Bethe formülü

**Bethe formülü** hızlı yüklü parçacıkların (protonlar, alfa parçacıkları, atomik iyonlar ama elektronlar değil)  malzeme (ya da durdurma gücü malzemesi) ile enerji kaybını açıklar. Yüksek hızlı yüklü parçacıklar maddenin içinde hareket ederken, malzemenin atomlarındaki elektronlarla etkileşirler, bu etkileşme atomu uyarır ya da iyonlaştırır. Bu durum hareket eden parçacığın enerji kaybetmesine yol açar.

Klasik olan, göreli olmayan ilk biçimi 1913 yılında Niels Bohr tarafından; kuantum mekaniksel olan, göreli olmayan ilk biçimi 1930 yılında Hans Bethe tarafından ortaya atıldı; 1932 yılında göreli etkileri temel alan deneysel verilerle tutarlı biçime sokuldu. En olası enerji kaybı, ortalama enerji kaybından farklıdır ve bu Landau-Vavilov dağılımı ile tanımlanır.

## Formül

Formülün göreli biçimi:

Burada;

Burada, malzemenin elektron sayı yoğunluğu n=\frac{N_{A}\cdot Z\cdot\rho}{A\cdot M_{u}} ile hesaplanabilir, burada \rho malzemenin yoğunluğu, *Z* ve *A* sırasıyla atom numarası ve kütle numarası, M_{u} = 1 g/mol molar kütle sabiti ve N_A Avagadro sayısıdır.

Yandaki resimde, küçük daireler çeşitli yazarlardan elde edilen deneysel veriler (http://www.exphys.jku.at/Stopping/ adresinden alındı); eğri ise Bethe formülünü göstermektedir. Bethe formülünün yüksek enerjilerdeki deneyler ile uyum içinde olduğu açıktır, özellikle düzeltmeler ilave edildiğinde.

Formül sıklıkla, Bloch yaklaşımını içermediği durumlarda bile (I=(10ev) \times Z) Bethe-Bloch formülü olarak adlandırılır.

Küçük enerjiler için Bethe formülü şu şekilde basitleştirilebilir ( \beta \ll 1);
.
Bu nedenle, Bethe formülüne göre, enerji artarken durdurma gücü kabaca 1/v^2 ile azalır. Yaklaşık  E = 3Mc^2'de minimuma ulaşır, buradaM parçacığın kütlesidir (protonlar için 3000 MeV olabilir). Çok göreli enerjiler için, ( \beta \approx 1), enerji kaybı yine göreli bir şekilde artar.

Bethe formülü yalnızca yüklü parçacığa (iyon) atomik elektronlarla taşınmayan yeterince büyük enerjiler için geçerlidir. Daha küçük enerjilerde, elektron iyon kapısı durumundayken yük etkin bir şekilde azalır ve böylece durdurma gücü de azalır. Ancak parçacık tamamen iyonize olsa bile düzeltmeler gereklidir.

## Ortalama uyarılma potansiyeli

Bethe kuramında malzeme tek bir değer, ortalama uyarılma potansiyeli *I* ile ifade edilir. 1933 yılında Felix Bloch atomların ortalama iyonizasyon potansiyelinin yaklaşık şöyle olduğunu gösterdi;

Burada *Z* malzeme atomlarının atom numarasıdır. Eğer bu yaklaşıklık yukarıdaki formüle () yerleştirilirse, *Bethe-Bloch formülü* olarak adlandırılan ifade elde edilir. Ama *Z* 'nin bir fonksiyonu olarak *I* tablolarımız tam olarak elimizde olduğundan (aşağıya bakınız) böyle bir tablonun kullanılması formülün () kullanımından daha iyi sonuçlar verecektir.

Şekil tablodan alınan normalize *I* değerlerini gösterir. Bu şekildeki tepe ve çukurlar durdurma gücünde tepe ve çukurlara karşılık gelen bir yol açar. Bunlar "*Z<sub>2</sub>* titreşimleri" veya "*Z<sub>2</sub>* yapısı" (Burada *Z<sub>2</sub>* = *Z* olup hedefin atom numarası anlamına gelir) olarak adlandırılır.

## Bethe formülündeki düzeltmeler
Bethe kuantum mekaniğinde bir pertürbatif genişleme kullanarak bir formül buldu. Dolayısıyla sonuç z kare parçacığın yükü ile orantılıdır. Formül 
z'nin yüksek mertebelerine karşılık gelen düzeltmeleri göz önüne alarak zenginleştirilebilir. Bunlar: Barkas-Andersen etkisi (z^3 ile orantılı, Walter H. Barkas ve Hans Henrik Andersen), Bloch düzeltmesi (z^4 ile orantılı). Ek olarak, malzemenin atomik elektronlarının sabit olmadığını göz önünde tutmak gereklidir ("kabuk düzeltme").

Örneğin, tanıtılan bu düzeltmeleri PSTAR ve ASTAR programları proton ve alfa parçacıklarının durdurma gücünü hesaplamak için kullanır. (www.physics.nist.gov/PhysRefData/Star/Text/programs.html). Düzeltmeler düşük enerjilerde geniştir ve enerji arttıkça daha düşük hâle gelmektedir.

Çok yüksek enerjilerde Fermi yoğunluk düzeltmelerinin eklenmesi gereklidir.

## Literatür

* P. Sigmund: *Particle Penetration and Radiation Effects, General Aspects and Stopping of Swift Point Charges* (= *Springer Series in Solid State Sciences.* Vol. 151). Springer, Berlin/Heidelberg 2006, ISBN 978-3-540-72622-7.
* Hans Bethe, Zur Theorie des Durchgangs schneller Korpuskularstrahlen durch Materie, "Annalen der Physik", 397 (1930) 325 - 400
## Ayrıca bakınız
* Durdurma gücü
* Landau dağılımı
* Hans Bethe

## Dipnotlar


## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Madde içinde yüklü parçacıkların geçişi (İngilizce)
* Protonlar ve alfa parçacıkları için durdurma gücü (İngilizce)
* Durdurma gücü verileri ve grafikleri (İngilizce)
* Denisov, S. P., "Yüklü parçacıkların iyonizasyon enerjisi kaybı" (Rusça)
* Elektronların madde ile etkileşimi (Rusça)
* Malzeme ile parçacıkların etkileşimi − enerji kaybı (Rusça)
* Özcan, V. E. Parçacıkların maddeyle etkileşimi (Türkçe)
*Radyasyonun madde ile etkileşmesi (İstanbul Üniversitesi Çekirdek Fiziği II) (Türkçe)
*Ocak, S.B. Radyasyon madde etkileşmesi (yüklü parçacıklar). Türk Fizik Derneği VIII. Uluslararası Katılımlı Parçacık Hızlandırıcıları ve Detektörleri Yaz Okulu (Türkçe)
*Gürbüz, S. Algıç Fiziği 2. CERN Türk Öğretmen Çalıştayı 4. (Türkçe)