Spondiloartropati

**Spondiloartropati** (SpA) veya **spondiloartrit**, genetik yatkınlık ve klinik belirtilerle birbirine bağlanan romatizmal hastalıklar grubuna verilen genel addır. Bu grubun en bilinen alt tipleri ankilozan spondilit (AS), reaktif artrit (ReA), psoriatik artrit (PsA) ve enteropatik artrittir (EA).

Spondiloartropatilerin temel özellikleri arasında inflamatuar bel ağrısı, artrit (eklem iltihabı) ve entezit (ligamanların veya tendonların kemiğe yapışma yerlerinde iltihaplanma) bulunur. Hastalık grubu genellikle "seronegatif" olarak tanımlanır, bu da romatoid faktör (RF) testinin genellikle negatif olduğu anlamına gelir. Hastalıkların gelişimi genetik (özellikle HLA-B27) ve çevresel faktörlerin (enfeksiyonlar, mikrobiyota) karmaşık etkileşimine dayanır.

## Belirti ve Bulgular
Tüm spondiloartropati alt tiplerinde, genellikle alt ekstremiteleri (bacakları) etkileyen asimetrik artrit ve/veya inflamatuar bel/sırt ağrısı en yaygın belirtilerdir.

* **İnflamatuar Bel Ağrısı:** Genellikle 40 yaşından önce sinsi bir şekilde başlar. Ağrı sabahları daha kötüdür, egzersizle azalır ancak istirahatle düzelmez. Gece uykudan uyandıran ağrı tipiktir.
* **Entezit:** Tendonların veya bağların kemiğe tutunduğu noktalardaki iltihaptır. En sık Aşil tendonu ve plantar fasyanın (topuk dikeni bölgesi) tutulumu görülür.
* **Daktilit:** El veya ayak parmaklarının tamamının şişmesi durumudur ("sosis parmak" görünümü). Özellikle psoriatik artrit ve reaktif artritte yaygındır.
* **Eklem Dışı Tutulum:** Üveit (göz iltihabı), psoriasis (sedef hastalığı) cilt lezyonları ve inflamatuar bağırsak hastalıkları (Crohn veya Ülseratif Kolit) sıkça eşlik eder.

## Patofizyoloji ve Genetik
Spondiloartropatilerde en güçlü genetik ilişki HLA-B27 molekülü iledir. Avrupalı atalara sahip ankilozan spondilit hastalarının %95'inde HLA-B27 pozitifliği görülür.

Hastalığın mekanizması üzerine başlıca üç teori bulunmaktadır:
# **Artritojenik Peptit Teorisi:** HLA-B27 molekülünün, patojenlerden türetilen peptitlere benzeyen "kendi" peptitlerini CD8+ T hücrelerine sunması ve bunun bir otoimmün yanıt başlatmasıdır.
# **Yanlış Katlanma (Misfolding) Teorisi:** HLA-B27'nin endoplazmik retikulumda yanlış katlanarak Katlanmamış protein yanıtını (UPR) tetiklemesi ve pro-inflamatuar sitokin (örn. IL-23) üretimini artırmasıdır.
# **Homodimerizasyon:** HLA-B27 ağır zincirlerinin yüzeyde homodimerler oluşturarak NK hücreleri üzerindeki reseptörleri (KIR3DL2) aktive etmesidir.

## Sınıflandırma
Geleneksel olarak hastalık isimlerine göre sınıflandırılsa da, günümüzde **ASAS (Assessment of SpondyloArthritis International Society)** kriterlerine göre tutulum yerine göre iki ana gruba ayrılır:

### 1. Aksiyel Spondiloartrit (axSpA)
Öncelikle omurga ve sakroiliak eklemleri tutar. Tanı için hastanın 45 yaş altında olması ve en az 3 aydır süren bel ağrısı olması gerekir. İki şekilde değerlendirilir:
* **Radyografik axSpA:** Direkt grafide sakroiliit görülür (klasik ankilozan Spondilit).
* **Radyografik Olmayan (non-radyografik) axSpA:** Direkt grafi normaldir ancak MR'da sakroiliit vardır veya HLA-B27 pozitiftir ve ek SpA bulguları mevcuttur.

### 2. Periferik Spondiloartrit
Öncelikle el ve ayak eklemlerini tutar. Artrit, entezit veya daktilit varlığında; üveit, psoriazis, HLA-B27 pozitifliği veya geçirilmiş enfeksiyon öyküsü gibi ek kriterlerle tanı konur.

## Epidemiyoloji
Spondiloartropatilerin yaygınlığı (prevalansı), genetik yatkınlık faktörü olan HLA-B27'nin coğrafi dağılımı ile yakından ilişkilidir. Genel olarak, HLA-B27 sıklığının yüksek olduğu Kuzey Avrupa ve Kuzey Amerika popülasyonlarında hastalık daha sık görülürken, Afrika ve Japonya gibi bölgelerde daha nadirdir.

* **Sıklık:** Küresel ölçekte spondiloartropatilerin genel prevalansı %0,5 ile %1,9 arasında değişmektedir. Türkiye'de yapılan çalışmalarda spondiloartrit prevalansı yaklaşık %1 civarında saptanmıştır.
* **Cinsiyet:** Tarihsel olarak ankilozan spondilitin erkeklerde kadınlara oranla 9:1 gibi çok yüksek bir oranda görüldüğü düşünülmekteydi. Ancak günümüzde radyografik olmayan (non-radyografik) aksiyel spondiloartritin tanınmasıyla bu oranın aslında çok daha düşük olduğu anlaşılmıştır. Radyografik axSpA (klasik AS) hala erkeklerde 2:1 veya 3:1 oranında daha sıktır, ancak radyografik olmayan formda kadın-erkek oranı neredeyse 1:1'dir.
* **Yaş:** Hastalık tipik olarak genç erişkinlik döneminde başlar. Belirtilerin başlangıcı genellikle 20 ile 30 yaş arasındadır. 45 yaşından sonra başlangıç nadirdir (%5'ten az).

## Tanı
Tanı; klinik öykü, fizik muayene, laboratuvar ve görüntüleme yöntemlerinin kombinasyonu ile konur.
* **Görüntüleme:** Sakroileit varlığı tanıda kilit rol oynar. Direkt grafilerde erozyon ve skleroz görülebilir ancak erken dönemde grafiler normal olabilir. Bu durumda Manyetik Rezonans (MR), aktif inflamasyonu (kemik iliği ödemi) göstermede altın standarttır.
* **Laboratuvar:** CRP ve sedimentasyon (ESR) yüksekliği görülebilir ancak hastaların bir kısmında normal olabilir. HLA-B27 testi tanıyı destekler ancak tek başına tanı koydurmaz.

## Tedavi
Tedavinin amacı ağrıyı azaltmak, yapısal hasarı önlemek ve yaşam kalitesini artırmaktır.

# **Fizyoterapi ve Egzersiz:** Tedavinin temel taşıdır. Düzenli egzersizin ağrı ve tutukluğu azalttığı kanıtlanmıştır.
# **Non-steroidal Anti-inflamatuar İlaçlar ([[NSAİİ]]):** Ağrı ve sertlik için ilk basamak tedavidir.
# **Biyolojik Ajanlar (TNF İnhibitörleri ve IL-17 İnhibitörleri):** NSAİİ'lere yanıt vermeyen hastalarda kullanılır. İnfliksimab, Adalimumab, Etanercept, Golimumab ve Certolizumab gibi anti-TNF ilaçlar omurga ve sakroiliak eklemdeki inflamasyonu baskılamada etkilidir.
# **Konvansiyonel DMARD'lar:** Sulfasalazin veya Metotreksat gibi ilaçlar genellikle periferik eklem tutulumunda etkilidir, aksiyel (omurga) tutulumda etkinlikleri sınırlıdır.

## Tarihçe
Spondiloartritlerin iskelet üzerindeki etkileri antik çağlardan beri bilinmektedir. Mısır mumyalarında (örneğin II. Ramses) ankilozan spondilit ile uyumlu omurga füzyonları tespit edilmiştir, ancak bunların bir kısmının Diffüz İdiyopatik İskelet Hiperostozu (DISH) olma ihtimali de tartışmalıdır.

Modern tıp tarihinde hastalık, 19. yüzyılın sonlarında Vladimir Bekhterev, Adolph Strümpell ve Pierre Marie tarafından birbirinden bağımsız olarak tanımlanmıştır. Bu nedenle hastalık geçmişte "Bekhterev Hastalığı" veya "Marie-Strümpell Hastalığı" olarak da anılmıştır.

"Spondiloartropati" kavramının bir şemsiye terim olarak birleştirilmesi ve sınıflandırılması ise 1974 yılında İngiliz romatologlar **V. Wright** ve **J.M. Moll** tarafından yapılmıştır. Moll ve Wright, bu hastalık grubunu "seronegatif" (RF negatifliği) olmaları, sakroiliit varlığı ve HLA-B27 ilişkisi üzerinden tanımlayarak romatoid artritten kesin çizgilerle ayırmışlardır.

1973 yılında Londra ve Los Angeles'taki iki ayrı araştırma grubu, eş zamanlı olarak HLA-B27 antijeni ile ankilozan spondilit arasındaki güçlü genetik ilişkiyi keşfetmiştir. Bu buluş, romatoloji tarihinde genetik ve hastalık ilişkisinin en güçlü kanıtlarından biri olarak kabul edilir.

## Ayrıca bakınız
* Ankilozan spondilit
* Psoriatik artrit
* Reaktif artrit
* HLA-B27

## Kaynakça