Sasani İmparatorluğu

**Sasani İmparatorluğu** veya **Sasaniler** (), resmî adıyla **Ērānşehr** () yani **İranlıların İmparatorluğu** olarak anılıyordu 224 ile 651 yılları arasında Sasani Hanedanı tarafından yönetilen bir İran imparatorluğuydu. Dört yüzyıldan uzun süren bu hanedanlık, Antik İran'daki Part İmparatorluğu'ndan sonra en uzun süre hüküm süren ikinci hanedan oldu.

Yükselişi, hem iç hem de dış çekişmeler nedeniyle Arşak etkisinin azalmasına denk gelen I. Erdeşîr tarafından kurulan Sasani Hanedanı, İran ulusunun egemenlik alanlarını genişletip sağlamlaştırarak Ahameniş İmparatorluğu'nun mirasını yeniden canlandırmaya kararlıydı. Özellikle, 224 yılında Hormizdegan Muharebesi'nde Part kralı IV. Erdevân'ı mağlup ettikten sonra, komşu Roma İmparatorluğu ile Arşaklılardan çok daha yoğun bir rekabete girişti ve böylece Roma-İran Savaşları'nın yeni bir aşamasını başlattı. Ardeşir'in hanedanının bu çabaları, İran'ı geç antik çağın önemli bir gücü olarak yeniden ortaya çıkardı. Sasaniler, en parlak dönemlerinde günümüz İran ve Irak topraklarının tamamını; Arap Yarımadası'nın bir bölümünü ve Kafkasya, Levant, Orta Asya ve Güney Asya'nın bazı bölgelerini kontrol ediyorlardı. İmparatorluğun ilk iki yılında başkent kısa bir süreliğine İstahr olsa da, Arşaklılar döneminde olduğu gibi Tizpon başkent konumunu korudu.

İran uygarlık tarihinin en parlak dönemlerinden biri olan Sasani İmparatorluğu, karmaşık ve merkezî bir devlet bürokrasisi ile Zerdüştlüğün meşrulaştırıcı ve birleştirici bir ideal olarak yeniden canlandırılmasıyla öne çıkıyordu. Bu dönemde birçok anıt, bayındırlık eseri ile kültür ve eğitim kurumları inşa edildi. Sasanilerin kültürel etkisi, hâkim oldukları toprakların çok ötesine ulaşarak Batı Avrupa, Doğu Afrika, Çin ve Hindistan gibi uzak bölgeleri etkiledi; ayrıca Avrupa ve Asya Orta Çağ sanatının biçimlenmesinde önemli rol oynadı. Arabistan'da İslam'ın yükselişi ve Bizans İmparatorluğu ile yapılan yıkıcı savaşın ardından Sasani İmparatorluğu, Muhammed'in başlattığı ve Raşidun Halifeliği'nin sürdürdüğü erken Müslüman fetihlerine yenildi. Müslümanların İran'ı fethi, ülkede önemli dinî ve kültürel değişimlere yol açtı. Ancak Sasani sanatı, mimarisi, müziği, edebiyatı ve felsefesi, zamanla oluşan İslam kültürüne dâhil edildi. Böylece İran'ın kültürel mirası ve kültürü, gelişen İslam dünyasında yayılmaya devam etti.

## İsim

Resmî olarak, Sasani İmparatorluğu "İranlıların imparatorluğu" (Orta Farsça: 𐭠𐭩𐭥𐭠𐭭𐭱𐭲𐭥𐭩 Ērānšahr; Partça: 𐭀𐭓𐭉𐭀𐭍𐭇𐭔𐭕𐭓 Aryānxšahr; Yunanca: Ἀριανῶν ἔθνος Arianōn Ethnos) olarak biliniyordu. Terim ilk olarak, kralın "Ben İran İmparatorluğu'nun efendisiyim" dediği I. Şapur'un üç dilli Büyük Yazıtı'nda yer almaktadır.

## Tarihi

### Kuruluşu ve Erken Tarihi (205-310)
Sasani hanedanı, 3. yüzyıl başlarında bugünkü İran'ın Persis eyaletinin hükümdarlığını ele geçiren tanrıça Anahita'yı takibeden rahiplerin soyundan gelen I. Erdeşîr tarafından Pars Eyaleti'nin İstahr şehrinde kurulmuştur.

Babası Babak (Papag) (Papak ve Babak diye de okunur), ilk başlarda küçük bir şehir olan Kheir'in yöneticisiydi. 205'te Bazrangidler'in son kralı olan Gocihr'i tahttan indirmeyi başararak kendini yeni hükümdar olarak ilan etti. Bazrangidler, Part İmparatorluğu'na bağlı olarak Persis'in yerel yöneticiliğini yapıyorlardı. Annesi Rodhagh, Peris eyalet valisinin kızıydı. Sasani ismi I. Erdeşîr'in baba tarafından dedesi olan Sasan'dan gelir. Sasan, Anahita Tapınağı'ın başrahibiydi.

Pabag'ın yerel gücü ele geçirme çabaları, o sıralar Mezopotamya'da kardeşi VI. Vologases ile hanedan mücadelesi veren Part İmparatoru IV. Erdevân'ın gözünden kaçtı. Pabag ve en büyük oğlu Şâpûr, Arşaklılar arasında çıkan bu problemlerden faydalanarak güçlerini bütün Persis'e yayabildiler. Devam eden olaylar kaynakların yetersizliği yüzünden açık değildir. Fakat, 220 civarında Pabag'ın ölmesiyle, o sırada Darabgird'in valisi olan Erdeşîr'in en büyük kardeşi olan Şâpûr'la bir güç mücadelesine girdiği kesindir. Kaynaklar, Şâpûr'un 222 yılında kardeşiyle bir toplantıya giderken bir binanın çatısının üstüne düşmesi sonucu öldüğünü söylerler.

Bu noktada, Erdeşîr, başkentini Persis'in daha güneyine kaydırdı ve Firuzabad'da (Ardaşir-Khwarrah, daha önce *Gur*, günümüzde Firuzabad) yeni bir başkent kurdu. Yüksek dağlarla iyi desteklenen ve dar geçitler arasında kolayca savunulabilen şehir, Erdeşîr'in daha fazla güç kazanma çabalarının merkezi oldu. Şehir, büyük ihtimalle Darabgird'den örnek alınan yüksek ve çember şeklinde bir duvarla çevrelenmişti. Kuzey tarafında günümüzde hâlâ kalıntıları duran büyük bir saray bulunmaktaydı.

Persis'te egemenliğini kuran I. Erdeşîr, Fars'ın yerel prenslerinden feodal sadakat talep ederek ve Kerman, İsfahan, Susa, Mesene komşu eyaletlerinin de kontrolünü ele geçirerek süratle topraklarını genişletti. Bu genişleme, I. Erdeşîr'in derebeyi olan IV. Erdevân'ın gözünden kaçmadı. IV. Erdevân ilk başta Khuzestan valisine 224 yılında Erdeşîr üzerine gitmesini emretti fakat bu Erdeşîr için kesin bir zaferle sonuçlandı. IV. Erdevân bu sefer yine 224'te kendisi saldırdı. IV. Erdevân orduların çarpıştığı Hormizdeghan'da öldürüldü. I. Erdeşîr, sona eren Part İmparatorluğu'nun (Arşaklılar'ın) batı vilayetlerini ele geçirmeye devam etti. 226 yılında, Tizpon şehrinde İran'ın yegane hükümdarı olarak taç giydi ve **Şehinşah** (Kralların Kralı ya da Şahlar Şahı) unvanını aldı. (Yazıtlar Adhur-Anahid'ten Kraliçeler Kraliçesi olarak bahseder, fakat Erdeşîr ile ilişkisi henüz başlamamıştı.) Böylece, 400 senelik Part İmparatorluğu sona ererek, 4 asırlık Sasani hâkimiyeti başladı.

I. Erdeşîr, ilerleyen birkaç yıl içinde, imparatorluk etrafında yerel isyancıları takibederek Sistan, Gorgan, Horasan, Merv (günümüz Türkmenistan'ında), Belh ve Harezm vilayetlerini de ele geçirerek imparatorluğunu doğu ve kuzeybatı yönlerinde genişletti. Bahreyn'i ve Musul'u da Sasani egemenliğine aldı. Sonraki Sasani yazıtları, Kuşan, Turan ve Mekran krallarının da Erdeşîr'e tabi olduklarını iddia etseler de, nümismatik kanıtlar bu kralların Erdeşîr'in oğlu olan I. Şâpûr'a tabi olduklarını gösterir. Batı'da Hatra, Ermenistan Krallığı ve Adiabene'ye yapılan saldırılar daha az başarılı oldu.

I. Erdeşîr'in oğlu I. Şâpûr'un annesi bir Part kralının, büyük ihtimalle IV. Erdevân'ın ya da Suren-Pahlav klanının üyelerinden birinin kızıydı. I. Şâpûr, bu ilerlemeyi devam ettirdi. Baktriya'yı ve Kuşan'ı fethetti. Roma'ya karşı birden fazla seferi yönetti. Roma topraklarının içine kadar ilerleyen I. Şâpûr, Antakya'yı ele geçirdi ve talan etti (253 veya 256). En sonunda Roma İmparatorları III. Gordian'ı, Arap Philip'i ve Valerianus'u mağlup etti. Sonuncusu Edessa savaşından sonra 259 yılında İran tarafından hapsedildi. Bu olay uzun süre Romalılar için çok büyük bir utanç kaynağı oldu. I. Şâpûr, zaferini Nakş-ı Rüstem'de etkileyici kaya kabartmaları oyarak kutladı. 260 ve 263 yılları arasında bu yeni kazanılan bölgelerden bir kısmı bir Roma müttefiki olan Odanathus'a kaptırıldı.

I. Şâpûr'un yoğun gelişme planları vardı. Birçok şehir kurdu. Bunların bir kısmına Roma topraklarından göçenler yerleşti. Bunlara Sasani yönetimi altında inançlarını özgürce yaşayan Hristiyanlar da dâhildi. Bişapur ve Nişabur şehirleri onun ismiyle adlandırıldı. I. Şâpûr özellikle Maniheizm'i destekledi. Mani peygamberini (Mani'yi) korudu ve yurtdışına Maniheist misyonerler gönderdi. I. Şâpûr ayrıca bir Babilon hahamı olan Neherdea'lı Samuel'le arkadaşlık kurdu. Bu arkadaşlık Yahudiler için bir avantajdı ve kendilerine karşı uygulanan baskıcı kanunlardan bir mühlet rahatlamalarını sağladı.

Daha sonra gelen krallar I. Şâpûr'un dinî toleransını tersine çevirdiler. I. Şâpûr'dan sonra gelen I. Behrâm (273-276) Magi'nin baskısı sonucu olarak Mani'ye ve onu takip edenlere işkence uyguladı. I. Behrâm, Mani'yi hapsetti ve öldürülmesini emretti. Efsaneye göre Mani, idamını beklerken öldü.

II. Behrâm (276-293) babasının din politikasını devam ettirdi. Zayıf bir yöneticiydi ve birden fazla batı eyaletini Roma imparatoru Carus'a (282-283) kaptırdı. Hükümdarlığı esnasında, yarım asırdır İran tarafından yönetilen Ermenistan'ın büyük bir bölümü Diocletianus'a (284-305) teslim edildi.

293 yılında kısa bir süre tahtta kalan III. Behrâm'dan sonra Nerseh hükümdar oldu (293-302). Nerseh, Romalılar ile yeni bir savaşa kalkıştı. Fırat'ta Calinicum yakınlarında İmparator Galerius'a (305-311) karşı kazanılan erken bir zaferden sonra, Ermenistan'da 297 yılında ani bir baskın sonucu tuzağa düşürülen Nerseh yenildi. Bunun ardından varılan anlaşmayla, Sasaniler Dicle ırmağının batısındaki bütün toprakları teslim ettiler ve Ermenistan'ın ve Gürcistan'ın iç işlerine karışmamayı kabul ettiler. Bu büyük hezimetin ardından 301 yılında tahttan çekilen Nerseh bir sene sonra acı ve üzüntü içinde öldü. Nerseh'in oğlu II. Hürmüz (302-309) tahta oturdu. Sistan ve Kuşan'daki isyanları bastırsa bile, II. Hürmüz de bir başka zayıf lider olarak asilleri kontrol etmeyi başaramadı ve bir av sırasında 309 yılında Bedeviler tarafından öldürüldü.

### İlk Altın Çağı (309-379)
II. Hürmüz'ün ölümünün ardından, güneyden gelen Araplar, Sasani krallarının doğum yeri olan Fars vilayeti de dâhil olmak üzere güney şehirlerini yağmalayıp harap etmeye başladılar. Bu arada, İran asilleri II. Hürmüz'den sonra tahta geçen en büyük oğlu Adûr Narseh'i öldürdüler, diğer oğlunu kör ettiler ve daha sonra Roma topraklarına kaçan üçüncüsünü de hapsettiler. Taht, II. Hürmüz'ün eşlerinden birinden henüz doğmamış olan çocuğuna kalmıştı. II. Şâpûr daha annesinin karnındayken tahta geçen ilk kral olarak bilinir. Taç, annesinin karnına konmuştu. Şâpûr ismindeki bu çocuk böylece hükümdar olarak doğdu. Gençliğinde, imparatorluk annesi ve asiller tarafında idare edildi. Büyüdüğünde ise, gücü hemen eline alan II. Şâpûr, aktif ve etkili bir hükümdar olduğunu kanıtladı.

II. Şâpûr öncelikli olarak küçük ama disiplinli ordusuyla güneydeki Araplar'ın üzerine yürüyerek onları mağlup etti ve böylece imparatorluğun güney bölgelerini güven altına aldı. Daha sonra batıda Romalılara karşı ilk seferini başlattı. Başlangıçta başarılı olan bu saldırılar Singara Kuşatması'nın ardından doğu sınır boylarındaki göçebe baskınları yüzünden durmak zorunda kaldı. Bu baskınlar, İpek Yolu'nun kontrolü için stratejik açıdan önemli bir yer olan Maveraünnehir'i tehdit etmeye başladı. Buna ilaveten, II. Şâpûr'un ordusu batıda yeni ele geçirilen yerleri tutmak için yeterli değildi. II. Şâpûr, bundan dolayı II. Konstantin'le iki tarafın da belli bir süre birbirlerinin topraklarına saldırmamasını öngören bir barış anlaşması imzaladı.

II. Şâpûr daha sonra doğulu göçebelerle karşılaşmak için Transoksanya tarafına doğuya doğru ilerledi. Orta Asya kabilelerini ezerek bölgeyi yeni bir vilayet olarak istila etti. Bugün Afganistan olarak bilinen bölgenin fethini tamamladı. Bu zaferi kültürel yayılma takip etti. Böylece Sasani sanatı Türkistan içlerine ve Çin'e kadar yayıldı. II. Şâpûr, göçebe kralı Grumbates ile birlikte, 359 yılında Romalılar'a karşı ikinci seferini düzenledi. Bu sefer, ordusunun bütün gücünü ve göçebelerin desteğini de yanında götürdü. Çok başarılı geçen seferle birlikte, toplam beş Roma vilayeti İranlılar'ın eline geçmiş oldu.

II. Şâpûr, sert bir dini politika yürüttü. Hükümdarlığı sırasında, Zerdüştilik'in kutsal metinleri olan Avesta'nın toplanması tamamlandı. Ayrıca Hristiyanlar baskı ve işkence görmüşlerdir. Bu olay, Roma İmparatorluğu'nun Büyük Konstantin (324-337) tarafından Hristiyanlaştırılmasına bir tepkiydi. I. Şâpûr gibi II. Şâpûr da nispeten özgürlük içinde yaşayan ve bu zaman diliminde önemli avantajlar yakalayan Yahudilere karşı dostane kaldı (*bknz. Raba (Talmud)*).

Şâpûr öldüğünde, İran İmparatorluğu hiç olmadığı kadar güçlenmiş, doğudaki düşmanlarla uzlaşılmış ve Ermenistan İran kontrolü altına girmişti.

### Ara Tarihi (379–498)

İran, II. Şâpûr'un ölümünden I. Kubâd'ın (483-531) taç giymesine kadar Bizans İmparatorluğu'yla girişilen birkaç savaşın dışında nispeten durağandı. Bu zaman dilimi boyunca, Sasaniler'in din politikası kraldan krala önemli ölçüde değişiklik gösterdi. Üst üste gelen zayıf liderlere rağmen, II. Şâpûr zamanında oluşturulan yönetim sistemi kuvvetli kalarak imparatorluğun etkili şekilde işlemesini sağladı.

II. Şâpûr 370 yılında öldüğünde, üvey kardeşi II. Erdeşîr'e (379-383; Kuşanlı Vahram'ın oğlu) ve onun oğlu olan III. Şâpûr'a (383-388) güçlü bir imparatorluk bırakmıştı. Fakat ikisi de II. Şâpûr'un kabiliyetlerini gösteremediler. III. Şâpûr'un yarı kardeşi olarak yetiştirilen II. Erdeşîr kardeşinin yokluğunu dolduramadı. III. Şâpûr'un ise bir şey başaramayacak kadar melankolik bir karakteri vardı. IV. Behrâm da (388-399) babası kadar pasif olmasa da imparatorluk için önemli bir şey başaramadı. Bu zaman zarfında Ermenistan Roma ve Sasani imparatorlukları arasında anlaşma sonucu paylaşıldı. Sasaniler Büyük Ermenistan üzerindeki hâkimiyetlerini yeniden kurarken, Bizans İmparatorluğu batı Ermenistan'ın küçük bir bölümünü elde tuttular.

IV. Behrâm'ın oğlu olan I. Yezdicerd (399-421) çoğunlukla imparator I. Konstantin'le karşılaştırılır. Onun gibi, hem fiziksel hem de diplomatik açıdan kuvvetliydi. Romalı muadili gibi I. Yezdicerd de fırsatçıydı. Büyük Konstantin gibi, I. Yezdicerd de dinî tolerans uyguladı ve dinî azınlıkların yükselmesi için onlara özgürlük sağladı. Hristiyanların eziyet görmelerine engel oldu. Üstelik bunun aksini uygulayan asilleri ve rahipleri de cezalandırdı. Onun dönemi nispeten huzurlu geçen bir zaman dilimi oldu. Romalılar'la uzun süren bir barış antlaşması imzaladı. Hatta genç II. Theodosius'u (408-450) koruması altına aldı. Ayrıca bir Yahudi prensesiyle evlenerek Narsi adında bir oğlu oldu.

I. Yezdicerd'in halefi, en çok bilinen Sasani krallarından biri ve birçok efsanenin de kahramanı olan oğlu V. Behrâm'dır (421-438). Bu efsaneler Sasani İmparatorluğu'nun Araplar tarafından yıkılmasının ardından bile devam etti. V. Behrâm, daha çok bilinen adıyla *Behrâm-ı Gur*, babası I. Yezdicerd'in bir Arap hanedanı olan Hîre tarafından yardım gören asilzadelerin muhalefetleri neticesinde aniden ölmesinin (ya da suikaste uğraması) ardından tacı ele geçirdi. V. Behrâm'ın annesi *Soşandukht*, Yahudi Eksilarçı'nın kızıdır. 427 yılında göçebe Eftalitelerin doğuda başlattıkları işgali durdurdu. Böylece, Buhara (günümüz Özbekistan'ında) demir paralarında portesi yüzyıllar boyunca kalacak şekilde etkisini Orta Asya içerlerine kadar genişletti. V. Behrâm, Ermenistan'ın İran'a bağlı kralını azlederek, orayı bir eyalete çevirdi.

V. Behrâm, cesaretinin, güzelliğinin, Romalılara, Türklere, Hintlere ve Afrikalılara karşı elde ettiği zaferlerinin, avcılık ve aşk maceralarının konu alındığı hikâyelerin anlatıldığı Fars geleneğinde sevilen bir isimdir. *Behrâm-ı Gur* olarak adlandırılır. Gur, yaban eşeği anlamına gelir. Avcılığa merakına, özellikle yaban eşeği avlamayı sevmesine atıftır. Altın çağın zirvesinde bir kralı sembolize eder. Tacını erkek kardeşiyle giriştiği mücadele ve yabancı düşmanlarla savaşması sayesinde kazanmıştı; fakat kendisini avcılıkla ve saray maiyetinde meşhur kadınlar grubu ve nedimleriyle düzenlediği partilerle eğlendirirdi. Saray zenginliğini ve refahını kendinde sembolleştirmişti. Hükümdarlığı süresince, Sasani Edebiyatı'nın (Pehlevi Edebiyatı'nın) en önemli eserleri yazıldı ve Sasani Müziği'nin dikkate değer parçaları bestelendi. Polo gibi sporlar kraliyet uğraşları arasına girdi. Bu gelenek günümüzde hâlâ bazı krallıklarda devam ettirilmektedir.

V. Behrâm'ın oğlu III. Yezdicerd (438-457) adaletli, ılımlı bir hükümdardı. Fakat I. Yezdicerd'ın aksine azınlık dinlerine özellikle Hristiyanlar'a karşı sert bir politika uyguladı.

II. Yezdicerd, hükümdarlığının başlarında, Hint müttefikleri de dâhil olmak üzere farklı uluslardan oluşan karma bir ordu kurarak Fars topraklarında Karrhe yakınlarında istihkam kuran (müteakip seferler için Romalılar tarafından uygulanan bir hile) Doğu Roma İmparatorluğu'na saldırdı. Yezdicerd ağır bir selle karşılaşmasaydı şaşkınlık geçiren Romalılar karşısında Roma içlerine kadar ilerleyebilecekti. Bizans imparatoru II. Theodosius komutanını II. Yezdicerd'in kampına göndererek barış çağrısında bulundu. 441 yılında devam eden görüşmeler neticesinde iki imparatorluk da karşılıklı olarak sınırlarına istihkam oluşturmayacaklarına dair söz verdiler. II. Yezdicerd daha kuvvetli olmasına rağmen Kidarite Krallığı'nın Parthia ve Harezmiya'daki akınları sebebiyle daha fazlasını istemedi. Kuvvetlerini 443'te Nişapur'da topladı ve Kidaritelere karşı uzun süreli bir sefer başlattı. Birçok muharebenin ardından, 450 yılında Kidariteleri mağlup ederek Amu Derya nehrinin ötesine sürdü.

Doğu seferi esnasında ordusundaki Hristiyanlar'dan şüphelenen II. Yezdicerd hepsini yönetimden ve ordudan uzaklaştırdı. Ardından Hristiyanlara ve daha az seviyede Yahudilere eziyet etti. Ermenistan'da Zerdüştlüğü yeniden oluşturmak için, Ermeni Hristiyanlarının Vartanantz Savaşı'nda başkaldırışlarını 451 yılında bastırdı. Fakat Ermeniler büyük oranda Hristiyan olarak kaldılar. Son yıllarında, Kidariteler ile 457 yılındaki ölümüne kadar tekrar savaştı.

II. Yezdicerd'in daha genç oğlu III. Hürmüz (457-459) tahta geçti. Kısa hükümdarlığı esnasında, soylular sınıfının desteğini arkasına alan büyük kardeşi I. Fîrûz ile sürekli mücadele etti. Baktriya'da Akhunlar ile savaştı. Fîrûz tarafından 459 yılında öldürüldü.

5. yüzyıl başlarında, Akhunlar diğer göçebe gruplarla birlikte İran'a saldırdı. Başlangıçta, V. Behrâm ve II. Yezdicerd, bunlara kesin mağlubiyeti zorla kabul ettirdi ve doğu tarafına sürdü. Hunlar 5. yüzyıl sonlarında tekrar gelerek İranlı I. Fîrûz'u (457-484) 483 yılında yendiler. Bu zaferin ardından, İran'ın doğu bölgelerini işgal eden Hunlar buraları yağmaladılar.

Bu saldırılar imparatorluğa düzensizlik ve kaos getirdi. Eftalitleri yeniden uzaklaştırmayı hedef edinen I. Fîrûz, Herat'a giderken çölde Hunlar tarafından tuzağa düşürülerek öldürüldü ve ordusu yok edildi. Bu zaferin ardından Herat şehrine doğru ilerleyen Eftalitler imparatorluğu kaosun içine attılar. En sonunda, eski bir Fars ailesi olan Karen'den gelme Zarmihr (ya da Sokhra) adında bir soylu, bir derece olsun düzen sağlayabildi. I. Hüsrev zamanına kadar devam edecek olan Hun tehdidine rağmen I. Fîrûz'un kardeşlerinden biri olan Balaş'ı tahta hazırladı. Balaş (484-488) yumuşak başlı ve cömert bir kraldı. Hristiyanlara imtiyazlar sağladı. Yine de, imparatorluğun düşmanlarına özellikle Akhunlar'a karşı herhangi bir girişimde bulunmadı. Balaş dört yıllık hükümdarlığının ardından kör edildi ve tahttan indirildi (nüfuzlu zenginlere atfedilir). Yeğeni I. Kubâd tahta çıktı.

I. Kubâd (488-531) faal ve reformist bir hükümdardı. Bamdad'ın oğlu Mazdek (Mazdak) tarafından kurulan, zenginlerin eşlerini ve servetlerini fakirlerle paylaşmasını talep eden komünistik bir fırkaya destek verdi. Amacı açıkça, Mazdekilerin doktrinini benimseyerek zengin soyluların ve yükselen aristokrasinin giderek artan etkisini kırmaktı. Bu reformlar, I. Hüsrev döneminde Mazdek'in azledilmesine ve Susa'da Oblivyon Kalesi'nde (Lethe) hapsedilmesine neden oldu. Küçük kardeşi İranlı Câmasb (Zamaspes) 496 yılında tahta çıktı. Ama, 498'de kaçan I. Kubâd'a Akhunlar kralı tarafından sığınma verildi.

Câmasb (496-498) I. Kubâd'ın asil sınıfı tarafından azledilmesinin ardından tahta çıkartıldı. Câmasb iyi kalpli bir kraldı. Köylüleri ve fakirleri rahatlatmak için vergileri azalttı. Ayrıca, yönünü değiştirmesiyle tahtından ve özgürlüğünden olan I. Kubâd'ın aksine Mazdakizm'in iyi bir taraftarıydı. Hükümdarlığı, I. Kubâd'ın Heftalite kralı tarafından kendisine verilen büyük bir orduyla imparatorluğun başkentine gelmesiyle son buldu. Câmasb bağlılık içinde tahttan indi ve tacı kardeşine bıraktı. I. Kubâd'ın tekrar dönüşünün ardından hakkında bir bilgiye rastlanılmamaktadır. Fakat, kardeşinin sarayında iyi bir şekilde muamele gördüğüne geniş ölçüde inanılır.

### İkinci Altın Çağı (498–622)

İkinci altın çağı I. Kubâd'ın ikinci hükümdarlığından sonra başladı. I. Kubâd, Eftalitlerin yardımıyla Romalılara karşı bir sefer başlattı. 502 yılında o zaman Ermenistan'da bulunan Theodosiopolis'i (Sivas), 503 yılında ise Dicle üzerindeki Amida (Modern Diyarbakır) ele geçirdi. 505 yılında, Ermenistan'ın Kafkasya tarafından gelen Hunlar tarafından işgal edilmesi bir ateşkesi zorunlu kıldı. Bu esnada Romalılar İranlılara Kafkasya'daki istihkamların bakımı için para yardımında bulundu. 525 yılında Lazika'daki isyanları bastırdı ve Gürcistan'ı yeniden ele geçirdi. 530 yılında, Mirranes, Fîrûz'un emrinde bir orduyu önemli bir Roma hudut şehri olan Dara Kalesi'ne (bugünkü Nusaybin yakınlarında) saldırmak üzere gönderdi. Bu ordu, Roma generali Belisarius tarafından karşılandı ve üstün olmasına rağmen Dara Muharebesi'nde mağlup oldu. Buna rağmen, ilerleyen süre içinde Lahmî hükümdarının (Sasaniler' bağlı bir krallık, IV. El-Mundir ibn el-Mundir) yardımı ve seçkin Azadan şövalyelerinin Belisarius'un lejyonlarını karşılamak için giriştikleri taktik düzenlemeyle Roma ordularını ilki 530 yılında Nisbis Savaşı'nda ve diğeri 531 yılında Sallinicum Savaşı'nda olmak üzere iki kere mağlup etti. Kubâd, Eftalitelerin boyunduruğundan kurtulamamasına rağmen, içeride düzeni kurmayı başarıp Doğu Romalılara karşı başarı elde etti. Bazısı kendi adıyla anılan birden fazla şehir kurdu. Vergilendirmeyi ve iç yönetimi düzenlemeye başladı.

I. Kubâd'tan sonra oğlu, Anuşirvan ("ölümsüz ruhla") ismiyle de bilinen I. Hüsrev (531-579) tahta çıktı. En çok övülen Sasani kralıdır. I. Hüsrev'in en çok bilinen icraatı Sasanilerin eskiyen yönetim yapısını değiştirmesi oldu. Reformları aracılığıyla, arazi sahiplerinin ellerindeki mallarının tetkikine bağlı olan akla yatkın bir vergilendirme sistemini oluşturdu. Babası bu yöntemi başlatmış ve imparatorluğunun refahını ve gelirlerini artırmak için her yolu denemişti. Bir önceki büyük feodal beyler kendi askerî teçhizatlarını, yandaşlarını ve tımar hizmetlilerini oluşturuyorlardı. I. Hüsrev maaşlı ve merkezî hükûmet tarafından teçhizatlandırılan dehkanlardan ya da 'şövalyelerden' oluşan yeni bir kuvvet ve bürokrasi kurdu. Böylece orduyu ve bürokrasiyi yerel beylerden ziyade merkezî hükûmete yakınlaştırdı. (*[[I. Hüsrev]]'in reformları hakkında daha detaylı bilgi için [http://www.iranchamber.com/history/articles/reforms_of_anushirvan.php buraya] bakınız*).

I. Hüsrev, İmparator I. Justinianus'un (527 - 565) kendisine rüşvet olarak 440,000 altın vermesine rağmen, 532 yılında yapılan "Ebedi Barış" bozarak 540 yılında geçici bir süre elde tutacağı Antakya'yı işgal ve talan etti. Suriye'yi ele geçirdi. Hüsrev geri dönerken, farklı Bizans şehirlerinden para topladı.

565 yılında I. Justinianus öldü. Ardından, Arap liderlerine Suriye'deki Bizans topraklarına baskınlar düzenlemekten alıkoymak için verilen yardımları durdurma kararı alan II. Justinus (565-578) başa geçti. Bir sene önce, Suren ailesinden gelen Sasanilerin Ermenistan valisi günümüz Erivan'ının yakınlarındaki Dvin'de bir ateş tapınağı inşa etmiş ve Mamikonian ailesinin etkili bir üyesini öldürtmüştü. Bu olay 571 yılında İran valisinin ve korumasının katledilmesine yol açan bir ayaklanmaya neden olmuştu. Ermeni isyanından fırsat bulan II. Justinus, Kafkasya geçitlerinin savunması için I. Hüsrev'e ödediği yıllık ödemeleri durdurdu. Ermeniler müttefik olarak kabul edildi ve Sasani topraklarına Nisibis'i 572 yılında kuşatmak üzere bir ordu gönderildi. Ama, Bizans generallerinin arasında çıkan ihtilaf sadece kuşatmanın bitmesine neden olmakla kalmayıp, Daraa'da kendilerinin kuşatmaya uğramalarına yol açtı. Daraa daha sonra İranlılar tarafından ele geçirildi. Suriye harap edildi ve böylece II. Justinus barış anlaşması istemek zorunda kaldı. Ermeni isyanı I. Hüsrev'in yayınladığı bir genel afla sona erdi. Ermenistan böylece Sasani İmparatorluğuna tekrar dâhil oldu.

570 yılı civarında, Yemen Kralının yarı kardeşi "Ma'd-Karib" I. Hüsrev'in müdahalede bulunmasını talep etti. I. Hüsrev, Vahriz isimli bir kumandan komutasında donanmayı ve küçük bir orduyu bugünkü Aden yakınlarındaki bölgeye gönderdi. Başkent San'a'ya yürüyen İranlılar şehri işgal etti. Bu sefere iştirak eden Ma'd-Karib'in oğlu Saif, 575 ve 577 yılları arasında hükümdar oldu. Böylece Sasaniler doğuyla yapılan deniz ticaretini kontrol etmek için Güney Arabistan'da bir üs kurmayı başardı. Daha sonraları güney Arabistan krallığının Sasani hâkimiyetini tanımamaları üzerine gönderilen ikinci bir ordu bölgeyi, II. Hüsrev'in sorunlu zamanına kadar kalacak şekilde Sasani topraklarına bir vilayet olarak kattı.

I. Hüsrev'in hükümdarlık dönemi dihkanların (kelime anlamıyla köy beylerinin) yükselişine tanıklık etti. Bunlar, daha sonraları Sasani eyalet yönetiminin ve vergi toplama sisteminin iskeletini oluşturacak olan arazi sahibi küçük asillerdi. I. Hüsrev büyük bir imar yanlısıydı: Başkentini süsledi, yeni şehirler kurdu, yeni binalar inşa etti. Savaşlarda harap olan kanalları ve çiftlikleri tamir etti. Geçitlerde güçlü istihkamlar kurdu ve sınır boylarında dikkatlice seçilen şehirlere işgalci güçlere karşı durmak üzere krallığa bağlı kabileler yerleştirdi. Zerdüştlüğü resmî devlet dini olarak ilan etmesine rağmen bütün dinlere karşı hoşgörülüydü ve oğullarından bir tanesi Hristiyan olunca çok fazla rahatsız olmadı.

I. Hüsrev'den sonra, IV. Hürmüz (579 - 590) tahta geçti. IV. Hürmüz de ondan önce gelenlerin elde ettikleri başarılarını ve imparatorluğun refahını devam ettiren kuvvetli bir hükümdardı. II. Hüsrev (590 - 628) hükümdarlığı esnasında, general Behrâm-ı Çûbîn'in (rakip kral VI. Behrâm) başkaldırısı imparatorluğu kısa bir süre krize soksa da, bu dönem kolay atlatıldı ve II. Hüsrev devlet hâkimiyetini yeniden kuvvetlendirdi. Bizans İmparatorluğu'nda yaşanan iç savaşı fırsat bilen II. Hüsrev tam anlamıyla bir işgal başlattı. Sasanilerin Ahameniş sınırlarını yeniden ihya etme hayalleri, Kudüs ve Şam'ın ardında da Mısır'ın düşmesiyle tamamlanma aşamasındaydı. Bu yayılmadan ötürü "Gerçek Haç", 614'te Kudüs'ten kaçırılır. 626 yılında, Konstantinopolis de İranlılar tarafından desteklenen Slav halkları ve Avrasyalı Avarlar tarafından kuşatma altındaydı. Sasanilerin bu dikkat çekici yayılmasının zirve noktası aynı zamanda Fars sanatı, müziği ve mimarisinin de zenginleşmesiyle eşzamanlıydı. 622 yılında Bizans İmparatorluğu yıkılma noktasındaydı ve Sasaniler Aşamenit İmparatorluğu sınırlarına bütün cephelerde tekrar ulaşmaya yakındı.

### Düşüşü ve Yıkılması (622–651)
II. Hüsrev'in seferi ilk bakışta büyük bir zafer olarak görülse de, aslında İran ordusunu oldukça geniş bir alana yaymış ve halkı yüksek vergilerle karşı karşıya bırakmıştı. Bizans imparatoru Herakleios (610-641) bir taktik manevrayla misilleme yaparak kuşatma altındaki başkentinden çıktı ve Karadeniz'e gemiyle geçip İran'a arkadan saldırdı. Herakleios, Hazarlar'ın ve diğer Türk gruplarının da yardımıyla, 15 yıl süren savaş sonucu yıpranan Sasaniler'e karşı yıkıcı zaferler elde etti. Herakleios'un seferi, Hazarlar tarafından terk edilen Bizanslıların Rhahzadh komutasındaki Fars ordusunu Ninova Muharebesi'nda (627) mağlup etmesiyle doruk noktasında ulaştı. Herakleios, bunun ardından Mezopotamya ve Batı İran'a yürüdü. Zerdüşt mabedi Taht-ı Süleyman'ın ateşgedesini ve Adurbadagan'da Hüsrev'in bir konutu olan Gayshawan'ı yağmaladı. Bu esnada II. Hüsrev'in suikast sonucu öldüğü haberi kendisine ulaştırıldı.

II. Hüsrev'in suikastını karmaşa ve iç savaş takip etti. 14 yıllık bir süreç ve II. Hüsrev'in iki kızı ve *Spahbed* Şehrbârâz da aralarında olmak üzere üst üste tahta çıkan 12 kralın ardından Sasani İmparatorluğu oldukça zayıfladı. Merkezi otoritenin gücü generallerin eline geçti. İhtilaller serisinin ardından güçlü bir kralın ortaya çıkması için birkaç yıl geçecekti. Sasaniler eski gücüne tam anlamıyla hiçbir zaman ulaşamadı.
 
632 baharında, saklanmakta bulunan III. Yezdicerd (I. Hüsrev'in torunlarından biri) tahta çıktı. Aynı yıl, ilk Arap bölükleri İran topraklarına saldırılarda bulundu. Yıllar süren savaşlar hem İranlıları hem de Bizanslıları yormuştu. Ekonomik düşüş, ağır vergiler, dinî kargaşa, katı sosyal tabakalaşma, vilayet derebeylerinin artan gücü ve hükümdarların sık sık değişmesi Sasanilerin daha fazla zayıflamasına sebebiyet verdi. Bu faktörler Arap istilasını kolaylaştırdı.

Sasaniler ilk Arap ordularının tehditlerine karşı hiçbir zaman yeterli bir direniş oluşturamadılar. Sasaniler gibi, Bizans da yakın zamanlarda ortaya çıkan yayılmacı Araplar tarafından benzer bir tehditle burun burunaydı ve artık rahatsız edecek konumda değildi. Buna rağmen, Yezdicerd danışmanlarının kontrolü altında bulunuyordu ve küçük feodal krallıklara bölünmeye başlayan çok büyük bir ülkeyi birleştirmekten acizdi. Sasanilerle Müslüman Araplar arasındaki ilk karşılaşma 633 yılının nisan ayındaki bir savaşla başlamıştır. Muhammed'in seçilmiş sahabelerinden biri olan Halid bin Velid komutasındaki disiplinli Arap ordularıyla Sasani orduları arasında 633 yılı sonuna dek dokuz çatışma daha gerçekleşmiş ve tümü Halid bin Velid'in zaferiyle sonuçlanmıştır.

Halife Ebu Bekir'in vefatı sonrasında bu bölgedeki komutanlık görevinden çekilmiştir. 634 yılının ocak ayında Firaz Muharebesi, arap ordularının zaferiyle sonuçlanmıştır. Aynı yılın ekim ayında görece küçük ordular arasındaki Köprü Muharebesi'nde ise arap orduları ağır bir yenilgi almıştır.

Ömer bin Hattab'ın halifeliği sırasında bir Müslüman ordusu 637 yılında Rüstem Farrokhzad komutasındaki kendinden daha büyük bir orduyu Kadisiye Muharebesi'nde mağlup etti ve Tizpon'u kuşattı. Uzun süren bir kuşatmanın ardından Tizpon düştü. Yezdicerd ardında imparatorluğun devasa hazinesinin çok büyük bir kısmını bırakarak doğuya kaçtı. Kısa bir süre sonra Tizpon'u ele geçiren Araplar güçlü bir finansal kaynağın sahibi oldular. Sasaniler de kaynak sıkıntısına düştü. İmparatorluk yorgun, bölünmüş ve etkili bir hükûmetten yoksun olmasa bir araya gelen ve tek bir ordu olarak hareket eden Sasani askerî kanadının özel atlı birlikleri olan Azadan (Asavaran/Asatan) kastı bir ihtimal Arapları yenebilirdi. Fakat olayların hızlı gelişmesi sonucu İmparatorlukta beliren güç boşluğunda hiçbir zaman bir araya gelemediler. Bunun sonucu İslam fethi oldu. Bir kısım Sasani valileri güçlerini birleştirerek İslam Ordularını püskürtmek isteseler de merkezî otoritenin olmaması buna engel oldu ve Nihâvend Muharebesi'ni kaybettiler. Ordu komuta yapısı yok olan, soylular dışında kalan tımarlı birlikleri önemli ölçüde azalan, finansal kaynakları elinden giden ve azar azar yok edilen Sasani İmparatorluğu, 10 yıl boyunca Arap ordularının istilasına sahne oldu.

Nihavend Yenilgisi'nin haberini alan Yezdicerd yanindaki Fars soyluları ile birlikte kuzeyde Horasan vilayetinin iç taraflarına kadar kaçtı. 651 yılının sonlarına doğru bir değirmenci tarafından Merv'de suikast sonucu öldürüldü. Diğer İran soyluları Orta Asya'ya yerleşerek bu bölgede İran kültürünü ve dilini yayacak olan ilk yerel Fars hanedanlığı Samanileri kurdular. Samaniler İslam'ın egemen olmasından sonra Sasani gelenek ve kültürünü yeniden diriltmeye çalıştılar.

İranlı şair Firdevsî Sasanilerin yıkılışlarıyla ilgili olarak şöyle der:

## Yönetimi

Sasaniler Ahamenişlerin ulaştıkları sınırlara yakın bir imparatorluk kurdular. Başkentleri Khvarvaran vilayetinde bulunan Tizpon'du. Bu imparatorluğu idare eden Sasani hükümdarları Şehinşah (Kralların Kralı) unvanını kullanırlardı. Merkezi idareye hükmeden bu krallar ulusal dinin simgesi olan kutsal ateşin de koruyuculuğunu üstlendiler. Bunun açık göstergesi, Sasani madeni paralarının yüz kısmında taçları ile birlikte resmedilen hükümdarların, diğer yüzlerinde net şekilde görülen kutsal ateşle adeta desteklenmeleridir. Sasani kraliçeleri Kraliçeler Kraliçesi anlamına gelen Banebshenan banebshen unvanını taşırlardı.

Daha küçük ölçekte, topraklar Sasani kraliyet ailesinden gelen, *Şaşhrdar* (شهردار) denilen küçük yöneticiler grubu tarafından da yönetilebilir. Bunlar Şehinşah tarafından denetlenir. Sasani idaresinin ayırt edici özellikleri, hatırı sayılır ölçekte merkezîleştirme, hırslı bir şehir plancılığı, tarımda gelişme ve teknolojik iyileştirmelerdi. Kralın altında bulunan güçlü bir bürokrasi hükûmetin çoğu işini yerine getirirdi. Bürokrasinin başı ve yardımcı başbakan "Vuzorg (Bozorg) Farmadar" 'dı. (بزرگ فرمادار) Bürokrasi içinde Zerdüşt rahipleri son derece güçlüydü. Mecusi rahip sınıfının başı, Mobadan (موبدان), başkomutanla beraber, Iran (Eran) Spahbod (ايران سپهد), "Ho Tokhshan Bod" (هوتوخشان بد) sendikal birliğinin başkanı baştüccar ve çiftçilerin de başı olan tarım bakanı "Vastrioshansalar" (واستریوشانسالار), imparatorun altında Sasani Devleti'nin en güçlü insanlarıydı.
 
Sasani kralı, bir devlet konseyinin de üyeleri olan bakanlarının tavsiyeleriyle hareket ederdi. Müslüman tarihçi Mesudi, Sasani krallarının mükemmel yönetimini, iyi düzenlenmiş siyasi politikalarını, tebaayı himaye edişlerini ve yönettikleri toprakların refahını övmüştür.
 
Normal zamanlarda kraliyet babadan oğula geçerdi. Fakat, kral tarafından daha küçük bir oğula da bırakılabilirdi. İki kere, hâkimiyet kraliçelerin kontrolüne geçti. Direkt bir varis olmadığı zaman, asiller ve yüksek rütbeli rahipler bir hükümdar seçerdi. Ama bu seçim, kraliyet ailesinden birisi olmak zorundaydı.

Sasani asilzadeleri, eski Part klanları, Fars aristokrasi aileleri ve hâkimiyet altında bulunan toprakların asil ailelerinin bir karışımından oluşmuştu. Part hanedanının ortadan kalkmasıyla birçok yeni asil ailesi meydana çıktı. Bir zamanlar egemen olan Yedi Part klanının birkaçı önemini korumaya devam etti. I. Erdeşîr'in maiyetinde, birkaç Fars ailesiyle beraber eski Arsacid ailelerinden Suren-Pahlav ve Karen-Pahlav klanları, Varazeler ve Andiganlar büyük itibara sahiplerdi. Erdeşîr'den sonra gelen I. Şâpûr, annesi tarafından Suren-Pahlav ailesine ilişkisini göstermiş olabileceği Gondophar'ın tacını (hilalle çevrelenmiş bir halka) sembol olarak benimsemişti. İranlı ve İranlı olmayan bu soylu ailelerin yanında, Merv, Abarşehr, Karmania, Sistan (Sekistan), İberya (Azerbaycan'daki Arran) ve Adiabene kralları da Şehinşah'ın sarayında itibar gören diğer asiller olarak bahsedilir. Gerçekten, Surenlerin, Karenlerin ve Varazelerin uzantılı toprakları yarı bağımsız devletler olarak orijinal Sasani ülkesinin parçası oldular. Suren-Pahlavler, Sistan (Sakistan)'daki hâkimiyetlerini korudular ve bir dalları da Nişabur bölgesinin civarını kontrolleri altında tuttular. Böylece, Sasani İmparatorluğu'nun kraliyet maiyetine katılan asilzade aileleri, Şehinşah'a tabi olsalar bile kendi hâkimiyet bölgelerinde egemenliklerini sürdürdüler.

Genel olarak, Fars aileleri arasında *Bozorgan*, imparatorluk yönetiminde, sınır eyaletleri Marzban'ın (مرزبان) valiliği dâhil olmak üzere en önemli mevkilere sahipti. Bu pozisyonların çoğu babadan oğula geçerdi ve tek bir aile içinde nesiller boyunca intikal edilirdi. En kıdemli *Marzbanlar*'a gümüş taht izni verilirken, Kafkasya gibi en stratejik sınır vilayetlerinin Marzbanlarına altın taht hakkı tanınırdı. Seferler esnasında, bölge Marzbanları mareşal olarak kabul görür, daha küçük *spahbod*lar sahra ordularını komuta edebilirlerdi.

Kültürel olarak, Sasaniler bir sosyal katmanlaştırma sistemi uyguladılar. Bu sistem, devlet dini olarak kurulan Zerdüştlük tarafından da desteklendi. Diğer dinlere büyük bir hoşgörü gösterildiği görülmektedir. (Bu iddia, aynı zamanda hararetli bir tartışmanın da kaynağıdır. Örnek olarak Wiesehöfer'in *Ancient Persia*' sına veya *Cambridge History of Iran* 'ın 3.cildine bakınız.) Sasani imparatorları bilinçli bir şekilde Pers İmparatorluğu'nun geleneklerini diriltmeye ve Yunan kültürel tesirini silmeye çalıştılar.

### Sasani ordusu

Sasaniler zamanında Fars ordusunun (*Spah*) omurgasını iki farklı ağır süvari birliği oluşturuyordu. Bunlar, Clibanarii ve Catafraktlardır. Bu süvari gücü çocukluktan itibaren eğitilen asillerden oluşturulurdu. Bunlar hafif süvariler, piyadeler ve okçularla desteklenirdi. Sasani taktiklerinin merkezinde, düşmanı okçular, savaş filleri ve diğer birliklerle bozup bölmek, böylece süvarilerilerin yararlanabileceği boşluklar açmak bulunurdu.

Kendilerinden önce gelen Partların tersine Sasaniler gelişmiş muhasara kuleleri geliştirdiler. Bu özellikleri, imparatorluğun Roma'yla giriştiği, başarının şehirleri ele geçirme kabiliyetine bağlı olduğu mücadelelerde önemli derecede yardımcı oldu. Bunun yanında, Sasaniler kendi şehirlerini de saldırılara karşı korumak için birkaç teknik geliştirdiler. Sasani ordusu, bazısı sadece mızrak taşımasına rağmen, kendilerinden önce gelen Part ordusu gibi ağır süvarileri ile meşhurdu. Yunan tarihçi Ammianus Marcellinus'un II. Şâpûr'un clibanarii süvarileri hakkındaki tarifi ne kadar ağır şekilde teçhizatlandırıldıklarını ve sadece bir kısmının mızrak taşıdığını göstermektedir.

Bütün birlikler demire bürünmüşlerdi. Vücutlarının bütün bölümleri kalın tabakalarla kaplıydı. Öyle teçhiz edilmişlerdi ki bükülmez eklem yerleri uzuvlarına denk geliyordu. İnsan yüzü formları öyle maharetle başlarına uydurulmuştu ki, bütün vücutları metalle kapanmış olduğu için üzerlerine gelen oklar sadece, dışarıyı azıcık görecek şekilde gözbebeklerinin tam karşısına denk gelen ya da burunlarının ucunda azıcık hava alabilecekleri kadar bırakılan küçücük bir açıklıktan girebilirlerdi. Bunlardan mızraklı olan bir kısmı öyle hareketsiz duruyorlardı ki, bronz mengene ve kelepçelerle tutturulmuş olduklarını zannederdiniz. 

Bizans imparatoru Mauricius *[[Strategikon]]*unda Sasani ağır süvarilerinin mızrak taşımadıklarının ve birincil silahları olarak yaylarına güvendiklerinin altını da çizer.

Azadan (Asavaran ya da Azatan) asillerinden oluşan şövalye kastına bağlı bir askerin maliyeti küçük bir konak ya da malikaneydi. Bu meblayı kraldan alan asiller bunun karşılığında imparatorluğun savaş zamanı en dikkate değer savunucularıydı.

### Anlaşmazlıklar

Partlar gibi Sasaniler de Roma İmparatorluğu ile sürekli bir husumet içindeydi. 395 yılında Roma İmparatorluğu'nun bölünmesinin ardından başkenti Konstantinopolis olan Doğu Roma İmparatorluğu İran'ın birincil batılı düşmanı olarak Roma İmparatorluğu'nun yerine geçti. İki devlet arasındaki çekişmeler daha da sıklaştı. Roma İmparatorluğu'na benzer şekilde Sasaniler de komşu krallıklar ve göçebe kavimler ile sürekli bir mücadele içindeydi. Bu kavimlerin saldırıları hiçbir zaman tamamen bitirilemediyse de, tehdit eden göçebelere karşı koordineli girişilen seferler sayesinde, Sasaniler bu meselelerle Romalılardan daha başarılı şekilde başa çıkabildiler.

Batıda, Sasani sınırı büyük ve istikrarlı Roma devletiyle bitişikti. Fakat doğuya doğru en yakın komşuları Kuşan İmparatorluğu ve Akhunlar gibi göçebe kavimlerdi. Tus Hisarı gibi istihkamların ya da daha sonra bir eğitim ve ticaret merkezi olacak olan Nişabur şehrinin inşa edilmesi de doğu eyaletlerinin saldırıdan korunmasında yardımcı oldu.

Güneyde, Arabistan'ın ortasında Bedayin Arap kabileleri, Sasani İmparatorluğu'na ara ara akınlar düzenlediler. Hîre Krallığı (Lahmîler) imparatorluğun merkez toprakları ile Bedayin kabilelerinin arasında bir tampon ve Sasaniler'e bağlı bir devlet olarak kuruldu. Hîre Krallığı'nın II. Hüsrev tarafından 602'de sona erdirilmesi, daha sonra aynı yüzyılda Bedayin Araplarına karşı nihai Sasani yenilgilerinin en büyük sebebidir. Bu yenilgiler, Sasani İmparatorluğu'nun, İslam bayrağı altındaki Bedayin kabileleri tarafından ani şekilde ele geçirilmesiyle sonuçlandı.

Kuzeyde Hazarlar ve diğer Türk göçebe kabileleri imparatorluğun kuzey vilayetlerine sık sık saldırdılar. Medlerin topraklarını 634 yılında talan ettiler. Kısa bir süre sonra, İran ordusu bunları yenilgiye uğrattı ve geri püskürttü. Sasaniler bu saldırıları sona erdirmek için Kafkasya bölgesinde pek çok istihkam kurdular.

### Doğulu Devletlerle ilişkiler
#### Çin'le ilişkiler
Kendilerinden önce gelen Partlar gibi, Sasani İmparatorluğu da Çin'le aktif dış ilişki yürüttü. İran elçileri sık sık Çin'e seyahat etti. Çin belgeleri, Çin'e giden on üç adet Sasani sefareti olduğunu naklederler. Ekonomik olarak, Çin'le yapılan kara ve deniz ticareti hem Sasaniler hem de Çinliler açısından önemliydi. Güney Çin'de bulunan çok sayıda Sasani madeni parası denizden yapılan ticareti doğrular.

Sasani kralları, İran'ın en yetenekli müzisyenlerini ve dansçılarını farklı zamanlarda Çin kraliyetine gönderdi. İpek Yolu üzerinden yapılan ticaretten iki imparatorluk da faydalandı ve bunu koruyup devam ettirme noktasında benzer bir çaba içerisinde oldular. Orta Asya'dan geçen ticaret yollarının korunması için ortak hareket edip, sınır bölgelerinde karavanların göçebe kabilelerden ve eşkiyalardan korunması için karakol mevkileri oluşturdular.

Politik olarak, ortak düşman olan Akhunlar'a karşı, Sasanilerin ve Çinlilerin birkaç defa ittifak kurma teşebbüsünde bulunduğunu görürüz. Orta Asya'da göçebe Türk devletlerinin verdikleri zarar üzerine, Türklerin ilerlemelerini durdurabilmek için Çin ve Sasani Devleti arasında işbirliği olarak adlandırılabilecek girişimleri de görürüz. Mogh dağından edinilen belgeler bir Çin generalinin Arap saldırıları esnasında Sogdiana kralının emrinde olduğunu da naklederler.

İran'ın Müslüman Araplar tarafından ele geçirilmesinin ardından, III. Yezdicerd'in oğlu Fîrûz birkaç Fars asilzadesiyle beraber kaçtı ve Çin kraliyet maiyetine sığındı. Hem Fîrûz'a hem de oğlu Nerseh'e (Çince *nen-şie*) Çin maiyetinde yüksek derecede unvanlar verildi. En azından iki defasında, sonuncusu muhtemelen 670 yılında, yanında giden Çin birlikleri Fîrûz'un Sasani tahtına yeniden yerleşebilmesi için yardımda bulundu. Çeşitli sonuçları olan bu olaya ait elimizde kalan birkaç nümismatik kanıta göre bu girişimlerin bir tanesinin neticesinde Fîrûz kısa süreliğine de olsa Sistan (Sakestan)'ın hükümdarı oldu. Daha sonraları Nerseh, Çin kraliyet muhafız alayının komutanlığına getirildi ve soyundan gelenler Çin'de saygı gören prensler olarak yaşamaya devam ettiler.

#### Hindistan'a yayılması
I. Erdeşîr tarafından Sasanilerin İran'ı ve komşu bölgeleri güvence altına almalarının ardından, ikinci imparator I. Şâpûr (240-270) egemenliğini bugünkü Pakistan tarafında doğuya doğru ve kuzeybatı Hindistan'a kadar genişletti. Önceden otonom olan Kuşanlar, I. Şâpûr'un hükümdarlığını kabul etmek zorunda kaldılar. Kuşanlar'ın 3. yüzyılın sonunda gerileyip 4. yüzyılda kuzey Hindistan'daki Gupta İmparatorluğu'na yerini bırakmasına rağmen, Sasani nüfuzunun Hindistan'ın kuzeybatısında bu süreç zarfında etkin olduğu açıktır.

Bu zaman periyodunda, İran ve kuzeybatı Hindistan politik olduğu kadar kültürel de olan bir etkileşim yaşadılar. Sasani uygulamaları Kuşan sınırları içinde yayıldı. Kuşanlar, özellikle Sasani gümüş eşyaları ve tekstil ürünlerinin üzerinde gördükleri av esnasında ya da adalet dağıtırken resmedilen Sasani kraliyetinden etkilendiler.

Fakat, bu kültürel etkileşim Sasani dinî uygulamalarını ve tutumlarını Kuşanlar'a yaymadı. Sasaniler resmî bir dinî preselizitasyon siyasetine bağlı kalıp zaman zaman azınlık dinlerine zorla din değiştirme zulmünü uygularken Kuşanlar dinî hoşgörü siyasetini benimsediler.

Bu zaman zarfında Hindistan ve İran arasında düşük seviyede kültürel alışverişler de yaşandı. Örnek olarak, İranlılar Hindistan'dan satranç oyununu aldılar ve oyunun ismini *çaturanga*dan *çatrang*a değiştirdiler. Buna karşılık olarak İranlılar, Hintlere tavla oyununu tanıttı.

I. Hüsrev'in hükümdarlığı esnasında, Hindistan'dan getirtilen çok sayıda kitap Sasani İmparatorluğu'nun dili olan Pehlevi'ye çevrildi. Bunların bir kısmı daha sonraları İslam edebiyatına geçti. Bunun belirgin örneklerinden biri, Hüsrev'in bakanlarından biri olan Burzoe tarafından çevrilen *Pançatantra* 'dır. *[[Kelile ve Dimne]]* olarak bilinen bu çeviri daha sonra Arabistan'a ve Avrupa'ya kadar ulaştı. Burzoe'in Hindistan'a yaptığı efsanevi seyahatini ve Pançatantra'yı cesaret gerektiren bir şekilde kazanmasını Firdevsî, Şehnâmesi'nde ayrıntılarıyla anlatır.

## Sasaniler zamanında İran toplumu

Sasani toplumu ve medeniyetini zamanının en gelişmişlerinden biri olarak bu bölgede sadece Bizans medeniyetiyle rekabet içindeydi. İki imparatorluk arasında yaşanan bilimsel ve entelektüel etkileşimin seviyesi bu medeniyet beşiklerinin rekabetinin ve işbirliğinin tanığıdır.

Parthian ve Sasani toplumlarının en dikkat çekici farkı şöhretli ve etkileyici merkezîleştirilmiş hükûmetti. Sasani teorisine göre, ideal bir toplum, kararlılığı ve adaleti sağlayandır. Bunun için gerekli enstrüman da güçlü bir kraliyetti. İmparatorluk içinde çok sayıda farklı grubu yöneten birbirinden ayrı sosyal organizasyon sisteminden oluşan Sasani toplumu son derece kompleksti. Tarihçiler toplumun dört sınıfa ayrıldığına inanır. Bunlar, Rahipler (Farsça: آتروبانان, *atorbanan*), Savaşçılar (Farsça: ارتشتاران, *arteştaran*), Sekreterler (Farsça: دبيران, *dabiran*) ve Halk tabakası (Farsça: هوتخشان-واستريوشان, *vasteryoşan-hootkheşan*). Sasani kast sisteminin merkezinde, bütün asilleri yöneten *Şehinşah* vardır. Soylu prensler, küçük hükümdarlar, büyük mal sahipleri ve rahipler birlikte ayrıcalıklı bir sınıf oluşturdular. Bunlara *Bozorgan* (بزرگان,) ya da asiller denirdi. Sosyal sistemin oldukça katı olduğu gözükmektedir. Sasani kast sistemi imparatorluktan da uzun süreli yaşayarak erken İslam döneminde de devamını sürdürdü.

İstisnai durumlarda meziyet temelinde başka bir sınıfa geçmek mümkün olsa da, bir sınıfa üye olma doğumla gelirdi. Kralın işlevi, bütün sınıfların kendi sınırları içinde kalmalarını gözetmekti. Böylece ne kuvvetli olan zayıfı ne de zayıf olan kuvvetliyi ezemeyecekti. Bu sosyal dengeyi korumak ve sürdürmek kraliyet adaletinin özüydü. Bunun da etkili bir şekilde yürütülmesi ancak kralın bütün sınıfların üstünde yüceltilmesine bağlıydı.

Daha düşük bir seviyede, Sasani toplumu ikiye bölünmüştü. Aryan fatihlerinin soyundan gelmelerinin vermiş olduğu konumu kıskançlıkla koruyan Azatan (Azadan) asilleri (آزادان) yani hürler ve orijin olarak Aryan olmayan köylü sınıfı. Azatan, küçük konaklarda yaşayan düşük seviyeli yöneticilerden oluşan geniş bir aristokrasi kurdular. Azatan, Sasani ordusunun süvari omurgasını oluştururdu.

### Sanat, bilim ve edebiyat

Sasani kralları edebiyatçıları ve filozofları himaye eden aydınlanmış insanlardı. I. Hüsrev Platon'un ve Aristo'nun eserlerini Pehlevi diline çevirtip Cündişapur'da öğretilmesini sağladı. Kendisi de bu kitapları okurdu. Hükümdarlığı esnasında birçok tarih yıllıkları oluşturuldu. Bunlardan elimize kalan yeganesi Karnamak-ı Artaksşir-i Papakan'dır (*[[I. Erdeşîr|Erdeşîr]]'in faaliyetleri*). Efsane ve tarih karışımı bu eser daha sonra İran'ın ulusal destanı olacak Şehnâme'nin temelini oluşturdu. I. Justinyan Atina okullarını kapattığı zaman, yedi öğretmen İran'a kaçtı ve I. Hüsrev'in sarayında himaye buldular. Vatan hasreti çekince ve Justinyan'la 533 yılında yapılan anlaşmayla, Sasani kralı Yunan bilgelerin serbestçe memleketlerine dönebilmelerini ve her türlü eziyetten uzak tutulmalarını şart koştu.

4. yüzyılda kurulan Cündişapur Üniversitesi, I. Hüsrev zamanında dünyanın her tarafından öğrencileri ve öğretmenleri kendine çekerek zamanının en büyük entelektüel merkezi hâline geldi. Buraya gelen Nasturi Hristiyanlar, tıp ve felsefe alanlarında Yunancadan Süryaniceye çevrilmiş çalışmaları da yanlarında getirdiler. Daha sonraları gelen sufiliğin tohumlarını ekecek olan Yeni Platoncular da Cündişapur'a geldiler. Hindistan'ın, İran'ın, Suriye'nin ve Yunanistan'ın bilgi, kültür ve inançları birbirine karışarak gelişen bir terapi okulunu ürettiler.

Sanatsal açıdan Sasani dönemi İran kültürünün ve medeniyetinin en önemli başarılarına tanıklık etti. Daha sonraları Müslüman kültürü olarak adlandırılacak olan birçok şey, mimari ve yazı dâhil olmak üzere, orijinal olarak Fars kültüründen alındı. Zirve noktasında Sasani İmparatorluğu Suriye'den kuzeybatı Hindistan'a kadar yayılmıştı. Ama etkisi bu politik sınırların çok ötesinde de hissedildi. Sasani motifleri Orta Asya, Çin, Bizans İmparatorluğu ve hatta Merovenj Fransa'sı sanatına kadar ulaştı. Fakat, Sasani sanatının konseptlerini asimile edecek ve taze bir hayat aşılayıp onu yeni bir dinçlikle yenileyecek olan İslam sanatı Sasani sanatının birincil varisiydi. Will Durant'a göre:

Tak-ı Bostan'daki ve Nakş-ı Rüstem'deki Sasani oymaları renklidir. Saray yüzleri de böyledir. Fakat bu boyamaların sadece izleri günümüze kalmıştır. Yine de yazılı kaynaklar, Sasani zamanında boyama sanatının geliştiğini açıkça göstermektedir. Peygamber Mani'nin bir ressamlık okulu kurduğu nakledilir. Firdevsî, Sasani zenginlerinin ve nüfuzlularının konaklarını ve malikanelerini İran kahramanlarının resimleriyle donattıklarını anlatır. Şair El-Buhturi Tizpon'daki sarayın duvar resimlerini tasvir eder. Bir Sasani kralı öldüğünde, kraliyet hazinesinde tutulmak üzere, zamanın en iyi ressamına ölen kralın bir portresi yaptırılırdı.

Ressamlık, heykeltıraşlık, çömlekçilik ve dekorasyon sanatının diğer formları, dizaynlarını Sasani tekstil sanatıyla paylaştılar. İpekler, nakışlar, simli kumaşlar, şam kumaşları, duvar kilimleri, koltuk örtüleri, tenteler, çadırlar ve halılar, kölelere özgü bir sabırla dokunur ve açık sarı, mavi ve yeşil renkte ılık boyalarla kurutulurdu. Köylüler ve rahipler dışındaki bütün İranlılar kendilerinden üst sınıftakiler gibi giyinmeye heves ederlerdi. Hediyeler çoğunlukla görkemli elbiselerden seçilirdi. Asurlular zamanından beri doğuda, büyük renkli halılar zenginliğin ve servetin doğal bir parçasıydı. Tarihin dişlerinden kurtulabilen iki düzine kadar Sasani tekstil ürünü, var olan en değerli dokumalar olarak kabul görür. Kendi zamanlarında bile Sasani tekstil ürünleri hayranlık uyandırır ve Mısır'dan Uzak Doğu'ya kadar taklit edilirdi. Haçlı Seferleri zamanında Hristiyan azizlerinin kalıntılarını giydirmek ve örtmek için bu pagan ürünleri seçilmişti. Herakleios, II. Hüsrev'in (Hüsrev Pervez) Dastagirt'teki sarayını ele geçirdiğinde, zarif nakışlar ve devasa bir kilim en değerli ganimetleri arasındaydı. Hüsrev'in Baharı diye de bilinen I. Hüsrev'in (Hüsrev Anuşirvan) Kış Halısı (Bahar Mevsimi Halısı قالى بهارستان) meşhurdu. Bu halı, üzerindeki bahar ve yaz sahneleriyle kendisine kışı unutturması için dizayn edilmişti. Yakutlar ve elmaslardan dokunmuş çiçekler ve meyveler, ayrıca gümüşten yapılmış yürüme yolları, inciden yapılmış dereler altın zemin üzerine bu halıya nakşedilmişti. Harun El-Reşid, mücevheratla sık bir şekilde süslenmiş büyük bir Sasani halısıyla övünürdü. İranlılar halıları ve kilimleri hakkında aşk şiirleri yazardı.

Sasani kalıntıları üzerinde yapılan çalışmalar, Sasani kralları tarafından 100'den fazla sayıda farklı tacın giyildiğini gösterir. Bu farklı Sasani taçları, her döneme ait kültürel, ekonomik, sosyal ve tarihi durumu gösterir. Hükümdar taçları her kralın kendine has özelliklerini de yansıtır. Taçlar üzerindeki ay, yıldızlar, kartal ve avuç içi gibi farklı semboller ve işaretler tacı taşıyanın dinini ve inançlarını gösterir. (*Sasani taçları için bakınız:* http://www.livius.org/sao-sd/sassanids/sassanid-crowns.html)

Sasani Hanedanı Akaemenid gibi Persis (Fars) vilayetinde ortaya çıktı. Sasaniler kendilerini Hellenistik ve Parthian aradan sonra Akaemenidlerin devamı olarak gördüler. İran'ın büyüklüğünü yeniden ortaya çıkarmanın kaderleri olduğuna inandılar.

Sasaniler, Akaemenid Hanedanı geçmişlerinin görkemini yeniden canlandırırken sadece taklit ediyor değillerdi. Bu dönemin sanatı, belli açılardan İslam sanatının anahtar özelliklerinin öncülüğünü de yapacak şekilde şaşırtıcı bir güçtedir. Sasani sanatı geleneksel İran sanatının örneklerini Hellenistik ögeler ve etkilerle birleştirdi. Pers İmparatorluğu'nun Büyük İskender tarafından fethedilmesi, Hellenistik sanatın Batı Asya'ya doğru yayılmasını başlattı. Doğu bu sanatın dış formunu kabul etse de ruhunu gerçekte asla asimile etmedi. Hellenistik sanat, Yakın Asya'nın insanları tarafından Partian döneminde zaten özgürce yorumlanıyordu. Sasani dönemi boyunca buna karşı bir reaksiyon vardı. Sasani sanatı İran'a özgü yerel gelenekleri ve formları yeniden canlandırdı. İslam döneminde bunlar Akdeniz sahillerine kadar ulaştı. Fergusson'a göre:

Ayakta kalan saraylar, Sasani krallarının nasıl bir görkem içinde yaşadığını gösterir. Firuzabad, Fars'taki Bişapur ve Irak'ta bulunan Khvarvaran'daki başkent Tizpon sarayları bunun örnekleridir. Yerel geleneklerin yanında, Parthian mimarisi de Sasani mimari karakterini etkiledi. Hepsinin ayırıcı özelliği Partian döneminde ortaya çıkarılan kemer ivanlardır. Sasani döneminde, özellikle Tizpon'da olmak üzere bunlar devasa boyutlara ulaştı. I. Şâpûr'un hükümdarlığı (241-272) dönemine atfedilen bu sarayın kubbeli salonunun kemeri 24 metreden daha geniştir ve yüksekliği de 36 metreyi bulur. Bu mükemmel yapı takip eden yüzyıllardaki mimarları büyülemiş ve İran mimarisinin en önemli örneklerinden biri olarak kabul edilmiştir. Firuzabad'da olduğu gibi sarayların büyük bir kısmı, üzerinde kubbe bulunan bir iç kabul salonu barındırır. İranlılar, kare bir binanın üzerine çember şeklinde bir kubbe inşa etme problemini, payanda kemerleri (köşe kemerleri) kullanarak veya kareyi her bir köşesinden karşılıklı kemerler inşa ederek böylece üzerine bir kubbe koymaya müsait hâle gelecek şekilde sekizgene çevirerek çözdüler. Firuzabad'daki sarayın kubbeli odası, payanda kemeri kullanımının ayakta kalan örneklerinden en eski olanıdır. Bu da, bu mimari tekniğinin İran'da icat edilmiş olabileceğini gösterir.

Sasani mimarisini diğerlerinden ayıran özelliği boşluğu kullanım şekliydi. Sasani mimarı binasını kütleler ve yüzeyler olarak tasarlardı. Böylece devasa tuğla duvarların kullanılması kalıp ya da oyma alçılarla dekore edilirdi. Bişapur'da alçı duvar dekorasyonları görülür. Ama, Rayy yakınlarındaki Çal Tarkhan'da (tarih olarak geç Sasani ya da erken İslam dönemi), Tizpon'da ve Mezopotamya'daki Kiş'te daha iyi örnekleri korunmuştur. Paneller üzerinde ufak kabartma dairelerde görülen hayvan figürleri, ayrıca insan büstleri ve geometrik ve çiçekli motifler bulunur.

Bişapur'da, yerlerin bir kısmı, resmi ziyafetler gibi şölenleri gösteren mozaiklerle dekore edilmiştir. Bura da Roma etkisi açıktır. Mozaikler Romalı esirler tarafından yerleştirilmiş olabilir. Binalar da duvar resimleri ile dekore edilmişti. Güzel örnekleri özellikle Kuh-i Khwaca'da (Sistan'da) bulunmuştur.

### Endüstri ve ticaret

Sasaniler döneminde İran endüstrisi evcil formlardan kentsel formlara doğru gelişti. Sayısız lonca vardı. Hatta bazı şehirlerde devrimci proletarya da vardı. İpek dokumacılığı Çin'den geldi. Sasani ipekleri her yerde aranır oldu. Bu ipekler, Bizans'ta, Çin'de ve Japonya'da tekstil sanatına örnek oldular. Çinli tüccarlar, Serif gibi gelişen İran limanlarına geldiler, ham ipek satıp kilim, mücevherat ve allıklar satın aldılar. Ermeniler, Suriyeliler ve Yahudiler İran'ı, Bizans'ı ve Roma'yı yavaş bir değiş tokuşla birbirine bağladılar. İyi şekilde korunan yollar ve köprüler devlete ait devriyelerin ve ticaret kervanlarının Tizpon'u diğer vilayetlere bağlamasına yardımcı oldu. İran Körfezi'nde Hindistan'la yapılan ticareti kolaylaştırmak için limanlar inşa edildi. Sasani tüccarları geniş alanlara ve uzak diyarlara yayılarak Romalıları karlı Hindistan okyanus ticareti yollarından uzaklaştırdılar. Yakın zamanda yapılan arkeolojik bulgular ilginç olayları gün yüzüne çıkarmıştır. Buna göre, Sasaniler, markalarını tanıtmak ve farklı kalite gruplarını belirtmek için mallarının üzerinde özel ticari etiketler kullandılar.

I. Hüsrev zaten geniş olan ticaret ağını daha da büyüttü. Sasaniler böylece ticaret üzerinde monopolistik bir kontrole yöneldiler. Bunun nedenleri, lüks malların ticarette hiçbir zaman olmadığı kadar önemli bir rol oynamaya başlaması ve Sasanilerin liman, kervansaray, köprü inşaatı gibi aktivitelerini hızlandırmaları ve bunların ticaretle ve kentleşmeyle ilişkilendirilmesidir. İranlılar, ara sıra Bizanslılarla girişilen rekabet kızışsa da, Hüsrev zamanında hem Hint Okyanusu'nda hem de Orta Asya'da ve Güney Rusya'da uluslararası ticarete egemen oldular. Umman ve Yemen'deki Sasani yerleşkeleri Hindistan'la yapılan ticaretin önemine tanıklık eder. Fakat Çin'le yapılan ipek ticareti Sasani tebaasının ve İran'ın halkı olan Sogdianların ellerindeydi.

Sasanilerin en önemli ihraç malları, ipek, yünlü ve altın tekstil ürünleri, halılar ve kilimler, deri ve İran Körfezi'nden gelen incilerdi. Bunların yanında, Çin'den gelen kâğıt ve ipek, Hindistan'dan gelen baharatlar, Sasani gümrüklerinde vergiye tabi olduktan sonra imparatorluk üzerinden Avrupa'ya yeniden ihraç edilirdi.

Bu devir aynı zamanda metalürjik üretimde bir artışa da tanıklık etti. Böylece İran "Asya'nın silah deposu" namını da kazandı. Sasani maden merkezlerinin çoğu imparatorluğu saçakları olan Ermenistan, Kafkaslar ve hepsinden önce Transoksanya'dadaydı. Sasani İmparatorluğu'nun doğu sınırında yer alan Pamir Dağları'nın olağanüstü derecedeki mineral zenginliği, bir İranlı kavim olan Tacikler arasında bir efsanenin doğmasına sebep olmuştur. Buna göre, denilir ki, Tanrı dünyayı yaratırken, Pamirler üzerinde tökezledi ve mineral kavanozlarını düşürerek bölgeye yaymış oldu.

### Din

Sasani Devleti'nin dini Zerdüştlük'tü (Zoroastrianizm). Fakat bunun, Zerdüştlük'ün kutsal kitapları olan Avesta'da ortaya koyulan uygulamalarla arasında gözle görülür oranda farkları vardı. Sasani Zerdüşti ruhban sınıfı, dini kendilerine uygun gelecek şekilde değiştirmiş bu da önemli derecede dinî huzursuzluğa sebep olmuştu. Sasani dinî politikaları çok sayıda dinî reform hareketlerinin ortaya çıkmasına yol açtı. Bunların en önemlileri Mani ve Mazdak dinleridir.

Aşırı ve keskin bir dualizm Zerdüştlük'ün en göze çarpan özelliğini oluşturdu. Ahura Mazda'nın ve Ehrimen'in, iyiliğin ve kötülüğün ana kaynaklarının, ikiz oldukları ve "başlangıçta yaşamı ve ölümü yaratmak ve dünyanın nasıl olacağını karara vermek için bir aray geldikleri" açık şekilde deklare edilirdi. Birinin varlığının diğerine karşı bir önceliği ve kararlaştırılmış üstünlüğü yoktu. İkisi yaşıt olarak zamanın başlangıcından beri birbiriyle mücadele ederlerdi. Bunun da sonsuza kadar süreceği kesindi. Herhangi biri de diğerini mağlup edemeyecekti.

Bu iki ana kaynak, şahıslar olarak gösterilirdi. Ormazd, "hayatın yaratıcısı, dünyevi ve manevi, semavi gökcisimlerini, yeryüzünü, suyu ve ağaçları yapan"dı. Aynı zamanda "iyi", "kutsal", "saf", "gerçek", "Kutsal İlah", "Mukaddes", "Hakikatin Özü", "bütün gerçeğin babası", "her şeyin en iyisi", "saflığın efendisi"ydi. "Sağlık, zenginlik, erdem, bilgelik, ölümsüzlük" gibi bütün nimetlere sahip olduğu için alabildiğine "mutlu"ydu. İnsan tarafından sahip olunan bütün iyilikler ondan gelirdi. Erdem sahiplerine ve dindarlara sadece dünyevi kazanç değil, kıymetli ruhani hediyeler, hakikat, adanmışlık, "salim bir kafa", sonsuza kadar sürecek mutluluk da bağışlardı. İyiyi ödüllendirdiği gibi kötüyü de cezalandırırdı. Fakat cezalandırıcı oluşu nadiren gösterilen bir özelliğiydi.

Zerdüştlük ibadeti, ateş tapınakları ve sunaklarıyla yakından ilintiliydi. İmparatorluğun her tarafında bütün önemli şehirlerde bir ateş tapınağı mutlaka bulunurdu. Bunların içinde, semadan yakıldığına ve asla söndürülemez olduğuna inanılan bir ateş, rahipler tarafından aralıksız sürdürülürdü. Ateş sunakları da büyük ihtimalle tapınaklardan bağımsız olarak var oldular. Müstakil duran bir ateş sunağına, Sasani tarihi boyuncu tedavüldeki paraların diğer yüzünde olacak kadar önem verildi. İçinden bir ateş yükselirken, bazense alevin içinde bir kafa şeklinde resmedildi. Gövdesi, kurdele çelenkiyle süslü olurdu. Diğer yüzünde, koruyucu ya da kulluk edenler olarak, bazen alevi seyreden, bazense ondan dönük vaziyette görünüşe göre dış düşmanlara karşı onu koruyor şekilde iki kişi gösterilirdi.

Zerdüştlüğün yanında diğer dinler özellikle Yahudilik, Hristiyanlık ve Budizm Sasani toplumunda yer edindiler. Büyük oranda, özgürce uygulanmalarına ve inançlarını vaaz etmelerine izin verildi. İsfahan, Babil ve Horasan gibi şehirlerde yükselen merkezleriyle ve yarı-otonom *Exilarchate* liderliği ile Mezopotamya'da, çok büyük bir Yahudi cemaati Sasani egemenliği altında gelişti. Bu cemaat, Siyonizm'in ortaya çıkışına kadar gelişmeye devam etti. Yahudiler sadece nadiren eziyet gördüler. Nispeten dinî bir özgürlük yaşadılar. Diğer dinî azınlıklara verilmeyen ayrıcalıklardan faydalandılar. I. Şâpûr (Aramice'de Şabur Malka) Yahudilerin özellikle bir dostuydu. Şmuel'le olan arkadaşlığı Yahudi cemaati için çok sayıda avantaj sağladı. Hatta, bir eşeğe ya da katıra bineceği düşünülen, gelmesi beklenen Mesih için onlara iyi bir Nisaen atı da sundu. Annesi Yahudi olan II. Şâpûr'un Raba isimli Babilli bir hahamla benzer bir arkadaşlığı vardı. Raba'nın II. Şâpûr'la olan bu arkadaşlığı, İran İmparatorluğu içinde Yahudilere karşı uygulanan baskıcı kanunlardan bir rahatlama sağlamasına imkân verdi. Bundan başka, imparatorluğun doğu parçasında, Budizmin bölgede yavaş yavaş daha popüler olmasıyla beraber, Budistlere ait farklı ibadet yerleri, özellikle Bamyan Şehri'nde (Bamiyan) aktif olarak yer aldı.

Tarihinin bu noktasında İran'da yaşayan Hristiyanlar, Hristiyanlığın Nestoryan ve Yakobit Ortodoks Kilisesi dallarına aittiler. Bu mezhepler, aynı sırayla, Doğu Assirian Kilisesi ve Syriak Ortodoks Kilisesi olarak da bilinirler. Bu kiliseler orijinal olarak Roma İmparatorluğu'ndaki Hristiyan kiliseleriyle bağıntılı olmalarına rağmen, aslında onlardan oldukça farklıydılar. Bunun en önemli nedenlerinden biri, Nasturilerin ve Yakobitlerin kilise dilinin Aramice olmasıdır. İsa zamanında Yahudiye ve Celile'deki Yahudilerin dilleri de Aramiceydi. Bu dil Roma İmparatorluğunda yaşayan Hristiyanların büyük çoğunluğu tarafından kullanılmazdı. Onlar çoğunlukla Latince, Koine Yunancası ve Kıpti dillerini konuşuyorlardı.

Pers İmparatorluğu'ndaki kiliselerin Roma İmparatorluğu'ndaki muadilleri ile bu tür yakın bağlar kurmamasının bir nedeni de bu iki büyük imparatorluk arasında sürekli devam eden bir rekabetin yaşanmasıydı; ve sık sık, İran Hristiyanları (çoğunlukla yanlış yere), Romalılara karşı yakınlık göstermekle suçlanırdı. Bu, özellikle Roma İmparatoru I. Theodosius'un Hristiyanlık'ı Romalıların devlet dini olarak deklare etmesinin ardından yaşandı.

431 yılındaki Efes Konsulü'nin ardından, İran'daki Hristiyanların büyük çoğunluğu Roma İmparatorluğu'ndaki kiliselerle bağlarını tamamen kopardı. Bu konseyde, Suriye/Assirian kökenli bir ilahiyatçı ve Konstantinopolis'un patriği olan Nestorius, Hristoloji'den farklı bir bakış açısı ortaya koydu. Bu yeni bakış açısı, Rum, Romalı ve Koptik Hristiyanların çoğu tarafından reddedildi ve dinden çıkmaya sebep sayıldı. Nestorius'un öğretisindeki farklılıklardan bir tanesi, Meryem'i İsa Mesih'in "Theotoks" annesi ya da Tanrı'nın Annesi olarak kabul etmeyi reddetmesiydi. Assirian Kilisesi, yine de, diğer kiliselerle görüş ayrılığına düştü ve Nestorius'un öğretilerini kınamayı reddetti.

Nestorius en sonunda tartışmayı kaybetti ve patriklikten azledildi. Takipçilerinden bir kısmıyla Sasani İran Krallığı'na kaçmaya zorlandı. Burada İran topraklarına yerleşmesine izin verildi. Kendisi ve takipçileri Mezopotamya'daki Assirian Kilisesi'ne kabul edildiler. Birkaç İran imparatoru, İran'daki katoliklik yanlısı ruhban sınıfının en önemlilerini elimine ederek ve yerlerine Nestoryanların geçmesini sağlayarak Nestorius'un Assirian Kilisesi içindeki pozisyonunu ki Fars İmparatorluğu'ndaki Hristiyanların büyük çoğunluğu bu kiliseye aitti, kuvvetlendirip bu fırsatı değerlendi. Bu, bu Hristiyanların yegane bağlılıklarını İran İmparatoru'na göstermelerini temin etmek içindi.

Sasani İmparatorluğu'nun Hristiyanlarının büyük çoğunluğu özellikle Mezopotamya olmak üzere imparatorluğun batı sınırlarında yaşıyordu. Fakat, Tylos Adası'nda (günümüz Bahreyn'i), İran Körfezi'nin güney sahili, Arap krallığı olan Lahmîlerin bölgesi ve Ermenistan'ın İran'a dâhil olan kısmında da önemli topluluklar vardı. Bu bölgelerin bazısı en önce Hristiyanlaşacak olanlardı. 301 yılında, Ermenistan dünyadaki ilk bağımsız Hristiyan devleti oldu. Aslında Assirian topraklarının bir kısmı daha önce 3. yüzyıl süresince Hristiyanlaşmıştı fakat hiçbir zaman bağımsız ulus olmadılar.

Pers İmparatorluğu'nda yaşayan Hristiyanların büyük bir kısmı, çoğunluğu oluşturan Hristiyan etnik gruplarının birkaçına aittiler. Bu gruplardan bazıları, Assirianlar, güney Mezopotamya'nın Arapları, Ermeniler ve ek olarak Monofisite Syriakları gibi daha küçük bazı etnik gruplardı. Bu sonuncu grup, Roma İmparatorluğu ile girişilen çok sayıda mücadele neticesinde İran'a savaş esirleri olarak getirildiler. Etnik Farslılar ve imparatorlukta ikamet eden diğer etnisiteler arasında din değiştirmeler da yaşandı. Bunlardan bir kısmı, Hristiyanlığa dönen bazı küçük Kafkas kabileleridir.

## Mirası ve önemi
Sasanilerin etkisi yok olmalarından çok sonraları bile devam etmektedir.

### Avrupa'da

Sasaniler Roma medeniyetini gözle görülür bir şekilde etkilemiştir. Roma ordusunun karakteri İran ordusunun metodlarından etkilenmiştir. Sasanilerin Tizpon'da hükümdar sarayında uyguladıkları krallık törenleri Roma İmparatorluk otokrasisi tarafından değiştirilerek taklit edilmiş, Romalıların törenlerinin de modern Avrupa'nın saraylarındaki tören geleneklerine etkisi olmuştur. Avrupa diplomasisinin resmî adetlerinin kaynağı, İran hükûmetleriyle Roma İmparatorluğu arasındaki diplomatik ilişkilere atfedilir.

Orta Çağ'daki Avrupa şövalyeliğinin prensipleri (ağır zırhlı süvari sınıfı) birçok benzerliğe sahip Sasani süvari sınıfına (Azadan/Asavaran soylular sınıfına) kadar götürülebilir.

### Hindistan'da

Sasani İmparatorluğu'nun yıkılmasının ardından, İslam'ın Zerdüştlüğün yerine geçmesiyle birlikte, Zerdüştler artarak baskı altına alınan bir azınlık hâline geldi ve bir kısım Zerdüşt göç etmeyi tercih ettiler. Kıssa-yı Sencen'e göre bu mültecilerin bir grubu şu an Gucerat, Hindistan diye bilinen yere yerleştiler. Burada onlara eski geleneklerini devam ettirme ve inançlarını koruma hakkı tanındı. Bu Zerdüştlerin soyundan gelenler şu an Parsiler olarak bilinmektedir ve Hindistan'ın gelişmesinde önemli rol oynamışlardır. Günümüzde Hindistan'da 70,000 civarında Parsi vardır.

Parsiler, Zerdüşt olarak Sasaniler zamanında oluşturulan dinî takvimin bir çeşidini kullanmaktadırlar. Bu takvim hâlÂ 632 yılında olduğu gibi yılları III. Yezdicerd'in tahta çıkmasından itibaren sayar.

## Sasani İmparatorluğu kronolojisi

226–241: I. Erdeşîr'in hükümdarlığı:
* 224–226: Part İmparatorluğu'nun yıkılması.
* 229–232: Roma'yla savaş
* Mecusilik'in resmî din olarak yeniden canlandırılması.
* Zend Avesta olarak bilinen yazılar toplanıp birleştirildi.

241–271: I. Şâpûr hükümdarlığı:
* 241–244: Roma ile ilk savaş.
* 258–260: Roma ile ikinci savaş. Roma imparatoru Valerian'ın Edessa Savaşı'nda ele geçirilmesi.
* 215–271: Mani, Maniheizm'in kurucusu.

271–301: Hanedan mücadelesiyle geçen bir dönem.

309–379: "Büyük" II. Şâpûr hükümdarlığı:
* 337–350: Nispeten az başarı getiren Roma'yla ilk savaş.
* 358–363: Roma'yla ikinci savaş. Büyük galibiyetler, imparatorluğun doğu ve batı sınırlarını genişletti.

399–420: "Günahkar" I. Yezdicerd hükümdarlığı:
* 409: Hristiyanlara açıkça ibadet etme ve kilise inşa etme izni verilir.
* 416–420: Yezdicerd'in eski kararını feshetmesi ve Hristiyanların zulme uğraması.

420–438: V. Behrâm'ın hükümdarlığı:
* 420–422: Roma ile savaş.
* 424: Dad-İşu Konseyi, Doğu Kilisesi'nin Konstantinopolis'ten bağımsız olduğunu ilan etti.

438–457: II. Yezdicerd hükümdarlığı:
* 441: Roma'yla savaşta başarı.
* 451: Ermeni başkaldırısı Avarayr Muharebesi'nde bastırıldı.

483: Hristiyanlara Hoşgörü Fermanı verildi.

491: Ermeni Kilisesi Kalkedon (Kadıköy) Konsulünü tanımadı:
* Nestoryan Hristiyanlığı Sasani Devleti'nde egemen Hristiyan mezhebi oldu

531–579: I. Hüsrev hükümdarlığı, "ölümsüz ruhla" (Anuşirvan)

533: Roma İmparatorluğu ile "Sonsuz Barış Antlaşması".

540–562: Roma İmparatorluğu ile savaş.

590–628: II. Hüsrev hükümdarlığı

603–628: Roma İmparatorluğu ile savaş. 
* Ronikanes'in yaşadığı dönem
* Suriye, Filistin, Mısır ve Anadolu'da fetihler
* İran Romalılar tarafından yenilmeden önceki Ahameniş Hanedanı sınırlarına hemen hemen geri döndü.

610: Araplar Sasani ordusunu Thi Qar (Dhu-Qar) Savaşı'nda yendi.

626: Avarlar ve İranlılar tarafından başarısız Konstantinopolis kuşatması.

627: Roma İmparatoru Herakleios Assyria ve Mezopotamya'yı işgal etti.
* İranlıların Nineveh Savaşı'nda birleşik Bizans güçleri tarafından kesin mağlubiyet edilmesi.

628–632: Birden fazla hükümdarın kaotik dönemi.

632–642: III. Yezdicerd hükümdarlığı.

636: İran'ın Müslümanlar tarafından fethi sırasında Kadisiye Savaşı'nda Sasanilerin kesin mağlubiyeti.

642: İran ordusunun Nihavend'de yok edilmesiyle Arapların son zaferi.

651: Son Sasani hükümdarı III. Yezdicerd, Merv'de (bugünkü Türkmenistan) öldürüldü, hanedan sona erdi. Oğlu Fîrûz ve diğerleri Çin'e sürgüne gitti.

## Notlar

## Ayrıca bakınız

*Sâsânî İmparatorluğu Hükümdarları
*Sâsânî İmparatorluğu'nun zaman çizelgesi

## Kaynakça
### Yayınlar (Türkçe Literatür)
* Aday, Kamile İnci. *Khuzistan Kroniği Sunumu, Tercümesi, Tahlili*, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi, Mardin, 2019.
* Alıcı, Mehmet. "Sāsānī İmparatorluğu’nun Erken Döneminde Hristiyanların Konumu ve İlk Sinodlar", Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 56, Sayı:1 (Haziran 2015), s. 33-75.
* Aydın, Gazi. *Süryani Kroniklerine Göre Bizans-Sasani Savaşlarının Mezopotamya Şehirlerine Etkisi: Nusaybin Örneği (IV-VII. Yüzyıllar)*, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Mardin Artuklu Üniversitesi, Mardin 2017. 
* Altungök, Ahmet. *(IV. ve VIII. yüzyıllar arası) Sasaniler dönemi Türk-Fars ilişkileri.* Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Fırat Üniversitesi, Elazığ 2007.
* Altungök, Ahmet. "MS 616-619 Sasani-Bizans Savaşlarında Üsküdar'ın Konumu ve Önemi", *Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VIII, 21-23 Kasım 2014, Bildiriler*, Cilt: I, İstanbul, 2015, 67-79.
* Altungök, Ahmet. *[http://static.dergipark.org.tr:8080/article-download/imported/5000135992/5000124881.pdf Sâsânî Kültür ve Medeniyetinin İslâm Kültür ve Medeniyetine Etkileri]*, *Tarih İncelemeleri Dergisi*, Cilt: XXIX, Sayı: 2, 2014, s. 445-487.
* Altungök, Ahmet. *Siyasi, İdari, İktisadi, Sosyal ve Kültürel Açıdan Sâsânî Devleti*, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Fırat Üniversitesi, Elazığ 2012.
* Aydın, Şadi. "Sasani Kültürü ve İslam'ın Çatışma Alanı: İran, *Journal of Awareness*, Vol. III/4 (2018), pp. 65-76.
* Bahadır, Gürhan. *[http://www.turkishstudies.net/Makaleler/561776263_bahad%C4%B1rg%C3%BCrhan.pdf Anadolu'da Bizans-Sasani Etkileşimi (IV.-VII. Yüzyıllar)]*, Turkish Studies, Vol. VI, No. 1 (2011), pp. 685-703. 
* Bilgiç, Emine. *Geç Roma İmparatorluk çağında Roma - Sasani ihtilafları: Roma'nın Doğu Sınırları*. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya 2012. 
* Bilgiç, Emine. "M.S. III. Yüzyıl Roma-Sasani İhtilaflarına İlişkin Bir Değerlendirme: Pers Kralı I. Şâpûr’un Roma İmparatoru Valerianus’u Esir Alması", Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi/Mediterranean Journal of Humanities, C. II, S. 2 (2012), s.25-34.
* Bilgiç Kavak, Emine. *Doğu Roma İmparatoru Iustinianus ve Sasani İmparatoru Hüsrev Anuşirvan'ın Doğu Akdeniz Politikalarının Karşılaştırılması*, Yayınlanmamış Doktora Tezi, Akdeniz Üniversitesi, Antalya, 2018.
* Canpolat, Yusuf. *Sâsânîlerin kuruluşundan Hz. Muhammed döneminin sonuna kadar Arap-Sâsâni ilişkileri*, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kafkas Üniversitesi, Kars 2019.
* Çelebi, Furkan. "Mekke’nin Ticarî Bir Merkeze Dönüşmesinde Bizans-Sasanî Mücadelesinin Rolü", *Siyer Araştırmaları Dergisi*, Sayı: 16 (2024), s., 69 - 89.
* Daryaee, Touraj, "Sasani Döneminde Bid’atçılığa Genel Bir Bakış", çev. M. Yücel, *Anemon: Muş Alparslan Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, C. V, S. 1 (2017), s. 217-222.
* Demir, Sena. *İmparator Herakleios (610-641) dönemi Bizans Sâsânî ilişkileri*, Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Kocaeli Üniversitesi, Kocaeli 2014.
* Dönmez, Belma "Eftalit-Sasan Münasebetleri Üzerine", *İtil Suwi Aka Turur: EÜ TDAE Türk Tarihi Anabilim Dalı 25. Yıl Armağanı*, İzmir, 2017, s. 157-167.
* Ersoy, Tolga. "Antik İran Medeniyetinin Hukukî Temelleri: Mâtîkân ê Hazâr Dâtastân ve Sâsânî Yasama Faaliyeti", *Tarih ve Uygarlık İstanbul Dergisi*, Sayı: 7 (Eylül 2015), s.43-57.
* Ersoy, Tolga. "Bizans ve Sâsânî İmparatorlukları Arasında Akdedilen Dara Antlaşması’ndaki İktisadî Hükümlerin Değerlendirilmesi", *Journal of History Studies, Bizans Özel Sayısı*, Cilt: VII, Sayı: 2, Haziran 2015, s. 33-45. 
* Ersoy, Tolga. "Bizans-Sâsâni Savaşları Bağlamında Prokopios’un Akhunları Tasviri", *XVII. Türk Tarih Kongresi, Ankara: 15-17 Eylül 2014, Kongreye Sunulan Bildiriler*, II. Cilt - I. Kısım: *Orta Asya ve Kafkasya Tarihi*. Ankara: TTK, 2018, s. 89-106.
* Ersoy, Tolga. *Prokopios'un Yapıtlarında Perslerin Temsili*. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Bilgi Üniversitesi, İstanbul 2009.
* Ersoy, Tolga. "Sâsânî İmparatorluğu’nda Köleliğe Dair Hukukî Düzenlemeler: Mâtîkân ê Hazâr Dâtastân Temelinde Bir İnceleme", *Arkeoloji, Tarih ve Epigrafi'nin Arasında: Prof. Dr. Vedat Çelgin'in 68. Doğum Günü Onuruna Makaleler*, Haz. M. Arslan, F. Baz, İstanbul: Arkeoloji ve Sanat Yayınları, 2018, s. 383-400. 
* Kaçar, Turhan. "Anadolu'da Sasaniler ve Romalılar, M.S. 226-363: Emperyal İdeoloji ve Kriz", *Tarih Dergisi*, Sayı 47 (2008), s.1-22.
* Kaçar, Turhan. "Dünyaya İki Işık: Geç Antikçağ'da İran ve Roma", *Doğu Batı: Düşünce Dergisi*, S. 61, 2012, s. 153-180. 
* Kaçar, Turhan. "Üsküdar'da Sasaniler, MS. 615 ve 626", *Uluslararası Üsküdar Sempozyumu VIII, 21-23 Kasım 2014, Bildiriler*, Cilt: I, İstanbul, 2015, s.99-107.
* Kaçar, Turhan. "Sasani Tarih Yazımında Paradigma Meselesi, Yeni Veriler ve Yeni Ufuklar", *Dîvân*, 2019/1, s. 227-244.
* Karadeniz, Yılmaz. *[http://www.sosyalarastirmalar.com/cilt4/sayi16_pdf/karadeniz_yilmaz.pdf I. Hüsrev Döneminde İpek Yolu Üzerinde Sasani-Göktürk Mücadelesi (531- 579)]*, *Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi*, Cilt: IV, Sayı: 16 (2011), s. 207-214.
* Karadeniz, Yılmaz. "IV. Hürmüz ve II. Hüsrev Dönemlerinde Göktürk-Sasani İlişkileri (576-628)", Akademik Araştırma ve Dayanışma Derneği Sosyal Bilimler Araştırma Dergisi, Sayı: 19 (Mart 2012), s. 27-41.
* Kaya, Mehmet Ali. *[https://web.archive.org/web/20150427143436/http://egeweb2.ege.edu.tr/tid/dosyalar/XX-1_2005/TIDXX-1_2005-07.pdf III. Gordianus'un Pers (= Sasani) Seferi: Güzergah, Savaşlar ve İmparatorun Ölümü]*, Tarih İncelemeleri Dergisi, 2005,20(1):157-167
* Konuk, Süha. *VI. yüzyıl Bizans-Sasani mücadelesinde Yukarı Dicle havzası*. Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Muğla Üniversitesi, Muğla 2012.
* Konuk, Süha. *[https://web.archive.org/web/20131023203733/http://egeweb2.ege.edu.tr/tid/dosyalar/XXVIII-1_2013/TIDXXVIII-1-2013-09.pdf Güneydoğu Anadolu Bölgesinin III.-VII. Yüzyıllardaki Tarihi Coğrafyasına İlişkin Erken Ortaçağ Kaynakları]*, *Tarih İncelemeleri Dergisi, *Cilt: XXVIII, Sayı:1 (2003), s. 175-192.
* Kütük, Ahmet. *[http://www.johschool.com/Makaleler/355568357_7.%20ahmet_kutuk.pdf İmparator I. Justinianos’un İlk Yıllarında Bizans İmparatorluğu’nun Mezopotamya Sınırı (527-532)]*, Tarih Okulu Dergisi, Yıl 7, Sayı XVIII (Haziran 2014), s.141-164.
* Niray, Nasır, “Sâsâni İmparatorluğu’nun Devlet Yapısı Üzerine Bir İnceleme”, Muğla Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, C. V, (Güz 2001), Muğla 2001, s. 67-86.
* Naskali, Esko. "Sâsâniler", *TDV İslam Ansiklopedisi*, Cilt: 36, İstanbul 2009, s. 174-176. 
* Özmenli, Mehmet. "V. ve VI. Yüzyıllarda Bizans Devleti-Sasani Devleti-Ermeni Derebeylerinin Mücadeleleri ve Türkler", *Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi*, Cilt:17, Sayı:3, 2008, 323-332
* Sivrioğlu, Ulaş Töre. "İlk İslam Fetihleri ve Sāsāni Devleti'nin Çöküşü", *Turkish Studies*, Vol. 10/9 (2015), p.&nbsp;398-428.
* Sivrioğlu, Ulaş Töre. "İslâm Kaynaklarına Göre Nuşirevân-ı Âdil", *History Studies*, Volume 5, Issue 5 (2013), s. 225 -252.
* Sivrioğlu, Ulaş Töre. "Pehlevice (Orta Farsça) Bir Tarihî Coğrafya Metni: Šahrestānīhā ī Ērānšahr", *Akademik Tarih ve Düşünce Dergisi*, Cilt 1, Sayı 3 (2014), s. 20-47.
* Sivrioğlu, Ulaş Töre. "Sāsānilerde Askeri Teşkilat, Silah Teknolojisi Ve Savaş Stratejileri", Turkish Studies, Volume 8/5 (2013), p.&nbsp;675-703.
* Tezcan, Mehmet. "V. Yüzyılda Ermeni-Sasani Savaşları ve Ermenilere Hun Desteği", A. Ü. Türkiyat Araştırmaları Enstitüsü Dergisi, Sayı: 32, Erzurum 2007, s. 183-202.
* Tezcan, Mehmet. "İpek Yolu’nun İran Güzergâhı Ve İpek Yolu Ticaretine İran Engellemesi", *Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim Dergisi,* Sayı: 3/1, 2014, s. 96-123. 
* Toğay, Ali Hüseyin. "Sasani-Bizans ilişkileri (VI. ve VII. yüzyıllar)", Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, Nevşehir Hacı Bektaş Veli Üniversitesi, Nevşehir, 2016.
* Yalbaz, İsmail Safa. *Bizans Mimari Bezemesinde Sasani Sanatının Etkisi* Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Teknik Üniversitesi, İstanbul 2015.
* Yücel, Muhammet. *Erken Dönem Sasani Tarihi ve Sikkeleri.* Yayınlanmamış Yüksek Lisans Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 2013.
* Yücel, Muhammet. *Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da Pers varlığı (M.S. 224-651)*, Yayınlanmamış Doktora Tezi, İstanbul Üniversitesi, İstanbul 2018.
* Öztürk, Engin. Bizans Döneminde Anadolu'da Yaşayan Ermeniler, İstanbul: Urzeni, 2020.

### Yayınlar (Yabancı Literatür)
* Klaus Schippman, Grundzüge der Geschichte des sasanidischen Reiches (1990 Darmstadt)
* Bury, J. B. "History Of The Later Roman Empire", Macmillan & Co., 1923.
* Christensen, A., "Sassanid Persia", *The Cambridge Ancient History, Volume XII: The Imperial Crisis and Recovery (A.D. 193-324)*, Cook, S.A. et al, eds, Cambridge: University Press.
* Daniel, Elton L., *The History of Iran*, Greenwood Press, 2001. ISBN 0-313-30731-8
* Durant, Will, "The Age Of Faith", *The Story of Civilization*, Vol. 4
* Kinder, Hermann & Hilgemann, Werner, *Dünya Tarihi Atlası*, 1. Cilt, ODTÜ Yayıncılık, Ankara, 2007. ISBN 9944-344-00-1
* Nicolle, David, *Sassanian Armies: the Iranian empire early 3rd to mid-7th centuries AD*, Montvert, 1996. ISBN 1-874101-08-6
* Oranskij, I. M., *Les Langues Iraniennes*, Librairie C. Klincksieck, Paris, 1977, pp 71–76. ISBN 2-252-01991-3.
* Parviz Marzban, *Kholaseh Tarikhe Honar*, Elmiv Farhangi, 2001. ISBN 964-445-177-5
* Rawlinson, George, *The Seven Great Monarchies of the Ancient Eastern World: The Seventh Monarchy: History of the Sassanian or New Persian Empire*, IndyPublish.com, 2005. ISBN 1-4219-5734-5
* Sarfaraz, Ali Akbar, and Bahman Firuzmandi, *Mad, Hakhamanishi, Ashkani, Sasani*, Marlik, 1996. ISBN 964-90495-1-7
* Wiesehöfer, Josef, *Ancient Persia*, New York: I.B. Taurus, 1996.
* Wiesehöfer, Josef, *The Late Sasanian Near East*. In: Chase Robinson (ed.), *The New Cambridge History of Islam* Vol. 1. Cambridge 2010, pp.&nbsp;98–152.
* Yarshater, Ehsan (ed.): *The Cambridge History of Iran*, vol. 3 p.&nbsp;1 Cambridge 1983, pp.&nbsp;568–592.
* Zarinkoob, Abdolhossein, *Ruzgaran: tarikh-i Iran az aghz ta saqut saltnat Pahlvi*, Sukhan, 1999. ISBN 964-6961-11-8
* Bu makalenin orijinali, şu anda Kamu Malı olan (Public Domain) Encyclopædia Britannica Eleventh Edition adlı eserden metin parçaları içerir.

### İnternet
* Iranologie History of Iran Chapter V: Sasanians
* Iran Chamber Society (History of Iran)
* Livius articles on ancient Persia
* Richard Frye "The History of Ancient Iran"
* Iransaga: Persian arts through the centuries
*  Christianity in Ancient Iran: Aba & The Church in Persia

## Dış bağlantılar

* iranica.com Encyclopædia Iranica'daki Sasani Hanedanı makalesi
* ECAI.org ''Geç İlkçağ'da Yakın Doğu: Sasani İmparatorluğu''
* Sasanilerde Sanat
* Sasani taçları
* Sasani paraları
* Sasanilerde tekstil
* Islamic Metalwork  *Sasani Sanatı'nın sürmesi*
* Sasani Resimleri ve Yazıtlarına dair bir inceleme
* Afrika'da Maveraünnehir'de Sasaniler 4.
* Ctesiphon ; Parth ve Sasani imparatorluklarının başkenti, Jona Lendering tarafından
* İran'in Müslümanlar tarafından Fethi
* Çin'de Pirooz, Frank Wong tarafından