Supikçe

**Supikçe** ya da **Supik dili** (kendilerince *Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun, Alutiitstun*, İngilizce *Alutiiq, Sugpiaq, Suk, Supik, Gulf Yupik, Pacific Gulf Yupik*), Güney Alaska'da **[[Supikler]]** tarafından konuşulan Yupik dilleri kolundan bir Eskimo dili. Alaska Yerli Dil Merkezine göre 3.500 kişilik Supik nüfustan 200 kadarı anadillerini konuşabiliyor.

## Eskimo dilleri içindeki yeri
* Eskimo - Aleut dilleri
** Aleut dilleri
** Eskimo dilleri
*** Yupik dilleri
****Sirenik Yupikçesi
****Öz Yupik dilleri 
*****Sibirya Yupikçesi
*****Naukan Yupikçesi 
*****Alaska Yupikçesi  (Yupikçe & Çupikçe)
*******Supikçe**
*** İnuit dilleri
**** İnyupikçe
**** Batı Kanada İnuitçesi
**** Doğu Kanada İnuitçesi
**** Grönland İnuitçesi

## Adlandırma
Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler tarafından **Aleut** (Rus. *Алеут*) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Yupik Eskimolarını (İng. Alutiiq) kapsıyordu. Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini" anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor. Günümüzde Aleutlar için Alaska'da resmi ve akademik olarak Unangan adı tercih edilmektedir. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (*Kodiak Aleuts*) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur. **Aleut** adının bir varyetesi olan **Alutiiq** adı ise İngilizcede, Ruslardan kalma bir yanlış adlandırmanın devamı olarak, Supikler ve Supikçe için kullanılmaktadır. Alutiiq adı Supiklerin geneli için kullanıldığı gibi, yalnızca Batı Supikleri için de daraltılmıştır ve Doğu Supikleri için *Sugpiaq* ya da *Chugach* adı tercih edilir. Kodiak Adasındaki Supikler, Ruslaşmanın en yoğun olduğu Eskimo halkıdır ve Rusların yerliler için kullandığı Aleut adından bozma Alutiiq adını ikinci bir ad olarak kendileri için kullanırlar. Doğu Supikleri (*Chugach*) ise Alutiiq adı yerine **Sugpiaq** adını kullanırlar. Bu ad Yupiklerin kendileri için kullandığı *Yup'ik* ya da *Yugpiaq* adının bir versiyonudur. Kelime olarak *Suk* (= *Yuk* 'insan') ve *-pik* ya da *-piaq* ('gerçek') yapım ekinden (*postbase*) kuruludur. Aynı ek, Alaska'daki tek İnuit kolundan Eskimo olan İnyupiklerin adında da (*Iñupiaq* < *Iñuk* 'insan' + *-piaq* 'gerçek') bulunur. Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara *Taya'uq* adını verirler. Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) *Kanaaĝin* adıyla anarlar.

***Sugcestun, Sugt'stun, Sugtestun** (dil); konuşanları: **Sugpiaq** (sg), **Sugpiak** (dual), **Sugpiat** (pl) 
***Alutiitstun** (dil); konuşanları: **Alutiiq** (sg), **Alutiik** (dual), **Alutiit** (pl)

Kendilerini adlandırmaları gibi dillerini adlandırma biçimleri de ilginçtir: *Sugcestun* ('insana benzer'), *Alutiitstun* ('Aleuta benzer')

## Anadili
Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

## Diyalekt ve kabileleri
***Batı Supikçesi** [kendilerince *Kaniagmiut*; İngilizce *Koniag Alutiiq, Koniag dialect, Alutiiq (sensu stricto)*]
**Anakara Batı Supikçesi [İngilizce *Koniag Alutiiq of Alaska Peninsula*]
***Ugaassarmiut [İngilizce *Ugashik subdialect*]
***Katmai şivesi [İngilizce *Katmai subdialect*]
**Ada Batı Supikçesi [İngilizce *Koniag Alutiiq of Kodiak Island*] : Kodiak Adasında konuşulan bu lehçe, 1964 Alaska Depreminde (Supikçe: *Aulaluni*) yerle bir olmasından önce Afognak adasında da konuşuluyordu.
***Qik'rtarmiut Sugpiat ya da Qik'rtarmiut Alutiit
****Güney şivesi [İngilizce *Southern subdialect*]. Kodiak adasındaki Akhiok ve Old Harbor şehirlerinde konuşulur.
****Kuzey şivesi [İngilizce *Northern subdialect*]. Kodiak adasındaki Karluk, Larsen Bay, Port lions, Ouzinkie ve Kodiak şehirlerinde konuşulur.
***Tangirnarmiut. Tangirnaq (Woody Island) adasında konuşulur.
***Doğu Supikçesi** [İngilizce *Chugach Alutiiq, Chugach dialect, Chugach Eskimo, Sugpiaq (sensu stricto)*]
**Anakara Doğu Supikçesi [İngilizce *Chugach Alutiiq of Kenai Peninsula*]
***Unegkurmiut
***Yalegmiut
**Ada Doğu Supikçesi [kendilerince *Chugachigmiut*; İngilizce *Chugach Alutiiq of Prince William Sound, Chugach proper*]
***Tyanirmiut
***Shuqlurmiut
***Nutyirmiut
***Palugvirmiut
***Alukarmiut
***Atyarmiut
***Talitlarmiut
***Kangirtlurmiut
***Ugalakmiut

Batı Supikçesi (Kodiak şivesi) ile Doğu Supikçesi ay adlarının karşılaştırması

Batı Supikçesi (Kodiak şivesi) ile Doğu Supikçesi sayı adlarının (*nuumiraq*) karşılaştırması

## Alfabe
Supikçenin ilk örnekleri Kodiak Adasında Ruslar tarafından Kiril yazısıyla kaleme alınmıştır. Bunlar daha çok yerli halk için dua gibi kilise metinleri ve incil ağırlıklı dini yazılardır.

Günümüzde Kodiak adasındaki Batı Supikçesi için 26 harflik Latin alfabesi  kullanılır.

Batı Supikçesinde (Kodiak Adası) uzun ünlüler (*aa, ii, uu*) ile diftonglar (*ai, au, ia, iu, ua, ui*) da bulunur.

## Bazı gramer özellikleri
Supikçe, Eskimo - Aleut dillerinin tipik görünümünü sergiler:

* Kelimelerde üç sayı vardır: tekil, ikil, çoğul

* Kelimeler yalın halde çoğu zaman nominatif eki alırlar: daha çok **-q** ya da **-k**
* Kelimeler (ya da cümleler) 4 bölümden oluşur: kök (*stem*), yapım eki (*postbase*), çekim eki (*ending*), bağlaç (*enclitic*)
* Tamlama (isim ya da sıfat) bulunmaz
* Türkçede iyelik tamlaması (*genitive* + *possessive*) ile ifade edilen (örn: adamın evi) yapılar, Yupikçede iyelik tamlaması olmadığı için ona yakın başka bir yapıyla kurulur: *relative* + *absolutive*:

**isuwim suqaa** : fok midesi

## Örnek cümleler
Batı Supikçesine (Kodiak Adası şivesinde) örnek cümleler:

***Asirtuten-qaa?** - Nasılsın (İyi misin) ?
***Asirtua** - İyiyim
***Asiitua** - İyi değilim
***Camaʼi** - Merhaba 
***Aaʼa** - Evet
***Qangʼa** - Hayır
***Quyanaa** - Teşekkür ederim
***Quyanaasinaq!** - Çok teşekkür ederim!
***Quyanaituq** - Bir şey değil
***Qunuqamken** - Seni seviyorum
***Pingaqamken** - Senden hoşlanıyorum
***Qusuʼamken** - Seni özledim
***Tamaqamken** - Seni bulamadım

## Tükenme tehlikesi

Kodiak Adasında Rus Alaskası döneminde iki dilli olan ve dilleri Ruslarca yazıya geçirilip dini okullarda öğretilen Supikler, Alaska'yı 1867 yılında Ruslardan satın alan Amerika Birleşik Devletleri döneminde üç dilli konuma düştükleri gibi dillerinin kullanımı da büyük ölçüde kısıtlandı. O dönemde Supikçe genelde çocuklarca evde kullanılırken, Rus Ortodoks ayinlerinde Rusça, Amerikan misyoner ve devlet okullarında ise yalnızca İngilizce kullanmaya zorlandılar. Bu zorlamada Amerikan döneminde dayak en etkili yöntemlerden biri idi. Dayakla terbiye edilip dillerini kullanmaları kısıtlanan Supikler aşamalı olarak o zamandan günümüze dil kaybına uğradılar.

Supikçenin özellikle Kodiak Adasında konuşulan biçimi soyu tehlikedeki dillerden olup tükenmeye karşı yaşlı neslin (Supikçe: *cuqlliq*) kılavuzluğunda dilin yeniden kazanılmasına çalışılmaktadır.

Kodiak Adasında dilin yeniden canlandırılması girişimleri olarak, seyahat broşürlerinde ve yerel gazetelerde "hoşgeldiniz" ya da "merhaba" tarzı kalıplaşmış Supikçe cümlecikler kullanma gibi fazla bir işe yaramayan pasif girişimleri bir yana bırakırsak, Kodiak'taki halk radyosu KMXT (http://kmxt.org/ ) tarafından Haftanın Supikçe Kelimesi (*Alutiiq Word of the Week*)  adlı program sesçe en etkili olanıdır. İnternet ortamındaki yayınlar arasında yazıca en etkilisi Supik Müzesi (*Alutiiq Museum* https://web.archive.org/web/20100626075230/http://alutiiqmuseum.org/index.php?option=com_frontpage&Itemid=1) adlı sitedir.

## Alıntılar
Rus Alaskası döneminde (1784 - 1864) Ruslarla ve Rusçayla karşılaşan Supiklerin dillerinde Rusça alıntılar günümüzde de canlılığını sürdürür. Supikler, Ruslaşmanın en yoğun görüldüğü Eskimolardır.

**Cainiq** (< Rus. *чайник*) 'çaydanlık', **cayuq** (< Rus. *чай*) 'çay', **caskaq** (< Rus. *чашка*) 'fincan', **kaminaq** (< Rus. *камин*) 'soba', **kelipaq** (< Rus. *хлеб*) 'ekmek', **kuskaq** (< Rus. *кошка*) 'kedi', **masla** (< Rus. *масло*) 'tereyağı', **muRuk'uuq / muluk'uuq ** (< Rus. *молоко*) 'süt', **nehusiq** (< Rus. *ножик*) 'bıçak', **paltuuk** (< Rus. пальто) 'palto', **piRuq** (< Rus. *пирог*) 'börek; turta', **saalaq** (< Rus. *сало*) 'yağ, içyağı', **stakanaq** (< Rus. *стакан*) 'bardak', **slaapaq** (< Rus. *шляпа*) 'şapka'.

Amerikan döneminde de İngilizceden geçen alıntılar bulunur:
**haatkiik** (< İng. *hotcake*) 'krep, pankek', **mastaq** (< İng. *mustard*) 'hardal', ...
 
Yerli dillerden Eyakça ile Tlingitçeden de Supikçeye kelime geçmiştir.

## Ayrıca bakınız
* Alaska Yerli Dil Merkezi

## Dipnotlar

## Kaynakça
*Alutiiq Museum, Alutiiq Word of the Week Archives (Batı Supikçesi)
*John E. Smelcer, Alutiiq Noun Dictionary and Pronunciation Guide , Common Nouns in Prince William Sound and Kenai Peninsula Region Alutiiq (Excluding Kodiak Island) (Doğu Supikçesi)

## Dış bağlantılar
*Chugachigmiut, Regional Culture and Language Program