Dilek kipi

**Dilek kipleri** veya **tasarlama kipleri**; Türkçede fiillerin gereklilik, istek, dilek, şart veya emir bildiren hallerinden her biri. **Optatif** olarak da bilinir. Bu kiplerde "zaman" ifadesi yoktur. Türkçede dört dilek kipi vardır:

* Dilek-şart kipi
* Emir kipi
* Gereklilik kipi
* İstek kipi

Fiil çekiminde, dilek kip eklerinden sonra varsa şahıs ekleri gelir.

## Dilek-şart kipi
Dilek-şart kipi **-se** eki ile oluşturulur. Ayrıca *Dilek-koşul kipi*, *şart kipi* veya *koşul kipi* olarak da bilinir.

Dilek-şart kipinin başlıca iki çeşit kullanımı vardır. İlk kullanımda eylemin gerçekleşmesinin bir koşula bağlı olduğunu belirtir. Bu tür kullanımda ek, genellikle yan cümleciğin yükleminde bulunur.
* Biraz daha çalış**sa**n çok başarılı olacaksın.
* Birine sor**sa**k adresi daha kolay bulabiliriz.

Dilek-şart kipi aynı zamanda dilek veya rica belirtmek için kullanılır:
* Yarın sen de bizimle gel**se**n.
* Keşke bu akşam sinemaya git**se**k.
* Aşağıdaki şiirin tüm mısraları dilek belirtir:
:Bütün dünya buna inan**sa**
:Bir inan**sa** 
:Hayat bayram ol**sa**
:İnsanlar el ele tutuş**sa**
:Birlik ol**sa**
:Uzan**sa**k sonsuza - Şenay

Dilek-şart eki almış fiil arka arkaya iki kez kullanılırsa "büyük ihtimâlle" veya "sadece" anlamı verir:
* Bu soruyu ol**sa** ol**sa** Mustafa çözer.

### Ek-fiilin şartı

Sadece fiillerin dilek-şart kipi vardır. İsim soylu sözcüklerden yüklem yapmak ve onlara şart anlamı katmak için ise "-se" ek-fiili (şart eki) kullanılır:
* Hava *soğuk*'sa*** dışarı çıkmayalım. (ek-fiil. ''Soğuk'' sözcüğü isim soyludur.)
* Çok ''pahalıy'''sa*** almayalım. (ek-fiil. *Pahalı* sözcüğü isim soyludur.)
* Havalar *ısın*'sa**'' da pikniğe gidebilsek. (dilek-şart kipi. "Isınmak" fiili ile oluşturulmuştur.)

=== Bileşik zamanlar ===

Dilek-şart kipi [[bileşik zamanlı fiil]] yapmakta da kullanılır:
* Gel**se**y**di** ([[dilek-şart kipinin hikâyesi]])
* Gel**se**y**miş** ([[dilek-şart kipinin rivâyeti]])

''Dilek-şart kipinin şartı'' (fiil+se+se) yoktur.

Ek-fiilin şartı da bileşik zamanlı fiil yapmakta kullanılır:

* Geç yat**arsa**k uykumuzu alamayız. ([[geniş zamanın şartı]])
* Kırmızı ışıkta geçe**rse**n kazaya neden olabilirsin. (geniş zamanın şartı)
* Ağabeyin uyan**dı**y**sa** çöpü dışarıya çıkarsın. (bilinen geçmiş zamanın şartı)
* Üzümler olgunlaş**mışsa** toplayalım. (öğrenilen geçmiş zamanın şartı)
* Burak da gel**ecekse** biraz daha bekleyebiliriz. (gelecek zamanın şartı)
* Bu kadar çabuk yorul**uyorsa**n bir doktora görünmelisin. (şimdiki zamanın şartı)

Genellikle hitaplarda kullanılan "gel+se+n+e", "bak+sa+nız+a" gibi kelimelerde emir ve istek arası bir ifade bulunur.

=== "İse" bağlacı ===

Dilek-şart kipi, "ise" [[bağlaç|bağlacı]] ile karıştırılmamalıdır. Dilek-şart kipi fiillerden sonra gelir. İse bağlacıysa [[isim soylu sözcük]]lerden sonra gelir ve "de" bağlacına benzer şekilde ve genellikle "diğerlerinden farklı olarak" anlamında kullanılır:
* Çalışkan arkadaşlarımızın kimi öğretmen, kimi doktor, kimi **ise** mühendis ol&shy;du. (bağlaç)
* Babam ela, annem**se** mavi gözlü. (bağlaç)
* Pencereyi açık unutma**sa**m içeriye yağmur girmezdi. (dilek-şart kipi)
* Aç**sa**m rüzgara yelkenimi / Dolaş**sa**m ben de deniz deniz -''[[Orhan Veli]]'' (dilek-şart kipi)

Yukarıdaki örneklerde görüleceği üzere dilek-şart kipi eki olan ''-se'' fiilden ayrı <u>yazılamaz</u>; ''ise'' bağlacını ise ayrı bir kelime halinde yazmak mümkündür.

"İse" bağlacı, ek-fiilin şartı ile karıştırılmamalıdır:
* Pencere açık**sa**, içeri yağmur girebilir. (ek-fiilin şartı)
* Kapıyı çalan annem**se**, bana haber ver. (ek-fiilin şartı)

Ek-fiilin şartı, "ise" bağlacı gibi ayrı <u>yazılabilir</u>:

* Hava yağmurlu **ise** dışarı çıkmayalım. (ek-fiilin şartı)
* Yok eğer söyleşecek bir sözümüz yok da bana bir suikast için geldiniz **ise**, ölüme bir dakika evvel hazır olmaktan başka yapacak bir şeyim yoktur. -[[Ahmet Mithat]] (ek fiilin şartı [[görülen geçmiş zamanın şartı]])
* [[Mesnevî]] yer yer uzar olmuş **ise** / Boş değil, hay huy değil, artmış **ise**. - [[Mevlânâ]]

== Emir kipi ==
Fiilin yapılmasını emretmek amacıyla kullanılır. Kip eki yoktur. Birinci şahıslar (ben ve biz) için çekimi yoktur.
İkinci tekil şahıs (sen) için eksiz şekilde (fiil kökü veya gövdesi halinde) kullanılır:
* (Sen) git.
Diğer şahıslar için (siz, o, onlar) çekimli olarak kullanılır:
* (Siz) oku**yun**.
* (O) yaz**sın**.
* (Onlar) koş**sun** (veya koş**sunlar**).

Emir kipinde fiil sonuna şu ekler getirilir:



== Gereklilik kipi == 
Gereklilik, tavsiye ve bazen de zorunluluk bildirir. **-meli** eki ile oluşturulur: 
* Hafta sonuna kadar bu kitabı oku**malı**yım.


== İstek kipi == 
**-e ve -a**  eki ile oluşturulur. Konuşmacı/yazar tarafından kipin kullanıldığı eylemin gerçekleşmesinin arzulandığını belirtir. 
* Şoför bey, müsait bir yerde in**e**yim.
* Sen başarılı ol**a**sın diye didiniyorum.
* Biz de sizinle gel**e**lim.

Bazen istekten ziyade niyet veya plan bildirir:
* Şu vazoyu masanın üzerine koy**a**yım.

İstek kipinde fiile -[[şahıs eki]]yle birlikte- şu ekler eklenir:



Türkçenin eski devirlerinde ve modern Türkçede halk ağzında 1. tekil şahsın -e+m, 2. tekil şahsın -e+n ve 1. çoğul şahsın -e+k eki aldığı da görülür.

* Var**am** ol dosta kul ol**am** hem açıluban gül ol**am*' -*Yunus Emre''

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız