İvan Denisoviç'in Yaşamında Bir Gün

***İvan Denisoviç'in Bir Günü*** (), Rus yazar ve Nobel Edebiyat Ödülü sahibi Aleksandr Soljenitsin'in kısa romanıdır. İlk kez Kasım 1962'de Sovyet edebiyat dergisi *Novıy Mir*'de (*Yeni Dünya*) yayımlandı. Roman, 1950'lerin başında bir Sovyet toplama kampında geçmekte olup mahkûm İvan Denisoviç Şuhov'un bir gününü anlatır.

Eserin yayımlanması, Sovyet edebiyat tarihinde olağanüstü bir olay olarak kabul edilir; çünkü daha önce Stalin dönemi baskılarını konu alan hiçbir eser Sovyetler Birliği'nde resmî olarak yayımlanmamıştı. Dönemin *Novıy Mir* dergisi editörü Aleksandr Tvardovski, bu özel sayı için "Önsöz Yerine" başlıklı kısa bir giriş kaleme aldı.

## Çeviriler
Romanın en az altı İngilizce çevirisi bulunmaktadır; bunların ilk beşi, Sovyet döneminde yayımlanan sansürlü Rus metninden yapılmıştır. Ralph Parker'ın çevirisi (New York: Dutton, 1963), yayımlanan ilk versiyondur; ardından Ronald Hingley ve Max Hayward (New York: Praeger, 1963), Bela Von Block (New York: Lancer, 1963), Thomas P. Whitney (New York: Fawcett, 1963) ve Gillon Aitken (New York: Farrar Straus Giroux, 1971) çevirileri yayımlandı.

Altıncı çeviri, H.T. Willetts tarafından yapılmış (New York: Noonday/Farrar Straus Giroux, 1991) ve Soljenitsin'in yetki verdiği, kanonik Rusça metinden yapılan tek İngilizce çeviridir.

Türkçeye Mehmet Özgül tarafından çevrilen roman, ilk kez 1998 yılında İletişim Yayınları tarafından yayımlanmıştır. Daha sonraki yıllarda aynı çeviri farklı baskılarla yeniden basılmıştır.

## Konu
Romanın başkahramanı İvan Denisoviç Şuhov, II. Dünya Savaşı sırasında kısa süreliğine Almanlara esir düştüğü için “casus” olmakla suçlanır. Suçsuz olmasına rağmen on yıl hapis cezasına çarptırılır ve Sovyet Gulag kampına gönderilir.

Roman, Şuhov'un kamptaki bir gününü anlatır. Gün hasta uyanmasıyla başlar; geç kalktığı için nöbetçi kulübesini temizlemekle cezalandırılır. Daha sonra revire gitmek ister ama geç kaldığı için muafiyet alamaz ve çalışmak zorunda kalır.

Günün büyük kısmı 104. işçi birliğiyle (24 kişiden oluşan bir grup) şantiyede geçer. Tutuklular sert kış koşullarında tuğla örmeye çalışır; harç donmadan uygulanmak zorundadır. Roman, mahkûmların hayatta kalmak için geliştirdikleri küçük yöntemleri ve ekmek, çorba gibi kısıtlı erzakla yaşam mücadelesini ayrıntılı biçimde aktarır.

Şuhov, becerikli ve çalışkan bir mahkûm olarak arkadaşlarının saygısını kazanır. Özellikle zengin yiyecek paketleri alan entelektüel mahkûm Tsezar'a yardım ederek karşılığında küçük yiyecekler elde eder. Günün sonunda Şuhov, fazladan bir porsiyon çorba alabilmiş, cebine sakladığı küçük bir metal parçasını ileride alet yapmak üzere gizleyebilmiş ve günü hasta olmadan tamamlamıştır. Roman, bir mahkûmun “iyi geçmiş” kabul edilen bir gününü tasvir ederek, kamp yaşamının dehşetini gözler önüne serer.

## Başlıca karakterler
104. tugay, başkahraman İvan Denisoviç'in bağlı bulunduğu işçi kampı ekibidir. Toplamda 24'ten fazla üyeye sahiptir, ancak romanda aşağıdaki karakterler ayrıntılı biçimde betimlenmektedir:

* **İvan Denisoviç Şuhov** (Иван Денисович Шухов) – Romanın başkahramanı. Okuyucu, kamp yaşamını Şuhov'un gözünden görür; olaylar onun düşünceleri, duyguları ve eylemleri aracılığıyla aktarılır. Romanın başlığı karakteri adı (İvan) ve baba adı (Denisoviç) ile verse de, anlatı boyunca daha çok soyadıyla (Şuhov) anılır. 
* **Alyoşka** (Алёшка) – Bir Baptisttir. Hapiste olmayı Tanrı'ya ve İsa'ya daha çok yönelmesine olanak sağladığı için hak edilmiş bir şey olarak görür. Alyoşka, barakada gizlice bir İncil'in bir bölümünü saklamayı başarır. Şuhov ise Tanrı'ya inandığını, ancak cennet, cehennem ve bu konular üzerinde çok zaman harcamadığını söyler.  
* **Gopçik** (Гопчик) – Ekibin genç bir üyesi. Çalışkanlığı ve Şuhov'a ölen oğlunu hatırlatmasıyla onun için baba şefkati uyandırır. Gopçik, Ukraynalı milliyetçilere yiyecek götürdüğü için hapse atılmıştır. Şuhov, onun uyum sağlama becerileri sayesinde kampta ilerleyebileceğini düşünür. 
* **Andrey Prokofyeviç Tyurin** (Андрей Прокофьевич Тюрин) – 104. ekibin ustabaşısı/ekip lideri. Kampta 19 yıldır bulunmaktadır. Şuhov'u sever ve ona daha iyi işleri verir; ancak kamp hiyerarşisine tabidir. Ekibi için daha iyi işler ve ücretler almak adına kamp görevlileriyle tartışmak zorundadır. 
* **Fetyukov** (Фетюков) – Tüm onurunu kaybetmiş bir kamp üyesi. Şuhov ve diğer mahkûmlar tarafından aşağılık biri olarak görülür. Açıkça yiyecek ve tütün kırıntılarını dilenir. 
* **Tsezar (Sezar Markoviç)** (Цезарь Маркович) – Kampta ofis işlerinde çalışan ve bazı ayrıcalıklara sahip olan bir mahkûm. Örneğin sivil kürk şapkası, kişisel eşyalar bölümünce elinden alınmamıştır. Film yönetmenidir; ilk uzun metrajlı filmini tamamlamadan hapse atılmıştır. Roman içinde, biçimci görüşlere sahip olduğu ima edilir. Sezar'ın yüksek sınıf kökeni ona yiyecek paketleri gibi ek imkânlar sağlar. 
* **Buynovski** (Буйновский) – "Kaptan" olarak da bilinir. Eski bir Sovyet donanma kaptanıdır ve kampa nispeten yeni gelmiştir. İngiliz bir kruvazöründe deniz ataşesi olarak görev yaptığı sırada bir amiralin hediye vermesi üzerine tutuklanmıştır. Kampta henüz gardiyanlara boyun eğmeyi öğrenmemiştir. 
* **Pavlo** (Павло) – Ukraynalı bir mahkûm olup Tyurin'in yardımcısıdır; Tyurin yokken 104. ekibi yönetir. 
* **İvan Kilgas / Janis Kildigs** (Иван Кильдигс) – 104. ekibin başlıca işçilerinden biridir ve Şuhov'la birlikte en verimli çalışanlardandır. Letonya doğumludur. Çocukluğunda öğrendiği için Rusçayı ana dili gibi konuşur. Ekibin neşelisi olup sık sık şakalar yapar. 
* **Senka Klevşin** (Сенька Клевшин) – II. Dünya Savaşı'nda yoğun çatışmalar sonucu sağır olmuştur. Almanlardan üç kez kaçmış, her defasında yakalanmış ve sonunda Buchenwald toplama kampına gönderilmiştir.

## Tarihçe
*İvan Denisoviç'in Bir Günü*, Sovyet mahkûmu İvan Denisoviç Şuhov'un on yıllık çalışma kampı cezasının yalnızca bir gününü konu alan, kısa ve yalın bir anlatıya sahiptir. Aleksandr Soljenitsin, Gulag sistemini bizzat yaşamış, 1945'ten 1953'e kadar hapiste kalmıştır. Tutuklanma gerekçesi, arkadaşlarına yazdığı mektuplarda Josef Stalin'in savaş yönetimine dair alaycı ifadeler kullanmasıdır. Bu mektuplarda Stalin'den “efendi” ve “patron” gibi sıfatlarla bahsetmiştir. Haritalarının bulunduğu çantasında taslak öyküler bulunması da aleyhine delil olarak kullanılmıştır (Frangsmyr, 1993). Soljenitsin, Stalin'in ölüm haberini alan mahkûmların ağladığını belirtmiştir. Romanda Stalin için *batka usatıy* () yani “Bıyıklı Baba” ya da “Bıyıklı İhtiyar” ifadesini kullanır. Bu sıfat hakaret içerikli görülmekle birlikte, kamptaki mahkûmlar Stalin'den bahsederken serbestçe kullanabilmişlerdir: “Birileri bağırıyordu: ‘Bıyıklı İhtiyar asla sizi bırakmaz! O, öz kardeşine bile güvenmezdi, bırakın sizi aptallar!'”

1957'de, sürgün hayatının ardından serbest kalan Soljenitsin, *İvan Denisoviç'in Bir Günü*nü yazmaya başladı. 1962'de el yazmasını Rus edebiyat dergisi *Novy Mir*'e gönderdi. Derginin editörü Aleksandr Tvardovski, çalışma kamplarındaki yaşamı ayrıntılarıyla tasvir eden bu metinden çok etkilendi ve el yazmasını Sovyet Komünist Partisi Merkez Komitesi’ne göndererek yayımlanması için onay istedi. O zamana kadar Sovyet yazarlarının kamplara dair yazmasına izin verilmemişti. Eser daha sonra destalinizasyon sürecindeki Nikita Kruşçev’e sunuldu. Parti içindeki bazı üst düzey isimlerin itirazlarına rağmen Kruşçev, metnin bir miktar sansürlenmiş hâliyle yayımlanmasına izin verdi. Böylece *Novy Mir* dergisi aracılığıyla Kasım 1962’de yayımlandı.

Romanda geçen çalışma kampı, Soljenitsin’in de bir süre mahkûm olarak bulunduğu, Kazakistan’ın kuzeyindeki Karaganda bölgesinde yer alıyordu.

## Kabulü ve Etkileri
*İvan Denisoviç'in Bir Günü*, 1962’de *Novy Mir* dergisinde yayımlandı. Bu yayın, SBKP Birinci Sekreteri Nikita Kruşçev’in desteğiyle gerçekleşti; Kruşçev, eseri Parti toplantısında övdü. 1964’te Lenin Ödülü’ne aday gösterildi, fakat ödül komitesinde büyük tartışmalar yaşanmasına rağmen kazanamadı.

Sovyet okuyucuları arasında da hararetli tartışmalara yol açtı. Miriam Dobson’un aktardığına göre:  
*Novy Mir* dergisine gelen mektuplar arasında avukatlar, öğretmenler, parti üyeleri, tasfiye mağdurları ve onların yakınları, kendini suçlu gören hırsızlar, mahkûmlar, kamp çalışanları, emekliler, bir ordu kaptanı, bir kolhoz çiftçisi, bir laboratuvar işçisi ve gençler vardı. Bu mektuplar geniş bir görüş yelpazesini yansıtıyordu. Kimi okuyucular Soljenitsin’i ve editör Aleksandr Tvardovski’yi överek bunun gerçek bir “yeni dünya” vadettiğini düşünürken, kimi kuşkucu sesler kampların yalnızca Sovyet halkının amansız düşmanlarıyla dolu olduğuna inanıyordu. Ancak mevcut mektuplar arasında bu kadar uç görüşler oldukça nadirdi.

Ancak bu açık yayın dönemi kısa sürdü. Ekim 1964’te Kruşçev görevden alındı ve Gulag konuları Sovyet basınında yasaklandı. Soljenitsin’in sonraki romanları yurt dışında yayımlandı ve Sovyetler Birliği içinde yasadışı yollarla dolaştı. 1969’da Sovyet Yazarlar Birliği’nden çıkarıldı. 1970’te Nobel Edebiyat Ödülü’ne layık görüldü.

1974’te tutuklandı, Sovyet vatandaşlığından çıkarıldı ve ülkeden sürgün edildi. Sürgünden iki gün sonra Glavlit, kütüphanelerdeki eserlerinin açık raflardan kaldırılmasını emretti. Eserleri Gorbaçov’un perestroyka reformlarına kadar yalnızca samizdat yoluyla gizlice dolaşabildi. Vitaliy Korotiç, perestroyka döneminde *[[Ogonyok]]* dergisinin editörü olarak şunları yazdı: “Sovyetler Birliği bilgi yüzünden çöktü – ve bu dalga Soljenitsin’in *İvan Denisoviç'in Bir Günü* eseriyle başladı.”

## Film

1963 yılında NBC için yapılan bir televizyon uyarlaması, bir saatlik dramatizasyon şeklindeydi; başrolde Jason Robards Jr. yer aldı ve 8 Kasım 1963'te yayımlandı. 1970 yılında ise eserin sinema uyarlaması yapıldı; başrolde İngiliz aktör Tom Courtenay oynadı. Film, Finlandiya'da doğu komşusu ile dış ilişkileri zedeleyebileceği endişesiyle kamuya gösterimden yasaklandı.

## Notlar

## Kaynakça
* Feuer, Kathryn (Ed). *Solzhenitsyn: Eleştirel Denemeler Derlemesi.* (1976). Spectrum Books, 
* Moody, Christopher. *Solzhenitsyn*. (1973). Oliver and Boyd, Edinburgh 
* Labedz, Leopold. *Solzhenitsyn: Belgesel Kayıt*. (1970). Penguin 
* Scammell, Michael. *Solzhenitsyn*. (1986). Paladin. 
* Solzhenitsyn, Aleksandr. *Görünmez Müttefikler*. (çev. Alexis Klimoff ve Michael Nicholson). (1995). The Harvill Press 
* Grazzini, Giovanni. *Solzhenitsyn.* (çev. Eric Mosbacher) (1971). Michael Joseph, 
* Burg, David; Feifer, George. *Solzhenitsyn: Bir Biyografi*. (1972). 
* Medvedev, Zhores. *İvan Denisoviç'ten Sonra 10 Yıl*. (1973). Knopf, 
* Rothberg, Abraham. *Aleksandr Solzhenitsyn: Başlıca Romanları*. (1971). Cornell University Press. 
*  (önizleme)
* 
*  – İlk bölümlerde Soljenitsin *İvan Denisoviç'in Bir Günü*'nün yazılış ve yayımlanış sürecini anlatır.
* *Nobel Konuşmaları, Edebiyat 1968-1980*, Ed. Tore Frängsmyr & Sture Allén, World Scientific Publishing Co., Singapore, 1993.
* 
* 

## Dış bağlantılar
* ''İvan Denisoviç’in Bir Günü'' tam metin, çev. H.T. Willetts
* ''İvan Denisoviç’in Bir Günü'' tam metin 
* 
* Sesli kitap