Snooker

**Snooker** (, ), yeşil çuha kaplı dikdörtgen bilardo masasında oynanan bir isteka sporudur. Masanın dört köşesinde ve uzun kenarların ortasında olmak üzere, toplamda altı cep bulunur. Oyun, beyaz isteka topu, 15 kırmızı top ve "renkli toplar" olarak adlandırılan sarı, yeşil, kahverengi, mavi, pembe ve siyah topla oynanır. Oyuncular, sırasıyla beyaz topa vurarak, belirlenen sırayla diğer topları ceplere sokar, başarılı her atış ve rakibin işlediği her faul için puan kazanır. En çok puanı toplayan oyuncu, o frame'i kazanır ve belirlenen frame'e ulaşan oyuncu karşılaşmayı kazanır.

Oyun, 19. yüzyılın ikinci yarısında Hindistan'da görev yapan Britanya Ordusu subayları tarafından ilk kez oynandı. Snooker, 1875 yılında Hindistan'da görev yapan ordu subayı Neville Chamberlain tarafından, black pool ve pyramids oyunlarının kurallarının birleştirilmesiyle ortaya çıktı. "Snooker" kelimesi ise o dönemde tecrübesiz ya da birinci yılındaki askerleri tanımlamak için kullanılan yerleşik bir argo ifadeydi. 20. yüzyılın başlarında oyun ağırlıklı olarak Birleşik Krallık'ta oynandı ve 1960'ların başına kadar "centilmen sporu" olarak görüldü. Bu tarihten sonra ulusal ölçekte yaygınlaşarak zamanla uluslararası alana da yayıldı. Oyunun standart kuralları ilk kez 1919'da Bilardo Birliği ve Kontrol Kulübü'nün kurulmasıyla belirlendi. Günümüzde snooker, profesyonel düzeyde Dünya Profesyonel Bilardo ve Snooker Birliği tarafından yönetilmektedir.

Dünya Snooker Şampiyonası ilk kez 1927 yılında düzenlendi ve sporun erken dönem gelişiminde önemli bir figür olan Joe Davis, 1927 ile 1946 yılları arasında art arda on beş dünya şampiyonluğu kazandı. Snooker'ın "modern dönemi", 1969 yılında BBC'nin *[[Pot Black]]* adlı televizyon serisini hazırlamasıyla başladı ve 1978'den itibaren Dünya Şampiyonası'nın günlük yayınları yapıldı. Modern dönemin öne çıkan oyuncuları arasında 1970'lerde Ray Reardon, 1980'lerde Steve Davis ve 1990'larda Stephen Hendry yer almakta olup, her biri en az altı dünya şampiyonluğu kazandı. 2000 yılından bu yana ise Ronnie O'Sullivan yedi kez dünya şampiyonu oldu ve son şampiyonluğunu 2022 yılında elde etti.

Üst düzey profesyonel oyuncular, farklı milletlerden rakiplerin yer aldığı uluslararası etkinlikler dizisi olan Dünya Snooker Turu kapsamında dünya genelinde düzenlenen turnuvalarda yarışmakta ve milyonlarca sterlin para ödülü kazanmaktadır. Dünya Şampiyonası, Birleşik Krallık Şampiyonası ve Masters turnuvaları birlikte Üçlü Taç serisini oluşturur ve birçok oyuncu tarafından en prestijli unvanlar olarak kabul edilir. Ana profesyonel turnuvalar, hem erkek hem de kadın oyunculara açıktır; ayrıca Dünya Kadınlar Snookerı tarafından organize edilen ayrı bir kadınlar turu da bulunmaktadır. Rekabetçi snooker, profesyonel olmayan oyuncular için de erişilebilir olup, emekli sporcular ve engelli bireyler için de organizasyonlar düzenlenmektedir.

## Tarihi
Snooker, 19. yüzyılın ikinci yarısında Hindistan'da, Britanya Hindistanı döneminde ortaya çıktı. 1870'lerde bilardo, Hindistan'ın Jabalpur şehrinde görev yapan Britanya Ordusu subayları arasında popülerdi ve bu dönemde oyunun çeşitli varyasyonları geliştirildi. 1875'te 11. Devonshire Alayı Subaylar Kulübü'nde ortaya çıkan benzer bir oyun, iki bilardo oyununun kurallarını birleştiriyordu: 15 kırmızı topun üçgen şeklinde dizildiği "pyramids" ve belirli topların cebe sokulmasını içeren "black pool". Snooker, 1882'de İngiliz Ordu subayı Neville Chamberlain tarafından ilk resmî kurallarıyla geliştirilip popülerleştirildi; bu sırada Burroughes & Watts tarafından Hindistan’a deniz yoluyla gönderilen bir masa kullanıldı. O dönemde "snooker" kelimesi, Britanya Ordusu'nda acemi ve deneyimsiz askerleri tanımlamak için argo olarak kullanılıyordu. Chamberlain bu terimi, genç bir subayın masadaki yetersiz performansını alaycı şekilde belirtmek için kullandı.

Chamberlain'in snooker'ı icat ettiği, 63 yıl sonra, 19 Mart 1938'de *The Field* dergisine yazdığı bir mektupla ortaya çıktı. Snooker, Britanya Hindistanı'nın kolonilerinde ve Birleşik Krallık'ta giderek popülerleşti, ancak çoğunlukla ordu subayları ve soylular tarafından oynanmaya devam etti. Birçok centilmenler kulübü, masada oynamak isteyen ancak üye olmayanları kabul etmiyordu. İlgi arttıkça daha küçük ve açık snooker kulüpleri kuruldu. 1885'te kurulan Billiards Association ve 1908'de kurulan Billiards Control Club birleşerek Billiards Association and Control Club (BA&CC) oluşturuldu ve 1919'da snooker için standart kurallar ilk kez belirlendi. Beraberlik ihtimali, "son siyah top kuralı" kullanılarak kaldırıldı. Bu erken kurallar, modern oyunda kullanılanlara benzerdi, ancak minimum puan cezası gibi bazı kurallar daha sonradan eklendi.

Profesyonel snooker, ana akım bir spor hâline geldikçe tütün reklamlarına büyük ölçüde bağımlı hâle geldi. Bir sigara markası olan Embassy, 1976'dan 2005'e kadar Dünya Snooker Şampiyonası'nın otuz yıl boyunca sponsoru oldu ve bu, Britanya sporlarında en uzun süren sponsorluk anlaşmalarından biri olarak kayıtlara geçti. 2000'lerin başında tütün reklamının yasaklanması, profesyonel turnuva sayısının azalmasına yol açtı; 1999'daki 22 turnuva, 2003'te 15'e düştü. Ancak Ding Junhui ve Marco Fu gibi oyuncuların ortaya çıkmasıyla spor Asya'da, özellikle Çin'de daha popüler hâle geldi ve Birleşik Krallık'ta hâlâ önemli televizyon kapsamı buldu. BBC, 2007'de snooker'a 400 saat ayırırken, 40 yıl önce bu süre sadece 14 dakikaydı.

Snooker hakemleri oyunun ayrılmaz bir parçasıdır ve bazıları kendi başlarına tanınan kişiler hâline geldi. Len Ganley, John Street ve John Williams, Crucible Tiyatrosu'nda düzenlenen ilk yirmi Dünya Snooker finalinin on yedisinde görev aldı. 2000'den itibaren, Britanyalı olmayan hakemler ve kadın hakemler sporda daha görünür hâle geldi; Hollandalı hakem Jan Verhaas, 2003'te bir Dünya Şampiyonası finalini yöneten ilk Britanyalı olmayan hakem oldu. Michaela Tabb ise 2009'da bunu başaran ilk kadın oldu. Tabb, 2002'de profesyonel turnuvaya katıldığında tek kadın hakemdi, ancak günümüzde Desislava Bozhilova, Maike Kesseler ve Tatiana Woollaston gibi kadın hakemler turnuvalarda rutin olarak görev almaktadır.

## Oynanış

### Ekipmanlar

Standart tam boy snooker masası  ölçülerindedir ve dikdörtgen oyun yüzeyi ise 11 ft 8,5 in × 5 ft 10,0 in (356,9 cm × 177,8 cm) boyutlarındadır. Oyun yüzeyi, masanın her kenarını çevreleyen küçük tamponlarla çevrilidir ve masanın yerden tamponların üstüne kadar yüksekliği  kadardır. Masada altı cep bulunur; dört köşede birer cep ve uzun kenarlardaki iki tamponun ortasında birer cep yer alır. Tam boy bir masanın kullanılmasının dezavantajı, geniş alan gerektirmesidir; bu da oyunun rahat oynanabileceği yerleri sınırlar. Oyuncunun konforlu şekilde istekayı kullanabilmesi için tüm kenarlarda yeterli boşluk bırakacak minimum oda ölçüsü  olmalıdır. Bilardo masaları birçok barda yaygınken, snooker genellikle özel alanlarda veya halka açık snooker salonlarında oynanır. Oyun ayrıca daha küçük masalarda da oynanabilir; yaygın varyant masa boyutları arasında , ,  ve  yer alır.

Snooker masasının zemini genellikle sık dokunmuş yünlü yeşil bez (baize) formundadır ve kumaşın tüy yönü masanın baş kısmından siyah top noktasına kadar uzanır. Bu tüy yönü, topa verilen vuruşun yönüne ve yan spin uygulanıp uygulanmadığına bağlı olarak topların hızını ve yolunu etkiler. Aynı şekilde vurulsa bile, topun tüy yönüne göre baulk çizgisine mi yoksa masanın karşı ucuna mı yönlendirildiğine bağlı olarak etkisi değişir. Bir snooker top seti, 22 işaretsiz toptan oluşur: 15 kırmızı, altı renkli top ve bir beyaz oyun topu. Renkli toplar sarı, yeşil, kahverengi, mavi, pembe ve siyah olmak üzere birer adettir; ancak kahverengi ve mavi toplar orijinal kurallarda yer almazdı. Her topun çapı 'dir. Oyunun başında kırmızı toplar sıkışık bir eşkenar üçgen şeklinde dizilir ve renkli toplar masadaki belirlenmiş noktalara yerleştirilir. Beyaz top ise "D" alanına konur ve oyun başlangıcında break-off vuruşu için hazır edilir. Her oyuncu, beyaz topa vurmak için kullanılan en az  uzunluğunda bir snooker istekasına sahiptir. İstakanın ucu yalnızca beyaz topa temas eder; kırmızı veya renkli toplara doğrudan vurmak için kullanılmaz.

Snooker aksesuarları şunları içerir: beyaz topa spin vermeye yardımcı olan isteka ucu tebeşiri; tek elle oynanması zor toplar için kuğu veya örümcek gibi çeşitli destekler; istekayı uzatmak için ek parçalar; kırmızı topları düzenlemek için üçgen; ve genellikle snooker masasının yakınındaki duvara asılı bir skor tahtası. Geleneksel bir snooker skor tahtası abaküse benzer ve mevcut frame'de her oyuncunun topladığı puanları birler ve yirmiler biriminde, ayrıca frame skorlarını kaydeder. Basit bir skor boncuğu da kullanılabilir; buna "scoring string" veya "scoring wire" denir. Boncuğun her segmenti bir puanı temsil eder ve oyuncular bir veya birkaç boncuğu ip üzerinde hareket ettirebilir.

### Kurallar
Bir oyuncu, rakibinden daha fazla puan alarak bir frame kazanır. Frame başında, oyun topları masaya Şekil A'daki gibi yerleştirilir. Beyaz top "D" içinde konumlandırılır ve ilk oyuncu vuruşunu yapar; istaka ucu ile beyaz topa vurur ve üçgen halindeki kırmızı toplardan herhangi birine çarpmayı hedefler. Oyuncular daha sonra sırayla vuruş yapar ve amaç, kırmızı bir topu cepe sokarak bir puan kazanmaktır. Kırmızı topa temas edememek faul sayılır ve rakibe ceza puanları verilir. Her vuruşun sonunda beyaz top, durduğu pozisyonda kalır; cepe girerse tekrar “D”ye konur ve sonraki vuruşa hazırlanır. Beyaz top bir nesne topuna temas ederek durursa, bu "touching ball" olarak adlandırılır; oyuncu topu hareket ettirmeden ondan uzak bir vuruş yapmalıdır, aksi halde ceza puanı verilir.

Kırmızı bir top cepe girdiğinde, vuruş yapan oyuncu bir "renkli top" (kırmızı dışındaki top) seçer ve onu cepe sokmaya çalışır. Başarılı olursa, pottaki renk topunun değeri oyuncunun skoruna eklenir ve top tekrar masadaki belirlenen yerine konur. Oyuncu ardından tekrar bir kırmızı top ve ardından başka bir renkli topu sokar. Kırmızı ve renkli topların sırayla sokulması, oyuncu istenen topu sokamaz veya faul yapana kadar devam eder; bu durumda rakip masaya gelir ve sonraki turu başlatır. Alternatif olarak sokulan toplardan elde edilen puanlar "break" olarak adlandırılır. Her oyuncunun turunun başında amaç, önce bir kırmızı top sokmaktır; kırmızı top kalmadıysa veya oyuncuya "free ball" verilmişse, kırmızı yerine başka bir top seçebilir. Beyaz top, nesne topuna doğrudan temas edebilir veya gerekli topa ulaşmadan önce bir veya daha fazla tampondan sektirilebilir.

Oyun, 15 kırmızı top ceplere sokulana kadar devam eder ve geriye sadece altı renkli top ve beyaz top kalır. Bu aşamada renkli toplar, değerleri artan sırayla sokulmalıdır: önce sarı (2 puan), sonra yeşil (3 puan), kahverengi (4 puan), mavi (5 puan), pembe (6 puan) ve son olarak siyah (7 puan). Bu aşamada sokulan renkli toplar masaya geri konmaz. Son top cepe girdiğinde, en çok puanı toplayan oyuncu frame'i kazanır. Masada kalan puanlar, bir oyuncunun kazanması için yeterli değilse, o oyuncu frame'i bırakmayı teklif edebilir; profesyonel snooker maçlarında bu yaygın bir durumdur. Ancak oyuncular, rakibini faul yapmaya zorlamak amacıyla "snooker" bırakmak için oyuna devam edebilir. Snooker, rakibin bir sonraki hamlede yasal bir vuruş yapmasını zorlaştıran hamleleri ifade eder; örneğin beyaz top ile hedef top arasında başka bir top bırakmak gibi.

Eğer tüm toplar ceplere sokulduğunda skorlar eşitse, oyunu eşitlikten çıkarmak için "re-spotted black" adı verilen bir yöntem uygulanır. Bu durumda siyah top, kendi belirlenmiş yerine konur ve beyaz top serbest konumda (in-hand) oynanır; yani beyaz top, "D" alanı içindeki herhangi bir yere yerleştirilebilir. Tie-break'in ilk vuruşunu yapacak oyuncu rastgele seçilir. Oyun, bir oyuncu siyah topu cebe sokarak frame'i kazanana veya faul yaparak kaybedene kadar devam eder. Profesyonel ve rekabetçi amatör maçlarda, oyuncuların doğru şekilde hareket etmesini sağlamak ve "adil oyun" çerçevesinde kararlar almakla sorumlu bir hakem görev yapar. Hakemin görevleri şunlardır: bir seri sırasında kazanılan puanları ilan etmek, faul yapıldığında tespit edip ceza puanlarını veya serbest topları vermek, ceplere giren renkli topları tekrar yerlerine koymak, "miss" kuralı uygulandığında topları önceki konumlarına geri getirmek ve oyuncunun talebi üzerine bilardo topunu veya beyaz topu temizlemek. Hakem ayrıca, oyuncuların çerçevede ilerleme kaydedemediği durumlarda stalemate'i (kilit durum) tespit edip ilan eder. Her iki oyuncu da kabul ederse toplar başlangıç konumuna geri döndürülür ve karşılaşma yeniden başlar. Profesyonel oyuncular genellikle oyunu sportmenlik içinde oynar: hakemin fark etmediği faulleri bildirir, rakibin iyi vuruşlarını takdir eder ve şans eseri giren toplar için elini kaldırarak özür diler.

### Puanlama

Snooker’da puanlar, topların doğru sırayla ceplere sokulmasıyla kazanılır. Bir oyuncunun masada bulunduğu tek ziyarette arka arkaya kazandığı toplam puan miktarına "seri" denir ve buna fauller dahil değildir. Örneğin, bir oyuncu önce bir kırmızı, ardından siyah topu sokup sonra başka bir kırmızı ve pembe topu sokarak bir 15'lik seri yapabilir; sonraki kırmızıyı sokamazsa seri sona erer. 100 puan veya üzeri yapılan serilere "yüzlük seri" denir ve profesyonel oyuncuların kariyerlerinde kaydedilir. Snooker'da en yüksek seri ise tüm kırmızı topların siyah top ile, ardından altı renkli topun sırasıyla sokulmasıyla elde edilir ve toplamda 147 puan kazandırır. Bu yüzden bu seriye, 147'lik seri ya da maksimum da denir. 22 Mart 2026 itibarıyla profesyonel turnuvalarda resmî olarak onaylanan 240 maksimum seri yapıldı.

Bir oyuncu, rakibi faul yaptığında ceza puanı kazanır. Fauller çeşitli şekillerde olabilir; örneğin, beyaz topu cebe sokmak veya hedef topa değmemek. Hedef topa değmeme faulü, oyuncunun bir "snooker"dan çıkmayı başaramaması durumunda sık görülür. Snooker, önceki oyuncunun beyaz topu öyle bir konuma bırakmasıyla oluşur ki, bir sonraki oyuncu doğrudan düz bir çizgiyle yasal bir topa vuruş yapamaz; top tamamen veya kısmen yasak bir top tarafından engellenir. Fauller, minimum dört ceza puanı getirir; ancak faul sırasında yüksek değerli bir top söz konusuysa bu puan artar ve siyah top faulünde maksimum yedi puana kadar çıkabilir. Faul yapan oyuncunun sırası biter ve hakem ceza puanını ilan eder. Faul öncesi seri sırasında kazanılan puanlar, topu vuran oyuncuya verilir; ancak faul sırasında cebe giren toplar için puan verilmez.

## Önemli oyuncular

Dünya Snooker Şampiyonası'nın kurulmasının ardından snooker, Birleşik Krallık'ta bilardonun önüne geçerek en popüler isteka sporu haline geldi. Joe Davis, yirmi yıl boyunca Dünya Şampiyonu olarak kaldı ve İkinci Dünya Savaşı sonrasında turnuva 1946'da yeniden düzenlendiğinde kazandığı on beşinci şampiyonlukla rekor kırarak şampiyon olarak emekli oldu. Profesyonel kariyeri boyunca eşit şartlarda oynadığı maçlarda yenilgi almadı; yalnızca handikaplı turnuvalarda bazı maçları kaybetti. Eşit şartlarda onu sadece küçük kardeşi Fred Davis yenebildi, fakat bu da Joe Davis profesyonel oynadıktan sonra gerçekleşti.

1947 yılına gelindiğinde Fred Davis, ağabeyi tarafından Dünya Şampiyonu olmaya hazır görülüyordu, ancak o yılki dünya finalinde Walter Donaldson'a yenildi. Davis ve Donaldson sonraki dört dünya finalinde karşılaştı; Davis bu dört maçın üçünü kazandı. 1952 etkinliğinin Britanyalı profesyoneller tarafından boykot edilmesinin ardından 1953'te Dünya Şampiyonası iptal edildi ve bunun yerine Dünya Profesyonel Maç Şampiyonası gayriresmî dünya şampiyonası olarak kabul edildi. Fred Davis, 1952-1956 yılları arasında bu turnuvayı her yıl kazandı ancak 1957 etkinliğine katılmadı. 1957'de John Pulman şampiyon oldu ve 1960'larda en başarılı oyuncu olarak Nisan 1964 ile Mart 1968 arasında yedi kez dünya şampiyonluğunu kazandı; bu dönemde Dünya Şampiyonası düzensiz aralıklarla, meydan okuma esasına göre oynanıyordu. Pulman'ın kazanma serisi, turnuvanın 1968'de eleme formatına dönmesiyle sona erdi. 1970'lerde ise Ray Reardon hâkim güç olarak altı dünya şampiyonluğu kazandı (1970, 1973-1976 ve 1978) ve John Spencer üç kez şampiyon oldu (1969, 1971 ve 1977).

Steve Davis (Joe ve Fred Davis ile akraba değildir) ilk Dünya Şampiyonluğunu 1981'de kazandı ve 11. Dünya Snooker Şampiyonu oldu. Toplamda altı kez dünya şampiyonu oldu (1981, 1983, 1984 ve 1987-1989) ve en çok izlenen snooker maçı olan 1985 Dünya Şampiyonası finalinde Dennis Taylor'a kaybetti. Stephen Hendry, 1990'da 21 yıl 106 günlükken 14. Dünya Snooker Şampiyonu oldu ve bu unvanı kazanan en genç oyuncu oldu. Hendry, 1990'lar boyunca sporda hâkimiyet kurdu ve Dünya Şampiyonası’nı yedi kez kazandı (1990, 1992-1996 ve 1999).

Ronnie O'Sullivan, 2000'den bu yana en çok dünya şampiyonluğu kazanan oyuncu oldu ve Dünya Şampiyonası'nı yedi kez kazandı (2001, 2004, 2008, 2012, 2013, 2020 ve 2022). John Higgins ve Mark Selby dörder kez şampiyonluk elde etti (Higgins: 1998, 2007, 2009, 2011; Selby: 2014, 2016, 2017, 2021) ve Mark Williams üç kez kazandı (2000, 2003, 2018). O'Sullivan, Higgins, Judd Trump ve Neil Robertson kariyerlerinde 1.000'den fazla yüzlük seri yapan tek oyunculardır. O'Sullivan, profesyonel turnuvalarda en çok maksimum seri (147) yapan oyuncu unvanına sahip; Ağustos 2025'te 16. ve 17. maksimum serisini gerçekleştirdi. Ayrıca O'Sullivan, sporda en fazla sıralama turnuvası şampiyonluğu (41) ve en fazla Üçlü Taç şampiyonluğu (23) rekorlarını elinde tutmaktadır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Türkçe Snooker Sitesi
* Snooker Türkiye Blog
* Dünya Snooker Birliği
* IBSF — Uluslararası Bilardo ve Snooker Federasyonu
* BetFred Premier League — Snooker turnuvası
* İngiltere Amatör Snooker Ligi