İrec Beşiri

**İrec Beşiri** (Farsça: **ایرج بشیری**; d. 31 Temmuz 1940, Behbahan), ABD'deki Minnesota Üniversitesi'nde tarih profesörüdür.

## Hayatı

İlkokulu Fereydan ‎Bölgesi'ndeki Damene ve Daran kentlerinde okumuştur. 1961 yılında Şiraz’daki sayısal ‎derslerin ağırlıkta olduğu Hac Kavam lisesinden mezun oldu. Lise döneminde Başiri’nin ‎İngilizce diline aşırı bağlılığı vardı. 1960 yılında Ramsar’da düzenlenen Cumhuriyet ‎Olimpiyatları'nda İran’ın en iyi ingilizceyi  bilen talebesi seçilmişti.

‎1960-1963 yıllarında Başiri Pahlavi Üniversitesi'nin (*şimdiki Şiraz Üniversitesi*) ‎İngiliz dil ve edebiyatı bölümünde eğitim görerek bölüm birincisi olarak mezun ‎olmuştur. Üniversite devrinde  Kayhan gazetesinde Fars bölgesinin yerel muhabiri olarak ‎görev yapmıştır. Ayrıca İngiliz konseyinde İngilizce, Şiraz’daki Pahlavi Üniversitesi'nde ‎ise İngiliz edebiyatı derslerini vermiştir.‎

Tahsiline devam etmek için 1964’te İngiltere, 1966’da ise ABD’ye gitti. 1968 ‎yılında Michigan Üniversitesi'nde Genel Dilbilimi’nden master derecesini almaya ‎muvaffak olur. Aynı üniversitede 1972 yılında İran Dilbiliminde doktorasını yapmıştır. ‎Doktor Başiri doktora tezinde İbni Sina’nın “varlık” kavramını esas almıştır. Doktor ‎Başiri “var olmak” fiilinin özel sözdizimine sahip olduğunu göstermiştir ki bu sözdizimi ‎‎“olmak” fiili yardımıyla hal değişikliğini, “yapmak” fiili yardımıyla da hareketi ifade ‎eder.‎
‎
1972 yılında Doktor Başiri geçici olarak Minnesota Üniversitesi'nde Fars ve Türk ‎dilini ayrıca İran edep ve kültürünü anlatmaya başladı. Çalışmaya başladığı ilk ‎yıllarında doktora tezi için gereken bilgileri toplamış ve “Yeni başlayanlar için Farsça” ‎kitabını yazmıştır. Bu kitap şimdiye kadar dört defa basılmıştır.‎
‎
Irac Başiri 1977 yılında doçent ve 1996 yılında profesör unvanını almaya hak ‎kazandı. 1980 senesinde Minnesota Üniversitesi'nin İlim ve Edebiyat Enstitüsünde “en iyi ‎hoca” unvanına sahip oldu. ‎

Profesör Başiri'nin çalışmaları Firdevsî’nin  Şehnâme adlı eserindeki  ‎‎“güzellik”(ferr) terimi üzerinedir. Bu çalışmaların neticesi “Firdevsî’nin Şahnamesi bin ‎yıl sonra” kitabı Duşanbe’de Tacikistan İlim Akademisi tarafından basılmıştır. ‎
‎
Irac Başiri kendi çalışmalarıyla insanların Hafız Şirazi’yi ve eserlerini daha iyi ‎anlamalarına yardımcı olmuştur. Hafız’ın beyitleri anlamca dağınıktır diyenlerin aksine ‎Başiri onların bütün bir yapıya sahip olduğunu ve bu beyitlerin, ehli-dil (ehli-kalp, gönül ‎sahipleri) olanlara yazılmış olduğunu iddia eder. Ayrıca Doktor Başiri’ye göre İngiliz ‎‎Sonnet şiir tarzı Hafız’ın gazellerinden faydalanılmış bir tarzdır.
‎      
Sovyetler Birliği'nin bozulmasından birkaç yıl önce Irac Başiri eğitim-öğretim ve ‎çalışma alanını genişleterek  Afganistan ve Orta Asya ülkeleriyle irtibata geçti. Sovyetler ‎Birliği'nin yıkılışından sonra birkaç defa bu ülkeleri ziyaret etti. Bazen uzun müddet ‎orada kalıp oranın kültür ve yaşama tarzlarıyla yakından tanışmış oldu. ‎
‎    
Bu ülkeler arasında Başiri daha fazla Tacikistan'ın çeşitli ‎meseleleriyle ilgilenip Tacikler'in kültür, edep ve tarihiyle alakalı çok sayıda kitap ve ‎makaleleler yazdı.‎
‎        
1996 senesinde Tacikistan Millî Üniversitesi Profesör Irac Başiri’ye “iftihari kültür ‎ve tarih doktor” unvanını verdi. Doktor Başiri 1997'de ise Tacikistan Cumhuriyeti'nin ‎İlim Akademisi'nin uluslararası üyesi ve bu kurumun akademisyen unvanına nail oldu.‎

Irac Başiri, Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un eserlerinin tahlilini yapıp bu ‎yazarın batı ülkelerinde tanınmasına vesile oldu. ‎

Günümüzde Doktor Irac Başiri Minnesota Üniversitesi'nin dilbilimi, yabancılar ‎için İngilizce, Rusya ve Orta Asya Mütalaat Enstitüsü'nün müdürüdür.‎

## Yayımlanmış eserleri ve bazı çalışmaları

**Kitapları:‎**
* ''Persian for Beginners,'' 1972, ‎‎1975, 1981, 1991. ‎
* *Persidskij yazyk dla nachinaushchikh Osnovnoj kurs* (trans., *Persian for ‎Beginners* by V. Bazukin), 2000.‎
* '''To Be' as the Origin of Syntax: A Persian Framework,'' 1973. ‎
* ''The Fiction of Sadeq Hedayat,'' ‎‎1984.
* ''The Black Tulip'' (novella in English ‎and Persian), 1984.‎
* ''The Pearl Cannon'' (ed.), ‎‎1986.‎
* ''Firdowsi's Shahname: 1000 ‎Years After,'' 1994. ‎
* ''From the Hymns of Zarathustra to ‎the Songs of Borbad,'' 2003. ‎
* ''Kamal Khujandi: Epoch and ‎Its Importance in the History of Central Asian Civilization,'' 1996.*‎
* [https://web.archive.org/web/20161210165837/http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Masov/frame.html *The History of a National ‎Catastrophe,*] by Rahim Masov (trans.), 1996.‎
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Samanid/Samanid.html *The Samanids and the Revival ‎of the Civilization of the Iranian Peoples,*] 1998. ‎
* [http://www.rferl.org/specials/tajikistan/20century/default.asp *Tajikistan in the 20th ‎Century,*](ed). RFE/RL, 1999-2002.‎
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/CHRON/CompChron.pdf *Beginnings to AD 2000: A ‎Comprehensive Chronology of Central Asia, Afghanistan, and Iran,*] 2001.‎
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/TajikFigures/TajikFigures.pdf *Prominent Tajik Figures ‎of the Twentieth Century,*] 2003. ‎
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/NowRuztoc.html *The Nowruz Scrolls,*] published in ‎‎4 languages (novella in English, Persian, Tajiki, Russian), 2004.
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/ImpactEgyptIran/ImpactEgyptEng.PDF *The Impact of Egypt on Ancient Iran,*] 2007.
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/Poets/Rumi.pdf *The Ishraqi Philosophy of Jalal al-Din Rumi,*] 2008. ‎
* [https://web.archive.org/web/20150511234041/https://titles.cognella.com/ancient-iran-9781609275211.html*Ancient Iran: Cosmology, Mythology, History*] by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2012.
* [http://www.amazon.com/Ancient-Iran-Cosmology-Mythology-History/dp/B00D3405BO/ref=sr_1_1_title_1_audd?ie=UTF8&qid=1373247542&sr=8-1&keywords=ancient+iran+cosmology+mythology+history*Audible Audio Edition: Ancient Iran: Cosmology, Mythology, History*] by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2013.
* [http://www.angelfire.com/rnb/bashiri/BlindOwl/blindowl2013.pdf *The Blind Owl,*], 3rd. revised translation, 2013.
* [http://cognella.com/*Modern Iranian Philosophy: From Ibn Sina to Mulla Sadra Shirazi''] by Iraj Bashiri, Cognella Publishers, 2014.

## Araştırmalar
* Iraj Bashiri Biography
* Bashiri Working Papers on Central Asia and Iran
* Who's Who in the World
* Outstanding People of the 20th Century‎
* Dictionary of International Biography
* Prominent Tajik Figures of the 20th Century‎

## Dış bağlantılar
* Bashiri working papers on Central Asia and Iran
* Iraj Bashiri biography
* Works available by Iraj Bashiri at Amazon.com