Parma

**Parma**, İtalya'da Emilia-Romagna bölgesinde bulunan ve aynı ismi taşıyan Parma ilinin merkezi olan bir şehirdir. Parma'nın Etrüsk asıllı ismi antik Romalılar tarafından da kullanılmış ve Roma ordularının kullandığı yuvarlak kalkanlar da Parma olarak anılmışlardır. Parma şehrinin ortasında Parma Çayı adlı bir akarsu geçmektedir. Günümüzde Parma şehri jambonu (Prosciutto di Parma), özel "Parmesan" peyniri (Parmıgiano-Reggiano), şehrin çok güzel ve değişik mimarisi ve şehrin etrafındaki kırsal alanın güzelliği ile tanınmıştır. Parma'da bulunan Parma Üniversitesi Avrupa'nın en eski üniversitelerinden biridir.

## Demografi

2007 sayımına göre Emilia-Romagna bölgesinin Parma İlinde ikamet eden nüfus 177.069 kişi ölüp bunların %47,4'ü erkek ve %52,6'sı kadındı. Çalışmayan nüfus olarak, 18 yaşında ve küçük çocukların oranı %14,87 ve 65 yaş ve üstündekilerin oranı %22,90'dı. Bu oranlar İtalya'nın tümü için çocuklar için %18,06 ve emekliler için %19,94 ile karşılaştırılmalıdır. 2002-2007 döneminde Parma'daki nüfus artış %6,97 olurken tüm İtalya için bu %3,56 olmuştu. Doğum oranlarına gelince her 1000 kişi için doğan bebek sayısı Parma'da 8,53 iken tüm İtalya'da 9,45 olmuştur..

2006 itibarıyla Parma nüfusunun %90,91'i İtalyan asıllı idi. Yabancı ülke doğumluların gelince Avrupa'nın diğer ülkeleri (genellikle Arnavutluk, Romanya ve Ukrayna doğumlular) %3,61; Sahra-güneyi (genellikle Gana) doğumlular %2,86 ve Kuzey Afrika doğumlular %1,44 idi. Fakat yeni doğanların %17,9 oranının asgari bir ebeveyni yabancı doğumlu idi; ve bu İtalya'nın tümü için %10,3 olmuştu

Uzun dönemde Parma'da toplam nüfusun 10 yıllık sayım sonuçlarına göre gelişimi şu zaman grafiğinden görülebilir:


Colors=
  id:lightgrey value:gray(0.9)
  id:darkgrey value:gray(0.7)
  id:sfondo value:rgb(1,1,1)
  id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)

ImageSize = width:600 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:200000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:50000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:10000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo

BarData=
  bar:1861 text:1861
  bar:1871 text:1871
  bar:1881 text:1881
  bar:1901 text:1901
  bar:1911 text:1911
  bar:1921 text:1921
  bar:1931 text:1931
  bar:1936 text:1936
  bar:1951 text:1951
  bar:1961 text:1961
  bar:1971 text:1971
  bar:1981 text:1981
  bar:1991 text:1991
  bar:2001 text:2001

PlotData=
  color:barra width:20 align:left
  bar:1861 from:0 till:68284
  bar:1871 from:0 till:68889
  bar:1881 from:0 till:68382
  bar:1901 from:0 till:77004
  bar:1911 from:0 till:84140
  bar:1921 from:0 till:96347
  bar:1931 from:0 till:106400
  bar:1936 from:0 till:109365
  bar:1951 from:0 till:122978
  bar:1961 from:0 till:147368
  bar:1971 from:0 till:175228
  bar:1981 from:0 till:179019
  bar:1991 from:0 till:171989
  bar:2001 from:0 till:170031

PlotData=
  bar:1861 at: 68284 fontsize:S text:68.284 shift:(-8,5)
  bar:1871 at: 68889 fontsize:S text:68.889 shift:(-10,5)
  bar:1881 at: 68382 fontsize:S text:68.382 shift:(-10,5)
  bar:1901 at: 77004 fontsize:S text:77.004 shift:(-10,5)
  bar:1911 at: 84140 fontsize:S text:84.140 shift:(-10,5)
  bar:1921 at: 96347 fontsize:S text:96.347 shift:(-10,5)
  bar:1931 at: 106400 fontsize:S text:106.400 shift:(-10,5)
  bar:1936 at: 109365 fontsize:S text:109.365 shift:(-10,5)
  bar:1951 at: 122978 fontsize:S text:122.978 shift:(-10,5)
  bar:1961 at: 147368 fontsize:S text:147.368 shift:(-10,5)
  bar:1971 at: 175228 fontsize:S text:175.228 shift:(-10,5)
  bar:1981 at: 179019 fontsize:S text:179.019 shift:(-10,5)
  bar:1991 at: 171989 fontsize:S text:171.989 shift:(-10,5)
  bar:2001 at: 170031 fontsize:S text:170.031 shift:(-10,5)

TextData=
  fontsize:S pos:(20,20)
  text:Source İSTAT - İtalyanca Wikipedia



## Görülebilir turistik yerler

### Saraylar
* *Palazzo della Pilotta* (1583): Bu yapıda altı ayrı kültürel kurum bulunmaktadır:
** Özellikle seçkin Parma ekolü ressam eserini sergileyen "Parma Güzel Sanatlar Akademisi"'; 
** "Palatine Kütüphanesi";
** "Parma Millî Galerisi"
** "Arkeoloji Müzesi"
** "Bodoni Müzesi" 
** "Teatro Farnese.
* *Düklük Sarayı* (1561-..): Eskiden Sfroza sülalesi ait bir şatonun mevkiine mimar Jacopo Barozzi da Vignola tarafından Dük "Ottavio Farnese" için yapılmıştır. 17. ve 18. yüzyıllarda bu bina genişletilmiştir. Bu sarayın bir eki *Palazzo Eucherio Sanvitale* olup bu binada 16. yüzyıldan gelmiş Gianfrancesco d'Agrate yapıldığı tahmin edilen süsler ve ressam Parmigianino yapılmış bir fresko duvar tablosu bulunur. Bu sarayın etrafında Vignola tarafından planlanmış Düklük Parkı bulunmaktadır. Bu Park 1749'da Fransız Stili Bahçe şekline dönüştürülmüştür.
* *Palazzo del Comune (Belediye sarayı* (1627).
* *Palazzo del Governatore ("Vali'nin Sarayı") 13. yüzyıl yapımı.
* *Piskopos'un Sarayı* (1055).
* *Ospedale Vecchio (Eski Hastane)*: 1250'de yapılıp Rönesans çağlarında yenilenmiştir. Günümüzde Devlet Arşivi ve Belediye Halk Kütüphanesi görevi yapmaktadır.

=== Kiliseler ===
* *Katedral*: 12. yüzyılda Romenesk mimarı tarzında yapılmıştır. Benedetto Antelami 12. yüzyılda yaptığı bir heykeli ve [[Antonio Allegri da Correggio|Antonio da Correggio]] tarafından 16. yüzyılda yapılan bir şaheser fresko tabloyu içinde bulundurmaktadır.
* *Vaftizhane*: Katedralin yanındadır ve 1196'de başlanan yapının mimarı Benedetto Antelami'dır
* *San Giovanni Evangelista Manastır Kilisesi*: Başta 10. yüzyılda Katedralin apsisi arkasında yapılmıştır ama 1498 ve 1510'da yangınlardan sonra yeniden yapılmıştır. Cephesi ve çan kulesi Simone Moschino tarafından geç [[Mannerist]] mimarı usulüne göre yapılmıştır ve içerisi Latin salıpı planın iki geçitli olarak planlanmıştır. 1520-1522 arasında kubbesine Correggio "Aziz Yohanna'nın Hayali" adlı bir fresko hazırlamıştır. Bu eserdeki figürler için kubbe altından bakılınca yaratılan perspektif illüzyonu ile bu eserin emsalsiz bir şaheser olduğu kabul edilmektedir. Bernardo Falconi sunak için bir kanatlı erkek bebek resmi hazırlamıştır. Ayrıca açık avlu etrafında üstü kemerli yürüyüş yerleri dikkate değmektedir. Kitaplığında 15. ve 16. yüzyıldan kalma yazma ve basılı kitaplar bulunmaktadır. 
* *Santa Maria della Steccata*: dinsel sığınma binası.
* *San Paolo Benediktin Manastırı*: Yapım 11. yüzyıl. "Camera di San Paolo" adı verilen (1519-1520)de hazırlanan Correggio freskolarını bulundurmaktadır. Alessandro Araldi eserleri de buradadır.
* *San Francesco del Prato Kilisesi*: Gotik Mimarı tarzında. Yapımı 13. yüzyıl. 19. yüzyılda Napolyon idaresinden 1990'lı yıllara kadar şehir hapishanesi olarak kullanılmıştır. Bundan sonra binanın cephesinde bulunan 16 pencere güne açılmıştır. 1461'de yapılan orijinal büyük vitray gül şeklindeki pencere Orta Çağ geleneklerine göre 16 kısımdan oluşmuştu. Conçezione Hitabet şapeli ressam Michelangelo Anselmi ve Francesco Rondan tarafından yapılan freskoları ihtiva etmektedir. Eskiden sunakta bulunan Girolamo Mazzola Bedoli eseri resim günümüzde Parma Millî Galerisi'nde bulunmaktadır.
* *Santa Croce Kilisesi*: Yapımı 12. yüzyıl başları. İlk yapıldığında Romanesk mimarı şekillerine uygundu. Fakat 1415'te ve 1635-1666'da yapılan yenileştirmelerle şekli değiştirilmiş ve yeni St Jozef şapeli, yeni kubbe, yeni rahipler dairesi ve yeni geniş ekleri ile Romanesk mimarî stili hemen hemen kaybolmuştur. Giovanni Maria Conti della Camera, Francesco Reti ve Antonio Lombardı tarafından yapılmış olan fresko duvar resimleri bu ekler yapıldıkları zaman hazırlanmıştır.
* *San Sepolcro Kilisesi*: Yapımı 1275 ama 1506, 1603 ve 1701 yıllarında yenileştirilmiştir. 1710 yenileştirmesi ile Via Emelia'ya bakan tarafı tümüyle neoklasik mimarî stiline sokulmuştur. Barok stilindeki can kulesi 161'de yapılmıştır ve en son ek 1753'te bitmiştir. Bu binaya 1493-1495'te yapılmış olan eski manastır da eklenmiştir.
* *Santa Maria del Quartiere Kilisesi* :(1604-1619) Altıgen planındadır. Kubbenin freskoları Pier Antonio Bernabei ve çırakları tarafından yapılmıştır.

== Diğerleri ==
* Teatro Fernese (1618-1619): Mimarı Giovanni Battista Aleotti'dir. Tamamıyla ahşap bir yapıdır. Bu tiyatro binası Parma Dükü I. Renuccio Farnese tarafından I. Cosimo de Medici'nin Parma'yı ziyareti nedeniyle ısmarlanmıştır.
* *Cittadella* 16. yüzyıl. Büyük bir kale. Eski şehir surlarındaki açılmış büyük gedikleri kapamak niyetiyle Parma Dükü Alessandro Farnese tarafından yaptırılmıştır.
* *Pons Lapidis* veya "Roma Köprüsü" veya "Thoderik'in Köprüsü": [[Augustus]] imparatorluğu döneminde yaptırılmış olan taştan köprü
* *Orto Botanico di Parma*: Parma Üniversitesi'nin idare ettiği bir [[botanik bahçe]]
* *Teatro Regio (Krallık Tiyatrosu)*: (1821-1829). Mimarı Nicola Bettoli. Neoklasik mimari stilinde bir cephesi bulunmaktadır. Parma şehrinin [[operaevi]]dir.
* *Auditorium Niccolò Paganını*: Modern konser salonu. Mimarı [[Renzo Piano]].
* [[Arturo Toscanini|Arturo Toscanını]] Müzesi: Meşhur orkestra şefinin doğduğu evde.
* *Museo Lombardı* Viyana Kongresi ile [[Parma dükleri listesi|Parma Dükü]] yapılan [[Habsburg Hanedanı|Habsburg]]lu Marie Louise'in ilk kocası Fransa İmparatoru [[Napolyon Bonapart]]'tan kalan hatıralarının saklandığı müze. Ayrıca 18. ve 19. yüzyılda Parma Düklüğü ile ilgili sanat eşyalarının ve tarihsel evrakın saklandığı müze.

== Yiyecek ve Parma mutfağı ==
Parma şehri mutfak zevki ve gelenekleri ve bazı özel yemekleri ile Avrupa'da çok tanınmıştır. Bunlar arasında kuru-tuzlama yöntemiyle yapılmış jambon (Parma jambonu), Emilio-Romangna bölgesinde yapılan, uzun dönem saklanabilen, sert yuvarlak lenger halinde Parmesan (Parmegiana-Reggiano) peyniri ve içleri dolgulu değişik pasta şekilleri (Tortelli ve Anolini) en iyi bilinenleridir. Parma İtalya'da besin sanayinin devleri olan "Barilla" grubu ve "Parmalat" şirketlerinin idare merkezlerinin ve en önemli üretim merkezlerinin bulunduğu şehirdir. 2004'te Avrupa Birliği tarafından "European Food Safety Authority (Avrupa Besin Güvenliği Otoritesi)" Parma'da kurulmuştur.

<gallery>
Dosya:Parmigiano_reggiano_piece.jpg|Gerçek "Parmesan" peyniri "Parmıgiano-Reggiano"
Dosya:Prosciutto_di_Parma_-_affettato2.jpg|Parma Jambonu
Dosya:Tortelli d'erbetta.jpg|Yeşillikli Tortelli
Dosya:Anolini in brodo.jpg|Et suyunda Anolini 
</gallery>

== Spor ==
* [[Parma Calcio 1913|Parma]]

==Kardeş şehirler ==
Parma şu kentlerle kardeş şehir bağlantısı kurmuştur:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

== Resimler ==

<div class="NavFrame" style="clear:both; text-align:center;">
<div class="NavHead" style="background:#2380c1; border:1px solid silver;text-align:left; font-size:100%"><center>*'Parma*'</center></div>
<div class="NavContent">

<gallery>
Dosya:Parma nel XV secolo.jpg|15. yüzyılda Parma.]]
Dosya:Duomo e Battistero di Parma.jpg|Parma Katedrali ve yanındaki Vaftizhane
Dosya:Parma-sanfrancesco01.jpg|Parma San Francesco Kilisesi
Dosya:Palazzo del Governatore, Parma 2002.jpg|Pama Valinin Sarayı
Dosya:Correggio 010.jpg|'Camera di San Paolo* Correggio fresko duvar tablolarından bir ayrıntı



## Ayrıca bakınız
*Emilia-Romagna
*Parma (il)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*  Parma Belediyesi resmi websitesi 
* Avrupa Yiyecek The European Food Safety Authority Website
* 
* Parma'da en iyiler 
* Parma'nin uydu goruntusu (Google Earth)
* Parma Sehri 360° fotolari