Tıpta Uzmanlık Eğitimi

**Tıpta uzmanlık** (veya **tıp ihtisası**), altı yıllık tıp fakültesi eğitimini başarıyla tamamlayarak "tıp doktoru" unvanını alan hekimlerin; belirli bir tıbbi disiplinde (örneğin iç hastalıkları, radyoloji, beyin ve sinir cerrahisi) ileri düzey bilgi, beceri ve yetkinlik kazanmak amacıyla gördükleri lisansüstü mesleki eğitim sürecidir.

Türkiye'de uzmanlık eğitimi, *"1219 sayılı Tababet ve Şuabatı San'atlarının Tarzı İcrasına Dair Kanun"* ve bu kanuna dayanılarak çıkarılan *"Tıpta ve Diş Hekimliğinde Uzmanlık Eğitimi Yönetmeliği"* esaslarına göre yürütülür. Eğitimi başarıyla tamamlayan hekimlere **"Uzman Doktor"** (Uzm. Dr.) veya cerrahi branşlar için **"Operatör Doktor"** (Op. Dr.) unvanı verilir.

Tıpta uzmanlık belgesi, akademik yetkinlik açısından kanunen Doktora (PhD) derecesine eşdeğer kabul edilir. Bu sayede uzman hekimler, ayrıca bir doktora programını tamamlamalarına gerek kalmaksızın, gerekli akademik kriterleri (yayın, atıf, ders verme vb.) sağladıkları takdirde Doçentlik unvanına başvurabilirler.

## Tarihçe

Türkiye'de tıp uzmanlığı kavramı, Osmanlı İmparatorluğu'nun son dönemlerinde Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane bünyesindeki usta-çırak ilişkisine dayanır. Cumhuriyet'in ilanı sonrası modern anlamda uzmanlık eğitimi, 1928 yılında kabul edilen 1219 sayılı kanunla yasal zemine oturmuştur.

1950'li yıllara kadar uzmanlık eğitimi ağırlıklı olarak üniversite hastanelerinde ve sınırlı sayıdaki numune hastanesinde verilirken; sağlık hizmetlerinin sosyalleştirilmesi ve SSK hastanelerinin kurulmasıyla eğitim veren kurum sayısı artmıştır. Uzmanlık eğitiminin standardizasyonu ve merkezi bir sınavla (TUS) asistan alımı ise 1987 yılında başlamış, bu tarih Türk tıp eğitiminde bir dönüm noktası olmuştur.

## Yasal çerçeve ve yönetim
Türkiye'de tıpta uzmanlık eğitiminin standartlarını belirleyen, müfredatı oluşturan, kontenjanları planlayan ve eğitim kurumlarını denetleyen en üst idari karar mercii, Sağlık Bakanlığı bünyesinde faaliyet gösteren *[[Tıpta Uzmanlık Kurulu]]*dur (TUK).

Kurul; Sağlık Bakanlığı Müsteşarı (veya yardımcısı) başkanlığında, Yükseköğretim Kurulu (YÖK) tarafından seçilen üyeler, Tıp Fakültesi Dekanları, Eğitim ve Araştırma Hastanesi Başhekimleri ve Türk Tabipleri Birliği temsilcisinden oluşur.

TUK'un temel görevleri şunlardır:
* Uzmanlık dallarının eğitim sürelerini belirlemek ve güncellemek.
* Her branş için "Çekirdek Eğitim Müfredatı"nı (TUKMOS) oluşturmak.
* Eğitim kurumlarının fiziki ve akademik yeterliliklerini denetleyerek yetkilendirmek (akreditasyon).
* Yurt dışında yapılan uzmanlık eğitimlerinin Türkiye'deki denkliğini değerlendirmek.

## Eğitime giriş: TUS
Uzmanlık eğitimine başlayabilmek için Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi (ÖSYM) tarafından yılda iki kez (ilkbahar ve sonbahar dönemlerinde) düzenlenen merkezi *[[Tıpta Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavı]]*nda (TUS) başarılı olmak gerekmektedir.

Sınav; Adana, Ankara, Antalya, Bursa, Diyarbakır, Erzurum, İstanbul, İzmir, Kayseri, Konya, Malatya, Samsun, Trabzon ve Van olmak üzere 14 merkezde gerçekleştirilir. Dünyanın en rekabetçi ve zorluk derecesi en yüksek akademik sınavlarından biri olarak kabul edilen TUS, hekimlerin kariyer rotasını belirleyen temel belirteçtir.

### Sınav içeriği
TUS, "Temel Tıp Bilimleri" ve "Klinik Tıp Bilimleri" olmak üzere iki oturumdan oluşur. Her bir testte 100 çoktan seçmeli soru bulunur ve adaylara her oturum için 135 dakika süre verilir.
* **Temel Tıp Bilimleri Testi:** Anatomi (%14), Histoloji ve Embriyoloji (%8), Fizyoloji (%10), Tıbbi Biyokimya (%22), Tıbbi Mikrobiyoloji (%22), Tıbbi Patoloji (%22), Tıbbi Farmakoloji (%22).
* **Klinik Tıp Bilimleri Testi:** Dahiliye Grubu (%42), Pediatri (%30), Cerrahi Grubu (%36), Kadın Hastalıkları ve Doğum (%12).

### Tıp dışı meslek mensupları
1219 sayılı kanun gereği; eczacı, kimyager ve veteriner hekimler de tıpta uzmanlık eğitimi alabilirler. Ancak bu meslek grupları sadece "Tıbbi Biyokimya" veya "Tıbbi Mikrobiyoloji" gibi laboratuvar branşlarını tercih edebilirler ve sadece TUS'un Temel Tıp Bilimleri oturumuna girerler.

## Kurumsal yapılanma ve kadro türleri
Tıpta uzmanlık eğitimi, eğitimin verildiği kurumun statüsüne göre (üniversite veya bakanlık) idari ve hukuki açıdan ciddi farklılıklar gösterir. Asistan hekimlerin (tıpta uzmanlık öğrencisi) özlük hakları, maaşları ve tayin durumları, yerleştikleri kadronun türüne göre belirlenir.

### 1. Üniversite Hastaneleri (YÖK Kadroları)
Devlet üniversitelerinin tıp fakültelerinde eğitim gören asistanlar, *[[2547 Sayılı Yükseköğretim Kanunu]]*'na tabidirler. Resmi unvanları Araştırma Görevlisi'dir (Dr. Arş. Gör.). Bu kadrolar kendi içinde ikiye ayrılır:
* **33/a Kadrosu:** Daimi araştırma görevlisi kadrosudur. Güvencesi yüksektir ancak son yıllarda asistan alımlarında kullanımı azalmıştır.
* **50/d Kadrosu:** Lisansüstü eğitim süresiyle sınırlı sözleşmeli kadrodur. Uzmanlık eğitimi bittiği gün, hekimin üniversite ile ilişiği otomatik olarak kesilir.
* **Özellikleri:** Üniversite hastanelerinde hiyerarşi daha akademiktir, teorik eğitim ve araştırma olanakları geniştir, ancak vaka sayısı bakanlık hastanelerine göre daha az olabilir.

### 2. Sağlık Bakanlığı Hastaneleri (EAH Kadroları)
Sağlık Bakanlığı'na bağlı Eğitim ve Araştırma Hastanelerinde (EAH) eğitim gören asistanlar, *[[657 Sayılı Devlet Memurları Kanunu]]*'na tabi olarak "Devlet Memuru" statüsünde çalışırlar.
* **SBA Kadrosu (Sağlık Bakanlığı Adına):** Bazı üniversite hastanelerinde, kadrosu Sağlık Bakanlığı'nda olan ancak eğitimi üniversitede alan asistanlar bulunur. Bu asistanlar eğitimi üniversitede alır, maaşını bakanlıktan alır ve uzman olunca bakanlık tarafından tayin edilir.
* **Özellikleri:** EAH'lerde hasta çeşitliliği ve pratik uygulama (hands-on) imkanı çok yüksektir. Asistanlar çok sayıda vaka görerek mezun olurlar.

### 3. Birlikte Kullanım (Afiliasyon) ve SBÜ
2015 yılında kurulan Sağlık Bilimleri Üniversitesi (SBÜ) ile Türkiye'deki asistan eğitiminde yeni bir model doğmuştur. Sağlık Bakanlığı'na bağlı birçok köklü Eğitim ve Araştırma Hastanesi (Örn: Şişli Etfal Hastanesi, Ankara Numune Hastanesi), SBÜ ile "Birlikte Kullanım Protokolü" imzalayarak üniversite hastanesi statüsü kazanmıştır. Buradaki asistanlar hukuken bakanlık personeli olsalar da, akademik olarak SBÜ öğrencisi sayılırlar.

### 4. Vakıf Üniversiteleri
Vakıf üniversitelerinde uzmanlık eğitimi gören hekimler, devlet üniversitelerinden farklı olarak *[[4857 Sayılı İş Kanunu]]* hükümlerine göre, üniversite ile imzaladıkları "Belirli Süreli İş Sözleşmesi" ile istihdam edilirler. Maaş ve çalışma koşulları üniversite mütevelli heyeti tarafından belirlenir; ancak YÖK mevzuatı gereği, vakıf üniversitesi asistanının maaşı emsali devlet üniversitesi asistanından düşük olamaz.

## Eğitim süreci ve içerik
Uzmanlık eğitimi, usta-çırak ilişkisi ile modern akademik müfredatın harmanlandığı hibrit bir süreçtir.

### TUKMOS ve Asistan Karnesi
Eğitimin standardizasyonu için Tıpta Uzmanlık Kurulu, her branş için "Tıpta Uzmanlık Kurulu Müfredat Oluşturma Sistemi" (TUKMOS) adı verilen çekirdek eğitim programını hazırlamıştır.
* Her asistanın, eğitimi boyunca yaptığı ameliyatları, girişimsel işlemleri (örn: endoskopi, anjiyografi), izlediği hasta sayılarını ve katıldığı seminerleri *"Asistan Karnesi"*ne işlemesi ve anabilim dalı başkanına onaylatması zorunludur. Uzmanlık sınavına girebilmek için bu karnenin %100 doluluğa ulaşması gerekir.

### Rotasyonlar
Tıbbın multidisipliner yapısı gereği, asistanlar kendi ana branşları dışındaki ilgili kliniklerde belirli sürelerle çalışmak zorundadır.
* *Örnek:* Bir çocuk sağlığı ve hastalıkları asistanı; eğitimi süresince çocuk cerrahisi, dermatoloji, çocuk ve ergen psikiyatrisi ve enfeksiyon hastalıkları kliniklerinde rotasyon yapar.

### Kıdem sistemi ve hiyerarşi
Tıp eğitimi, askeri disipline benzeyen katı bir hiyerarşi içerir. Bu hiyerarşi yönetmeliklerde yazmasa da, kliniklerin geleneğinde (teamül) çok güçlüdür:
* **Çömez Asistan (Junior):** Eğitimin ilk yılındaki asistandır. Servis işleyişi, dosyalama, kan alma, hasta takibi gibi temel ve yoğunluğu yüksek işleri yürütür.
* **Ara Kıdemli:** 2. ve 3. yılındaki asistanlardır. Nöbet sayıları azalır, poliklinik yapma ve acil konsültasyon bakma yetkisi kazanırlar.
* **Başasistan (Senior):** Kliniğin en kıdemli asistanıdır. Uzmanlık sınavına hazırlanır. Hocalar ile asistanlar arasındaki köprüdür; nöbet listelerini hazırlar, çömezlerin eğitimini denetler ve klinik işleyişi yönetir.

## Çalışma şartları ve nöbetler
Tıpta uzmanlık eğitimi, 7 gün 24 saat kesintisiz hizmet sunumu üzerine kuruludur. Bu nedenle asistan hekimler, normal mesailerine ek olarak "nöbet" tutarlar.
* **Nöbet Sayısı:** Yönetmeliğe göre bir asistan ayda en fazla 8 nöbet tutabilir. Ancak personel yetersizliği olan kliniklerde bu sayı fiilen 10-12'ye kadar çıkabilmektedir.
* **Nöbet Süresi:** Nöbetler genellikle 24 saat (blok nöbet) veya 16 saat (akşamdan sabaha) şeklindedir.
* **Nöbet Ertesi İzin:** 24 saatlik nöbetin ardından hekimin dinlenmesi yasal bir haktır. Ancak yoğun iş yükü nedeniyle bazı kliniklerde asistanlar nöbet çıkışı mesaiye devam etmek zorunda kalabilmektedir, bu durum "36 saatlik çalışma" anlamına gelir ve tükenmişlik sendromunun en büyük sebebidir.

## Uzmanlık tezi ve bitirme
Asistanlığın son yılına gelen hekimin uzman olabilmesi için iki temel şartı yerine getirmesi gerekir:

# **Uzmanlık Tezi:** Asistan, bir hocasının danışmanlığında özgün bir hipoteze dayalı bilimsel araştırma (prospektif, retrospektif veya deneysel) yapmalıdır. Bu çalışma tez kitapçığı haline getirilir ve jüri önünde savunulur. Tezi reddedilen asistanın eğitimi 6 ay uzatılır.
# **Uzmanlık Sınavı (Bitirme Sınavı):** Tezi kabul edilen asistan; fakülte veya hastane tarafından kurulan 5 kişilik profesör/doçent jürisi önünde sınava alınır. Sınav genellikle sözlü ve/veya hasta başı pratik uygulama şeklindedir. Başarılı olan aday, tutanakla "Uzman" ilan edilir.

## Devlet Hizmet Yükümlülüğü (DHY)
Türkiye'de sağlık personeli dağılımını dengelemek amacıyla, 3359 Sayılı Sağlık Hizmetleri Temel Kanunu gereği "Mecburi Hizmet" uygulanır. Uzmanlığını alan her hekim, diplomasının tescil edilmesi için Sağlık Bakanlığı tarafından atandığı bir ilde görev yapmak zorundadır.
* **Süre:** Görev yapılan bölgenin sosyo-ekonomik gelişmişlik sırasına göre (1. Bölge'den 6. Bölge'ye kadar) hizmet süresi *300 gün ile 600 gün* arasında değişir.
* **Yaptırım:** DHY'yi tamamlamayan hekimin diploması teslim edilmez ve bu hekim özel hastanelerde çalışamaz.

## Yan dal uzmanlığı (Yandal)
Ana uzmanlık dallarında eğitimini tamamlayan hekimler, daha spesifik bir alanda uzmanlaşmak için *Tıpta Yan Dal Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavı*'na (YDUS) girerler. Yan dal eğitimi de 2-3 yıl sürer ve bitiminde tekrar bir DHY süreci vardır.

## Branşlar ve eğitim süreleri
Tıpta Uzmanlık Kurulu (TUK) tarafından belirlenen ana uzmanlık dalları ve eğitim süreleri şöyledir:

## Meslek örgütleri
Uzmanlık öğrencilerinin (asistan hekimlerin) haklarını savunmak ve çalışma koşullarını iyileştirmek amacıyla çeşitli örgütlenmeler mevcuttur. Bunların en aktifi, Türk Tabipleri Birliği (TTB) bünyesinde yapılanan *Asistan ve Genç Uzman Hekim Kolu*dur (AGUH). AGUH, "nöbet ertesi izin", "eğitim hakkı" ve "şiddetsiz çalışma ortamı" gibi konularda savunuculuk faaliyetleri yürütmektedir.

## Ayrıca bakınız
* Tıp doktoru
* Tıpta Uzmanlık Eğitimi Giriş Sınavı (TUS)
* Doçent

## Kaynakça