Kategori teorisi

**Kategori teorisi** ya da **Ulam kuramı**, matematiksel yapılar ve bunlar arasındaki ilişkilerle soyut olarak ilgilenen bir matematik kuramıdır. Kategori kuramı, öğelere (nesnelere) yoğunlaşan küme kuramının aksine, nesneler arası ilişkilere (morfizmlere) odaklanır.

## Tarihi
Bir **kategori** birbirileriyle ilişkili matematiksel nesneler sınıfının (örneğin grupların) özünü yakalamaya çalışır. Geleneksel olarak yapıldığı gibi tekil nesneler (gruplar) üzerine yoğunlaşmak yerine, bu nesneler arasındaki yapı muhafaza edici gönderimler (yani morfizmler) üzerine yoğunlaşır. Gruplar örneğinde bu gönderimler grup homomorfizmleridir. Bu şekilde farklı kategorileri funktorlar aracılığıyla ilişkilendirmek mümkündür. Funktorlar, bir kategorinin her nesnesini diğer kategorinin bir nesnesiyle ve bir kategorideki morfizmi diğerindeki bir morfizme ilişkilendiren fonksiyonların bir genelleştirmesidir. Sıkça topolojik uzayın temel grubu gibi "doğal yapılar" funktorlar şeklinde ifade edilebilir. Bunun ötesinde, bu tip yapılar "doğal bir bağıntıya" sahiptir ve bir funktoru diğerine ilişkilendirme yolu olan doğal transformasyon konseptine olanak tanır.

Kategoriler, funktorlar ve doğal transformasyonlar Samuel Eilenberg ve Saunders MacLane tarafından 1945 yılında ortaya atılmıştır. Başlangıçta bu nosyonlar, topolojide, özellikle cebirsel topolojide, geometrik ve sezgisel bir kavram olan homolojiden aksiyomatik bir yaklaşım olan homoloji teorisine geçişte önemli bir bölümdür.
Başkalarının yanı sıra Ulam tarafından (ya da kendisine atfen), benzer düşüncelerin 1930'ların sonunda Polonya okulunda ortaya çıktığı iddia edilmiştir.

Eilenberg/MacLane, kendi ifadelerine göre, bu kuramı geliştirirken doğal transformasyonları anlama çabasındaydılar. Bunu yapabilmek için funktorlar tanımlamak, funktorları tanımlamak için ise kategoriler tanımlamak gerekiyordu.

Günümüzde bu kuram, matematiğin tüm alanlarında uygulanmaktadır.

## Kategoriler, nesneler ve morfizmler

### Kategoriler
Bir *kategori* *C* aşağıdaki üç matematiksel durumu oluşturur:
* Bir sınıf ob(*C*), böyle ögelere *nesneler* denir;
* Bir sınıf hom(*C*), böyle ögelere biçimler veya göndermeler veya *oklar* denir. Her biçim ***f*** bir *kaynak nesne *'a*** ve ''hedef nesne '''b*** var.  ifadesi, sözlü olarak ifadesi "*f* *a'<nowiki/>*dan *b'<nowiki/>*ye bir biçimdir". ifadesi - alternatif ifade olarak ,  veya  - *a* dan *b*ye tüm biçimlerin *hom-sınıf* ifadesidir.
* Bir ikili işlem ∘, *biçimlerin kompozisyonu* denir, böylece *a*, *b* ve *c* herhangi üç nesne için, elimizde  var. nin kompozisyonu ve   veya *gf* olarak yazılır, aksiyom ile yönetilir:
** Birleşimlilik: Eğer ,  ve  ise  ve
** Özdeşlik: *x* nesnesi için, burada bir morfizm  var. x için *[[özdeş morfizm]] * denir, böylece her  morfizm için, elimizde  var.
::aksiyomlardan,buna  burada her nesne için tam bir özdeş morfizm sağlanabilir. Bazı yazarlar sadece kendi özdeş morfizmalarını  tanımlayarak verilen tanımından sapabilir.

### Morfizmler

morfizmler boyunca ilişkiler ( gibi) değişmeli diyagramlar ile "noktalar" (köşeler) gösterimsel nesneler ve "oklar" gösterimsel biçimler sık sık kullanılarak gösterilmiştir.

Morfizmler için aşağıdaki özelliklerin herhangisi olabilir. Bir morfizm  bir:
* monomorfizm (veya *monik*) eğer  vurgusu  tüm  morfizmler için.
* epimorfizm (veya *epik*) eğer  vurgusu  tüm  morfizmler için.
* *bimorfizm* eğer *f* hem epik ve hem de moniktir.
* izomorfizm eğer burada bir morfizm  var böylece .
* endomorfizm eğer . ise end(*a*) *a*nın endomorfizminin sınıfını ifade eder.
* otomorfizm eğer *f* hem bir endomorfizm ve hem de bir izomorfizmdir. aut(*a*) *a*nın otomorfizmlerinin sınıfını ifade eder.
* çekilme eğer *f*nin bir sağ tersi var, yani eğer burada bir morfizm  ile  varsa.
* kesit eğer *f* in bir sol tersi var, yani eğer burada bir morfizm  ile  varsa.

Her çekilme bir epimorfizmdir ve her kesit bir monomorfizmdir. Dahası, aşağıdaki üç durumun eşdeğeridir:
* *f* bir monomorfizm ve bir çekilmedir;
* *f* bir epimorfizm ve bir kesittir;
* *f* bir izomorfizmdir.

## Kaynakça
* William Lawvere and Steve Schanuel: *Conceptual Mathematics: A First Introduction to Categories*, Cambridge University Press, Cambridge, 1997.
* Saunders Mac Lane: *Categories for the Working Mathematician*, 2nd edition. Graduate Texts in Mathematics 5, Springer 1998
* Francis Borceux: *Handbook of Categorical Algebra*, volumes 50-52 of *Encyclopedia of Mathematics and its Applications*. Cambridge University Press, 1994.

## Dış bağlantılar
* Alexandre Stefanov'un serbest çevrimiçi matematik kaynakları listesinin ''Kategori Teorisi'' bölümü.

## Kaynakça