Charles Edward Stuart

**Charles Edward Louis John Sylvester Maria Casimir Stuart** (20 Aralık 1720 - 30 Ocak 1788), James II ve VII'nin torunu, James Francis Edward Stuart'ın büyük oğlu ve Stuart hanedanının temsilcisi olarak 1766 yılına dek İngiltere, İskoçya ve İrlanda tahtlarının III. Charles adıyla hak iddiacısıdır. Yaşamı boyunca "**the Young Pretender**" ve "**Genç Şövalye**" olarak da bilinmekte olup; popüler kültürde "**Bonnie Prince Charlie"** olarak bilinir.

Ailesinin sürgünde olduğu Roma'da doğdu ve yaşamının çoğunu İtalya'da geçirdi. 1744'te, babasının bayrağı altında adada Stuart monarşisini yeniden kurmak için planlanan bir isyana katılmak üzere Fransa'ya gitti. Fransız filosu fırtınalar tarafından kısmen harap edildiğinde, Charles önde gelen Jakobitler ile görüştükten sonra İskoçya'ya yelken açmaya karar verdi. Bu, Charles'ın İskoçya'nın batı kıyısına çıkmasıyla sonuçlandı ve 1745 Jakobit isyanı başladı. Charles komutasındaki Jakobit kuvvetleri, başta Eylül 1745'te yapılan Prestonpans Muharebesi ve Ocak 1746'da yapılan Falkirk Muir muharebesi dahil olmak üzere sahada birkaç zafer kazandı. Ancak, Nisan 1746'da Charles'ın kuvvetleri, aynı zamanda Stuart isyanını fiilen sona erdirecek olan Culloden Muharebesinde mağlup oldu. 1759'da olduğu gibi bir süre daha Britanya'nın Fransa tarafından işgali girişimlerinde yer alsa da, Stuart monarşisini yeniden kuramadı.

Charles, Jakobit isyanının başarısızlıkla sonuçlanmasıyla, Londra'ya yaptığı gizli bir ziyaret dışında hayatının geri kalanını kıta Avrupa'sında geçirdi. Britanya dönüşünde, 1748'de Aix-la-Chapelle Antlaşması hükümleri uyarınca sürgüne gönderilmeden önce kısa bir süre Fransa'da yaşadı. Charles sonunda, hayatının sonuna kadar kalacağı Floransa ve Roma'ya döndü. 1772'de Stolberg-Gedern Prensesi Louise ile evlendi ve daha sonraki yaşamında, Charles'ın sağlığı alkol bağımlılığı nedeniyle büyük ölçüde bozuldu. Bununla birlikte, 1745 ve 1746 ayaklanması sırasındaki İskoçya'dan kaçışı, kahramanca bir başarısızlık figürü olarak romantize edilmesine yol açtı. 

## İlk yılları

### Çocukluk ve eğitim: 1720–1734
Charles, 20 Aralık 1720'de İtalya'nın Roma kentinde babasına Papa XI. Clement tarafından verilen konutta dünyaya geldi.  Vaftiz törenini kimin gerçekleştirdiği konusunda tarihçiler farklı görüşlere sahiptir. Kybett, törene Papa Clement'in başkanlık ettiğini, ancak Douglas ve Pininski ise bunun Montefiascone Piskoposu tarafından yürütüldüğünü belirtmektedir.   Charles adını büyük büyükbabasından, Edward ismini İman Savunucusu Kral Edward'tan, Louis ismini Fransa Kralından, Casimir ismini Leh Kralından ve son olarak Sylvester ismini Aziz Sylvester Günü'nde doğmasından almıştır.

Charles, James Francis Edward Stuart (sürgündeki Stuart Kralı II. James ve VII'nin oğlu) ve Polonyalı bir soylu kadın olan Maria Clementina Sobieska'nın (John III Sobieski'nin torunu) oğludur. Charles Edward'ın büyükbabası, İngiltere ve İrlanda Kralı (II. James) ve İskoçya Kralı (VII. James) olarak 1685'ten 1688'e kadar tahttaydı. İngiliz Parlamentosu'nun, Kral James'in en büyük oğlu Hollandalı Protestan III. William ve eşi II. Mary'yi James'in yerine tahta geçmek üzere davet etmesi üzerine 1688 yılında sürgüne gönderilmiştir.  Bunun en büyük nedeni önde gelen parlamenterler de dahil olmak üzere pek çok Protestan'ın, Kral James'in İngiltere'yi tamamen Katolik inancına döndürmeyi amaçlamasından duyduğu endişeydi.  1701 Veraset Yasası ve James'in sürgününden beri Jakobitizm hareketi Stuart hanedanını 1603 yılındaki taçların birleştirilmesi ve VI. James'in hükmü altında yürürlüğe konulan 1707 Birlik Yasaları ile parlamentoların birleştirilmesinden itibaren İngiltere ve İskoçya tahtına yeniden döndürmek için mücadele vermiştir.

Charles'ın erken yaşta muhtemelen raşitizm nedeniyle zayıf bacaklardan mustarip olduğu söylenmektedir.  Bununla birlikte, Charles'a, daha sonraki yıllarda bacaklarını güçlendiren yapısını iyileştirmeye yardımcı olması için bir egzersiz ve dans programı uygulaması talimatı verilmiştir. Charles  erken çocukluğunun çoğunu Roma ve Bologna'da küçük bir maiyet ve yakın ama genellikle tartışmacı bir aile ortamında geçirdi. Kardeşi Henry Benedict Stuart, 5 yıl sonra 6 Mart 1725'te doğmuştur.  Annesi ve babası birbirleriyle düzenli olarak anlaşmazlık içindeydiler,  annesi Clementina kardeşi Henry'nin doğumundan kısa bir süre sonra sarayı terk etmiş ve 1727'ye kadar taşındığı manastırdan geri dönmemiştir.  Jakobit mirasına göre kendilerini İngiltere, İskoçya ve İrlanda tahtlarının meşru varisleri olarak gören James ve ailesi, gururla ve krallık haklarını Tanrı'dan aldıklarına sarsılmaz bir şekilde inandılar. Charles, ilk yıllarının çoğunu, birçoğu öğretmeni olarak hareket eden yaşlı adamların gözetiminde geçirdi.  Charles Edward'ın hocası, Dunbar Kontu James Murray idi.  Papa, Protestan bir hoca tarafından ona verilen din eğitimiyle ilgili endişelerini dile getirmiş olsa da, James, Charles'ın bir Katolik olarak yetiştirileceğini kabul etmiştir.  Öğretmenleri arasında Şövalye Ramsay,  Sir Thomas Sheridan  ve Katolik rahip Peder Vinceguerra da vardı.  Herhangi bir dilde hiçbir zaman tam olarak ustalaşamadığı ve kısmen okuma yazma bilmediği söylenmesine rağmen kısa sürede İngilizce, Fransızca ve İtalyanca konuşmaya başladı. Çocukluğunda avcılıktan, binicilikten, golf oynamaktan, müzikten ve danstan hoşlandığı bilinmektedir. 

### Avrupa Seyahatleri: 1734–1745

1734'te, kuzeni olan Liria Dükü Napoli krallığı tacı için savaşmakta olan İspanya Kralı III. Carlos'a katılmak amacıyla Roma'dan üzerinden geçmekteyken  onu da yanında götürdü. İspanya Kralı III. Carlos tarafından topçu generali olarak atanan on üç yaşındaki Charles, Fransız ve İspanyol Gaeta kuşatmasını gözlemledi.  Ocak 1735'te, Charles'ın on dördüncü doğum gününden kısa bir süre sonra ise  annesi Clementina iskorbüt hastalığından öldü. 

Charles Edward, Roma'ya döndüğünde babası ve Papa tarafından İtalyan toplumuna tanıtıldı.  1737'de James, varisi olarak ve dünyayı tanıyarak görgüsünü arttırması için eğitimini tamamlamak üzere oğlunu büyük İtalyan şehirlerinde bir tura gönderdi.  Charles, Cenova, Floransa, Parma, Bologna ve Venedik'i ziyaret etmeye devam etti .   İtalya turu, kraliyet prensi olarak karşılanacağına inanan Charles için beklediği gibi geçmemiştir.  Bunun yerine, çoğu Avrupa sosyetesi onu yalnızca "Albany Dükü" (14. yüzyılda İskoç kraliyet ailesi tarafından benimsenen tarihi bir unvan) olarak kabul etti.  Katolik olmasına rağmen, Venedik hariç birçok Avrupa devleti politik olarak Britanya ile ilişkilerini bozmamak adına bunu tercih etmiştir.  20 yaşına geldiğinde, Roma'daki yüksek sosyetenin önemli bir üyesi olmuştu ve alkole ve güzel giysilere karşı, genellikle çapını aşan bir düşkünlük geliştirmişti.  Kardeşi Henry'nin duaya ve dini çalışmaya olan bağlılığı nedeniyle ondan giderek uzaklaşmıştı.  Babası kendisini İngiliz ve İrlanda tahtlarına geri döndürme girişimlerinde dış yardıma bel bağlamaya devam etti.  Bununla birlikte, Charles, işgal veya yurt dışından herhangi bir destek olmaksızın isyan fikrini giderek daha fazla desteklemeye başladı.  23 Aralık 1743'te, Britanya'ya sınırlı seyahat etme kabiliyeti nedeniyle James, oğlu Charles'a naip prens unvanını  ve ona kendi adına hareket etme yetkisi verdi. 

Ocak 1744'te babası, Fransız hükûmetinin fiili olarak desteğini almayı başardığına inanıyordu.  Bu yanlış inancın ardından Charles Edward, başlangıçta bir av partisi kisvesi altında gizlice Roma'dan Fransa'ya gitti.  Ancak, ne Fransız Hükûmeti ne de Kral Louis XV, Charles'ı resmi olarak davet etmemişti.  Bununla birlikte, Şubat ayına kadar, Fransız hükûmeti, İngiliz kuvvetlerini Avusturya Veraset Savaşından çıkarmayı umarak yi kabul etti. Bunun ardından bir Fransız Ordusuna eşlik etmek amacıyla Dunkirk'e gitti.  Ancak Fransız filosunun Mart ayında yaşanan bir fırtına nedeniyle 11 gemi kaybederek dağılması sonucunda bu planlanan işgal hiçbir zaman gerçekleşmedi.  İngiliz filosu Fransızların oyalama taktiğini fark ederek yeniden bir araya geldi ve Manş Denizindeki konumlarına geri döndü.

Fransız işgalin başarısızlığından sonra Charles  Mayıs 1744'te  Montmartre'de ev kiralayarak Gravelines, Chantilly ve Paris dahil olmak üzere Fransa'da kaldı. İçki ve eğlence ile giyim kuşama yaptığı harcamalar nedeniyle 30.000 Fransız livresi borçlandı . Bu durumun ortaya çıkması ile birlikte işgalin de başarısız olmasıyla Fransızlar, Charles'a aylık bir ödeme yapmayı reddederek İtalya'ya dönmesi için onu ikna etmeye çalıştı.  Bununla birlikte, Montmartre'deki evin kirasını karşılayamayacak duruma düşmesi nedeniyle, Cambrai Başpiskoposu, Ocak 1745'e kadar kalacağı Paris yakınlarındaki malikanesini ona tahsis etti. Ardından Fransızların onu Paris bölgesinden uzaklaştırmaya yönelik girişimleri neticesinde, Soissons'daki Berwick Düşesi Anne'nin kır evine taşındı. Bununla birlikte, Charles bu dönemde düzenli olarak Paris'e seyahat etmeye devam etmiş ve genellikle kimliğini gizleyerek kendi taraftarlarıyla buluşmak üzere şehrin otellerinde sık sık konaklamıştır.

## 1745 Ayaklanması

### Hazırlıklar ve İskoçya'ya yolculuk: 1745

Charles, bu zamana kadar hem Roma'da hem de Paris'te, çok sayıda Stuart destekçisiyle tanışmış ve her önemli Avrupa sosyetesinde Jakobit temsilcileri olduğunun farkına varmıştır.  Artık kendisinin ve babasının çıkarlarını geliştirmekle bağlantılı mektuplarda ve diğer fiili işlerde önemli bir rol almaya başlamıştı.  Paris ve Soissons'tayken, yeniden tahta geçebilmek için fon ve destek bulmakla ilgilendi.  Thomas Sheridan gibi İskoçya'daki Jakobit hareketinin gücü konusunda kendisine güvence veren Britanya'dan sürülen İrlandalı ve İskoç taraftarlarla gerçekleştirdiği konuşmalar ve adaya çıkması adına Hector Maclean'dan aldığı çağrının ardından, İskoçya'ya gitmeye karar verdi.  Bu gidişindeki amaç, babasını İngiltere, İskoçya ve İrlanda tahtlarına oturtacak bir isyanı kışkırtmaktı.  Charles, bunu finanse edebilmek için Parisli bankacılar John Waters ve George Waters'tan yaklaşık 180.000 livre borç aldı.  Bu fonların bir kısmı, Oxburgh Hall'dan Henry Bedingfield gibi İngiltere'de bulunan davasına sadık kişilerin desteğiyle toplanmıştı. Charles, aldığı kredilerin teminatı olarak, annesinden ona miras kalan büyük büyükbabası Leh Kralı John III Sobieski'nin Sobieski taç mücevherlerini kullandı.  Bu kapsamlı fonları, silah  satın almak, 66 tane silahlı askeri bulunan *Elisabeth* adlı savaş gemisini ve 16 adamı olan savaş gemisi *Du Teillay'ı* (bazen *Doutelle* olarak anılır) donatmak için kullandı. 

Mayıs 1945'te Fontenoy Savaşında elde edilen Fransız zaferinin yarattığı cesaretle Charles ve kurmayları 5 Haziranda İskoçya'ya yelken açtı. Kuzeye yaptıkları seyahat esnasında, Charles'ın kuvvetlerine Kelt Denizinde *HMS Lion* kruvazörü tarafından ateş açıldı.   *Du Teillay, Elisabeth* yüksek ateş gücüyle birlikte *HMS Lion* ile meşgul olurken, Charles ile birlikte *oradan* kaçmak için yelken açtı.  *HMS Lion* geri çekildiğinde, *Elishabeth* beraberinde Charles'ın satın aldığı 1.800 kılıç, 8 top ve 1.500 tüfeğin çoğuyla birlikte tamir görmesi için Brest'e geri dönmek zorunda kaldı.  Ancak diğer gemi *Du Teillay* 23 Haziran 1745'te yedi kurmayı (William Murray, John William O'Sullivan, Sir Thomas Sheridan, Sir John MacDonald, Francis Strickland, George Kelly ve Aeneas Macdonald) ile birlikte Charles'ı İskoçya'nın Eriskay adasına ulaştırdı. Katolik veya Protestan birçok Kuzey İskoçya klanı hala Jakobit davasını desteklemekteydi ve Charles tüm Britanya'daki Jakobitlerce bir isyan başlatmak için bu klanlardan sıcak bir karşılama beklemekteydi. Ancak klan liderlerinden soğuk bir karşılama gördü ve görüştüğü çoğu klan lideri ona Fransa'ya geri dönmesini tavsiye etti. Potansiyel bir yenilginin farkında olarak, Fransız askeri desteği bulunmaksızın adaya ulaşması dolayısıyla Charles'ın vaatlerini gerçekleştiremeyeceğini ve onun kişisel yeteneklerinin bu isyan için yeterli olmadığını düşünmekteydiler. Charles fark edilmeden yeniden yelken açarak Loch nan Uamh körfezine vardı. Bir Fransız filosunun onu destekleyeceğini ummaktaydı ancak bu destek gelmediğinden İskoçya'da bir ordu toplamaya karar verdi.

### İsyanın Erken Aşamaları Prestonpans Zaferi: 1745
Başlangıçta bazı klan şefleri tarafından cesaretinin kırmasına rağmen, Charles'ın başarısızlık durumunda mülkün tam değerinin ödeneceği güvencesi sağlamasının ardından Lochiel'den Donald Cameron'ın çok önemli desteğini aldı.  Bir taraftan başka destekçiler aramaya devam ederken bir yandan da Galce dersleri almaktaydı. 19 Ağustos'ta  babasının sancağını Glenfinnan surlarına asarak Edinburgh'a doğru harekete geçmesini sağlayacak kadar büyük bir kuvvet topladı.  Batıya doğru ilerleyerek Ağustos ayının son haftasında Invergarry Kalesi'ne ulaştı.  Charles'ın güçleri, geçtikleri yolu üzerindeki hükûmet güçlerini geri çekilmeye zorlayarak Corrieyairack Geçidi üzerinden ilerlemeye devam etti.  Önce Blair Kalesi'nde kısa bir süre mola veren  Charles ve kuvvetleri 4 Eylül'de Perth'e ulaştı.  Perth'de, kuvvetlerine Lord George Murray de dahil olmak üzere daha fazla destekçi katıldı. 1715 ve 1719 ayaklanmalarına katılmasına rağmen hükûmet tarafından affedilen Murray, Highland askeri geleneklerini daha iyi anlaması nedeniyle görevi O'Sullivan'dan devraldı ve kuvvetler bu dönemde yeniden organize edildi. 14 Eylül'de Charles ve güçleri Falkirk'i aldı ve Charles, Kilmarnock Kontu'nu kendisine katılmaya ikna ettiği Callendar House'da kaldı.  

Charles'ın Edinburgh'a doğru ilerlemesinde, Inverness'e doğru harekete geçen ve ülkenin güneyindeki bölgeleri savunmasız bırakan İngiliz kuvvetlerinin tercihi etkili oldu.  16 Eylül'de kuvvetleriyle birlikte Longstone şehrinin dışında kamp kurularak şehir zapt edildi.  17 Eylülde ise yaklaşık 2.400 asker ile birlikte Charles Edinburgh'a girdi. Bu dönemde, destekçileri için çeşitli hediyeler ve ödüller ayarlanmıştır.

Bu arada İngiliz bölge şefi Sir John Cope, kuvvetlerini deniz yoluyla Dunbar'a getirmişti. 20 Eylül'de Charles,  Duddingstone'da kuvvetlerini toplandı ve diğer destekçileri ile güçlerini birleştirdi. 21 Eylül'de Charles ve güçleri, İskoçya'daki tek hükûmet ordusu olan  İngiliz ordusunu Prestonpans Savaşı'nda mağlup etti.   Charles'ın savaşın ön cephesinden sadece 50 adım uzakta olduğu söylenmektedir. Kazanılan zaferin sonrasında bu zaferin kendi tebaasına karşı olması nedeniyle pişmanlık duyduğunu ifade etmiştir. Savaş sırasında ise Lord Murray ile  ordunun düzeni konusunda anlaşmazlık yaşadıkları bilinmektedir. Hugh Douglas, ikili arasında yaşanan bu anlaşmazlığın daha sonra Culloden çayırında nihai olarak yenilgiyle sonuçlanacak olan ve giderek kötüleşen bir ilişkiye neden olduğunu öne sürmektedir. 

### İngiltere'nin İstilası: 1745–1746
Prestonpans'taki savaşın ardından ordunun ve kurmayların morali yükselmiştir. Zaferin ardından Charles, büyük ilgi görmekte olduğu Holyrood Sarayı'ndan Edinburgh'a dönmüştür.  Jakobitlerin morali, Fransız desteği iddialarını doğrular biçimde Fransız bir elçilin bir miktar para ve silahlarla birlikte Ekim ortalarında adaya ulaşmasıyla daha da artmıştır. Ancak Charles'ın dostlarından biri olan Lord Elcho İskoçların uzun zamandır Charles'ın otoriter tarzından rahatsız olduklarını ve onun İrlanda'lı danışmanlarının fazlasıyla etkisi altında kalmasından kaynaklanan korkularını daha sonrasında açıklamıştır.  Bu aşamada, Charles'ın davasında yer alan kıdemli liderlerden oluşan bir "Prens Konseyi" oluşturulmuştur. Charles, kendini ilahi olarak atanmış bir hükümdar olduğunu kabul ettiğinden bu konseyin dayatmalarından rahatsızdı, oysa yapılan toplantılar taraflar arasında bölünmeler olduğunu göstermiştir.  Bu konseyde; Perth, Lord George Murray, Thomas Sheridan, John O'Sullivan, Murray of Broughton, Lochiel, Keppoch, Clanranald, Glencoe, Ardsheal ve Lochgarry'nin yer aldığı belirtilmektedir.  Yapılan uzun tartışmaların ardından Charles, konseye İngiltere'nin işgali planını kabul ettirmiştir. Kasım ayına gelindiğinde yaklaşık 6.000 kişilik bir orduyla güneye doğru harekete geçildi. 10 Kasım'da Carlisle teslim oldu.  Güneye devam eden Charles ve ordusu 21 Kasım'da Penrith'e  , ardından 26 Kasım'da  Preston'a ve 29 Kasım'da Manchester'a ulaştı. Ordusu, Derbyshire'daki  Swarkestone Köprüsü'ne kadar güneye ilerledi ve Aralık'ta oraya ulaştı.  

Charles'ın bütün itirazlarına rağmen ordu Derbyshire'a ulaştıktan sonra, konsey Fransız desteğinin ve İngiliz Jakobitlerinin desteğinin yeterli olmaması ve İngiliz ordusunun isyanı bastırmak üzere toplandığı söylentisi nedeniyle İskoçya'ya geri dönmeye karar verdi.   Charles'ın Fransa'dan ayrılışından itibaren İngiliz Jakobitler'den herhangi bir destek alamadığını itiraf etmesi bazı İskoçlarla olan ilişkisinin geri dönüşü olmayan bir şekilde zarar görmesine neden oldu. 6 Aralık'ta  ve Charles'ın ordusu Derby'den ayrıldı ve tekrar İskoçya'ya doğru harekete geçildi.  Geliş rotası takip edilerek Manchester'a vardı.  Ardından Preston, Lancaster ve Kendal üzerinden sonunda 18 Aralık'ta Cumbria'daki Clifton'a ulaşıldı. Burada İngiliz ordusu ile karşı karşıya gelindi.  Jakobit güçleri, Clifton Moor'da gerçekleşen çatışmayı kazanmasının akabinde İskoçya'ya girdi. 

Charles 26 Aralık'ta Glasgow'a ulaştı ve burada 3 Ocak  kadar orduyu dinlendirdi. Stirling Kalesi'ni kuşatma kararı alındı  ve kasaba teslim oldu, ancak kaleyi zapt etmenin özellikle kalenin yoğun topçu gücü göz önüne alındığında Jakobit kuvvetlerinin gücünün üzerinde bir çaba gerektirdiği anlaşıldı. Bu arada İngiliz kuvvetleri kuşatmayı hafifletmeye çalışsa da Ocak 1746'da gerçekleşen Falkirk Muir Muharebesi de Charles'ın kuvvetlerinin zaferiyle sonuçlandı.   Bu zafere rağmen kalenin fethedilememesi kuşatmadan vazgeçilmesine neden olarak Jakobit kuvvetlerinin tekrar kuzeye, Crieff'e ve ardından Inverness'e doğru gitmesini zorunlu kıldı.  Hava düzelene kadar operasyonların durmasıyla, Charles kuvvetleri daha sonra Inverness'te kamp kurdu. Buraya dek II. George'un oğlu Cumberland Dükü Prens William'ın başında olduğu İngiliz güçleri tarafından takip edildiler. 

### Culloden ve Fransa'ya dönüş: 1746
İngiliz kuvvetlerinin Charles'ın ordusunu Culloden çayırında yakalamasıyla 16 Nisan 1746 yılında Culloden Savaşı yaşanmıştır.  Charles, İngiliz kuvvetlerinin yüksek ateş gücünü gerekçe gösteren general Murray'ın itirazlarına rağmen çamurlu açık düzlükte savaşmaya karar verdi.  Onun güvenliğini sağlamak için kurmayları savaşın alanını açıkça görebileceği, ön cephenin uzağında bir noktadan savaşı idare etmesini tavsiye ettiler.  İngiliz ordusunun ilk saldırıyı başlatacağını umduğu için adamlarını İngiliz topçusunun menzili içinde bıraktı.  Bu hatasını fark ettiğinde ise ani bir kararla hücum emri verdi ancak emri gönderdiği ulağı emri ulaştıramadan öldürüldü. İngiliz tüfek ve top ateşi nedeniyle birbiriyle uyumsuz olarak gerçekleşen Jakobit hücumu etkili olamadı.  Merkezde ise Jakobitler kuvvetleri İngilizlerin süngülerine kadar ulaşmış olsalar bile ikinci hattaki askerler tarafından etkisiz hale getirildiler.   Bu hücumdan çok azı kurtulabildi, ancak kuzey doğu alayları ile ikinci hattaki İrlandalı ve İskoç birlikleri uygun emirle Charles ve konsey ile birleşerek kuzeye doğru kaçtılar.   

Yenilginin ardından Murray, savaşa devam etmek niyetiyle bir grup Jakobit'i Ruthven'e götürmeyi başardı. Ancak Charles, ihanete uğradığını düşündü ve Jakobit davasını terk etmeye karar verdi.  Savaş alanından yaklaşık 20 mil uzakta, davanın şüpheli destekçisi Lord Lovat'ın evi olan Gorthleck'te kısa bir süre geçirdi.  Charles daha sonra, Hebridler'e kaçmadan önce, her zaman İngiliz kuvvetlerinin bir adım önünde kalarak Kuzey İskoçya'nın çayırlarında saklandı.  Birçok İskoçyalı, kaçması sırasında ona yardım etti ve hiçbiri başına konan 30.000 sterlinlik ödül için ona ihanet etmedi.  Charles'a Galtrigill'den kılavuz kaptan Donald Macleod ve onu Benbecula'ya götüren Kaptan Con O'Neill gibi destekçiler yardım etti. Charles, 16 Nisan'dan 28 Haziran'a kadar Benbecula, South Uist, North Uist, Harris ve Isle of Lewis'i  dolaştıktan sonra 28 Haziran'da, hizmetçisi "Betty Burke" kılığına girmiş olarak bir tekneye bindirerek Skye Adası'na yelken açtı. Bu kaçışa Flora MacDonald yardım etmiştir.  Charles, Temmuz ayına kadar Skye Adası'nda kaldı ve ardından adaya geri döndü. Charles, birkaç sadık hizmetkarın ve yerel destekçisinin  yardımıyla batı Grampian Dağları'ndaki hükûmet güçlerinden birkaç hafta saklandı.  Yakalanmaktan son anda kurtuldu ve 19 Eylül'de Richard Warren komutasındaki Fransız firkateyni *L'Heureux* ve beraberindeki Marc-Joseph Marion du Fresne komutasındaki *Prince de Conty* ile ülkeyi terk etti.   Bu olay anısına İskoçya'dan ayrıldığı Lochaber'deki Loch nan Uamh'da bulunan bir noktaya *Prince's Cairn* adı verilen bir anıt konuldu. 

## Daha Sonraki Yaşamı

### Avrupa'da Yaşam: 1746–1766
Charles, 29 Eylül  Fransa'ya geri döndü. Dönüşünde, başlangıçta Kral XV. Louis tarafından sıcak karşılandı, ancak Kral'dan ek askeri veya siyasi yardım talebine yönelik çabaları sonuçsuz kaldı.  Bununla birlikte, İskoçya'daki kahramanlıkları nedeniyle aynı anda birçok Parislinin popüler kahramanı ve idolü oldu.  Mart 1747'de, İspanya Kralı VI. Ferdinand ile görüşmek üzere Madrid'e kısa bir ziyaret gerçekleştirdi ama kral tarafından talepleri reddedildi.   Kardeşi Henry ile ilişkisi Henry'nin dini tercihleri nedeniyle kötüleşti.  Aynı zamanda, Roma'da yaşamakta olan babasıyla kardeşi Henry'nin bu eylemini tasvip etmesi nedeniyle iletişimi kesmiştir. 

Fransa'dayken, Charles'ın çok sayıda metresi vardı.   Guemene Prensi Jules'ın karısı olan kuzeni Marie Louise da La Tour d'Auvergne ile olan ilişkisinden çok kısa süre hayatta kalan bir oğlu dünyaya geldi.  Théâtre du Palais-Royal'deki operaya giderken Fransız yetkililer tarafından tutuklandı.   Kısa bir süre Château de Vincennes'de hapsedildi,  daha sonra Avusturya Veraset Savaşını sona erdiren Aix-la-Chapelle Antlaşması'nın hükümleri uyarınca Fransa'dan sınır dışı edildi.   Önce Avignon'daki Papalık bölgesine, ardından 1749'da Lorraine Dükalığı'ndaki Lunéville'e taşındı.   Sonraki yıllarda, gizlice Paris'e birkaç ziyarette bulunduğu bildirildi, ancak Fransız yetkililer tarafından hiç yakalanamadı. 

Charles, yenilgisinden sonra bir Katolik olarak İngiliz ve İskoç taçlarını geri almasının imkansızlığını kabul ederek İngiltere'deki Jakobitlere Protestan olmaya istekli olduğunu bildirdi.  Bu nedenle, 1750'de Londra'yı gizlice ziyaret ederek  Katolik inancından vazgeçti,  ve Protestan oldu.   

Charles, 1745 isyanı sırasında tanıştığı İskoç metresi Clementina Walkinshaw (daha sonrasında Kontes von Alberstrof) ile birkaç yıl sürgünde birlikte yaşadı.  Birçok destekçisi, onun İngiliz hükûmeti tarafından görevlendirilen bir casus olduğundan şüpheleniliyordu. 29 Ekim 1753'te çiftin Charlotte adında bir kızı oldu.    Charles'ın Jakobit davasının çöküşüyle başa çıkamaması, alkol sorununa yol açığından Clementine ve kızı Charles'tan ayrıldı.  

1759'da, Yedi Yıl Savaşı sırasında Charles, Fransız Dış İşleri Bakanı Duc De Choiseul ile Paris'te yapılacak bir toplantıya çağrıldı.  Charles, bu görüşmede tartışmacı ve idealist davranarak iyi bir izlenim bırakmayı başaramadı.  Choiseul, 100.000'den fazla kişiyle tam ölçekli bir İngiltere işgalini planlıyordu,  buna Charles liderliğindeki bir dizi Jakobit'i de eklemeyi umuyordu. Ancak, Charles'tan o kadar az etkilendi ki, Jakobit yardımı olasılığını düşünmedi.  Stuart hanedanı için İngiltere, İskoçya ve İrlanda tahtlarını geri alması için son gerçekçi şansı olan Fransız işgali, sonunda Quiberon Körfezi ve Lagos'ta alınan deniz yenilgileriyle son buldu. 

### Varis: 1766–1788

1766'da Charles'ın babası öldü.  Papa Clement XI, baba James'i yaklaşık 40 yıl önce İngiltere, İskoçya ve İrlanda Kralı olarak "James III ve VIII" olarak tanımıştı, ancak Papa XIII Charles'ı tanımadı. 23 Ocak'ta Charles, papanın izniyle babasının 40 yılı aşkın süredir yaşadığı Palazzo Muti'ye taşındı.  Charles, babasının ardılı olması hakkında hem Fransa hem de İspanya Krallarına mektup yazdı, ancak  her iki hükümdar tarafından da kral olarak tanınmadı.  Roma'daki sosyal hayatına geri döndü, papayı ziyaret etti ve avlanma, atıcılık, balolar, konserler ve oyunlar gibi eğlencelerle uğraştı.  Fakat periyodik olarak odasına kapanarak sonraki yaşamında yeni arkadaşlıklar kuramadığı söylendi.  1770'te Floransa ve Pisa'yı ziyaret ederek şehrin termal banyolarında tedavi gördü. Charles, bir Jakobit istilası olasılığını bir kez daha gündeme alan Duc de Choiseul komutasındaki Fransız yetkililerin izniyle  1771 yılı başlarında Paris'e döndü. Ancak toplantı gününde  sarhoş olduğu ve tutarlı bir şekilde konuşamadığı için bu ihtimal de ortadan kalktı. 

Charles 51 yaşına geldiğinde, Jakobit destekçileri ve Fransızlar, Charles'ın henüz evlenmemiş olması ve Stuart hanedanının tek erkek vârisi olarak yalnızca bekarlığa yeminli bir rahip olan erkek kardeşinin kalmasında endişe etmekteydiler.   Fransızlar ayrıca Britanya'daki hükûmete karşı potansiyel bir silah olarak Stuart soyunu devam ettirmek istediler.   1771'de Charles, Paris'teyken Sir Edmund Ryan'ı kendisine uygun bir gelin bulması için görevlendirdi.  Müstakbel gelinlerle yapılan görüşmelere rağmen kendisine uygun bir eş bulamadı. Birkaç ay sonra, Charles'ın arkadaşı, Duc d'Aiguillion  ve onun kuzeni Charles Fitz-James Stuart, müstakbel gelin olarak baldızı Stolberg-Gedern'li Prenses Louise'i önerdi.  Buna göre, 28 Mart 1772'de Charles, Prenses Louise ile vekaleten evlendi.  Çift kısa bir süre sonra 17 Nisan 1772'de Macerata'da bir araya geldi ve burada evliliğin tamamlandığı bildirildi. 

Yeni evli çift ilk olarak Roma'da yaşadıktan sonra 1774'te Floransa'ya taşındılar ve burada Prens Corsini tarafından kendilerine şimdi *Palazzo del Pretendente* olarak bilinen Palazzo di San Clemente konutu tahsis edildi.  Floransa'da "Albany Kontu" unvanını kullandı ve karısı Louise de "Albany Kontesi" olarak anılmaya başlandı.   Charles'ın sağlığı daha sonraki yaşamında kötüleşti ve astım, yüksek tansiyon, şişmiş bacaklar ve ülserden muzdarip olduğu bildirildi.  1744'te Floransa'dayken, hizmetkarları tarafından arabasına gidip gelmesi için taşınmasını gerektiren hastalıklarından ötürü sürekli acı çekti.  Charles'ın alkolik olduğu da biliniyordu ve bu durum yaşla birlikte kötüleşiyordu.  

Charles ve Louise, 1777'de Floransa'dan ayrıldı ve Roma'ya döndü.  İlişkileri giderek daha tartışmalı hale gelmişti.  Bu durumun bir nedenin, saray mensupları Carl Bonstetten ve İtalyan şair Vittorio Alfieri ile olan zina ilişkileriyle ilgili spekülasyon olduğu söylendi.  Başka bir nedenin, giderek daha fazla mantıksız ve sarhoş olduğu bildirilen Charles'ın bizzat kendisi olduğu belirtildi. Kasım 1780'de  Louise, Charles'tan resmen ayrıldı.  Ayrıldıktan sonra, Charles'ın kendisini fiziksel olarak taciz ettiğini iddia etti.  Bu iddiaya çağdaşlar tarafından genellikle inanılıyordu.  Sonraki yıllarda papa, Charles'a papalıktan almakta olduğu maaşının yarısını ödül olarak verdi ve Charles'ın uluslararası itibarı büyük ölçüde zarar gördü.  Özellikle erkek kardeşi Henry, malikanesinde barındırmayı kabul ettikten sonra, giderek daha izole ve mutsuz bir hayat yaşadığı söylendi. 

1783'e gelindiğinde, Charles'ın sağlığı bozulmaya devam etti ve bir süre o kadar ciddi bir şekilde hastalandı ki kendisine kutsal yağ sürme ayinleri yapıldı. Charles iyileşmesine rağmen, yeni bir vasiyet oluşturmayı kabul etti ve gayri meşru kızı Charlotte için bir meşruiyet belgesi imzaladı.  Charles ayrıca ona İskoçya soyluluğunda bulunan "Albany Düşesi"  ve "Majesteleri" unvanını verdi, ancak bu onurlar Charlotte'a tahta geçme hakkı vermedi.  Charlotte sonraki beş yıl boyunca babasıyla birlikte Floransa ve Roma'da yaşadı. İki yıldan daha kısa bir süre sonra babasının yanından ayrıldı ve Kasım 1789'da   hiç evlenmemiş olarak öldü. Nisan 1784'te Charles, kendisini ziyarete gelen İsveç Kralı III. Gustav tarafından karısı Louise hakkında bir boşanma kararnamesi imzalaması hususunda ikna edildi.  Bu ayrılık, Papalık Devletlerinde böyle bir yasal prosedür bulunmadığından resmi bir boşanma olarak kabul edilmese bile, Louise'in kocasından ayrı yaşamasına yasal olarak izin verildi.  Charles son yıllarının çoğunu Floransa ve Roma'da yaşayarak geçirdi. 1785 yılında son kez Floransa'dan ayrılarak Roma'ya döndü.  Hastalığı nedeniyle doktorları tarafından hafif seyahatlerle sınırlandırıldığı bildirildi. 

## Ölümü

Charles, 30 Ocak 1788'de  67 yaşındayken felç geçirerek Roma'da öldü. Ancak Whitehall Sarayı'ndaki idam iskelesinde infaz edilmiş olan büyükbabası Kral I. Charles ile aynı gün ölmesinin bir şanssızlık olarak kabul edilmesinin önüne geçebilmek amacıyla Kardinaller resmi olarak ölüm tarihini 31 Ocak sabahı olarak ilan ettiler.   Charles'ın mirasının çoğunu varisi kızı Charlotte'a bıraktı.  Vasiyetinde kardeşi Henry için bir miktar tabak ve hizmetkarları için bazı maaşlar dahil olmak üzere birkaç istisna vardı. 

Öldüğünde, yüzünün bir alçısı yapıldı ve vücudu mumyalanarak selvi ağacından yapılmış bir tabutun içine yerleştirildi.   Devedikeni Nişanı, Aziz Andrew Haçı, Jartiyer Nişanı ve Aziz George Haçı ile süslenen Charles, kardeşi Henry'nin ilk kez piskopos olduğu Roma yakınlarındaki Frascati Katedrali'ne gömüldü. Henry'nin 1807'deki ölümü üzerine, Charles'ın kalıntıları (kalbi hariç) Vatikan'daki Aziz Petrus Bazilikası'nın mahzenine taşındı ve orada, erkek kardeşi ve babasınınkilerin yanına gömüldü.  Bu, Antonio Canova'nın Royal Stuarts anıtının daha sonra dikileceği yerin altındaydı.  Annesi Maria da yakınlardaki St Peter's'a gömüldü.  kalbi, bir anıtın altında, zeminin altındaki küçük bir vazoda bulunduğu Frascati Katedrali'nde kalmıştır.  

## Kültürel tasvirler
Charles 18. yüzyıldan itibaren çeşitli resimlerde tasvir edilmiş olup, bunların birçoğu Romantizme ve daha sonra Jakobitlerin Viktorya dönemine ilişkin sergilerine aittir.   Charles'ın 1846'da İskoçya'dan ayrılışı, Francis William Topham'ın bir resminin gravüründe tasvir edilmiştir.. 1892'de John Pettie, Charles'ı Holyroodhouse'daki Balo Salonuna girerken resmetti. Charles ve Jakobitler ayrıca çok sayıda çizimde, baskıda ve nesneler üzerinde tasvir edilmiş, hatta oyulmuş bardaklar gibi nesneler üzerinde arması ve yüzü işlenmiştir. 

Charles tiyatro sahnesinde olduğu kadar çeşitli sinema filmleri ve televizyon programlarında da tasvir edilmiştir. 1948 yapımı yarı biyografik film *Bonnie Prince Charlie'de* David Niven tarafından canlandırılmıştır .  Charles, Amerikalı yazar Diana Gabaldon'ın "*[[Yabancı (Diana Gabaldon romanı)|Yabancı]]*" adlı kitap serisine dayanan tarihi dramatik dizi *[[Outlander (dizi)|Outlander'da]]* Andrew Gower tarafından canlandırılmıştır. Hayatı, *For Bonnie Prince Charlie* (1897), *Young Pretender* (1996) ve *The Glory* (2000) dahil olmak üzere çok sayıda tiyatro oyunun bir bileşenini oluşturmuştu.

Charles'ın mirası ve Jakobitizm hareketindeki rolü bu anlamda yazılıp bestelenen şarkılarda da ortaya çıkmıştır.  Folk şarkıları "Óró sé do bheatha abhaile", "", and "" buna örnek olarak gösterilebilir. Charles'ın İskoçya'dan kaçışı, İngiliz yazar Sir Harold Edwin Boulton'un "The Skye Boat Song" adlı eserinde ve Seán Clárach Mac Domhnaill'in İrlandaca "Mo Ghile Mear" şarkısında anılır.

## Armalar

Charles, bir dönem Galler Prensi olduğuna yönelik iddiada bulunduğu sıralarda, kendi krallığının arması olarak, krallığın varisi olduğu anlamına gelen "*üç noktalı gümüş renkli şerit*"i gösteren başka bir armayı benimsemiştir.

## Kaynakça

## Notlar

## Kaynaklar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* &nbsp;
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış Bağlantılar

* *[https://web.archive.org/web/20110507081522/http://www.nationalgalleries.org/collection/online_az/4%3A322/result/0/3858?initial=D&artistId=3042&artistName=AntonioDavid&submit=1 Prince Charles Edward Stuart] National Galleries of Scotland*
* The Jakobit Rebellion , BBC Radio 4 discussion with Murray Pittock, Stana Nenadic & Allan Macinnes (*In Our Time*, 8 May 2003).