Topoloji

**Topoloji**, matematiğin ana dallarından biridir. Yunancada yer, yüzey veya uzay anlamına gelen topos ve bilim anlamına gelen logos sözcüklerinden türetilmiştir. Topoloji biliminin kuruluş aşamalarında yani 19. yüzyılın ortalarında, bu sözcük yerine aynı dalı ifade eden sözcük Latince *analysis situs*tur.

Bir homeomorfizmaya örnek olarak, bir üçgenin (içi boş) bir çembere ya da bir çay bardağının, çay tabağına dönüşümü verilebilir. Bunu geometrik olarak görmek çok kolaydır. Gerçekten çay bardağı ya da tabağından birinin kauçuktan yapıldığını düşünürsek, cismin bütünlüğünü bozmadan, çekip uzatarak ve/veya eğip bükerek diğer cisme dönüştürebileceğimizi görürüz. Benzer şekilde kulplu bardak ve simidin birbirlerine aynı yöntemle dönüştürülebileceğini de görebiliriz.

Özellikle 19. yüzyılın sonlarına doğru Henri Poincaré'nin çalışmalarıyla ulaşılabilmiş maksimum göreceli temellerine oturtulan topoloji, 20. yüzyıl boyunca gelişmiş ve çeşitli altdallara ayrılmıştır. En temel altdal olan nokta-küme topolojisi, topolojiyi kümeler teorisi düzeyinde inceler; tıkızlık, bağlantılılık, ayrılabilirlik, sayılabilirlik gibi temel kavramlarla ilgilenir. Cebirsel topoloji altdalı, homotopi, homoloji gibi cebirsel-topolojik kuramlar aracılığıyla topolojik uzayları inceler. Türevli topoloji, üzerinde türev işleminin tanımlanabildiği uzayları, örneğin çokkatlıları, türevlenebilir gönderim (konumun analizi) deyimi kullanılıyordu.

Topoloji sözcüğü bir topolojik uzayı tanımlamak için inşa edilen ve belli koşulları sağlayan kümeler ailesi için de kullanılır. Aşağıdaki matematiksel tanımda bu koşullar sıralanmıştır. Topolojik yapı, geometri bağlamında bir kümenin üzerine konabilecek en basit yapı olarak görülebilir. Başka bir deyişle, topoloji, geometri yapmak için atılan ilk adımdır.

Üzerine topoloji konmuş iki küme arasındaki geçiş, ancak topolojileri gözeten ve sürekli denen gönderimlerle olasıdır. İki topolojik uzayın denkliği, aralarında topolojiyi koruyan ve *topolojik eşyapı* ya da homeomorfizma denen sürekli bir gönderimin varlığıyla ortaya çıkar. Kabaca, bu tür gönderimler topolojik nesneleri yırtmadan ve koparmadan, eğip bükerek sürekli bir biçimde bir başka nesneye dönüştürler aracılığıyla inceler. Düşük boyutlu topoloji, 2, 3, 4 boyutlu çokkatlıları inceler. Kısacası, topoloji sözcüğünün başına gelen sözcük, altdalın hangi matematiksel yapıları kullanarak topolojik uzayları incelediğini belirtir; örneğin geometrik topoloji, simplektik topoloji, kontakt topoloji vs.

## Matematiksel tanım

**X** herhangi bir küme, ***T*** ise **X** kümesinin altkümelerinin bir kısmından oluşan bir küme olsun. Eğer ***T*** aşağıdaki koşulları sağlıyorsa ***T***'ye **X**'in üzerinde bir **topoloji** denir:
# Boşküme ve **X**, ***T***'nin elemanları olmalıdır.
# ***T***'nin *herhangi* sayıda elemanının (**X**'in altkümesi olarak) birleşimi yine ***T***'nin elemanı olmalıdır.
# ***T***'nin *sonlu* sayıda elemanının kesişimi yine ***T***'nin elemanı olmalıdır.
Bu koşulların sağlanması durumunda ***T*** ile donatılmış **X** kümesine bir **[[Topolojik uzaylar|topolojik uzay]]** denir.

***T***'ye dahil olan her bir altkümeye **açık** (ya da **X**'te açık) denir. Tanım gereği, boşküme, **X**, herhangi sayıda altkümenin birleşimi, sonlu altkümenin kesişimi açık altkümelerdir. Bir altkümenin tümleyeni ***T***'nin içindeyse o altkümeye **kapalı** denir. Dolayısıyla, boşküme ve **X** aynı zamanda kapalı altkümelerdir. Tüm bu tanımlardan yola çıkarak bir topolojik uzayda herhangi sayıda kapalı altkümenin kesişimi ve sonlu sayıda kapalı altkümenin birleşiminin kapalı olduğu kolaylıkla gösterilebilir.

***T*** topolojisine dahil olan altkümelere açık denmesi, çok daha eski bir geleneğe dayanmaktadır.
Gerçel sayılar çizgisi, üzerindeki uzaklık (metrik) kavramıyla birlikte düşünüldüğünde standart bir topolojik uzay örneğidir: bu uzayda bir noktaya olan uzaklıkları belli bir sayıdan küçük olan noktaların kümesine geleneksel olarak *açık aralık* denir. Bu tür açık aralıklar (ve herhangi sayıda birleşimleri) gerçel sayılar çizgisinin standart topolojisinin içinde yer alır. Benzer biçimde, bir düzlemin üzerine açık yuvarlar aracılığıyla kurulacak topoloji, geleneksel Öklit düzlemini verecektir. 'Gerçel sayılar topolojik uzayı'ndan kendisine herhangi bir fonksiyonun sürekli olması, analizdeki (kalkülüs) geleneksel süreklilik tanımıyla tamamen aynıdır.

Bir topolojik uzayın (**X**) bir altkümesi (**A**) üzerinde, uzayın topolojisi sayesinde bir topoloji kurulabilir. **X**'te açık herhangi bir kümenin **A** ile kesişimine **A**'da açık diyerek oluşturulan topolojiye altuzay topolojisi (tetiklenen topoloji) denir. Örneğin, Öklid düzleminde yatan bir üçgen, tetiklenen topoloji sayesinde sezgisel olarak beklediğimiz topolojik uzay yapısına kavuşur: üçgenin üzerine çizilen açık bir aralık, *üçgende açık* olacaktır.

**X** ve **Y** adlı iki topolojik uzay ve **X**'ten **Y**'ye giden bir *f* gönderimi için, **Y**'deki herhangi bir açık altkümenin *f* altında ters görüntüsünün **X**'te açık olması durumunda *f* gönderimine **sürekli gönderim** denir.
İki topolojik uzay arasında birebir, örten, tersi ve kendisi sürekli bir gönderime *topolojik eşyapı* ya da *homeomorfizma*, bu uzaylaraysa *eşyapısal* ya da *homeomorfik* denir. Örneğin, düzlemde yatan bir üçgenle bir çember ya da 3 boyutlu Öklit uzayında yatan bir simitle bir kulplu bardak (bulundukları uzaydan tetiklenen topolojileriyle) birbirlerine homeomorfiktir.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* Topolojik uzay