Köl İç Çor Yazıtı

**Küli Çor** ya da **Köl İç Çor yazıtı**, İkinci Göktürk Devleti'nin kuruluşunda büyük katkılar sağlamış, Çorluk ve çeşitli görevlerde bulunmuş, önemli bir devlet adamı olan İşbara Bilge Köl İç Çor adına dikilmiş olan yazıttır. Kitabenin dikiliş tarihine dair çeşitli görüşler olmakla beraber 720'li yıllarda dikildiği tahmin edilmektedir.

Küli Çor Yazıtı, 1912 yılında W. Kotwicz tarafından Moğolistan’ın başkenti Ulan Batur’un 200 km güneybatısında, Töv Aymag sınırları içerisinde, Delgerhan sum’unun 30 km kuzeyinde, İh–Höşööt (Ikhe–Khushotu) denilen yerde bulunmuştur.

## Yazıt

### Boyutları
Anıtın uzunluğu en yüksek ve en alt noktası arasında 194 cm ve tepesindeki en alt noktadan ayağa kadar 170 cm’dir. Eni ortasında 60 cm, kalınlığı ise 16 cm'dir. İki parçadan oluşan taş bir kaide üzerine oturtulmuştur.

### Yazıtın Dili
Yazıt Köktürkçe yazılmış olup yazıtın kuzey yüzünde yazı bulunmamaktadır. Yazılar Çin yazısı gibi yukarıdan aşağıya doğru yazılmıştır.

### Yazıtın İçeriği
Yazıt otuz satırdan oluşmaktadır. Burada ilk üç satırı verilmiştir.

1 ... Gösterdiği yiğitlikler ve kahramanlıklar için İlteriş Kağan ona “Başkomutan yeğen Tonyukuk” adını vermiş.

2 ... Orduyu toplama emrini vermiş (?). İşbara yeğen Küli Çor olmuş. Yan! ....Tonyukuk.

3 ... Kapgan Kağan ülkesinde kocadı ve iyi gün gördü. Ulu (Koca) Küli Çor seksen yaşında öldü.

## Keşif ve çeviri
### Bölge
Moğolistan'ın Ulan Batur kentinin 200 km güneybatısında, Tuv Eyaletindeki Delgerhaan sum'un Ih-hoshoot bölgesinde yer almaktadır. Konum: N46°54' - E104°33'

### Tam metin




## Kimlik
Küli Çor yazıtının ilk satırı eksik olduğundan, "üčün" edatıyla başlayan kısmı "apa tarqan čıqan tonyukuk atıγ bermiš" bölümü takip eder. "apa tarqan čıqan tonyukuk adını verdi" şeklinde tercüme edilir. Dolayısıyla, Küli Çor'un kahraman adını (er at) almadan önceki adının Tonyukuk olduğu ileri sürülebilir. Zira yazıtın batı yüzünün ikinci satırında, satırın eksik başlangıcı "quda jegtürmiš Išbara Čїqan Küli Čur bolmïš" şeklinde okunabilir ki bu da "(olduğu zaman) (olduğu için) (daha iyi) yaratıldığı için, Išvara Čıqan Küli Čor unvanını aldı" anlamına gelir. Yazıt kahramanının başkahramanının adının Küli Çor olduğu anlaşılmaktadır. Gerard Clauson, yazıtın ilk üç satırının Küli Çor'un kimliği hakkında bilgi verdiğini belirtmektedir. Yazar, Küli Çor'un kişisel adının Tonyukuk olduğunu düşünmüştür, ancak bu kişi gerçekte bilinen Tonyukuk değildir, bilinen unvanı Boyla Baγa Tarqan olduğundan ve özellikle üçüncü satırda geçen Kapgan Kağan ismine dayanarak, Küli Çor'un 716'dan sonra ölmesi mümkün değildir. Türklerde Kül Tigin olarak tanık olunan "Köl" ve Moğollarda evin en küçük erkek çocuğuna verilen "otčigin" unvanının elde edilmesi mümkün olmamıştır. Küli Çor yazıtının ilk satırındaki isim veya unvan birliğinin, her ikisi de bilinen Tonyukuk ile ilişkili olmasa da, hem Tonyukuk hem de Küli Çor yazıtlarında geçen Tonyukuk ismiyle birlikte düşünülmesi gerektiğini belirtmekte fayda var. ñ ile yazılmamış, ancak n ve y'ye karşılık gelen işaretler kullanılmıştır. Bahsedilen görüşlere dayanarak, Tonyukuk yazıtlarında gözlenen "Toñuquq Boyla Baγa Tarqan" unvan birliğinin Tonyukuk'a atıfta bulunduğu ve Küli Çor yazıtında bahsedilen Chykan Tonyukuk'un Tonyukuk ile ilişkili olmadığı ve Küli Çor'un kahraman ismini almadan önce çocukluk adı olduğu ileri sürülebilir.

## Kaynakça
* W. Koticz et A. Samo!lov!ch, Le Monument turc d'Ikhekhuchotu en Mongol!e centrale, Roczn!k Or!entalycznyIv (1926), 1928 pp.&nbsp;60–107. 
* S.E. Malov, Pamyatniki drevnetyurkskoi pismennosti Mongolii kirgizii, Moskva-Len!ngrad 1959, s. 25-30.
* T. Tekin, A Grammar of Orkhon Turkic, Indiana University, Bloomington 1968, s. 257-258, 293-295.