Soli, Mersin

**Soli** (), **Soloi**, **Solipolis** ve **Pompeiopolis** olarak da bilinir), Mersin'in Mezitli ilçesinin Viranşehir mahallesinde hemen sahilde bulunan antik bir kenttir. Antik çağlarda Kilikya Bölgesi olarak adlandırılan bölgede, Dağlık ve Ovalık Kilikya olarak adlandırılan bölümlerin tam ortasında yer alır.

## Yerleşim
Soli antik kent öreni deniz kıyısına yakın geniş bir *sit* alanıdır ve Mersin kent dokusu içerisinde yer almaktadır. Mezitli merkez belediyesinin Viranşehir semtindedir.

## Tarih

### Neolitik
Arkeolojik kanıtlar, 9&nbsp;km kuzeydoğusundaki Yumuktepe höyüğünde MÖ 7000 gibi erken bir tarihte bölgede bir insan varlığına işaret etmektedir.

### Geç Bronz Çağı
Soli'de bilinen ilk Luvi yerleşimleri ve tahkimatları MÖ 15. yüzyıla tarihlenmektedir ve şehir o tarihten itibaren aktif bir liman olmuştur. Soli, Kizzuwatna Krallığı'nın liman kenti olarak işlev görmüş olabilir, ancak bu tartışmalıdır. Bölge, MÖ 14.-13. yüzyıllar arasında Hitit İmparatorluğu'nun kontrolü altındaydı ve ele geçen Miken bronzları ve seramikleri, Ege ile de ticaret yapıldığını gösteriyor.

Bronz Çağı'nın bitişinin ardından Miken Uygarlığı ve Hitit İmparatorluğu çöktü. Kilikya'daki Hitit hegemonyası da son buldu ve Soli, Deniz Kavimleri'nin saldırısına maruz kalmış olabilir. MÖ 1200 - MÖ 800 arası yaşanan karanlık dönemde, Anadolu'da kuraklık, kıtlık ve salgın hastalıklar egemen oldu. Arkeolojik çalışmalar, bu "yıkım katmanı"nın yanmış ve kırılmış çanak çömleklerle doldurulduğunu ve bunu insan yerleşiminde bir boşluğun takip ettiğini göstermektedir.

### Arkaik Dönem
Akhalar, Rodoslu koloniciler, Fenike, Asur, Kıbrıs ve İyonya denizcileri MÖ 700 ile 690 yılları arasında Soli'de kalıcı bir insan varlığını yeniden tesis ettiler. Soli kenti MÖ 700 yılları civarında Rodos adasından gelen Dorlar tarafından kuruldu. Kent adı Güneş anlamına gelir. Dorlar Güneş tanrısına taptıklarından muhtemelen kent adı da dini inanç ile ilgiliydi.

### Pers Dönemi
Ancak Soli Rodos ilişkisi sürekli olmadı ve kent büyük ölçüde özerk olarak kısa zamanda Anadolu'nun Akdeniz sahilindeki en işlek limanlarından biri oldu. Kimi kayıtlara göre, Yunanistan'daki Attica Delos ittifakına üyeydi. Ama, Pers savaşları sonrasında, MÖ 449 yılında Persler'e bırakıldı. Ancak Pers egemenliği döneminde de kentin özerkliği korundu. Kilikya, Büyük Kiros'un hükümdarlığından sonra Ahameniş İmparatorluğu'nun vasal devleti ve satraplığı haline geldi ve Perslere birçok askeri seferde yardım etti.

### Helenistik Dönem
Kent, MÖ 333 yılında Büyük İskender (MÖ 356-323) tarafından Makedonya imparatorluğuna, İskender'in ölümünden (MÖ 323) sonra ise, I. Ptolemaios'un kontrolüne geçti ve I. Demetrios Poliorketes tarafından başarısız bir şekilde saldırıya uğradı. Kilikya, Beşinci Suriye Savaşı'nın (MÖ 197) sonuna kadar İskender'in halefleri arasında el değiştirdi; bu noktada Soli, Selefkî İmparatorluğu'nun elindeydi. Helenistik Dönem boyunca şehir, kendi parasını basıp büyük ölçüde kendi işlerini yürüterek önemli bir yerel özerklik kazandı. Güçlü bir donanması olan Selefki İmparatorluğu döneminde kent liman olarak gelişimini sürdürdü. Fakat Selevki İmparatorluğunun zayıflama döneminde kent istikrarsızlıklar yaşadı ve sık sık el değiştirdi. Hatta MÖ 83'te Ermeni imparatoru II. Tigran tarafından yakılıp yıkıldı ve şehrin vatandaşları Ermeni İmparatorluğu'nun yeni başkenti olarak kurulan Tigranakert'e götürüldü.

### Roma Dönemi

Selevki imparatorluğu'nun yıkılışından sonra, Anadolu'nun bütün Güney kıyıları korsan barınağı olmuştu. Kilikya korsanları Roma'ya kadar uzayan seferler yapıyorlardı. Roma İmparatoru Jül Sezar (MÖ 110-44) hem korsan barınaklarını ortadan kaldırmak, hem de kendisine rakip gördüğü Pompey'i (MÖ 106-48) başkentten uzaklaştırmak için korsanlara karşı büyük bir sefer düzenledi ve komutanlığa atanan Pompey'e sadece denizde değil, kıyı bölgelerinde de büyük yetkiler veren bir yasa olan Gabinian Hukuku'nun (*Lex Gabinia de piratis persequendis*) Roma senatosu tarafından çıkartılmasını sağladı. (Asıl adı Gnaeus Pompeius Magnus olan Pompey Sezar'la birlikte gayriresmî 1. triumvirliğin üyesiydi ve Roma'da pek çok taraftarı vardı.)

Pompey bugünkü Mersin ili sahillerinde yaptığı bir sefer sonunda bütün korsan barınaklarını yok etti. Ancak Pompey teslim olan korsanlara anlayışlı davranarak MÖ 64'te Soli'yi affa uğramış korsanların kenti ilan etti. Yıkılmış kenti onarttı ve kente o zamanki geleneklere göre kendi adını verdi. Kent o zamandan sonra Pompeipolis olarak bilindi. (*Yine aynı yıllarda Pompey tarafından Kastamonu, Taşköprü yakınlardaki Paphlagonia bölgesinde kurulan [[Pompeiopolis]] ile karıştırılmamalıdır.*) Liman, Roma betonu ile iyileştirildi ve genişletildi, yeni surlar, tiyatro ve hamamlar inşa edildi. Liman MS 130 yılında Antoninus Pius'un himayesi altında yeniden yenilendi (gerçi proje Hadrianus tarafından başlatılmış olabilir) ve liman şehri Roma yönetimi altında gelişti.

MS 260 baharında Valerianus'u Edessa'da mağlup eden Sasani Kralı I. Şapur, Kilikya'yı işgal etti ve Soli-Pompeiopolis'i kuşattı ancak ele geçiremedi.

Soli-Pompeiopolis MS 300 civarında bir piskoposluk haline geldi. Soli Bizans İmparatorluğu döneminde de işlek bir limandı. Ancak MS 528 yılında kent tarihe Büyük Antakya depremi olarak geçen ve çok şiddetli olduğu anlaşılan bir deprem sonunda büyük ölçüde yıkıldı. Gerçi onarılmağa çalışıldı. Ama bir yüzyıl sonra Doğu Akdeniz kıyılarının Arap imparatorluğunun eline geçmesi limanın önemini azalttı. Kent daha sonra terk edildi.

## Arkeolojik bulgular

Kentle ve kentin günümüze ulaşamamış kalıntılarıyla ilgili önemli bilgileri 19. yüzyılda kenti ziyaret eden İngiliz Kaptan Francis Beaufort'un gözlemlerinden öğreniyoruz. Beaufort **Karamania''" adlı eserinde sadece kentin durumunu tasvir etmemiş ayrıca planını da çıkarmıştır. Kentle ilgili ayrıntılı bilgi veren bir diğer kaynak Fransız oryantalist [[Pierre Trémaux]]’tır. 1863yılında yayımladığı “''Exploration Archaeologique en Asie Mineure''” adlı eserinde Soloi‐Pompeiopolis'in detaylı bir planını çıkarmıştır.

=== Sütunlu yol ===
450m. uzunluğunda, 14,5m. genişliğinde olan ve antik limanla bağlantılı olan Sütunlu cadde sit alanında 42 adet dev sütun vardır. (Yol boyunca uzanan bu sütunların deprem öncesi toplam sayısının 200 olduğu tahmin edilmektedir.) Bu sütunlardan 33 tanesi [[Korint]] tipi başlığa sahiptir. Ayrıca bir hamam ve su kemeri kalıntısı vardır. 2012 yılında yapılan bir çalışmayla caddenin limana açılan güney ağzında yer alan karşılıklı 7'şer adet sütun ayağa kaldırılarak bir renovasyon çalışması yapılmıştır.




=== Soli Antik Limanı ===
Kentteki belki de en önemli eser antik çağ limanının şu anda büyük ölçüde su altında kalmış dalgakıranıdır. Liman birbirine simetrik iki dalgakıranı ile tipik bir Roma limanı görüntüsündedir. Mendireklerinin uzunluğu yaklaşık olarak 320 metre, genişliği ise 23 metredir. 1. yüzyıl sonunda başlayıp, 2. yüzyıl ortalarında inşaatı tamamlanan Pompeiopolis limanının yapımında [[pozzolana]] harcı kullanılmıştır. Liman son şeklini [[Hadrianus]] döneminin ardından (MS 143/144) almıştır. MS 130'da Roma İmparatoru Hadrianus, Anadolu'ya yaptığı gezi sırasında Soloi‐Pompeiopolis'e de gelmiş ve buradaki liman caddesi ile limanın yapımı için maddi destek vermiştir. Antik limanı gösteren önemli kaynaklardan birisi de MS 143‐145 yılları arasına tarihlendirilen [[Antoninus Pius]] zamanına ait bronz bir sikkedir. Liman günümüzde Liparis çayının getirdiği [[alüvyon]]lar ve rüzgar erozyonu ile oluşan kumullar nedeniyle dolmuş durumdadır.

== Kazılar ==
Ören yerindeki ilk çalışmalar, 1980'li yıllarda Mersin Müze Müdürlüğü'nün gözetiminde gerçekleştirilen kurtarma kazılarıdır. Antik kentte arkeolojik kazılar, höyük alanı, liman caddesi, antik liman ve Aratos'un Anıt mezarı alanlarında sürdürülmektedir. 1999 yılından beri [[Dokuz Eylül Üniversitesi]]'nden Prof. Dr. Remzi Yağcı başkanlığında devam eden kazı çalışmaları sırasında topraktan çıkarılan çeşitli eserler ise [[Mersin Arkeoloji Müzesi|Mersin müzesinde]] teşhir edilmektedir.

== Etimoloji - Solecism ==
[[Diogenis Laertios|Diogenes Laertius]], [[Solon]]'un Soli kentini [[Atina]]lı bir koloni olarak kurduğunu ve kendi adıyla isimlendirdiğini yazmıştır. Ancak bu anlatım, [[Strabon]]'un eserindeki ve bölgenin karşılaştırmalı arkeolojik çalışmalarıyla çelişmektedir. Bu fikir, büyük ölçüde güvenilirliğini yitirmiş olsa da, 'solecism' (''dilbilgisi hatası'') kelimesinde korunmuştur.

'Solecizm' terimi, oradaki Grekçe lehçesinin Attika Grekçesinin bozulmuş bir şekli olduğu düşüncesinden türetilmiştir ( - 'yanlış konuşan'). Atinalılar, Soli'de kullanılan dili kendi dillerine göre kuralsız veya kaba bulmuş ve Soli isminden bir kelime üreterek, kendilerince bu tür dilleri ''soloikismos'' kelimesi ile tanımlamışlardır. Bu kelime çağdaş Batı toplumlarında biraz değişerek ''solecism'' kelimesi haline gelmiş olup, hala aynı anlamda kullanılmaktadır.<blockquote>"...[Solon daha sonra] Kilikya'da yaşayarak, kendi ismini verdiği ''Soli'' adında bir kent kurdu. Buraya birkaç Atinalı yerleştirdi, ancak zamanla bunların Attika Grekçesi'nin saf halini bozduğu ve 'solecize' (yanlış konuşmak) ettikleri söylendi."</blockquote>Alternatif olarak, 'Soli' isminin yerel ekonomik kaynaklardan, yani 'metal külçelerinden' ya da 'demir kütlelerinden' türediği de öne sürülmüştür.

Kent, [[Hititler|Hitit]] Kralı [[I. Şuppiluliuma]] ile [[Kizzuvatna|Kizzuwatna]] arasındaki Şunaşşura Antlaşması'nda **Ellipra** ya da **Pitura** olarak geçiyor olabilir. Bu isimler, alternatif olarak [[Yumuktepe]] yerleşimine de atıfta bulunuyor olabilir, ancak kesinlikle Kizzuwatna ve [[Tarhuntaşşa|Tarḫuntašša]] sınırındaki birkaç liman yerleşiminden birine işaret etmektedir.

Soli'nin, daha sonraki [[III. Hattuşili|III. Ḫattušili]]'nin Yıllıkları'nda geçen kıyı kenti **Sallusa'''ya karşılık geldiği de öne sürülmüştür. Bu, bölgedeki Helenik yerleşimden önce, klasik adın Luvi bir varyantının var olduğuna işaret ediyor olabilir.

Yerel olarak ise, 'Viranşehir' (Harap Kent) adıyla anılmaktadır.

## Yerel tanınmış kişilikler

* Philemon (y. MÖ 362 – y. MÖ 262) Antik Yunan komedyası'nın bir şairi
* Aratos (y. MÖ 315/310 &ndash; y. MÖ 240) bir didaktik şair
* Solili Athenodorus (y. MÖ 3.yy) bir stoacı.
* Hrisippos (y. MÖ 279 – y. MÖ 206) stoacı filozof.
* Krantor (MÖ 4.-3. yüzyıl) Platon Akademisi'nin bir filozofu

## Galeri

Dosya:Soli, Mersin.jpg
Dosya:Soli1.jpg
Dosya:Soli Pompeiopolis 20141116 01.jpg
Dosya:Soli Pompeiopolis 20141116 column 02.jpg
Dosya:Soli Pompeipolis, Turkey (24507986287).jpg
Dosya:Soli Pompeiopolis 20141116 02.jpg|Günümüzde Mersin, Türkiye yakınlarında bulunan Kilikya antik kenti Soli / Pompeiopolis'ten kalıntılar.
Dosya:Soli Pompeiopolis 20141116 06.jpg
Dosya:Soli Pompeiopolis 20141116 04.jpg
Dosya:Ancient Soli Pompeipolis.jpg
Dosya:A reconstruction of the theatre at Soli by John Lindros.tif|Soli'deki tiyatronun John Lindros tarafından çizilen rekonstrüksiyonu
Dosya:Admiralty Chart No 237 Turkey southern coast Mezetlu Soli Pompeiopolis (cropped).jpg|Antik Soli Limanı


## Ayrıca bakınız
* Mersin
* Yumuktepe

## Kaynakça