Hamaxitos

**Hamaxitus** (, *Hamaxitos*), Anadolu'nun güneybatısındaki Troas bölgesinde yer alan, Troas ile Aiolya arasındaki sınırı belirlediği düşünülen antik bir Yunan kenti.

Çevresindeki bölge Yunancada **Hamaxitia** (Ἁμαξιτία) olarak bilinir ve Apollon Smintheus Tapınağı'nı, Tragasai'deki tuzlaları ve Satnioeis Nehri'ni (günümüz Tuzla Çayı) kapsıyordu. Muhtemelen bir Aiol kolonisiydi.

Antik kentin bulunduğu yer, Türkiye'nin Çanakkale ilinin Ayvacık ilçesinde, Gülpınar (eski adıyla *Külahlı*) köyünün 3&nbsp;km batısında Beşiktepe adlı bir yükseltidir. Beşiktepe'nin kuzeyin&shy;deki burunda yapılan dalışlarda yaklaşık 7m derinlikte liman mendireğine ait olduğunu düşünülen taş bloklardan oluşturul&shy;muş basamak şeklinde kalıntılar görülmüştür.

## İsim
**Hamaxitus** (), Atina'nın haraç listelerinde ilk olarak MÖ 425/4'te **hαμαχσιτός** () olarak geçer. Ancak bu yazım, Attika Grekçesinin etkisini yansıtmaktadır ve Hamaxitusluların şehirlerinin adını nasıl yazdıkları veya telaffuz ettikleri konusunda güvenilir bir rehber değildir.

Hamaxitus, Aiol lehçesinin konuşulduğu bir bölgede yer alıyordu. Aiol lehçesi, diğer sözde Doğu Yunan lehçeleri gibi **[[psilotik]]ti**; yani Attika Grekçesinden farklı olarak **/h/** fonemini kaybetmişti. Attika yazımında Hamaxitus'un eta **(η)** ile yazılmasında korunan bu **/h/** sesi görülür; Attika'da eta, diğer lehçelerin aksine **[h]** sesini temsil ederken diğerlerinde **[ɛː]** sesini temsil ediyordu. Benzer şekilde, **-χσ- (/khs/)** ikilemesinin **-ξ- (/x/)** yerine kullanılması da Aiol kullanımını değil, Attika'ya özgü bir durumu yansıtır. **ξ (xi)** grafemi başlangıçta /ks/ (κσ) sesini temsil ediyordu; Attika'ya özgü bir özellik (psilotik olmaması ve dolayısıyla sesli aspire edilmiş ünsüzleri korumasıyla tutarlı olarak), **/ks/** sesinin **/khs/** olarak telaffuz edilmesi ve dolayısıyla **hαμαχσιτός**'ta olduğu gibi **χσ** grafemiyle temsil edilmesiydi.

Diğer tüm edebi ve epigrafik kaynaklar **Ἁμαξιτός** olarak bahseder ve şehrin kendi MÖ 4. yüzyıl sikkeleri üzerindeki yazıtlar **ΑΜΑΞΙ (AMAXI)**, yani Ἁμαξι(τός), Hamaxi(tos) şeklindedir. Şehrin adı, **<nowiki/>'vagon'<nowiki/>** anlamına gelen **ἅμαξα (hamaxa)** kelimesinden türemiştir; bu nedenle **ἁμαξιτός (hamaxitos)** sıfatı, **<nowiki/>'vagonlarla geçilen'<nowiki/>**, **<nowiki/>'araba yolu'<nowiki/>** veya **<nowiki/>'ana yol**' anlamlarına gelir. Klasik dönemin şehrinin Beşiktepe'deki yükseltisinin hemen altındaki korunaklı koydan kıyı boyunca uzanan antik bir yolun kalıntıları tespit edilmiştir; bu da adın kökenini doğrulamaktadır.

## Apollo Smintheus Tapınağı

Klasik Antik Çağ'da Hamaxitus ile ilgili tüm kuruluş mitleri, yakındaki Apollo Smintheus () Tapınağı'nın kuruluşuyla ilişkilendirilmiştir. Konu, Antik Çağ'da büyük ilgi uyandırmıştır; çünkü Homeros'un *[[İlyada]]*'sının girişinde, Troialı Apollon rahibi Khryses, tanrıya seslenirken onu “*Sminthos*” (, yani "Ey Sminthos!") şeklinde vocative (hitap) haliyle çağırır. Bunu, Agamemnon'un kızı Khryseis'i kaçırıp fidyesini kabul etmeyerek geri vermeyi reddetmesi üzerine, tanrıdan Yunanlara bir veba göndermesini dileyerek yapar.

 (*Sminthos*) lakabı, kökenini Yunanca olarak tanımayan Yunan konuşmacılar arasında bir miktar kafa karışıklığına neden olmuş ve bu lakabı Pelasg veya Misya dillerine atfetmişlerdir. Filologlar tarafından **-nth-** ünsüz dizisi (Korinth gibi yer adlarında da bulunur) Yunanca kökenli olmayıp muhtemelen Luvice kökenli kabul edilmektedir. Homeros'taki ilgili pasaj, bu kelimenin anlamı hakkında herhangi bir ipucu vermez; bu nedenle Apollo Smintheus hakkındaki mitler, öncelikle bu lakabı etiyolojize etme (kökenini açıklama) çabalarından doğmuştur.

En eski gelenek, MÖ 7. yüzyılın ortalarında yaşamış Ephesoslu şair Kallinos'tan gelmektedir. Kallinos, Hamaxitus'un, kendilerine 'yerden doğanlar' () nerede saldırırsa orada bir şehir kurmalarını söyleyen bir kehanet alan Teukroslu (yani Truvalı) Giritliler tarafından kurulduğunu anlatır. Hamaxitus bölgesine ulaştıklarında, büyük bir tarla faresi sürüsü ekipmanlarındaki tüm derileri yemiş ve böylece kehanetteki 'yerden doğanların' fareler olduğuna yorumlayarak o noktaya yerleşmişlerdir. Bu mit, böylece "sminthos" terimini 'fare' olarak açıklamaktadır. Kallinos'un bu etiyolojisi (köken açıklaması), hem Apollon'un hastalık tanrısı rolünü hem de Khryses'in İlyada'da onu 'Sminthoslu' olarak çağırmasının tam da bu rolle ilgili olduğu gerçeğini dikkate alır. Ancak, kültü tartışırken, Augustus dönemi Yunan coğrafyacısı Amaseialı Strabon, diğer bazı Yunan tapınaklarında tapılan tanrıların lakaplarının da bir tanrının küçük hayvan vebasına son vermesiyle açıklandığını belirtmiştir. Bu nedenle, Kallinos'un sminthos'u 'fare' olarak açıklayan bu özel açıklamaya nasıl ulaştığı açık değildir. Terim, birkaç yüzyıl sonra, MÖ 5. yüzyılın başlarındaki trajik şair Aiskhylos'un bir fragmanında fareler için şiirsel bir kelime olarak yeniden karşımıza çıkar. Bu durum, Kallinos'un 'Sminthoslu' etiyolojisinin bu zamana kadar belirli bir sıfatın açıklamasından bağımsız bir kelimeye dönüştüğünü göstermektedir.

Kallinos'un anlattığı kuruluş efsanesi, Klasik Antik Çağ'da yaygın olarak benimsenmiş ve *Hamaxitus*'un yerel geleneklerine yansımıştır. MÖ 4. ve 3. yüzyıllarda şehir tarafından basılan sikkelerde Apollo Smintheus figürü yer almaktaydı. *Hamaxitus*'un Alexandreia Troas ile birleşmesinden sonra bile, İmparator Gallienus'un (MS 260–268) saltanatına kadar Apollo Smintheus tasvirli sikkeler basılmaya devam etti.

MS 1. yüzyılın başlarında, coğrafyacı Strabon, Apollo Smintheus tapınağında, Paroslu heykeltıraş Skopas (yaklaşık MÖ 395 – yaklaşık MÖ 350) tarafından yapılmış, ayağı bir farenin üzerinde duran bir Apollon heykeli bulunduğunu belirtmiştir. Roma bilgini Aelian (yaklaşık MS 175 – yaklaşık MS 235) ise tapınakta farelerin devletin masraflarıyla beslendiğini ve sunağın altında yuva yaptıklarını aktarmıştır.

Hellenistik döneme ait tapınağın geniş kalıntıları, günümüzde modern Gülpınar köyünün kuzey eteklerinde görülebilir. En son Türk kazıları, Hellenistik tapınağın yaklaşık MÖ 150–125 yıllarında inşa edildiğini göstermektedir. Bu tarih, Alexandreia Troas'ın ana festivalinin  ('Troas'taki Pythia') adından  ('Sminthia') olarak değiştiği dönemle yaklaşık olarak aynı zamana denk gelmektedir.

Bu kült, Rodos adasına da yayılmış, burada bir aya  (Sminthios) adı verilmiş ve bilgin Philomnestus'un "Rodos'taki Sminthia Üzerine" adlı eserinde tartıştığı **Sminthia Festivali** düzenlenmiştir.

## Tarihi

### Arkaik ve klasik
Hamaxitus'a ilk olarak MÖ 8. veya 7. yüzyıllarda Midilli (Mytilene) halkı tarafından yerleşildiği düşünülmektedir; ancak bunu kesin olarak kanıtlamak için bölgede yeterli kazı yapılmamıştır. Şehir, MÖ 427'de Midilli isyanının sona ermesinin ardından Atina'nın Midilli'den aldığı Troas'taki Aktay şehirlerinden biriydi ve MÖ 425/4 ile 422/1 yıllarına ait vergi değerlendirmelerinde yer almıştır. MÖ 425/4'te 4 talent gibi, Troas'taki diğer şehirlere kıyasla nispeten yüksek bir vergiye tabiydi. Bu zenginliğin büyük bir kısmı, Osmanlı döneminden kalma kayıtların oldukça üretken olabileceğini gösterdiği yakındaki Tragasai'deki tuzlalardan elde edilmiş olmalıydı. MÖ 420'lere tarihlenen ve Delos Birliği üyelerine Atina ağırlık, ölçü ve paralarını kullanmayı zorunlu kılan sözde Standartlar Fermanı'nın bir parçası, yakındaki Gülpınar köyünde bulunmuştur.

MÖ 403'te Peloponez Savaşı'nın sonunda Atina'nın yenilgisinin ardından **Hamaxitus**, dış müdahaleden kısa bir bağımsızlık dönemi yaşadı. MÖ 399'da zorla Pers İmparatorluğu'na yeniden dahil edildi, ancak MÖ 398'de Spartalı Dercylidas tarafından bir kez daha özgürleştirildi.

MÖ 4. yüzyılda **Hamaxitus** kendi adına sikke basmaya başladı. Bu sikkelerin ön yüzünde bir Apollon başı, arka yüzünde ise ya bir lir (Apollon'un sembolü) ya da **ΑΜΑΞΙ** (yukarıya bakınız) yazıtı bulunuyordu. Bu tasvirler, Hamaxitus topraklarındaki ünlü **Apollo Smintheus tapınağına** bir göndermeydi ve bu sikkelerin örnekleri Troas genelinde geniş bir alana yayılmış olarak bulunmuştur.

Bu dönemde Hamaxitus, Tragasai'deki tuzlaların yanı sıra, mükemmel limanı sayesinde de zenginleşti. Beşiktepe'de bu döneme ait Sakız (Chian) ve Taşoz (Thasian) şarap amforalarının bulunması, Hamaxitus'un Ege ticaretindeki rolünü göstermektedir. Ayrıca, MÖ 4. yüzyılın ortalarına tarihlenen bir yazıt, Bitinya'daki Kios'tan (Gemlik) bir tüccarı, Hamaxitus'tan mal ithalatı ve ihracatı konusunda hem karadan hem de denizden vergisiz işlem yapma hakkıyla onurlandırmaktadır.

### Helenistik ve Roma
Yaklaşık MÖ 310'da, Büyük İskender'in ardıllarından (Diadokhlar) Antigonus Monophthalmus, Troas'taki çeşitli toplulukları birleştirerek (Sinokizm) yeni Antigoneia Troas şehrini kurdu. Hamaxitus'un hemen mi yoksa daha sonraki bir tarihte mi birleştirildiği konusunda akademisyenler arasında görüş ayrılıkları bulunmaktaydı, ancak en güncel araştırmalar (nümizmatik, epigrafik ve arkeolojik kanıtların yeniden değerlendirilmesine dayanarak) Hamaxitus'un yaklaşık MÖ 188 ile MÖ 171 arasına kadar birleştirilmediğini öne sürüyor.

Erken Hellenistik dönemde Hamaxitus, **Apollo Smintheus** ile olan bağlantısını güçlendirmeye devam etti. Tapınakla olan ilişkisini duyuran daha ayrıntılı ikinci bir sikke serisi piyasaya sürdü. Hellenistik dönemde Apollo Smintheus kültünün popülaritesi arttıkça (yukarıya bakınız), limanının tanrının tapınağına olan elverişli yakınlığı sayesinde Hamaxitus, şehirden geçen artan sayıda hacıdan fayda sağladı.

Tragasai'deki tuzlaların devam eden karlılığı, Kral Lysimachus'un yaklaşık MÖ 301-281'de onları vergilendirme girişiminden açıkça anlaşılmaktadır. Bu gelirin Hamaxitus için önemi ise, tuzlalar için vergi muafiyeti konusunda Lysimachus'a yaptıkları kararlı (ve başarılı) lobi faaliyetleriyle gösterilmektedir. MÖ 4. yüzyılın son on yılında, Hamaxitus'un Antigonus Monophthalmus'un bir dostu olan Koslu Nicomedes'i onurlandırdığını duyuyoruz ve yaklaşık MÖ 230-220'de Delphoi thearodokoi'sinin (kutsal elçilerin) güzergahı üzerinde yer aldığı belirtiliyor.

Hamaxitus'taki yerleşimin, Alexandreia Troas ile birleşmesinin (kent, MÖ 301'de İpsos Savaşı'nda Antigonus'un ölümünün ardından Antigoneia Troas'tan yeniden adlandırılmıştı) ardından en azından erken Roma dönemine kadar varlığını sürdürdüğü anlaşılmaktadır.

Apollo Smintheus'un ünü, birleşme (synoecism) sonrasında daha da arttı. Bu birleşme ile tapınak yeniden inşa edildi, tanrının onuruna yeni bir festival oluşturuldu ve Apollo Smintheus, MS 3. yüzyılın ortalarına kadar sikkelerde yer almaya devam etti. Smintheion, *[[Tabula Peutingeriana]]* (4. veya 5. yüzyıl) ve *[[Ravennatis Anonymi Cosmographia|Ravenna Cosmography]]* (7. veya 8. yüzyıl) gibi Roma ve erken Orta Çağ seyahatnamelerinde de yer almaya devam etti. Bu nedenle, Hamaxitus yerleşimi uzun zaman önce gerilemiş olsa bile, Beşiktepe'deki limanın hacılar tarafından hala kullanıldığı muhtemeldir.

## Galeri

 
File:Apollo Smintheion 1.jpg| 
File:Apollo Smintheion 2.jpg|
File:Apollo Smintheion 3.jpg| 
File:Apollo Smintheion 4.jpg| 
File:Apollo Smintheion 5.jpg|
File:Apollo Smintheion 6.jpg|
File:Apollo Smintheion7.jpg|
File:Apollo Smintheion 8.jpg|
 


## Bibliyografya

* W. W. Goodwin, *Greek Grammar* Rev. ed. (London, 1894).
* V. R. Grace, 'Scopas in Chryse' *[[The Journal of Hellenic Studies|JHS]]* 52 (1932) 228–232.
* L. Robert, 'Villes de Carie et d'Ionie dans la liste des théorodoques de Delphes' *BCH* 70 (1946) 506–23.
* P. Chantraine, *Dictionnaire étymologique de la langue grecque: histoire des mots*, 4 vols. (Paris, 1968–80)
* J. M. Cook, *The Troad: An Archaeological and Topographical Study* (Oxford, 1973) 231–5.
* L. Robert, 'Documents d'Asie Mineure' *BCH* 106 (1982) 309–78.
* J. M. Cook, 'Cities in and around the Troad' *ABSA* 83 (1988) 7–19.
* C. Dougherty, 'Archaic Greek foundation poetry: questions of genre and occasion' *[[The Journal of Hellenic Studies|JHS]]* 114 (1994) 35–46.
* M. Ricl, *The Inscriptions of Alexandreia Troas* (Bonn, 1997) 196–201.
* C. Özgünel, *Smintheion, Troas’ta Kutsal bir Alan* (Ankara, 2001).
* O. Hekster, 'Of mice and emperors: a note on Aelian *De natura animalium* 6.40' *[[Classical Philology|CP]]* 97.4 (2002) 365–70.
* C. Carusi, *Isole e Peree in Asia Minore* (Pisa, 2003) 34–5.
* S. Mitchell, 'Hamaxitus' in M. H. Hansen and T. H. Nielsen (eds), *An Inventory of Archaic and Classical Poleis* (Oxford, 2004) no. 778.
* M. Finkelberg, *Greeks and Pre-Greeks: Aegean Prehistory and Greek Heroic Tradition* (Cambridge, 2005).
* A. Bresson, ‘Hamaxitos en Troade' in J. Dalaison (ed), *Espaces et pouvoirs dans l’Antqiuité de l’Anatolie à la Gaule. Hommages à Bernard Rémy* (Grenoble, 2007) 139–58.

## Dış bağlantılar

* Smintheum at *Livius.org*

## Kaynakça