İsmaililik

**İsmaililik** (), Şii İslam'ın bir koludur. İsmailîler () adlarını, Cafer es-Sadık'ın tayin edilmiş manevi halefi (imâm) olarak İsmail bin Cafer'i kabul etmelerinden alır. Bu noktada, İsmail'in küçük kardeşi Musa el-Kâzım'ı hakiki imam olarak gören Onikiciler'den ayrılırlar.

Muhammed bin İsmail'in MS 8. yüzyıldaki vefatından sonra, İsmailîlik öğretileri giderek bugün bilinen inanç sistemine dönüşmüş ve İslam dininin derin, ezoterik anlamına () odaklanmıştır. Usûlîlik ve Ahbârîlik'in daha zâhiri yönelimli hale gelmesiyle, Şii İslam iki ayrı yönde gelişmiştir: Alevî, Bektaşî, Aliânî ve Nusayrî gruplar gibi mistik yolu ve Tanrı'nın doğasını vurgulayan mecazi yaklaşımlar (zamanın İmamı'nı ezoterik hakikatin tezahürü olarak görürken), Usûlîler ve Ahbârîler gibi gruplar ise ilahi hukuka (şeriat) ve Muhammed ile On İki İmam'ın söz ve fiillerine (sünnet) odaklanmıştır.

İsmailîler, İsmail bin Cafer'i altıncı imam olarak kabul eder. İsmailî düşüncesi, Yeni Platonculuk'tan derinden etkilenmiştir.

İsmailîliğin en büyük kolu, V. Ağa Han'ı 50. mirasçı imam olarak tanıyan Nizârîler iken diğer gruplar Tayyibî kolu olarak bilinir. İsmailîlerin nüfusa oranla en yoğun olduğu bölge Dağlık Badahşan'dır, ancak Orta Asya, Afganistan, İran, Pakistan, Yemen, Lübnan, Malezya, Suriye, Hindistan, Suudi Arabistan, Ürdün, Irak, Kuveyt, Doğu Afrika, Angola, Bangladeş ve Güney Afrika'da da İsmailî topluluklar bulunur. Son yıllarda Avrupa, Rusya, Kanada, Avustralya, Yeni Zelanda, Amerika Birleşik Devletleri ve Trinidad ve Tobago'ya göç etmişlerdir.

## Tarihçe
İlk İsmailî topluluk tarihte 765 yılında Ca'fer es-Sâdık'ın vefatından sonra ortaya çıkmıştır. Bu dönemde Abbâsîler, Emevî Hanedanı'nı yıkıp kendi halifelerini tahta geçirmiş ve İmâmiyye ilk dönem İsmailîlerini de içine alan farklı gruplara bölünmüştü.

İsmailîler kurdukları gizli topluluklarla kendi gözlerinde Ali ve soyuna ait halifelik hakkını gaspettiklerini düşündükleri Abbâsîler'e karşı mücadele vermeye yine bu dönemde başlamışlardır. İlk dönem İsmailîleri tarafından Da'vet *(el-Dava)* veya "*al-dawa al-hadiya*" yani hak olarak yönlendirilen dava adlandırılan bu hareket yaklaşık olarak Hicrî 3/Milâdî 9. yüzyılda başlamış ve Dava'nın propaganda veya misyonunu sürdüren Dâîler eylemlerini Irak, Pers, doğu Arabistan ve Yemen topraklarına yaymaya başlamışlardı. Dâîler Müslümanları onları kurulu düzenin adaletsizliklerinden kurtaracak ve Ehl-i Beyte yeniden hilafeti kazandıracağını söyledikleri İsmailî İmam Mehdi ile dayanışma yapmaya davet ediyorlardı.

## Yediciler ve Yedicilik i'tikadı
İlk defa ortaya çıktığında mensupları içinde sadece Yedi imama inanan bir grup *([[Yediciler]]/Yedi İmamcılık)* olarak adlandırılmıştı. Daha sonraları ise Yediden daha fazla imâmlara sahip olan İsmâilîyye mensuplarının da bazen Yediciler olarak adlandırıldığı olmaktadır. Ayrıca, İsmâilîyye İmâmet içerisinde bir de *"Yedili-Döngü Nazâriyesi"* bulunmasından dolayıdır ki, İsmâilîyye itikadı *"[[Yedicilik]]"* olarak adlandırılmaktadır. Bu mezhebin itikadî temelleri yedinci *“Nâtık–[[Allah'ın isimleri|Samed]]”* olan Muhammed b. İsmâîl el-Mektûm ile *“ʿAbd Allâh İbn-i Meymûn ve Oğulları”* tarafından tesis edilmiştir.

### İ'tikatları
“Dünya” hiçbir zaman imâmsız kalamaz ve kalmayacaktır. Allah her peygamber arasında tamamlayıcı olarak yedi imâm gönderilmiştir. Peygamber Muhammed'dan sonra birincisi Ali olmak üzere yedi imâm daha gönderilmiştir. İsmâil b. Ca'fer es-Sâdık’in yedinci imâm olduğu söylenir. Yedi imâmın birer de yardımcısı olduğu ve bunların dini yaymakla ve yüceltmekle görevlendirildikleri anlatılır.

#### “Nâtık” ve “Sâmet İmâm” silsileleri
Peygamberlere “Nâtık” ve yardımcılarına da "Samed İmâm” unvanı verildiği söylenir. Her yedi “Samed” silsilesinin sonunda bir “Nâtık” gönderildiği ve böylece dinin sürekli olarak geliştirildiği söylenir. Âdem’den ve oğlu Şît’ten itibaren altı *“[[Nâtık]]–[[Allah'ın isimleri|Samed]]”* silsilesinden sonra (Nûh–Sâm), (İbrâhim–İsmâil), (Mûsâ–Hârûn), (Îsâ–Şem’ûn), (Muhammed–Ali), (Muhammed b. İsmâîl el-Mektûm (Meymûn el-Kaddâh)–ʿAbd Allâh İbn-i Meymûn ve Oğulları) ile hitam bulan *“Nâtıklar ve [[Allah'ın isimleri|Samedler]] silsilesi”* ile sürmektedir. Gözle görülen eşyanın tasavvufî mânalarını kaldıran İbn-i Meymûn'dur ve herkes ona itaatle yükümlüdür.

## Kollar

İsmail'i Dâîlerin bu daveti başarıya ulaşmış ve Hicri 2. yüzyılda ilk Şîa devleti olan Fâtımî Devletini kurmuşlar ve Nizâriyye ve Müsta'liyye kollarına ayrıldıktan ve Fâtımîler yıkıldıktan sonra Nizâriyye önderleri İran'ın doğusundan Suriye'ye kadar olan çeşitli bölgelere dağılmış, birbirlerine sıkı bağlarla bağlı toplulukları yönetmeye devam etmişlerdir.

1830'ların sonunda İran'daki politik gelişmelerden ötürü Nizarîler'in 46. İmâmı ve ilk Ağa Han unvanını taşıyan Ağa Hasan Ali Şah, İran'dan Hindistan'a göç etmiş ve 1848'de Bombay'a yerleşerek mezhebin yönetim yerini buraya taşımıştır.

19. yüzyılın ikinci yarısı ve 20. yüzyılın başlarında İsmailîler önemlice bir kısmı Hint alt kıtasından Doğu Afrika'ya göç etmiştir.

## Öğretileri

Fâtımîler döneminde genişleyecek olan İsmâîliğin temelleri devletin kuruluşundan çok daha önce ilk dönem İsmâîliler tarafından atılmıştı. İsmâîliler kutsal metin ve dini emirlerde zâhir *(dışrak/exoteric)* ve bâtın *(içrek/ezoterik)* şeklinde iki temel yapı olduğunu ve harfî (sözcüğü sözcüğüne) anlamın batıni yani gizli ve içsel gerçekliğe işaret ettiğini kabul etmişler ve Kur'an'da bulunan bu söz konusu değişmez ve içrek hakikatleri ortaya çıkarmak için agnostik bir düşünce sistemi geliştirmişlerdi. Bu ilk dönem İsmailîler aynı zamanda peygamberler veya söz sahipleri (*Nutaqa*) tarafından izah edilen dini yasaların dönem dönem değişiklik geçirmesine karşın hakikatin sonsuza kadar baki kaldığını ifade etmekteydiler. Peygamberlerin halifeleri olan Velî veya İmamlar ise her devirde te'vil veya ezoterik yorum yoluyla vahiylerdeki gizli anlamları açıklamaktaydılar.

## İsmailîliğin İmam Silsilesi
İsmâîliler İsnâaşeriyye olan Caferiye mezhebinin İmam silsilesinden farklı olarak Ca'fer es-Sâdık'ın oğlu Musa (745–799), (Mûsâ el-Kâzım olarak da bilinir) yerine İsmail'e tabi olmuşlardır. Ca'fer es-Sâdık'a kadar olan İmamları ise Şiiliğin her iki mezhebi de kabul etmektedir. İsmâîlik içinde de Mustaali ve Nizari kollarının İmam listesinde bazı farklılıklar bulunmaktadır.

Aşağıda İsmâîliğin kabul ettiği İmam silsilesi Mustâ'li ve Nizârî kolları da dahil olmak üzere yer almaktadır.

0/1. Ali *([[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]] İmâm olarak sıralandırır fakat numaralandırmaz; [[Nizarîlik|Nizârilik]]'te Birinci'dir.)*
1/-. Hasan *([[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]] Birinci İmâm olarak sıralandırır, [[Nizarîlik|Nizârilik]]'te ise İmâm değildir, çünkü [[Nizari fıkhı|İmâmet (Nizâri itikadı)]]'na göre [[İmamet|İmâmet]] babadan oğula geçer, bu nedenle de onun imâmlığı kabul değildir.)*
2. Hüseyin
3. Zeynelâbidîn
4. Muhammed el-Bâkır
5. Ca'fer es-Sâdık
6. İsmâil b. Ca‘fer es-Sâdık
7. Muhammed b. İsmâil el-Mektûm
8. Vâfî Ahmed (Daftari'ye göre)/Wafī Ahmad (Nizari kolunun resmi listesine göre)
9. Muhammed el-Cevâd (Daftari'ye göre)/Takī Muhammad (Nizari kolunun resmi listesine göre)
10. Razî ʿAbd Allâh ''(Hüseyin bin ʿAhmed)'' (Daftari'ye göre)/Radiyu-d-Dīn Abdullāh (Nizari kolunun resmi listesine göre)
11. Birinci Fâtımî Halife/İmamı Ubeydullah el-Medhî
12. İkinci Fâtımî Halife/İmamı Kāim-Biemrillâh el-Fâtımî
13. Üçüncü Fâtımî Halife/İmamı Mansûr el-Fâtımî
14. Dördüncü Fâtımî Halife/İmamı Muiz-Lidînillâh
15. Beşinci Fâtımî Halife/İmamı Azîz-Billâh
16. Altıncı Fâtımî Halife/İmamı Hâkim-Biemrillâh *([[Dürziler|Dürzîler]]'in ortaya çıkışı)*
17. Yedinci Fâtımî Halife/İmamı Zâhir el-Fâtımî
18. Sekizinci Fâtımî Halife/İmamı Müstansır-Billâh el-Fâtımî

İsmâilîliğin **[[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]]** Kolunun İmâmları:
19. Dokuzuncu Fâtımî Halife/İmamı Müstâ‘lî-Billâh el-Fâtımî
20. Onuncu Fâtımî Halife/İmamı Âmir-Biahkâmillâh *([[Hafızilik|Hâfızîlik]] kolu oluştu)*
21. Et-Tâyyîb Ebû’l-Kâsım *([[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]] [[Gayba|Gayb]] halinde Gizlenen-[[İmamet|İmamı]])*

İsmâilîliğin **[[Nizarîlik|Nizâriyye]]** Kolunun İmâmları:
19. Nizâr b. Müstansır
20. Alamutlar "Birinci Gizlenen-İmamı" El-Hâdî bin el-Nizâr *([[Nizar bin Müstansır|Nizâr b. Müstansır]]'ın öz oğlu olarak tanıtılan)*
21. Alamutlar "İkinci Gizlenen-İmamı" El-Môhtadî bin el-Hâdî *([[Nizar bin Müstansır|Nizâr b. Müstansır]]'ın öz torunu olduğu iddia edilen - I. Muhammed)*
22. Alamutlar "Üçüncü Gizlenen-İmamı" El-Kahir bin el-Môhtadî bi-Kuvvet’ûl-Lâh / bi-Ahkâmî’l-Lâh bin el-Hâdî bin el-Nizâr *( I. Hasan - Hasan bin el-Muhammed bin Ali )*
23. Alamutlar "Birinci Gözüken-İmâmı" Hasan-ı Sâni Alâ Zikrihi’s-Selâm *(II. Hasan - Nasıl ki [[İslam|İslâm]] inancına göre [[Muhammed]]'in adı her zikredildiğinde veya işitildiğinde sallallahu aleyhi ve sellem ibâresinin söylenmesi dînî bir mükellefiyyet hâlini almışsa, [[Nizari fıkhı|Nizâriyye]] [[İslam mezhepleri|Mezhebi]]'nin [[Akide|akaidine]] göre de [[II. Hasan (Haşhaşi)|Alâ Zikrihi’s-Selâm Hasan Sâni]]'nin adının duyulması veya söylenmesi hâlinde sâmimî bir [[Nizarîlik|Nizâri]]'nin *"Alâ Zikrihi’s-Selâm"* ibâresini onun peygamberliğini kalben ikrâr etmek maksadıyla tekrarlaması şarttır.)*
24. Alamutlar "İkinci Gözüken-İmâmı" Nûr’ûd-Dîn Muhammed Sâni
25. Alamutlar "Üçüncü Gözüken-İmâmı" Celâl’ed-Dîn Hasan-ı Sâlis*<br/>
26. [[Alamut Kalesi|Alamutlar]] "Dördüncü Gözüken-İmâmı" [[III. Muhammed (Haşhaşi)|Alâ’ed-Dîn Muhammed bin Hasan-ı Sâlis]]<br/>
27. [[Alamut Kalesi|Alamutlar]] "Beşinci ve Son Gözüken-İmâmı" [[Rükneddin Hürşah|Rûkn’ed-Dîn Hûr-Şâh]]<br/>
*(**Bağımsız [[Alamut Kalesi|Alamut Nizâri Devleti]] 1256 yılında [[Hülâgû]] tarafından sona erdirildi. 1256 yılından sonra [[Nizarîlik|Nizâriyye]] inançlarını [[Tasavvuf|Sûfi]] şemsiyesi altında devam ettirdiler.**)*<br/>
28. Şems’ed-Dîn Muhammed<br/>
29. Kâsım Şâh<br/>
30. İslâm Şâh<br/>
31. Muhammad ibn İslâm Şâh<br/>
32. II. Mûstensir bil-Lâh<br/>
33. Abd’ûs-Selâm Şâh<br/>
34. Gârib Mîrzâ / III. Mûstensir bil-Lâh<br />
35. Ebû Zer ʿAli Nûr’ûd-Dîn<br />
36. Murâd Mîrzâ<br />
37. Z’ûl-Fikâr ʿAli I. Halîl’ûl-Lâh<br/>
38. Nûr’ûd-Dahr (Nûr’ûd-Dîn) ʿAli<br/>
39. ʿAli II. Halîl’ûl-Lâh<br/>
40. Şâh II. Nizâr<br/>
41. Seyyid ʿAli<br/>
42. Hasan ʿAli<br/>
43. Kâsım ʿAli *(Seyyid Câʿfer)*<br/>
44. Ebû’l-Hasan ʿAli *(Bekir Şâh)*<br/>
45. Şâh II. Halîl’ûl-Lâh<br/>
46. [[I. Ağa Han|Hasan ʿAli Şâh Mahallâtî *(I. Ağa Han)*]]<br/>
47. [[II. Ağa Han|ʿAli Şâh Ni'metullâhî *(II. Ağa Han)*]] (Şâh ʿAli Şâh resmi [[Nizarîlik|Nizâriyye]] listesine göre)<br/>
48. [[III. Ağa Han|Sultân Muhammad Şâh *(III. Ağa Han)*]]<br/>
49. [[IV. Ağa Han|Şâh Kerîm’ûl-Hûseynî *(IV. Ağa Han)*]]<br/>
50. [[V. Ağa Han|Rahîm’ûl-Hûseynî *(V. Ağa Han)*]]<br/>


== Alt Şubeleri ==
İsmailîliğin alt şubleri:

* [[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]]
** [[Hafızilik|Hâfızî]] ([[Fâtımîler]]) *(Günümüzde takipçisi kalmamış olan bir koldur.)*
** [[Tayyib Ebu'l-Kasım|Tâyyibî]]
*** [[Davudî İsmailîlik|Davudi Buhra]]
*** [[Süleymani Buhra]]
*** [[Alavî Buhra|Alevî Buhra]]
*** [[Kutbî İsmailîlik|Kutbî Buhra]]
* [[Nizarîlik|Nizâriyye]], İsmâiliyye mezhebinin günümüze kadar gelen en önemli kolu.
** [[Hoca (İsmaililik)|Hoca (İsmâîlilik)]]
** [[Haşhaşîler|Sabbâhiyye]] ([[Haşhaşîler|Haşîşiyye]]-[[Bâtınîlik|Bâtıniyye]])
** [[Türkistan Aleviliği]] ([[Vech-i Din|Veçh-i Din]])
* [[Dürziler|Dürzîlik]]: [[Fâtımîler|Fâtımî]] halifelerinden [[Hâkim (Fâtımî halifesi)|Hâkim-Biemrillâh]] döneminde (996-1021) [[Hamza bin Ali|Vezir Hamza b. Ali]] tarafından kurulan aşırı bir fırka.
* [[Karmatîlik|Karmatîler]], Aşırı Şiî İsmâiliyye mezhebine mensup bir zümre.

== Ayrıca bakınız ==
* [[Şiilik|Şîa]]
* [[Bâtınîlik|Bâtıniyye]]
* [[Haşhaşîler|Sabbâhiyye]]
* [[Karmatîlik|Karmatîler]]
* [[Müsta'lîlik|Müsta'liyye]]
* [[Dürziler|Dürzîlik]]

== Kaynakça ==


== Notlar ==
* 1  [http://assets.cambridge.org/052145/140X/sample/052145140Xws.pdf Farhad Daftary, Introduction: Isma'ilis and Isma'ili studies] 
* 2 [http://www.iis.ac.uk The Institute of Ismaili Studies]
* 3 [http://assets.cambridge.org/052145/140X/sample/052145140Xws.pdf Farhad Daftary, Introduction: Isma'ilis and Isma'ili studies] 
* 4  Farhad Daftary. *The Ismāīlīs: Their history and doctrines.'' Cambridge, England: Cambridge University Press, 1990, pp.&nbsp;551–553.

## Dış bağlantılar
* Graphical illustration of the sects of Shi'a Islam
* History of Imams from the Nizarī point of view. 
* Institute of Ismaili Studies
* Dawoodi Bohras
* Aga Khan Development Network
* First Ismaili Electronic Library and Database 
* Alavi Bohra: The Smallest Sect of Ismā'īlī Mustaˤlī Faith
* Ismā'īlī Connect: Ismā'īlī Information / Discussion / Community Site 
* 21st Century Peoples Guide.
* Isma'ilism, in the Encyclopedia of the Orient