Alevilik

**Alevilik**, Hacı Bektaş-ı Veli'nin mistik İslam öğretilerini takip eden ve Şamanizm'den bazı gelenekleri de içine alan senkretik bir İslami gelenektir. Sünni İslam ve Usûlî On İki İmamcı Şii İslam'dan farklı olarak, Alevilikte bağlayıcı dini dogmalar bulunmaz ve öğretiler, tasavvuf tarikatlarında olduğu gibi bir manevi lider (Dede) tarafından aktarılır. Aleviler, İslam'ın altı inanç esasını kabul ederler ancak bu esasların yorumlanmasında farklılık gösterebilirler. Osmanlı'dan başlayarak, daha sonra Türkiye Cumhuriyeti ve akademik çevreler tarafından ortodoks Sünni çoğunlukla karşılaştırılarak heterodoks olarak tanımlanmış ve önemli kurumsal damgalamalarla karşı karşıya kalmışlardır. Günümüzde Alevilerin bir kısmı kendini Müslüman olarak görmemektedir.

Alevi-Bektaşi terimi, günümüzde Türkiye'deki dini söylemde, Alevilik ve Bektaşilik adıyla bilinen iki grubu kapsayan bir üst terim olarak yaygın ve sık kullanılan bir ifadedir. Aleviler ağırlıklı olarak Türkiye'de bulunur ve Türkiye nüfusunun Alevi oranına dair tahminler %4 ile %15 arasında değişmektedir. Aleviliğe dair bilimsel çalışmaların yapılması yenidir. Osmanlı İmparatorluğu'nda iz bırakmış topluluklardan biri olan Kızılbaş Aleviler resmî tarihyazımında yok sayılmış, son yıllara kadar akademik çalışmalarda ise yeterince araştırılmamıştır. 

Bektaşi Alevilğinde bir dedeye ikrar yani söz verip Bektaşi olunabilir. Kızılbaş Aleviliğinde ise, Alevi bir anne ya da babadan doğmak, kişinin kendini Alevi olarak tanımlaması için yeterlidir. 

## Etimoloji
Alevi kelimesi, Türkçeye Arapça kökenli “Alī” (علي) isminden türetilmiştir. Alevî kelimesi Arapça علوي (Alawī) kelimesinden gelir. Bu kelime “Ali’ye mensup, Ali taraftarı” anlamını taşır. Muhammed'in vefatından sonra ortaya çıkan halife seçimlerinde oluşan ayrışmalar sonucunda Muhammed'in damadı Ali'nin ilk halife olması gerektiğini savunanlardan gelmiştir.

Şiilik kelimesi "taraf" anlamına gelmesi ve aleviler gibi Ali'nin tarafını tutanlardan geldikleri halde Şiiler inanç boyutunda (namaz, cami, temel inanç esasları) Sünnilere benzemektedirler.

## Alevilerin dinî itikadı

### Temel inanç
Alevilik, Hak-Muhammed-Ali üçlemesiyle Ehl-i beyt ve On İki İmamları önemseyen Câferiyye Şiiliği ile ortak noktalara sahip olan bir yoldur. Alevilikte varlık birliği önemli yer tutmaktadır.

;Dört kapı kırk makam inancı

*[[Dört Kapı Kırk Makam]]* şeklindeki kâmil insan olma ilkelerini Hacı Bektaş-ı Velî’nin tespit ettiğine inanılır. Hacı Bektaş, Makâlât adlı yapıtının 64. sahîfesinde "Kul Tanrı’ya kırk makâmda erer, ulaşır, dost olur" demiştir. Aleviler kendi içlerinde bir çeşit hiyerarşi oluşturmuştur. Örneğin *yol*'a gönül vermiş olana *tâlip* denir. Kişi, yolun kurallarını yerine getirip bilgi düzeyini arttırdıkça yükselir. Alevilikte *yol* denen deyimin temelini *[[Dört Kapı Kırk Makam]]* anlayışı oluşturmaktadır.

Dört Kapı ve Mertebeleri şunlardır:
* Şeriat *(Bel Kapısı / [[Mümin (İslam)|Mü’minlik]] Mertebesi)*
* Tarikat Kapısı *(Yol Kapısı / Zâhidlik Mertebesi)*
* Marifet Kapısı *(İl Kapısı / Âriflik Mertebesi)*
* Hakikat Kapısı *(Gök Aman – Yer Ana / Mûhiplik Mertebesi)*
Her kapının on makâmı vardır.

### Dinî törenler ve günler

Aleviler, Muhammed'in son peygamber olduğuna, Ali bin Ebu Talib'in ise veliliğine (ya da imamlığına) inanırlar. Aleviler, ibadetlerini cemevinde yaparlar. Günlük ibadetleri sabah, akşam ve gece gülbengidir. Kadir Gecesi'yle bağlantılı olarak üç gün ve Muharrem ayında ise on iki gün oruç tutarlar. Muharrem'den sonra da üç gün Hızır Orucu tutarlar. Muharrem orucundan evvel üç gün Masum-u Paklar orucunu tutarlar.

## Nüfus dağılımı

Alevilerin çoğu, azınlık oldukları ve Sünnilerin çoğunlukta olduğu Türkiye'de yaşamaktadır. Alevi nüfusunun büyüklüğü tartışmalı olmakla birlikte, çoğu tahmine göre 5 ila 10 milyon arasında, yani Türkiye nüfusunun yaklaşık %10'u kadardır. Türkiye'deki Alevilerin oranına dair tahminler ise %4 ile %15 arasında değişmektedir. Ayrıca, Balkanlar, Kafkasya, Kıbrıs, Yunanistan, İran ve Almanya ile Fransa gibi diaspora nüfusları da bulunmaktadır. 2021 Birleşik Krallık nüfus sayımında Aleviliğin İngiltere ve Galler'deki en büyük sekizinci inanç olduğu ortaya çıkmıştır.

Alevi nüfusunun etnik yapısına ilişkin farklı tahminler bulunmaktadır. Tarihi kasaba ve şehirler göz önüne alındığında, Aleviler arasında en büyük etnik grubun muhtemelen Türkler olduğu düşünülmektedir. 2008 yılında Markus Dressler, Alevi nüfusunun yaklaşık üçte birinin Kürtlerden oluştuğunu ifade etmiştir.
### Nüfus Tahminleri
Alevi nüfusuna ilişkin tahminler farklılık göstermektedir ve aşağıdaki gibi sıralanabilir:
* **Yaklaşık 20 milyon**: 2021'de hükûmete yakın *[[Daily Sabah]]* gazetesine göre.
* **12.521.000**: CHP milletvekili Sabahat Akkiraz'ın tahminine göre.
* **Yaklaşık 15 milyon**: Krisztina Kehl-Bodrogi tahmini.
* **Türkiye nüfusunun %4'ü**: 2021 KONDA Araştırma verilerine göre.
* **Türkiye nüfusunun %15'i (yaklaşık 10,6 milyon)**: Shankland (2006) tahmini.
* **20 ila 25 milyon**: Minority Rights Group'un tahmini.
* **Batı Trakya, Yunanistan**: Yaklaşık 3.000 kişilik yerli bir Alevi topluluğu bulunmaktadır.
* **Çin'in batısındaki Äynu halkı**: Alevilik bu topluluğun baskın inancıdır ve çoğunlukla Taklamakan Çölü çevresinde yaşarlar. 30-50 bin Äynu olduğu tahmin edilmektedir.
* **İngiltere ve Galler**: 25.672 Alevi yaşamaktadır.
* **Almanya**: 600.000 ila 700.000 Alevi bulunmaktadır.
* **Fransa**: 100.000 ila 200.000 arasında Alevi yaşamaktadır.

## Dünyada Alevi hakları
Türkiye Cumhuriyeti, cemevlerine ibadethane statüsü verilmesine, Alevi dedelerinin devlet memuru olabilmesine ve Alevilere özel kamu fonu aktarılmasına olanak sağlamamaktadır. Devlet, Aleviliğin "ne tam olarak bir din ne de İslam’ın bir dalı olarak" görülemeyeceği, "Sufi tarikatı olarak" ele alınması gerektiğini, Diyanet'in İslam'ın "Sufi yorumuna" hizmet vermediğini ve cemevlerinin cami, mescid, kilise ve sinagogların aksine ibadethane (mabed) kategorisine girmediğini savunmaktadır. Cemevleri aldıkları bağışlar ile ayakta durmaktadır. Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi (AİHM), 2016 yılında karara bağladığı davada Türkiye'de devletin Alevileri resmen tanımaması ve hukuksal statü sağlamamasıyla Avrupa İnsan Hakları Sözleşmesi'nin din ve vicdan özgürlükleriyle ilgili 9'uncu maddesinin ihlal ettiği sonucuna vardı ve Alevilerin hiçbir kamusal hizmetten faydalanamamalarını dinî ayrımcılık olarak tanımladı. Bugüne kadar AİHM'in kimliklerde din hanesi, cemevlerinin ibadet yeri statüsü, vicdani ret hakkının tanınması ve zorunlu din kültürü ahlak bilgisi derslerine ilişkin kararlarının hiçbiri Türk devleti tarafından uygulanmadı.

ABD Dışişleri Bakanlığı'nın açıkladığı Uluslararası Din Özgürlüğü Komisyonu'nun 2015 yılı raporunda cemevlerinin ibadethane olarak kabul edilmemesi, Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi'nin kararına rağmen Alevi öğrencilerin zorunlu din derslerinden muaf olma hakkının reddedilmesi ve Alevilere yönelik diğer ayrımcı uygulamalara yer verildi.

İsviçre'nin Basel kantonunda Alevi derneklerinin başvurusu üzerine yerel parlamento 2012 yılında Aleviliği ayrı bir inanç olarak kabul etti. Cem evleri günümüzde hala ibadethane statüsünde yer almasa da son yıllarda yapılan düzenlemeler ile T.C. Kültür ve Turizm Bakanlığı bünyesinde, elektrik, su, fatura bedelleri, bakım onarım vb. ihtiyaç kalemleri gibi daha birçok başlıkta devlet desteği almaktadırlar.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Alevi takvimi  (Alevi inanç ve anma günleri)