Türkiye'de LGBT tarihi

**Türkiye'de LGBT tarihi**, lezbiyen, gey, biseksüel, transseksüel ve kuir bireylerin toplumsal görünürlüğünü, kültürel üretimini, örgütlenme deneyimlerini, hak mücadelesini ve Türk siyasetiyle ilişkilerini inceleyen bir alandır; bu çerçeve, 1924'te halifeliğin kaldırılmasının ardından Cumhuriyet'in ilanı ve modernleşme süreciyle başlayan dönemi kapsar ve günümüze uzanır.

Osmanlı döneminde eşcinsellik, açık biçimde kriminalize edilmese de Cumhuriyet döneminde heteronormatif aile modeli kamusal norm hâline getirildi. 1980'lerden itibaren özellikle büyük kent merkezlerinde görünürlük arttı; 1990'larda dernekleşme başladı ve insan hakları söylemi belirginleşti. 2000'lerde Onur Yürüyüşleri kitleselleşti; aynı dönemde siyasal iktidarın muhafazakâr söylemi sertleşti ve idari yasaklar yaygınlaştı. Askerlik, eğitim, medya ve çalışma hayatında ayrımcılık tartışmaları süreklilik gösterdi. Anayasal düzeyde cinsel yönelim ve cinsiyet kimliği açık koruma kapsamına alınmadı. Yargı kararları ile yerel yönetim uygulamaları dönemsel farklılıklar sergiledi. Güncel durumda LGBT örgütleri, hukuki mücadele, görünürlük kampanyaları ve uluslararası insan hakları mekanizmaları aracılığıyla faaliyetlerini sürdürmektedir.

## Osmanlı dönemi

19. yüzyıldan önce Osmanlı toplumunda cinsel kimlikler, bireyin belirli bir cinsiyete duyduğu çekim temelinde tanımlanmadı; bunun yerine ilişkilerdeki aktif ve pasif roller esas alındı ve bu roller kimi kaynaklarda "seven" ile "sevilen" biçiminde ayrıldı. Bu çerçevede partner seçimi, modern anlamda bir cinsel kimlik kategorisine değil, daha çok haz ve toplumsal rol anlayışına dayandırıldı. Bu yaklaşım, belirli türdeki eşcinsel yönelim ve pratiklerin toplumsal olarak tolere edilmesine imkân tanıdı; ancak söz konusu ilişkiler çoğunlukla yaşça büyük erkeklerle genç erkekler arasındaki pederastik bağlam içinde, "oğlancılık" adıyla meşrulaştırıldı.

19. yüzyılın sonlarına doğru eşcinsel ilişkilerin görünürlüğünün azaldığı ve arzunun odağının genç kızlara yöneldiği yönünde değerlendirmeler yapıldı. Ahmed Cevdet Paşa bu dönüşümü şu sözlerle ifade etti:Kadın sevenlerin sayısı artarken, erkek sevenlerin sayısı azaldı. Sanki Lût Kavmi yeryüzünden silinip gitmiş gibi. İstanbul'da eskiden genç erkeklere yöneltilen aşk ve yakınlık, artık doğanın gereği olarak kızlara yönelmiştir.
Araştırmalar, söz konusu düşüşün Batı dünyasında eşcinselliğin suç kapsamına alınmasıyla yakından ilişkili olduğunu ve bu sürecin kuir topluluğuna yönelik artan baskılarla eş zamanlı olarak gerçekleştiğini ortaya koymaktadır.

## Türkiye Cumhuriyeti dönemi

### Mustafa Kemal Atatürk dönemi
1923 yılında Osmanlı İmparatorluğu'nun sona ermesi ve Türkiye Cumhuriyeti'nin ilanının ardından, Cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk öncülüğünde kapsamlı reformlar gerçekleştirildi ve bu reformlar toplumun cinsellik ve kamusal ahlak anlayışını da dolaylı olarak etkiledi. Devlet kurumlarının ve kültürel yapının modernleştirilmesi hedefi, dönemin Avrupa merkezli modernleşme anlayışından esinlendi. Bu süreçte kıyafet düzenlemeleri gibi sembolik dönüşümler hayata geçirildi, şapka kullanımı zorunlu kılındı ve kamusal alandaki davranış kalıpları yeniden tanımlandı. Aynı dönemde, aynı cinsiyetten bireylerin kamusal alanda açık biçimde sevgi göstermesi veya "kadınsı" olarak nitelendirilen davranışlar sergilemesi giderek daha fazla toplumsal damgalamaya konu oldu. "Avrupalılaşma" olarak tanımlanan bu modernleşme sürecinin, kuir topluluğa yönelik ayrımcılığın artışıyla ilişkili olduğu yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır.

### Atatürk sonrası dönem
Atatürk'ün ölümünün ardından hükûmetler, ülkenin Avrupalılaşma yönelimini sürdürdü; 1960'lara kadar eşcinsellik kamuoyunda geniş çaplı bir tartışma konusu olmadı ve kuir bireylerin eğlence mekânları ile çeşitli etkinliklere katılımı görece serbest bir çerçevede devam etti. Ancak 1974 yılında Cumhuriyet Halk Partisi'nin Millî Selamet Partisi ile kurduğu koalisyon sonrasında, MSP'nin İçişleri Bakanlığı'nı üstlenmesiyle birlikte kuir bireyler daha baskıcı politikaların hedefi hâline geldi. Bu dönemde topluluğa yönelik müdahalelerin arttığı ve şiddet vakalarının daha görünür hâle geldiği yönünde değerlendirmeler bulunmaktadır. LGBT+ bireyler ise hak taleplerini dile getirmeyi sürdürdü ve kendilerini korumak amacıyla kolektif bir siyasî kimlik oluşturmaya yöneldi. İstanbul, Ankara, İzmir ve Bursa gibi büyük şehirler, kuir direnişin merkezleri olarak öne çıktı. 12 Eylül 1980 askerî darbesi ise bu örgütlenme ve görünürlük çabalarını kesintiye uğrattı.

### 1980'li yıllar

Askerî rejimin kurulmasının ardından siyasî partiler kapatıldı; gösteri, dernek kurma, ifade ve basın özgürlükleri ciddi biçimde kısıtlandı. Bu dönemde yetkililerin kuir topluluğa yönelik sistematik bir baskı politikası izlediği ve özellikle trans seks işçilerinin şehir merkezlerinden uzaklaştırılarak kent dışına "sürgün edildiği", iş yerlerinden ve ikamet ettikleri yerlerden gözaltına alındığı belirtilmektedir. Gözaltına alınan bazı kişilerin siyasî tutuklularla birlikte cezaevlerinde tutulduğu ve fiziksel ile psikolojik kötü muameleye maruz kaldığı yönünde tanıklıklar bulunmaktadır. 1980'lerde Radikal Demokratik Birlik ise polis şiddetine karşı olduğunu açıkça beyan etti; yetkililer tarafından hedef alındığını ileri sürdüğü eşcinsel hakları savunucularına ve trans bireylere destek verdiğini kamuoyuna duyurdu.

İlk açık idarî yasak, 19 Mart 1981 tarihinde İçişleri Bakanlığı'nın drag queen'lerin gece kulüplerinde sahneye çıkmasını yasaklamasıyla yürürlüğe girdi. Bu dönemde Bülent Ersoy, yasağı aşmak amacıyla Londra'da cinsiyet değiştirme ameliyatı geçirdi ve hukukî olarak kadın statüsünde tanınmayı hedefledi; ancak Türkiye hükûmeti bu değişikliği tanımadı ve Ersoy'u "kadın kılığına girmiş erkek" olarak değerlendirmeyi sürdürdü. 13 Haziran 1981'de İstanbul Valiliği, kadın kıyafeti giydiği ve resmî kayıtlarda erkek olarak göründüğü gerekçesiyle Ersoy'un sahneye çıkmasını yasakladı. Söz konusu yasak, Turgut Özal hükûmeti döneminde 7 Ocak 1988'de kaldırıldı. Aynı yıl Türk Medenî Kanunu’nun 29. maddesinde yapılan değişiklikle, cinsiyet değiştirme ameliyatı geçiren trans bireylerin nüfus kayıtlarında cinsiyet hanesini değiştirmelerine imkân tanındı.

Ersoy, hak mücadelesi yürüten tek kişi değildi. Trans bireyler, maruz kaldıkları uygulamalara tepki olarak feminist ve insan hakları örgütlerinin desteğiyle, ayrıca Stonewall ayaklanmalarının etkisiyle İstanbul, İzmir ve Ankara'da protesto eylemleri düzenlemeye başladı. Ankara'da ilk kuir örgüt kuruldu, ancak bu girişim uzun ömürlü olmadı. İzmir'de ise İbrahim Eren, örgütlenme faaliyetlerini daha çok evinde gerçekleştirdiği bireysel ve grup tartışmaları üzerinden sürdürmeyi tercih etti.

Artan polis şiddetine tepki olarak 29 Nisan 1987'de trans bireyler, lezbiyenler ve gey erkekler, Taksim Meydanı'ndaki Gezi Parkı'nda on günlük bir açlık grevi başlattı. Eylem önce Taksim'de bir evde başladı; ertesi gün Gezi Parkı'na taşındı ve polis müdahalesiyle dağıtıldı. Buna rağmen protesto, haftalar boyunca farklı evlerde sürdürülerek devam etti ve Radikal Demokratik Yeşiller Partisi ile bazı sanatçı ve aydınların desteğini aldı. Söz konusu açlık grevi, 1990'lardan önce gerçekleştirilen ilk büyük ölçekli LGBTQ+ protestosu olarak değerlendirilmekte ve çağdaş kuir hareket açısından bir dönüm noktası kabul edilmektedir.

### 1990'lar

1990'lar, kuir hareketin siyasî gündemini şekillendiren belirli hak taleplerine odaklanılan bir dönem oldu. Avrupa'daki kuir örgütlerin desteğiyle aktivistler ilk kalıcı derneklerini kurarak örgütlü bir yapı oluşturdular. 1993 yılında, Alman kökenli Schwule International girişimiyle iş birliği içinde ilk Onur Yürüyüşü organize edildi, ancak İstanbul Valiliği tarafından yasaklandı. Bu yasak, Türkiye'de LGBTQ+ topluluğunun maruz kaldığı ayrımcılığın Avrupa Parlamentosu İnsan Hakları Komisyonu'nun yıllık ilerleme raporlarına yansımasına yol açtı. Yasağın ardından aktivistler, LambdaIstanbul'u kurdu ve 1994'te Uluslararası Lezbiyen ve Gey Derneği'ne katıldı. Aynı dönemde Ankara'da Kaos GL kuruldu; her iki oluşum da çeşitli Türk sivil toplum kuruluşlarından destek alarak faaliyetlerini sürdürdü.

1990'ların ikinci yarısında LGBTQ+ topluluğu içinde temsiliyet ve kimlik tartışmaları belirginleşmiş; bazı gruplar kendilerini daha görünür ve örgütlü kılmak amacıyla ayrı yapılanmalara yöneldi. Bu süreçte LEGATO gibi yeni dernekler kuruldu. Buna karşın farklı oluşumlar ortak eylem ve etkinlikler düzenlemeyi sürdürdü; 1998 ile 2004 yılları arasında İstanbul ve Ankara'da yılda iki kez kutlamalar organize edildi.

## Zaman çizelgesi

### 19. yüzyıl

* 1858 - Osmanlı İmparatorluğu sodomi yasalarını kaldırdı.

### 20. yüzyıl
* 1993 - Lambdaistanbul kuruldu.
* 1994 - Kaos GL kuruldu.
* 1996 - LEGATO kuruldu.

### 21. yüzyıl

* 2001 - Siyah Pembe Üçgen kuruldu.
* 2003 - İstanbul'da çoğunluğu Müslüman olan bir ülkede ilk kez bir onur yürüyüşü düzenlendi. Yürüyüşe yaklaşık 30 kişi katıldı.
* 15 Eylül 2005 - Kaos GL tüzel kişilik kazandı.
* 20 Mart 2006 Bursa Gökkuşağı LGBTT Derneği resmi olarak kuruldu
* 2006 - Lambdaistanbul tüzel kişilik kazandı.
* 2006 - Ankara'da ilk kez onur yürüyüşü düzenlendi.
* 2006 - Türkiye'nin ilk resmi yürüyüşü Türkiye 1. Eşçinseller Yürüyüşü için Bursa Gökkuşağı Derneği adına Öykü Evren Özen 6 Ağustos 2006'da yürüyüş için izin almıştır. Yürüyüşe katılan dernekler Bursasporlu taraftarların saldırısına uğramıştır.
* 30 Haziran 2006 - Pembe Hayat kuruldu.
* 6 Ağustos 2006 - Türkiye'nin ilk resmi LGBTİ yürüyüşü Bursa'da düzenlendi.
* 2009 - Siyah Pembe Üçgen tüzel kişilik kazandı.
* 2011 - İstanbul'da o güne kadarki en büyük onur yürüyüşü yaklaşık 10.000 kişinin katılımıyla gerçekleşti. Bu aynı zamanda Güneydoğu Avrupa'da düzenlenen en büyük LGBT onur yürüyüşü olmuştur. CHP, BDP gibi partilerden temsilciler de yürüyüşe destek vermiştir. SPoD Sosyal Politikalar Cinsiyet Kimliği ve Cinsel Yönelim Çalışmaları Derneği kurulmuştur.
* 2011-Bursa Travestileri, Transeksüelleri, Lezbiyenleri,Geyleri, Lezbiyenleri ve Biseksüelleri Koruma Yardımlaşma Derneği.Kısa adı ile Bursa Gökkuşağı LGBTT Derneği Bursa 12.Asliye Ceza Mahkemesi Kararı ile Kapatıldı.
* 2013 - İstanbul Onur Yürüyüşü, Gezi Parkı olayları'nın da etkisiyle 100.000 kişinin katılımıyla gerçekleştirilmiştir.
* 2017 - Türkiye'nin ilk LGBTİ korosu 7 Renk Koro kuruldu. Homofobiye karşı farklı illerde farklı konserler düzenledi.

## Ayrıca bakınız

* Oğlancılık
* Osmanlı İmparatorluğu'nda eşcinsellik
* Türkiye'de LGBT hakları
* İstanbul Onur Yürüyüşü

## Bibliyografya

* 

## Kaynakça