Etiyopya

**Etiyopya** veya **Etyopya**, resmî adıyla **Etiyopya Federal Demokratik Cumhuriyeti** (Amharca: *Ityopp'ya Federalawi Demokrasiyawi Ripeblik*), Doğu Afrika'nın Afrika Boynuzu bölgesinde yer alan, denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Kuzeyde Eritre, kuzeydoğuda Cibuti, doğuda Somali, güneyde Kenya, batıda Güney Sudan ve kuzeybatıda Sudan ile sınır komşusudur. Etiyopya 1.104.300 kilometrekare (426.400 mil kare) yüzölçümüne sahiptir. 2025 yılı itibarıyla yaklaşık 135 milyon nüfusa sahip olup, 14. en kalabalık ülkedir. Ulusal başkent ve en büyük şehir olan Addis Ababa, ülkeyi Afrika ve Somali tektonik plakalarına ayıran Doğu Afrika Rifti'nin birkaç kilometre batısında yer almaktadır.

Anatomik olarak modern insanlar günümüz Etiyopya'sından ortaya çıkmıştır. MÖ 980'de Damot Krallığı, Eritre ve Etiyopya'nın kuzey bölgesini de kapsayan bir alana yayıldı; Aksum Krallığı ise bölgede 900 yıl boyunca birleşik bir medeniyet sürdürdü. Hristiyanlık MS 330'da krallığa ulaştı, İslam ise 615'teki ilk Hicret sırasında etkisini gösterdi. 960'ta Aksum'un çöküşünden sonra, Zagve hanedanı Etiyopya'nın kuzey-orta bölgelerini yönetti. Shewan gaspçısı Yekuno Amlak, 1270'te Ansata Muharebesi'nde hanedanı devirerek Etiyopya İmparatorluğu'nu ve Süleyman Hanedanı'nı kurdu; bu hanedan, İncil'deki Süleyman ve Saba Kraliçesi aracılığıyla Aksum'un meşruiyetini ileri sürdü ve Menelik I ilk imparator oldu. 14. yüzyıla gelindiğinde, imparatorluk toprak genişlemesi ve komşu bölgelerle savaşarak prestijini artırmıştı; En önemlisi, Etiyopya-Adal Savaşı (1529-1543), imparatorluğun parçalanmasına katkıda bulundu ve bu durum nihayetinde 18. yüzyılın ortalarında Zemene Mesafint olarak bilinen bir merkeziyetçilikten uzaklaşmaya yol açtı. İmparator II. Tewodros, 1855'te saltanatının başında Zemene Mesafint'i sona erdirerek Etiyopya'nın yeniden birleşmesini ve modernleşmesini sağladı.

19. yüzyılın sonlarından itibaren, yabancı istilalara direndi ve İmparator II. Menelik döneminde topraklarını genişletti, Afrika'nın paylaşımı sırasında bağımsızlığını korudu ve mevcut sınırlarını oluşturdu. Etiyopya, 1936'da faşist İtalya'nın işgal edip eski Eritre ve Somaliland kolonisiyle birlikte ilhak etmesiyle egemenliğini kaybetti ve daha sonra İtalyan Doğu Afrika'sını oluşturdu. 1941'de, II. Dünya Savaşı sırasında, İngiliz Ordusu tarafından işgal edildi ve 1944'te tam egemenliği geri verildi. Sovyet destekli bir askeri cunta olan Derg, İmparator Haile Selassie ve Solomonic hanedanını devirdikten sonra 1974'te iktidara geldi ve Etiyopya İç Savaşı sırasında yaklaşık 17 yıl boyunca ülkeyi yönetti. 1991'de Derg'in dağılmasının ardından, Etiyopya Halk Devrimci Demokratik Cephesi (EPRDF), yeni bir anayasa ve etnik temelli federalizmle ülkeye hakim oldu. O zamandan beri Etiyopya, uzun süreli ve çözülememiş etnik çatışmalar ve otoriterlikle damgalanmış siyasi istikrarsızlıktan muzdarip olmuştur. 2018'den itibaren, bölgesel ve etnik temelli gruplar, Etiyopya genelinde devam eden birçok savaşta silahlı saldırılar düzenledi.

Etiyopya, 80'den fazla farklı etnik gruba sahip çok etnikli bir devlettir. Ülkede en yaygın olarak benimsenen din Hristiyanlıktır ve en büyük mezhep Etiyopya Ortodoks Tevhidi Kilisesi'dir; bunu İslam ve az sayıda geleneksel inanç takip etmektedir. Ülke, BM'nin kurucu üyesi, Afrika Birliği Komisyonu'nun merkezi ve Afrika'ya odaklanan birçok küresel sivil toplum kuruluşunun merkezidir ve 2024 yılında BRICS'in tam üyesi olmuştur. Etiyopya, en az gelişmiş ülkelerden biridir, ancak bazen yükselen bir güç olarak kabul edilir; tarım ve imalat sanayilerinin genişlemesine yönelik yabancı doğrudan yatırımlar sayesinde Sahraaltı Afrika ülkeleri arasında en hızlı ekonomik büyümeyi göstermiştir; tarım, 2022 itibarıyla gayri safi yurtiçi hasılanın %37'sinden fazlasını oluşturan ülkenin en büyük ekonomik sektörüdür. Etiyopya ekonomisi sürekli büyüme gösterse de, kişi başına gelir ve İnsani Gelişme Endeksi açısından ülke Afrika'nın en yoksulları arasında yer almaktadır. Etiyopya, yüksek yoksulluk oranları, insan hakları ihlalleri, yaygın etnik ayrımcılık ve %60'lık okuryazarlık oranı da dahil olmak üzere birçok zorlukla karşı karşıyadır.
## Tarihi
Bilim insanları tarafından Afar bölgesinde yapılan arkeolojik kazılarda 3 milyon yıllık insan iskeleti kalıntılarına rastlanılması, tarihî çağların başlamasından çok önceleri bile bölgenin, insan toplulukları için bir yaşam sahası olarak kullanıldığını gösterir. Etiyopya'dan bahseden ilk tarihî belgeleri yaklaşık MÖ 5000 yılına kadar götürebilmek mümkündür. İlk Çağ'da kuzeydeki Mısır Krallığı'nın yöneticisi olan firavunların altın, fildişi, tütsü ve köle aramak üzere Kızıldeniz kıyılarını takip ederek bu bölgeye geldikleri sanılmaktadır. Etiyopya topraklarında modern anlamda ilk kurulan devlet MÖ 8. yüzyılda ortaya çıkan D'mt Krallığı'dır. D'mt Krallığı'nın MÖ 1. yüzyılda çöküşü ile beraber bölgede, yine aynı yüzyılda Aksum Krallığı ortaya çıktı. Aksum Krallığı zamanla güçlenerek sınırlarını Habeşistan dışında bugünkü Eritre, Cibuti, Sudan, Somali ve Arabistan yarımadasında yer alan Yemen'i içine alacak şekilde genişletti.

Etiyopya devleti, 1936-1941 arasındaki Mussolini İtalya'sının istila ve işgal hareketi dâhil edilmediği takdirde, tarihi boyunca bağımsızlığını koruyabilmiş ve Afrika kıtasının bazı Avrupa devletlerince sömürge yapılamamış tek ülkesidir.

Etiyopya İmparatorluğu'na karşı 1974 yılında Derg *([[Türkçe]]: Etiyopya Geçici Askeri Hükümeti)* tarafından yapılan darbenin başarılı olmasıyla, ülkede sosyalist bir yönetim kurulmuştur. Bu süreçte eğitim ve sağlık başta olmak üzere, birçok alanda reformlar gerçekleştirilmiştir.

Somali'de yakın zamanlarda kurulmuş olan Siad Barre yönetimiyle, Batı Somali'nin kontrolü üzerine yaşanan anlaşmazlıklar nedeniyle, 1977 yılında iki ülke arasında Ogaden Savaşı başlamıştır.

WSLF *([[Türkçe]]: Batı Somali Kurtuluş Cephesi)* ve Somali, gerçekleştirdikleri işgal sırasında hızlı bir ilerleme göstererek Dire Dawa'ya kadar ilerlemiştir. Sovyetler Birliği, Güney Yemen, Küba ve Doğu Almanya'dan aldığı desteğin etkisiyle Etiyopya ilerlemeyi durdurarak büyük bir karşı saldırı başlatmıştır. Somali'nin geri çekilmesi ve WSLF'nin ağır bir yenilgi almasıyla, savaş sona ermiştir.

Derg'in giderek güçlenmesi ve ülkede otoriter bir yönetim kurması karşısında, muhalif gruplar kendi aralarındaki rekabeti bir kenara bırakarak büyük bir ittifak kurmuştur. EPRDF ve EPRP başta olmak üzere Marksizm-Leninizm'i benimseyen siyasi partilerle Oromia, Afar ve Ogaden'deki bölgesel kurtuluş hareketlerinin birleşiminden oluşan ittifak, Etiyopya İç Savaşı'nın başlamasına yol açmıştır. ELF ve EPLF'nin başlattığı Eritre Bağımsızlık Savaşı ilerleyen süreçte başarıya ulaşmış, ancak yaşadıkları sorunlar nedeniyle yerini Eritre İç Savaşı'na bırakmıştır.

Etiyopya ve Somali arasındaki rekabet, 1982 Etiyopya-Somali Sınır Savaşı başta olmak üzere birçok olayda kendisini göstermeye devam etmiştir. SSDF'nin liderliğinde Somali'ye karşı savaşan isyancı gruplar, Etiyopya tarafından desteklenmiştir.

Derg'in sivilleşme çalışmalarının sonucunda, WPE *([[Türkçe]]: Etiyopya İşçi Partisi)* kurulmuş ve 1987 yılında Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti ilan edilmiştir. Doğu Bloku'ndaki ülkelerle oldukça yakın diplomatik ilişkiler kurulmuştur. Sovyetler Birliği, Doğu Almanya, Küba, Güney Yemen ve Libya Arap Cemahiriyesi gibi ideolojik yakınlık gösterdiği ülkelerle iş birliği içerisinde bulunan Etiyopya, İsrail'le de diğer Batı Bloku ülkelerine göre daha iyi diplomatik ilişkiler kurmuştur. Soğuk Savaş dönemi boyunca ABD ve Somali gibi ülkelerle kurulan uluslararası ilişkiler, gergin bir yapıya sahip olmuştur.

Etiyopya, Rodezya İç Savaşı sırasında ZANU'yu ve Zimbabve halkının bağımsızlık mücadelesini desteklemiştir.

Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından birçok siyasi parti sosyal demokrasi ve demokratik sosyalizme yönelirken, WPE ideolojik değişime uğramamıştır. Etiyopya İç Savaşı şiddetlenmeye devam etmiş, 1991 yılında EPRDF liderliğindeki muhalif gruplar Addis Ababa'yı işgal etmiştir. Etiyopya Demokratik Halk Cumhuriyeti dağıtılmış ve geçici bir hükûmet kurulmuştur.

WPE’nin bazı eski üyeleri, 1993 yılında EUPF adı altında bir araya gelmiştir. OLF’yle birlikte hareket ederek Oromia’da gerçekleşen çatışmalarda hükûmete karşı savaşmış ve Güney Sudan’daki gruplarla çıkarları doğrultusunda iş birliği içerisinde bulunmuşlar, ancak kayda değer bir başarı elde edememişlerdir.

## Coğrafya

Etiyopya yaklaşık 1,2 milyon kilometrekarelik bir yüz ölçümüne sahiptir. Kuzeyinde Eritre, Cibuti ve doğusunda Somali bulunurken, batıda Sudan, Güney Sudan ve güneyde Kenya komşu ülkelerdir. Etiyopya’nın denize sınırı yoktur. Ülkede birkaç sismik bölge olmasına rağmen aktif hâlde bulunan volkanlar yoktur. Dağlık bölgeler ülkenin kuzey kesimlerinde yer almaktadır (4500 metre yüksekliğe sahip Ras Dashen'in bulunduğu Semien Dağları). Orta bölgelerdeki yüksek alanlarda 4300 metreden daha yüksek olan Batu ve Karra dağlarının olduğu ikinci dağlık alan bulunmaktadır.

Etiyopya, yüksekliği 2000 ve 3000 metre arasında değişen yüksek bir platoya sahiptir. Ülkenin kuzeydoğusundan başlayan ve merkezden güneybatıya doğru genişleyen Rift Vadisi ülkeyi iki parçaya ayırmaktadır. Rift Vadisi bölgesinde daha çok bölgenin güney ve güneybatısında birçok göl bulunmaktadır. Etiyopya’da Abay olarak bilinen Nil Nehri ülkeyi kuzeybatıdan keserek ülkede yaklaşık 800&nbsp;km'lik bir yol almaktadır. Etiyopya’daki en uzun iki nehir güneydoğu istikametinde akan ve yüksek bölgelerden düşük rakımlı bölgelere doğru ilerleyen Awash ve Wabishebelle nehirleridir. Ülkede 2 milyar MW hidroelektrik üretimini mümkün kılan birçok irili ufaklı nehir bulunmaktadır.

## İdari bölümler
Etiyopya, etnik kökene dayalı 9 yönetim bölgesine ayrılmıştır. Bu bölgelerin yerel ismi *kilil*dir. (çoğulu: *kililoch*). Bu bölgelerden ayrı iki *özel yönetimli şehir bölgesi* de yönetim bölgeleri içinde sayılır ve aşağıda *eğik* olarak gösterilmiştir. Bu 11 bölge şunlardır:

## Ekonomi
1990'lı yılların başından itibaren Etiyopya serbest pazar ekonomisine dayalı stratejiler izlemiş ve yapısal reformlar başlatmıştır. Bu çerçevede, iç fiyatların yeniden düzenlenmesi, dış ticaret liberalizasyonu, devlet işletmelerinin özelleştirilmesi, iç ve dış özel yatırımların desteklenmesi ve özel sektörün geliştirilmesi hükûmetin öncelikleri arasında yer almıştır.
Hükûmet yollar, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi ülkenin altyapısını idame ve geliştirme için yoğun bir yatırım sürecine girmiştir. Bunun yanı sıra, hükûmet kamu iktisadi kuruluşlarının özelleştirilmesi programını da devreye sokmuştur. Özelleştirme süreci her ne kadar yavaş olsa da hükûmet son beş yıl içinde birçok küçük ve orta ölçekli kamu iktisadi kuruluşunu özelleştirmeyi başarmıştır.

Hükûmet, elektrik santralleri ve telekomünikasyon gibi sektörlerde yabancı yatırımların ülkeye gelmesi için çalışmaktadır. Tarım kesimi, tekstil ve deri gibi tarıma dayalı sanayilerde ve turizm sektörünün gelişiminde yabancı sermayeye ihtiyaç duyulmaktadır.

Yabancı ve yerli sermaye yatırımlarını teşvik etmek amacıyla, 1992 yılında Yatırım Kanunu (Investment Code) yayınlanmış ve o zamandan günümüze kadar iki kere gözden geçirilmiştir. Bu dönem süresince, Madencilik ve İşgücü Kanunları da devreye alınmıştır.

Etiyopya'nın ekonomisi GSYİH'nın %50'sini, ihracatının %90'ını ve istihdamının %80'ini içeren tarıma dayanmaktadır. Ekilebilen alanların yalnızca 1/5'i ekilip biçilmekte ve bu alanlar yalnızca yağmur ile sulanmaktadır. Bu bölgeler yağış miktarı açısından farklılık göstermektedir. Tarım kesimi sık sık ortaya çıkan kuraklık ve kötü tarımcılık uygulamalarından dolayı sıkıntı yaşamaktadır. Ayrıca, yiyecek yardımları söz konusudur.

### Tarım
2000'li yılların sonlarında tarımsal üretim önemli ölçüde artmıştır. Tarımsal üretimi artırmak ve yiyecek yeterliliğini çoğaltmak amacıyla çeşitli tedbir politikaları belirlenmiştir. Bu tedbirler arasında, kıtlığı erken uyarma sistemi, tarımsal hizmetleri artırmak ve gübrenin daha geniş alanlarda kullanımının sağlanması yer almaktadır.

Tarım üretiminin %80'ini tahıl, mısır, arpa, darı ve teff (bir tür tahıl ürünü) oluşturmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar da önemli ölçüde üretilmektedir. Tahıl tamamen iç tüketimde kullanılmaktadır. Bakliyat ve yağlı tohumlar, daha az miktarda olmak üzere kavun gibi meyveler de komşu ülkelere ihraç edilmektedir.

Kahve, Etiyopya ekonomisi için son derece önemlidir. Tahminlere göre kahvenin Etiyopya'nın GSYİH'na katkısı %10 oranındadır. 15 milyon kişiden daha fazla bir nüfus (nüfusun %25'i) kahve sektöründen geçimini sağlamaktadır. Türkiye dâhil birçok ülkede Etiyopya menşeli kahveler satılmaktadır.

### Hayvancılık
Etiyopya, Afrika'nın en fazla canlı hayvan varlığına sahiptir. Bunların deri ve postları ülkenin önemli ihracat gelirini oluşturmaktadır.

### Sanayi
İmalat sanayi GSYİH'nın %5'ini oluşturmaktadır. İmalat sanayinin büyük çoğunluğu devletin yönetimindedir ancak özelleştirme faaliyetleri de başlamış bulunmaktadır. İmalat sanayi üretiminin %40'ından daha fazlasını gıda ve içecek, özellikle bitkisel yağ, un mamulleri ve bira oluşturmaktadır.

### Altyapı
Etiyopya, altyapısını geliştiren bir ülkedir ve iyi hava bağlantılarına sahiptir. Ayrıca bölgedeki ilk hafif raylı sistemine yatırım yapmıştır. Ülke Nil Nehri'ne Afrika'daki en büyük barajı inşa etmektedir.

### Tekstil
Tekstil sektörü, 19'u devlete, 14'ü ise özel sektöre ait olan tekstil ve konfeksiyon fabrikalarını ihtiva etmektedir. Anılan sektör, tüm imalat sanayi çalışanlarının yaklaşık %30'unu içermektedir.

### Madencilik
Madencilik sektörünün, Etiyopya ekonomisi içinde önemi azdır. Kireçtaşı, kil, mermer üretimi epey fazladır. Ayrıca metalik olmayan mineral üretiminde ise büyük artış olmuştur. Diğer taraftan kömür, demir, tantal ve potasyum rezervlerinin olduğu tahmin edilmektedir.

### Dış yatırımlar
Etiyopya'daki yatırımların büyük bir bölümü denizaşırıdır. Ülkenin 2016/17 yılları arasında doğrudan yabancı yatırımı %27,6 artmıştır ve yatırımların büyük bir kısmı sanayi bölgelerine gitmektedir. Bununla birlikte Etiyopya kamu kuruluşlarını en büyük ticaret ortağı olan Çin gibi dış yatırımcılara satmaktadır. Ülkedeki ucuz iş gücü yabancı yatırımcıların üretim endüstrisine yatırımını teşvik etmiştir.

## Demografi
Etiyopya'da 80'in üzerinde etnik grup bulunmaktadır. Oromolar, Amharalar, Tigraylar, Sidamolar, Şankellalar, Somalililer, Afarlar ve Gurageler Etiyopya topraklarında yaşayan belli başlı etnik topluluklardır. Bunlardan Oromolar yaklaşık %35 oranla Etiyopya'nın en kalabalık etnik grubunu oluştururlar.

### Din

Etiyopya'da din, birçok inançtan oluşur. Bunların başında İbrahimî dinler arasında yer alan Hristiyanlık ve İslam gelmektedir. Ayrıca uzun yıllardır var olan küçük bir Yahudi cemaati de vardır. Bahâîlik inancının bazı taraftarları birtakım kentsel ve kırsal bölgelerde vardır. Ayrıca, çoğunlukla ülkenin güneybatı kesiminde yaşayan geleneksel inançları takip eden az sayıda topluluk var.

2016'da yapılan ulusal nüfus sayımına göre, 35 milyondan fazla kişi (%42) Etiyopya Ortodoks Hristiyan, 25 milyondan fazla kişi (%32) Müslüman, 15 milyondan fazla kişi (%22) Protestan ve ayrıca 1 milyondan fazla kişi (%2) geleneksel inançlara bağlıdır.

İsrail'in 1977 yılında Etiyopyalı Yahudileri resmî olarak tanımasından sonra pek çok Yahudi, Etiyopya'yı terk ederek&nbsp;Geri Dönüş Kanunu çerçevesinde İsrail'e göç etmiştir.

Dosya:St Giyorgis outer circuit.jpg|centre|küçükresim|250px|George Katedrali, Addis Ababa Halı ve Addis Ababa, Etiyopya Aziz Giyorgis kilisenin dış çemberi ritüel davul
Dosya:Ethiopian Orthodox Church in Khartoum.png|centre|küçükresim|250px|Sudan'ın başkenti Hartum'da bulunan Etiyopya Ortodoks Kilisesi
Dosya:Bete Giyorgis Lalibela Ethiopia.jpg|küçükresim|225 px|sağ|St. Georoge Kilisesi


### Dil

Etiyopya'nın resmi dili Latin Alfabesi'nden epey farklı bir alfabe olan ve Amhar Alfabesi denilen bir alfabeyle yazılan Amharcadır. Ülkede Amharca'dan başka, çok sayıda etnik topluluğun bulunmasına paralel olarak birçok yerel dil ve lehçe kullanılmaktadır. Yaygın yabancı dil olarak İngilizce konuşulmaktadır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Ethiopian Tourism Commission Kültür ve Turizm Bakanlığı
* Ethio File Kapsamlı Etiyopya içeriği
* Ethiopian News Agency Hükûmet resmi haber ajansı