Sur moru

**Sur moru** (, ) veya diğer adıyla **kraliyet moru**, **imparator moru** veya **imparator boyası** olarak olarak da bilinen, kırmızımsı, doğal bir mor boyadır. Sur moru ismindeki Sur, Lübnan'da bulunan Sur şehrinden gelir. Önceleri Mureks adıyla bilinen kaya salyangozları olan Muricidae familyasındaki yırtıcı deniz salyangozlarının çeşitli türleri (*[[Bolinus brandaris]]*, *[[Hexaplex trunculus]]* ve *[[Stramonita haemastoma]]*) tarafından salgılanır. Antik çağda bu boyanın çıkarılması onbinlerce salyangoz ve ciddi emek gerektiriyordu ve bu durum Sur morunu oldukça değerli bir boya hâline getirdi. Sur moru rengini veren bileşik 6,6′-dibromoindigo'dur.

## Tarihçe

Biyolojik pigmentler genellikle elde edilmesi zor olup, üretim detayları üreticiler tarafından gizli tutulurdu. Sur moru, birkaç Mureks salyangozu türünün mukusundan elde edilen bir pigmenttir. Sur morunun kumaş boyası olarak kullanılması amacıyla üretimi MÖ 1200 civarında Fenikeliler ile başlamış ve Konstantinopolis'in 1453'te düşüşüne kadar Grekler ve Romalılar tarafından sürdürülmüştür. Modern Latin alfabesinin Fenikelilerden türediği gibi, Fenikelilerin ürettiği bu mor pigment de Fenikelilerin ticari imparatorluğu aracılığıyla yayılmıştır.

Sur moru, ilk olarak antik Fenikeliler tarafından M.Ö. 1570'te üretilmeye başlanan boyalardan günümüzde Lübnan'da yer alan Sayda ve Sur kentlerinde elde edildi. Öyle ki "Fenike" adı koyu mor rengin vatanı anlamına gelen Grekçe *Phoiníkē *'den gelmektedir. Rengin en önemli özelliği kolay solmaması ve ışık aldıkça daha parlaklaşmasıydı. Çeşitli tonlarda olan Sur morunun en değerli tonu siyaha kaçan pıhtılaşmış kan tonuydu.
Üretimi oldukça zahmetli olduğundan Sur moru pahalı bir boyaydı. Öyle ki, MÖ 4. yüzyılda yaşamış tarihçi Teopompus, Sur moru için "Kolofon'da mor boyalar ağırlığı kadar gümüş ederdi" demiştir. Sur morunun pahalı olması sebebiyle mor renkli tekstil ürünleri birer statü sembolü olmuş ve kullanımı tüketim kanunlarıyla sınırlandırılmıştı. En kıdemli Romalı magistralar kenarları Sur moruyla renklendirilmiş beyaz renkli bir toga olan *[[Toga#Çeşitleri|toga praetexta]]* giyiyordu. Bundan daha da pahalı olan *[[Toga#Çeşitleri|toga picta]]* ise kenarları hem Sur moru hem de altınla süslenmiş bir togaydı ve muzaffer Romalı generaller tarafından zafer alaylarında giyiliyordu.

MS 4. yüzyıla gelindiğinde tüketim kanunları öylesine sıkılaştırılmıştı ki, artık sadece Roma imparatorunun Sur moru kullanmaya hakkı vardı. Sonuç olarak, "mor" kimi zaman mecâz-ı mürsel ile makamdan bahsetmek için kullanıldı (örneğin, "morları kuşandı" ifadesi "imparator oldu" anlamına geliyordu). Sur morunun üretimi, Roma İmparatorluğu'ndan sonra gelen Bizans İmparatorluğu'nda sıkı bir şekilde kontrol edilmekteydi ve imparatorluk sarayı tarafından finanse ediliyordu. Aynı zamanda saray tarafından Sur moru sadece imparatorluk ipeklerinin renklendirilmesinde kullanılacak şekilde kısıtlanmıştı. Daha sonraları (9. yüzyıl), hüküm sürmekte olan bir imparatorun çocuğu olduğu zaman çocuğuna *[[porfirogennetos]]*, yani "mor içinde doğan" denmeye başlanmıştır.

## Deniz salyangozlarından üretimi

Boya maddesi, Doğu Akdeniz'de ve Fas'ın Atlantik kıyısı açıklarında bulunan, orta büyüklükteki yırtıcı deniz salyangozu türlerinden birinin hipobrankiyal bezinde üretilen mukus salgısıdır. Bunlar, birer deniz karındanbacaklısı olan dikenli boya mureksi *[[Bolinus brandaris]]* (önceleri *Murex brandaris* olarak biliniyordu Linnaeus, 1758), *[[Hexaplex trunculus]]*, kaya kabuklu *[[Stramonita haemastoma]]* ve yaygınlığı daha az olan *[[Bolinus cornutus]]* gibi diğer türlerdir. Boya, alglerde ve diğer bazı deniz canlılarında sık görülen ancak kara hayvanlarının biyolojisinde çok daha nadir bulunan bir bileşik sınıfı olan bir organik brom bileşiğidir (yani bir organobrom bileşiği). Bu boya, genellikle deniz salyangozundan elde edilen boyalardan daha ucuz malzemeler kullanılarak üretilen ve sonuç olarak daha ucuz olan imitasyon morun tersidir.

Doğada salyangozlar, avcı davranışlarının bir parçası olarak avlarını uyuşturmak ve yumurta kümelerinde antimikrobiyal bir tabaka oluşturmak için salgıyı kullanır. Salyangoz, aynı zamanda bu maddeyi, avcılar tarafından saldırıya uğradığında veya insanlar tarafından fiziksel olarak rahatsız edildiğinde (örneğin, şişlendiğinde) salgılar. Bu nedenle boya, ya salyangozları "sağarak" (daha fazla emek gerektirse de yenilenebilir bir süreçtir) ya da salyangozları toplamak ve tahrip edici bir şekilde ezmek suretiyle elde edilebilir. David Jacoby, "*[[Murex brandaris]]* türü on iki bin salyangozunun sadece tek bir giysinin kenarını boyamak için yeterli olacak 1.4 g kadardan fazla saf boya üretmediğini" belirtmiştir. Yumuşakçanın kabuğunun altında bulunan hipobrankiyal bezin (salgı üreten bez) çıkarılmasını içeren salyangoz hasat süreciyle boya elde edilir ki bu da biyoloji konusunda ileri düzey bilgi gerektirmektedir. Mureks bazlı boyama, salyangozların bulunduğu yerin yakınında gerçekleştirilmelidir çünkü malzemenin tazeliği, boyanın üzerinde önemli bir etkiye sahiptir; renkler uzun süreli bir biyokimyasal, enzimatik ve fotokimyasal tepkimelerle üretilir ve muhtemelen birkaç gün süren indirgenme ve oksidasyon süreçleriyle oluşur.

Dünya genelinde Muricidae familyasına ait birçok başka tür, örneğin tropikal Doğu Pasifik'teki *[[Plicopurpura pansa]]* ve Batı Atlantik'in Karayip Bölgesi'nde bulunan *[[Plicopurpura patula]]*'dan benzer bir madde üretebilir (bu madde güneşe maruz kaldığında kalıcı bir mor boya haline gelir) ve bu özellik tarihsel olarak da kimi zaman bu salyangozların bulunduğu bölgelerdeki yerliler tarafından kullanılmıştır (Epitoniidae familyasındaki bazı başka avcı karındanbacaklılar da benzer bir madde üretme eğilimindedir ancak bu ticari olarak incelenmemiş veya kullanılmamıştır). Kuzey Atlantik'te yaşayan *[[Nucella lapillus]]* da kırmızı-mor ve menekşe renkli boyalar üretmek için kullanılabilir.

## Galeri

Dosya:Cuneiform tablet BM62788.jpg|alt=çivi yazılı tablet|MÖ 600–500 tarihli, yün boyamada mor ve maviye ilişkin talimatlar içeren çivi yazılı tablet. Ref.: BM62788 (koleksiyon no. 327282).
Dosya:Heb cover hi.jpg|*[[Tzitzit]]* takımı; *Hexaplex trunculus* kaynaklı bir boyadan üretilmiş tekhelet (mor-mavi) iplikli dört püskül (“saçak”).
Dosya:Contemporary portrayal of a toga picta.jpg|Tümü Sur moru toga picta giyen bir erkeğin resmi; bir Etrüsk mezarından (yaklaşık MÖ 350).
Dosya:Compitalia fresco.jpg|Bir dini alay sırasında Sur moru şeritli *[[toga|toga praetexta]]* giyen Romalı erkekler (MÖ 1. yüzyıl).
Dosya:Empress Theodora.jpg|İmparatoriçe Theodora (İmparator I. Justinianus'un eşi), Sur moru renkli giysiler giyerken (6. yüzyıl).
Dosya:Karl den store krons av leo III.jpg|Şarlman'ın 800 yılında taç giyişinin Orta Çağ tasviri; üzerinde kraliyet mavisi vardır. Piskoposlar ve kardinal(ler) Sur moru renginde giysiler giymektedir, Papa ise beyaz.
Dosya:Shroud of Charlemagne manufactured in Constantinople 814.jpg|Şarlman'ın 814'te gömüldüğü kefenin bir parçası. Konstantinopolis yapımı; altın ve Sur moru ile dokunmuştur.
Dosya:Tyrian purple on grayscale.jpg|Sur morunun başlıca bileşeni 6,6'-dibromoindigo.


## Kaynakça