Liberteryen sosyalizm

**Liberteryen sosyalizm** veya **özgürlükçü sosyalizm,** özerkliği ve işçi özyönetimini vurgulayan, anti-otoriter ve anti-kapitalist bir siyasi akımdır. Devlet mülkiyetini reddetmesiyle diğer sosyalizm biçimlerinden; özel mülkiyeti reddetmesiyle de diğer liberteryenizm biçimlerinden ayrılır. Geniş anlamda, hem anarşizmin hem de Marksizmin bazı okullarını, aynı zamanda devlet ve kapitalizm karşıtı olan diğer eğilimleri de kapsar.

Kökeni Aydınlanma Çağı’na dek uzanan liberteryen sosyalizm, ilk kez Birinci Enternasyonal’in anti-otoriter kanadının, Marksist kanatla yaşadığı çatışma sırasında bir eğilim olarak şekillenmiştir. Bu düşünce kısa sürede Avrupa ve Amerika kıtasına yayılmış; 1917 Rus Devrimi'nin ilk aşamalarında ve özellikle 1936 İspanyol Devrimi sırasında zirveye ulaşmıştır. Bu devrimler sırasında uğradığı yenilgilerden sonra kısa bir duraklama dönemine girse de, 20. yüzyılın sonlarında Yeni Sol ve yeni toplumsal hareketler aracılığıyla ilkeleri yeniden canlanmıştır.

Yerinden yönetim, işçi denetimi ve karşılıklı yardımlaşma gibi temel ilkeler liberteryen sosyalizmin farklı okulları arasında büyük ölçüde paylaşılmakla birlikte, devrimci sosyalizm, reformizm ve devletin mi yoksa kapitalizmin mi ortadan kaldırılmasına öncelik verilmesi gerektiği gibi konularda görüş ayrılıkları ortaya çıkmıştır.

## Siyasi ilkeler
Liberteryen sosyalizm, özgür ve eşit bir toplum için çabalar ve hem çalışma hayatını hem de gündelik yaşamı dönüştürmeyi hedefler. Geniş bir tanımla, üretim araçlarının işçilerin denetimine geçmesini ve kapitalizmin yerine kooperatif ekonomisini veya ortak mülkiyete dayalı bir sistemin getirilmesini savunan her türlü siyasi ideolojiyi kapsar. Liberteryen sosyalistler, genellikle işçi sınıfını toplumsal devrimin öznesi olarak görme eğilimindedirler. Temsili demokrasi ve seçim odaklı siyaseti reddederler ve onun yerine sınıf mücadelesinin araçları olarak öz-örgütlenmeyi ve doğrudan eylemi savunurlar.

### Anti-otoriterlik
Liberteryen sosyalizm, sosyalizme taban örgütlenmesi ve doğrudan demokrasiyi esas alan bir yaklaşım getirir ve parlamentarizm ve bürokrasiyi reddeder. Liberteryen sosyalistler, bireylerin kendi hayatlarını kontrol edebilmeleri için güçlenmeleri gerektiğini savunur ve bireylerin devletin kontrolüne girmesindense gönüllü olarak birbirleriyle işbirliği yapmalarını teşvik eder. Bu nedenle liberteryen sosyalistler, seçim özgürlüğü, ifade özgürlüğü ve düşünce özgürlüğü gibi sivil özgürlükleri savunurlar.

Otoriter sosyalizm biçimlerinin aksine liberteryen sosyalizm, devlet mülkiyetini ve merkezileşmeyi reddeder. Bunun yerine, kooperatif ekonomisi veya katılımcı ekonomiye dayalı özgür birlikteleri öngören, yerinden yönetimci bir özyönetim modelini savunur. Bazı liberteryen sosyalistler bu tür sistemleri devletçiliğin tamamlayıcısı olarak görürken, diğerleri bunları devlete bir alternatif olarak kabul eder.

Liberteryen sosyalistler, devlet gibi siyasi kurumların özünde iyi, hatta tarafsız bir güç olduğu görüşünü reddetme eğilimindedir. Pyotr Kropotkin gibi bazı liberteryen sosyalistler, devleti toprak ağalığının ve kapitalizmin doğrudan bir aracı olarak görür ve bu nedenle kapitalizme karşı çıktıkları kadar devlete de aynı yoğunlukta karşı çıkarlar.

### Anti-kapitalizm
Liberteryen sosyalizm, kurumsal iktidarı birtakım çürük elmaların etkisinin bir sonucu olarak değil, kurumsal bir sorun olarak görür. Bu nedenle, açgözlülüğü, emek sömürüsünü ve baskıyı destekleyen bir ekonomik sistem olarak gördüğü kapitalizme karşı çıkar ve onun toplumsal bir devrimle ortadan kaldırılmasını savunur.

Liberteryen sosyalistler, kapitalist mülkiyet ilişkilerinin özgürlükle bağdaşmadığını düşündükleri için özel mülkiyeti reddederler. Bunun yerine, üretim araçlarının kolektif mülkiyetini ve bireysel öz-sahipliği savunurlar. Kapitalizmin yerine, işçilerin üretim üzerinde denetim sahibi olduğu bir ekonomik sistemi tercih eder ve kooperatif ekonomisini veya ortak mülkiyet sistemini savunurlar. Ayrıca, işçilerin işverenler veya devlet tarafından atanmış denetçilere ihtiyaç duymadan üretken bir şekilde işbirliği yapabileceklerine inandıkları için işçi özyönetimini savunurlar.

Ayrıca liberteryen sosyalistler serbest ticaretin kaçınılmaz olarak gelir ve servetin işçilerden kurumsal işverenlere yeniden dağıtımına yol açtığını düşünme eğilimindedirler. Toplumsal ve ekonomik eşitsizliğin ortadan kaldırılması için zenginlerin mülklerinin zorla kamulaştırılması gerektiğini savunurlar.

## Tarihçe
Liberteryen sosyalizmin kökleri erken modern dönemin klasik radikalizmine kadar uzanır. İngiliz Tesviyeciler ve Fransız Ansiklopedistler hareketlerini entelektüel öncülleri olarak görür ve Thomas Jefferson ve Thomas Paine gibi Aydınlanma Çağı figürlerine hayranlık duyarlar. Mihail Bakunin ve Ferdinand Domela Nieuwenhuis’e göre, otoriter sosyalizmin kökenleri Almanya'da bulunurken, liberteryen sosyalizm Fransa'da doğmuştur. Liberteryen sosyalizmin modern temelleri ise, komüniteryenizm, ahlakçılık ve feminizm tarafından yönlendirilen demokratik bir sosyalizmi öngören Charles Fourier, Robert Owen ve Henri de Saint-Simon tarafından ortaya atılan ütopik sosyalizmde yatmaktadır.

### Ortaya çıkış
Liberteryen sosyalizm, ilk olarak Birinci Enternasyonal’in otorite karşıtı kanadının, 1872 Lahey Kongresi'nde Marksist kanat tarafından örgütten ihraç edilmesinden sonra ortaya çıktı. Liberteryen sosyalist Mihail Bakunin, Karl Marx'ın "proletarya diktatörlüğü" çağrısını reddetmişti; çünkü bunun yalnızca ayrıcalıklı bir azınlıktan oluşan yeni bir egemen sınıf yaratacağını ve bu sınıfın devleti kullanarak işçi sınıflarını baskı altına alacağını öngörmüştü. Bakunin şu sonuca vardı: "Hiçbir diktatörlüğün kendisini sürdürmekten başka bir amacı olamaz ve diktatörlük, ona boyun eğen halkta sadece köleliği doğurur ve kalıcı hale getirir." Marksistler buna karşılık olarak, toplumun diktatörlükten anarşiye geçiş yapacağı bir süreç anlamına gelen “devletin sönümlenmesi” fikrini savunarak otoriter ve liberteryen sosyalizm biçimlerini sentezleme çabası ademgöstermişlerdir.

Bu durum, liberteryen sosyalistleri sol siyasette etki kazanmak için sosyal demokratlar ve komünistlerle doğrudan rekabet içine sokmuş ve bu rekabet elli yılı aşkın bir süre devam etmiştir. Edward Carpenter, Oscar Wilde, ve William Morris gibi dönemin İngiliz yazarlarını, liberteryen sosyalizme yakınlık duymuştur. William Morris, güçlü bir uygarlık eleştirisine dayanan ve yerine “güzel bir toplum” kurmayı hedeflediği bir tür liberteryen sosyalizm geliştirmiştir. Morris’in fikirleri, sosyalist hareketin bürokratikleşmesi ve ılımlılaşmasına karşı duyulan kaygının giderek arttığı bir yaklaşım olan imkansızcılık fikrinin gelişmesine öncülük etmiş ve bu da Büyük Britanya Sosyalist Partisi'nin kurulmasına yol açmıştır.

20. yüzyılın başlarında, liberteryen sosyalistler Hollanda, Fransa ve İtalya'daki sol kanat üzerinde öncü bir etkiye sahip oldular ve Meksika ve Rus Devrimleri'nde önemli roller oynamaya devam ettiler. Hindistan'da, liberteryen sosyalist gelenek, yirminci yüzyılın başlarında Bhagat Singh tarafından sömürge karşıtı hareketle temsil edildi.

### Rus Devrimi
Anarşistler, Narodnikler ve Sol Sosyalist-Devrimciler olmak üzere Rus liberteryen sosyalistleri, 19. yüzyılın sonlarında Çarlık otokrasisine karşı muhalefete öncülük ettiler. Rusya genelinde hem gizli hem de yasal örgütlerden oluşan bir ağ kurarak; Rus aristokrasisini devirmeyi ve toprakları mirin ortak mülkiyetine geçirmeyi hedeflediler. Rus kırsalında toprak reformu için yürüttükleri kampanya, 1905 Devrimi sırasında kırsal sovyetlerin kurulmasıyla doruğa ulaştı.

Anarşistler aynı zamanda kent proletaryası içinde de örgütlenmiş ve Bolşeviklerin desteklediği daha reformist sendikalardansa devrim yanlısı işçiler için daha cazip bir alternatif olan gizli fabrika komiteleri oluşturmuşlardır. Liberteryen sosyalistlerin öncü olarak rol aldığı 1917 Devrimi sırasında Bolşevikler, taktik değiştirerek işçilere yönelik çağrılarında liberteryen sosyalist programın unsurlarını benimsediler. Ancak 1919'a gelindiğinde yeni Bolşevik hükümeti, liberteryen sosyalistleri kendi iktidarlarına yönelik bir tehdit olarak görmeye başlamış ve onları tasfiye etmeye girişmiştir. Devamında liberteryen sosyalist örgütler yasaklanarak üyelerinin çoğu tutuklanmış, Sibirya'ya sürülmüş veya Çeka tarafından idam edilmiştir.

1917-1923 Devrimleri, liberteryen sosyalistler açısından bir yenilgiyle sonuçlanmış; iktidara ya sosyal demokratlar, ya Bolşevikler ya da milliyetçiler gelmişti. Liberteryen sosyalistler pozisyonlarını yeniden değerlendirerek, entelektüel öncülüğün yerine kitlesel örgütlenmeyi, ikameciliğin yerine ise devrimci kendiliğindenliği vurgulamaya başladılar. Ayrıca "proletarya diktatörlüğünü" bir siyasi parti diktasından ziyade bir sınıf iktidarı biçimi olarak görmeye başladılar. Almanya'da Rosa Luxemburg, Hollanda'da Antonie Pannekoek, İngiltere'de Sylvia Pankhurst, Macaristan'da György Lukács ve İtalya'da Antonio Gramsci gibi dönemin pek çok Marksisti de bu görüşe yakınlaşmıştır.

### İspanyol Devrimi
1936 İspanyol Devrimi sırasında, liberteryen sosyalistlerin "sanayileşmiş bir ekonomide kapitalizme karşı gerçekleşen en büyük ve en başarılı devrimin" öncülüğünü yapmasıyla liberteryen sosyalizm, tarihindeki en güçlü kitlesel desteğe ulaşmıştır.

İspanya'da özyönetim ve ortak mülkiyetin geleneksel biçimleri 15. yüzyıla kadar uzanmaktadır. Sulama sisteminin kolektif yönetiminin yaygın olduğu Levante bölgesi, zamanla anarşist kolektifleştirme hareketinin merkezi haline geldi. Bu köklü kolektivizm geleneği üzerine inşa edilen İspanyol liberteryen sosyalist hareketi, 1876'dan itibaren kararlı bir toplumsal örgütlenme ve alternatif kurumların inşası aracılığıyla büyüyerek 1936'da İspanyol Devrimi'ne öncülük etmiştir. Bu dönemde ilk olarak Birinci Enternasyonal'in İspanyol Bölgesel Federasyonu tarafından toplanan bir dizi işçi kongresinde, liberteryen sosyalist bir toplumun nasıl kurulacağına yönelik öneriler tartışıldı ve geliştirildi. Onlarca yıl boyunca bu kongrelerde alınan kararlar, komünlerin yapısından devrim sonrası ekonomiye, liberteryen kültürel ve sanatsal girişimlere kadar pek çok konuda belirli bir programın temelini oluşturmuştur. Bu öneriler, her biri on binlerce kopyası dağıtılan *[[Solidaridad Obrera (periodical)|Solidaridad Obrera]]* ve *[[Tierra y Libertad (newspaper)|Tierra y Libertad]]* gibi yaygın olarak dağıtılan liberteryen sosyalist gazetelerde yayınlandı. Devrim başlandığında anarko-sendikalist Confederación Nacional del Trabajo (CNT), 1,5 milyon üyeyle ülke çapında geniş bir halk desteğine sahipti.

Devrim sırasında üretim araçları işçilerin denetimine geçmiş ve işçi kooperatifleri yeni ekonominin temelini oluşturmuştur. Gaston Leval'e göre CNT, Levante'de, İspanya'nın en verimli topraklarının %78'ini kapsayan bir tarım federasyonu kurdu. Nüfusu 1.650.000 kişiyi bulan bu bölgesel federasyonda halkın %40'ı, köylü sendikaları tarafından özyönetim modeliyle örgütlenmiş toplamda 900 tarım kolektifinde yaşamaktaydı.

İspanya Cumhuriyeti'nin anarşistlerin kontrolündeki bölgelerinde endüstriyel ve tarımsal üretim en yüksek seviyede olmasına ve anarşist milislerin en güçlü askeri disiplini sergilemesine karşın hem liberaller hem de komünistler, İspanya İç Savaşı'nda Cumhuriyet'in yenilgisinden "mezhepçi" liberter sosyalistleri sorumlu tuttular. Robin Hahnel ve Noam Chomsky gibi çağdaş liberteryen sosyalistler, bu suçlamaları tartışarak iddiaların yeterli kanıttan yoksun olduğunu iddia etmişlerdir.

### Gerileme
İspanya İç Savaşı'nda Cumhuriyetçilerin yenilgisinin ardından liberteryen sosyalizm bir gerileme sürecine girdi. Dünya genelinde sol siyaset, birçok ülkede iktidara gelerek ideolojik müttefiklerini destekleme olanağı bulan sosyal demokrasi ya da Marksizm-Leninizm tarafından domine edilmeye başladı. Buna karşılık Hahnel'e göre, liberteryen sosyalistler emek hareketi içerisinde etkili olmayı başaramamışlardır. Reformist sendikaların sürekli imtiyazlar elde ettiği bir dönemde, liberteryen sosyalistlerin reform karşıtı söylemleri pek ilgi görmedi. İşçi özyönetimini savunan platformları da sanayi işçileri nezdinde yeterince karşılık bulmadı. 1960'lara kadar, liberteryen sosyalistler çoğunlukla otoriter sosyalizm ve kapitalizm eleştirileriyle sınırlı bir etki alanına sahip oldu. Ancak Hahnel, bu eleştirilerin sırasıyla yeni muhafazakarlar ve Marksistlerin argümanları tarafından büyük ölçüde gölgede bırakıldığını ileri sürmektedir.

### Yeni sol

Liberteryen sosyalist temalar, 1960'larda ortaya çıkan Yeni Sol'un bir parçası olarak yeniden canlanmaya başladı. Ancak Yeni Solcular, kendilerinden önce gelen liberter sosyalist mirasından çoğunlukla habersiz olduğundan bu canlanma büyük ölçüde bilinçsizce gerçekleşti. Bu sebeple taban demokrasisi, işçi denetimi, dayanışma ve özerklik gibi kavramlar bu kuşak tarafından yeniden icat edilmiştir. Ayrıca, yerinden yönetim, katılımcı demokrasi ve karşılıklı yardımlaşma gibi ilkeler de benimsenerek Yeni Sol’un liberteryen sosyalist teması belirginleşmiştir. O dönemde sosyal demokrat partilerin kapitalist eğilimleri ve Marksist-Leninist yapıların katı otoriterliği karşısında hayal kırıklığına uğrayan Yeni Sol’un gelişmesinde bu yaklaşımlar belirleyici olmuştur.

Yeni Sol'a yaptığı çağrılarda güçlü liberteryen sosyalist eğilimler sergileyen sosyolog C. Wright Mills, *[[The Power Elite]]* (1956) adlı eserinde Marksizmi, modern çağa uyarlamaya çalışmıştır. Wilhelm Reich'ın otoriter kişilik üzerine geliştirdiği Freudo-Marksist tezler de Yeni Sol tarafından yeniden keşfedilmiş; bireysel özyönetime dair geliştirdiği program, Summerhill Okulu tarafından uygulanan liberteryen bir eğitim sistemine dönüştürülmüştür. Herbert Marcuse, medeniyeti "örgütlü egemenlik" olarak gören Freudo-Marksist anlayıştan yola çıkarak modern Batı toplumlarındaki yabancılaşmaya yönelik bir eleştiri geliştirmiş ve toplumsal baskının yaratıcılığı ve siyasi muhalefeti zayıflattığı sonucuna varmıştır. Bu süreçte Lewis Mumford askeri-endüstriyel komplekse yönelik kınamalar yayınlamış, Paul Goodman da yerinden yönetimi savunmuştur. Böylece yeni kuşak Marksistler, zaman zaman anarşizme yaklaşan liberteryen bir çizgiye yönelmişlerdir. Marcuse'nin ardından Daniel Cohn-Bendit, E.P. Thompson, Raymond Williams ve Stuart Hall da, devletçi eğilimlerin bürokrasi ve parlamentarizmine karşı "liberteryen Marksizm" biçimlerini benimsemişlerdir.

Bu dönemde yeni bir liberteryen sosyalist eğilim de ortaya çıkmaya başladı. Bazı daha özgürlükçü Marksistler kendilerini otoriter sosyalistlerden ayırmak için bu terimi benimserken, anarşistler de anarşizmle ilişkilendirilen olumsuz çağrışımlardan kaçınmak için kendilerine "liberteryen sosyalist" demeye başladılar. Liberteryen sosyalist Daniel Guérin, anarşizm ve Marksizmi tek bir eğilimde sentezlemeye çalışmış ve bu çaba, Fransız liberteryen komünist hareketinin büyümesine ilham vermiştir. Bir dönem, Amerikalı anarko-kapitalist teorisyen Murray Rothbard bile liberteryen sosyalistlerle ortak bir amaç gütmeye çalışsa da daha sonra sosyalizmden uzaklaşıp sağ popülizme yönelmiştir.

Bu dönemin birçok liberteryen sosyalisti, özellikle Cornelius Castoriadis'in ve onun Socialisme ou Barbarie adlı grubunun analizlerinden etkilenmiştir. Bu yeni kuşağa, öncücülüğü reddeden Marksist örgüt Facing Reality,  İngiliz liberter sosyalist grup Solidarity ve Avustralya’daki Self-Management Group da dahildi. Bu kuşağın bazı üyeleri de Dünya Sanayi İşçileri sendikasına katılarak eski sendikanın üye sayısını artırmış, tarım işçilerini örgütlemiş ve *The Rebel Worker adlı* yeni bir dergi çıkarmıştır. Demokratik merkeziyetçilik ve geleneksel sendikacılığa yönelttiği eleştiriler ile işçi özyönetimi ve konsey demokrasisi savunuculukları sayesinde bu liberteryen sosyalist çevreler, Fransız durumcuları ve İtalyan otonomistlere de ilham olmaya devam etti. 

Yeni Sol içindeki figürlerden Amerikalı dilbilimci Noam Chomsky, liberteryen sosyalizmin en önde gelen sözcüsü haline geldi. Bertrand Russell'ın hümanizminden, Wilhelm von Humboldt'un bireyciliğinden ve Rudolf Rocker'ın sendikalizminden ilham alan Chomsky, bireysel özgürlük ve öz-sahipliği temel alan bir liberteryen sosyalizm anlayışını savunmuştur. Chomsky, devletin bireysel özgürlükleri sınırlamasına karşı çıkarak anti-otoriteryanizmin de güçlü bir savunucusu olmuştur. Ayrıca, askeri-endüstriyel kompleksteki rolü nedeniyle,  eleştirilerinde çoğunlukla ABD'deki kitle iletişim araçlarına odaklanmıştır. 

Yeni Sol'un çoğu kesimi bir tür liberter sosyalizmi benimserken, başka gruplar Küba ve Çin Komünist devrimlerinden esinlenerek Maoizm-Üçüncü Dünyacılık gibi otoriter sosyalizm biçimlerini benimsiyordu. Hahnel'e göre Yeni Sol, 1960'ların sonlarındaki ivmeyi devam ettirecek tutarlı bir ideolojik program oluşturmayı ve kalıcı bir destek sağlamayı başaramadığı için birçok kişi zamanla mücadeleyi bırakmıştır.

### Yeni toplumsal hareketler
Yeni Sol'dan bir azınlık, 1970'ler ve 1980'lerdeki yeni toplumsal hareketler içerisinde radikal aktivizme devam ederek ikinci dalga feminizm, LGBTİ özgürleşme hareketi, çevre hareketi ve en sonunda küreselleşme karşıtı hareket içerisinde yer aldı. Bu dönemde Murray Bookchin, Cornelius Castoriadis, André Gorz, Ivan Illich, E.P. Thompson ve Raymond Williams gibi pek çok liberteryen sosyalist, "ekolojik sınırlamaların olduğu bir çağda sosyalizmin ne anlama gelebileceğini yeniden düşünmeye" kararlıydı.

Hahnel'e göre, yeni toplumsal hareketler, Yeni Sol'un "bütünlüklü bir liberter sosyalist teori ve pratik" geliştirmedeki başarısızlık eğilimini sürdürdü. Liberteryen sosyalist aktivizm, kapitalizme yönelik tutarlı bir eleştiri inşa etmeksizin, ekonomik demokrasi, ekonomik adalet ve sürdürülebilir kalkınma gibi ortak "temel değerlere" odaklanan pratik reformlar ve teorik açılımlar elde etmeye odaklandı. 1970'ler ve 1980'lerde liberteryen sosyalizmden etkilenen aktivistler, ne piyasalara, ne de merkezi planlamaya tutarlı bir alternatif sunmuş; herhangi bir reformist kampanya da yürütmemişlerdir. Hahnel’in savına göre bu aktivistler, zamanla geleneksel tek meseleli kampanyalara yönelerek "büyük resme" odaklanan liberteryen sosyalist yaklaşımlarını terk etmişlerdir.

Yine de bu hareketlerin hedeflerine ulaşmada kısmen başarılı oldukları söylenebilir. Örneğin, LGBTİ ve kadın hakları hareketleri toplumsal cinsiyet baskısına ilişkin toplumsal bakış açısını değiştirmiş; ırkçılık karşıtı hareket ırksallaştırmanın toplumsal yönleriyle mücadele etmenin gerekliliğini kanıtlamış; anti-emperyalist hareket emperyalizm karşıtlığını ekonomik terimlerin dışında yeniden tanımlamış; çevre hareketi ise ekolojik savunma ve restorasyon dalgasını başlatmıştır. Hahnel’in değerlendirmesine göre, bu hareketler, geleneksel liberteryen sosyalizm biçimlerinde yaygın olan sınıf indirgemeciliğinden uzaklaşarak sınıfsal bağlam dışındaki kesişimsel tahakküm biçimlerinin de dikkate alınması gerektiğini göstermiştir. Böylelikle liberteryen sosyalizm, yeni toplumsal hareketler aracılığıyla sınıf analizinin ötesine geçen çok boyutlu bir baskı farkındalığı geliştirmiştir.

### Çağdaş dönem
Komünizmin çöküşü ve eşzamanlı olarak neoliberalizmin yükselişiyle birlikte liberteryen sosyalizm yeniden ilgi görmeye başladı. Özellikle, hem Batı kapitalizmine hem de Marksist-Leninist modele bir alternatif arayan eski Doğu Bloku'ndan gelen insanlar için cazip hale geldi. Soğuk Savaş'ın sona ermesinden bu yana, liberteryen sosyalizm tarihinde iki önemli deneyim yaşandı: Meksika'daki Zapatista ayaklanması ve Suriye'deki Rojava Devrimi.

Kuzey Amerika Serbest Ticaret Anlaşması'nın (NAFTA) uygulanmasına ve Meksika devletinin yerli topraklarını özelleştirmesine tepki olarak, 1994 yılında Zapatista Ulusal Kurtuluş Ordusu (EZLN) hükümete karşı silahlı bir ayaklanma başlattı. Bu ayaklanma, Meksika'nın Chiapas eyaletinde özerk bir bölgenin kurulmasıyla sonuçlanmıştır. Zapatistler, devlet iktidarını ele geçirmeyi hedefleyen devlet sosyalizmi de dahil olmak üzere siyasi mezhepçiliği ve ideolojik doktrinasyonu tamamen reddetmişlerdir. Sözcü Subcomandante Marcos'un meşhur "Bu gezegenin tüm devrimci öncülerine sıçayım." sözü, bu tutumun en açık ifadesi haline geldi. Bu nedenle Zapatistler, genellikle liberteryen sosyalist olarak adlandırılmakta veya en azından liberteryen sosyalizmden ilham alan bir hareket olarak nitelendirilmektedirler. Bu deneyim, Harry Cleaver ve John Holloway gibi otonomist Marksistlerin ve bazı anarşistlerin ilham kaynağı haline geldi.

2012’de Rojava Devrimi, "liberteryen sosyalist fikirleri ... uygulamaya koymayı" amaçladığını ilan ederek Kuzey ve Doğu Suriye Özerk Yönetimi'ni (AANES; veya "Rojava") kurmuş ve kantonlar, kendilerini "Orta Doğu'da sömürgeci sınır düzenlemelerine "liberteryen sosyalist bir alternatif" olarak sunmuştur. Çeşitli kaynaklar, Rojava Devrimi ile 1994 Zapatista ayaklanması veya 1936 İspanyol Devrimi arasındaki paralellikler bularak liberteryen sosyalist Murray Bookchin'in ve özellikle de onun liberteryen belediyecilik kavramının devrim üzerindeki etkisine dikkat çekti.

Liberteryen sosyalist fikirler, Ada Colau'nun demokratik sosyalistlerle ittifak kurduğu Barselona en Comú partisi gibi kemer sıkma karşıtı ve yeni belediyeci hareketlerin bazı kanatlarında da etkili olmuştur.

Şili'de 2010'lardan beri, Liberteryen Sol ve Geniş Cephe (FA) gibi oluşumların bünyesinde faaliyet gösteren birkaç liberteryen sosyalist hareket bulunmaktadır. Gabriel Boric, 2018 yılında Özerklikçi Hareket, Liberteryen Sol ve diğer liberteryen sosyalist grupları bir araya getirerek Sosyal Yakınsama (“Convergencia Social”) adlı partiyi kurdu. Kendini liberteryen sosyalist olarak tanımlayan Boric, 2021 yılında Şili devlet başkanlığına seçilmiştir.

## Başlıca eğilimler
Liberteryen sosyalizm, hem sosyalizmin liberteryen kanadını hem de liberteryenizmin sosyalist kanadını kapsar ve bu yönüyle birçok farklı düşünce okulunu bünyesinde barındırır. Liberteryen sosyalizmin en sık atıfta bulunulan eğilimleri, anarko-komünizm, anarko-sendikalizm ve konsey komünizmidir. Bunun yanında Batı Marksizmi, Bordigizm ve imkansızcılık gibi bazı Marksist akımlar da liberteryen sosyalizmin çatısı altında değerlendirilir. Ayrıca ütopik sosyalizm, lonca sosyalizmi, sosyalist feminizm ve toplumsal ekoloji ve Yeni Sol, yeni toplumsal hareketler ve çağdaş anarşizmin çeşitli kanatları da bu geniş liberteryen sosyalizm yelpazesine dahil edilir.

### Anarşist
19. yüzyılda gelişen klasik anarşizm akımları, özerklik ve özgürlük, yerinden yönetim, hiyerarşi karşıtlığı ve otoriter sosyalist akımların öncücülük fikrine muhalefet gibi ilkelere bağlıydı.

20. yüzyılda sosyal anarşizm önemli bir anarşizm akımı olarak ortaya çıkmış ve açıkça liberteryen sosyalist olarak tanımlanmıştır. Anarko-sendikalist Gaston Leval, anarşist toplum anlayışını şu şekilde açıklıyor: “Tüm faaliyetlerin koordine edildiği bir Toplum öngörüyoruz; bu yapı, hem toplumsal yaşamın veya her bir işletmenin yaşamı için mümkün olan en geniş özerkliğini sağlayacak derecede esnek, hem de tüm düzensizliği önleyecek kadar da tutarlı olmalıdır. [...] İyi örgütlenmiş bir toplumda, tüm bu unsurlar en üst düzeylerde dikey olarak birleşen paralel federasyonlar aracılığıyla sistematik olarak gerçekleştirilmeli, tüm ekonomik işlevlerin diğerleriyle dayanışma içinde yürütülerek gerekli bütünlüğün kalıcı olarak korunacağı tek bir geniş organizma oluşturulmalıdır".

Anarşist gelenekte liberteryen sosyalist olarak tanımlanan önemli düşünürler arasında Colin Ward ve David Graeber yer almaktadır.

### Marksist
Marksizmin anti-otoriter yönlerinden beslenen geniş bir ekonomik ve politik felsefeler yelpazesi, "**liberteryen Marksizm**" başlığı altında toplanmaktadır. Bu eğilimler, özerklik, federalizm ve doğrudan demokrasiye vurgu yapar. Wayne Price, liberteryen Marksizmi en çok otonomist Marksizm eğilimiyle özdeşleştirmiş; konsey komünizmi, Johnson-Forest Tendency, Socialisme ou Barbarie grubu ve Durumcu Enternasyonal içindeki liberteryen özellikleri saptamış ve bunları ortodoks Marksizm, sosyal demokrasi ve Marksizm-Leninizm ile kıyaslamıştır. Michael Löwy ve Olivier Besancenot; Rosa Luxemburg, Walter Benjamin, André Breton ve Daniel Guérin'i liberteryen Marksizmin önemli figürleri arasında göstermiştir. Ojeili ise, William Morris, Daniel De Leon, Büyük Britanya Sosyalist Partisi, Rosa Luxemburg, Karl Korsch Anton Pannekoek, Roland Holst, Hermann Gorter, Sylvia Pankhurst, Antonio Gramsci, György Lukács, Socialisme ou Barbarie, Henri Simon, Échanges et mouvement ve Paul Mattick'i önemli Marksist liberteryen sosyalistler olarak tanımlamıştır.

### Demokratik sosyalist
Britanya işçi hareketinde güçlü bir sol-liberteryen damar mevcuttu ve "liberteryen sosyalist" sıfatı, İngiliz İşçi Partisi'nin bazı önde gelen üyeleri de dahil olmak üzere bir dizi demokratik sosyalist için kullanılmıştır. William Morris ve diğerlerinin 1885’te kurduğu Socialist League (Sosyalist Birlik), Sosyal Demokrat Federasyon’un otoriter eğilimlerine karşı bir eleştiri olarak ortaya çıkmış ve 1890’lara gelindiğinde anarşistlerin hakimiyetine geçmişti. 1880'ler-1890'lardaki yeni sendikacılık hareketine öncülük eden Tom Mann gibi isimler tabandaki sendika militanlığı içinde yer alarak Britanya'daki sendikalist hareketlerin de temelini atmıştır. Common Wealth Partisi, Hristiyan sosyalizminin yanı sıra liberteryen sosyalizmden de ilham almıştır. Liberteryen sosyalistler olarak tanımlanan diğerleri arasında G. D. H. Cole (lonca sosyalizminin kurucusu ve Morris'ten etkilenen kişi), George Orwell, Michael Foot, Raymond Williams, Tony Benn ve liberteryen sosyalizmi destekleyen yazılar yazan eski İşçi Partisi bakanı Peter Hain gibi isimler yer almaktadır. Peter Hain, Marksist-Leninistlerin devrimci uçta ve sosyal demokratların reformist uçta yer aldığı devlet sosyalizmi eksenine karşılık, "anarşistlerin devrimci uçta ve kendisi gibi demokratik sosyalistlerin reformist uçta yer aldığı, tabandan yukarı bir sosyalizm vizyonu" eksenini savunmuştur. Liberteryen sosyalist olarak tanımlanan bir diğer yakın dönem ana akım İşçi Partisi siyasetçisi ise Robin Cook'tur.

## Tartışmalar

### Gerileme nedenleri
Amerikalı iktisatçı Robin Hahnel, liberteryen sosyalistlerin, "20. yüzyıl anti-kapitalistlerinin açık ara en başarısızları" olduğunu öne sürmüştür. Hahnel, liberteryen sosyalistlerin başarısızlıklarını sosyal demokrasinin başarısızlıklarıyla karşılaştırarak, sosyal demokratların ekonomik demokrasi ve ekonomik adalet ilkelerinden vazgeçip reformizmi tercih ettiğini, buna karşılık olarak liberteryen sosyalistlerin ise anti-kapitalist ayaklanmaları sürdüremediğini ve siyasi ve ekonomik reformun önemini büyük ölçüde göz ardı ettiğini savunmuştur. Hahnel, sonuç olarak, 21. yüzyılda liberteryen sosyalistlerin diğer anti-kapitalist toplumsal hareketlerle işbirliği yapmaları, anti-kapitalist ilkelerden vazgeçmeden reform mücadelesi yürütmeleri ve "kusurlu" olsa bile tabandan özyönetim kurumları inşa etmeye çalışmaları gerektiğini ileri sürmüştür.

### Öncelikler
Çoğu liberteryen sosyalist, ekonomik ve siyasal iktidarın birbirini besleyen yapılar olduğunu ve bu nedenle her ikisine karşı eşzamanlı mücadele edilmesi gerektiğini savunurken, bazıları bunlardan birine öncelik verilmesi gerektiğini düşünür. Örneğin Mikhail Bakunin ve Alexander Berkman, kapitalizmin devletin desteğine ve korumasına dayandığını düşünmüş, dolayısıyla devlet ortadan kaldırıldığında kapitalizmin de kendiliğinden çökeceğini öne sürmüşlerdir. Ancak Noam Chomsky'nin de aralarında bulunduğu bazıları, devletin yalnızca plütokratik bir sınıfın kontrolü altında olması nedeniyle baskıcı olduğuna ve "toplumun onu elinde bulunduranlar tarafından yönetildiğine" inanmaktadır. Chomsky, hükümetin iyi niyetli olmasa da en azından hesap verebilir tutulabileceğini, kurumsal iktidarın ise ne iyi niyetli ne de hesap verebilir olduğunu savunur. Chomsky, devletin ortadan kaldırılmasını arzu edilir olarak kabul etmekle birlikte, kapitalizmin ortadan kaldırılmasını daha acil bir mesele olarak görmektedir.

### Teorik tutarlılık
Liberteryen sosyalizm, temel ilkelerinin içsel çelişkiler içerdiğini ileri süren bazı akademisyenlerin eleştirileriyle karşı karşıya kalmıştır. Ekonomist Robin Hahnel, liberteryen sosyalistlerin merkeziyetçi olmayan, otorite karşıtı örgütlenme modellerini savunmalarına karşın, İspanyol Devrimi gibi bu tür sistemleri uygulamaya yönelik tarihi girişimlerin dış tehditlere karşı savunmanın koordine edilmesi veya merkezi yapılar olmadan ekonomik verimliliğin sağlanması gibi pratik zorluklarla karşılaştığını belirtmektedir. Hahnel’e göre bu zorluklar, ideolojinin radikal özerklik vurgusu ile büyük ölçekli toplumsal hareketleri sürdürebilme gerekliliği arasındaki gerilimlerden kaynaklanmakta ve bu da liberteryen sosyalizmi kendi hedeflerini baltalayan ve “kendi kendini sınırlayan" bir teori haline getirmektedir. Benzer şekilde siyaset kuramcısı Noam Chomsky, liberteryen sosyalist ideallerin ahlaki açıdan ikna edici olmasıyla birlikte, kolektif özyönetim ile işlevsel yönetişim arasında denge kurma açısından içsel lojistik engellerle karşı karşıya olduğunu kabul etmiş ve "doktrin ile gerçeklik arasındaki uçurumun" çözüme kavuşmamış kuramsal boşlukları da sıklıkla ortaya çıkardığını belirtmiştir.
J. Moufawad-Paul gibi Marksist gelenekten gelen eleştirmenler, liberteryen sosyalizmin öncü parti anlayışı ve devlet iktidarını reddetmesinin, karşı-devrimci güçlerin konsolidasyonu sorununu ele almasını engellediğini ve projelerinin çökmeye veya ele geçirilmeye açık hale geldiğini savunur. Bu eleştiriler, teorinin devlet karşıtı temellerinin sınıf mücadelesinin maddi gerçeklikleriyle çeliştiğini ve bu nedenle ilkelerinin "kendi uygulanabilirliğini çürüten" bir paradoks yarattığını ileri sürmektedir.

## Ayrıca bakınız

* *[[Freiwirtschaft]]* ("serbest ekonomi"), "doğal ekonomik düzen"e dayanan fikir
* Sosyokrasi, toplantı çevrelerinde geliştirilen rızaya dayalı, yerinden yönetime dayalı yönetim sistemi
* Liberteryenizm, özgürlüğü temel bir ilke olarak savunan siyasi felsefe

## Not listesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* http://www.antikapitalist.net/gazete/akap50/akap50_demokrasi-sosyalizm.htm