Tyrannosauridae

**Tyrannosauridae** (Grekçe: "zorba kertenkeleler"), Geç Kretase döneminde Asya ve Amerika da yaşamış teropod dinozorları kapsayan ve genellikle göreli olarak büyük boyutlara ulaşan bir Coelurosauria familyasıdır.

## Açıklama

Tyrannosauridae familyası, ilk defa 1906 yılında Henry Fairfield Osborn tarafından *[[Tyrannosaurus]]* tip cinsiyle tanımlandı. Tanımlanmasından bu yana familyaya birçok yeni tür atandı.

Bu devasa etobur dinozor grubu, 85 ila 65 milyon yıl önce Kretase'nin son dönemlerinde muhtemelen dünyaya hükmediyordu. Muz büyüklüğünde keskin dişleri, uzun arka bacakları, küçük boncuk gözleri ve küçük ön kolları olan kısa ama derin çeneler bir tyrannosauridi simgelemektedir. Tyrannosauridae; *[[Albertosaurus]], [[Gorgosaurus]], [[Daspletosaurus]], [[Tarbosaurus]]* ve *[[Tyrannosaurus rex]]* gibi dinozorları içerir.

Diğer teropodlarla karşılaştırıldığında, tyrannosauridlerin daha büyük kafatasları, daha güçlü çeneleri, daha kalın dişleri, daha kalın bir boynu, daha kısa bir gövdesi ve çok küçük kolları vardı. Kafatası, kalçalar ve baş arasındaki omurganın neredeyse yarısı kadardı – kalın boyun, ağırlığını desteklemek ve taşımak için son derece güçlü kaslara sahip olmalıydı. Kollar tipik olarak bir insanınıkinden daha uzun değildi, ama çok kaslıydı. Bütün bunlar, tyrannosauridlerin kemik kıran, et parçalayan ağızları etrafında tasarlanmış yırtıcı hayvanlar olduğunu gösteriyor. 1990'dan beri ortaya çıkarılan iskeletler, şimdiye kadar keşfedilen en büyük *Tyrannosaurus* örneklerini içeriyor. Bunlar, tyrannosauridlerin cinsel farklılıklar gösterip göstermediği konusunda tartışmalara yol açtı – belki de erkeklerden daha büyük dişilerle.

## Evrim

İlk tyrannosauridler, bir insandan daha kısa ve daha hafif olan atalardan evrimleşmişlerdir. Buna rağmen, tyrannosauridler zamanla muazzam bir boyuta ulaştı – yetişkin bir *Tyrannosaurus* bir tenis kortunun genişliğinden daha uzun, bir fil kadar ağır ve birinci kat penceresinden bakabilecek kadar yüksek olabilir. Devasa bacaklar, kuşa benzer pençeli üç büyük parmakta ağırlığını taşıyordu. Tyrannosaurid kolları saçma bir şekilde kısaydı ama aynı zamanda güçlüydü ve korkunç iki pençeli ellerle son buluyordu. Bununla birlikte, baş silahları, en az bir timsahınki kadar güçlü bir ısırık verebilen devasa dişlerle donanmış harika çenelerdi.

## Paleobiyoloji
### Ontojeni

Tyrannosauridlerin en büyüğü olan *Tyrannosaurus rex*'in ağırlığı, yumurtadan çıktığında 20&nbsp;kg iken 20 yıl içinde 6000&nbsp;kg ağırlığa kadar ulaşırken dikkate değer değişiklikler geçirdi. Bu değişiklikler, *T. rex*'teki hareketin ontojenik değişikliklerini etkileyebilecek olan vücudun kütle merkezinin yanı sıra, ilgili morfolojik dönüşümler, en yüksek büyüme oranları ve aşırı büyük kas boyutlarının ölçeklenmesi hakkında ilginç sorular ortaya çıkarmaktadır.

Bu sorular, dört büyük, iyi korunmuş fosil örneğinin yanı sıra bir genç bireyin üç boyutlu olarak taranmış bilgisayar modellerini kullanarak ele alındı.Bazı sorunlar belirsizliğe yol açsada, yetişkin bir *T. rex*'in vücut kütlesinin 6000 ila 8000&nbsp;kg civarında olduğu ve bilinen en büyük numunenin (“Sue”) muhtemelen 9500&nbsp;kg olduğu sonucuna varıldı. Sonuçlar, *T. rex*'in gelişimi sırasında gövdesinin uzadığını ve ağırlaştığını, buna karşılık kolların orantılı olarak daha kısa ve daha hafif hale geldiğini göstermektedir.
Benzer tyrannosauridlerde de aynı ontojeni görülebilir. Bu, aynı zamanda tyrannosauridlerin küçük ellere sahip olma nedenini de açıklamaktadır.

### Azami hız

Jurassic Park adlı dinozor filminde bir *[[Tyrannosaurus]]*un 50-60&nbsp;mph hıza kadar ulaşabileceği söylenmişti. Ancak bu bilgi gerçekleri yansıtmaz.
Manchester Üniversitesi'nin araştırması, *T. rex*in 29&nbsp;km/h (18&nbsp;mph) maksimum koşu hızına sahip olduğunu gösteriyor.
En hızlı dinozor olan, yaklaşık tavuk büyüklüğündeki *[[Compsognathus]]* ise 64&nbsp;km/h (40&nbsp;mph) hızla koşabiliyordu.
Bu hıza yakın hızda koşabilen  tek modern kuş devekuşudur. 
Birçok bilim insanı tyrannosauridlerin azami hızının 10 ila 20&nbsp;mph arasında olduğunu düşünüyor. Tyrannosauridler diğer küçük teropodların yanında boyutları ve ağırlıkları nedeniyle oldukça yavaşlardı.

## Sınıflandırma

Geleneksel olarak tyrannosauridler, Carnosauria'ya dahil edilmişti. Bu sınıflandırma şemasında Carnosaurlar, karada yürüyen en büyük etobur hayvanları temsil eder. Ancak son çalışmalar, tiranozorların aslında, çoğunlukla daha küçük dinozorlardan oluşan, Coelurosauria grubunda sınıflandırılması gerektiğini göstermiştir.

### Filogeni
#### Dış sistematik
Loewen *vd.* (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauroidea kladogramında Tyrannosauridlerin yeri.

#### İç sistematik
Yine Loewen *vd.* (2013) tarafından oluşturulmuş Tyrannosauridae kladogramı.

## Cinslerin zaman çizelgesi

ImageSize  = width:800px height:auto barincrement:15px
PlotArea   = left:10px bottom:50px top:10px right:10px

Period      = from:-100.5 till:-60
TimeAxis    = orientation:horizontal
ScaleMajor  = unit:year increment:10 start:-100
ScaleMinor  = unit:year increment:1 start:-100
TimeAxis    = orientation:hor
AlignBars   = justify

Colors =
 #legends
  id:CAR   value:claret
  id:ANK   value:rgb(0.4,0.3,0.196)
  id:HER   value:teal
  id:HAD   value:green
  id:OMN   value:blue
  id:black        value:black
  id:white        value:white
  id:latecretaceous   value:rgb(0.74,0.82,0.37)

BarData=
 bar:eratop
 bar:space
 bar:periodtop
 bar:space
 bar:NAM1
 bar:NAM2
 bar:NAM3
 bar:NAM4
 bar:NAM5
 bar:NAM6
 bar:NAM7
 bar:NAM8
 bar:NAM9
 bar:NAM10
 bar:NAM11
 bar:NAM12
 bar:NAM13

 bar:space
 bar:period
 bar:space
 bar:era

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25
 shift:(7,-4)

 bar:periodtop
 from: -100.5   till: -93.9    color:latecretaceous    text:Cenomanian
 from: -93.9    till: -89.8    color:latecretaceous    text:Turonian
 from: -89.8    till: -86.3    color:latecretaceous    text:Coniac.
 from: -86.3    till: -83.6    color:latecretaceous    text:Sant.
 from: -83.6    till: -72.1    color:latecretaceous    text:Campanian
 from: -72.1    till: -66      color:latecretaceous    text:Maastrichtian

 bar:eratop
 from: -100.5    till: -66     color:latecretaceous    text:Late Cretaceous

PlotData=
 align:left fontsize:M mark:(line,white) width:5 anchor:till align:left

 color:ANK bar:NAM1   from:-80.6   till:-79.9 text:Lythronax
 color:ANK bar:NAM2   from:-78.5   till:-78.0 text:Dynamoterror
 color:ANK bar:NAM3   from:-77    till:-76 text:Teratophoneus
 color:ANK bar:NAM4   from:-77    till:-74 text:Daspletosaurus
 color:OMN bar:NAM5   from:-76.6    till:-75.1 text:Gorgosaurus
 color:ANK bar:NAM6   from:-74.84   till:-74.26 text:Bistahieversor
 color:ANK bar:NAM7   from:-73.6    till:-73.4 text:Zhuchengtyrannus
 color:OMN bar:NAM8   from:-71    till:-68 text:Albertosaurus
 color:ANK bar:NAM9   from:-70.1    till:-69.9 text:Alioramus
 color:ANK bar:NAM10   from:-70.1    till:-69.9 text:Tarbosaurus
 color:ANK bar:NAM11   from:-69.1    till:-69.2 text:Nanuqsaurus
 color:ANK bar:NAM13   from:-68    till:-66 text:Tyrannosaurus

PlotData=
 align:center textcolor:black fontsize:M mark:(line,black) width:25

 bar:period
 from: -100.5    till: -93.9    color:latecretaceous    text:Cenomanian
 from: -93.9    till: -89.8    color:latecretaceous    text:Turonian
 from: -89.8    till: -86.3    color:latecretaceous    text:Coniac.
 from: -86.3    till: -83.6    color:latecretaceous    text:Sant.
 from: -83.6    till: -72.1    color:latecretaceous    text:Campanian
 from: -72.1    till: -66    color:latecretaceous    text:Maastrichtian

 bar:era
 from: -100.5    till: -66    color:latecretaceous    text:Late Cretaceous



## Ayrıca bakınız
* *[[Tyrannosaurus]]* – en iyi bilinen tyrannosaurid
* Dinozorlar listesi
* Kuzey Amerika dinozorları listesi
* Dinozorların evrimi

## Kaynakça
### Dipnotlar

### Kitap
*

## Dış Bağlantılar
*
*
* Tyrannosauridae  Theropod Veritabanı'nda örnek listesi.