Sardes

**Sardes** veya **Sardis** (; ; ) Manisa'nın Salihli ilçesine bağlı Sart Mahallesi yakınlarında bulunan ve Lidya devletine başkentlik yapmış antik kenttir.
MÖ 1300'de kurulup MS 1200'de yıkılmıştır. Salihli merkezine 9&nbsp;km, İzmir'e 82&nbsp;km uzaklıkta olup İzmir-Ankara karayolunun iki yanına yayılmıştır.

2025 yılında Sardis ve Bintepeler Lidya Tümülüsleri, UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil edilmiştir.

## Konumu ve çevresel özellikleri
Gediz (Hermos) Ovası'nda, Paktalos (Sart) Çayı Vadisi'nde, Bozdağ (Tmolos) Dağı'nın kuzey eteğindeki bir tepeye ve çevresine kurulmuştur. Akropol kesimi, ovadan 400 m yüksektedir.

## Tarihçe
Sardis antik kent  Demir çağı'nın izlerini taşımaktadır. Mezopotamya dışındaki en büyük savunma duvarı ile çevrili olduğu düşünülen Antik Kent ve çevresi M.Ö. 1.200-546 yılları arasında hüküm sürmüş Lidya Krallığı'nın başkenti olmuştur. Sardes bilinen tarihe göre paranın ilk basıldığı yerdir. Ayrıca tarihteki ünlü Kral Yolunun başlangıcıdır. Uzun süre değerli taş olarak kullanılmış turuncu kuvars taşının Batı dillerindeki ismi olan "sard" kelimesi, taşın antik çağda çıkarıldığı Sart bölgesinden gelir. Hâlen burada Kuvars taşı ve altın çıkarımı devam etmektedir.
Sart'ta tarihte bilinen ilk tiyatro kalıntıları da mevcut olup gün yüzüne çıkarılmaya çalışılmaktadır. Ayrıca Sart'ın yaklaşık 5&nbsp;km kuzeyinde "Bin Tepeler" ismiyle anılan yaklaşık olarak 85 tane mezardan oluşan Lidya kraliyet mezarlığı bulunmaktadır. Sart kasabasında Batı Anadolu'nun 7 tapınağından biri olan Artemis Tapınağı yer almaktadır.
Tarihi kütüphanesi ve kral tahtları hâlen büyük bir oranda sağlam kalmış ve ziyarete açıktır. Burada yer alan tarihî eserlerin çoğunluğu itibarıyla tıpkı aynı yapımıdır orijinalleri Manisa etnografya müzesinde sergilenmektedir. İzmir-Uşak yolu üzerinde bulunması ziyaret için büyük kolaylık sağlar. Sardes antik kentinde bulunan başlıca tarihi yapılar şunlardır:

* Akropol
* Gimnasion
* Sinagog
* Artemiz Tapınağı
* Hamam
* Mahkeme Binası
* Evler
* Mezarlar
* Bintepe
* 12 Temmuz 2025'te UNESCO Dünya Miras Komitesi, Sardis Antik Kenti ve Bin Tepe Lidya Tümülüsleri'ni UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne dahil etti. Bu karar hem “Lidya uygarlığının başkenti ve para basımının doğduğu şehir” olarak hem de tümülüs nekropolün evrensel değer taşıyan örneklerinden biri olarak verildi.

## Antik sikkeleri
Aslanların doğrudan güneşe bakabileceğine inanıldığından, aslan aynı zamanda güneşin kişileşmesi olarak kabul edilmiştir. Antik çağda aslanlar kralların sembolleri olmuş, kendi alanlarını yönetmiş, kraliyet otoritesinin gücünü ve korumasını kişileştirmiştir. Saf altın ve saf gümüş olarak değerli sikkeleri ilk kullananlar Lidyalılar'dır. Lidya'nın başkenti Sardes'te şehri temsil eden kusursuz bir tasarımla darb edilmiş sikke ön yüzlerde gücü ve erkekliği simgeleyen sıçrayan bir aslan ve doğurganlığı temsil eden bir boğa ile karşı karşıyadır. Yine ön yüzlerde aslan tasvirinin üzerinde güneş sembolü görülmektedir. Sikkeleri Sadyattes ve Alyattes krallarıyla başlamıştır. Pers Kralı I.Darius, Lidya kuşatmasından sonra aslan ve boğa tipi Lidya sikkelerini açıkça Pers kraliyet imajıyla değiştirerek bu antik sikkeye son vermiştir. Büyük Kralın kendisinin şematik temsili, taçlandırılmış elinde bir yay tutarak veya ateş ederek antik sikkeler üzerinde tasvir edilmiştir.

Dosya:Lidya Krallığı Sardes Kroisos Stater Sikke.jpg|alt=|Lidya Krallığı Sardes antik kentinde darb edilmiş Stater sikke. Ön yüzde aslan ve boğanın karşı karşıya kalan ön kısımları, arka tip iki incuse squares. 
Dosya:Sardes Antik Kenti Trite Stater.jpg|alt=|Lydia Krallığı Sardes antik kentinde darb edilmiş EL Trite [1/3 Stater] sikke. Ön yüzde kükreyen aslan başı üstte yedi ışınla güneş patlaması tasvirisi, arka tip iki incuse squares.
Dosya:Sardes Pers Ahameniş Kralları Stater.jpg|alt=|Pers Kralı I.Darius, Lidya kuşatmasından sonra aslan ve boğa tipi Lidya sikkelerini açıkça Pers kraliyet imajıyla değiştirerek bu antik sikkeye son vermiştir. Büyük Kralın kendisinin şematik temsili, taçlandırılmış elinde bir yay tutarak veya ateş ederek tasvir edilmiştir. Ahameniş İmparatorluğu. Sardes antik kentinde darb edilmiş Daric antik sikke. Ön yüzde diz çökmüş koşu duruşunda elma uçlu mızrak ve gergin yay tutan Pers Büyük Kralı, arka tip incuse punch.
Dosya:Ahameniş İmparatorluğu Sardes Stater.jpg|alt=|Pers Kralı I.Darius, Lidya kuşatmasından sonra aslan ve boğa tipi Lidya sikkelerini açıkça Pers kraliyet imajıyla değiştirerek bu antik sikkeye son vermiştir. Büyük Kralın kendisinin şematik temsili, taçlandırılmış elinde bir yay tutarak veya ateş ederek tasvir edilmiştir. Ahameniş İmparatorluğu. Sardes antik kentinde darb edilmiş Daric antik sikke. Ön yüzde kidaris ve kandy giymiş diz çökmüş koşu duruşunda ok atan Pers Büyük Kralı, arka tip incuse punch.
Dosya:KINGS of LYDIA. Kroisos. Circa 561-546 BC. AV Stater (16mm, 10.73 g). Heavy series. Sardes mint.jpg|Kral Kroisos tarafından -546 yılları arasında basılan altın kroeseid. (10,7 gram, Sardis darphanesi).
Dosya:KINGS of LYDIA. Kroisos. Circa 560-546 BC. AR Stater.jpg|Kral Kroisos tarafından MÖ 560-546 yılları arasında basılan gümüş kroeseid (10,7 gram, Sardes darphanesi)


## Araştırma ve kazı
Sardis'te gerçekleştirilen kazı çalışmaları, 1910-14 yılları arasında H.C. Butler, 1958-76 yılları arasında ise G.M.A. Hanfmann tarafından yürütülmüştür. Kazı çalışmaları 1977 yılından 2007 yılına kadar C. H. Greenewalt başkanlığında sürdürülmüştür. Sardis'teki kazılar 2008 yılından beri N.D. Cahill tarafından yürütülmektedir.  2009 yılından beri kazı çalışmalarımızı akropolisin doğal tepeleri olarak bilinen Byzfort ve Alanyerde yapılmış, 2013 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı arkeolojik kazı ekibinde 49 arkeolog, ekip elemanı ve uzman çalışmıştır. Yapılan çalışmalar neticesinde Lidya yapılarının daha büyük bir kısmını ortaya çıkarılmış, geçmiş yıllarda olduğu gibi daha üst seviyelerde bulunan Helenistik, Roma ve Bizans devirlerine ait kazı ve kayıt çalışmaları arşivlenmiştir. Tepenin kuzey, güney ve orta kısmında üç açma açılmıştır. Güney açmada erken bir Roma yapısı ortaya çıkarılmıştır. M.S. 17'de Sardis'i harabeye çeviren depremden sonra yapılan bu yapıda ocaklı bir oda bulunmaktadır. Diğer odanın duvarlarında boyalı desenler vardır. Birinci odanın toprak zemininde olasılıkla adak grubu olabilecek ilginç objeler bulunmuş. Her birinin içinde iki küçük vazo her birinin içinde tunç çivi, tunç iğne ve diğer sivri uçlu maden objeler ve bir sikke, ayrıca bir tarafından belki de çivi veya iğne ile delinmiş bir yumurta bulunmuştur. Sikkeler Neron Devrine tarihlenmektedir. Birinin arka yüzüne aslan resmi kazılmıştır. Bu buluntular 1913'te Artemis tapınağı kazısında çıkan adaklara oldukça benzemektedir. Diğer odanın zemininin altında benzer bir adak olabilecek küçük bir domuz iskeleti bulunmuştur.

## Galeri

Resim:Lydia original area of lydia.jpg
Resim:SardisGymnasium1February2003.JPG
Resim:Sardis Synagogue courtyard.JPG
Resim:Sardis Synagogue, late 3rd century AD, Sardis, Lydia, Turkey (18897218314).jpg|Sardes Sinagogu


## Ayrıca bakınız
*Ahlatlı Tepecik Höyüğü

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Sart Amerikan Hafriyat Heyeti İngilizce ve Türkçe
* Yazi2402/sardes-antik-kentsalihli--manisa  Makale.*Tekin Gün*