Akademik yayıncılıkta geri çekme

Akademik yayıncılıkta **geri çekme**, akademik bir dergide yayımlanmış bir makalenin, sonuçlarına ve çıkarımlarına artık güvenilemeyecek ölçüde ciddi kusurlu olduğunun işaretlendiği bir mekanizmadır. Geri çekilen makaleler yayınlanmış literatürden kaldırılmaz, ancak geri çekilmiş olarak işaretlenir. Bazı durumlarda, örneğin makalenin açıkça karalayıcı olması, kişisel gizliliği ihlal etmesi, bir mahkeme kararına konu olması veya genel halk için ciddi bir sağlık riski oluşturması gibi durumlarda, bir makalenin yayından kaldırılması gerekebilir.

## Prosedür
Bir geri çekme, bir derginin editörleri veya makalelerin yazar(lar)ı (veya kurumları) tarafından başlatılabilir. Geri çekmeler genellikle editörler veya yazarlar tarafından yazılan ve geri çekmenin nedenini açıklayan bir geri çekme bildirimi ile birlikte yapılır. Bu tür bildirimler, yazarlardan önceki hata için özür dileyen bir not ve/veya hatayı yazara bildiren kişilere teşekkür ifadelerini de içerebilir. Geri çekmeler, yayınlanmış makalelerdeki küçük düzeltmelerle karıştırılmamalıdır.

Bilimsel yayınların geri çekilmesine ilişkin çok sayıda örnek bulunmaktadır. Retraction Watch, yeni geri çekmelerle ilgili güncellemeler sağlar ve geri çekmelerle ilgili genel konuları tartışır.

## Tarihçe
*Journal of Medical Ethics*'te 2011 yılında yayınlanan bir makale, PubMed'deki geri çekme oranlarını zaman içinde ölçmeye çalışarak, her yıl meydana gelen toplam yayın sayısındaki artışı hesaba katarken bile oranın artıp artmadığını belirlemeye çalışmıştır. Yazar, geri çekmelerdeki artış oranının yayınlardaki artış oranından daha fazla olduğunu bulmuştur. Ayrıca, yazar aşağıdakilere dikkat çekmektedir:"Sahtekarlık nedeniyle geri çekilen makalelerin sayısının 2004 ve 2009 yılları arasındaki 6 yılda yedi kattan fazla artması özellikle dikkat çekicidir. Aynı dönemde, bilimsel bir hata nedeniyle geri çekilen makale sayısı iki katına bile çıkmamıştır..." (p. 251).Yazar, bulgularının gerçekten de bilimsel sahtekârlıkta son zamanlarda bir artışa işaret edebileceğini öne sürse de diğer olasılıkları da kabul etmektedir. Örneğin, son yıllarda artan sahtekarlık oranları, dergilerin bilimsel literatürü denetleme konusunda geçmişe kıyasla daha iyi bir iş çıkardığını gösteriyor olabilir. Ayrıca, geri çekmeler toplam yayınların çok küçük bir yüzdesi için gerçekleştiğinden (1.000 makalede 1'den az), büyük miktarlarda sahtekarlık yapmaya istekli birkaç bilim insanı geri çekme oranlarını büyük ölçüde etkileyebilir. Örneğin yazar, Jan Hendrik Schön'ün incelediği veri kümesinde, tamamı 2002 ve 2003 yıllarında geri çekilen 15 makalede sonuç uydurduğuna dikkat çekmektedir; "yani 2002-2003 yıllarında sahtekarlık nedeniyle geri çekilen makalelerin %56'sından tek başına o sorumludur" (s 252).

COVID-19 pandemisi sırasında akademi dünyasında SARS-CoV-2 sorunlarını ele alan hızlı hakem incelemesi makalelerinde hızlı bir artış görüldü. Sonuç olarak, kalite ve/veya veri sorunları nedeniyle "Retraction Tsunami" adı verilen bir dizi makalenin geri çekilmesi, birçok uzmanın sadece hakem değerlendirmesinin kalitesini değil, aynı zamanda geri çekme uygulamalarının standartlarını da düşünmesine yol açtı.

Geri çekilen çalışmalara atıfta bulunulmaya devam edilebilir. Bu durum, akademisyenlerin geri çekmeden haberdar olmadığı durumlarda, özellikle de geri çekmenin orijinal yayından uzun süre sonra gerçekleştiği durumlarda ortaya çıkabilir.

## Önemli geri çekmeler

### Hata nedeniyle geri çekme

* **2013** - *[[New England Journal of Medicine]]*'de yayınlanan ve medyada geniş yer bulan Akdeniz diyetine ilişkin çalışma, rapor edilmeyen rastgele olmayan atamalar nedeniyle geri çekildi. Bu, anestezist John Carlisle tarafından binlerce çalışmada uygun randomizasyonu doğrulayan ve analiz edilenlerin yaklaşık %2'sinde sorun bulan daha büyük bir çabanın parçasıydı.
* **2012** - Séralini olayı - Genetiği değiştirilmiş mısır ve RoundUp herbisitiyle beslenen sıçanlarda tümörlerin arttığını öne süren makale, deneysel tasarımın eleştirilmesi nedeniyle geri çekildi. Derginin editörüne göre, "ham verilere daha derinlemesine bakıldığında, bu küçük örneklem büyüklüğü ile kesin sonuçlara ulaşılamayacağı ortaya çıkmıştır".
* **2003** - Ekstazi ile ilgili geri çekilen *[[Science]]* makalesi. Ekstazinin nörotoksisitesi hakkında geri çekilen makaleye bakınız.

### Dolandırıcılık veya görevi kötüye kullanma nedeniyle geri çekme

* **2021** - Minnesota Üniversitesinden Qiushi Wu ve Kangjie Lu tarafından açık kaynak topluluğunu inceleyen bir makale, Linux Vakfının araştırmacıların uygun izinleri almadan Linux çekirdeği için kasıtlı hatalar içeren yamalar sunduğunu ortaya çıkarmasının ardından geri çekildi.
* **2020** - 8 Ocak 2020 tarihinde *Science* dergisinde Dalmeet Singh Chawla tarafından kaleme alınan bir makalede, Rus Bilimler Akademisi (RAS) tarafından etik dışı yayın iddiaları üzerine yürütülen geniş çaplı bir soruşturmanın ilk sonuçlarında Rus dergilerinin 800'den fazla makaleyi geri çektiği belirtildi.
* **2018** - 11 Nisan 2019 tarihinde, Bristol Üniversitesinden Abderrahmane Kaidi'nin DNA hasarı üzerine biri 2010 yılında *Science* dergisinde, diğeri 2013 yılında *[[Nature (dergi)|Nature]]* dergisinde yayımlanan iki makalesi, veri uydurulduğuna dair kanıtların ardından eş zamanlı olarak geri çekildi.
* **2017** - Cornell Üniversitesinden Brian Wansink'in 5 makalesi, Wansink'in bir yüksek lisans öğrencisinden sonuçları "kurtarmasını" istediğine dair bir blog yazısı yazmasının ardından meslektaşlarının makalelerdeki verilerdeki tutarsızlıklara dikkat çekmesi üzerine tüketici davranışı ve pazarlama araştırmaları alanında inceleme altına alındı. Cornell Üniversitesi o zamandan beri bu konuları araştırdı ve 2018'de bir Üniversite soruşturma komitesi tarafından akademik suistimalde bulunduğu tespit edildi ve istifa etti. Wansink'in 18 araştırma makalesi, başka yayınlarda da benzer sorunlar tespit edildiği için geri çekildi.
* **2014** - Haruko Obokata ve arkadaşlarının, bir hücrenin kök hücreye dönüşmesini sağlayan bir yöntem olan STAP hücrelerine ilişkin bir makalesinin yanlış olduğu kanıtlandı. İlk olarak *Nature* dergisinde yayınlanan makale, aynı yıl içinde geri çekildi. Çok fazla tartışma yarattı ve kurumsal bir soruşturmanın ardından yazarlardan biri intihar etti.
* **2011** - Geri Çekme: IL-2-IgG2b Füzyon Proteini ile Tümör Büyümesi ve Metastazının Geliştirilmiş İnhibisyonu ve Antitümör Bağışıklığın İndüklenmesi. Scandinavian Journal of Immunology, 73: 266. Budagian V, Nanni P, Lollini PL, Musiani P, Di Carlo E, Bulanova E, Paus R, Bulfone-Paus S. tarafından 2002*
* **2011** - Anil Potti, eskiden Duke Üniversitesinde kanser araştırmacısıydı. Anil Potti ve diğerleri tarafından yazılan ve kanser prognozunun genomik imzalarını ve kanser tedavisine yanıtın öngörücülerini tanımlayan sekiz dergi makalesi 2011 ve 2012 yıllarında geri çekilmiştir. Geri çekme bildirimlerinde genel olarak makalelerde açıklanan analizlerin sonuçlarının yeniden üretilemediği belirtilmiştir. Kasım 2015'te Araştırma Dürüstlüğü Ofisi (ORI) Potti'nin araştırmayı suistimal ettiğini tespit etti.
* **2010** - Andrew Wakefield'ın 1998 yılında KKK aşısının otizme yol açabileceğini öne sürdüğü ve KKK aşısı tartışmalarına neden olan makalesi, "orijinal makalede yer alan çocukların 'ardışık olarak sevk edildiği' ve araştırmaların yerel etik kurul tarafından 'onaylandığı' iddialarının yanlış olduğunun kanıtlanması" nedeniyle geri çekilmiştir.
* **2009** - Scott Reuben tarafından 1996-2009 yılları arasında yazılan çok sayıda makale, Reuben'in yürüttüğünü iddia ettiği deneylerin hiçbirini gerçekte yürütmediğinin ortaya çıkmasının ardından geri çekilmiştir.
* **2007** - Sosyal psikolog Jennifer Lerner ve meslektaşları tarafından *[[Personality and Social Psychology Bulletin]]* ve *[[Biological Psychiatry]]* gibi dergilerde kaleme alınan çeşitli makalelerin geri çekilmesi.
* **2006** - Hwang Woo-Suk tarafından yazılan İnsan SCNT blastosistlerinden türetilen hastaya özgü embriyonik kök hücrelerin geri çekilmesi. Kök hücre araştırmaları alanındaki uydurmalar, 'sahte kök hücre araştırmalarıyla bağlantılı zimmete para geçirme ve biyoetik yasası ihlalleri iddianamesine' yol açtı.
* **2003** - Fizikçi Jan Hendrik Schön'ün *Science* ve *Nature* dergileri de dahil olmak üzere pek çok dergide yayınlanan ve şüpheli veriler içeren çok sayıda makalesi geri çekildi.
* **2002** - İlan edilen 116 ve 118 numaralı elementlerin keşfinin geri çekilmesi. Bakınız livermoryum, Victor Ninov.
* **1991** - David Baltimore ile birlikte çalışan Thereza Imanishi-Kari, 1986 yılında *Cell* dergisinde bir makale yayınladı. Imanishi-Kari'nin doktora sonrası araştırmacısı olan Margot O'Toole, Imanishi-Kari'nin bilimsel suiistimalini kamuoyuna duyurdu. Büyük bir soruşturmanın ardından, Ulusal Sağlık Enstitüleri 1986 Imanishi-Kari makalesindeki verilerin tahrif edildiği sonucuna varınca, Baltimore nihayet 1991 yılında bir geri çekme yayınlamak zorunda kaldı. 1996 yılında, federal hükûmet tarafından atanan bir uzman paneli, bilimsel sahtekarlığa dair hiçbir kanıt bulamayarak Imanishi-Kari'yi görevi kötüye kullanmaktan akladı.
* **1982** - John Darsee. 1980'lerin başında Harvard'da Eugene Braunwald'ın Kardiyak Araştırma Laboratuvarında uydurma sonuçlar. Başlangıçta patronu tarafından çok zeki olduğu düşünüldü. Aynı laboratuvardaki diğer araştırmacılar tarafından yakalandı.

### Etik ihlaller nedeniyle geri çekme

* **2019** - Wendy Rogers (Macquarie Üniversitesi, Avustralya) ve meslektaşları tarafından *BMJ Open*'da yayımlanan bir makalede, organların Çinli mahkûmlardan etik olmayan yollarla elde edildiği endişesiyle, organ nakliyle ilgili 400'den fazla bilimsel makalenin topluca geri çekilmesi çağrısında bulunuldu. Wendy Rogers, bu çalışmaları kullanan dergilerin, araştırmacıların ve klinisyenlerin bu organ kaçakçılığı yöntemlerinde suç ortağı olduklarını söyledi. Çalışmaya göre, organ nakli araştırma topluluğu, halen yayınlanmakta olan idam mahkûmlarının organlarının kullanılmasına ilişkin etik standartları yerine getirmekte başarısız olmuştur. Araştırmalardaki bu yaygın etik dışı ihlaller, bilim için öngörülemeyen birçok sonuca neden olacaktır. *[[PLOS One]]* 2019 yılında bu olayla ilgili 21 makaleyi de geri çekmiştir.
* **2017** - *Liver International* dergisi, Çin'de karaciğer nakli üzerine yapılan bir araştırmayı, araştırma sırasında 4 yıl boyunca aşılanan 564 karaciğerin izinin sürülememesi nedeniyle geri çekti. Uzmanlar, o dönemde Çin'deki donör sayısının azlığı göz önüne alındığında, bir hastanenin nakil için bu kadar çok sayıda serbest bağışlanmış karaciğere sahip olmasının mantıksız olduğuna dikkat çekti.

### Veri kaynağı nedeniyle geri çekme

* **2020** - 22 Mayıs 2020'de, COVID-19 pandemisi sırasında, *[[The Lancet]]*'te 96032 COVID-19 hastasından oluşan bir veri tabanına dayanarak, hidroksiklorokin ve klorokinin hastaların hastanede ölme olasılığını ve ventriküler aritmi olasılığını artırdığına dair kanıt bulduğunu iddia eden bir makale yayınlandı. Tıp araştırmacıları ve gazeteler, çalışmanın yazarlarından biri tarafından kurulan Surgisphere tarafından sağlanan verilerin geçerliliğine ilişkin şüphelerini dile getirdi. Makale, başyazar Mandeep Mehra'nın talebi üzerine 4 Haziran 2020 tarihinde resmen geri çekildi.

### Halkla ilişkiler sorunları nedeniyle geri çekme

* **2016** - 4 Mart 2016'da *PLOS One*'da insan elinin işleyişiyle ilgili bir makale, makalede "Yaratıcı"ya yapılan bir atıf nedeniyle sosyal medyada oluşan öfke nedeniyle geri çekildi.
* **1896** - Jose Rizal'in Roma Katolik Kilisesi aleyhindeki romanları ve diğer yayınlanmış makaleleri ile ilgili olarak bir geri çekme mektubu yayınladığı söylenmiştir.

## Ayrıca bakınız

* Sokal Olayı

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

*