Shepard melodisi

**Shepard melodisi**, oktavlarla ayrılmış sinüs dalgalarının üst üste gelmesi sonucu oluşan, sanki ses sürekli inceliyormuş gibi hissedilmesini sağlayan ses illüzyonunun adıdır. Adını, kendisini keşfeden Roger Shepard'dan alır. Yukarı veya aşağı doğru hareket eden tonun bas perdesi ile çalındığında, buna *Shepard ölçeği* denir. Bu illüzyon, perdede sürekli olarak yükselip alçalıyormuş gibi bir işitsel yanılsama yaratır, ancak gerçekte ses yükselip alçalmaz.

## Yapılışı

Şekil 1'deki her kare bir notayı gösterir ve dikey hizadaki herhangi bir kare dizisi birlikte bir Shepard tonu oluşturur. Her bir karenin rengi çalan notanın ses şiddetini gösterir; mor kare en sessiz, yeşil kare ise en yüksek sesli notadır. Aynı anda çalan üst üste binmiş notalar tam olarak bir oktav aralıktadır ve her bir ölçek, herhangi bir ölçeğin başlangıcını veya sonunu duymanın imkansız olması için birisinin sesi alçalıp kaybolurken diğerinin sesi alçaktan başlayıp yükselerek çalınır.

Yükselen bir Shepard ölçeğinin kavramsal bir örneği olarak, ilk ton neredeyse duyulamaz bir C4 (orta C) ve yüksek bir C5 (bir oktav daha yüksek) olabilir. Bir sonraki ses biraz daha yüksek C  4 ve biraz daha sessiz C  5 olacaktır; bir sonraki ise daha yüksek sesli D4 ve daha sessiz D5 olacaktır.  ortasında iki frekans eşit derecede yüksek olacaktı (F  4 ve F  5) ve on ikinci ton, neredeyse duyulamaz bir B3 ilavesiyle yüksek bir B4 ve neredeyse duyulamaz bir B5 olacaktır. On üçüncü ton daha sonra birinciyle aynı olur ve döngü sonsuza kadar devam edebilir. (Başka bir deyişle, her ton, oktavlarla ayrılmış frekanslara sahip iki sinüs dalgasından oluşur; her birinin yoğunluğu, örneğin, yukarıdaki örnekte B4 olacak şekilde, tepe frekanstan yarım tonlar halinde ayrılmasının yükseltilmiş bir kosinüs fonksiyonudur. Shepard'a göre, "(...) düşük ve yüksek frekanslarda eşik altı seviyelere daralan hemen hemen her düzgün dağılım, gerçekte kullanılan kosinüs eğrisi kadar iyi olurdu."

Yanılsamanın arkasındaki teori, BBC'nin *Bang Goes the Theory* adlı programının bir bölümünde gösterilmiş ve yanılsama "bir barbar's pole müzikali" olarak tanımlanmıştır.

Her ton arasında ayrı adımlarla açıklanan ölçek, **ayrı Shepard ölçeği** olarak bilinir. Birbirini takip eden notlar (arasında kısa bir zaman olduğu takdirde yanılsama daha ikna edici kesik kesik veya MARCATO yerine legato veya portamento ).

## Çeşitleri

### Shepard-Risset glissando
 Daha sonra Jean-Claude Risset, tonların **sürekli olarak kaydığı** ve uygun şekilde **sürekli Risset ölçeği** veya **Shepard – Risset glissando olarak** adlandırıldığı ölçeğin bir versiyonunu yarattı. Doğru yapıldığında, ton sürekli olarak yükseliyor (veya alçalıyor) gibi görünüyor, ancak başlangıç notasına dönüyor. Risset de temponun durmadan arttığı veya azaldığı ritimle benzer bir etki yarattı.

### Triton paradoksu
Bir triton (yarım oktav) aralığı ile ayrılmış, sırayla çalınan bir Shepard tonu çifti, triton paradoksunu üretir. Shepard, iki tonun iki tonlu bir figür oluşturacağını, Necker küpünün işitsel eşdeğeri olacağını, yükselen veya alçalan duyulabileceğini, ancak ikisi birden asla aynı anda olmayacağını tahmin etmişti.

1986'da Diana Deutsch, ölçeklerin alçalan veya yükselen olarak duyulabildiği paradoksal işitsel illüzyonu keşfetti. Deutsch daha sonra hangi tonun daha yüksek olduğu algısının ilgili mutlak frekanslara bağlı olduğunu ve farklı dinleyicilerin aynı modeli yükselen veya alçalan olarak algılayabileceğini buldu.

## Örnekler

* Shepard ve EE Zajac'ın 1967 tarihli bir filminde, bir Shepard tonu, benzer bir Penrose merdiveninin yükselişine eşlik ediyor. 
* Pink Floyd'un *[[Meddle]]* albümünden 1971 tarihli "Echoes" şarkısının sonu, bir Shepard tonu ile rüzgar sesine dönüşüyor (aslında bir kaset yankı ünitesinden işlenen beyaz bir ses).
* Douglas Hofstadter, 1980 tarihli *[[Gödel, Escher, Bach: Bir Ebedi Gökçe Belik|Gödel, Escher, Bach: An Eternal Golden Braid]]* adlı *kitabında*, Bach'ın *Müzik Teklifinde* (Hofstadter tarafından *Endlessly Rising Canon olarak* adlandırılır  ) Shepard ölçeklerinin *Canon'da ton başına 2* olarak nasıl kullanılabileceğini açıkladı. modülasyon sonunu bir oktav daha yüksek yapmak yerine aynı perdede yapmak için. 
* 1995'te *Braus*, Franz Liszt tarafından bestelenen 1885 piyano eseri *Bagatelle sans tonalité'nin* son notalarının Hofstadter'in tekniğini kullanarak bir Shepard ölçeği üretmeye devam edebileceğini savundu.
* Stephin Merritt'in NPR'nin "Project Song" adlı şarkısı için bestelediği 2007 tarihli "Man of a Million Faces" şarkısında Shepard tonu önemli bir özellik. 
* 2008 filmi *[[Kara Şövalye|The Dark Knight]]* ve 2012'de devam eden *[[Kara Şövalye Yükseliyor|The Dark Knight]]* Rises'ta, film yapımcılarının vites ve tonunu aniden değiştirmek istemedikleri, ancak sürekli hızlanmak için bir motosiklet olan Batpod'un sesini yaratmak için bir Shepard tonu kullanıldı.
* 2017 yapımı *[[Dunkirk (film, 2017)|Dunkirk]]* filminde Shepard tonu, iç içe geçmiş hikâyelerde sürekli artan bir yoğunluk anı yanılsamasını yaratmak için kullanılıyor.
* Aynı isimli albümden Franz Ferdinand'ın 2018 tarihli parçası "Always Ascending", şarkı boyunca yükselen bir Shepard tonuna sahip. Şarkının videosu, görünüşe göre sürekli yükselen kamera ile efekti yansıtıyor.

## Ayrıca bakınız

* Koro etkisi
* Derin Nota
* Flanşlama
* Girişim (dalga yayılımı)
* Fazer (efekt)
* Perde daireselliği
* Garip döngü

## Kaynakça