Tülberler

**Tülber** veya **Tülüber** — Eski Türk tarihindeki bir Türk boyu ya da soyu.

### Adı
Bu boy adının Latin transkripi **tülbär** şeklindedir.

### Dili
Eski Türk dili, Çik diyalekti.

### Yurdu
Günümüz Tuva Cumhuriyeti bölgelerinden Biy-Hem kojuunu. Bu Türk boyunun toplumu Öök, Turan akarsuyu dolayında yaşamaktaydılar.

### Çağı
IX-X. yüzyıllar
Öök-Turan yazıtının IX.yüzyılda dikilmiştir.

### Öök-Turan yazısı
### Öök-Turan yazıtı
**Yazıtın Latin transkripsiyonu.**

(1) qujda  qunčujïm  özdä  oγlïm  ajïta  äsizim-ä   ajïta  bökmädim  adïrïltïm  kinim  qadašïm  ajïta    adïrïltïm

(2) altunlig  kešig  belimtä  bentïm  täŋri  elimkä  bökmädim   äsizim-ä   ajïta

(3)  öčin  külig  tirig  bän  täŋri  elimtä  jämlig  bän

(4)  üč  jetmiš  jašïmqa   adïrïltïm   ägük  qatun  järimkä   adïrïltïm ...

(5)  täŋri  elimkä  qazγaqïm   oγlïm  nä  uz(?)   oγlïm  altï  biŋ jontïm …

(6)  qanïm  tülbäri qara bodun  külig   qadašïm   äsizim  ičičim  är  üküš  är  oγlan  är  küdägülärim qïz  kälinärim   bökmädim   äsizim-ä  jïta

#### Tuvaca'ya birebir çevirisi
(1)  Куйда кунчуйум мээң оглум муңгаранчыын кударанчыын пөкпедим адырылдым кенним, төрелим кударап адырылдым.

(Kuyda kunçuyum meeŋ oglum muŋgarançıın kudarançıın pökpedim adırıldım kennim, törelim kudarap adırıldım.)

(2)  Алдынныг  саадак  мээң  белимде  дээр элимге  пөкпедим  хайыраан  халак

(Aldınnıg saadak meeŋ belimde deer elimge pökpedim hayıraan halak)

(3)  Өчин Күлиг Тириг мен дээр элимде дужаалдыг мен

(Öçin Külig Tirig men deer elimde dujaaldıg men)

(4)  Үш чеден чажымда адырылдым Эгүк Катун черимге адырылдым ...

(Üş çeden çajımda adırıldım Egük Katun çerimge adırıldım ...)

(5)  Дээр элимге  олчам оглум  чүү  ус-шевер(?) алды муң чылгым ...

(Deer elimge olçam oglum çüü us-şever (?) aldı muŋ çılgım ...

(6)  Хааным, Түлбери кара чон, алдарлыг төрелим, харааданчыын  акыларым, эр оглан, эр күдээлерим, кыс келиннерим  пөкпедим  хайыраан  кударанчыын

(Haanım, Tülberi kara çon, aldarlıg törelim, haraadançıın akılarım, er oglan, er küdeelerim, kıs kelinnerim pökpedim hayıraan kudarançıın)

**Tuvaca çeviriye açıklamalar.**
# *Куйда кунчуйум* дээрге *Өөмдэ кадайым* дээн уткалыг. Шаанда чамдык амгы сөстерниң утказы арай өске турган. Амгы үеде оолдуң, эр кижиниң авазын кунчуг дээр. Шаг шаанда "кунчуй" деп сөс биле бег кижиниң кадайын адаар турган. 
# Шаг шаанда *куй* деп сөс ийи уткалыг турган. Бир дугаар утказы дээрге хая дашта куй дур, Өске утказы дээрге *орду* азы *өг* дүр. Ынчангаш *куйда кунчуйум* деп сөстү *ордуда даңгынам* азы *өөмде кадыным* дээн кылдыр билип алыр болза эки.
# 4 дугаар одуругда *Үш чеден чажымда* деп сөстер калган кижиниң хар-назынын айтып турар. *Үш чеден чажымда* дээрге *алдан үш харлыымда* дээни ол дур. Шаг шаанда тываларның өгбелери саннар атарын арай өске, тускай кылыр бижиир, адаар турган.
# Эгүк Катун дээрге амгы Өөк деп хем дир. Ол хемни *Эгүк Кадын* азы *Өөк Кадын* кылдыр очулдуруп база болур.
# är  oγlan — *эр оглан* деп сөстү хевээр атырып калдым. *Оглан* дээрге оол дээн сөс түр. *Эр оглан* дээрге назыны аныяк маадыр кижи дир. Мында болза калган кижи маадыр, шериг кижилерин бижип айыткан.

Өөк-Туран бижиинде калган кижи хамык көвей төрелдерин айыткан, оозу-биле бо бижик өске бижиктерден сыр ылгалып турар. Кандыг уткалыг *Өчин Күлиг Тириг* деп кижи хамык дөргүл төрелдерин айытканыл?

Öök-Turan yazıtının Tuvaca'ya edebi çevirisini A.A. Darjay yapmış ve bu çalışmasını Kültegin. Eski Türklerin Yenisey-Orhon Yazısının Abideleri adlı kitabı ile yayınlanmıştır.

### Türkçe açıklamalar
**E-3 yazıtı** (Üçin) Külüg Tirig Altmış üç yaşında ölmüştür.Bir hakanın hizmetinde bulunmuş, 50 altın tokayla süslenmiş kuşağa sahipti (askeri rütbe ve unvanı gösteren bir belirtidir), altı bin atın sahibiydi, hakan tarafından ödüllendirilmişti, Alp ve erlerin komutanıydı. iktidarı altında sade halk (Kara budun) da varmış. 
Kendi toplumu olarak Tülberleri belirtir.
Egük-Katun (Uyuk veya Öök) bölgesi ve akarsuyu dolayının sahibiymiş.
Kağanlık hükümdarlarına (Tengri El) hizmet etmiş.
Damga.

### Nesilleri
Tuva Cumhuriyeti'nde Arjaan, Öök, Turan adlı yerleşimlerde yaşayan Tuva Türkleri Tülberlerin neslinden gelmektedirler.

XVII-XVIII. yüzyıllarda Rus kaynaklarında, Tom akarsuyu dolayında yaşayan Tülber adlı bir topluluk belirtilmiştir. Bu halkın büyük bir bölümü Ruslar arasında asimile olup gitmiştir. Kalanları ise günümüz Şor halkının *Kızıl-gaya* (Rus. Кызыл-гая) diye bilinen topluluktur. Şor halkında günümüzde yaşayan Tülüber adlı toplumun nesilleri olduğu bilinmemektedir.

XVII-XVIII. yüzyıllarda Tom akarsuyu, IX.yüzyılda Tuva'daki Turan'da  yaşayan Tülber topluluğunun halkı arasında bilim insanı İ. L. Kızlasov ile L. P. Potapov ilgi kurmaktadır. 
* İ. L. Kızlаsоv eski tamgaları incelediğinde benzerlikler kurmuş ve şöyle yazmıştır : "Tülübеr boyunun halkı Minusinsk vadisinden Kırgızlar ile birleşip IX. yüzyılda göçmüştür. 
* L. P. Pоtаpоv'un belirtmesine göre ise : "Tülübеr topluluğu  Öök, Turаn alanlarında yaşamakta idi. Orta Asya'da Moğol istilası başlayınca onlar da göç etmek durumunda kalırlar. Tülübеr boyunun bir bölük halkı Moğolların baskısından Minusinsk vadisinden Tom akarsuyu dolayına gitmişlerdir?".

### Dipnotlar

### İlgili yayınlar
#   Л.П. Потапов. Тюльберы Енисейских рунических надписей. Опубликовано: Тюркологический сборник. 1971. – М.: Наука, 1972. – С. 145-166. (Rusça)
# Тюркские Енисейские эпитафии. Граматика, текстология. / И. В. Кормушин. [отв. ред Д, М. Насилов]; Ин-т языкознания РАН. — М.: Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4. (Rusça)