1923 Krakow isyanı

**1923 Kraków İsyanı**, 6 Kasım 1923'te Polonya'nın Kraków kentinde bir grev sırasında meydana gelen şiddetli bir isyandı. Olay, özellikle Marksist kaynaklar tarafından 1923 Kraków ayaklanması olarak da adlandırılıyor. Göstericiler, Ana Pazar Meydanı bölgesinin kontrolünü ele geçirdi ve bazı birlikleri silahsızlandırdı. Sonunda askerlere ve polise işçilere ateş açma emri verildi, ancak bazı askerler bunu reddetti. Biri Dziadek ("Dede") adlı üç zırhlı araç, Pazar Meydanı bölgesindeki işçiler tarafından ele geçirildi. 18-30 kadar işçi ve 14 asker öldürüldü. Polis ölmedi, ancak 31 kişi yaralandı.

## Arka plan
Polonya'nın parçalanmasının ardından Polonya, Birinci Dünya Savaşı'nın sonrasında 1918'de bağımsızlığını yeniden kazandı, ancak 1920'nin sonlarına kadar ekonomik bunalım ve hiperenflasyon da dahil olmak üzere zorlu bir ekonomik durumla başa çıkarken Sovyet-Polonya Savaşı gibi çeşitli askeri çatışmalara karıştı. İşçi hakları kısıtlandı, maddi durumları büyük ölçüde kötüleşti ve Polonyalı sosyalistler, Wincenty Witos'un başbakan olduğu Endecja ve Chjeno-Piast koalisyon hükûmetine karşı çıktılar. Aynı zamanda Witos ve adamları, o sırada Sulejowek'teki malikanesinde kalan Józef Piłsudski'nin iktidara dönmek için her fırsatı kullanacağından korkuyorlardı. Marshall kendini resmen özel bir kişi olarak tanıtıyordu ama evi polis tarafından dikkatle gözetleniyordu.

1923 sonbaharında ülke genelinde yüzlerce grev gerçekleşti. İlk başta, Polonya hükûmeti işçi gösterisine karşı hoşgörülü bir politika benimsedi, ancak 1922'de polis hiçbir şey yapmazken Polonya cumhurbaşkanının bulunduğu bir vagonun işçiler tarafından taş yağmuruna tutulduğu bir skandaldan sonra bu politika değişti. Ekim 1923'te demiryolları militarize edildi ve grev yapan demiryolu işçileri askere alındı. İşçi grevlerinin ve gösterilerinin de yapıldığı Kraków'da, yerel askeri komutan General Józef Czikiel, grev yapan demiryolu işçileri için özel mahkemeler kurdu. Yanıt olarak, 5 Kasım'da Polonya Sosyalist Partisi genel grev ilan etti.

## Kraków'daki isyanlar
5 Kasım'da hükûmet her türlü gösteriyi yasakladı, ancak bu kararname Kraków işçileri tarafından dikkate alınmadı. Bu nedenle, bazıları makineli tüfeklerle donanmış birlikler, 6 Kasım sabahı erken saatlerde şehrin sokaklarına ve şehrin dört bir yanındaki önemli noktalara konuşlandırıldı. Bir gün önce, Polonya Sosyalist Partisi (Polska Partia Socjalistyczna, PPS) hükûmetin demiryollarını militarize etmesine (demiryolu işçilerinin bir ay süren grevini sona erdirmek için emredildi) ve diğer kısıtlamalara yanıt olarak genel grev ilan etmişti. İşçiler polisle çatıştı, ancak durum o gün daha fazla ilerlemedi.

6 Kasım sabahı geç saatlerde başka bir büyük işçi gösterisi başladı ve bazı kaynaklarda Kanlı Salı olarak tanımlanan olaylarla sonuçlandı. Her şey, protestocuların o gün için bir gösteri yapılması planlanan Dunajewskiego Caddesi'ndeki İşçi Evi'ne yaklaşmasıyla başladı. Ancak, Ev kilitliydi ve önünde bazıları tüfekli ve süngülü polisler vardı. Öfkeli işçiler polise yaklaştı ve ardından yakındaki bir otelde bulunan polislerden biri kalabalığa ateş etti. Kalabalığı ateşleyen kıvılcım buydu. Göstericiler polise koşarak bazı polis memurlarını etkisiz hale getirdi. Aynı zamanda, Planty Park'ta polise yardım etmek için çağrılan bir Polonya Ordusu alayı belirdi. İşçiler "Yaşasın Józef Piłsudski" sloganları atmaya başladılar ve bunu duyan askerler, sevgili komutanlarını onurlandırmak için silahlarını bıraktılar. Kısa süre sonra, çoğu Sovyet-Polonya Savaşı'nın iyi eğitimli gazileri olan göstericilerin ellerinde tüfekler vardı.

Durum çok ciddileştiğinden, yerel yetkililer, astlarına kalabalığa saldırmalarını emreden deneyimli bir asker olan Rotmistrz Lucjan Bochenek komutasındaki 8. Alay'ın süvari birliklerini çağırdı, ancak atlar ıslak kaldırımlarda koşamadı ve birçoğu kaydılar ve düştüler. İşçiler dağıldı ve birçoğu yakınlardaki evlere saklanarak ateş açtı. Bochenek ve yardımcısı Mieczyslaw Zagorski öldürüldü ve şok geçiren süvari birlikler "Yaşasın Pilsudski! Kahrolsun Witos hükümeti!" sloganı atan işçiler tarafından silahsızlandırıldı. Başka bir süvari birliği de silahsızlandırıldı ve süvari komutanı 2 bacağından da vuruldu.

General Czikiel'in emriyle, göstericilerle savaşmak için gönderilen ordu birliklerinin başına Albay Becker bırakıldı. Atlı birliklerin başarısızlığını öğrenen Becker, önceki gece Katowice ve Lviv bölgesinden nakledilen piyade alaylarını harekete geçirdi. Bu sırada işçiler Enternasyonal marşlarıyla barikatlar kuruyor, polis ve asker birlikleriyle yeniden çatışıyorlardı. Göstericiler, Ana Pazar Meydanı bölgesinin kontrolünü ele geçirdi ve bazı birlikleri silahsızlandırdı. Sonunda askerlere ve polise işçilere ateş açma emri verildi, ancak bazı askerler bunu yapmayı reddetti. Üç Zırhlı araç kullanıldı; Dziadek adlı biri, pazar meydanı alanında işçiler tarafından ele geçirildi. Zırhlı aracın sürücüsü hayatını kaybederken, araçta bulunan iki asker de ağır yaralandı.

6 Kasım öğlen saatlerinde, Kraków Ana istasyonu çevresinde konuşlanmış polis ve ordu birimleri ve voyvoda ofisleri ile şehir merkezi işçilerin kontrolü altındaydı. O sırada, göstericiler arasında, ağır silahlara sahip büyük ordu birliklerinin yolda olduğu söylentileri dolaşmaya başladı. Bununla birlikte, durumdan endişe duyan Varşova hükûmeti, muhalefetle çoktan müzakerelere başlamıştı ve daha fazla çatışmayı önleyen beş saatlik bir ateşkes ilan edildi. Toplamda, yaklaşık 18 ila 30 işçi ve 14 asker öldürüldü (talihsiz bir suçlamadan 11 süvari dahil) ve 101 asker yaralandı. Hiçbir polis ölmedi, ancak 31 polis yaralandı. Sivillerden 10'u ağır yaralandı. Ayrıca göstericiler 61 ordu atını öldürdü.

## Sonrası
6 Kasım'a kadar Polonya hükûmeti PPS ile müzakere etmeye istekli olduğunu açıkladı, ateşkes üzerinde anlaşmaya varıldı ve isyanlar yatıştı. Hükûmet, demiryollarının askerileştirilmesi konusundaki kararını geri almayı kabul etti; Kraków Voyvodalığının popüler olmayan voyvodası Kazimierz Gałecki'nin yerini Karol Olpiński aldı; ve General Józef Czikel (Kraków Askeri Bölgesi No. V komutanı) Lucjan Żeligowski ile değiştirildi. Buna karşılık sosyalistler grevi sona erdirme sözü verdiler ve tüm işçileri ertesi gün işe dönmeye çağırdılar. Kraków'da polis, silahlı işçiler tarafından geçici olarak devriye gezilen sokaklardan çekildi.

Giderek daha az popüler olan Chjeno-Piast hükûmeti, kısmen Kraków isyanlarını yönetmesi nedeniyle Aralık 1923'te istifa edecekti. Kraków dışında, Kasım 1923'ün başlarında, Tarnów ve Boryslaw gibi diğer güney Polonya şehirlerinde şiddetli sokak gösterileri ve polisle çatışmalar yaşandı, çok sayıda insan yaralandı ve öldürüldü. Öldürülen tüm süvariler, isimlerinin yazılı olduğu bir anıtın dikildiği Kraków'daki Rakowicki Mezarlığı'na gömüldü.

## Kaynakça