Dîn-i İlâhî

**Dîn-i İlâhî**, Özgün adıyla **Tevhîd-î İlâhî** (*Tanrısallığın Tekilliği*), 1582'de Bâbür İmparatoru Ekber Şah tarafından ileri sürülen kısa ömürlü bir senkretik teolojidir.

## Kuruluşu
Ekber Şah, farklı dinlere sahip olan tebaasını ortak tek bir din çatısı altında birleştirme projesiyle kendine mahsus ve birlik içinde bir imparatorluk kurmaya çalışmış, bu amaçla senkretik bir din kurmayı planlamıştır.

Tebaasının manevî liderliğini üstlenmeyi amaçlayan Ekber Şah, farklı dinlerin âlimlerini kendisine bağlamaya çalıştı. 1580'lere doğru Zerdüştlüğe meyleden Ekber Şah, bir süre bir Zerdüşt gibi yaşayarak sarayda gece gündüz ateş yakılmasını emredip bu ateşin söndürülmemesi görevini Ebü’l-Fazl el-Allâmî'a verdi. Ekber Şah, aynı dönemde Caynizm ve Sih inançlarının temsilcilerini de sarayında bulundurdu. 1579 yılından itibaren, Portekizli işgalcilerle birlikte gelen Cizvit papazlarını da sarayında uzun süre misafir etti. Hristiyanlığı öğrenmeye heves edip Cizvitlere İncil'i tercüme ettirdi, kilise kurmalarına müsaade edip çocuklarının eğitimiyle onları görevlendirdi. Fakat teslis inancını kabullenemedi.

Ekber Şah, *sulh-i küllî* düşüncesini Müslümanlara kabul ettirmek için onlar üzerinde manevi otorite kurmanın yollarını aradı ve halk arasında o zamanlar yaygın olan mehdiyet düşüncesini kullandı. Bu düşünceye karşı en büyük engel olarak ulemayı gördü. 1575'te başkent Fetihpûr Sikri'de *Divanhane* adı verilen bir ibadethane yaptırıp burada Sünni ve Şii Müslüman âlim, edip ve mutasavvıfları bir araya getirerek dinî konularda münazaralar tertip etti. Bu toplantılara katılan ulema arasındaki şahsi çekişmeler, ulemanın zaafları ve şeri meselelerdeki anlaşmazlıkları öne çıkarılıp ûlema ve hocaların Müslümanlar üzerindeki itibarları ve güvenilirliklerini yıprattı. Bu toplantılara daha sonra Hindu, Hristiyan ve Mecusi âlimleri de davet eden Ekber Şah, onların İslâm aleyhine konuşmalarına müsaade etti. Bu toplantılarda İslam'ın bedevi bir millete geldiği, Babür halkı gibi yüksek bir millete uygun olmadığı, vahyin akla aykırı olduğu, Kur'an'ın Allah kelamı olmadığı görüşleri dile getirildi.

1579 yılında Fetihpûr Sikri Ulucamii'nde minbere çıkan Feyzi en-Nagori, Ekber Şah'ın ilahî mertebeye yüceltildiğini ifade eden manzum bir hutbeyi okuyarak onu *müctehid-i zaman* ilan etti. Ebü’l-Fazl el-Allâmî'ye göre de Ekber Şah zamanın imamıydı; insanların Allah'ın rızasını kazanabilmeleri için o hangi yolu, hangi mezhebi seçerse ona tabi olmaları şarttı. *Tâcü l-ârifîn* lakâbıyla şöhret bulmuş Şeyh Zekeriya, *[[insan-ı kâmil]]* sözüyle kastedilenin Ekber Şah olduğunu ve ona mutlak itaatin dinin emirlerinden olduğunu iddia ederek ona *kıble-i murâdât* (ona yönelince muratların gerçekleşeceği kıble) adını vermiş, bu iddialarını delillendirmek için hadis uydurmaktan çekinmemişti. Öte yandan Ekber Şah, Taceddin Ayodhanî ile de dostluk kurmuş, bu zat vasıtasıyla Abdülkerim Cilî'nin *[[insan-ı kâmil]]* öğretisini kendisine uyarlamış ve kendi inancına mensup takipçilerinden huzurunda secdeye kapanmalarını istemiştir. Bazı Brahmanlar da Ekber Şah'ın Vişnu'nun avatarı olduğunu söyleyerek onu Hinduların mabudu konumuna getirmiş, ona bağlılığın dört mertebesi olarak mal, can, namus ve dinin feda edilmesi gerektiğini, buna karşılık hikmet, şecaat, iffet ve adaletin elde edileceğini ilan etmişlerdi.

## Özellikleri
Dîn-i İlâhî, on erdeme sahip olmayı emretmiştir. Bunlar cömertlik, kötü davranışlardan kaçınmak ve öfkeye hâkim olmak, dünyevi zevklerden el çekmek, dünyevi bağlardan ve meşgalelerden azade olmak, takva, züht, basiret, yumuşaklık, şefkat, Allah'a bağlılık ve O'na ulaşmanın özlemini duyarak ruhun kirlerden arındırılmasıdır.

Bu din şehvet düşkünlüğü, iftira ve gurur gibi günahları şiddetle yasaklıyor, insanlar arasında eşitlik, alicenaplık, takva, hürriyet, sabır, perhiz, sıdk, ihtiyat, nezaket gibi faziletleri esas alıyordu. İslâm'da ve bütün büyük dinlerde ortak olan bu prensiplere Cainizm'deki canlı hiçbir şeyi öldürmeme ve Katoliklerin bekârlık prensibi de dâhil edilmişti. Yeni dinde ahiret inancı yerine tenasüh benimsenmişti.

Ekber, kutsal bir kitaba sahip olduğunu iddiasında bulunmamış ve bir din adamı sınıfı da ihdas etmemiştir.

* Bu dinin inançla ilgili prensipleri şunlardı.

# Mutlak kudret sahibi bir Allah vardır.
# Güneş, Dünya'nın nimetidir. Onunla ilgili belirli anlarda özel ayinler yapılmalıdır.
# Ekber Şah, zamanın maddi ve manevi önderidir. Ona bağlılık mal, can, namus ve dinde fedakârlığı gerektirir.

Dîn-i İlâhî'ye göre günde dört kere Güneş'e ibadet ve her gün bin defa Güneş'in adını anmak gerekliydi. Ekber, öğleden sonra belli bir vakitte güneşin alçalmasına hürmeten eğer at üzerindeyse atından iner, uykudaysa uyanırdı.

Güneş'in saltanat günü olarak kabul edilen Pazar günü düzenlenen kabul töreninde mürit adayı Şah'a yaklaşarak başındaki sarığı onun ayakları dibine bırakır, Şah da sarığı yerden alıp tekrar adayın başına koyarak onu dine kabul eder, müritten Ekber Şah'a bağlılığın dört mertebesi olarak mal, can, din ve namusunu feda edeceğine dair sadakat yemini etmesi istenirdi.

Ekber Şah'ın icat ettiği takvim-i ilâhî'ye göre Şah'ın tahta çıkması, nevruz ve mihrican gibi bayramlar kutlanır, bu bayramlara dinî bayramlardan daha çok önem verilirdi. Bu dönemde herkesin istediği dine girmesine, dinî vazifelerini yerine getirip ibadethane açmalarına, faizle borç verilmesine, eğlence yerlerinin ve kumarhanelerin devlet kontrolünde açılmasına izin verildi. Şarap içmek serbest bırakıldı, devlet tarafından içki satılan dükkânlar açıldı. Nevruz günü şarap içmek farz olarak ilan edildi.

## Yayılması
Ekber Şah'ın yeni bir din oluşturma çabasına karşı İslam âlimi İmâm-ı Rabbânî'nin büyük mücadele vererek ve Ekber Şah'ı eleştirerek bu dinin çok yaygınlaşmasını önlediği, ancak üst düzey devlet yöneticileri arasında yayıldığı kabul edilir.

## Ayrıca bakınız
* Babür İmparatorluğu
* Dârâ Şükûh
* Senkretizm
* Perennial felsefe
* Ahmed Sirhindî

## Kaynakça