Tığujıqo Qızbeç

**Tığujıqo Qızbeç Şeretlıqo** (; ; **Kazbek, Ğezil Bek** veya **Ğuz bek** olarak da yazılır), Çerkes aristokrat, asker ve komutan. Rus-Çerkes savaşı sırasında düşman hatlarına baskınlardaki başarılarıyla öne çıktı. Rus İmparatorluğu'ndan taraf değiştirmek veya savaşmayı bırakmak için on kez teklif aldı ancak reddetti. Kendisini tanıyan James Bell, ona "Çerkesya Aslanı" denildiğini kaydetmiştir. Kayıtlarda kaybettiği bir muharebe yoktur. Şapsığ bölgesine liderlik etti.

Qızbeç hakkındaki kaynaklar ve çağdaşı yazarlar arasında Portfolio adlı dergisiyle İngiltere'nin İstanbul Büyükelçiliği Sekreteri olan ve Çerkeslere destek sağlayan David Urquhart, The Times için Çerkesya'dan haber yapan seyyahlar Edmund Spencer ve John E. Longworth ile Urquhart'ın izinden giden ve İngiliz kamuoyuna mektuplar yazan James Stanislaus Bell bulunur. Bunlardan son üçü Qızbeç ile bizzat tanışmış ve anılarını kaleme almıştır. O dönem yaşamış Çerkes yazarlar arasında Sultan Han-Girey Qızbeç hakkında bilgi vermektedir. Rus tarafında, her ikisi de Kafkas Savaşı'na katılmış olan şair Mihail Lermontov ve Rus Korgeneral ve Kafkas Savaşı'nın ilk ayrıntılı tarihçisi Vasily Alexandroviç Potto ondan bahsediyor. Fyodor Şerbina da Qızbeç hakkında bilgiler sunuyor. Bunun yanı sıra sözlü Çerkes geleneğinde Qızbeç adına türküler yazılmıştır. Bu türküler, Qızbeç hayattakyen yazıldıkları ve Qızbeç tarafından da bilindiği için alışılmadıktı. Qızbeç, bu türkülerde de "Çerkesya Aslanı" olarak geçer.

## Biyografi

### İsim
Qızbeç ismi Qızılbeç isminin kısa hali olup, çeşitli kaynaklarda Ğuz Bek, Ğezil Bek ve Kazbek şeklinde de yazılmıştır. Osmanlı belgelerinde Kızıl Bey olarak geçer. Qızbeç'in asıl soy adı Şeretlıqo olup, Tığujıqo "Tığuj'un oğlu" anlamına gelmektedir. Tığuj kelimesi Çerkesçe bir isim olmakla beraber aynı zamanda "kurt" anlamına gelmektedir. Çerkeslerin "-qo" soneki ile biten hem soyadları hem de lakapları vardı. Bu ek Türkçe adlardaki "-oğlu" ekiyle eş anlamlıdır.

### Gençliği
Çerkesler tarihlerini yazmadıkları ve tüm bilgiler dış kaynaklarından geldiği için Qızbeç'in gençliği hakkındaki bilgiler detaylı değildir. 1777 yılında bugünkü Krımsk şehrinin yakınlarında bulunan Naşhe (; Beannaş olarak da bilinir) köyünde birinci derece soylu Şeretlıqo ailesinde Şapsığların en önde gelen figürlerinden olan Yelmışequ'nun torunu olup, Şeretlıqo Tığuj'un oğlu olarak 7 çocuklu bir ailede doğdu. Şeretlıqo ailesinin Jane boyunun prens kollarından Beçkan'ın bir alt kolu olduğuna ilişkin bir teori bulunmaktadır. Qızbeç'in gençlik yıllarında Canbolat Bolotoqo, Qızbeç'ten daha etkiliydi.

### Askerî kariyer
Qızbeç gençken Çerkesya'da köylülerin prenslere karşı isyanı başladı. Soylu olmasına rağmen Qızbeç köylülerin tarafını seçti ve köylü isyancılarla beraber Bzıyiko Muharesi'nde yer aldı. Bu olayın ardından Qızbeç 1796-1810 arasındaki hiçbir kaynakta geçmiyor. Çerkes sözlü hikâyelerine göre bu döndemde Qızbeç Anapa'daki Osmanlı paşası Hasan Paşa ile görüşüp hacca gitti. 1810'da kesin olarak geri geldi ve yazılı kaynaklarda yeniden geçmeye başladı. Bunun ardından Çerkes ordusu için savaşmaya devam etti. 1810'da Qızbeç'in de bulunduğu Çerkes ordusu, Olginske Kalesi'ni ele geçirdi. 1810-1839 yılları arasında ün kazandı. Bu dönemde Rus tahkimatlarına yapılan büyük Çerkes baskınlarının neredeyse tamamı onun adıyla ilişkilendirilir.

Çerkesya'ya döndükten sonra Qızbeç, Kafkas hattındaki bazı Kozak stanitsalarına ve kalelerine karşı savaş ve baskınlar düzenledi. Ana rakibi Kozak atamanı Maksim Vlasov'du. 1820'de Qızbeç, Vlasov'u mağlup ederek şöhrete kazandı.  Vlasov döneminde Çerkes köylerine yönelik şiddet o kadar boyutlara ulaşmıştı ki, Çar I. Aleksandr onu Temmuz 1826'da görevinden aldı. 1821'de Qızbeç, Şapsığ topraklarında bir Rus seferini bozguna uğrattı. Aynı senenin Haziran ayında 1.000 kişilik ordusuyla Aleksandriyske Kalesi'ne saldırdı. Ekim 1822'de Yelizavetinskaya Kalesi'ne yaptığı saldırıda yaralandı. Çerkesler Qızbeç'in Hızır (Çerkesçe Alebiy) ile görüştüğünü düşünüyordu.

12 Mart 1823'te Qızbeç, 1.500 kişilik ordusuyla Kuban Nehri'ni geçerek Yelizavetinski yakınlarında inşa edilmekte olan bir köye saldırdı. Köydeki 200 kişilik Kozak birliğini mağlup ederken Aleksandrovski Kalesi'nden 200 Kozak ve 2 top takviyeye geldi, top atışları Çerkesleri durdurdu. Qızbeç saldırıya hazırlanırken General Vlasov'un ordusu yaklaştı; bunun üzerine Çerkesler geri çekildi. Kozaklar, Çerkesleri takip ederek saldırdı. Çatışmalarda Qızbeç bir çavuş ve iki askeri esir aldı, ancak Rus topları mevzii alıp ateş açınca Qızbeç'in büyük oğlu öldü ve cesedi Kozakların eline geçti.Sultan Han-Giray, onun hakkında şunları söylemişti: 

Sözlü kaynaklara göre Tığujıqo Qızbeç, Şapsığ sancağını tasarlayan ekibin parçasıydı. Rusya sıklıkla üst sınıf Çerkesleri taraf değiştirmeye ikna etmeye çalıştı. Yüksek ayrıcalıklar sundular. Qızbeç, bu tekliflere direndi ve reddetti. Bu tarz teklifleri kabul edenleri cezalandırdı.

Albay Matveyev, 8 Kasım 1824 tarihli mektupta Tümgeneral Vlasov'a şunları yazıyordu:

İngiliz Favell Lee Mortimer şunları söylemişti:23 Ocak 1825'te Qızbeç, önceki yılki Rus seferlerinin intikamını almak için 2.000 kişilik ordusuyla buz tutmuş Kuban Nehri'ni geçerek iki Kozak müfrezesine saldırdı. Kısa sürede General Vlasov ve çevreden gelen takviye birliklerin de katılmasıyla 6 saat süren yoğun çatışmalar yaşandı.
1830 yılında Yelizavetinskaya yerleşimine saldırdı ve yok etti. Temmuz ayında Şebş Nehri yakınlarında kale inşa etmeye çalışan General Bezkrovni'nin Kozaklarına karşı, Qızbeç ve kardeşi Batçeriy 2.500 süvari ile 1.500 piyade toplayarak Satruk Dağı yakınlarında günlerce çarpıştı. Satruk'taki kale, Abzah ve Şapsığ hududunda stratejik değeri yüksek bir yerde kurulduğundan yapım aşamasındayken bile bu boyların, Natuhayların ve Ubıhların saldırılarına sıkça uğradı. 1831 yılında kaleye Qızbeç önderliğindeki Şapsığlar da yoğun şekilde saldırdı. 14 Ağustos'ta 3.000 savaşçıyla Alekseyevskoye Kalesi'ne giden stratejik geçidi ele geçirdi. Eylül ayında Yelizavetinskaya'ya tekrar saldırdı. 1 Aralık'ta birkaç Çerkes birliğini, Rus kuvvetlerini oyalamak için Kuban'ın ötesine gönderen Qızbeç, kendisi 500 süvari ve 700 piyade ile Marinska stanitsaya saldırdı.

Çerkes sözlü kaynaklarına göre Satruk'taki kalenin komutanı, üç işbirlikçi Çerkes'i Qızbeç'e suikast düzenlemesi için görevlendirdi. Suikast başarısız oldu ve suikastçılardan biri çatışırken öldürüldü, bir diğeri esir alındı ve sonuncusu kaçtı.

Yoğun Çerkes saldırılarından ve tacizlerinden dolayı 1832'de Rus garnizonu Satruk'tan çekilip kaleyi terk etti. 3 Mart'ta, Gutehable köyünün 2 kilometre uzağında, Qızbeç önderliğindeki 4.000 kişilik Şapsığ ve Abzah kuvvetleri, Ruslarla iş birliği yapmakla suçladıkları ve Kozaklar tarafından takviye edilen 3.000 kişilik Bjeduğlara karşı savaştı. Savunma için çok iyi mevzii alan Bjeduğlar kendilerini savunmayı başardı. 24 Kasım'da 700 süvari ve 300 piyade ile Kuban'ı geçen Qızbeç, Kozakların saman stoğunu yaktı. Çerkesleri sessizce tuzağa düşürmeye çalışan Tümgeneral Berhman'ın hamlesini fark eden Çerkesler ana Rus kuvvetleri gelmek üzereyken geri çekildiler.

1834'te Abın Muharebesi'nde Hawdıqo Mansur'un ve kendisinin komuta ettiği 700 (diğer kaynaklara göre 1.700) askerle 14.000 kişilik Rus ordusunu tuzağa düşürerek mağlup etti. Aynı yılda 1.200 askeriyle 6.000 kişilik bir Rus ordusunu daha tuzağa düşürerek yok etti. Aynı yıl, 1.200 atlı ile Qızbeç, 300 kişiden az bir Kozak müfrezesiyle karşılaştı. Kozakların cesaretine ve kararlılığına hayran kalan Qızbeç, sayı avantajını eşitlemek için kendi atlılarının bir kısmını geri çekti. Taraflar eşit sayıda savaştı ve Qızbeç tarafı savaşı kazandı. Qızbeç, Maryanskaya, Georgie, Afepskaya ve Apenskaya dahil olmak üzere birçok Rus garnizonunu yok etti. Savaşların arasında Hacca gitti ve bu sırada Mısır'ı da ziyaret etti. Mısır yöneticileri onu Mısır ordusuna almak istedi ancak Qızbeç bunu reddetti.

Rus ordusunda Kafkasya'da görev yapmış Rus askerî tarihçisi Vasili Potto, Qızbeç hakkında şunları söylemişti:

Ekim 1836'da 700 kişiyle Marinska Kalesi'ne saldırdı. 16 Aralık'ta Georgiy-Afipski Kalesi'nden odun kesmek üzere gönderilen bir Rus birliğine 200 savaşçıyla saldırdı.

Nisan 1837'de İlik ve Sup nehirlerindeki Abzah köylerine saldırıp yok eden Kozaklar dönerken Qızbeç komutasındaki Abzahlar tarafından saldırıya uğradılar. Dönüş yolunda neredeyse kesintisiz şekilde savaş yaşandı. Qızbeç bu savaşta yedi kez yaralandı. Aynı senede Qızbeç bir tarladan geçerken, Kozak köylüleri tarafından tanındı ve köylüler korkup kaçarak geriye 200 orak bıraktılar. Aynı sene içerisinde Qızbeç, Nikolayev'in kıyı kalesine saldırdı ve tüm mallarına el koydu. Haziran ayının başlarında, Nikolayevski tahkimatının (şimdi Shapsugskaya köyü) muhafızlarına tek başına saldırdı, bir asker yakaladı ve 9 tüfek aldı.  Aynı yıl 250 adamıyla bir Rus tahkimatına yaptığı saldırıda 200 esir aldı.

Rusya'nın Kuban Nehri'ne yerleştirdiği Rus köylüler, hastalık ve kıtlık nedeniyle geri dönmeye çalışırken kar fırtınasında yollarını kaybedip bir Çerkes köyüne yanaştılar. Çerkesler yardım etti, durum Qızbeç'e bildirildi. Köye gelen Qızbeç, Rus köylülerin sıradan insanlar olduğunu söyleyerek köylülere yardım edilmesi talimatını verdi. Kış bitene dek 3 ay boyunca misafir edilen köylüler, baharda at ve yiyecekle donatılarak Çerkes sınırına kadar uğurlandı.

Qızbeç, Rusya ile her türlü uzlaşmaya karşı duruyordu. 1838'de Rusya'ya bağlılık yemini eden Karakuban bölgesindeki Jane Çerkesleri'ne karşı bir saldırı düzenledi. Nisan ayında Georgiy-Afipski Kalesi'ne saldırdı. 1 Ekim'de, olduğu söylenen yerde saldırılacak köy bulamayınca geri dönmeye başlayan ve dönüş yolunda Çerkeslerden bir koyun sürüsü ele geçiren Kozaklar, Afıps Nehri kenarında Qızbeç'in 100 adamıyla kurduğu kampla tesadüfen karşılaştı. Çerkesler koyunları geri almak için yoğun bir saldırı başlattı ve 500 süvarinin gelmesiyle baskılarını arttırıp birkaç rütbeli Rus'u öldürdüler ancak top ateşinin kayıpları arttırması sebebiyle geri çekildiler. Bu çatışmada Qızbeç'in oğlu Alibiy kurşunla vuruldu ve ağır yaralandı. 8 Ekim'de 2.100 kişilik Rus müfrezesi, Çerkes köylerine saldırmaya giderken kötü hava koşulları sebebiyle dönmeye karar verdi. Dönerken yarı yolda Çerkes saldırısına uğrayan müfreze top atışıyla saldırıyı geri püskürttü. Ardından ayrı olarak Qızbeç'in 200 süvarisi top ateşiyle püskürtülene kadar saldırdı. Bu muharebede Qızbeç, sağ kolundan kurşunla vurularak ağır yaralandı ve dirseği kırıldı. Ekim 1838'de hayatta kalan bazı çocuklarının ölümüne şahit oldu. Orada olan James Bell'e göre Qızbeç bundan etkilenmedi ve bunun kader olduğunu düşündü.

Sözlü kaynaklarda geçene göre Qızbeç komutasındaki Şapsığlar, bir Kozak kalesine saldırmak üzere hatta doğru ilerlediler. Ruslara çalışan casusların verdiği haberle kaledeki Kozaklar beklenen saldırıya hazırlanmıştı. Yüzer gruplar halinde birden fazla kez saldıran Çerkesler kaleyi ele geçiremediler ve yeniden örgütlenip karar vermek için ana kuvvetleriyle Kuban Nehri'ne çekildiler. Yaralılar ve ölüler savaş alanından getirilirken Qızbeç'in oğlu ölü olarak getirildi. Qızbeç'in arkadaşı Qerehıqo, orduyu çekmesini ve oğlunun cenazesi için gerekli işlemlerin yapılması gerektiğini söyledi. Üzgün bir halde bir süre düşündükten sonra Qızbeç, bir askerin ölümüyle ordunun geri çekilmeyeceğini, askerlerine dönerek hepsinin oğlu gibi olduğunu ve onlara da aynı şekilde üzüldüğünü belirtip oğlu için sadece bunun yapılabileceğini söyledi. Bunun üzerine Çerkesleri takip etmeye hazırlanan Kozakların olduğu kaleye yeniden saldırıp Kozak ordusunu yendiler ve muharebede Qızbeç 3 yerinden yaralanıp oğlunun cesedinin yanına döndü.

Ekim 1839'da Yekatirininske Kalesi'ne saldırdı. Aralık ayında aynı kaleye yapılan saldırıda Qızbeç ağır yaralandı. Rusya'nın Çerkesya kıyısına inşa ettiği kaleler, Osmanlı ve İngiliz gemilerini yanaştırmıyordu, kıyıya binlerce asker çıkarıp kısa sürede 17 kale inşa ettiler. İnşa halindeki kalelere saldıran Çerkesler, gemilerden açılan top atışlarından dolayı başarısız oluyordu. Gıda kıtlığı, abluka ve salgın hastalıklar, Çerkesleri savaşarak ölmenin açlıktan veya hastalıktan ölmekten daha iyi olduğu kanısına iterek Rus kalelerine büyük saldırılar yapmaya itti. Bu sırada Qızbeç, ağır yaralı halde bakım yapılırken şifacıların uyarılarına rağmen harekete geçerek halk önderlerine haberler gönderdi ve Ubıhların yanına gitti. Şubat 1840'ta Ubıh lideri Gerandıqo Berzeg, Natuhay lideri Hawdıqo Mansur, Şapsığlardan Qızbeç ve Abzahlardan Hacı Yismel toplantı için bir araya geldiler ve kıyıdaki kalelere saldırmak için gizlice anlaştılar. 1840'ta Waya, Tuapse ve Şaps garnizonlarını ele geçirdi.

Qızbeç'in çağdaşı olan Çerkes ozanı Kör Osman'ın Qızbeç için yazdığı şarkı şuydu:

### Ölüm
Qızbeç, yaygın görüşe göre 29 Şubat 1840 tarihinde Velyaminovski Kuşatması sırasında aldığı yaralardan öldü. O sırada altı farklı ölümcül yarası vardı. Diğer kaynaklara göre ise 12 Aralık 1839 veya 12 Mart 1840 tarihinde öldü. Ölmeden önce bir konuşma yaptı:

Sözlü kaynaklara göre vasiyeti üzerine mezarının yanına iki kişi daha gömüldü. Ölümünden sonra Kozak efsanelerinde Kozaklara musallat olan bir figür olarak ortaya çıktı. Çerkes efsanelerinde ise beyaz kıyafetli bir şövalye olarak savaşlarda Çerkesleri destekleyen bir figürdü.

## Özel hayatı ve hobileri
Qızbeç 7 çocuklu bir ailede dünyaya geldi. Hayatının sonraki aşamalarında çocuklarının savaşta ölümüne şahit oldu.  Dindar bir Müslümandı ve hacca gitti. James Bell, Qızbeç'in müziği çok sevdiğinden bahsetmiştir. Dans etmekten hoşlandığına ve iyi şarkı söylediğine dair bilgiler de vardır. Rus Çarının Qızbeç'in fotoğrafını yaptırıp satın almak için Qızbeç'e istek gönderdiği, Qızbeç'in reddettiği kaynaklarda geçmektedir.

## Miras
Kazbek/Qızbeç ismi, bugün Çerkesler ver genel olarak Kuzey Kafkasyalılar arasındaki en yaygın isimlerden birisidir. 2014 yılında, Rus-Çerkes savaşı'nın 150. yıldönümünde, Çerkes aktivistler Qızbeç'in heykelini dikmek için kampanya başlattı. 2015 yılında para toplama işlemleri başlatıldı. 28 Nisan 2018'de heykel tamamlandı. Türkiye Cumhuriyeti Hacı Qızbeç'in anısına posta pulu yapmıştır.

## Notlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Tığujıqo Qızbeç şarkısı (Çerkesçe)