Aleutlar

**Aleutlar** ya da **Unanganlar** (Aleutça: Unangan (batı) ya da Unangas (doğu)), Kuzey Pasifik Okyanusu ile Bering Denizi arasında yer alan Aleut Adaları’nın yerli halkıdır. Hem Aleutlar hem de adalar, siyasi olarak ABD’nin Alaska eyaleti ile Rusya Federasyonu’na bağlı Kamçatka Krayı arasında bölünmüştür.

Bu topluluk, Aleut dili olan Unangam Tunuu’da Unangax̂ adıyla da bilinir. Alaska’nın Aleut Bölgesi’nde federal olarak tanınmış 13 Aleut kabilesi bulunmaktadır. 2000 yılında ise Rusya’daki Aleutlar, bir hükümet kararnamesiyle “nüfusça az olan yerli halk” statüsünde tanınmıştır.

## Adlandırma
Alaska'yı Aleut Adalarından keşfe başlayan Rus kâşif, kürk tüccarı ve yerleşimciler (*промышленник*) tarafından **Aleut** (dönemin Rusçasıyla **Алеутъ**) adı verilen yerliler, o zamanın Rusçasında bugünkü Aleutları ve Kodiak adasındaki Supik Eskimolarını kapsıyordu.

Rusçadaki Aleut adının kökeni olarak:
* Rusçadaki Aleut adının, keşifteki Sibirya halklarından (? Çukçi) kılavuzların dilinde "sahil sakini" anlamına gelen bir kelimeden çıktığı sanılıyor.
** Çukçi dilinde Eskimolar için kullanılan **A´lvayê´lilit** (harfiyen 'yabancı dilliler') adlandırması da vardır.
* G. Menovşçikov gibi kimi uzmanlara göre Unanganca **allíthuh** ('topluluk') kelimesinden gelir.

Aleutlar ile Supikleri bir tutup aynı adla anan Ruslar, Aleut Adalarındaki Aleutlardan ayırmak için Kodiak Adasındaki Supikleri "Kodiak Aleutu" ve dillerini de "Kodiak Dili" olarak adlandırmışlardır. İngilizcede "Kodiak Aleutları" (*Kodiak Aleuts*) adı da Ruslardan kalan yanlış adlandırmanın sonucudur.

* İngilizcede Aleut adlandırma karışıklığı Rusların kullanımına dayanmaktadır:
** **Aleutian Aleut** (*Unangan*)
** **Kodiak Aleut** (*Sugpiaq*)
* Uzun yıllar Ruslaşma asimilasyonu geçirdikleri için;
** **Kodiak Supikleri**, Ruslardan kalma *Aleut* adını günümüzde **Alutiiq** biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları *Sugpiaq*.
** **Batı Aleutları**, Ruslardan kalma *Aleut* adını günümüzde **Aliguutax̂** biçiminde kendilerine ikinci ad olarak verirler. Birincil adları kabile kabile *Naahmiĝus* ve *Niiĝuĝis*.
* Yan yana yaşamaktan dolayı kültürleri benzer olan iki halk birbirlerini ayrıt eder:
** Kodiak Adasındaki Supikler Unangan denilen Aleutlara **Taya'uq** adını verirler.
** Aleutlar (Unangan) da Supikleri (Alutiiq) **Kanaaĝin** adıyla anarlar.

Günümüzde bu karışıklığı bertaraf etmek ve kendi verdikleri adı kullanma yönelimiyle **Aleut** halkı ve dili için Alaska'da akademik çevrelerde **Unangan** adı tercih edilmektedir.

## Nüfus
Rusya'da 1897 yılında yapılan ilk genel nüfus sayımından iki yıl önce "Rus İmparatorluğu’nda Yaşayan Halkların Alfabetik Listesi" başlığıyla bir ön çalışma yapılmış. 1895 yılında Petersburg’ta yayınlanan bu listede Rusya halklarının değişik yayınlarda yer alan ve farklı yıllara ait nüfus bilgileri derlenerek dilleri, dini inançları ve yaşadıkları bölgeyle ilgili kısa bilgiler verilmiştir. Buna göre Aleutların (Алеуты [Унангуны]) 1871 yılındaki nüfusu 1.913 kişidir.

Alaska'da 1980 ile 1992 yıllarında Eskimo-Aleut dilli halkların nüfusu ve anadillerini konuşabilenlerin sayısı

Rusya Federasyonuna bağlı Komandor Adalarındaki Aleutların yıllara göre nüfusu :

* 1901	**502**
* 1902	**523**
* 1903	**509**
* 1904	**512**
* 1905	**514**
* 1906	**499**
* 1913	**516**
* 1917	**449**
* 1921	**377**
* 1922	**381**
* 1923	**364**
* 1927	**345**
* 1935	**367**

## Dil ve Eğitim

Günümüzde Aleutların eğitim gördüğü okullar 4 okul bölgesinde toplanır:
* **Aleutian Region School District**
* **Pribilof School District**
* **Aleutians East Borough School District**
* **Unalaska City School District**

1987-1988 döneminde Alaska okul bölgelerinde Aleut öğrencilerin sayısı :

## Diyalekt ve kabileler
**[[Unanganca]] (Aleutça)** [kendilerince *Unangam Tunuu* (dil), *Unangax̂* (sg), *Unangax* (dual), *Unangan* (pl/Doğu lehçesinde), *Unangas* (pl/Batı lehçesinde)].

Diyalekt ve kabileleri:

* **Uzak Batı Unangancası**
** **Sasignan Unangancası** [kendilerince *Sasignan*; Doğu lehçesinde *Sasxinan*; Batı lehçesinde *Sasxinas*; İngilizce *Attuan*]. Attu, Agattu, Semichi adalarında konuşulur.
** **Rus Unangancası** [kendilerince *Kasakam Unangangis* 'Rus Aleutları'; İngilizce *Copper Island Aleut*; Rusça *медновский язык*]. Rusça temelli Sasignan kreolü olup Rusya Federasyonuna bağlı Komandor adalarında (Остров Беринга и Медный Остров) konuşulur.
* **Orta Batı Unangancası** [kendilerince *Aliguutax̂*; İngilizce *Atkan, Western Aleut*]
** **Naahmiĝus**. Delarof (Amatignak, Tanaga) adalarında konuşulur.
** **Niiĝuĝis**. Andreanof (Kanaga, Adak, Atka, Amlia, Seguam) adalarında konuşulur.
* **Doğu Unangancası** [İngilizce *Eastern Unangan, Eastern Aleut*]
** **Akuuĝun** ya da **Uniiĝun**. Four Mountains Adaları (Amukta, Kagamil) adalarında konuşulur.
** **Qawalangin**. Fox (Umnak, Samalga, Unalaska'nın batısı) adalarında konuşulur.
** **Qigiiĝun**. Krenitzin (Unalaska'nın doğusu, Akutan, Akun, Tigalda) adalarında konuşulur.
** **Qagaan Tayaĝungin**. Sanak (Unimak, Sanak) adalarında konuşulur.
** **Taxtamam Tunuu**. Belkofski'de konuşulur.
** **Qaĝiiĝun**. Shumagin adalarında konuşulur.

## Barınak
Geleneksel Aleut evi (*ulax̂* «ev»), adalarda sert esen rüzgâra dayanabilmesi için Eskimo köy odası gibi yarı yarıya toprağa gömülüdür. Günümüzde bu evler artık kullanılmamakta, Aleutlar da diğer Alaskalılar gibi modern binalarda kalmaktadır.

## Ayrıca bakınız
* Aleut yağmurluğu
* Alaska Yerli Dil Merkezi
* Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası
* Alaska Yerli Bölge Şirketleri
* Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi

## Dip notlar