Hatila Vadisi

**Hatila Vadisi**, Artvin ili sınırları içinde, Hatila Deresi'nin su toplama havzasını kapsayan vadidir. Vadi ve derenin dışında, bugün Taşlıca olarak adlandırılan köyün eski adı da Hatila'dır. Hatila (ხატილა) adı, Gürcüce “hati” (ხატი) kelimesinden türemiştir.

## Tarihçe

Hatila Vadisi'nin sularını toplayan Hatila Deresi, pek çok koldan oluşur ve Nacvia köyünün yakınında Çoruh Nehri'ne katılır. F. R. Maunsell'in 1902 tarihli haritasına göre Hatila Deresi Kvahidi Tepesi'nden kaynaklanmaktadır. Bu zirve, ayrıca Murgul Çayı ile Arcivan Deresi'nin kaynaklarını aldığı yerdir. Vadi, yaklaşık 20 kilometre uzunluğa sahiptir.

Hatia Vadisi, irili ufaklı yerleşim yerlerinden oluşmaktadır. Bu yerleşim yerinin başında Hatila köyü gelir. 1886 tarihli Rus nüfus sayımında vadi sınırları içinde yer alan yerleşim yerleri, idarî merkezi Hatila köyü olan Hatila nahiyesine (Хаднлинское с. о.) bağlanmıştı. Bunlar Baş-Hatila (Баш-Хатила), “İmedogli” (Имедоглы), Molasi (Моласъ), Muhnara (Мухнара), Nakeravi (Накеравъ), Şartevi (Шартевъ), Depanidze (Депанидзе) ve Mustaf-ogli (Мустаф-огли) adlı yerlerdi. Stepanidze sehven Depanidze olarak kaydedilmişti. Bu küçük yerleşim yerleri dahil, Hatila köyünün nüfusu Gürcülerden oluşuyordu. 

Rus nüfus sayımında tespit edilen yerleşim yerleri dışında, Hatila Vadisi'nde Napudzari (ნაფუძარი), Çilagara (ჭილაგარა), Çala (ჭალა), Mindori (მინდორი), Leğvieti (ლეღვიეთი), Tzitzkati (წიწკათი), Nakhevi (ნაქხევი), Agara (აგარა), Saleti (სალეთი), Daviteti (დავითეთი), Zemo Çihieti (ზემო ჩიხიეთი), Thevnarti (თხევნართი), İtlieti (ითლიეთი), Kvemo Çihieti (ქვემო ჩიხიეთი), Nasaplavi (ნასაფლავი), Golahora (გოლახორა), Tsihelta (ციხელთა), Çitimzara (ჩითიმზარა), Handzarti (ხანძართი) gibi Gürcüce yer adları bugün de kullanılmaktadır. Hanzarti'de eski yerleşim yeri ile kilisenin izleri tespit edilmiştir. Rus nüfus sayımında Hatila nahiyesine bağlı Urdzuma (Урдзума) ile Nacviya (Наджвіа) köylerinin nüfusu da Gürcü olarak kaydedilmiştir. Ancak günümüzde Hatila Vadisi'nde Gürcü dili konuşulmamaktadır. Oysa Hatila Vadisi'inden 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından Marmara Bölgesine göç edip Sakarya ilinin Hendek ilçesine bağlı İnamiye ve İkramiye köylerine yerleşmiş olan Gürcüler Gürcü dilini korumuş, İnamiye köyüne "Zomota Hatila" (Yukarı Hatila) ve İkramiye köyüne de "Komota Hatila" (Aşağı Hatila) adını vermişler, Akyazı ilçesine bağlı Reşadiye köyünü ise, "Hatila" olarak adlandırmışlardır.

F. R. Maunsell'in 1902 tarihli haritasına göre, Hatila Vadisi'nin yukarı kesimindeki ilk yerleşim yeri Nakeravi'ydi. Haritada “Nakeraff” şeklinde yazılmış olan köyün aynı adı taşıyan bir de yaylası bulunuyordu. Daha sonra Thevnarti geliyordu ve bu yerleşim yeri Hatila Deresi'in sağ tarafında yer alıyordu. Haritada “Sharteff” şeklinde yazılan Şartevi, Baş Hatila, Stepanidze, Muhrani ve Mustafaoğlu adlı yerleşim yerleri, akarsuyun sol yakasında bulunuyordu. Baş Hatila'nın bugünkü Taşlıca köyünün merkez yerleşimi olduğu anlaşılmaktadır. Hatila Deresi'nin Çoruh Nehri'ne katıldığı noktada, akarsuyun sol yakasında “Urzuma”, sağ yakasında “Najviya” köyü işaretlenmişti.

Hatila Vadisi'nin Murgul Vadisi'ine bakan kısmında "Triali Tepe" adını taşıyan bir zirve bulunmaktadır. Bu isim Gürcüce "triali" (ტრიალი: dönüp durmak) ve Türkçe "tepe" kelimelerden oluşmaktadır. Bu tepe günümüzde Tiryal Dağı şeklinde adlandırılmaktadır. Orman gülünün melez taksonları olan *Rhododendron* x *rosifaciens* (*R. smirnovii* x *R. ungernii* melezi) ve *Rhododendron* x *filidactylis* (*R. ponticum* x *R. ungernii* melezi) burada tespit edilmiştir.

Hatila Vadisi, Çoruh Havzası'nda ormanlarıyla bilinen bir yerdir. Orman örtüsü ladin, kayın, gürgen, göknar, kestane, kızılağaç ve meşe gibi ağaç türlerinden oluşmaktadır. 1954 yılında yayımlanan *Orman Fakültesi Dergisi*'nde buradaki ormanlar "Natalmev", "Nakerav", "Kuvapt", "Sallet" gibi adlarla anılmıştır. Vadi, barındırdığı flora ve faunaya bağlı olarak milli park ilan edilmiştir.

## Kalıntılar

Hatila Vadisi'nde ortadan kalkmış köylerin bir kısmından geriye kalıntılar kalmıştır. Bunların başında Handzarti (ხანძართი), Thevnarti (თხევნარტი) ve İtlieti (ითლეთი) gelir. Taşlıca köyünün merkezinin 6 kilometre güneyinde yer alan Handzarti, günümüzde Hatila Vadisi'ndeki yaylalardan biri olarak da bilinmektedir. Handzarti, yangın anlamına gelen Gürcüce “handzari” (ხანძარი) kelimesinden türemiştir. Bu eski yerleşim yerinde Gürcülerden kaldığı tahmin edilen kilise tamamen yıkılmıştır. Geriye kireç harçlı duvar parçaları ve kesme taşlar kalmıştır. Handzarti Kilisesi 1923 tarihli tarihsel Gürcistan haritasında da yer almıştır. Thevnarti'nin bugünkü Taşlıca köyünün merkezinin güneyinde bulunduğu, köyünün eski kilisesinin kalıntılarından anlaşılmaktadır. Osmanllların Klarceti bölgesini ele geçirmesinden önce Thevnarti köyünün nüfusunun Hristiyan olduğu dönemden kalmış olan Thevnarti Kilisesi tamamen yıkılmıştır. Kilisenin yerinde günümüze kireç harçlı duvar parçaları ve kesme taş kalmıştır. Thevnarti yakınlarında, Didbogo (დიდბოგო) denilen yerde başka bir kilisenin varlığından da söz edilmektedir. Ancak burada herhangi bir kalıntıya rastlanmamıştır. Eski İtlieti köyünün adını taşıyan İtlieti Kalesi, Hatila Vadisi'nde bulunduğu için Hatila Kalesi olarak da adlandırılmaktadır.

## Kaynakça