Zaporojya Kazakları

**Zaporojya Kazakları** veya kısaca **Zaporojyalılar** (), Dinyeper Nehri'nin çağlayanlarının ötesindeki Zaporijya bölgesinde yaşayan Kazaklardı. Günümüzde Orta Ukrayna'da "Büyük Çayır" olarak bilinen bu bölge, Sovyet döneminde Kakhovka Reservuarı'nın suları altinda kalmıştır. Zaporijya Siçi 15. yüzyılda Lehistan-Litvanya Birliği'nden kaçan serfler ile hızla büyümüştü. Parlamenter sistemi olan, saygın bir siyasi varlık haline gelmişti.

Zaporojya Kazaklarının adı (*Zaporojtsi*) tahkimatlarının (Siç) bulunduğu yer olan Zaporojya'dan gelir. Zaporojya, 'çağlayanların ötesindek toprak' demektir (*za* ‘ötesinde’ *poróhy* ‘çağlayanlar’).

16., 17 ve 18. yüzyılın büyük bölümünde Zaporojya Kazakları Lehistan-Litvanya Birliği'nin, Osmanlı İmparatorluğu'nun, Kırım Hanlığı'nın ve Rusya Çarlığı'nın otoritesine kafa tutabilen kuvvetli bir siyasi ve askerî güç haline geldi. Üç büyük devlet arasındaki ihtilaflar ve ittifaklar arasında gidip gelen Host, 18. yüzyıl sonunda Rus İmparatorluğu tarafından zorla dağıtıldı.

Ukrayna Kazakları 1917 Ekim Devrimi'nden sonra Sovyet hükûmetini devirebilmek için Beyaz Ordu'ya katılarak Kızıllara karşı katliam hareketlerine girişmişlerdir. Kazak atamanlar özellikle Rusya'nın doğusu ve güneyinde Beyaz Terör adı verilen katliamlara sebep olmuşlardır. Ancak Ukraynalı Bolşevikler karşısında yenilmişlerdir.

## Kökeni
Aşağı Dinyeper'deki ilk Kazak topluluklarının ne zaman oluşmaya başladığı kesin olarak bilinmemektedir. Avrasya Bozkırlarında 12. yüzyıl gibi erken bir tarihte benzer insanların yaşadığına dair işaretler ve hikayeler bulunmaktadır. O dönemde kendilerine Kazak adı verilmemişti, çünkü Kazak, Türk dilinde “özgür adam” anlamına gelen ve etimolojisini “Kazak” etnik kimliğiyle paylaşan bir kelimedir. Daha sonra Ukraynaca ve Rusça'da “özgür akıncı” anlamına gelen bir kelime haline gelmiştir. Karadeniz'in kuzeyindeki bozkırlarda Kumanlar, Peçenekler ve Hazarlar gibi göçebe kabileler yaşamaktaydı. Bu kabilelerin Kazakların etnogenezindeki rolü tartışmalı olmakla birlikte, daha sonraki Kazak kaynakları Slavlaşmış bir Hazar soyu olduğunu ileri sürmüştür.

Ayrıca, baskılardan veya cezai takibattan kaçmak için Kiev Rusyası'nın ekili topraklarından bu vahşi bozkırlara kaçan insan grupları da mevcuttu. Yaşam tarzları büyük ölçüde günümüzde Kazak olarak adlandırılan insanlarınkine benzemekteydi. Hayatlarını esas olarak avcılık ve balıkçılık yaparak, at ve yiyecek için Asyalı kabilelere baskınlar düzenleyerek idame ettirdiler, fakat aynı zamanda bu göçebelerle karışarak kültürel özelliklerinin çoğunu benimsediler. 16. yüzyılda Ukraynalı bir soylu olan Dmytro Vyshnevetsky, bu farklı grupları güçlü bir askeri organizasyonda birleştirmiştir.

Zaporojya Kazakları çeşitli sosyal ve etnik kökenlere sahip olmakla birlikte, büyük ölçüde Leh aristokratlarının yönetimi altında yaşamaktansa vahşi bozkırların tehlikeli özgürlüğünü tercih eden kaçak serflerden oluşmaktaydı. Bununla birlikte, kasaba halkı, küçük soylular ve hatta Kırım Tatarları da Kazak topluluğunun bir parçası haline gelmiştir. Din olarak ise Ortodoks Hristiyanlığını kabul etmek ve onun ritüellerini ve dualarını benimsemek durumundaydılar.

Göçebe hipotezi, Kazakların farklı zamanlarda Kuzey Karadeniz topraklarında yaşamış bir veya daha fazla göçebe halktan geldiğidir. Bu hipoteze göre Kazakların ataları İskitler, Sarmatlar, Hazarlar, Polovtsiler (Kumanlar), Çerkesler (Adigeler), Tatarlar ve diğer halklardı. Kazakların kökenine ilişkin göçebe hipotezi, 16. ve 17. yüzyıllardaki Polonya tarih okulunun etkisi altında şekillenmiş ve soyluların Sarmat kökenli olduğu teorisiyle bağlantılı olmuştur. Devletin veya halkın kökenini antik çağdaki belirli bir halktan türetme geleneğine göre, 18. yüzyılın Kazak tarihçileri Kazakların Hazar kökenini savundular. Kaynaklar arttıkça ve tarih bilimi geliştikçe göçebe hipotezleri resmi tarih yazımı tarafından reddedilmiştir. İlk kez Alexander Rigelman hipotezin kusurlu olduğuna değinmiştir. 20. yüzyılda Rus bilim adamı Gumilyov, Kazakların kökeninin Kumanlar olduğunu savunanlardan biri olmuştur.

## Mirası
1775 yılında Zaporojya Siçi'nin varlığı resmen sona ermiş olsa da, Ukrayna, Rusya, Polonya, Türkiye ve kendileriyle temasa geçen diğer devletler üzerinde derin bir kültürel, siyasi ve askeri miras bırakmışlardır. Kazakların diğer devletlerle olan değişken ittifakları, özellikle 20. yüzyılda tartışmalara yol açmıştır. Ruslar açısından Pereyaslav Antlaşması, Rus Çarlığı'na ve daha sonra Rus İmparatorluğu'na Rutenya topraklarını ele geçirme, Kiev Rusyası'nın tek varisi olarak hak iddia etme ve Rus Çarı'nı tüm Rusların koruyucusu ilan etme dürtüsü vermiş ve 19. yüzyıldaki Panslavizm hareketiyle bu düşünce doruğa ulaşmıştır.

Zaporojyalıların modern torunları olan Kuban Kazaklarının çoğu Rusya'ya karşı sadıktır. Birçoğu Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından yerel çatışmalarda savaşmıştır ve tıpkı devrimden önce İmparator'un özel muhafızlığını yaptıkları dönemde olduğu gibi, Kremlin Alayı'nın çoğunluğu Kuban Kazaklarından oluşmaktadır.

Polonya-Litvanya Birliği için Hmelnitski Ayaklanması ve Zaporojya Kazaklarının mağlubiyeti, 18. yüzyılın sonlarında Polonya'nın parçalanması ile sona eren ve birliğin kademeli olarak çöküşüne yol açan Tufan ile sonunun başlangıcını işaret etmiştir. Benzer bir kader hem Kırım Hanlığı'nı hem de Osmanlı İmparatorluğu'nu beklemekteydi. Her ikisinin de sayısız baskın ve saldırısına maruz kalan Zaporojya Kazakları, Osmanlı'nın Kuzey ve Orta Avrupa'ya yayılma emellerini sona erdirmek için Rus Ordusu'na yardım etti ve Polonya gibi Osmanlı İmparatorluğu da Kırım'ın kaybından sonra gerilemeye başlamıştır.

Zaporojya Kazaklarının tarihsel mirası, 19. yüzyılın ikinci yarısında Ukrayna milliyetçiliği düşüncesini şekillendirdi ve etkiledi. Adrian Kashchenko (1858-1921), Olena Apanovich gibi Ukraynalı tarihçiler, Zaporojya Siçi'nin 1775'te nihai olarak ortadan kalkmasının Ukrayna tarihinin önemli bir kaybı olduğunu öne sürmektedir. 1917 Devrimi'nden sonra, yeni ilan edilen Ukrayna Halk Cumhuriyeti'ni savunmak için Ukrayna'da Özgür Kazak birlikleri oluşturuldu. Sovyet döneminde, milliyetçi duyguların yükselişini bastırmak için milliyetçilik resmi olarak engellenmiş ve bunun yerine Zaporojya Kazaklarının Moskovayı Türklere karşı savunmadaki tarihi rolü vurgulanmıştır. 1990 yılında Sovyet hükûmeti ve Ukrayna bağımsızlık hareketi işbirliği yaparak Zaporojya Siçi'nin 500. yıldönümünü kutlamıştır.

Zaporojya kıyafetleri, şarkıları ve müziği resmi devlet dans ve müzik topluluklarına girmiş ve sonraki yıllarda Ukrayna'nın imajını etkilemiştir. 1991'de Ukrayna'nın bağımsızlığını kazanmasından bu yana, Kazak yaşam tarzını yeniden canlandırmaya yönelik girişimler daha çok politika, binicilik ve kültürel çabalar üzerinde yoğunlaşmıştır. Kasım 2016'da Dnipropetrovsk Oblastı Kazak şarkıları UNESCO Acil Koruma Gerektiren Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi'ne alındı.

Şu anda Zaporojya Kazaklarının merkezi Khortytsia, Ukrayna devletinin bir sembolü olarak görülmektedir.

## Kaynakça