Çanakkale Boğazı

**Çanakkale Boğazı** ya da tarihî adıyla **Dardanelya** (), Asya ile Avrupa kıtalarını birbirinden ayıran ve Ege Denizi ile Marmara Denizi'ni birbirine bağlayan bir boğaz ve uluslararası su yoludur.

Dardanelya () ve Hellespontos (), boğazın antik adlarıdır ve Dardanelya adı boğaz için birçok başka dilde kullanılan addır.

1923'te Lozan Antlaşması ile birlikte imzalanan Boğazlar Sözleşmesi ile uluslararası su yolu niteliği kazanan ve 1936 yılında imzalanan Montrö Boğazlar Sözleşmesi ile tamamen Türkiye Cumhuriyeti'nin denetimine giren Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi ve İstanbul Boğazı ile birlikte Türk Boğazları denir ve Avrupa ile Asya kıtalarını birbirinden ayıran doğal sınırlardan biri olarak kabul edilir.

Uluslararası seyrüseferde kullanılan dünyanın en dar boğazlarından biri olan Çanakkale Boğazı, Marmara Denizi'ni Ege ve Akdeniz'e bağlarken, aynı zamanda İstanbul Boğazı yoluyla Karadeniz'e de bağlantı imkânı sağlar.

Boğaz, 61 kilometre uzunluğunda, 1,2 ila 6 kilometre genişliğinde ve ortalama 55 metre derinliğindedir. 103 metre maksimum derinliğe sahiptir. Çanakkale Boğazı'ndaki ilk sabit geçiş, 2022 yılında 1915 Çanakkale Köprüsü'nün tamamlanmasıyla açıldı.

Boğazda iki kıta arasındaki ulaşım feribotlar ve 1915 Çanakkale Köprüsü vasıtasıyla sağlanmaktadır.

Önemli bir kısmı Çanakkale Savaşları Gelibolu Tarihî Alanı'ndan oluşan Gelibolu Yarımadası boyunca uzanan boğazın kuzey kıyılarının çoğu seyrek yerleşimliyken, Biga Yarımadası boyunca uzanan güney kıyılarında ise yerleşim daha yoğundur. Boğazın en dar yerinde 180.000 nüfuslu Çanakkale il merkezi vardır.

## Coğrafya

Deniz yolu olarak Çanakkale Boğazı, Doğu Akdeniz, Balkanlar, Yakın Doğu ve Batı Avrasya boyunca çeşitli denizleri birbirine ve özellikle de Ege Denizi'ni Marmara Denizi'ne bağlar. Marmara, İstanbul Boğazı yoluyla Karadeniz'e bağlanırken, Ege Denizi de Akdeniz'e bağlanır. Böylece Çanakkale Boğazı, Karadeniz'den Akdeniz'e ve Cebelitarık yoluyla Atlas okyanusuna ve Süveyş Kanalı yoluyla Hint okyanusuna kadar deniz bağlantıları sağlar ve özellikle Rusya'dan gelen malların geçişi için önemli bir uluslararası su yolu haline gelir.

Boğaz yaklaşık olarak  konumundadır.

Boğazın Avrupa yakasındaki antik kentler; Aegospotami, Elaeus, Gelibolu, Madytus, Sestos.
* Asya Kıtasındaki antik kentler; Abidos, Aianteion, Arisbe, Dardanos, Lampsakos, Ophryneion, Rhoiteion, Truva.

### Yüzey bilimi
İstanbul Boğazı'nın yaklaşık olarak iki katı uzunluğunda olan *Çanakkale Boğazı*, 61 kilometre uzunluğunda olup en dar yeri 1,2 kilometre en geniş yeri ise 6 kilometre genişliğindedir. Ortalama derinliği 55 metre olup, en derin noktası 104 metre olan Çanakkale il merkezinin kuzeyindeki Kilitbahir mevkiindedir.

Boğazda Karadeniz'den Ege Denizi'ne doğru akan  ve Ege Denizi'nden Karadeniz'e doğru daha tuzlu olan  olmak üzere iki büyük akıntı vardır. Bu akıntıların her ikisi de birbirlerine zıt istikâmetlerde akar. Boğazın batı yakasını Gelibolu Yarımadası, doğu yakasını ise Biga Yarımadası oluşturmaktadır.

Çanakkale Boğazı birçok bakımdan eşsizdir. Boğazın çok dar ve kıvrımlı şekli daha çok bir nehre benzer. Dünyanın en tehlikeli, kalabalık, zor ve olası tehlikeli su yollarından biri olarak kabul edilir. Karadeniz ve Marmara Denizi'ndeki gelgit hareketlerinin ürettiği akıntılar, gemilerin Çanakkale Boğazı'na girmeden önce doğru koşulları elde etmek için demirlemede beklemelerini gerektirir.

### Konumu

Boğazın her iki yakasında kaleler vardır. İlk defa Türk kuvvetleri 1356'da Süleyman Paşa ile Çimenlikhisar Kalesi'ni fethetti ve Çardak Kalesi'ni inşa etti. Yıldırım Bayezid Çimenlikhisar'daki Bizans surlarını yıktırıp, iç kaleyi düzelttirdi. Fatih Sultan Mehmet, Rumeli'de Sestos *([[Kilitbahir Kalesi|Kilitbahir *(Kilidülbahir)*]] - Deniz Kilidi)* ve Anadolu'da Aydos *([[Seddülbahir Kalesi|Seddülbahir]] - Deniz Seddi)* kalelerini yaptırdı.

Batıdan boğaza girildiğinde *-Tekeburun ile Çankaya arasındaki-* Rumeli kıyısı boyunca sırasıyla Seddülbahir, Alçıtepe (Kirte), Kilitbahir, Eceabat, Bigalı (Boğalı), Büyük Anafarta, Kumköy, Uzundere, Küçük Anafarta, Cumalı, Bayırköy, Tayfurköy (Burgaz), Gelibolu ilçe merkezi, Yeniköy yerleşimleri; *-[[Kumkale]] ile [[Çardak, Lapseki|Çardak]] arasındaki-* Anadolu kıyısında ise sırasıyla Kumkale, Erenköy, Kuzuköy, Çanakkale il merkezi, Nara Burnu, Yapıldak, Suluca, Lapseki ilçe merkezi, Çardak yerleşimleri görülmektedir.

## Tarihçe
Karadeniz ile Akdeniz arasındaki tek geçiş noktası olan Çanakkale Boğazı, ticari ve askeri açıdan her zaman büyük önem taşımış ve bugün de stratejik önemini korumaktadır. Rusya ve Ukrayna da dahil olmak üzere birçok ülke için önemli bir deniz erişim rotasıdır.

Çanakkale Boğazı, üzerinde kontrol sağlamak için özellikle de I. Dünya Savaşındaki 1915 Çanakkale Savaşında Müttefik Devletlerin Çanakkale Boğazı'na saldırısı gibi modern tarihte birçok düşmanlığın hedefi olmuştur.

### Antik Yunan, Pers, Roma ve Bizans dönemleri (1454 öncesi)
#### Yunan ve Pers tarihi

Truva antik kenti boğazın batı girişinin yakınındaydı ve boğazın Asya kıyısı Truva Savaşı'nın odak noktasıydı. Truva bu hayati su yoluna giren deniz trafiğini kontrol edebildi. Pers Kralı I. Serhas'ın Pers ordusu ve daha sonra Büyük İskender'in Makedonya ordusu sırasıyla MÖ 480 ve MÖ 334'te birbirlerinin topraklarını işgal etmek için Çanakkale Boğazı'nı zıt yönlerden geçti. İskender, boğazı geçerek aynı isimli ırmağın yakınlarında Granikos Savaşı'nı gerçekleştirmiştir. İskender'in kumandanlarından olan Lisimahos, boğazın Saros Körfezi kıyısında kendine bir başkent kurarak Trakya'ya hükmetmiştir.

Herodot, MÖ 482 civarında, I. Serhas'ın (I. Darius'un oğlu) büyük ordusunun Pers'ten Yunanistan'a geçebilmesi için Hellespont'un genişliği boyunca Abidos'ta iki duba köprü inşa ettirdiğini söyler. Bu geçiş, Eshilos tarafından *Persler* adlı trajedisinde I. Serhas'a karşı ilahi bir müdahalenin nedeni olarak adlandırılmıştır.

Herodotus'a (vv.34) göre, her iki köprü de bir fırtınada yıkıldı ve I. Serhas köprüleri inşa edenlerin başlarını kestirdi ve boğazı kırbaçladı. Herodot Tarihi vii.33–37 ve vii.54–58, Serhas'ın duba köprülerinin inşası ve geçişi hakkında ayrıntılar verir. Daha sonra I. Serhas'ın boğaza bacak kelepçeleri attığı, çok sayıda kırbaçla üç yüz kırbaç vurduğu ve askerler suya bağırırken onları kızgın demirlerle dağladığı söylenir. Herodotus, bunun "Hellespont'a hitap etmenin oldukça küstahça yolu" olduğunu ancak I. Serhas'a özgü bir durum olmadığını belirtmiştir. (vii.35)

Mühendis Harpalus'un, gemileri pruvaları akıntıya bakacak şekilde birbirine bağlayarak ve her gemiye iki ek çapa ekleyerek istilacı orduların sonunda geçmesine yardımcı olduğu söylenir.

### Mitoloji
Antik Yunan mitolojisine göre, Çanakkale Boğazı'nda geçen iki öykü vardır.
* Athamas'ın kızı Helle, **[[Altın Post]]** efsanesinde altın bir koça, erkek kardeşiyle binen Helle Çanakkale Boğazı'nda koçtan düşer ve boğulur. Bu yüzden Çanakkale Boğazı'nın isimlerinden biri de *"Helle'nin Denizi"* anlamına gelen **Hellenpontos**'tur.
* Benzer şekilde, Boğaz, **[[Hero ile Leandros]]** efsanesinin geçtiği yerdi. Bir Afrodit şenliğinde birbirini görüp vurulan rahibe Hero ile Leandros, boğazın iki yakasında yer alan Sestos ve Abydos kentlerinde yaşayan iki aşıktır. Hero her gece boğazı Leander'in yaktığı bir mum ışığında geçer. Ama Leander'in babası fırtınalı bir günde işaret mumunu yakar, ışığı görüp boğaza atılan Hero ise fırtınada boğulur. Bu öykü Akdamar (Ahtamara) Adası ile benzerlik taşır.

Gelibolu Yarımadası'ndaki Çimpe Kalesi, Osmanlıların Avrupa'da ele geçirdikleri ilk toprak parçasıdır.

Çanakkale Boğazı I. Dünya Savaşı sırasında tarihte eşine ender rastlanan bir savaşa ev sahipliği yapmış; bu savaş sonucunda yaklaşık 500,000 kişi ölmüştür.

## Geçişler

### Denizcilik
Çanakkale Boğazı suları her gün çok sayıda yolcu ve araç feribotu ile kamu ve özel kuruluşlara ait botlardan yatlara kadar uzanan eğlence ve balıkçı tekneleri tarafından geçilmektedir.

Boğazda ayrıca önemli miktarda ticari nakliye trafiği de vardır.

### Kara

Çanakkale 1915 Köprüsü, Çanakkale'nin Asya yakasındaki Lapseki ilçesi ile Avrupa yakasındaki Gelibolu ilçesinin köyü Sütlüce'yi birleştirir. Türkiye Ulusal Karayolu Ağı'na planlanan genişlemelerin parçasıdır. Köprü üzerindeki çalışmalar Mart 2017'de başladı ve 18 Mart 2022'de açıldı.

### Denizaltı
400 kW'da elektrik gücü ileten 2 denizaltı kablo sistemi, İstanbul'un batısını ve doğusunu beslemek için Çanakkale Boğazı'nı köprüler. Lapseki ve Sütlüce'de kendi karaya çıkma istasyonlarına sahiptirler. Boğazın kuzeydoğu çeyrek kısmındaki ilki, Nisan 2015'te enerjilendirilmiş olup denizden 3,9&nbsp;km uzaklıkta 6 faz 400 kV AC üzerinden 2 GW enerji sağlamaktadır. Boğazın ortasındaki ikincisi, Haziran 2016'da hala inşa halindeydi ve ilk hattakine benzer kabiliyetler sağlayacaktır.

Her iki denizaltı enerji hattı da daha önce boğaz boyunca döşenmiş 4 adet fiber optik veri hattından geçmektedir. Yayımlanan bir haritada, İstanbul'dan Akdeniz'e uzanan ve MedNautilus adı verilen, Atina, Sicilya ve diğer yerlere ulaşan iletişim hatları gösterilmektedir.

## Resim galerisi

Dosya:Byzantine Dardanelles Customs Law.JPG|MS 6. yüzyıldan kalma Bizans Çanakkale Boğazı'nda gümrük ödemelerini düzenleyen yasanın yer aldığı mermer levha
Dosya:Dardanelles and Gulf of Saros by Piri Reis.jpg|Pîrî Reis'in Çanakkale Boğazı'nın tarihi haritası
Dosya:Anzac Beach 1915.jpg|ANZAKlar 1915'te Gelibolu'da
Dosya:Graphic map of the Dardanelles.JPG|G. F. Morrell tarafından 1915'te çizilen ve Gelibolu yarımadasını ve Türkiye'nin batı kıyılarını, ayrıca Çanakkale Savaşı sırasında ön cephe birliklerinin ve çıkarmaların yerini gösteren Çanakkale haritası
Dosya:Dardanellen 1.JPG|Gelibolu Yarımadası'ndan Çanakkale Boğazı'nın görünümü
Dosya:Chanakkale Turkey.jpg|Çanakkale Boğazı'ndan Çanakkale'nin görünümü
Dosya:ChanakkaleFerry.jpg|Çanakkale'de Çanakkale Boğazı'nı geçen feribot 
Dosya:Havadan cnk.jpg|Çanakkale şehrinin havadan görünümü
Dosya:Dardanelles 2021.jpg|2021'de Çanakkale
Dosya:Narrowest section of the Strait of Çanakkale.jpg|Çanakkale Boğazı'nın en dar bölümü


## Ayrıca bakınız
* Türk Boğazları
* İstanbul Boğazı
* Çanakkale Savaşı
* Sakız Boğazı
* Montrö Boğazlar Sözleşmesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar