Latinceden Rumenceye ses değişiklikleri

Rumence, Halk Latincesinden türemiş bir Romen dilidir. 
## Kaba Latince dönemi

### Iotacization
Kaba Latincede, diğer ünlü izleyen kısa  ve  yarı ünlüle  değiştirildi. Daha sonra, 'den önce olan ünsüzleri palatalize edildi.

* Lat. *puteum* > **putju* > Rum. *puț*, fakat:
* Lat. *rōgātiōnem* > **rogatjone* > **rogačone* > Rum. *rugăciune* ('dua')
* Lat. *hordeum* > **ordju* > **ordzu* > Rum. *orz* ('buğday'), fakat:
* Lat. *deorsum* > **djosu* > **džosu* > Rum. *jos* ('aşağı')
* Lat. *socium* > **sokju* > Rum. *so]ț* ('dost', 'koca')
* Lat. *cāseum* > **kasju* > Rum. *caș* ('bir peynir çeşidi')
* Lat. *vīnea* > **vinja* > ***' > Rum. ''vie'' 
* Lat. ''mulierem'' > *''muljere'' > ***' > Rum. *muiere*  ('kadın')

Labial ünsüzler değişmezdi:

* Lat. *rubeum* > **robju* > Rum. *roib*

### Ünlüler

Latince ünlüler *a*, *o* ve *u* değişmedi:

* Lat. *mare* > Rum. *mare* ('deniz')
* Lat. *pālum* > **paru* > Rum. *par* ('direk')
* Lat. *focum* > **focu* > Rum. *foc* ('ateş')
* Lat. *pōmum* > **pomu* > Rum. *pom* ('meyve veren bir ağaç')
* Lat. *multum* > **multu* > Rum. *mult* ('çok')
* Lat. *tū* > Rum. *tu* ('sen')

Latincede kısa bir *u*, (ama *m* ve *b*'den önce gelen de) *o* hâline geldi.

* Lat. **autumna* (from *autumnus*) > **tomna* > Rum. *toamnă* ('sonbahar')
* Lat. **rubeum* > **robju* > Rum. *roib*

Bazan Latincede uzun bir *ō* *u* hâline geldi:

* Lat. *cohortem* > **cōrtem* > Rum. *curte*

*e* ve *i* ünsüzleri aşağıdaki değişlikler yaptılar:

* kısa, vurgulu *e* ***' hâline geldi
* kısa, vurgusuz ''e'', uzun ''ē'' ve kısa ''i'' *''e'' hâline geldi
* uzun ''ī'' değişmez (''i'')

Meselâ:

* Lat. ''pellem'' > ***' > Rum. *piele*  ('deri')
* Lat. *signum* > **semnu* > Rum. *semn* ('simge')
* Lat. *vīnum* > **vinu* > Rum. *vin* ('şarap')

### Ünsüzler

Yalnız ünsüzlerde, büyük değişiklikler yoktu.
* Lat. *quattuor* > **quattro* > Rum. *patru* ('dört')
* Lat. *equa* > ***' > *''jepa'' > Rum. ''iapă'' ('kâbus')
* Lat. ''lingua'' > *''lemba'' > Rom. ''limbă'' ('dil')
* Lat. ''quid'' > *''ke'' > Rum. ''ce'' ('ne')
* Lat. ''quandō'' > *''kando'' > *''kându'' > Rum. ''când'' ('ne zaman')
* Lat. ''sanguis'' > *''sange'' > Rum. ''sânge'' ('kan')

Diğer değişiklikler:
''ct'' > ''pt'', ''gn'' > ''mn'' ve ''x'' > ''ps''. Daha sonra, ''ps'', ''s'' hâline gelerek kolaylaştırıldı.

* Lat. ''factum'' > *''faptu'' > Rum. ''fapt'' ('olgu')
* Lat. ''signum'' > *''semnu'' > Rum. ''semn'' ('simge')
* Lat. ''coxa'' > *''copsa'' > Rum. ''coapsă'' ('kalça'), fakat:
* Lat. ''laxō'' > *''lapso'' > *''lasu'' > Rum. ''las'' ('bırakıyorum')

=== Sözcük sonundaki ünsüzler ===
Bütün sözcük sonundaki ünsüzler kayboldu.

== Proto-Rumenceye kadar ==

=== 'l' rotasizmi ===

Ünlüler aralarındakı ''l'' ''r'' oldu. 
* Lat. ''gelu'' > Rom. ''ger'' ('frost')
* Lat. ''salīre'' > Rom. ''a sări'' (''sărire'') ('sıçramak')

=== Palatalizasyon ===
* Lat. ''testa'' > ***' > **tjesta* > **ţesta* > Rom. *ţeastă* ('kafatası')
* Lat. *decem* > ***' > *''djeke'' > *''dzeče'' > Rom. ''zece'' ('on')
* Lat. ''servum'' > ***' > **sjerbu* > Rom. *şerb* ('serf')
* Lat. *dīcō* > **dziku* > Rom. *zic* ('söylüyorum')

### Vurgusuz ünlüler hafifletmesi

Vurgusuz *a*, *ă* oldu, vurgusuz *o*, *u* oldu. Then *ă* became *e* after palatal sounds. Unstressed *o* was kept in some words due to analogy.

* Lat. *capra* > Rom. *capră* ('goat')
* Lat. *vīnea* > **vinja* > ***' > ***' > Rom. *vie*  ('bağ')
* Lat. *fōrmōsum* > Rom. *frumos* ('güzel')

### Backing of ''e''

The vowel *e* was changed to *ă* when preceded by a labial consonant and followed by a back vowel in the next syllable (i.e. it stayed *e* when the following vowel was *i* or *e*):

* Lat. *mēnsam* > **mesa* > **măsă* > Rom. *masă* ('table'), fakat
* Lat. *mēnsae* > **mese* > Rom. *mese* ('masalar')
* Lat. *vēndō* > **vendu* > **văndu* > **vându* > Rom. *vând* ('satıyorum'), fakat
* Lat. *vēndis* > **vendi* > **vendzi* > **vindzi* > Rom. *vinzi* ('satıyorsun')

## Yeni değişiklikler
Bu değişiklikler bütün lehçelerde görülmez.

### Sesli eş anlamlıların karşılık gelen sürtünmeli ifadelere dönüştürülmesi

Cenûbî lehçelerde ve Standart Rumencede, *dz* kaybedildi, *z* sesine dönüştü:

* *dzic* > *zic* ('söylüyorum')
* *lucredzi* > *lucrezi* ('çalışıyorsun')

*dž*, yalnızca sert olduğunda *j* sesine dönüştü:

* *gioc*  > *joc* ('oyun'), fakat:
* *deget*  ('parmak') değişmedi.

### 'â' ve yumuşak 'n' arasına kaydırma /j/ eklenmesi

Bu sadece birkaç kelimede görülür:

* *pâne* > *pâine* ('ekmek')
* *câne* > *câine* ('köpek')

It also explains the plural *mână* - *mâini* ('el(ler)'). This is also specific to southern dialects and the standard language; in other regions one may hear *câne* etc.

### 'ş', 'ţ' ve 'dz' sertliği

Şimâlî lehçelere ilgilendirir. İnce vokalleri kalınlarıyla değişir: 
* *şi* > *şî* ('ve')
* *ţine* > **' ('tutuyor')
* ''dzic'' > **' ('söylüyorum')

## Ayrıca bakınız
* Latince
* Rumence
* Latin dilleri