Bakırköy Baruthanesi

**Bakırköy Baruthanesi** (Baruthane-i Âmire, İstanbul Baruthanesi, Âsitâne-i Saadet Baruthanesi), İstanbul'da Bakırköy ilçesinde bulunan tarihî baruthane tesisi.

1701 yılından itibaren barut üretimi yapılan tesisin 1 numaralı cephanelik yapısı Bakırköy Belediyesi tarafından 1993'te Yunus Emre Kültür Merkezi'ne dönüştürülmüştür. Tesisin içine 1917'de inşa edilmiş olan İspirtohane, 2000'de müzik okulu ve kültür merkezi olarak yine Bakırköy Belediyesi tarafından hizmete açılmıştır. Günümüze ulaşabilmiş diğer cephanelik yapıları, sahil bölgesinde bulunan nöbet kulesi, çeşme ile Hünkâr Köşküdür (Baruthana Kulesi). Bu yapılar İBB Miras tarafından restore edilerek 2024'te kütüphane, müze gibi kültürel birimler içeren kamusal bir yaşam alanına dönüşmüştür.

## Tarihçe

Şehremini semtindeki baruthanenin Eylül 1698'de patlaması üzerine yeni baruthane şehir dışındaki İskender Çelebi Bahçesi'nde (bugünkü Ataköy semti) inşa edilmiştir. *Baruthane-i Âmire* olarak adlandırılan yeni baruthane, iki yıl süren inşaat tamamlandıktan sonra 1701'de barut üretimine başladı.

22 Ağustos 1707 tarihinde meydana gelen büyük kazada Baruthanenin bütün binaları yıkıldı ve 8 çalışanı hayatını yitirdi. Fabrika kısa sürede onarılıp, faaliyetine devam etti. 1725'te  bir büyük  yangın daha geçiren baruthane yeni baştan yapılıp Eylül 1727'de tekrar faaliyete geçti. 1765, 1785 senelerinde geniş çaplı tadilatlar yapıldı. Ekim 1791'de atlattığı yangın tehlikesinden sonra tamamen kâgir bir yapı olarak inşa edildi. 1793 ve 1806'da geniş çaplı tadilatlar oldu. Deniz kıyısındaki *Baruthane Kulesi*, III. Selim devrindeki tadilat sırasında seyir ve dinlenme köşkü olarak yaptırıldı. Osmanlı padişahlarından II. Mahmut ve Abdülmecid Baruthaneyi ziyarete  geldiklerinde bu köşkte oturmuş, kahvelerini içip Baruthane'nin yöneticileriyle sohbet etmişlerdir.

Bartuhane, Cuma hariç her gün çalışmakta idi. Çarkların döndürülmesinde hayvan gücünün kullanılması nedeniyle hem barut kalitesini düşük, hem de üretim maliyeti yüksekti. Barutçubaşı Hovahannes Dadyan'ın 1835'teki İngiltere'yi ziyaret etmesi ve oradaki baruthanelerde gördüğü makinelerin İstanbul'a getirilmesi gerektiği konusunda bir rapor sunması üzerine fabrikada yeni bir dönüşüm yaşandı.  1854'teki Kırım Savaşı sırasında artan barut talebini karşılamak için baruthane gece gündüz çalıştı; yıpranan ekipmanları İngiltere'den getirilen ekipmanla yenilendi.

1886 yılında baruthane yine büyük bir yangınla tahrip oldu. Tahrip olan makineler yerine daha ileri teknoloji üretim makineleri getirilip prizmatik barut, pamuk barutu gibi barut çeşitleri üretilmeye başladı. Fabrikanın dumansız barut üretimine tahsis edilen kısmında 1896'da günde iki üç kilo kadar dumansız barut üretimi yapılmaktaydı. Üretim teknolojinisin yenilenip yeni makineler alınması ile dumansız barut üretimi günde 50 kiloya kadar çıkarıldı. Dumansız barutu yıkamakta kullanılan ispirtonun temini için I. Dünya Savaşı yıllarında tesisin içine bir ispirtohane inşa edildi.

I. Dünya Savaşı'nın ardından İstanbul'un işgali esnasında işgal güçleri dumansız barut üretimine müsaade etmediğinden fabrikada sadece kara barut üretimi gerçekleşti. Sonraları bu izin de kaldırılınca fabrikanın müdürü Binbaşı Azmi Bey'in girişimiyle fabrikada makarna, kibrit, kolonya, sabun, ayakkabı boyası imal edilmiş; hatta barut makinesi jeneratöre çevrilip elde edilen elektrikle Bakırköy aydınlatılmıştır. Bu sırada bir yandan da Anadolu'da başlayan Milli Mücadele için gizlice barut üretimine devam edilmekteydi.

Fabrika, Cumhuriyet döneminde Askeri Fabrikalar İdaresi'ne geçti. 1953'te elektrik kontağından çıkan bir yangın sonucu kullanılamaz hale geldi. 1955'te Makina ve Kimya Endüstrisi Kurumu‘na devredildi. 314.000.000m²'lik baruthane arazisi 1958-1959 yılları arasında Türkiye Emlak Kredi Bankası'nın mülkiyetine geçti, üzerine siteler yapıldı.  Baruthanenin ana binası, 1972 yılında *Barut Fıçısı* adıyla diskotek olarak işletildi; kısa süre sonra terk edildi.

Bakırköy Belediyesi, mimar Haydar Karabey önderliğinde iki yıl süren restorasyon sürecinin ardından Baruthane ana binasını 3 Mart 1993'te *Yunus Emre Kültür Merkezi* adıyla hizmete açtı. İçinde iki adet tiyatro salonu ve sanat galerisi bulunan kültür merkezinde  Bakırköy Belediye Tiyatroları burada oyunlarını sergilemektedir.

1997'de Bakırköy Belediyesi İspirtohane binasını 49 yıllığına Emlak Kredi Bankası'ndan kiraladı. Yapı, masrafları Bakırköy Belediyesince karşılanarak, bir konservatuvar ve kültür merkezi olarak kullanılmak üzere İstanbul Teknik Üniversitesi Mimarlık Fakültesi öğretim üyelerinden oluşan Nur Akın önderliğindeki bir ekip tarafından restore edildi ve 2000'de açılışı yapıldı.

Baruthaneden günümüze ana binası ve ispirtohane dışında sahil kesimindeki bazı cephanelik yapıları, nöbet kulesi, çeşme ile Hünkâr Köşkü (Baruthane Kulesi) ulaşmıştır. Bu binalar, İBB Miras tarafından restore edilerek 2024'te *Ataköy Baruthanesi* adıyla kamusal bir yaşam alanı olarak hizmete girmiştir. Ataköy Marina'daki saat kulesi de baruthane kulelerinden biridir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Baruthane:  İstanbul 'un Mirası, Ekrem İmamoğlu Youtube Kanalı, 17 Ağustos 2024