Oskanca

**Oskanca**, Güney İtalya'da konuşulmuş soyu tükenmiş bir Hint-Avrupa dilidir. İtalik dillerin Osko-Umbriya koluna mensuptur. Oskanca bu sebeple Umbriyacayla yakın akrabadır.

Oskanca; Samnitler, Aurunklar (Ausonlar) ve Sidikinler de dahil olmak üzere bir dizi kabile tarafından konuşulmuştur. Son iki kabile genellikle "Oski" adı altında gruplandırılmıştır. Oskan grubu; Osko-Umbriya veya Sabel ailesinin bir parçasıdır; bu grup, Oskanca'yı ve sadece Ortadoğu İtalya'nın küçük kabilelerinden Hernikler, Marrukinler ve Pelinyi'nin bıraktığı yazıtlardan bilinen üç varyantı (Hernikçe, Marrukince ve Pelinyice) içerir. Etrüsk alfabesinden uyarlanan Merkez Oskan alfabesi, MÖ 5. yüzyıldan muhtemelen MS 1. yüzyıla kadar Campania ve çevresindeki bölgelerde Oskanca için kullanıldı.

## Kanıtları

Oskanca MÖ 5. yüzyıla kadar uzanan yazıtlardan bilinmektedir. En önemli Oskanca yazıtları Tabula Bantina, Tabula Osca (Oskanca Tableti) ve Cippus Abellanus'tur. Puglia'daki Teanum Apulum'da eski para biriminin Oskancada yazıldığına dair kanıtlar bulunmaktadır (MÖ 300'ün öncesine işaret ediyor). Pompeii duvarlarındaki Oskanca grafitiler, MS 1. yüzyıla doğru en az bir kentsel çevrede devamlılığın olduğunu gösteriyor.

2017 itibarıyla son yıllardaki hızlı bir artışla birlikte toplamda 800 Oskanca yazı bulundu. Oskanca; "yerli" Oskanca yazısı, Yunanca temelli Güney Oskanca yazısı ve nihayetinde baskın gelen Roma Oskanca yazısı da dahil olmak üzere zaman ve mekana göre çeşitli yazılarla kullanıldı.

### Ölümü
Güney İtalya'nın kıyı bölgelerinde Oskancanın MÖ 400'ten MÖ 100'e kadarki üç yüz yıllık Yunanca iki dilliliğinde hayatta kaldığı düşünüldü. Bu da onu, bir dilin ne baskın olduğu ne de diğerinin öldüğü "olağandışı ve istikrarlı bir toplumsal çokdillilik olayı" yapmakta fakat Roma dönemi boyunca hem Oskanca hem de Yunanca, eski Yunanca lehçelerinin devamı niteliğindeki Griko'nun tartışmalı olasılığı dışında, Güney İtalya'dan zamanla silindi. Oskancanın kullanımı Sosyal Savaş sonrasında azaldı. Oskanca konuşma bölgesindeki şehirlerde bulunan grafitiler dilin günlük kullanımda kaldığını gösteriyor. Bunu destekleyen kanıtlardan biri, MS 62 depreminden sonra yeniden inşa edilen ve bu yüzden de MS 62-79 yılları arasında yazılmış olması gereken Pompeii duvarlarındaki Oskanca grafitilerin varlığıdır. Diğer akademisyenler, Roma kolonizasyonunun ardından halk yazıtlarının yok oluşunu öne sürerek bunun Oskancanın hayatta kalmasına dair güçlü bir kanıt olmadığı fikrindeler. İki dilin farklı şartlar altında aynı anda var olması da olasılıklar dahilindedir. Latince siyasi, dini ve yönetimsel önem taşırken Oskanca "düşük" seviyeli bir dil olarak görülmüş olabilir. Bu fenomene iki dillilikli diglosya (iki dillilik) denir. MS 1. yüzyıldan kalma bazı Oskanca grafitiler var ama Latince konuşan Roma vatandaşlarının Latince konuşmayan atalarının olduğu İtalya'dan kanıt bulunması nadir bir durumdur.

## Genel özellikleri
Oskanca konuşanlar Latium nüfusuyla yakın temas halindeydiler. Önemli Oskan yerleşimlerinin yakınlarında Eski Latince yazılar keşfedildi. Örneğin; Garigliano Kasesi, bir zamanlar büyük bir Oskan yerleşim yeri olan Capua'ya 40 kilometreden daha az bir mesafede, Minturnae yakınlarında bulundu. Fazlaca çarpıcı fark olsa da ve Latincedeki birçok ortak kelime grubu eksik veya tamamen farklı bir biçimde olsa da Oskanca ve Latince arasında birçok benzerlik vardır. Örneğin; Latince *volo*, *velle*, *volui* ve diğer Ön Hint-Avrupacadaki **wel-* (istemek) kökünden gelen biçimler **gher* (arzulamak) kökünden gelen kelimelerle ifade edilmişti: Latince *volent* kelimesine karşılık Oskanca *herest* ('ister, arzular', Almanca soydaşı 'begehren', İngilizce soydaşı 'yearn'). Yer kelimesi, İtalyan dilbilimci Alberto Manco'nun hayatta kalan yerel bir yer ismine bağladığı bir hapax olan *slaagid* (yer) ile ifade edilmişti. Latince *locus* kelimesinin uzak soydaşıdır ve ikisi de Ön İtalik'teki "*stlokos*"tan türemiştir.

Sesbilimde de, Oskanca Latince'ye göre bir dizi açık farklılık sergilemiştir. Bu nedenle; Latincedeki 'qu' yerine Oskancada 'p' yer alır (Osk. pis, Lat. quis) (Kelt dillerindeki P-Keltik/Q-Keltik bölünmesine benzer), Latincedeki 'v' yerine Oskancada 'b' yer alır, Latincedeki orta 'b' veya 'd' yerine Oskancada 'f' yer alır (Osk. mefiai, Lat. mediae).

Oskanca, bilinen tüm İtalik dillerin en muhafazakarı olarak görülür ve tasdiklenmiş Hint-Avrupa dilleri arasında, ikili ünlülerin bozulmadan miras alınarak ünlü sisteminin korunmasında yalnızca Yunanca ile benzerdir.

## Yazı sistemi

### Alfabe
Oskanca aslen Etrüsk alfabesinden türetilen (veya onunla aynı kökten gelen) Eski İtalik yazılarından biri olan belirli bir "Oskanca alfabesi" ile yazılmıştır. Daha sonraki yazıtlar Yunan ve Latin alfabeleriyle yazılmıştır.

#### "Etrüsk" alfabesi
Oski halkı (Osci) muhtemelen MÖ 7. yüzyılda arkaik Etrüsk alfabesini sahiplendi ancak alfabenin tanınabilir bir Oskanca varyantı yalnızca MÖ 5. yüzyıldan itibaren tasdiklenmiştir; sembol envanteri, Í ve Ú olarak yazılan I ve U'nun düşürülmüş varyantlarının tanıtımıyla klasik Etrüsk alfabesini genişletti. Ú, Oskancadaki /o/'yu temsil etmek için kullanılırken U, /u/ için ve Oskancada ~[uː] olmak üzere bir ses kayması geçiren tarihsel uzun */oː/ için kullanıldı.

Yerel alfabenin *Z*'si [ts] olarak telaffuz edilir. *Ú* ve *Í*, *U* ve *I*'nin türevleridir ve en eski yazılarda görünmez. *Ú* bir tür o sesini ve *Í* yüksek-orta [ẹ] sesini temsil eder. Ünlülerin çiftlenmesi uzunluğu belirtir ancak uzun bir *I*, *IÍ* olarak yazılır.

#### "Yunan" alfabesi
Yunan alfabesiyle yazılan Oskanca, biri yerel alfabenin *H*'si diğeri de *V*'si olmak üzere iki eklenti dışında standard alfabeyle aynıydı. *η* ve *ω* harfleri bir nicelik belirtmez. Bazen, *ηι* ve *ωϝ* kümeleri sırasıyla ikili ünlü /ei/ ve /ou/ seslerini temsil ederken *ει* ve *oυ* kümeleri yerel alfabenin tekli ünlü /i:/ ve /u:/ seslerini temsil eder. Başka zamanlar *ει* ve *oυ* ikili ünlüler için kullanılırken *o* /u:/ sesi için kullanılır.

#### "Latin" alfabesi
Latin alfabesiyle yazıldığında Oskanca *Z*'si [ts] sesini değil, alfabedeki [s] ile benzer yazılan [z] sesini temsil eder.

#### Harf çevirisi (transliterasyon)
Oskanca yazıtlarından alıntı yapıldığında, "Oskanca" alfabesindekileri Latin **kalın harflerine**, "Latin" alfabesindekileri Latin *italik harflerine* ve "Yunan" alfabesindekileri modern Yunan alfabesine çevirmek geleneksel olan yöntemdir. Üç alfabenin de harfleri küçük harflerle gösterilir.

## Fonoloji

### Ünlüler
Ünlüler *ns* ve *nct'den* önce (ikincisinde *n* kaybolur) ve muhtemelen *nf* ve *nx'den* önce de düzenli olarak uzatılır. İçtürem (sestürem), bir akıcı veya genizsil ile başka bir ünsüz arasında, öncesinde veya sonrasında bir ünlünün gelişmesi, Oskancada sıklıkla görülür; diğer (akıcı/genizsil olmayan) ünsüz önce gelirse yeni ünlü önceki ünlüyle aynı olur. Diğer ünsüz sonra gelirse yeni ünlü sonraki ünlüyle aynı olur.

#### Tekli ünlüler

##### A
Kısa *a* çoğu yerde bulunur. Uzun *ā* başlangıç veya orta yerde bulunur. Son *ā,* [ɔ:] ile benzer ses çıkarmaya başlar, böylece *ú* veya nadiren *u* şeklinde yazılır.

##### E
Kısa *e* "genellikle" değişmez; orta hecede bir dudaksıldan önce *u* veya *i* olur ve başka bir sesli harften önce *e*, *í* ile yazılmış yüksek orta [ẹ]'ye yükselir. Uzun *ē* benzer şekilde, yazılı *í* veya *íí*'nin sesi olan yüksek orta [ẹ]'ye yükseltir.

##### I
Kısa *i* yazılırken *í* olur. Uzun *ī,* *i* ile yazılır, ancak çiftlenerek yazıldığında uzunluk işareti olarak *ií* diye yazılır.

##### O
Kısa *o* çoğunlukla değişmeden kalır ve *ú* diye yazılır; son sesteki *-m*'den önce, daha çok *u* gibi olur. Uzun *ō*, *u* veya *uu* ile gösterilir.

##### U
Kısa *u* genellikle değişmez; *t*, *d*, *n'<nowiki/>*den sonra ses *iu*'nun sesine dönüşür. Uzun *ū* genellikle değişmez; tek hecelerde ī sesine dönüşmüştür ve son hecelerde *ī* sesine dönüşmüş de olabilir.

#### İkili ünlüler
İkili ünlülerin sesleri değişmeden kalır:

### Ünsüzler
Oskanca aşağıdaki ünsüzlere sahiptir:

#### S
Oskancada ünlüler arasındaki *s*, Latince ve Umbriyacada olduğu gibi rotasizme uğramadı ama ötümlüydü ve /z/ sesi haline geldi. Fakat ünlüler arasında orijinal *rs* kümesi, ya önceki ünlüyü uzatan basit bir *r'ye* ya da Latincedeki gibi uzun bir *rr'ye* dönüştü ve kelimenin sonunda orijinal *rs*, tıpkı Latince'de olduğu gibi *r* oldu. Latince'den farklı olarak, s'ler *sm*, *sn*, *sl* ünsüz kümelerinden ne Oskancada ne de Umbriyacada düşürülmez. Umbriyaca *sesna "*akşam yemeği", Oskanca **kersnu** ve Latince *cēna*.

## Morfoloji

### İsim çekimi
Oskancada isimler yedi durumdan biriyle çekimlenir: yalın, seslenme, belirtme, tamlayan, yönelme, ayrılma ve bulunma (sonuncusu Latincede bulunmaz). Aynı Latincede olduğu gibi farklı çekim sınıfları bulunmaktadır.

#### İkinci çekim
Oskancadaki ikinci çekimi Latincedeki karşılığından ayıran bazı özellikler bulunmaktadır:

* Eril tekil yalın bitiminde *-os > -*s* değişimi yaşanır, daha sonraki fonetik ve ortografik değişimlere yol açar.
* Tekil yalın -*eis* i-gövdelerinden alınmıştır.
* Çoğul yalın -*ús*, cansız tematik isimler için kullanılan Hint-Avrupa çoğul yalın bitimini korur, Latince ise yerine zamir çekiminden *-oi > -*ī* bitimini kullanır.

#### Üçüncü çekim
Latincedeki gibi Oskancada da bu çekim i-gövdeleri ile ünsüz gövdelerini birleştirmektedir. Bu sınıfta nötr tasdiklenmemiştir.



### Fiiller
Oskancadaki fiiller aşağıdaki kategorilerde çekimlenriler:

* Zaman (şimdiki, bitmemiş, bitmiş ve bitmiş gelecek)
* Çatı (etken, deponent/edilgen)
* Kip (bildirme, emir, isteme)
* Kişi (1., 2., 3.)
* Sayı (tekil, çoğul)

Şimdiki, gelecek ve bitmiş gelecek zamandaki etken fiiller aşağıdaki kişi bitimlerini kullanırlar:

Bitmemiş, bildirme bitmiş ve isteme kipindeki tüm zamanlardaki etken fiiller farklı kişi bitimleri kullanırlar:

Edilgen bitimler sadece 3. kişide tasdiklenmiştir: tekil -*ter*, çoğul -*nter*.

Bitmiş gövdeler, şimdiki zaman gövdelerinden farklı şekillerde türetilirler. Latince -*vī*- ve -*s*- bitmişler Oskancada tasdiklenmemiştir. Bunların yerine Oskanca; **deded** 'verdi' kelimesindeki gibi ikileme, **prúfa-tt-ed** 'onayladı' kelimesindeki gbi *-tt-* eki, **kella-k-ed** 'topladı' kelimesindeki gibi *-k-* eki, **aíkda-f-ed** 'yeniden inşa etti' kelimesindeki gibi *-f-* eki gibi kendi biçimlerini kullanmıştır. Bazı fiiller ayrıca bütünleyici (suppletive) biçimler kullanmıştır.

Diğer zamanlar aşağıdaki eklerle oluşturulmuştur:

Aşağıdaki çekimsiz biçimler tasdiklenmiştir (hepsi şimdiki zaman gövdesi temellidir):

## Oskanca metinlerden örnekler

### [[Cippus Abellanus]]'tan

Latince:

Türkçe:

### [[Tabula Bantina]]'dan

#### İlk paragraf
toplam altı paragraftan 3-8. satırlar (ilk birkaç satır açık bir şekilde okunamayacak kadar hasarlı):
}}

Latince:

Türkçe:

Notlar: Oskanca *carn-* "parça, bölüm", Latincedeki *carn-* "et" (İngilizce'deki carnivore) ile ilgilidir; Hint-Avrupacadaki 'kesmek' anlamına gelen **ker-* kökünden gelir - belli ki Latince kelime aslen '(etin) parçası' demekti. Oskanca *tangin-* "yargı, rıza" İngilizce "think" ile ilgilidir.

#### İkinci paragraf
= 8-13. satırlar. Bu ve sonraki paragrafta, meclisin bir temyiz mahkemesi olarak yargısal işlevi tartışılmaktadır:
}}

Latince:

Türkçe:

#### Üçüncü paragraf
= 13-18. satırlar

Latince:

Türkçe:

### Vibius Adiranus'un Vasiyeti
Oskanca:

Türkçe:

## Ayrıca bakınız

* Antik İtalya halkları

## Kaynakça

## Kaynaklar

* 
* 

## Ek kaynaklar
*Dilbilimsel Anahatlar* :

* Prosdocimi, AL 1978. "L'osco". *Lingue e dialetti dell'Italia antica'da*, bir cura di Aldo Luigi Prosdocimi, 825-912. Popoli ve Civiltà dell'Italia antica 6. Roma - Padova: Biblioteca di storia patria.

*Çalışmalar* :

* Planta, R. von 1892-1897. *Grammatik der oskisch-umbrischen Dialekte*. 2 voll. Strassburg: K. J. Trubner.
* Buck, C. D. 1904 [1979/2]. A Grammar of Oscan and Umbrian. Boston: Ginn & Company.
* Cooley, Alison E. 2002. "The survival of Oscan in Roman Pompeii." *Becoming Roman, writing Latin? : literacy and epigraphy in the Roman West.* Journal of Roman Archaeology. ISBN&nbsp;. &nbsp;54951998.
* Fishman, J.A. 1967. "Bilingualism with and without diglossia; diglossia with and without bilingualism." *Journal of Social Issues* 23, 29-38.
* Pisani, Vittore. 1964. *Le lingue dell'Italia antica oltre il Latino.* Rosenberg & Sellier. ISBN&nbsp;
* Lejeune, Michel. "Phonologie osque et graphie grecque". In: *Revue des Études Anciennes*. Tome 72, 1970, n°3-4. pp.&nbsp;271–316. 
* McDonald, Katherine. 2012. "The Testament of Vibius Adiranus." *Journal of Roman Studies,* *102*, 40-55. .
* Salvucci, Claudio R. 1999. *A Vocabulary of Oscan: Including the Oscan and Samnite Glosses*. Southampton, PA: Evolution Publishing.
* Untermann, J. 2000. *Wörterbuch des Oskisch-Umbrischen*. Heidelberg: C. Winter.
* McDonald, Katherine. 2015. Oscan in Southern Italy and Sicily: Evaluating Language Contact in a Fragmentary Corpus. Cambridge: Cambridge University Press. .
* Schrijver, Peter. 2016. "Oscan Love of Rome". *Glotta* 92 (1): 223–26.
* 
* Machajdíková, Barbora; Martzloff, Vincent. "". In: *Graeco-Latina Brunensia*. 2016, vol. 21, iss. 1, pp.&nbsp;73–118. &nbsp;2336-4424 . 
* Petrocchi, A., Wallace, R. 2019. *Grammatica delle Lingue Sabelliche dell’Italia Antica*. München: LINCOM GmbH. [ed. inglese. 2007]

*Metinler*

* Clackson, James. 2011. *The Blackwell history of the Latin language*. Geoffrey C. Horrocks. Malden, MA: Wiley-Blackwell. ISBN&nbsp;. &nbsp;126227889
* Janssen, H.H. 1949. *Oscan and Umbrian Inscriptions*, Leiden.
* Vetter, E. 1953. *Handbuch der italischen Dialekte*, Heidelberg.
* Rix, H. 2002. *Sabellische Texte*. Heidelberg: C. Winter.
* Crawford, M. H. et al. 2011. *Imagines Italicae*. London: Institute of Classical Studies.
* Franchi De Bellis, A. 1988. *Il cippo abellano*. Universita Degli Studi Di Urbino.
* Del Tutto Palma, Loretta. 1983. *La Tavola Bantina (sezione osca): Proposte di rilettura*. Vol. 1. Linguistica, epigrafia, filologia italica, Quaderni di lavoro.
* Del Tutto Palma, L. (a cura di) 1996. *La tavola di Agnone nel contesto italico*. Atti del Convegno di studio (Agnone 13-15 aprile 1994). Firenze: Olschki.
* Franchi De Bellis, Annalisa. 1981. *Le iovile capuane*. Firenze: L.S. Olschki.
* Murano, Francesca. 2013. *Le tabellae defixionum osche*. Pisa&#8239;; Roma: Serra.
* Decorte, Robrecht. 2016. "Sine dolo malo: The Influence and Impact of Latin Legalese on the Oscan Law of the *Tabula Bantina*". *Mnemosyne* 69 (2): 276–91.

## Dış bağlantılar

* "Languages and Cultures of Ancient Italy. Historical Linguistics and Digital Models ", Project fund by the Italian Ministry of University and Research (P.R.I.N. 2017)
* 
* 
*