdi. 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterine göre köyün nüfusu 19 haneden oluşuyordu. 17 hane Hristiyan, 2 hane Müslüman olarak kaydedilmişti. Her hanede ortalama 5 kişinin yaşadığı kabul edilirse, köyün nüfusunun 95 kişiden oluştuğu söylenebilir. Sonraki yirmi yıl içinde köyün nüfusu 1 hane artmış olarak 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterinde 20 hane kaydedilmiştir. Bu tarihte ise, 9 hane Hristiyan, 11 hane Müslüman olarak yazılmıştır. Sagara köyünün Müslümanlaşma sürecini 17. yüzyılda tamamladığı bu kayıtlar üzerinden söylenebilir.

Sagara, uzun süre Osmanlı sınırları içinde kaldıktan sonra, 93 Harbi'nde (1877-1878) Ruslar tarafından ele geçirildi. Rus idaresinin Sagara (Сагара) olarak kaydettiği köy, Artvin sancağının (*[[okrug]]*) Ardanuç kazasına (*uçastok*) bağlıydı. Gümüşhane nahiyesinin üç köyünden biriydi. 1886 yılındaki tespite göre nüfusu 658 kişiden oluşuyordu. Nüfusun tamamının "Türk" olarak kaydedilmiş olması, Sagara'nın Hristiyan nüfusunun Müslüman olduktan sonra asimile olduğunu da göstermektedir.

Sagara, Birinci Dünya Savaşı'nın sonuna doğru Rusların bölgeden çekilmesinden sonra bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sürerken, köyün de yer aldığı Artvin-Ardahan bölgesi fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Moskova Antlaşması'yla da köy yeniden Türkiye'ye bırakıldı. Sağara, 1922 nüfus cetveline göre Artvin livasının (sonra vilayet) Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve köyde 26 hanede 98 kişi yaşıyordu. Sagara'nın adı 1925 yılında Sakarya olarak değiştirildi. Bununla birlikte köyün eski adı yeni adıyla birlikte "Sakarya (*Sagara*)" biçiminde geç döneme kadar resmi yayınlarda kullanılmıştır.

Sagara'da, biri kilise ve diğeri kale olmak üzere iki tarihsel yapının kalıntıları günümüze ulaşmıştır. Kunia mahallesinde bulunan ve tek nefli köy kilisesi olan Sagara Kilisesi ile aynı mahallede kayalık bir tepede yer alan Sagara Kalesi neredeyse tamamen yıkılmıştır.

## Coğrafya
Sakarya köyü, Artvin il merkezine 52&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 10&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Yolüstü, Ardanuç

**Yolüstü**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe
Eski adı Basa'dır. Bu yer adı Gürcüce Batsa'dan (ბაცა) gelir. 1927'de yayımlanan Artvin hakkındaki Osmanlıca bir kitapta da Basa (باصە) biçiminde yazılmıştır.

Batsa'nın 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterinde yer alması, buranın eski bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Osmanlılar köyü 16. yüzyılın ilk yarısında Gürcülerden ele geçirdi. Bundan dolayı bölgeyi kapsayan idari birim Gürcistan vilayeti olarak adlandırıldı. Bu deftere göre Ardanuç livasında yer alan Batsa'da 65 hane yaşıyordu. Nüfusun tamamı Hristiyan olarak kaydedilmiştir. Her hanenin ortalama 5 kişiden oluştuğu kabul edilirse, köyün nüfusunun 325 kişiden oluştuğu ortaya çıkar. O dönem için Batsa'nın büyük bir köy olduğu söylenebilir. Batsa, 1574 yılı tespitine göre Klarceti,Tanzoti ve Anakerti'den sonra nüfus açısından bu bölgenin en büyük dördüncü köyüydü. Yaklaşık 20 yıl sonra, 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı Osmanlı tahrir defterine göre Batsa'da hane sayısı 26'ya düşmüştür. 20 hane Hristiyan ve 6 hane de Müslüman olarak kaydedilmiştir. Osmanlı idaresinin köylüleri Müslümanlaştırmaya başlaması üzerine 39 hanen köyden göç etmiş olabilir.

Basa, üç yüzü yılı aşkın bir süre Osmanlı egemenliğinde kaldıktan sonar, 93 Harbi'nde (1877-1878) Rusların eline geçti. Rus idaresinin Batsa (Баца) olarak kaydettiği köy, Artvin sancağının (*[[okrug]]*) Ardanuç kazasında (*uçastok*) yer alıyordu. Bu kazaya bağlı Bica nahiyesinin (сельское общество: kırsal topluluk) köylerinden biriydi. 1886 yılı tespitine göre Batsa'da, tamamı "Türk" olarak kaydedilmiş olan 229 kişi yaşıyordu. Bu tespit, Osmanlı döneminde Batsa'nın demografik yapısının değişmiş olduğunu göstermektedir.

Batsa, Rus hakimiyetinin sona ermesinden sonra, bir süre bağımsız Gürcistan'ın sınırları içinde kaldı. 1921 yılında, Sovyet Rusya'nın Gürcistan'ı işgali sırasında, Ankara Hükümeti'nin verdiği ültimatom üzerine Gürcistan hükûmeti Artvin ve Ardahan bölgelerinden çekildi ve köy fiilen Türkiye'ye katıldı. 16 Mart 1921'de, Sovyet Rusya ile Ankara Hükümeti arasında imzalanan Moskova Antlaşması'yla da Türkiye'ye bırakıldı.

Batsa, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespiti sırasında bu livanın merkez kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 36 hande yaşayan 114 kişiden oluşuyordu. Batsa veya Basa Türkçe olmadığı için köyün adı 1925 yılında Yolüstü olarak değiştirildi. Yolüstü köyü, 1935 genel nüfus sayımında, Artvin ve Rize vilayetlerinin yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Artvin kazasının Ardanuç nahiyesine bağlıydı ve nüfusu 193 kişiden oluşuyordu. Adının değişmiş olmasına karşın köyün eski adı yeni adıyla birlikte geç döneme kadar resmi kayıtlarda "Yolüstü (*Basa*)" biçiminde kullanılmıştır.

Yolüstü, Efkâri'nin doğum yeri olarak da bilinir.

## Coğrafya
Yolüstü köyü, Artvin il merkezine 49&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 7&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Zekeriyaköy, Ardanuç

**Zekeriyaköy**, Artvin ilinin Ardanuç ilçesine bağlı bir köydür.

## Tarihçe

Köyün bilinen en eski adı Zekerya'dır. Bu ad Gürcüce Zağaria'dan (ზაღარია) değişime uğramış olmalıdır. 1574 tarihli Osmanlı mufassal defteri ile Muvahhid Zeki'nin 1927 yılında yayımlanan Osmanlıca kitabında da Zekerya (زكریا) olarak geçer.

Zekerya'nın 1574 tarihli ve *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* adlı Osmanlı tahrir defterinde yer alması ve köyde eski bir kilisenin varlığı, Osmanlı döneminden önce bir yerleşme olduğunu göstermektedir. Nitekim tarihsel Klarceti bölgesinde yer alan köyü Osmanlılar, 16. yüzyılın ortasında, birleşik Gürcistan Krallığı'ndan sonra bu bölgeye hakim olan bir başka Gürcü devleti Samtshe-Saatabago'dan ele geçirdi. Zekerya, hemen sonrasında kurulan Ardanuç livasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerden biriydi. Ardanuç livası, 1574'te sekiz köyü, 1595'te 11 köyü boşalmış olan 58 köyden oluşuyordu. Zekerya da hem 1574 tarihli *Defter-i Mufassal-i Vilayet-i Gürcistan* hem de 1595 tarihli *Defter-i Mufassal-i Liva-i Ardanuç* adlı tahrir defterlerinde "boş" olarak kaydedilmiştir.

Zekerya köyünün yeniden ne zaman meskun hale geldiği belli başlı kaynaklarda belirtilmemiştir. Gürcistan'ın Artvin ve Ardahan bölgelerini Türkiye'ye bırakmasından bir yıl sonra, 1922 yılında Artvin livasında yapılan nüfus tespitinde Zekerya, bu livanın merkez kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. Bu tarihte 23 hanede 100 kişi yaşıyordu. Köyün nüfusunun tamamı "Türk" olarak kaydedilmiştir. 1925 yılında Artvin vilayetinde köylerinin neredeyse hepsinin adı değiştirilirken, bu köyün adı korunmuştur. 1935 genel nüfus sayımında "Zekeriya" olarak geçen yerleşme, Rize ve Artvin vilayetlerinin birleştirilmesiyle kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Artvin kazasına bağlı Ardanuç nahiyesinin köylerinden biriydi. Nüfusu 219 kişiden oluşuyordu.

Zekeriya'daki köy kilisesi, köyün 1,3&nbsp;km kuzeybatısında yer yaylanın 700 metre kuzeyinde bulunmaktadır. Köyün sakinleri kilisenin bulunduğu yeri "Kilise Sırtı" olarak adlandırmaktadır. 2.520 metre yükseklikte inşa edilmiş olan bu kiliseden geriye bazı kalıntılar kalmıştır. Bu kalıntılardan kilisenin 8,6×5,7 metre ebatlarında bir yapı olduğu anlaşılmaktadır. Bugüne kalan duvarların yüksekliği bir metreye yakındır. Zağaria Kilisesi'nin kaba yonu taşlardan inşa edilmiş olduğu günümüze ulaşan kalıntılarından anlaşılmaktadır.

## Coğrafya
Zekeriyaköy, Artvin il merkezine 70&nbsp;km, Ardanuç ilçe merkezine 28&nbsp;km uzaklıktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*
Yolgeçen, Arhavi

**Yolgeçen**, Artvin ilinin Arhavi ilçesine bağlı bir köy.

## Tarihçe

Yolgeçen köyünün eski adı **Loma** veya **Lome**'dir. Biz Laz köyü olan Loma (ლომა), Gürcücede erkek adı olan Loma'yla (ლომა) ilişkili olabilir. Nitekim Klarceti bölgesinde bir yerleşim yeri olan Lomaşeni de bu isimden türemiştir. Bu yer adı Türkçeye de "Loma" şeklinde girmiştir. 1835 tarihli Arhavi nüfus defteri ile 1876 yılı Trabzon vilayeti salnamesi ve 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Loma veya Lome (لومە) biçiminde yazılmıştır.

Loma köyünün bulunduğu Lazeti bölgesi, Antik Çağ'da Kolheti Krallığı'nın sınırları içinde bulunuyordu. Osmanlılar, Trabzon İmparatorluğu'nu 1461'de ortadan kaldırdıktan sonra, 1547 yılında bu bölgeyi de tamamen ele geçirmiştir. 1876 tarihli Trabzon vilayeti salnamesine göre köy, Trabzon vilayetinin Lazistan sancağının Hopa kazasına bağlıydı. Nüfusu 58 hanede yaşayan 120 kişiden oluşuyordu. Ancak bu sayının sadece erkek nüfusundan ibaret olma ihtimali bulunmaktadır. Köyde vergiye tabi hayvan varlığı olarak 10 keçi/koyun, 2 at, 157 inek ve 5 öküz tespit edilmiştir.

Loma köyü, Birinci Dünya Savaşı yıllarında Rus idaresi sınırları içinde kalmıştır. Gürcü dilbilimci İoseb Kipşidze, 1917 yılında Lazistan bölgesine yaptığı araştırma gezisi notlarında Rusça Lome (Ломэ) şeklinde yazdığı köyde 21 hanede 92 yaşıyordu.

Loma, 1928 tarihli Osmanlıca köy listesinde Rize vilayetinin Hopa kazasının Arhavi nahiyesine bağlıydı. 1935 genel nüfus sayımında "Lome" olarak kaydedilmiş olan, Artvin ve Rize vilayetleri yerine kurulmuş olan Çoruh vilayetinin Hopa kazasına bağlı Arhavi nahiyesinin bir köyü olarak geçer. Bu tarihte köyün nüfusu 654 kişiden oluşuyordu. Loma veya Lome "yabancı kökten geldiği" için köyün adı 1959 yılında 7267 sayılı kanunla Yolgeçen olarak değiştirilmiştir. Bununla birlikte Papilat adı köyün yeni adıyla birlikte bir süre daha resmi kayıtlarda "Yolgeçen (*Lome*)" biçiminde kullanılmıştır.

2014 yılında, köyde mimari dokusunu korumuş 10 Laz evi, 25 serender ve 3 su değirmeni bulunmaktaydı.

## Coğrafya
Yolgeçen köyü, Arhavi ilçe merkezine 8&nbsp;km uzaklıktadır. Köyde Nopinare Mahallesi bulunmaktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Yerelnet
*