Keysanilik

**Keysanîlik** *(*'Dörtçüler**)'', ([[Arapça]]: **الكيسانية** ''Al-Kaysānīya'') [[Şiilik|Şiîlik]]'te ''[[Mehdi|Mehdî]]'' [[kavram]]ını ortaya atarak ilk defa ''[[İmam]]'' unvanını kullanan; [[Ali|Ali bin Ebu Talib]]'den sonra sırası ile [[Hasan bin Ali]], [[Hüseyin|Hüseyin bin Ali]] ve dördüncü [[İmam|İmâm]] olarak da [[Zeynelâbidîn|Ali bin Hüseyin ''(Zeyn el-Âb-ı Dîn)'']]'in yerine [[Ali|Ali bin Ebu Talib]]'in Bânû Hânife Kâbilesi mensûbu [[Havle bint Cafer|Havlet bint Câ'fer]]'den olan oğlu [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]]'nin [[imâm]]lık ve [[Mehdi]]liğini kabullenen; temelleri "[[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtâr bin Ebû ‘Ubeyd'ûl-Lâh el-Sâkafî]] el-[[Taif|Thâif]]î" tarafından atılan ve daha sonra da kendi içlerinden [[Abbâsîler|Abbâsî Hâlifeliği]]'ni çıkaran [[Galiyye|ghulât]] [[Köktendincilik|''(köktendinci)'']] [[islam mezhepleri|mezhep]].

== Keysânî sözcüğünün kökeni ==
Bu mezheb adını meşhur bir Mevâlî ve [[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtâr]]'ın şâhsi muhafızı olan ''Ebû ‘Emre Keysân''’dan almaktadır. [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin adına izâfeten ''"Hânifîler"'' olarak da bilinirler.

== Tarihçesi ve ortaya çıkardığı bazı mezhepler ==

=== El-Muhtâr’îyye ===
[[İkinci Fitne]] döneminde, [[Hüseyin|Hüseyin bin Ali]]'nin aile efradıyla birlikte [[Kerbela]]'da [[I. Yezîd|Yezid]]'in [[Ordu (askeriye)|ordu]]su tarafından öldürülmesinden sonra 685'te ''[[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtar bin Ebû Ubeydullah el-Sâkafî el-Ta’if]]î'', İmam [[Ali]]'nin [[Havle bint Cafer|Havlet bint Câ'fer]]'den olan oğlu [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]]'ye ulûhiyyet isnâd ederek, onun hem [[İmam]] hem de [[Mehdi|Mehdî]] olduğunu iddia ederek kendisini [[vezir]] ilan etmiştir. [[Hüseyin|Hüseyin bin Ali]]'in intikamını almak için Ekim ayında [[Kufe|Kûfe]]'deki [[Emevîler]]in valisini kovarak Güney Irak'ı ele geçirmiştir. 687'de [[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtâr]], [[Abdullah bin Zübeyr]]'in kardeşi [[Mus’ab ibnü’l-Zübeyr]] tarafından yenilerek öldürülmüştür.


=== Hâşim’îyye ===
700 yılında [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]]'nin ölümünden sonra kendisinin [[gayba]] haline girerek ahirette [[rücû]] edeceğine inanmışlardır. Bir kısmı ise [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin imametinin oğlu Ebu Haşim bin Muhammed'e geçtiğine ve 716'de Ebu Haşim'in ölümünün hemen öncesinde [[Abbâsîler]]'in reisi olan Muhammed bin Ali'ye geçtiğine inanmışlardır. O yüzden, bu tarihten itibaren [[Abbâsîler|Abbâsî]] ailesinin reisleri ''"el-İmâm"'' unvanını kullanmaya başlamıştır.

Hâşim'îyye içinde bir grup [[İmamet|imâmet]]in doğrudan Ebû Hâşim'in yeğeni Hasan bin Ali bin [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]]'ye geçtiğini iddia ederen, diğer grup ise önce kardeşi Ali bin [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed]]'e ve ondan da Ali'nin oğlu Hasan'a intikâl ettiğini ve [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]] soyundan gelmeyen hiçbir kimsenin imâm olamayacağını ileri sürmüşlerdir.

==== Harb’îyye ve Cenâh’îyye / Muav’îyye ====
Ebu Haşim bin [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]]'nin ruhunun Abdullah bin Amr bin Harb el-Kindî'ye geçtiğini kabul eden ''"Harb’îyye"'' adlı bir başka grup bazıları ise imâmlarının yalancılığını tespit edince ondan vazgeçip [[Abdullah bin Muaviye]]'yi imâm olarak kabul ettiler. [[Reenkarnasyon|Tenasüh]]'e inanan, [[Allah|Cenâb-ı Hakk]]'ın imâmlarda [[tecelli]] eden bir [[nûr]] olduğunu kabul eden ve ''"Cenâh’îyye"'' ismiyle de anılan bu grup, ilâhi ruhun [[tenasüh]] yoluyla [[imâm]]lara geçtiğini, Abdullah bin Muaviye'nin hem [[nebî]] hem de [[ilâh]] olduğunu ve [[gayb]]ı da bildiğini söyleyerek kendisine [[ibâdet]] etmişlerdi.

===== Hâris’îyye ve Beyân’îyye =====
Abdullah bin Muaviye'nin [[Horasan]]'da [[Hicrî takvim|Hicrî]] 129 / M. 747 tarihinde ölümünün ardından ''"Cenâh’îyye"'' mezhebinin mensuplarından bazıları onun ölmediğini ve yakında geri döneceğini; bir başka kısmı ise öldüğünü, fakat Abdullah bin Muaviye'nin ruhunun hiçbir dinî mükellefiyeti kabul etmeyen ve ayrıca her şeyi mübâh gören Hârisîyye fırkasının reisi ''"İshâk bin Zeyd el-Hâris el-Ensârî"'' adındaki imâmlarına geçtiğini iddia etmişlerdi. Aralarında [[İmamet|imâmet]]in ''"Beyân bin Sem'ân et-Temîmî"'' adında bir başka imâma geçtiğini öne sürenler ise ''"Beyân’îyye"'' adı verilen bir başka fırkayı oluşturmuşlardı.


=== Râvend’îyye ===
[[Abbâsî halifeler listesi|Abbâsî Ailesi]]'nin reisi ve Keysân'îyye imâmı sıfatıyla Muhammed bin Ali'nin dâ'îleri listesinde yer alan ''"Abdullah er-Râvendî"'' tarafından oluşturulan ve [[Galiyye|Ghulat-i Şîʿa]]dan olan bu fırka zaman içerisinde [[Horasan]]'da faaliyet gösteren tüm [[Abbâsîler|Abbâsî]] taraftarı ve [[Emevîler|Emevî]] aleyhtarı Keysân'îyye fırkalarını bünyesinde barındırır bir hâle gelmişti. [[Ravendiyye|Râvend’îyye]]'nin [[İmamet|İmâmet i'tikadı]]na göre [[Allah]] kendi ruhunu önce peygambere, peygamberden sonra da sırasıyla önce peygamberin amcası [[Abbas bin Abdülmuttalib]]'e sonra onun oğlu [[Abdullah bin Abbas]]'a intikâl ettirdikten sonra [[Abbâsî halifeler listesi|Abbâsî Ailesi]] fertlerinden olan Ali, Muhammed, İbrahim, [[Seffâh|Ebû’l Abbâs "es-Seffah"]] ve [[Mansûr|Ebû Câfer "el-Mansûr"]]'nin bedenlerine [[hulûl]] ederek onlar aracılığıyla yeryüzünde tecelli etmiştir. Daha sonraları ise ''[[Ravendiyye|Râvend’îyye]]'' mensuplarının [[Mansûr|Hâlife El-Mansûr]]'a uluhîyyet isnâd etmeğe başlamaları üzerine [[Mansûr]] tarafından aleyhlerinde şiddetli bir tâkibât başlatılarak mezhebin taraftarları ağır cezalara çarptırılınca, ''"[[Ravendiyye|Râvendîler]]"'' önce onun imâmlığını reddetmişler, sonra da imâmeti gasp etmekle ithâm ederek kendisine sûikâst tertip etmişler ama [[Mansûr|Hâlife El-Mansûr]] bu sûikâstten sağ olarak kurtulmuştu.

== İ'tikadları ==
* [[Allah|Allâh’ûr-Râhman’ûr-Râhîym]]'in [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin Hânifîyye]], [[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtâr]], Ebû Hâşim, [[Ebû Müslim Horasânî|Ebû Mûslim Horasanî]], [[Seffâh|Ebû’l `Abbâs "es-Seffah"]] ve [[Mansûr|Abdullah "el-Mansûr"]] gibi şahsiyetlere, özellikle de mezhebin imâmına [[hulûl]] ettiği [[i'tikad]]ı bunların pek çok kollarında hâkim olan görüştür.
* İlk [[Dört Halife|üç halifeyi Ali]]'nin haklarını gaspetmiş olmakla itham ederler ve onlara biat eden sahabelerin onların halifeliklerini kabul ettiklerinden dolayı dinden çıkmış olduklarına inanırlar.
* [[Hasan bin Ali|Hasan el-Mûctebâ]], [[Hüseyin|Hüseyin bin Ali]] ve [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin [[Ali|Ali el-Mûrtezâ]]'dan sonra [[Peygamber]] [[Muhammed]] tarafından atanmış olan insanüstü özelliklere hâiz üç imâm olduklarına inanırlar.
* [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin [[Muhtar es-Sekafî|El-Muhtâr]] tarafından bildirilen beklenen [[Mehdi|Mehdî]] olduğuna inanırlar.
* ''Beda’'' inancı hâkimdir.
  
Bunların bazı diğer alt kollarıysa:
* [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin [[Medina]] yakınlarında Radvâ dağında ''"[[Gayba]]"'' halinde gizlendiğine, arslanlar ve kaplanlar tarafından korunduğuna ve keçiler tarafından beslendiğine inanırlar. Ayrıca bir gün [[Allah]] tarafından yeryüzüne adâleti sağlamak maksadıyla [[Mehdi|Mehdî]] olarak geri gönderileceği inancı da hâkimdir.
* Kendilerinin hâkim olmadığı bölgeleri ''"Dar al-takıyye"''  ve kendi hâkimiyyet alanlarını ise ''"Dar el-‘alaniye"'' olarak adlandırırlar.
* Bazıları bugün [[Irak]]'ta mevcut [[Gnostik]] fikirleri sekizinci asırda kullanmağa başladılar.
* [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]] Radvâ Dağında gizlendiğine ve ölmediğine inanırlar.

== Keysânîliğin alt kolları sayılan diğer mezhepler ==
* **Keysanîlik** ''(Dörtçüler)'':
** **Berberîcilik**: [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'yi [[Tanrı]]sallaştıran ve Hamza ibn ʿUmara el-Berberî'nin [[Peygamber]] olduğuna inananların [[mezheb]]i;
** **Haşimîlik**: [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin ölümünü kabullenerek en büyük oğlu Ebu Haşim'i halef olarak kabul edenlerin [[mezheb]]i;
** **Karibîlik / Kuraybîlik**: Adını imâm Ebu Karib/Kurayb el-Darir'den alan, [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin ölmediği ama saklandığı ve bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne [[Mehdi|Mehdî]] olarak döneceğine inanılan [[mezheb]];
** **Sarrajcılık**: [[Muhammed bin Hanefiyye|Muhammed bin el-Hânifîyye]]'nin ölümünü kabullenen, fakat ileride bir gün adalet dağıtmak üzere yeryüzüne [[Mehdi|Mehdî]] olarak döneceğine inanılan Hayyan el-Sarraj tarafından kurulan [[mezheb]]; 
** [[Hürremiyye|**Hürrem’îyye*']] *(Ḵhorrām-Dīnān / Khurrāmīyah / Muḥammira / Kızıl-Giyinenler/ Kızıllar Kısmen Dörtçülerin uzantısıdır)'': Al-Makdisi'den nakledildiği üzere, El-Mukannaʿ tarafından temelleri  atılan, Ebu Müslim Horasani'nin Mehdîliğine, reenkarnasyona, Tanrı'nın sırasıyla Muhammed, Ali, Ebu Müslim Horasani ve en son olarak da Hâşim el-Mukannaʿ'da vûcud bulduğuna inanan, başkalarına zarar vermemek kaydıyle her şeyden zevk almayı mübah sayan mezhep.

## Keysanîliğin Şiî mezhepleri arasındaki konumu
 

## Kaynakça

### Dış bağlantılar
* Keysânîliğin başlangıcı 
* Mukhtar Thaqafi