Zeki Bey

**Zeki Bey** (1866, Kayseri - 10 Temmuz 1911, İstanbul), Osmanlı bürokratı, gazeteci ve öğretmendir. Osmanlı basın tarihinde üçüncü basın şehidi olarak kabul edilmektedir. Katilleri yakalanarak yargılanan ilk gazeteci olarak tarihe geçmiştir.

## Yaşamı
Zeki Bey 1866'da Kayseri'de doğdu. 3,5 yaşından itibaren özel öğretmenlerle öğrenimine başladı. Ailesiyle birlikte İstanbul'a geldi. Babası Kayserili Abdullah Efendi sarayda görevli bir bürokrattı. Kocamustafapaşa Okulunun ardından, 13 yaşında girdiği Galatasaray Lisesini birincilikle bitirdi. Öğrenimi sırasında ayrıca özel öğretmenlerden Arapça ve Farsça öğrendi. Mülkiye Mektebinden siyasal bilgiler alanında birincilikle mezun oldu. Dışişleri Bakanlığı Tercüme Kalemi'nde tercüman olarak çalışmaya başladı. Görevini sürdürürken Mizancı Murat Bey aracılığıyla Düyûn-ı Umûmiye (Genel Borçlar) Komiserliği'nde çalışmaya başladı. Devletin gelirlerini ve giderlerini inceleyen bu birimde maliye uzmanlığı sayesinde "Önemli İşler Kalemi Müdürlüğü"ne kadar yükseldi. Bürokratik görevlerinin yanı sıra 25 yıl boyunca Mülkiye Mektebi, Mercan ve Vefa okullarında Fransızca öğretmenliği yaptı.

## Gazeteciliği
Öğrenciliği döneminde siyaset, tarih, ekonomi, muhasebe ve mali konulara ilgi duyan Zeki Bey; bu alanların hepsinde uzman derecesinde bilgi sahibi oldu. Avrupa'da yayımlanan dergi ve gazeteleri takip ederek gazeteciliğe yöneldi. Bu alana olan ilgisi, Mülkiye Mektebinde Mizancı Murat Bey'in dikkatini çekmişti. İlk yazıları Mizan gazetesinde yayımlandı. Devlet memurluğunu sürdürdüğü için imza kullanmadığı yazılarında İttihat ve Terakki'yi şiddetle eleştirdi. Serbesti gazetesinde de pek çok makalesi yayımlandı.

Düyûn-ı Umûmiye'deki görevi sırasında ülkeye sokulması yasak olan dergileri ve gazeteleri takip ederek yerel basında sansürlenen gelişmeleri izledi. Bir yandan da çalıştığı kurumdaki yetkisini kullanarak arşivlerdeki belgeleri inceleyip şüpheli olayları derinlemesine araştırdı. Özellikle devlet borçlanmalarını ve kamu-sermayedar ilişkilerini mercek altına aldı. Talebi üzerine, arkadaşı Mehmet Hayrettin'in kurduğu Şehrah (Anayol) gazetesinde araştırmalarının sonuçlarını sert eleştiriler şeklinde kaleme alması yolsuzluğa bulaşan çevrelerde rahatsızlık yarattı. 28 Nisan 1911'de yayın hayatına başlayan gazete 26 Mart 1912'ye kadar 13 kez kapatıldı, 14 kez isim değiştirdi. Krom madeni imtiyazlarının verilmesi, devlet borçlanmalarındaki aksaklıklar, İttihat Terakki Cemiyeti'nin çabasıyla Osmanlı Bankası'na rakip olarak kurulan Türkiye Milli Bankası'na dönemin maliye bakanı Cavit Bey'in ortaklığı, Zeki Bey'in mercek altına aldığı kritik konular arasındaydı. Açıkladığı bilgiler nedeniyle Cavit Bey, bakanlıktan istifa etmek zorunda kaldı.

Zeki Bey, Şehrah gazetesinde yayımlamak üzere belge toplamayı sürdürdü. Gazete 3 Temmuz 1911'de "Kamunun zihnini karıştıracak makale yayımlamak" suçlamasıyla süresiz kapatıldı. 4 Temmuz 1911'de Hemrah adıyla yayınına devam etti. 

## Ölümü
10 Temmuz 1911 gecesi Bakırköy'ün Cevizlik Mahallesi'nde arkadaşları Maliye Komisyonu Azası Abdurrahman Bey, emekli asker İsmail Paşa, Meclis-i Kebir-i Maarif üyelerinden Hoca Şakir ve vergi kâtibi Hafız Sabri ile Hüban Sokağı'nda yürüyen Zeki Bey, arkadan yaklaşan iki saldırganın silahlı saldırısına uğradı. Olay yerinde hayatını kaybetti. 45 yaşındaki gazeteci, ertesi gün Yedikule ile Silivrikapı arasındaki Seyyid Nizam Dergâh-ı Şerif'ine defnedildi. Cinayeti soruşturma gerekçesiyle Zeki Bey'in Düyûn-ı Umûmiye'deki odasında arama yapan güvenlik görevlileri, kişisel eşyalarının yanı sıra yayımlanmak üzere arşivlenen rüşvet belgelerine de el koydu. Cavit Bey'in bir bankadan beş ve yedi milyon lira olmak üzere iki seferde "borç" olarak aldığı ve ödemediği toplam 12 milyon lirayla ilgili rapor da bu belgeler arasındaydı. Soruşturmadan sonra bu belgeler ve kişisel eşyalar ailesine teslim edilmedi. Kayboldukları öğrenildi.

## Katillerin yargılanması
Dört tanığın verdiği eşkâller doğrultusunda iki şüpheli cinayetten 45 dakika sonra Yedikule'de yakalandı. Serez Mebusu Derviş Bey'in kardeşi Mustafa Nazım Bey ve çiftliğinin kahyası Çerkes Ahmet cinayet suçlamasıyla yargılandı. Çerkes Ahmet, daha önce yedi cinayetten ve iki hırsızlık olayından hüküm giymişti. Her iki sanığın da İttihat ve Terakki Cemiyeti Fedailer Örgütü'nün üyesi olduğu ileri sürüldü.

Yargılama sürecinde mahkemenin çalışması devlet içindeki güçler tarafından çeşitli yöntemlerle engellenmeye çalışıldı. İlgili kurumlardan istenen bilgi ve belgeler geciktirildi. Bazı tanıklar duruşmalara katılmadı. Belgeler kayboldu. Cinayetin hemen ardından olay yerine gelen güvenlik güçlerinin ceset başında gördüğü süvari subayları Yüzbaşı Ali ve arkadaşı Mümtaz Bey defalarca tanık olarak ifade vermek üzere mahkemeye çağrıldı. Tutuklanıp gözlerden uzak tutulmaya çalışılan Yüzbaşı Ali, avukatların ısrarlı takibi sonucunda bulunup mahkemeye çıkarıldı. Sanık, Çerkez Ali'nin üstünde bulunan kamanın Mümtaz Bey'e ait olduğunu söyledi. Mümtaz Bey, süvari binbaşı rütbesindeyken kışlada işlediği cinayetten 15 yıl hapse mahkûm edilip 1908 Affı'yla hapisten çıkmıştı. İttihat Terakki tarafından Halep'e görevlendirilmişti. Zeki Bey'in öldürülmesinden bir süre sonra Enver Paşa'nın yaverliğine getirilecekti. Mümtaz Bey tüm çabalara karşın mahkemede ifade vermedi. Mahkeme sürecinde dönemin Posta ve Telgraf Nazırı Talat Paşa'nın mahkeme başkanı Hacı Hulusi Bey'e damadı kanalıyla haber gönderdiği 68 yıl sonra ortaya çıktı. Tahsin Uzer, Talat Paşa'nın "Kayınpederine söyle, bu cinayeti onlar işlemedi. Beraat ettirsin. Kendisi hakkında da iyi olur" dediğini yazdı. Hacı Hulusi Bey baskıya boyun eğmeyecek, Talat Paşa'ya yine damadı kanalıyla, "İsterlerse işime son versinler. Vicdanımın sesinden başkasını dinlemem" cevabını iletecekti.

Şehrah gazetesinin kurucusu Mehmet Hayrettin mahkemede verdiği ifadede gazeteyi Zeki Bey'in isteği üzerine kurduğunu, ellerinde yolsuzluklara dair pek çok belge bulunduğu için hedef haline geldiklerini söyledi. "Zeki Bey'in Şehrah nedeniyle öldürüldüğüne inanıyorum. Çünkü bu gazetede pek çok mali meseleyi yayımlayacaktık. Zeki Bey bunlarla ilgili belgeli yazıları derin bilgisiyle hazırlamıştı" dedi. 

Tetiği kimin çektiği kesin olarak tespit edilememekle birlikte 21. duruşmada her iki sanık on beşer yıl kürek cezasına çarptırıldı. Zeki Bey'in avukatının mahkemede söyledikleri tarihe geçti: "Bu mahkeme yalnız merhum ve mağfur Zeki Bey'in katledilmesinden dolayı Serezli Nazım ve Çerkes Ahmet'in muhakemesi değil, belki hakikatte Millet-i Osmaniye'nin hukuk-u mukaddese ve mübeccelesiyle (hukukun kutsallığına saygısı) İttihat ve Terakki Cemiyeti'nin mübareze (savaşı) ve mücadelesidir."

İki sanık üç yıl sonra I. Dünya Savaşı'nın çıkması üzerine "gönüllü başıbozuk asker" olarak cepheye gönderildi. Ermeni Tehciri sırasında Diyarbakır'da pek çok kanlı olaya adı karışan Çerkes Ahmet, yoğun şikayet üzerine yakalanacağını anlayınca Şam'a kaçtı. Arabistan Genel Valisi Cemal Paşa'nın kuvvetleri tarafından yakalandı. Sorgusunda cinayetleri Diyarbakır Valisi Mehmet Reşit Bey'in talebi üzerine işlediğini söyledi. Savunmasını inandırıcı bulan Cemal Paşa, dönemin Dahiliye Nazırı Talat Paşa'ya telgrafla durumu aktardı, görüşünü sordu. İstanbul'dan gelen 28 Eylül 1915 tarihli cevapta "Herhalde ortadan kaldırılması gerekir. Sonradan çok zararlı olacaktır" talimatı doğrultusunda Çerkes Ahmet idam edildi.

## Kaynaklar