Kızılorda

**Kızılorda**, Kazakistan'ın orta-güney kesiminde yer alan bir şehir; Kızılorda ilinin idari merkezi ve 1925-1927 yılları arasında Kazak Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin eski başkentidir.

Şehrin nüfusu 242.462'dir (2020). Tarihsel süreçte Seyhun nehri havzasında gelişim gösteren yerleşim, bir Hokand Hanlığı kalesi niteliği taşımaktaydı. Çevre köylerle birlikte toplam nüfus 312.861 olarak kaydedilmiştir (2020).

## Tarihi
Selçuklu Hanedanı'nın kurucusu olan Selçuk Bey döneminde burada bir yerleşim mevcuttu. Modern şehir, 1817 yılında Hokand Hanlığı'na ait, "beyaz cami" anlamını haiz **Ak-Meşet** kalesi olarak tesis edilmiştir. Sonradan şöhret kazanacak olan Yakup Beg, bir dönem kalenin komutanlığını deruhte etmişse de nihaî muharebe sırasında komuta kademesinde bulunmamaktaydı. 1853 yılında, Rusya'nın Türkistan'ı fethi harekâtı esnasında kale, General Vasily Perovsky komutasındaki Rus birlikleri tarafından zapt edilmiştir. Ruslar, burada yeni bir istihkâm inşa ederek generale atfen **Fort-Perovsky** () adını vermişlerdir.

Zamanla bu istihkâmın çevresinde Rus Türkistanı'na bağlı **Perovsk** () kasabası teşekkül etmiştir. 1925 yılında şehir, Kzyl-Orda () olarak yeniden adlandırılmış ve Kazak ÖSSC'nin başkenti ilan edilmiştir. Bu isim, Türkçe "kızıl" (burada Sovyet ideolojik muhtevasında kullanılmıştır) ve Türkçe-Moğolca kökenli "orda" (şehir/merkez) kelimelerinin birleşiminden müteşekkil olup "kızıl şehir" anlamına gelmektedir. 1927 yılında başkent, güneydoğu bölgesine, Alma-Ata'ya nakledilmiştir.

Sovyetler Birliği'nin dağılması ve 1991 yılında Kazakistan'ın bağımsızlığını kazanmasının ardından, 20. yüzyılın sonlarından itibaren Kazakça tabanlı Latinize imla olan *"Kyzylorda"* kullanımı yerleşmiştir.

Bağımsızlık sonrası süreçte, Sovyet yönetimi döneminde inşa edilen ve kanalizasyon altyapısından yoksun olan bazı yurt tipi apartman binalarında çok sayıda dış mekan tuvaleti inşa edilmiştir. *[[Özgür Avrupa Radyosu|RFE/RL (Özgür Avrupa Radyosu)]]* tarafından Nisan 2018'de yayınlanan bir rapor, Kazakistan Hükûmeti'nin Sovyet döneminden kalma bu yapıları modernize etmeyi planladığını belirtmiştir.

## İklim
Kızılorda, sıcak yazlar ve soğuk kışlar ile karakterize edilen bir soğuk çöl iklimine (Köppen iklim sınıflandırması *BWk*) sahiptir. Yağış miktarı yıl genelinde, bilhassa yaz aylarında oldukça düşüktür. Kış mevsiminde hafif seyretmekle birlikte kar yağışı mutat bir hadisedir. Kaydedilen en düşük sıcaklık Şubat 1969'da  iken; 7 Temmuz 1975'te  olarak ölçülen eski en yüksek sıcaklık rekoru, 7 Temmuz 2021 tarihinde  ile yenilenmiştir.

## Tarım
Kızılorda, pirinç üretimiyle maruftur. Yüzlerce hektarlık arazi pirinç ziraatine tahsis edilmiştir. Şehirde faal durumda iki pirinç değirmeni bulunmaktadır.

## Eğitim
Korkut Ata ismini taşıyan Kızılorda Devlet Üniversitesi (KSU), Kazakistan Cumhuriyeti'nin Aral bölgesinde eğitimin öncü merkezi, bilim ve kültür odağıdır. 1950 yılında tesis edilen üniversite, 11 fakültede 54 uzmanlık dalında yüksek vasıflı mütehassıslar yetiştirmektedir.

## Ulaştırma

Kızılorda'da bir havalimanı mevcuttur. Şehir, yakın bölgedeki Turgay Havzası'nda bulunan mühim petrol sahalarının lojistik ve ikmal merkezi olarak inkişaf etmiştir.

## Turizm
Kızılorda bölgesinde turistler için ilgi odağı teşkil eden yerler arasında kurumuş olan Aral Gölü ve Baykonur Uzay Üssü, Sauran ve Şıganak'taki arkeolojik kazı sahaları, Korkut Ata Anıt Kompleksi ve muhtelif kadim türbeler yer almaktadır.

## Tanınmış Şahsiyetler
* Asim Thahit Abdullah Al Khalaqi (1968–2015), 2015 yılında Kazakistan tarafından sığınma hakkı verilen, eski Guantanamo tutuklusu Yemenli
* Vladimir Hotineanu (1950–2019), eski Moldova Sağlık Bakanı
* Eliezer Kulas (d. 1944), İsrailli siyasetçi
* Oleg Tozoni (1927–2012), mühendis ve mucit
* Marina Volnova (d. 1989), Olimpiyat madalyalı boksör
* Ilya Ilyin (d. 1988), Olimpiyat şampiyonu halterci
* Batırhan Şükenov (1962–2015), Sovyet, Kazak şarkıcı
* Mihhail Kõlvart (d. 1977), Eston siyasetçi

## Kardeş Şehirler

Kızılorda aşağıdaki şehirler ile kardeş şehirdir:
*  Arvada, Amerika Birleşik Devletleri
*  Bolu, Türkiye
*  Bursa, Türkiye

## Kaynakça

#### Dipnotlar

#### Alıntı
* Е. М. Поспелов (Ye. M. Pospelov). "Имена городов: вчера и сегодня (1917–1992). Топонимический словарь." (Şehir İsimleri: Dün ve Bugün (1917–1992). Toponimik Sözlük.) Moskova, "Русские словари", 1993.

## Dış bağlantılar

* Tarihçe, bilgiler ve fotoğraflar (İngilizce)