Bosna-Hersek mimarisi

**[[Bosna-Hersek]] mimarisi,** siyasi ve sosyal değişikliklerin bölgenin farklı kültürel ve mimari alışkanlıklarının yaratılmasını belirlediği dört ana dönemden büyük ölçüde etkilenmektedir.

## Ortaçağ mimarisi

Bosna'daki ortaçağ dönemi mimarisi Osmanlı İmparatorluğu'nun işgaline kadar devam etmiştir. O zamanlar Bosna'nın sosyal organizasyonu *[[Zadruga]]* olarak bilinen bir sistem haline *geldi*. Zadruga'da topluluk, ortak çıkarları olan birkaç ailenin konut kümelerinde birlikte yaşayacağı şekilde örgütlendi. Topluluğun liderleri, yaşlarına ve yüksek etik standartlarına göre seçilirdi. Zadruga sistemi öncelikle büyük ölçüde doğal kaynaklara bağımlı olan kırsal ve tarımsal bir topluluk olarak ön plana çıkmıştır. Topluluk büyüdükçe, aile kesimleri toplu olarak yeni bir küme veya köy oluşturan başka bir alana taşınırdı. Bu ilgili kümeler arasındaki süre giden bağlantılar hem ticareti hem de ekonomiyi canlandırdı. Bireysel aileler Dinarik evleri olarak bilinen evlerde birlikte yaşıyordu. Bunlar evler doğal malzemelerden yapılmış basit yapılardı (genellikle ahşap ve hasır işi). İç mekan, erkekler ve kadınlar için ayrı özel mahallelere sahip merkezi bir odada ocak çevresinde düzenlendiği görülmektedir.

Bosna-Hersek'teki askeri kaleler Roma döneminden kalmalarına rağmen, çoğu 12. ve 15. yüzyıllar arasında inşa edilmiştir. Yapılar bir nehir, rota veya kasabaya bakan tepelerde kıvrık kesme taştan inşa edilmiştir. Bugün bunların yaklaşık 300'ü mevcut ancak çoğu harap durumdadır. Korunmuş en güzel ve iyi yapılar şunlardır: Saraybosna, Srebrenik, Blagaj, Jajce, Travnik, Tešanj, Pocitelj, Doboj, Vranduk, Bobovac, Stolac, Maglaj, Gradacac, Lubuşka, Sokol, Sokolac na Uni Dobor, Klivaç, Bihać, Bosanska Krupa, Ostrožac, Oštrovica, Velika Kladuša, Višegrad, Zvornik, vb. Kraljeva Sutjeska'daki mahkeme Gotik tarzda bile zengin bir şekilde oyulmuştur. Orta Çağ Gotik ve Romanesk kulesinin bir örneği, Jajce'de bulunan ve 15. yüzyılda yaratılan St.Luke Çan Kulesi'dir. 

Dosya:Castle Velika Kladuša (6).JPG|Velika Kladuša Kalesi
Dosya:Bobovac.jpg|Bobovac
Dosya:Jajce fortress gate.jpg|Jajce Kalesinin kapısı


## Osmanlı mimarisi

15. yüzyılın sonlarında Osmanlı İmparatorluğu Balkanlara kadar genişledi. Kentsel alanların ve şehirlerin geliştirilmesi ihtiyacını ele alan Osmanlılar, bundan dolayı bugün hala farklı olan kentsel alanların temel şekli ve organizasyonu ortaya koydular. Mimari bir teorisyen olan Dušan Grabrijan, tipik Bosnalı şehirlerin birincil organizasyonunu tanımlamıştır. Şehirlerin bir dizi "yazılı olmayan yasa" ile tanımlanan beş otantik bileşeni olduğunu kabul ederek: çevreleyen tepeler şehrin biçimini tanımlamış ve ana yol omurga, “Čarsija” kalp, bitki örtüsü akciğer, nehir ruhtur ifadelerini kullanmıştır. Başka bir teorisyen olan Juraj Neidhardt, kitaplarından birinde tipik bir Bosnalı şehri şöyle tarif etmiştir: 

İnsanların nehri kentsel yaşamın ana unsuru olarak kullanması, 1566 yılında Hersek'teki Mostar köprüsünün inşasına yol açmıştır. Monstar köprüsü, İnşa edildiği zaman, dünyanın en uzun tek açıklıklı kemer taş köprüsü görevini görmüştü.Bununla birlikte anlamı daha derin bir güce sahipti. Nitekim, Doğu ve batı uygarlığı arasındaki bağlantıyı simgelemekteydi.Şehir planlamasına ek olarak, Bosna mimarisi biraz daha açık mimari kelime dağarcığıyla ortaya çıkmıştır.Bununla birlikte, mimari, insan ölçeği, engelsiz görüşler, geometri, açık ve esnek alanlar, basit mobilyalar, doğaya mekansal bağlantılar ve yerel malzemelerin kullanımı ve geleneksel bina teknikleri dahil olmak üzere bir dizi yazılı olmayan mimari yasa etrafında düzenlenmiştir.Ayrıca tasarım felsefesi malzemelerin heterojenliğini de desteklemiştir. Diğer bir deyişle, her bir materyalin mimari sürece dahil olan insanların sosyal algısıyla kendisine özgü bir içsel işlevi vardı.Juraj Neidhardt bu algıyı şöyle tarif etti: 

Bu nedenle temeller taştan, zemin kilden, yanmamış tuğla ve ahşap bağlardan, birinci kat ahşap çerçeveden ve çatı neredeyse her zaman ahşaptan inşa edilmiştir. Örgütsel olarak, 17. yüzyıldan kalma tipik bir Bosnalı konut beş ana unsurdan oluşuyordu: caddeye bakan ve tanımlanmış ayrıca halktan açıkça özel olarak ayrılmış bir çit, daha kolay bakım için genellikle çakıl veya düz taş desenden yapılmış bir avlu, hijyenik amaçlar için açık bir çeşme (*Şadırvan*), ailenin toplanacağı *Hajat* adı verilen daha düşük seviyeli bir "salon" özel alanı ve rahatlama ayrıca keyif için kullanılan üst düzey bir yarı özel / özel alarak nitelendirebileceğimiz *Divanhan*. 
Dosya:Visegradski-most10.jpg|Višegrad, Drina köprüsü
Dosya:BiH, Sarajevo - Svrzina kuća 2.jpg|Saraybosna'da Svrzo Evi
Dosya:Gazi Husrev-Begova madrasa school 1537 IMG 9446 sarajevo.JPG|Saraybosna'da Gazi Hüsrev Begova medresesi.
Dosya:Gazi Husrev-Begova džamija - panoramio.jpg|Saraybosna saat kulesi


## Avusturya-Macaristan mimarisi

1878'de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu, Bosna-Hersek'i işgal etti ve 40 yıl içinde gelecekteki kentsel planlama ve mimaride büyük bir etkiye neden oldu. Avusturya etkisinin getirdiği değişikliklerden bazıları, gerekli inşaat ruhsatları, can güvenliği ve yangından korunma gereksinimleri, düzenlenmiş duvar kalınlığı ve bina yükseklikleri gibi yeni bina kodu düzenlemelerinin getirilmesini içeriyordu. Şehir planlamasındaki bazı değişiklikler, sokak tiplerinin sınıflandırılmasını ve buna bağlı bina düzenlemelerini, yakın çevreyle uyumlu tasarım gereksinimini ve genel düzenleme planına uyumu içermekteydi. Genel tasarım felsefesinde de değişiklikler yaşandı. Stilistik olarak Bosna, Avrupa ana akımına asimile edilecekti (dolayısıyla tarihselci mimari tarzların kullanımı), Oryantalist tarzın (aynı zamanda Sahte-Mağribi tarzı) ortaya çıkmasını da sağlayacaktı. Amaç, Osmanlı İmparatorluğu ya da büyüyen pan-Slav hareketi ile ilişkisinden kaçınarak Bosnalı ulusal kimliğini teşvik etmek ve "Avrupa fantezi İslami mimarisi " yaratmaktı.

Yeni mimari diller, Bosnalı şehirlerde zaten karmaşık olan kentsel kompozisyon çeşitliliğine katkıda bulundu.Bu ve diğer değişiklikler Bosna'da bazı başka sonuçlara neden oldu.Örneğin, bina yaşam güvenliği iyileştirildi ancak yerel inşaat müteahhitleri ve mimarları yeni düzenlemeler ve inşaat yöntemleri nedeniyle kullanılmamaya başlandı. Bu durum ise, Orta Avrupa'dan nitelikli işgücü göçüne neden oldu ve bu da Bosna-Hersek nüfusunu iki katına çıkardı. Bu da Bosna-Hersek  ekonomisinin canlandırdı.

Sonunda şehirler karakterlerini değiştirmeye başladı. Avusturya etkisi altında gerçekleştirilen projelerin çoğu idari bina tasarımlarına yönelik gerçekleşti. Örneğin Saraybosna'daki postane; formun netliği, simetri ve orantı gibi tasarımın farklı biçimsel özelliklerini takip ederken, iç mekan aynı doktrini izledi. Saraybosna'daki Bosna Hersek Ulusal ve Üniversite Kütüphanesi, Mağribi-Memlük dekorasyonunu ve sivri kemerleri kullanan Oryantalist mimari dilin bir örneğidir.

### Tarihselci tarzlar
Avusturya-Macaristan makamları, Bosna-Hersek işgali sırasında Bosna-Hersek'te Avrupa stillerinin mimarisini dayatmaya ve inşa etmeye böylece işgal altındaki ülkedeki görevlerinin anlamını göstermeye çalışmışlardır. Başlangıçta, Viyana'da 19. yüzyılın ikinci yarısının en temsili binalarını inşa eden tarihi stiller sunulmuştur. 
Dosya:Sarajevo National Museum of Bosnia and Hercegovina.JPG|Karel Pařík ulusal müzesi (1888)
Dosya:Union Hotel sarajevo.jpg|Karel Pařík Landesbank binası (1893)
Dosya:Sarajevo University-of-Sarajevo Obala 2011-09-28.jpg|Karel Pařík, Adalet sarayı 
Dosya:National Theatre Sarajevo.jpg|Saraybosna ulusal tiyatrosu Karel Pařík (1921)

Dosya:JesusesHearthCathedral.jpg|Saraybosna'daki Sacred Heart Katedrali (1884-89)
Dosya:ALU Sarajevo.jpg|Güzel Sanatlar akademisi, Karel Pařík (1899)
Dosya:Sarajevo Saint-Joseph-Church 2011-10-15.jpg|Saint Joseph Katolik Kilisesi, Karel Paik (1936-1940)
Dosya:Sarajevo Church-of-the-Holy-Transfiguration 2011-10-16.jpg|Saraybosna'daki Ortodoks Kilisesi, 1940


### Moorish Revival mimarisi
Bosna-Hersek'teki çok uluslu nüfus yapısı ile karşı karşıya kalan hükûmet, tarihsel tarzlardan birini seçerken siyasi bir kulağa sahip olmanın gerekli olduğunu fark etti. Boşnak nüfusunun baskın olduğu bölgelerde inşaat için mimarlar Moorish Revival stilini kullandı.

Bu tarz ilhamını İspanya'nın Moorish ve Mudéjar mimarisinin yanı sıra Gimnazija Mostar tarafından örneklendiği gibi Mısır ve Suriye'nin Memluk mimarisinden aldı. Bu, hiçbirinin yerli Bosna mimarisinin önceki mimari yönü ile ilgisi olmayan süslemelerin ve diğer " Moorish" tasarım stratejilerinin uygulanmasını içeriyordu. 
Dosya:Faculty of Islamic Studies in Sarajevo.JPG|İslam Araştırmaları Fakültesi Karel Paik (1887)
Dosya:Aškenaška sinagoga (14143483781).jpg|Aşkenazi Sinagogu'nun iç kısmı  Karel Pařík (1902)
Dosya:Gymnasium Mostar 1898-1902 Gimnazija Mostar damaged B-War renovated 2009 United World College Foto Wolfgang Pehlemann DSCN6157.jpg|Mostar Spor Salonu ve Birleşik Dünya Koleji
Dosya:Zgrada stare vijećnice 05.jpg|Novi Grad Belediye Binası


### Art Nouveau ve Ayrılık tarzı

Dosya:Sarajevo - Art Nouveau building.JPG|Saraybosna'da Ješua D. Salom Malikanesi (1901)
Dosya:Sarajevo, Villa Mathilde.jpg|Saraybosna'da Villa Mathilde (1902-1903)
Dosya:Sarajevo Central Post Office.JPG|Saraybosna Merkez Postanesi  (1907-1913)
Dosya:Sarajevo (15029778766).jpg|Racher-Babic Sarayı, Saraybosna (1913)

Dosya:Sarajevo Bosnie Herzegovine O (137557959).jpeg|Villa Rädisch, Petrakijina 13 Saraybosna 1906
Dosya:Zgrada Hrvatskog kulturnog društva Napredak.jpg|Napredak Binası, Titova, Saraybosna
Dosya:Sarajevo ferhadija street IMG 1228.JPG|Saraybosna'da ticaret merkezi, 1907
Dosya:Sarajevo, dům s výklenky.jpg|Mehmed-beg Fadilpašić'in evi. Franjevačka 2 Saraybosna, 1910


### Boşnak Stili mimarisi
Boşnak stili İskandinav Ulusal Romantizmi ile karşılaştırılabilir. Bosna mimarisi, Karl von Hasenauer ve Otto Wagner ile Viyana'daki Sanat Akademisi'nde okuyan Çek mimar Josip Pospošil, Sloven mimar Rudolf Tönnies ve Avusturyalı mimar Ernst Lichtblau gibi genç nesil mimarlar tarafından desteklendi. Stil, bununla birlikte, bu genç mimarların çoğunun çalıştığı Saraybosna'nın kıdemli mimarı Josip Vancaš tarafından da seçilmiştir.

Bosna tarzında çalışmalar yürüten mimarlar, hem tarihselci hem de Moorish Revival  stillerinin ithal senaryolarının aksine, Bosna-Hersek'e uygun yerel mimari unsurları geri almak istiyorlardı. Tasarımcıları temsil etmeyi amaçladıkları ulusun içinden olmasalar da, Bosna Tarzı "en iyi milli romantizm geleneği içinde olduğu gibi anlaşılabilir". Yine de, Boşnak Stili mimarlar aynı zamanda çağdaş kaynaklardan ziyade tarihsel kaynaklara ve esas olarak yerel Bosnalı mimarinin İslami bileşenine atıfta bulunarak "bir tarihselci kolajın bir diğeriyle ikame edilmesine" neden oldu (Gunzburger-Makas ve Damljanovic-Conley). 
Dosya:Sarajevo -Zgrada Zemaljskog vakufa.jpg|Arazi Vakıf Binası
Dosya:Sarajevo, Stari Grad Hotel (Gazi Hotel).jpg|Hotel Stari Grad, Saraybosna'da (1909)
Dosya:Sarajevo Fire Brigade barracks 1912.jpg|Saraybosna İtfaiye Kışlası, (1912)
Dosya:Salomova palata.jpg|Salom sarayı
Dosya:Palata Musafija.jpg|Musafija Sarayı 


## Kraliyetçi Yugoslav mimarisi

Bosna-Hersek, 1918'de resmi mimarisi gittikçe daha da yoğunlaşan ve birleşik bir devlet kimliği kurmak isteyen giderek artan bir ulusal otorite tarafından dikte edilen Yugoslavya Krallığı'na katıldı.

Bosna-Hersek, Yugoslavya'da savaşlar arası mimari modernizmin sınırında kaldı.

O yıllarda, Prag'da eğitim gören Muhamed ve Reuf Kadic kardeşler Saraybosna'da aktif mimari çalışmalarda yer almışlardır. 1940 yılında Emeklilik Enstitüsü Binası açılmış, ve “geometrik olarak“ temiz ”yüzeyler ve hacimler azaltılmış biçimler” sergilenmiştir.

## Sosyalist Yugoslav mimarisi
II. Dünya Savaşı'nın sonunda Bosna-Hersek, Sosyalist Federal Yugoslavya Cumhuriyeti'nde bir cumhuriyet haline geldi. İkinci Dünya Savaşı'ndan hemen sonra, Yugoslavya'nın Doğu Bloku ilişkisi ile, kısa bir sosyalist gerçekçilik dönemini ortaya çıkardı.

Bu 1948 Tito – Stalin ayrılığı ile aniden sona erdi. Sonraki yıllarda, modernist mimari, ulusun SSCB'den kopuşunu sembolize etmeye başladı.

1950'lerde merkeziyetçilik ve liberalleşme politikaları ile mimarlık, etnik çizgiler boyunca giderek daha da fazla kırıldı. Mimarlar, bireysel sosyalist cumhuriyetlerinin mimari miraslarına eleştirel bölgeselcilik biçiminde atıfta bulunmaya giderek daha fazla odaklandılar. Bu değişime dikkat çeken bir örnek, Juraj Neidhardt ve Dušan Grabrijan'ın 1957 tarihli *Bosna* yayın *mimarisi ve moderniteye giden yol* dergileri Bosna'nın Osmanlı mirasının merceğiyle modernizmi anlamaya çalıştı. Yugoslavya'daki bireysel etnik mimari kimliklerin artan ayrımı, daha önce merkezi olan tarihi koruma otoritesinin 1972 merkeziyetçiliği ile daha da kötüleşti ve bireysel bölgelere kendi kültürel anlatılarını eleştirel olarak analiz etme fırsatı verdi.

1950'lerin sonlarında ve 1960'ların başında Brütalizm, özellikle genç mimarlar arasında Yugoslavya'da bir ilgi odağı olmaya başladı.

Sovyet sosyalist gerçekçiliğinden Yugoslav ayrılığı ile birlikte bugün *spomenik* olarak bilinen muazzam miktarda soyut heykel savaş anılarının yaratılmasına yol açan II.Dünya Savaşı'nı anma çabalarıyla birleşti.

Yugoslavya'daki siyasi akımlar, nüfusun kırsal alanlardan kentsel alanlara göçüne hizmet etmek için kamu konutlarının geliştirilmesine vurgu gerektiren sanayileşmeyi desteklemiştir. Kültürel çatışmaların üstesinden gelmek, modern mimari sözcük dağarcığı ile anti-tarihselcilik, mimari projelerin çoğunluğu için yaygın bir tasarım stratejisi halini aldı. Böylece malzemelerin homojenliği geleneksel heterojenliğin yerini alarak  beton inşaatların tercih edilen bir malzeme haline gelmesine yol açtı.Ancak bu tür uygulamalar çeşitli sorunlara neden oldu. Konut gökdelenleri mevcut mimari bağlamla uygunsuz bir şekilde iç içe geçerken, zayıf planlama nedeniyle yeni toplu konut gelişimini sürdürmek için altyapı, elektrik, su ve merkezi ısıtma yetersizliği vardı. Yetersiz inşaat yöntemleri ve kaynak eksikliğinden dolayı kalite eksikliği sağlıksız yaşam ortamlarına neden olmuştur. Tüm bu konular, doğal ve insan kaynaklarını tüketirken Bosna-Hersek'in kültürel kimliğinin azalmasına yol açtı.

Öte yandan, kültürel çeşitlilik konularını ele almaya çalışan az sayıda mimari proje vardı. Saraybosna'da 1987 yılında Amir Vuk ve Mirko Maric tarafından yaptırılan “Dino” Konut Evi bu girişimlerden biriydi. Başka bir örnek ise 1983 yılında inşa edilen Tatil hanı  ve 1986'da Saraybosna'da inşa edilen ve Ivan Štraus tarafından tasarlanan “Unis” İkiz Kuleleridir. Şehir halkı arasında ikiz kulelere genellikle *Momo* (Sırp adı) ve *Uzeir* (Boşnak adı) denir. Şehrin halkı arasında, Sırp veya Boşnak ismini taşıyan kuleler arasında fikir birliği yoktur. İsimlerin bu belirsizliği, kültürel birliği birincil mimari kalitesi olarak vurgulamıştır. 
Dosya:Džidžikovac.jpg|Džidžikovac konut kompleksi 1947-48
Dosya:Sarajevo New-Railway-Station-Sarajevo-Novo.jpg|Saraybosna ana tren istasyonu (1949)
Dosya:Sarajevo Tram-Line Higijenski-Zavod 2011-10-31.jpg|Saraybosna tramvay hattı 1950
Dosya:Faculty of Philosophy in Sarajevo.jpg|Saraybosna felsefe fakültesi 1955-1959
Dosya:Ars Aevi.JPG|Dom Mladih Skenderija (1969)


## Savaş zamanında yıkım ve savaş sonrası yeniden yapılanma
1992-1995 Bosna Savaşı sırasında tarihi değere sahip 2000'den fazla sivil ve dini bina yıkıldı. Bunların arasında Banja Luka'nın Ferhad Paşa Camii  (1578'de inşa edilmiş) ve Mostar'da Mostar Köprüsü (1566'da inşa edilmiş) yer almaktaydı ve 1993'te yıkılmışlardı. Savaş sonrası bu yapılar orijinal tekniklere ve stillere uygun olarak yeniden inşa edilmiştir.

Bosna Savaşı'nı takip eden yıllarda Saraybosna'da bir inşaat patlaması yaşandı. Saraybosna bu dönemde Güneydoğu Avrupa'da en fazla inşaat yapılan şehirler arasında yer almıştır. Mimar Ivan Straus tarafından tasarlanan UNIS İkiz Kuleleri, savaşta neredeyse tamamen yok edildi, ancak savaş sonrası  yenilendi. Hrasno yerleşim bölgesinde Bosnalı Bosmal şirketi, her biri 120 metre yükseklikte Balkanlar'ın en yüksek ikiz kulelerinden biri olan " Bosmal Şehir Merkezi'ni, "  inşa etti.

Unis İkiz Kuleleri savaş sonrası  tamamen yenilenmiştir. Saraybosna'nın ticaret bölgesi Marin Dvor'da, Unitic 3 ve Grand Media Center planlarıyla tamamen yenilenmiştir. Avaz Twist Tower, Balkanların en yüksek kulesi ve Avrupa'nın en ilginç kulelerinden biri olma rekorunu elinde tutacak bükümlü bir cam cepheden oluşur. 142 metre yüksekliğinde ve 30 metrelik bir anten ile toplam 172 metreye ulaşmaktadır.

Savaş sürecinde olimpik mekanların çoğu yok edilmişti, bu yapıların yeniden yapılanması henüz gerçekleşmemiştir.

Bosna Parlamento binası  yeniden yapım aşamasındadır ve Saraybosna'daki Marin Dvor bölgesindeki Bosna Hersek Müzesi tamamen yenilenmiştir.

Saraybosna'nın Ilidža banliyösünde, AB standartlarına dahi büyük sayılabilecek birçok inşaat projesi başlatılmıştır. Örnek olarak, yakındaki Igman ve Bjelašnica dağlarına bağlanmak için bir teleferik inşa edilmesi projesi; 30 milyon euro değerinde yüzme havuzlu bir spor kompleksi; ve 'Riverina Bahçeleri' - şehir içinde on yıllık bir süre boyunca 1 milyar avrodan fazla mal olacak bir şehir imarı mevcuttur.


|İstiklal Camii, Otoka, Saraybosna
|Saraybosna Bosmal Şehir Merkezi
|Saraybosna Şehir Merkezi 
Dosya:Loop Bridge 01 (23776388375).jpg|Festina lente yaya köprüsü


### İmar ve koruma doktrini
Bosna-Hersek'te, Mostar köprüsünün en son yeniden inşası ve son savaşta hasar gören veya yok edilen diğer kültürel ve tarihi öneme sahip diğer yapılarla görülen zarar neticesinde kültürel koruma sürüyor.

Genellikle korunmada izlenen doktrin Italo C. Angle tarafından özetlenmiştir: 

## Ayrıca bakınız

* Bosna-Hersek 
* Bosna-Hersek Savaşı

## Dış bağlantılar

* "Principles and Methodological Procedure for Reconsolidation of Ferhat-Pasha Mosque in Banja Luka"- Mimarlık Fakültesi - Tasarım ve Araştırma Merkezi, Saraybosna
* Sarajevo Construction and Architecture

## Kaynakça