Erken modern dönemde İskoçya ekonomisi

**Erken modern dönemde İskoçya ekonomisi**, İskoçya'da on altıncı yüzyılın başlarından on sekizinci yüzyılın ortalarına kadar olan tüm ekonomik faaliyetleri kapsar. Bu dönem kabaca Avrupa'daki erken modern döneme karşılık gelir; Rönesans ve Reformasyon ile başlar ve son Jakobit ayaklanmaları ve Sanayi Devrimi'nin başlangıcıyla sona erer.

Bu dönemin başında İskoçya, zorlu arazi ve sınırlı ulaşıma sahip, fermtoun ve baile'lerin ortaklaşa çalıştığı geleneksel tarım yöntemlerine dayanan, nispeten fakir bir ülkeydi. On altıncı yüzyılın sonları ekonomik sıkıntılara, enflasyona ve kıtlığa tanık oldu, ancak aynı zamanda ülkeye yeni teknikler ithal edildiğinden endüstriyel üretimin başlangıcına da tanık oldu. On yedinci yüzyılda, tarife sorunlarına rağmen, özellikle İngiltere ve Amerika ile ticaretin yol açtığı ekonomik kalkınma görüldü. Ara sıra devam eden kıtlık, 1690'ların "yedi hasta yılı" ile doruğa ulaştı. Darién projesinin bir parçası olarak Orta Amerika'da bir İskoç kolonisi kurma girişimleri 1690'larda felaketle sonuçlandı. 1707'de İngiltere ile birleştikten sonra, tarımda gıda arzının iyileştirilmesine yardımcı olan iyileştirmeler ve Glasgow'un Tütün Lordları'nı ortaya çıkaran Amerikalılarla ticaretin artması, şeker ve rom ve kumaşta Paisley ticareti ortaya çıktı. Aynı zamanda Bank of Scotland, Royal Bank of Scotland ve British Linen Company gibi finansal kurumların gelişimi ve yollarda iyileştirmeler de vardı; bunların her ikisi de on sekizinci yüzyılın sonlarında hızlanacak olan Sanayi Devrimi'ni kolaylaştırmaya yardımcı oldu.

## On altıncı yüzyıl

### Tarım

Jenny Wormald, "İskoçya'dan fakir bir ülke olarak bahsetmek gerçektir" yorumunu yaptı. Çağın başlangıcında, zorlu araziler, kötü yollar ve sınırlı ulaşım yöntemleri nedeniyle, ülkenin farklı bölgeleri arasında çok az ticaret vardı ve yerleşim yerlerinin çoğu, genellikle kötü yıllarda çok az rezervle, yerel olarak üretilenlere bağlıydı. Çiftçiliğin çoğu, iki veya üç saban takımı için kavramsal olarak uygun bir alanı ortaklaşa işleyen bir avuç ailenin yerleşim yeri olan ova fermtoun'unun veya yayla baile'inin run rig'lere tahsis edildiği bir kiracı çiftçilik sistemine dayanıyordu. Run rig'ler genelde tepelerden aşağı doğru uzanırdı, böylece hem ıslak hem de kuru araziyi kapsıyorlardı, bu da aşırı hava koşullarından kaynaklanan sorunları dengelemeye yardımcı oldu. Çiftçiliğin çoğu, ağır İskoç topraklarında daha etkili olan ve beslenmesi atlardan daha ucuz olan öküzlerin çektiği, demir bıçaklara sahip ağır tahta sabanlarla yapılıyordu.

### Ticaret

On altıncı yüzyılın başında düşük bir tabana sahip olan ticaret, 1530'larda genişledi, ancak 1540'larda Rough Wooing olarak bilinen İngiliz istilasından zarar gördü. On altıncı yüzyılın ortalarından itibaren İskoçya, Kıta Avrupası'na kumaş ve yün ihracatına yönelik talepte bir düşüş yaşadı. İskoçlar buna daha büyük miktarlarda geleneksel mal satarak ve tuz, ringa balığı ve kömür üretimini artırarak yanıt verdi. İskoç kasabalılarının ihracat ticaretindeki şansları, yüzyıl boyunca değişti. Geç Orta Çağ döneminin önemli ticaret merkezlerinden biri olan Haddington, on altıncı yüzyılda dış ihracattaki payının çöktüğünü gördü. Aberdeen'in ticaretteki payı yüzyılın büyük bölümünde sabit kaldı, ancak son on yılda düşüş gösterdi. Küçük Fife limanlarının önemi arttı ve Edinburgh, Leith limanı aracılığıyla ticaretten artan bir pay aldı. Bu durum, küçük limanları diğer mallara yönelmeye ve daha fazla kıyı ticareti yapmaya zorladı. Genel olarak 1570'lerden itibaren dış ticarette bir artış oldu ve bunun büyük payını Edinburgh aldı.

### Kadınlar ve ekonomi

İskoç kadınlar, işgücünün önemli bir parçası olarak hareket ettiler. Pek çok evli olmayan kadın, ailelerinden uzakta çiftlik hizmetçileri olarak çalışıyordu ve evli kadınlar kocalarıyla birlikte çiftliklerinde çalışarak tüm önemli tarımsal işlerde yer alıyordu. Hasatta kırkıcı olarak özel bir rolleri vardı ve *[[bandwin]]* adı verilen hasat ekiplerininin çoğunu oluşturuyorlardı. Kadınlar ayrıca genişleyen tekstil endüstrilerinde, eğirme ve erkeklerin dokumaları için çözgü hazırlamada önemli bir rol oynadılar. Bekar kadınların, özellikle de okul işleten, bira üreten ve ticaret yapan dullar için bağımsız ekonomik faaliyetlerde bulunduğuna dair kanıtlar vardır.

### Ekonomik kriz ve erken endüstri

On altıncı yüzyılın sonları, muhtemelen artan vergilendirme ve para biriminin devalüasyonuyla daha da kötüleşen bir ekonomik sıkıntı dönemiydi. 1582'de bir pound gümüş 640 şilin değerindeydi, ancak 1601'de bu 960 şilindi ve İngiltere ile döviz kuru 1565'te 6 İskoç sterlinine karşılık 1 İngiliz sterlini arasındaydı, ancak 1601'de 1 İngiliz sterlini 12 İskoç sterlini olmuştu. Maaşlar, 1560 ile yüzyılın sonu arasında dört ya da beş kat hızla arttı, ancak enflasyona ayak uyduramadı. Bu durum, sık sık hasat başarısızlıklarıyla noktalandı; on altıncı yüzyılın ikinci yarısındaki yılların neredeyse yarısında yerel veya ulusal kıtlık yaşandı ve bu durum, İskoçya'nın "acil durum tahıl ambarı" olarak anılan Baltıklar'dan büyük miktarlarda tahıl nakliyesini gerektirdi. Bu, özellikle Danzig limanı üzerinden Polonya'dan geliyordu, ancak daha sonra Rusya'dan tahıl nakliyesi yapan Königsberg, Riga ve İsveç'in limanları önemli hale gelecekti. Ticaret o kadar önemliydi ki, bu limanlarda İskoç kolonileri kuruldu. Sıkıntılar, 1584-88 ve 1597-1609 dönemlerindeki büyük salgınlar olmak üzere birlikte veba salgınlarıyla daha da kötüleşti.

Bu dönemde, genellikle Kıta Avrupası'nın uzmanlığından yararlanan endüstriyel üretimin başlangıcı vardı; bu, Flamanları kuzeydoğuda gelişen kumaş endüstrisinde yeni teknikleri öğretmek için kullanma girişimini de içeriyordu, ancak yerli bir cam üfleme endüstrisi geliştirmekte yardım etmesi için bir Venedikliyi getirmede daha başarılıydı. George Bruce, Culross'taki kömür madeninin drenaj sorunlarını çözmek için Alman tekniklerini kullandı. 1596'da Edinburgh'da Bira Üreticileri Derneği kuruldu ve İngiliz şerbetçiotu ithalatı, İskoç birasının yapımına izin verdi.

## On yedinci yüzyıl

### Ekonomik genişleme ve gümrük tarifeleri

On yedinci yüzyılın başlarında kıtlık nispeten yaygındı; 1620 ile 1625 yılları arasında dört kıtlık dönemi yaşanmıştı. 1640'lardaki İngiliz istilaları, mahsullerin yok olması ve pazarların bozulmasıyla, yüzyılın en hızlı fiyat artışlarından bazılarına yol açarak İskoç ekonomisi üzerinde derin bir etki yarattı. İngiltere Topluluğu altında İskoçya nispeten yüksek vergilere tabiydi, ancak İngiliz pazarlarına erişim kazandı. Restorasyon'dan sonra İngiltere ile resmi sınır, gümrük vergileriyle birlikte yeniden belirlendi. Arazi sahipleri daha iyi toprak işleme ve sığır yetiştiriciliğini teşvik ettiğinden, ekonomik koşullar 1660'tan 1688'e kadar genel olarak olumluydu. Kraliyet kasabalarının dış ticaret üzerindeki tekeli, 1672 tarihli Kanun ile kısmen sona erdirildi; onlara şarap, ipek, baharat ve boyalar gibi eski lüks ürünler bırakıldı ve giderek önemi artan tuz, kömür, mısır ve deri ile Amerika'dan ithalat ticareti açıldı. İngiliz Seyir Yasaları, İskoçların İngiltere'nin büyüyen kolonileriyle kazançlı olabilecek ticarete girişme yeteneğini sınırladı, ancak Glasgow'un giderek daha önemli bir ticaret merkezi haline gelmesi ve Amerikan kolonileriyle ticareti açmasıyla bunlar sıklıkla atlatıldı: Batı Hint Adaları'ndan şeker, Virginia ve Maryland'den ise tütün getiriliyordu. Atlantik boyunca yapılan ihracatlar arasında keten, yünlü ürünler, kömür ve bileme taşları yer alıyordu. İngilizlerin tuz ve sığırlara yönelik koruyucu gümrük vergilerini göz ardı etmek daha zordu ve Kral'ın bu vergileri tersine çevirme çabalarına rağmen muhtemelen İskoç ekonomisine daha büyük sınırlamalar getiriyordu. İskoçya'nın koruması gereken hayati ihracatlarının nispeten az olması nedeniyle, İskoçya'nın kendi tarifeleriyle buna karşı koyma girişimleri büyük ölçüde başarısız oldu. Danışma Konseyi'nin kumaş fabrikaları, sabun fabrikaları, şeker kaynatma evleri, barut ve kağıt fabrikalarında lüks endüstriler kurma girişimleri de büyük ölçüde başarısız oldu. Bununla birlikte, yüzyılın sonuna gelindiğinde, kara büyükbaşların Yaylalar'dan güneybatı İskoçya üzerinden kuzeydoğu İngiltere'ye sürüldüğü çoban yolları, sağlam bir şekilde yerleşmişti.

### Yedi hasta yıl

On yedinci yüzyılın son on yılı, Restorasyon'dan bu yana hakim olan genel olarak olumlu ekonomik koşulların sona erdiğine tanık oldu. 1689-91 yılları arasında Baltıklar ve Fransa ile ticarette, Fransız korumacılığı ve İskoç büyükbaş ticaretindeki değişikliklerden kaynaklanan bir düşüş yaşandı ve ardından olarak bilinen dört yıl süren başarısız hasatlar (1695, 1696 ve 1698-9), "yedi hasta yıl" olarak bilinen dönemi oluşturdu. Sonuç, özellikle kuzeyde şiddetli kıtlık ve nüfus azalması oldu. 1690'lardaki kıtlıklar özellikle şiddetli görülüyordu, bunun kısmi nedeni kıtlığın on yedinci yüzyılın ikinci yarısında nispeten nadir hale gelmesi, yalnızca bir yıllık kıtlık (1674'te) olması ve 1690'lardaki kıtlıkların türünün son örneği olmasıydı. 1695 İskoçya Parlamentosu, Bank of Scotland'ın kurulması da dahil olmak üzere, umutsuz ekonomik duruma yardımcı olabilecek önerileri yasalaştırdı. "İskoçya Afrika ve Hint Adaları Ticaret Şirketi" kamu aboneliği yoluyla sermaye toplamak için bir sözleşme aldı. Glasgow ve Leith'te yakın zamanda kurulan şekerli ekmek ve ithal şekerle rom üreten şeker fabrikaları teşvik edildi.

### Darién projesi

"The Company of Scotland", İngiltere Bankası'nın İskoç kurucusu William Paterson tarafından Uzak Doğu ile ticaret kurma umuduyla Panama Kıstağı'nda bir koloni inşa etmek için tasarlanan iddialı bir proje olan Darién projesine yatırım yaptı. Darién projesi, toprak sahibi üst sınıf ve tüccar sınıfının denizaşırı ticareti ve sömürgeciliği İskoçya ekonomisini iyileştirmenin yolları olarak görme konusunda hemfikir olması nedeniyle İskoçya'da geniş bir destek kazandı. Edinburgh'lu tüccarların ve toprak sahibi seçkinlerin sermaye kaynakları yetersiz olduğundan şirket, para çağrısına vatansever bir coşkuyla yanıt veren orta sınıf sosyal tabakalara hitap etti; alt tabakalar sömürgeciler olarak gönüllü oldular. Ancak hem İngiliz Doğu Hindistan Şirketi, hem de İngiliz hükûmeti bu fikre karşı çıktı. Doğu Hindistan Şirketi, bu girişimi potansiyel bir ticari tehdit olarak gördü, hükûmet ise 1689'dan 1697'ye kadar Fransa'ya karşı Dokuz Yıl Savaşı'na katılmıştı ve bölgeyi Yeni Granada'nın bir parçası olarak talep eden İspanya'yı kızdırmak istemedi, İngiliz yatırımcılar geri çekildi. Edinburgh'a dönen Şirket, birkaç hafta içinde 400.000 £ topladı. Toplamda 3.000 adamdan oluşan üç küçük filo, sonunda 1698'de Panama'ya doğru yola çıktı. Koloni, çabucak bir felaket olduğunu kanıtladı. Kötü donanımlı; aralıksız yağmurla kuşatılmış; hastalıktan muzdarip; yakınlardaki Cartagena'dan İspanyolların saldırısı altında olan ve Batı Hint Adaları'nda İngilizlerin yardımını reddeden sömürgeciler 1700'de projeden vazgeçtiler. Sadece 1000 kişi hayatta kaldı ve yalnızca bir gemi İskoçya'ya dönmeyi başardı. 150.000 £'luk maliyet İskoç ticari sistemi üzerinde ciddi bir baskı yarattı ve İngiltere'ye karşı yaygın bir öfkeye yol açtı, ancak aynı zamanda iki ekonomi politikasını sürdürmenin sorunlarını da vurguladı ve tam birlik için baskıyı artırdı.

## On sekizinci yüzyıl başları

### Tarımsal iyileşme

1707 Birliği'nde İngiltere, İskoçya'nın yaklaşık beş katı nüfusa ve yaklaşık 36 kat daha fazla servete sahipti; ancak İskoçya, bu açığı kapatmasına izin verecek ekonomik genişlemenin başlangıçlarını deneyimlemeye başladı. İngiltere ile temaslar, üst sınıf ve soylular arasında tarımı geliştirmeye yönelik bilinçli bir girişime yol açtı. Saman yapımı, İngiliz sabanı ve yabancı otlarla birlikte, çavdar otu ve yonca ekimiyle birlikte tanıtıldı. Şalgam ve lahana yetiştirildi, araziler kapatıldı ve bataklıklar kurutuldu, kireç döküldü, yollar yapıldı ve ormanlar dikildi. Sondaj, ekim ve ekim nöbeti tanıtıldı. Patatesin 1739'da İskoçya'ya tanıtılması, köylülerin beslenmesini büyük ölçüde iyileştirdi. Çitlemeler, run rig sistemini ve serbest meraları yerinden etmeye başladı. Dükler, kontlar, toprak sahipleri ve toprak sahipleri dahil 300 üyeden oluşan İyileştiriciler Derneği, 1723 yılında kuruldu. Bölgesel uzmanlaşma, bu dönemde artış gösterdi. Lothian büyük bir tahıl merkezi, Ayrshire büyükbaş yetiştirme merkezi ve Sınırlar da koyun merkezi haline geldi. Bununla birlikte, bazı mülk sahipleri yerinden edilmiş işçilerinin yaşam kalitesini iyileştirmiş olsa da, çitlemeler işsizliğe ve kasabalara veya yurt dışına zorunlu göçlere yol açtı.

### Ticaret ve sanayileşme

Uluslararası ticaretteki en büyük değişiklik, Amerika kıtasının bir pazar olarak hızla genişlemesiydi. Glasgow kolonilere kumaş, demir tarım aletleri, cam ve deri ürünler sağlıyordu. Başlangıçta kiralık gemilere güvenen liman, 1736'da kendisine ait 67 gemiye sahipti ve bunların üçte biri Yeni Dünya ile ticaret yapıyordu. Glasgow, özellikle Fransa'ya yeniden ihracat yaparak tütün ticaretinin odak noktası olarak ortaya çıktı. Bu kazançlı işle uğraşan tüccarlar, yüzyılın büyük bölümünde şehre hakim olan zengin tütün lordları haline geldi. Diğer kasabalar da bundan yararlandı. Greenock, 1710'da limanını genişletti ve ilk gemisini 1719'da Amerika'ya gönderdi, kısa süre sonra da şeker ve rom ithalatında önemli bir rol oynamaya başladı.

Kumaş üretimi büyük ölçüde yerli idi. Kaba ekoseler üretildi, ancak en önemli üretim alanları özellikle Ova'da ketendi ve bazı yorumcular, İskoç keteninin Hollanda keteninden üstün olduğunu öne sürüyordu. İskoç milletvekilleri, ketene ihracat vergisi koyma girişimini savuşturmayı başardılar ve kumaş 1727'den itibaren altı yıl boyunca yılda 2.750 £ tutarında sübvansiyon aldı ve bu da ticaretin önemli ölçüde genişlemesine yol açtı. Bu fonlar, Birlik'e ayrılan para kullanılarak İskoçya'daki Balıkçılık ve İmalat Mütevelli Heyeti'nden elde edildi. Sanayiyi, özellikle de keten endüstrisini ve balıkçılığı teşvik etmek için yılda 6.000 £ dağıtıyordu. Paisley, Hollanda yöntemlerini benimsedi ve önemli bir üretim merkezi haline geldi. Glasgow, 1725 ile 1738 arasında ikiye katlanan ihracat ticareti için üretim yaptı. British Linen Company'nin 1746'da nakit kredileri artırma hamlesi de üretimi canlandırdı. Ticaret çok geçmeden iplikçilere keten sağlayan, ipliği geri satın alan ve daha sonra dokumacılara tedarik eden ve daha sonra ürettikleri kumaşı satın alıp yeniden satan "imalatçılar" tarafından yönetilmeye başlandı.

Bankacılık da bu dönemde gelişti. İskoçya Bankası'nın Jakobit sempatisinden şüpheleniliyordu ve bu nedenle 1727'de rakip bir İskoçya Kraliyet Bankası kuruldu. Glasgow ve Ayr gibi kasabalarda yerel bankalar kurulmaya başlandı. Bunlar, sermayenin iş dünyası için kullanılabilir olmasını ve yolların ve ticaretin iyileştirilmesini sağlayacak ve bu da yüzyılın ikinci yarısında hızlanan Sanayi Devrimi'nin koşullarının yaratılmasına yardımcı olacaktı.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız

* İskoçya ekonomik tarihi