Sovyetler Birliği'nin uzay programı

**Sovyetler Birliği'nin uzay programı**, 1930'lu yıllardan 1991'de dağılıncaya kadar eski Sovyetler Birliği (SSCB) tarafından yürütülen roket ve uzay keşif programlarından oluşuyordu. Altmış yıllık geçmişi boyunca, bu öncelikle sınıflandırılmış askeri program, uzay uçuşlarında bir takım öncü başarılar göstermişti, bunlar; ilk kıtalararası balistik füze (R-7), ilk uydu (Sputnik 1), Dünya yörüngesine ilk canlı taşıma görevi (Sputnik 2'deki köpek Layka), uzayda ve Dünya yörüngesinde ilk insan (Vostok 1'deki kozmonot Yuri Gagarin), uzayda ve yörüngedeki ilk kadın (Vostok 6'da kozmonot Valentina Tereşkova), ilk uzay yürüyüşü (Voskhod 2'de kozmonot Aleksey Leonov), Ay'la ilk çarpışma (Luna 2), Ay'ın karanlık tarafının ilk görüntüsü (Luna 3) ve insansız olarak Ay'a yumuşak iniş (Luna 9), ilk uzay gezgincisi (Lunokhod 1), otomatik olarak ayıklanan ve Ay'dan Dünya'ya getirilen ilk Ay örneği (Luna 16) ve ilk uzay istasyonundan (Salyut 1) oluşmaktadır. İlk gezegenler arası sondalar, kayda değer başka kayıtlar içeriyordu: Venera 1 ve Mars 1, sırasıyla Venüs ve Mars'a uçmuş, Venera 3 ve Mars 2, ilgili gezegen yüzeyi ile çarpışmış ve Venera 7 ve Mars 3 bu gezegenlere yumuşak iniş yapmıştır.

SSCB'nin roket ve uzay programı başlangıçta gelişmiş Alman roket programından gelen tutsak bilim adamlarının desteğiyle sağlandı, 1955'ten sonra ise başta Sovyet mühendisleri ve bilim adamları tarafından gerçekleştirildi ve bazı benzersiz Sovyet ve Rus İmparatorluk, birçoğu teorik astronomların babası olarak da bilinen Konstantin Tsiolkovski tarafından türetilen teorik gelişmelerdendi. Sergey Korolyov ana tasarım grubunun başında bulunarak; resmî olarak "baş tasarımcı" (SSCB'deki benzer konumlar için bir adlandırma ölçütü) olmuştur. NASA ile tek bir eşgüdüm teşkilatı kurarak "Uzay Yarışı"'nda Amerika, rakibinden farklı olarak yapılanmış, SSCB programı ise, Korolyov, Mikail Yangel, Valentin Gluşko ve Vladimir Çelomey liderliğindeki rakip tasarım oluşumları arasında bölünmüştü.

Programın sınıflandırılmış durumu ve propaganda değeri nedeniyle görevlerin sonuçlarının bildirimi, başarı belli oluncaya kadar ertelendi ve başarısızlıklar bazen gizli tutuldu. Sonuçta, Mihail Gorbaçov'un 1980'lerdeki Glasnost politikası sonucunda, uzay programı ile ilgili birçok gerçek gizlilik sınıflandırmasından çıkarılmıştır. 1966-1968 yılları arasında Korolyov, Vladimir Komarov (Soyuz 1 kazasında) ve Yuri Gagarin'in (rutin bir savaş uçağı görevinde) ölümleri ve dört insansız testte kalkıştan hemen sonra patlayan bir insanlı ay inişi için tasarlanan büyük N-1 roketinin gelişim başarısızlığı da dikkate değer gerilimler yaratıyordu.

Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle birlikte Rusya ve Ukrayna ayrı programlara geçtiler. Rusya, Roskosmos Devlet Kuruluşu olarak bilinen Rus Havacılık ve Uzay Kurumu'nu oluştururken Ukrayna, Ukrayna Ulusal Uzay Kurumu'nu (NSAU) oluşturdu.

## Kökenler
### Savaş öncesi çabalar

Uzay araştırması teorisi, Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Rus İmparatorluğu'nda 19'uncu yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başlarında öncü gazetelerde yayınlayan ve 1929'da Konstantin Tsiolkovski'nin (1857-1935) çok kademeli roketler gibi kavramlarını tanıtan yazılarla sağlam bir temele oturmaktaydı. Tepkili (reaktif) Tahrik Çalışma Grubu'nun üyeleri tarafından gerçekleştirilen erken deneylerde üzerine kurulan pratik yönlerde, 1920'ler ve 1930'larda GIRD kurulmuş (1931'de kurulmuş), Sergey Korolyov gibi öncüler —Mars'a seyahat etmeyi hayal edenler— ve Alman-Rus mühendis Friedrich Zander gibi bilim adamları çalışmıştır. 18 Ağustos 1933'te GIRD, ilk Sovyet sıvı yakıtlı roket Gird-09'u ve 25 Kasım 1933'te, ilk melez yakıtlı roket GIRD-X'i yaptı. 1940-41 yıllarında, Tepkili tahrik alanında bir başka gelişme gerçekleşti: Katyuşa çoklu roketatarının geliştirilmesi ve seri üretimi gerçekleştirildi.

### Nazi Almanyası
1930'lu yıllarda Sovyet roket teknolojisi Nazi Almanyası ile karşılaştırılabilirdi ancak Joseph Stalin'in Büyük Tasfiyesi, ilerlemesine ciddi şekilde zarar verdi. Birçok önde gelen mühendis öldü ve Korolyov ve diğerleri Gulag'lara hapsedildi. Katyuşa, 2. Dünya Savaşı sırasında Doğu Cephesinde çok etkili olmasına rağmen, Alman roket programının gelişmişliği, Avrupa'daki savaşın bitiminden sonra Peenemünde'de ve Mittelwerk'teki kalıntılarını denetleyen Rus mühendislerini şaşırttı. Amerikalılar gizlice en önde gelen Alman bilim adamlarını Operasyon Ataşesi olarak ve 100 V-2 roketini Amerika'ya götürürken, Rus programı ancak, yakalanmış Alman kayıtları ve bilim adamlarından bazılarından, özellikle V-2 üretim alanlarından elde edilen çizimlerden büyük ölçüde yararlandı.

Dimitri Ustinov'un yönetimi altında Korolyov ve diğerleri çizimleri denetlediler. Roket bilim adamı Helmut Gröttrup ve diğer yakalanan Almanlar'dan 1950'lerin başına kadar yardım alınarak, Sovyet nükleer savaş başlıklarının ağırlığının daha güçlü bir güçlendiriciye ihtiyaç duymasına rağmen, R-1 adlı V-2 kopyasını yaptılar. Korolyov'un OKB-1 tasarım bürosu, 1930'ların sonlarında deneyler yapmakta, sıvı yakıtlı kriyojenik roketlere odaklanmaktaydı. Sonuç olarak, bu çalışma, Ağustos 1957'de başarıyla denenen R-7 Semyorka kıtalararası balistik füze (ICBM - *Intercontinental ballistic missile*) tasarımıyla sonuçlandı.

## Sputnik ve Vostok
Sovyet uzay programı, SSCB'nin Beş Yıllık Planlarına bağlıydı ve başlangıçta Sovyet ordusunun desteğiyle ilerliyordu. Her ne kadar "tek yanlı bir uzay yolculuğu hayali tarafından yönlendirilme" olsa da, Korolyov genellikle askeri projelerde çalışırken bunu bir sır olarak sakladı —Özellikle Sovyetler Birliği'nin 1949'daki ilk atom bombası testinden sonra, nükleer bir başlığı ABD'ye taşıyabilecek bir füze— birçoğunu uyduları fırlatma ve insanlı uzay aracı düşüncelerinden alıkoydu. Bununla birlikte, Temmuz 1951'de uzaya çıkan ilk canlı Sovyet roketinde bir araçla fırlatıldı; iki köpek 101&nbsp;km yüksekliğe ulaştıktan sonra canlı olarak kurtarıldı. Amerika'nın ilk başarısından iki ay önce bu ve sonraki uçuşlar, Sovyetlere uzay tıbbı ile ilgili değerli bir deneyim kazandırdı.

Küresel menzili ile ve yaklaşık beş ton ağırlığa sahip olan güvenilir R-7, sadece nükleer savaş başlıkları için stratejik bir verimli sistem olarak değil aynı zamanda bir uzay aracı için mükemmel bir temel olarak etkili olmuştu. Amerika Birleşik Devletleri'nin Uluslararası Jeofizik Yıldönümü'nde bir uydu fırlatma planını Temmuz 1955'te yaptığı duyuru sonrası, Korolyov'un Sovyet lider Nikita Kruşçev'i Amerikalıları aşmak için Ocak 1956'daki planlarını desteklemek için ikna etmesinde büyük fayda sağlamıştı. Tasarılar, uzay hakkında bilgi edinmek için Dünya yörüngesine uydular (Sputnik) göndermek ve dört insansız askeri keşif uydusundan oluşan Zenit programının başlatımı olarak onaylandı.

İlk Sputnik başarılı propaganda darbesi olduktan sonra —sadece şu an açıklanmayan "Roket-Uzay Sistemlerinin Baş Tasarımcısı",— tasarımını Vostok uzay aracının üretilmesi için Zenit programı ile birleştirilen insanlı programı hızlandırmakla suçlandı. Tsiolkovski'den epey etkilenmiş —Uzay gezisi için en önemli hedef olarak Mars'ı seçmiş olan— 1960'ların başında, Korolyov'un himayesinde olan Rus programı, 1968'den 1970'e kadar erkenden Mars'a yapılacak yolculuklar için önemli taslaklar hazırladı. Kapalı döngü yaşam destek sistemleri ve elektrikli roket motorlarıyla ve yüksek yörüngedeki uzay istasyonlarından başlatılan bu planlar, Amerika'nın Ay'a inme hedefinden çok daha iddialıydı.

### Ödenek ve destek
Sovyet uzay programı, Stratejik Roket Güçleri ICBM'lerine askeri finansman konusunda ikincil derecede destek olmuştur. Batı, Kruşçev'in her yeni uzay görevini propaganda amacıyla emrettiğine ve Sovyet liderinin Korolyov ve diğer baş tasarımcılarla olağandışı bir şekilde yakın ilişkiye sahip olduğuna inandığı halde Kruşçev, uzayın araştırılması yerine füzeleri vurguladı ve Apollo ile rekabet etmekle fazla ilgilenmedi.

Hükûmet ve Komünist Parti, programın başarılarını propaganda aracı olarak kullanırken, siyasi sebeplere dayanan görevler için yöntemli/düzenli planlar nadirdi. Ancak istisna, 1963'te Vostok 6 ile uzaydaki ilk kadın Valentina Tereşkova idi. Görevler, bilimsel amaçlarla değil, roket kullanılabilirliği veya geçici nedenlerle planlandı. Örneğin, hükûmet Şubat 1962'de aniden yörüngeye iki Vostok'u içeren iddialı bir görev başlattı "on gün içinde", o ay John Glenn'in Mercury-Atlas 6'sı gizlenmekte; programda Ağustos'a kadar Vostok 3 ve Vostok 4 ile bu gerçekleştirilemedi.

## İç çekişme

NASA'nın yöneticisi James Webb tarafından 1960'ların çoğuna yönlendirilen tek bir eşgüdüm yapısında olan Amerikan uzay programının aksine, SSCB'nin programı birkaç rakip tasarım grubu arasında bölünmüştü. 1957-1961 yılları arasında Sputnikler'in ve 1961-1964 yılları arasında Vostoklar'ın olağanüstü başarılarına rağmen 1958'den sonra Korolyov'un OKB-1 tasarım bürosu, rakip baş tasarımcıları Mikail Yangel, Valentin Gluşko ve Vladimir Çelomey'den artan bir rekabetle karşı karşıya kaldı. Korolyov, kalıcı bir insanlı uzay istasyonunun ve insanlı olarak Ay'ın araştırılmasının temelini oluşturacak olan Soyuz uzay aracı ve N-1 güçlendiricileriyle ilerlemeyi tasarladı. Bununla birlikte, Ustinov onu, çok güvenilir Voskhod uzay aracı, değişiklik yapılmış bir Vostok ve Venüs ve Mars gibi yakın gezegenler için gezegenler arası insansız görevlerde kullanarak, Dünya çapındaki görevlere odaklamaya yönlendirdi.

Yangel, Korolyov'un yardımcısıydı, ancak ordunun desteğiyle 1954 yılında öncelikle askeri alan programında çalışmak üzere kendi tasarım bürosuna atandı. Burası, hipergolik yakıtların kullanımı da dahil olmak üzere daha güçlü roket motorları tasarım ekibine sahipti, ancak 1960'ta Nedelin felaketini takiben, Yangel ICBM gelişimine odaklanmaya yönlendirildi. Korolyov'un N-1 modeline benzer askeri uygulamalar ve gelecekteki uzay istasyonlarını kurmakta ve uzaya kargo uçuşları için kendi ağır güçlendirici tasarımlarını geliştirmeye devam etti.

Çelomey, Kruşçev'in himayesinden yararlandı ve 1960'ta, Ay'a ve insanlı bir askeri uzay istasyonuna insanlı bir araç göndermek için bir roket geliştirmenin en temel işine verildi.

Apollo programının ilerlemesi, her biri kendi programını tepki olarak savunan baş tasarımcıları alarma geçirdi. Çakışan birden fazla tasarım onay aldı ve yeni öneriler zaten onaylanmış projeleri tehdit etti. Korolyov, "tekil kalıcılığı" nedeniyle, Ağustos 1964'te —Birleşik Devletler'in niyetlerini beyan etmesinden üç yıldan fazla zaman sonra— Sovyetler Birliği sonunda Ay için yarışmaya karar verdi. 1967'de —Ekim Devriminin 50. yıldönümü— veya 1968'de Ay'a iniş hedefini belirledi. 1960'lı yılların başında bir aşamada Sovyet uzay programı etkin olarak fırlatma ve uzay aracı için 30 proje geliştiriyordu. Kruşçev'in 1964'te düşüşüyle Korolyov'a insanlı uzay programının kontrolünün verilmesi tamamlandı.

## Korolyov'dan sonra

Korolyov, kolon kanserini ortaya çıkaran rutin bir operasyondan sonra ve kalp rahatsızlığından ve şiddetli hemorajiden kaynaklanan komplikasyonlardan sonra Ocak 1966'da öldü. Eskiden Vostok 1'in mimarı olan Kerim Kerimov, Pilot Uçuşlar Hakkında Devlet Komisyonu Başkanlığına getirildi ve ilerleyen 25 yıl (1966-1991) için başkanlık etti. Eski Sovyetler Birliği için insan merkezli gezegen-dışı istasyonlar ve hem insanlı uzay bileşkelerinin geliştirilmesi hem de işletilmesinin her aşamasını denetledi. Kerimov'un en büyük başarılarından biri 1986'da Mir'in fırlatılmasıydı.

OKB-1 tasarım bürosunun liderliği, 1967'de Ay'a bir adam gönderme ve 1968'de etrafında turlayacak bir insan gönderme görevine sahip olan Vasily Mishin'e verildi. Mishin, Korolyov'un siyasi otoritesinden yoksun ve diğer baş tasarımcılarla rekabet halindeydi. Araç insanlı olmayan bir uçuşta asla başarıyla test edilmemiş olsa bile, baskı altında, Mishin, 1967'de Soyuz 1'in fırlatılmasını onayladı. Yere çarpan bir araç kazasında Vladimir Komarov öldü. Bu uçuş öncesi ölen ilk insandı.

Mishin, bu felaketi takiben ve yeni baskılar altında bir içki sorunuyla karşılaştı. Sovyetler, 1968'de Ay'a ilk insanlı uçuşla gönderilen Apollo 8 dolayısıyla şaşkına döndüler, ancak Mishin, sorunlu süper ağır N1'in (roket) gelişmesiyle sevindi ve umutlandılar ki Amerikalılar bir gerileme yaşayacaktı, N-1'i kullanılabilir hale getirmek için yeterli zamandan vazgeçerek bir erkeği Ay'da önce karaya çıkarmak istediler. Ocak 1969'da Soyuz 4 ve Soyuz 5'in ortak uçuşla buluşması, iniş için kullanılacak buluşma, kenetlenme ve mürettebat aktarım tekniklerini deneyimlediler ve LK Kondusu, Dünya yörüngesinde başarıyla test edildi. Ancak N-1'in dört insansız testinin başlatılmasının ardından başarısızlıkla sonuçlanınca ağır güçlendirici terk edildi ve Sovyetler tek bir fırlatımla Ay'a iniş hedefine yaklaştılar.

İnsanlı inişlerin yanı sıra, terk edilmiş Sovyet Ay programı, geliştirilmiş keşif araçları ve yüzey modülleri ile ilk kez detaylandırılmış çok amaçlı Ay modülü Zvezda'yı da içeriyordu. Daha sonra önerilen yeni Ay insanlı programı "Vulkan-LEK" ekonomik nedenlerle kabul edilmedi.

Çelomey bu gerilemeyi takiben Ustinov'u, Almaz'ın askeri uzay istasyonunun ABD tarafından ilan edilen Skylab'a üstün gelmesi için 1970 yılında geliştirmeye iten bir programı onaylamaya ikna etti. Mishin, Salyut olan projenin kontrolü altında kaldı ancak 1971'de Salyut 1'e uygun iki kişilik mürettebattan ziyade, üç kişilik bir mürettebatı basınçlı kıyafetler olmadan uçurmaya karar verdi, yeniden giriş kapsülü basınçtan arındırılmış hale getirildiğinde mürettebata Dünya'ya dönerken ölümcül etkisi olduğunu kanıtladı. Mishin, Çelomey'nin Salyut'u ele geçirmesiyle birçok projeden uzaklaştırıldı. Apollo-Soyuz Test Projesinde NASA ile çalıştıktan sonra, Sovyet yönetimi yeni bir yönetim yaklaşımına ihtiyaç olduğuna karar verdi ve 1974'te N-1 iptal edildi ve Mishin görevden alındı. NPO Energiya'ya Glushko baş tasarımcı atanarak tek bir tasarım bürosu yaratıldı.

İnsanlı Ay programlarının başarısız olmasına rağmen, SSCB, iki tarihi ilkeyle, önemli bir başarıyı elde etti; otomatik Lunokhod ve Luna örnek-döndürme görevleri. Ayrıca, Venüs ve Sonoma kuyrukluyıldızının Venera ve Vega araştırma programlarının araştırmaları daha etkili oldu; Mars araştırması programı ise küçük bir başarı ile devam etti.

## Program Gizliliği
Sovyet uzay programı, dünyanın ilk yapay uydusu olan Sputnik'in başarısının önündeki projeler hakkında bilgi vermedi. Nitekim, Sputnik projesi ilk onaylandığında Politbüro'nun en hızlı eylem yöntemlerinden biri, olaylarıyla ilgili olarak Dünya'ya neler duyuracaklarını düşünmekti. Sovyetler Birliği Telgraf Ajansı (TASS) Sovyet uzay programındaki tüm resmî duyurular için emsal oluşturdu. Eninde sonunda yayınlanan bilgiler, uyduyu kimin yaptığını ve fırlattığını veya neden fırlatıldığını ayrıntılarıyla anlatmadı. Bununla birlikte, kamusal açıklamalar ortaya koyulan şeyleri yansıtmıştır: "sır dolu bilimsel ve teknik veriler bol miktarda var... nesnenin bir resminin bile yokluğunda okuyucuyu matematikle boğuşmak durumunda bırakmak gibi." Sürümden kalanlar, Sovyet kozmonotiklerinin gururu ve Sputnik'in başarısıyla elde edilebilecek gelecekteki olasılıkların ima edilmesidir.

Sovyet Uzay Programı'nın gizlilik kullanımı, hem ülkeler arasında gizli bilgilerin sızmasını önlemek hem de uzay programı ve Sovyet halkı arasında gizemli bir engel oluşturmak için bir araç olarak hizmet etmiştir. Programın doğası, amaçları, başarıları ve değerleri ile ilgili belirsiz iletileri somutlaştırdı. Program, düzenli bir Sovyet vatandaşının somut bir imgesini hiçbir zaman elde edemeyeceği, bunun yerine onun tarihinin yüzeysel bir resmini, şimdiki etkinliklerini veya gelecekteki gayretlerini gösterecek kadar gizliydi. Yazar/tarihçi Dominic Phelan'a göre "Fırlatmalar gerçekleşene kadar ilan edilmedi. Kozmonot isimleri, uçuş gerçekleşinceye dek duyurulmadı. Görev ayrıntıları seyrekti. İlk Sputnik'lerin, Ay sondaları ve Venüs sondası hariç, roketlerinin veya kamaralarının büyüklüklerini veya şeklini bilmedik ya da uzay gemilerinin çoğu hakkında bilgi sahibi değildik" dedi.

Bununla birlikte, doğası gereği Sovyet uzay programı paradoks (çelişki yumağı) barındırıyordu. Bir yandan yetkililer, başarılarını sık sık sosyalizmin gücüne bağlayarak uzay programını teşvik etmeye çalıştı. Öte yandan, aynı yetkili, Soğuk Savaş bağlamında gizliliğin önemini vurguladı. SSCB'deki gizlilik vurgusu, güçlü ve zayıf yönlerin korunması için bir önlem olarak anlaşılabilir. Gizlilik için bu tür bir gerekçe, ulusal güvenlik için gerekli bilgiyi koruma arzusuyla güdülendi. Sovyet devleti, dış görüntüsünü, imgesini kıracak içeriği sınırlandırarak dış dünyayı olumlu bir şekilde teşvik etmek, böylece devletin fikir ve teknoloji üzerindeki denetimini ve Sovyet buluşlarının korunmasını sağlamak isteyen bir arzunun yansımasıydı.

Bununla birlikte, Sovyet uzay programının askerî etkisi programı çevreleyen gizlilik örtüsü için en nefes kesici açıklama olabilir. Deneysel Tasarım Bürosu-1 (OKB-1) tarafından düzenlenen programın (Sputnik, Layka, Yuri Gagarin) başarılarının kesin olarak ciddi bir etmen olduğu kuşkusuz gerçekleşmişti. OKB-1, Genel Makine Yapım Bakanlığı bünyesinde görevlendirildi. Bu bakanlık, Batının istihbarat güçlerinin Soğuk Savaş döneminde incelemelerini hedef alan oldukça gizli bir askeri-sanayi kompleksiydi. Başlangıçta, OKB-1'in ana hedefi, kıtalararası balistik füzelerin üretimi ve daha da iyileştirilmesi idi. Bu, 1960'lı yıllarda, "uzay yarışı"na doğru hareket ile değişti; açık bir şekilde askeri füze projesiyle olan ilişki devam etti ve Sovyet uzay programının kazanımları bir başka gizlilik katında kaldı. Bunlar silahların gelişimi ile ilgili askeri meseleler, en kutsal uygulamalarla yönetilen kıtalararası balistik füze projesi gibi kazanımlardı. Sovyet askerî sanayi görevlileri, mantıksız rastgele sayı harfi sistemine dayanan silahları etiketleyen ezoterik bir politika geliştirdi. "Örneğin, fırlatma roketi 'nesne 8K72K' iken Vostok uzay aracına 'nesne IIF63'" deniyordu. Hatta fabrika işçileri, uzay aracı yapımı için parçalar inşa etmek ve teslim etmek için sözleşme yapmışlardı, daha büyük resim için çok küçük bir düşünce oluşmuştu. Zorla uygulanan kurallar ve ayrı ayrı erişim bölgeleri, bir bölümdeki çalışanları diğer gelişim bölümlerinde neler olup bittiği hakkında bilgilenmeyi engelledi.

Uzay programına giren şiddetli askeri gizliliğin kaynağı, ilk önce İç Savaş sırasında kabul edilen geçici bir uygulama olarak ortaya çıktı. Bu gizlilik önlemleri, savunma fabrikalarının sayı dizisinin yeniden adlandırılmasıyla 1927'de uygulanmıştı. Bu uygulama, fabrikalar içindeki araştırma ve tasarım projelerine uyarlanacak ve bu gelenek, Sovyet hedeflerini düşmanlarından gizlemek için devam edecekti. Bununla birlikte, hala Batılı istihbarat güçlerinin özel kodu anlayabileceği gerekçesiyle paranoyakça, çalışanların kodu kamuya açıklamasına izin verilmedi, ancak fabrikaları, enstitüleri ve kamuya açık departmanları başka bir kod, özel posta kutusu numaralarını tanımlamak için kullanıldı.

Geriye dönüp bakıldığında, artık Sovyet Uzay istismarları daha sıklaştıkça ortaya çıkan örnek görülebilir. Program, duyurularındaki ihtimali halka arz etti. Halkın bildiği kadarıyla, Sovyet uzay programı hiçbir zaman başarısızlığa maruz kalmamıştı. Yazar/tarihçi James Andrews'e göre, "İstisnalar neredeyse olmaksızın, özellikle insanlı uzay görevlerinde Sovyet uzay istismarlarının kapsamı, başarısızlık ya da sıkıntı raporlarını içermez". Herhangi bir yenilgiyi kabul etme korkusundan ötürü, kozmonotların görev raporları, somut madde yerine aşırı olumlu bir dönüşe yaslandı.

"SSCB, ünlü Winston Churchill tarafından 'bir gizemle sarılmış bir bilmece' olarak tanımlandı, 'bir muamma' içinde bulunmuş ve hiçbir şey Soğuk Savaş döneminde uzay programının ardındaki gerçeği araştırmaktan başka bir şey ifade etmemiştir." Uzay Yarışı tam anlamıyla kafalarımızın üstünde oynansa da, genellikle betimsel bir 'uzay perdesi' ile örtülmüştü" diye Dominic Phelan tarafından dile getirildi. Bununla birlikte, anlaşılması gereken şey, uzay programı etrafında dönen gizlilik taleplerinin büyük oranda Sovyet askerî zorunluluklarından etkilenmiş olmasıdır.

## Projelerin ve başarıların listesi
### Tamamlanan projeler
Sovyet uzay programı aşağıda tanımlı bir dizi projeyi üstlenmiştir:

* Almaz uzay istasyonları
* Buran programı
* Cosmos uyduları
* Energia
* Foton
* N1-L3 İnsanlı Ay iniş programı
* Luna Ay alçaktan uçuşları, yörüngeciler, etkiler, kondular, gezginciler, örnek dönüşler
* Mars sonda programı
* Meteor meteoroloji uyduları
* Molniya iletişim uyduları
* Mir uzay istasyonu
* Proton uydular
* Phobos Mars sondaları programı
* Salyut uzay istasyonları
* Soyuz uzay aracı
* Sputnik uydular
* TKS uzay aracı
* Venera Venüs araştırmaları programı
* Vega programı Venüs ve kuyrukluyıldız Halley sondaları programı
* Vostok uzay aracı
* Voskhod uzay aracı
* Zond programı

### Önemli ilkler

Amerika Birleşik Devletleri'nin 31 Temmuz 1956'da yapay bir uydu başlatma niyetini ilan etmesinden iki gün sonra Sovyetler Birliği aynı şeyi yapmaya niyeti olduğunu açıkladı. Sputnik 1, 4 Ekim 1957'de ABD'yi ve dünyanın dört bir yanındaki çarpıcı insanları etkileyerek fırlatıldı.

* 1957: İlk kıtalararası balistik füze ve yörünge fırlatma aracı, R-7 Semyorka
* 1957: İlk uydu, Sputnik 1
* 1957: Dünya yörüngesindeki ilk hayvan, köpek Layka, Sputnik 2'de
* 1959: Dünya yörüngesindeki ilk roket ateşlemesi, yeryüzünün yer çekiminden kaçan ilk insan yapımı nesnesi, Luna 1
* 1959: Dış uzaydan ilk veri iletişimi veya telemetri, Luna 1
* 1959: Ay'ın yakınından geçecek ilk insan yapımı nesne, Güneş merkezli yörüngedeki (Heliocentric orbit) ilk insan yapımı nesne, Luna 1
* 1959: Ay etkisinde kalan ilk uzay sondası, Luna 2
* 1959: Ay'ın uzak tarafının ilk görüntüleri, Luna 3
* 1960: Dünya yörüngesinden güvenle geri dönen ilk hayvanlar, Sputnik 5'teki köpekler Belka ve Strelka.
* 1961: Venüs, Venera 1'e başlatılan ilk tetkik
* 1961: Uzaydaki ilk insan (Uluslararası tanım) ve Dünya yörüngesinde Yuri Gagarin, Vostok 1, Vostok programı
* 1961: Uzayda 24 saatten fazla zaman geçiren ilk insan Gherman Titov, Vostok 2 (uzayda uyumak için bulunan ilk kişi).
* 1962: İlk ikili insanlı uzay uçuşu, Vostok 3 ve Vostok 4
* 1962: İlk Mars keşif sondası, Mars 1
* 1963: Uzaydaki ilk kadın, Valentina Tereşkova, Vostok 6
* 1964: İlk çok insandaki mürettebat (3), Voskhod 1
* 1965: Aleksey Leonov'un ilk araç dışı etkinliği (EVA) Voskhod 2
* 1965: Güneş sisteminin başka bir gezegenini (Venüs) ziyaret edecek ilk sonda, Venera 3
* 1966: Ay'ın yüzeyine yumuşak bir iniş yapacak ve veri iletimi yapacak ilk sonda, Luna 9
* 1966: Ay yörüngesindeki ilk sonda, Luna 10
* 1967: İlk insansız buluşma ve kenetlenme, Kozmos 186/Kozmos 188.
* 1968: Ay'a varmak için Dünya'dan giden ve Dünya'ya zarar görmeden dönen ilk canlılar (Ay dolayında gezi), Zond 5'te Rus kaplumbağaları
* 1969: İlk kez Dünya yörüngesindeki iki insanlı gemi arasında kenetlenme ve mürettebat değişimi, Soyuz 4 ve Soyuz 5
* 1970: Başka bir gök cisiminden ilk toprak numunelerini otomatik olarak çıkaran ve Dünya'ya dönen araç, Luna 16
* 1970: Ay'da ilk robot uzay gezgincisi, Lunokhod 1.
* 1970: Güneş sisteminin başka bir gezegeninin (Venüs) yüzeyinden alınan ilk veriler, Venera 7
* 1971: İlk uzay istasyonu, Salyut 1
* 1971: Mars yüzeyini etkileyen ilk sonda, Mars 2
* 1971: Mars'taki ilk keşif, Mars 3
* 1975: Venüs'ün yörüngesinde ilk keşif, Venüs'ün yüzeyine yumuşak iniş yapan araç, Venüs'ün yüzeyinden ilk fotoğrafları gönderdi, Venera 9
* 1980: Uzaydaki ilk Hispanik ve Siyahlardan Arnaldo Tamayo Méndez, Soyuz 38
* 1984: Uzayda yürümek için bulunan ilk kadın olan Svetlana Savitskaya (Salyut 7 uzay istasyonu)
* 1986: İki ayrı uzay istasyonunu ziyaret eden ilk mürettebat (Mir ve Salyut 7)
* 1986: Venüs atmosferine robot balonlar yerleştirmek için uçuş sırasında bir kuyruklu yıldız resmini geri gönderen ilk araştırmalar, Vega 1, Vega 2
* 1986: İlk kalıcı insanlı uzay istasyonu olan Mir, 1986-2001, gemide kalıcı olarak bulunma (1989-1999)
* 1987: Uzayda bir yıl boyunca kalan ilk mürettebat, Vladimir Titov ve Musa Manarov yönetiminde Soyuz TM-4 - Mir

## Diğer projeler

### Buran
Sovyet uzay programı uzay mekiği Buran'ı, tarihin 3. süper ağır Energiya fırlatıcısına dayanarak üretti. Energiya, insanlı bir Mars görevinin ana bileşkesi olarak kullanılmak istendi. Buran, ABD Uzay Mekiğine ve ardından Stratejik Savunma Girişimi'ne ilk yanıt olarak geniş uzay tabanlı askeri platformları desteklemek için çalışmak üzere tasarlandı. Sistemin işleyişe geçmesiyle 1988'de stratejik silah azaltma anlaşmaları Buran'ı gereksiz hale getirdi. 15 Kasım 1988'de Buran, yörüngecisi ve Energiya roketi Kazakistan'daki Baykonur Uzay Üssü'nden fırlatıldı ve üç saatlik bir yolculuk ve iki yörünge turundan sonra fırlatma rampasından birkaç kilometre uzakğa iniş yaptı. Birkaç araç üretildi, ancak sadece biri uzaya insansız bir test uçuşunda gönderildi; sivil bir fırlatıcı olarak çalışması çok pahalı bulundu.

### İptal edilen gezegenlerarası projeler
#### Mars 4NM
Marsokhod ağır gezginci Mars 4NM, 1974-1975 yılları arasında iptal edilmiş N1 fırlatıcısı ile fırlatılacaktı.

#### Mars 5NM
Mars örnek döndürme görevi Mars 5NM, 1975 yılında tek bir N1 fırlatıcısı ile fırlatılacaktı.

#### Mars 5M
Mars örnek döndürme görevi Mars 5M, Proton fırlatıcısı ile kısmen fırlatılacak ve daha sonra 1979'da Mars'a uçmak üzere birlikte yörüngede ayrı bir taşıyıcıya kenetlenecekti.

#### Vesta
Vesta görevi, 1991 yılında fırlatılacak olan, iki özdeş iki gezegenlerarası sondalardan oluşacaktı. Mars'a (Venüs'e erken bir uçuş planı yerine) uçması ve daha sonra farklı sınıflara ait dört asteroidi incelemesi amaçlandı. 4 Vesta'da bir itici ile fırlatılacaktı.

#### Tsiolkovski
Tsiolkovski görevi, 1990'lı yıllarda Jüpiter'den bir "sapan çekimi atışı" yapmak için fırlatılan ve daha sonra Güneş'in beş ya da yedi katı yarıçapındaki bir yörüngeden geçmek için planlanan çift amaçlı, derin gezegenlerarası bir sonda olarak planlandı. Bu uzay aracının bir türevi muhtemelen Satürn ve ötesine doğru fırlatılacaktı.

## Olaylar, başarısızlıklar ve aksilikler
Sovyet uzay programı, bazı ölümcül olaylar ve başarısızlıklar yaşadı.

1960'ta Nedelin felâketi olarak adlandırılan kazada, fırlatma rampasında denenen yakıtlı bir roketin felaket bir patlamasıydı; patlama anında birçok teknik personel, uzay mühendisi ve projede çalışan teknisyenler ölmüştü.

Eğitim sırasında ilk resmî kozmonot ölümü, 23 Mart 1961'de Valentin Bondarenko'ydu, düşük basınçlı, yüksek oksijenli bir atmosferde alev içindeki bir durumda ölümü meydana geldi.

Voskhod programı, ikincil görevli bir uçuş sırasında Sovyet liderliğinin değişmesi ve ikinci görev sırasında neredeyse ölümcül olan 'yakın çağrı' nedeniyle iptal edildi. Planlanan diğer uçuçlar ilerledikçe, Sovyet uzay programına 20 günlük uzun süreli uçuşta, bir kadın tarafından bir uzay yürüyüşü ve bağlı bir uzay yürüyüşü de dahil 'ilkler' başlığında verilebilirdi.

İki yıl içinde Korolyov, Komarov (Soyuz 1 kazasında) ve ilk uzay adamı Gagarin'in (sıradan bir savaş uçağı görevinde) ölümleri anlaşılır bir şekilde Sovyet uzay programı üzerinde ciddi bir olumsuz etki bıraktı.

Sovyetler, fırlatıldıktan kısa bir süre sonra dört insansız testin her birinde infilak eden dev N-1 roketi ile ilk Ay görevi için çabalamaya devam ediyorlardı. Amerikalılar, 20 Temmuz 1969'da Apollo 11 ile Ay'da insanlı ilk görev ile uzay yarışını kazandı.

1971'de Soyuz 11 görevi sırasında, mürettebat kapsülünün yeniden giriş hazırlıkları sırasında basıncının azalması sonucunda üç kozmonotun ölümüyle sonuçlandı. Bu kaza, uzayda (yüksek atmosfere karşıt olarak) gerçekleşen tek insan ölümüyle sonuçlanan olaydı. Soyuz 11 aracındaki mürettebat üyeleri Vladislav Volkov, Georgi Dobrovolski ve Viktor Patsayev idi.

5 Nisan 1975'te Soyuz 7K-T No.39, Salyut 4 uzay istasyonuna 2 kozmonot taşıyan bir Soyuz roketinin ikinci aşaması arızalandı ve ilk insanlı fırlatım durduruldu. Kozmonotlar birkaç bin mil uzağa gitmişti ve Sovyetler Birliği ile zor ilişkiler içinde olan Çin'e ineceklerinden endişe edilmişti. Kapsül bir yamaçta kayarak bir dağa çarptı ve neredeyse bir kayalıktan kaymıştı; neyse ki, paraşüt halatları ağaçlara takılmış ve bunun gerçekleşmesini engellemişti. Mürettebattan ikisi ağır yaralandı ve komutan Lazarev bir daha asla uçmadı.

18 Mart 1980'de bir Vostok roketi yakıt doldurma operasyonu sırasında fırlatma rampasında patlayarak 48 kişiyi öldürdü.

Ağustos 1981'de, 1971'de fırlatılan Kosmos 434, atmosfere yeniden girmek üzereydi. Uzay aracının nükleer maddeleri taşıdığı endişelerini ortadan kaldırmak için SSCB Dışişleri Bakanlığı'ndan bir sözcü, 26 Ağustos 1981'de Avustralya hükûmetine uydunun "deneysel bir Ay kabini" olduğuna dair güvence verdi. Bu, Sovyetler Birliği tarafından şimdiye kadar insanlı Ay uzay uçuşu programına giren ilk başvurulardan biriydi.

Eylül 1983'te, kozmonotları Salyut 7 uzay istasyonuna taşımak için fırlatılan bir Soyuz roketi rampada patlayarak Soyuz kapsülünün iptal sisteminin devreye girmesine neden oldu, iki kozmonot gemide kurtarıldı.

Bunlara ek olarak, ölümleri Sovyetler Birliği tarafından örtbas edildiği iddia edilen Kayıp Kozmonotların birkaç doğrulanmamış hesabı vardır.

Ayrıca kazaların tam listesine de bakınız.

## Ayrıca bakınız

* Konstantin Tsiolkovski, Rus İmparatorluk ve Sovyet roket bilimcisi ve Rus astronotik teorilerinin öncüsü
* Sergey Korolyov, Uzay Yarışı sırasında Sovyet roket mühendisi ve uzay aracı tasarımcısı
* Boris Çertok, Rehberlik ve kontrol sistemlerinin baş tasarımcısı
* Rus uzay mühendisleri listesi
* Yuri Gagarin, uzaya çıkan ilk insan
* Valentina Tereşkova, uzaya çıkan ilk kadın
* Uzay gezgincisi için Rus kelimesi olan kozmonot
* SSCB Pilot Kozmonotu, onursal bir unvan
* Kozmonotlar listesi
* Rus kâşifleri listesi
* Layka, bir Sovyet uzay köpeği ve Dünya çevresinde dolaşan ilk hayvan
* Sovyetler Birliği'nin büyük insanlı uzay araçları programları, Vostok programı, Voskhod programı, Soyuz programı ve Buran programı
* Sovyet insanlı Ay programları
* Salyut ve Mir uzay istasyonu programları
* Interkosmos, Sovyetler Birliği'yle dostane ilişkiler kuran ulusların uzay adamlarını uzaya taşımak için tasarlanmış bir Sovyet uzay programı, insanlı ve insansız uzay görevlerine erişimi mümkün kılmıştır.
* Sovyetler Birliği'nin ABD'deki isimleri bilinmediğinde Sovyetler Birliği'nin fırlatma araçlarını tanımlayan Sheldon adları
* Buran uzay projesi için geliştirilen algoritmik bir görsel programlama dili olan DRAKON.
* Kayıp Kozmonotlar, Yuri Gagarin'den önce uzaya girdiği varsayılan Sovyet kozmonotları hakkında bir komplo teorisi
* Ay'daki Tank (*Tank on the Moon*) Lunokhod programı hakkında 2007 yapımı Fransız belgesel filmi

## Kaynakça