Yunus (hayvan)

**Yunus**, balinalar (Cetacea) takımının dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içindeki yunusgiller (Delphinidae) familyasında sınıflanan türlerin büyük çoğunluğu ile nehir yunusları (Platanistoidea) üst familyasında sınıflananların tümü için kullanılan ortak addır.

Başta kıta sahanlıklarının görece sığ denizleri olmak üzere, tüm Dünya denizlerinde ve bazı nehirlerde bulunan yunuslar etobur canlılardır ve genellikle balık ve mürekkep balığı ile beslenirler. Omurgalı hayvanların içine girer. Yunusgiller (Delphinidae) familyası, balinalar (Cetacea) takımı içindeki en kalabalık familyadır üyeleri yaklaşık 10 milyon yıl önce, Miyosen devrinde ortaya çıkmıştır. Yunusların hayvanlar âleminin en zeki canlılarından olduğu kabul edilir ve arkadaş canlısı genel görünümleri ile oyuncu tavırları, onları insanların gözünde popüler bir yere koyar.

## Adlandırma
En sık rastlanan yunus türü olan ve "yunus" denildiğinde akla ilk gelen canlı, 1970'li yıllarda Türkiye'de de yayınlanan ABD televizyon dizisi Flipper'ın özellikle popülerleştirdiği ve Türkçede "şişe burunlu yunus" (ya da "afalina") olarak anılan *[[Afalina|Tursiops truncatus]]* türüdür. Ancak, yunusgiller (Delphinidae) familyasının tipik türü *Tursiops truncatus* değil, Türkçede "tırtak" adı ile anılan ve bayağı yunus ''(Delphinus)'' cinsi içinde sınıflanan *[[Tırtak|Delphinus delphis]]*tir.

Yunusgiller (Delphinidae) familyası içindeki görece büyük altı tür, bu familya içinde sınıflandıkları için aslında yunus olsalar da daha çok "balina" adı ile anılır. Bu canlılar şunlardır:
* *[[Cüce katil balina|Feresa attenuata]]* - Cüce katil balina
* *[[Kısa yüzgeçli pilot balina|Globicephala macrorhynchus]]* - Kısa yüzgeçli pilot balina
* *[[Uzun yüzgeçli pilot balina|Globicephala melas]]* - Uzun yüzgeçli pilot balina
* *[[Katil balina|Orcinus orca]]* - Katil balina
* *[[Elektra balinası|Peponocephala electra]]* - Elektra balinası
* *[[Yalancı katil balina|Pseudorca crassidens]]* - Yalancı katil balina

Dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içinde bulunan ve açık olarak "yunus" adı ile anılan diğer türler, nehir yunusları (Platanistoidea) üst familyası içindeki dört familyada birer tür olarak sınıflanan Amazon nehir yunusu, Ganj ve İndus nehir yunusu, La Plata yunusu ve Çin nehir yunusudur.

Yine dişli balinalar (Odontoceti) alt takımı içinde bulunan Phocoenidae familyası ve bazı türleri, yunuslardan farklı olsalar da bazen "yunus" adı ile ilişkilendirilir. Örneğin İngilizcede, bu familyanın türleri için "domuz balığı" anlamına gelen bir kökten genel *porpoise* kelimesi kullanılır ve bu kelime, özellikle gemiciler ve balıkçılar tarafından herhangi bir küçük yunusu adlandırmak için kullanılmıştır. Türkçede Phocoenidae familyası için "domuz balinaları", "nehir yunusları", "liman yunusları" ve "liman yunusugiller" gibi adlara rastlanabilir. Bu familyanın tipik türü olan *[[Mutur|Phocoena phocaena]]* için ise "domuz balinası", "mutur", "gerçek yunus", "azak yunusu" ve yalnızca "yunus" adlarının kullanıldığı görülebilir.

## Sınıflama

Yukarıda verilmiş olan bilgiler ışığında, "yunus" ortak adı ile anılan canlıların sınıflama listesi aşağıda sunulmuştur; yalnızca ilgili familya (yunusgiller - Delphinidae) ile üst familya (nehir yunusları - Platanistoidea) ayrıntılı verilmiştir.
* Takım : Cetacea - Balinalar
:* Alt takım : Odontoceti - Dişli balinalar
:::* **Familya** : **[[Yunusgiller|Delphinidae]] - Yunusgiller**
::::* Cins : *[[Cephalorhynchus]]*
:::::* Tür : ''Cephalorhynchus commersonii'' - Alaca yunus
:::::* Tür : ''Cephalorhynchus eutropia'' - Şili yunusu
:::::* Tür : ''Cephalorhynchus heavisidii'' - Benguela yunusu
:::::* Tür : ''Cephalorhynchus hectori'' - Beyaz başlı yunus
::::* Cins : *[[Tırtak|Delphinus]]*
:::::* Tür : ''Delphinus capensis'' - Uzun burunlu bayağı yunus
:::::* Tür : ''Delphinus delphis'' - Kısa burunlu bayağı yunus, tırtak
::::* Cins : *[[Boz yunus|Grampus]]*
:::::* Tür : ''Grampus griseus'' - Boz yunus
::::* Cins : *[[Sarawak yunusu|Lagenodelphis]]*
:::::* Tür : ''Lagenodelphis hosei'' - Sarawak yunusu
::::* Cins : *[[Lagenorhynchus]]*
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus acutus'' - Atlantik beyaz yanlı yunusu
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus albirostris'' - Beyaz burunlu yunus
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus australis'' - Siyah çeneli yunus
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus cruciger'' - Kum saati yunusu
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus obliquidens'' - Pasifik beyaz yanlı yunusu
:::::* Tür : ''Lagenorhynchus obscurus'' - Gölgeli yunus
::::* Cins : *[[Lissodelphis]]*
:::::* Tür : *[[Kuzey gerçek balina yunusu|Lissodelphis borealis]]*
:::::* Tür : *[[Güney gerçek balina yunusu|Lissodelphis peronii]]*
::::* Cins : *[[Orcaella]]*
:::::* Tür : ''Orcaella brevirostris'' - Irrawaddy yunusu
:::::* Tür : ''Orcaella heinsohni'' - Avustralya küçük yüzgeçli yunusu
::::* Cins : *[[Haliç yunusu|Sotalia]]*
:::::* Tür : ''Sotalia fluviatilis'' - Haliç yunusu
::::* Cins : *[[Kambur yunus|Sousa]]*
:::::* Tür : ''Sousa chinensis'' - Pasifik kambur yunusu
:::::* Tür : ''Sousa plumbea'' - Hint kambur yunusu
:::::* Tür : ''Sousa teuszii'' - Atlantik kambur yunusu
::::* Cins : *[[Stenella]]*
:::::* Tür : ''Stenella attenuata'' - Pantropik benekli yunusu
:::::* Tür : ''Stenella clymene'' - Atlantik dönücü yunusu
:::::* Tür : ''Stenella coeruleoalba'' - Çizgili yunus
:::::* Tür : ''Stenella frontalis'' - Atlantik benekli yunusu
:::::* Tür : ''Stenella longirostris'' - Dönücü yunus
::::* Cins : *[[Stenografi|Steno]]*
:::::* Tür : ''Steno bredanensis'' - Pürüzlü dişli yunus
::::* Cins : *[[Tursiops]]*
:::::* Tür : ''Tursiops aduncus'' - Hint-Pasifik şişe burunlu yunusu
:::::* Tür : ''Tursiops truncatus'' - Şişe burunlu yunus, afalina
::* **Üst familya** : **[[Nehir yunusu|Platanistoidea]] - Nehir yunusları**
:::* Familya : Iniidae
::::* Cins : *[[Amazon nehir yunusu|Inia]]*
:::::* Tür : ''Inia geoffrensis'' - Amazon nehir yunusu
::::::* Alt tür : *[[Bolivya nehir yunusu|Inia geoffrensis boliviensis]]*
::::::* Alt tür : *[[Amazon nehir yunusu|Inia geoffrensis geoffrensis]]*
::::::* Alt tür : *[[Amazon nehir yunusu|Inia geoffrensis humboldtiana]]*
:::* Familya : Lipotidae
::::* Cins : *[[Çin nehir yunusu|Lipotes]]*
:::::* Tür : ''Lipotes vexillifer'' - Yangtze nehir yunusu
:::* Familya : Platanistidae
::::* Cins : *[[Ganj ve İndus nehir yunusu|Platanista]]*
:::::* Tür : ''Platanista gangetica'' - Ganj ve İndus nehir yunusu
::::::* Alt tür : *[[Ganj ve İndus nehir yunusu|Platanista gangetica gangetica]]* - Ganj nehir yunusu
::::::* Alt tür : *[[Ganj ve İndus nehir yunusu|Platanista gangetica minor]]* - İndus nehir yunusu
:::* Familya : Pontoporiidae
::::* Cins : *[[La Plata yunusu|Pontoporia]]*
:::::* Tür : ''Pontoporia blainvillei'' - La Plata yunusu

Yakın tarihli moleküler çözümlemeler, henüz aksi kabul ediliyor olsa da yunusgillere dahil çeşitli cinslerin tek soylu olmadığını göstermiştir. Dolayısıyla, başta *[[Stenella]]* ve *[[Lagenorhynchus]]* cinsleri için geçerli olan bu durum nedeniyle, yunusgiller familyasının sınıflamasında ileriki yıllarda önemli değişiklikler olabilir.

## Ayrıca bakınız
* Nehir yunusları
* Yunusgiller

## Dış bağlantılar

* Istanbul bogazinda 3 yunus türü üzerinde arastirmalar

## Kaynakça
### Genel
* 2006 IUCN Tehdit Altındaki Türlerin Kırmızı Listesi. Maddede sayılan türlerle ilgili sayfalar.

### Diğer

#  Bartelby.com. *The American Heritage® Dictionary of the English Language: Fourth Edition, 2000.* '''''porpoise''''' maddesi (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006). 
#  Bilim ve Teknik Web Sitesi. "Türkiye Tür Listeleri" bölümü. '''Memeliler''' sayfası (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006).
#  Sürdürülebilir Ekosistem Topluluğu. SES E-Bülteni. Cilt 1, Sayı 1, Bahar 2004 dönemi; PDF belgenin HTML sürümü (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006).
#  Bilim ve Teknik Web Sitesi. "Canlılar Dünyası" bölümü. '''Balinalar ve Yunuslar''' sayfası (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006). 
#  T.C. Başbakanlık Dış Ticaret Müsteşarlığı. '''Tarım Ve Köyişleri Bakanlığı Tarafından Cıtes Belgesi Düzenlenecek Ek-I-A Sayılı Hayvan ve Bitki Türlerinin Listesi'''; *MS Office Word* belgesi (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006).
#  Yaban Hayatı Kurtarma ve Rehabilitasyon Derneği. "Kanunlar" bölümü. '''Bazı Türlerimizin Statüleri''' sayfası (Erişim:21 Aralık 2006).
#  Yaban Hayatı Kurtarma ve Rehabilitasyon Derneği. "Yaban Hayatımız" bölümü. '''Türkiye Memeli Tür Listesi''' sayfası (Erişim:21 Aralık 2006).
#  T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Koruma ve Kontrol Genel Müdürlüğü. Su Ürünleri Hizmetleri Daire Başkanlığı. '''YUNUS (Phocoena phocoena)''' sayfası (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006).
#  ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü. "Deniz Biyolojisi ve Balıkçılık Biyolojisi İlgi Alanındaki Bazı Terimler ve Tanımları" bölümü. '''Yunusbalığıgiller''' maddesi (Erişim: 21 Aralık 2006).
#  Ege Üniversitesi Fen Fakültesi sitesi. Doç. Dr. Atakan Sukatar'ın Web Sayfası. '''''Globicephala melaena''''' sayfası  (Erişim tarihi: 21 Aralık 2006).