Joe Orton

**Joe Orton** takma adıyla tanınan **John Kingsley Orton** (1 Ocak 1933 - 9 Ağustos 1967), İngiliz oyun yazarı, yazar ve günlük yazarıydı. Kamu kariyeri - 1964'ten 1967'deki ölümüne kadar - kısa ama oldukça etkiliydi. Bu kısa süre boyunca skandallı kara mizahlarıyla izleyicileri şok etti, öfkelendirdi ve eğlendirdi. *Ortonesk* sıfatı, benzer şekilde karanlık ama saçma bir alaycılık ile karakterize edilen çalışmayı ifade eder.

## Erken dönemleri
Orton, Leicester'daki Causeway Lane Doğum Hastanesi'nde William A. Orton ve Elsie M. Orton'un (evlilik öncesi soyadı Bentley) çocuğu olarak dünyaya geldi. William, Leicester İlçe Meclisinde bir bahçıvan olarak çalışıyordu, Elsie, geçirdiği tüberküloz akciğerine mal olana kadar yerel ayakkabı endüstrisinde çalıştı. Joe iki yaşındayken Leicester, Clarendon Park'taki 261 Avenue Road Extension'dan Saffron Lane belediye arazisindeki 9 Fayrhurst Road'a taşındılar. Küçük bir erkek kardeşi, Douglas ve iki küçük kız kardeşi, Marilyn ve Leonie, vardı.

Orton, Marriot Road İlkokuluna gitti, ancak uzun süren astım nöbetlerinden sonra  sınavda başarısız oldu ve bu nedenle 1945'ten 1947'ye kadar Leicester'daki Clark's College'da sekreterlik kursu aldı. Haftada 3 sterline kıdemsiz katip olarak çalışmaya başladı.

Orton, 1949'da tiyatroya ilgi duymaya başladı ve Leicester Dramatic Society de dahil olmak üzere bir dizi drama topluluğa katıldı. Amatör yapımlar üzerinde çalışırken görünüşünü ve fiziğini geliştirmeye, vücut geliştirme kursları almaya, konuşma dersleri almaya başladı. Kasım 1950'de Kraliyet Dramatik Sanat Akademisi'nde (RADA) burs almaya kabul edildi ve Londra'ya gitmek için East Midlands'den ayrıldı. RADA'ya girişi apandisit nedeniyle Mayıs 1951'e kadar ertelendi.

Orton 1951'de Kenneth Halliwell ile RADA'da tanıştı ve aynı yılın Haziran ayında kendisi ve diğer iki öğrenciyle birlikte West Hampstead'ta bir daireye taşındı. Halliwell, Orton'dan yedi yaş büyüktü; hızla güçlü bir ilişki kurdular ve sevgili oldular.

Mezun olduktan sonra, hem Orton hem de Halliwell bölgesel repertuvar çalışmalarına başladılar: Orton, sahne müdür yardımcısı olarak Ipswich'te dört ay geçirdi; Halliwell, Llandudno, Galler'de. İkisi de Londra'ya döndü ve birlikte yazmaya başladı. Bir dizi yayınlanmamış roman üzerinde işbirliği yaptılar (genellikle Ronald Firbank'ı taklit ettiler), yayın kazanmada hiçbir başarıları yoktu. 1957'de büyük umutları *The Last Days of Sodom'un* reddedilmesi onları solo çalışmalara yönlendirdi. Orton son romanı *The Vision of Gombold Proval'ı* (ölümünden sonra *Head to Toe* *adıyla* yayınlandı) 1959'da yazdı. Daha sonra fikirler için bu el yazmalarından yararlandı.

"Özel olduklarından" emin olan Orton ve Halliwell uzun süre çalışmayı reddettiler. Halliwell'in parasıyla (ve işsizlik yardımlarıyla) geçindiler ve harcamalarını haftada 5 sterlinle sınırlamak için münzevi bir yaşam sürdürmek zorunda kaldılar. 1957'den 1959'a kadar, yeni bir daire için para toplamak için Cadbury's'de altı ay boyunca çalıştılar; 1959'da Islington'daki 25 Noel Road'daki küçük, sade bir daireye taşındılar.

## Suçlar ve ceza
Ciddi çalışma eksikliği, kendilerini komiklikler ve aldatmacalarla eğlendirmelerine neden oldu. Orton, daha sonra oyunlarıyla ilgili tartışmalara yol açacak olan yaşlı bir tiyatro züppesi olan ikinci benliği Edna Welthorpe'u yarattı. Orton, bu ismi Terence Rattigan'ın arketip oyun izleyicisi Edna Teyze'ye bir gönderme olarak seçti.

Ocak 1959'dan itibaren, Orton ve Halliwell gizlice birkaç yerel halk kütüphanesinden kitaplar kaçırmaya ve iade etmeden önce kapak resmini veya tanıtım yazılarını değiştirmeye başladı. John Betjeman'ın şiirlerinden bir cilt, neredeyse çıplak, ağır dövmeli, orta yaşlı bir adamın fotoğrafını içeren yeni bir kapak ile kütüphaneye iade edildi. Çift, dairelerini birçok baskı ile süsledi. Mayıs 1962'de yakalandı ve yargılandı. Hırsızlık ve kötü niyetli hasar nedeniyle suçlu bulundular, 70'ten fazla kitaba zarar verdiklerini kabul ettiler ve altı ay hapis cezasına çarptırıldılar (Eylül 1962'de onaylandı) ve 262 sterlin para cezasına çarptırıldılar. Olay, *[[Daily Mirror]]'da*, Bertram Park'ın *Collins Guide to Roses* adlı değiştirilmiş rehberiyle resmedilen "Güllerdeki Goril" olarak yayımlandı.

Orton ve Halliwell, bu cezanın "biz farklı olduğumuz için" aşırı derecede sert olduğunu ifade ettiler. Hapishane çok önemli bir biçimlendirici deneyimdi; Halliwell'den izolasyon, Orton'un yaratıcı bir şekilde ondan kurtulmasına izin verdi; ve sözde liberal bir ülkenin yolsuzluk, zalimlik ve çifte standardı olarak gördüğü şeyi gördü. Orton'un dediği gibi: "Topluma karşı tutumumu etkiledi. Bir yerlerde çürümüş bir şeyin belli belirsiz farkına varmadan önce, hapishane bunu netleştirdi. Eski fahişe topluluğu gerçekten eteklerini kaldırdı ve koku oldukça iğrençti... Nick'te olmak yazıma tarafsızlık getirdi. Ben daha fazla karışmadım. Ve aniden işe yaradı."  Kitap, Orton ve Halliwell'in tahrip ettiği o zamandan beri Islington Yerel Tarih Merkezi koleksiyonunun değerli bir parçası haline geldi. Bazıları Islington Müzesi'nde sergilendi.

Kitap kapaklarının bir koleksiyonu çevrimiçi olarak yayımlandı.

## Oyun yazarlığı

### Girişim
Orton, 1959'da *Fred ve Madge* ile oyun yazmaya başladı; onu iki yıl sonra *The Visitors* sonra izledi. 1963'te BBC, 31 Ağustos 1964'te yayınlanan *The Ruffian on the Stair* adlı radyo oyunu için 65 sterlin ödedi. 1966'da sahne için büyük ölçüde yeniden yazıldı.

*Ruffian* yayınlandığında *Entertaining Mr Sloane'i* tamamlamıştı. Aralık 1963'te tiyatro acentesı Peggy Ramsay'e bir kopya gönderdi. Prömiyeri Michael Codron tarafından 6 Mayıs 1964'te Westminster'daki Yeni Sanatlar Tiyatrosu'nda yapıldı. Yorumlar övgüden öfkeye kadar değişiyordu. *[[The Times]]*, "kanın son 10 yıldaki diğer İngiliz oyunlarından daha fazla kaynaması" olarak nitelendirdi.

*Entertaining Mr Sloane*, üç haftalık sergisinde para kaybetti, ancak buna 3.000 sterlin yatıran oyun yazarı Terence Rattigan'ın eleştirel övgüsü, hayatta kalmasını sağladı. Oyun, Haziran sonunda West End'deki Wyndham's Theatre'a ve Ekim ayında Queen's Theatre'a transfer edildi. En İyi Yeni Oyun dalında *[[Variety (dergi)|Variety]]* Critics'in Anketinde *Sloane* birinci oldu ve Orton En Çok Umut Vadeden Oyun Yazarı kategorisinde ikinci oldu. Bir yıl içinde *Sloane*, New York, İspanya, İsrail ve Avustralya'da sahnelendi ve bir film (Orton'un ölümünden sonra) ve bir televizyon oyunu haline getirildi.

### ''Loot''
Orton'un bir sonraki çalışması . İlk taslak 194 Haziran'ından Ekim'ine kadar yazıldı ve *Funeral Games* olarak adlandırıldı, Orton Halliwell'in önerisi üzerine kullanımını terk edildi ancak daha sonra yeniden kullanıldı. Oyun, ölüm, polis, din ve adalet üzerine kurulu fikirlere en kara saçmalıkları ekleyen vahşi bir dedektif kurgu parodisidir. Orton, oyunu Ekim 1964'te Codron'a sundu ve West End için uygun olduğuna karar verilmeden önce kapsamlı yeniden yazımlardan geçti.

Codron, Ağustos 1964'te meslektaşı Kenneth Williams ile tanışması için Orton'u ikna etti. Orton, Truscott için Williams ile birlikte *Loot*'u yeniden tasarladı. Rol için diğer ilham kaynağı DS Harold Challenor'du.

*Sloane'un* başarısıyla *Loot*, kusurlarına rağmen hızla ön prodüksiyona girdi. Provalar, 1965 yılının Ocak ayında başladı ve altı haftalık bir turun West End çıkışıyla sonuçlanması planlandı. Oyun, 1 Şubat'ta Cambridge'de sert eleştirilere açıldı.

Ocak 1966'da, *Loot* yeniden canlandırıldı. Yapımından önce, Manchester University Theatre'da kısa bir dönem (11-23 Nisan) vardı. Orton'un artan deneyimi, 600'den fazla satırı kesmesine, tempoyu yükseltmesine ve karakterlerin etkileşimlerini geliştirmesine yol açtı.

Yönetmenliğini Braham Murray'in yaptığı oyun daha olumlu eleştiriler aldı. Lewenstein, Londra prodüksiyonunu, Charles Marowitz yönetimindeki Bloomsbury'deki Jeannetta Cochrane Theatre'da bir "Off-West End tiyatrosuna" koydu.

Orton, Marowitz ile çatıştı, ancak ek kesintiler ile oyunu daha da iyileştirmeyi kabul ettiler. Bu prodüksiyon ilk kez 27 Eylül 1966'da Londra'da övgü dolu eleştiriler ile sahnelendi. *[[The Observer|The Observer'da]]* Ronald Bryden, "Orton'un İngiliz tiyatrosundaki yerini belirlediğini" iddia etti. *Loot*, Kasım ayında 342 gösteri için koştuğu Criterion Tiyatrosu'na taşındı. Bu sefer birkaç ödül kazandı ve film haklarını 25.000 sterline sattı. *Loot*, 1968'de Broadway'de oynandığında, *Sloane'un* başarısızlığını tekrarladı ve oyunun film versiyonu 1970'te ortaya çıktığında başarılı olamadı.

### Daha sonraki çalışmaları

Orton'un 1965 ortalarında yazılan ve o yılın Ekim ayında Associated-Rediffusion'a sunulan *[[Bakkhalar|The Bacchae]]* üzerine yazdığı *Erpingham Kampı*, 27 Haziran 1966'da *Seven Deadly Sins* dizisinin "gurur" bölümü olarak yayınlandı. *The Good and Faithful Servant*, Orton için bir geçiş işiydi. Tek perdelik bir televizyon oyunu, Haziran 1964'te tamamlandı, ancak ilk kez 6 Nisan 1967'de Associated-Rediffusion tarafından yayınlandı ve *Seven Deadly Virtues* serisindeki "inancı" temsil etti.

Orton, *Funeral Games'i* Temmuz'dan Kasım 1966'ya kadar dört kez yeniden yazdı. Ayrıca *The Seven Deadly Virtues* için tasarlanmış olan *film*, zina ve cinayet karmaşası içinde hayır kurumlarıyla (Hristiyan hayır kurumlarıyla) ilgilendi. Rediffusion oyunu kullanmadı; bunun yerine, yeni ITV şirketi Yorkshire Television'ın ilk prodüksiyonlarından biri olarak yapıldı ve 26 Ağustos 1968'de, *Bay Sloane'un* uyarlamasından beş hafta sonra *Playhouse* dizisinde ölümünden sonra yayınlandı.

Mart 1967'de Orton ve Halliwell Libya'da başka bir uzun tatil yapmayı planlamışlardı, ancak bir gün sonra evlerine döndüler çünkü bulabildikleri tek konaklama yeri, otele/gece kulübüne dönüştürülmüş bir tekneydi.

Orton'un tartışmalı maskaralığı *What The Butler Saw*, 1969'da, ölümünden 18 ay sonra West End'de giriş yaptı. Mart ayında Queen's Theatre'da Sir Ralph Richardson, Coral Browne, Stanley Baxter ve Hayward Morse ile açıldı.

## Cinayet
9 Ağustos 1967'de Kenneth Halliwell 34 yaşındaki Orton'u Londra'nın Islington kentindeki evinde kafasına dokuz çekiç darbesiyle öldürdü ve ardından aşırı dozda Nembutal ile kendini öldürdü.

1970'te *[[The Sunday Times]]*, cinayetten dört gün önce Orton'un bir arkadaşına Halliwell ile ilişkisini sonlandırmak istediğini, ancak bunu nasıl yapacağını bilmediğini söylediğini bildirdi.

Halliwell'in doktoru, cinayet günü üç kez telefonla konuştu ve ertesi sabah bir psikiyatristle görüşmesi için planlama yaptı. Son arama saat 10'da yapıldı ve bu konuşmada Halliwell doktora "Merak etme, şimdi daha iyi hissediyorum. Yarın sabah gidip doktora görüneceğim." dedi.

Halliwell, Orton'ın başarısı altında tehdit ve izole edildiğini hissetmiş ve antidepresanlara ve barbitüratlara bel bağlamıştı. Cesetler, ertesi sabah bir şoförün, *Up Against* It'in çekim seçeneklerini tartışmak üzere yönetmen Richard Lester ile bir toplantıya götürmek için geldiğinde bulundu. Halliwell bir intihar notu bırakmıştı: "Günlüğünü okursanız, her şey açığa çıkacaktır. KH PS: Özellikle ikinci kısım." Bunun, Orton'un rastgele birlikteliğine ilişkin tanımına bir atıf olduğu varsayılmaktadır; günlük, kamu tuvaletlerinde ve Kuzey Afrika'da tatil yapan kiralık çocuklar da dahil olmak üzere diğer gündelik cinsel olayları ve çok sayıda yaz tatili vakası içeriyordu. Günlükler o zamandan sonra yayınlandı.

Orton, Golders Green Crematorium'da yakıldı ve bordo kumaş dökümlü tabutu, Beatles'ın "a Day in the Life" şarkısını kaydetmek için Batı Şapeli'ne getirildi. Harold Pinter övgüyü "Kanlı harika bir yazardı." şeklinde son sözleri söyledi. Joe'nun ve Kenneth'in küllerini saçarken, kız kardeşi her iki çömlekten de bir avuç aldı ve 'biraz Joe ve biraz da Kenneth için" dedi. "Sanırım biraz daha Joe'muzdan ve biraz daha Kenneth'ten. Hadi canım, bu sadece bir jest, bir tarif değil." Orton'un akrabalarını basitçe "Leicester'daki küçük insanlar" olarak tanımladı, cenazede onlar adına soğuk, sıradan olmayan bir not ve buket bıraktı.

Orton'un külleri, Golders Green'deki Garden of Remembrance'ın 3-C bölümünde tutulmaktadır. Anıt yapılmadı.

## Biyografi ve film, radyo, TV
John Lahr'ın Orton biyografisi *Prick Up Your Ears* (Orton'un kendisinin kullanmayı düşündüğü bir başlık) 1978'de yayınlandı. Orton'un günlüklerine ve Lahr'ın araştırmasına dayanılarak aynı adlı 1987 film uyarlaması yayınlandı. Stephen Frears'ın yönettiği filmde Orton rolünde Gary Oldman, Halliwell rolünde Alfred Molina ve Peggy Ramsay rolünde Vanessa Redgrave rol aldı. Senaryoyu Alan Bennett yazdı.

Carlos Be Orton ve Halliwell'in son günleri hakkında bir oyun yazdı, *Noel Road 25: A Genius Like Us*, bu oyun ilk olarak 2001'de sahnelendi. Repertorio Español'un yapımcılığını üstlendiği New York prömiyerini 2012'de aldı.

Joe Orton, 2006 BBC filmi *Kenneth Williams: Fantabulosa!*'da aktör Kenny Doughty tarafından canlandırıldı!, Kenneth Williams rolünde Michael Sheen oynadı.

Leonie Orton Barnett'in anısı *I Had It in Me* 2016 yılında, kardeşinin Leicester'da büyüyen hayatıyla ilgili yeni bilgiler içeren yayınlandı.

2017'de, film yapımcısı Chris Shepherd, Alison Steadman'ın başrolünü Edna olarak oynadığı, Orton'un Edna Welthorpe mektuplarından esinlenen 'Yours Faithfully, Edna Welthorpe (Mrs)' adlı kısa animasyon yayımladı.

Orton'un iki arşiv kaydının hayatta kaldığı biliniyor: İlk olarak Ağustos 1967'de yayınlanan kısa bir BBC radyo röportajı ve 23 Nisan 1967'de Eamonn Andrews'un ITV sohbet programında göründüğü İngiliz Film Enstitüsü tarafından düzenlenen bir video kaydı.

## Hatıra
Leicester'deki Curve Tiyatrosu'nun önündeki yaya geçidi Orton Meydanı olarak yeniden adlandırıldı.

Temmuz 2019'da Leicester Üniversitesi'nde profesör ve bir Orton uzmanı olan Dr. Emma Parker, doğduğu şehir olan Leicester'e heykelinin dikilmesi için bir kampanya başlattı. Kampanya, Sheila Hancock, Kenneth Cranham ve Alec Baldwin gibi bir dizi önemli aktörden destek aldı.

## Oyunlar

* *Fred and Madge* (1959'da yazıldı, 2001'de yayımlandı)
* *The Visitors* (1961'de yazıldı, 2001'de yayımlandı)
* *The Ruffian on the Stair* (ilk performans 1964'te) Radio play
* *Entertaining Mr Sloane* (ilk performans 1964'te)
* *Loot* (ilk performans 1965'te)
* *The Erpingham Camp* (ilk performans 1966'da)
* *The Good and Faithful Servant* (ilk performans 1967'de)
* *Funeral Games* (ilk performans 1968'de)
* *What the Butler Saw* (ilk performans 1969'da)
* *Up Against It* (senaryo)

## Romanlar

* *Head to Toe* (1971'de yayımlandı)
* *Between Us Girls* (2001'de yayımlandı)
* *Lord Cucumber* and *The Boy Hairdresser* (Halliwell ile birlikte yazıldı) (1999'da yayımlandı)

## Kaynakça

## Kaynakça

*Banham, Martin (ed.), 1998. *The Cambridge Guide to Theatre*, Cambridge: Cambridge University Press. 
*Bigsby, C. W. E., 1982. *Joe Orton.* Contemporary Writers series. London: Routledge. 
*Burke, Arthur, 2001. *Laughter in the Dark – The Plays of Joe Orton*, Billericay, Essex: Greenwich Exchange. 
*Charney, Maurice. 1984. *Joe Orton.* Grove Press Modern Dramatists series. NY: Grove Press. 
*Coppa, Francesca (ed.), 2002. *Joe Orton: A Casebook.* Casebooks on Modern Dramatists series. London: Routledge. 
*Dent, Alan, 2018. *Entertaining Hypocrites: The Playwriting of Joe Orton*, Penniless Press Publications. 
*DiGaetani, John Louis, 2008. *Stages of Struggle: Modern Playwrights and Their Psychological Inspirations*, Jefferson: McFarland. 
*Fox, James, 1970. "The Life and Death of Joe Orton", *The Sunday Times Magazine*, 22 November.
*Lahr, John, 1978. *Prick Up Your Ears: The Biography of Joe Orton*, London: Bloomsbury. .
*--- 1976: *Joe Orton: The Complete Plays*, London: Methuen. 
*--- (ed.), 1986. *The Orton Diaries*, by Joe Orton. London: Methuen. .
*---. 1989. *Diary of a Somebody*, London: Methuen. .
*Orton, Leonie, 2016. *I Had It In Me*, Leicester: Quirky Press  
*Ruskino, Susan, 1995. *Joe Orton.* Twayne's English Authors series. Boston: Twayne. .
*Shepherd, Simon, 1989. *Because We're Queers: The Life and Crimes of Joe Orton and Kenneth Haliwell*, London: Gay Men's Press: 1989: 

## Dış bağlantılar

*   
* Joe Orton Online: Yazara adanmış bir web sitesi. 
*   
*   
*