Laçın (rayon)

**Laçın Rayonu**, Azerbaycan'da rayon olarak adlandırılan birinci derece idarî bölümlerden birisidir. Rayonun merkezi Laçın şehridir. Doğu Zengezur Ekonomik Bölgesine dahildir.

## Coğrafya
Laçin ili Azerbaycan Cumhuriyeti'nin güneybatısında, Ermenistan ile Dağlık Karabağ bölgesi arasındaki Zengezur'un doğusunda yer almaktadır. Kuzeyden Kelbecer, doğudan Hocalı, Şuşa ve Hocavent, güneyden Kubadlı rayonları, batıdan ise Ermenistan Cumhuriyetiyle sınırı bulunmaktadır. Laçın Rayonu Ermenistan ile Dağlık Karabağ Cumhuriyeti arasında Laçın koridoru denilen geçit bölgesi oluşturulmaktadır. İkinci Karabağ Savaşı sonrası koridorun güzergahı Laçın şehrinin biraz güneyine kaydırılmıştır. Bunun sonucunda 26 Ağustos 2022'de koridorun eski güzergahı üzerinde bulunan Laçın şehri ve çevresindeki Zabuh ve Sus köyleri Azerbaycan'a teslim edilmiş ve böylece 30 yıl sonra rayonun tamamında Azerbaycan kontrolü yeniden sağlanmıştır.

Yüzey dağlıktır ve kuzey kısmı Karabağ Sıradağlarının güneybatı yamacında, kuzey kısmı Mihtoken sıradağlarının güneydoğu yamacında ve güneybatı Karabağ Yaylasında yer almaktadır. En yüksek noktası Kızılbogaz Dağı'dır (3594 m). Agoglan, Alagollar, Altyntakhta, Boyuk Ishigli, Judelar, Chalbair, Dalidagh, Farmachtepe, Hojaztepe, Ishigli, Keshishtepe, Kichik Ishigli, Gabaqtepe, Qatirdash, Gahramanbey Tepesi, Kirkhgyz Daghi, Gazilbogaz, Gazilgaya Daghi, Qiziltepe, Korugundagh, Gurgundagh, Tarkhanyali, Yehertepe gibi tepeler bulunmaktadır. Nehirleri Hakari ve kollarıdır. Toprak yapısı ağırlıklı olarak otlak, dağ çayırı, kahverengi dağ ormanı ve karbonatlı dağ kara topraklarından oluşmaktadır. Bitki örtüsü, çalılık ve seyrek ağaçlı çayırlar, geniş yapraklı dağ ormanları (meşe, kızılağaç, kayın), subalpin ve alpin çayırlardan oluşmaktadır. Fauna, dağ keçileri, tarla fareleri, geyikler, yaban domuzları, sincaplar, yer sincapları vb. hayvanları içermektedir. Bölgenin çoğu kesiminde, kuru kışlarla birlikte ılıman, sıcak ve soğuk bir iklim hakimdir. Ocak ayında ortalama sıcaklık -10°C ile 0°C arasında, Temmuz ayında ise 10-22°C arasındadır. Yıllık yağış miktarı 600-900 mm'dir. Bölgenin toplam yüzölçümü 166.488 hektardır. Bunun 75.781 hektarı tarıma elverişli, 12.102 hektarı ise ekilebilir arazidir.

## Tarihi

Erken zamanlarda burada Vaykunik ili mevcut idi. Laçin ilçesi, tarihsel ve coğrafi olarak Karabağ Hanlığı'nın bir parçasıydı. Hanlık 1822'de kaldırılana kadar bu topraklar Karabağ Hanlığı'nın yönetimi altında kaldı ve daha sonra 1874'ten itibaren Yelizavetpol Guberniyasınin Zengezur Uyezdine dahil edildi.

1905-1907 ve 1914-1920 yılları arasında, Laçin'i de kapsayan Zangezur bölgesinde silahlı Ermeni gruplar tarafından gerçekleştirilen katliamlarda yaklaşık yarım milyon Müslüman öldürüldü.

Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin kurulmasından sonra bile, Ermenilerin Karabağ ve Zangezur'u ilhak etme yönündeki toprak iddiaları nedeniyle kitlesel katliamlar devam etti. Ermeni komutan Andranik Ozanyan, silahlı kuvvetleriyle Gorus, Laçin ve Şuşa yönünden Karabağ'a her ne pahasına olursa olsun girerek, oradaki Ermeni nüfusunu Azerbaycan hükûmetine karşı kışkırtmak, provokasyonlar yapmak ve bölgede itaatsizlik yaratmak istiyordu. Bu amaçla Andronik, birkaç bin kişilik bir orduyla Zabukh köyünü geçerek Laçin'e doğru ilerlemeye başladı. Bu durumdan önceden haberdar olan, Karabağ genel valisi ve bölgenin etkili isimlerinden biri olan Hüsrev Bey Sultanov'un kardeşi Sultan Bey Sultanov, partizan birliğiyle Laçin-Zabukh yolu üzerindeki bir vadide pusu kurarak Andronik'in ordusunu kuşattı. Burada yaklaşık bir gün boyunca kanlı çatışmalar yaşandı.

Azerbaycan Halk Devrim Komitesi Merkez Komitesi Siyasi ve Örgütsel Bürolarının 30 Kasım 1920'de yapılan ortak toplantısının kararıyla Zangezur bölgesi 2 parçaya bölündü. Sonuç olarak Zangezur bölgesinin 6.742 verst karesinden 3.105 verst karesi (Laçin dahil) Azerbaycan SSR'si içinde kalırken, 3.637 verst karelik kısım Ermenistan'a verildi. Azerbaycan SSR'si içinde kalan kısım Şuşa bölgesine dahil edildi. 7 Temmuz 1923'te Dağlık Karabağ Özerk Oblastının kurulması sonucunda Şuşa bölgesi 2 parçaya bölündü - Şuşa şehri de dahil olmak üzere Şuşa bölgesi Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin bir parçası oldu. Bu dönemde, Şuşa bölgesinin Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'ne dahil olmayan kısmında da bir tür idari merkez kurulması ihtiyacı ortaya çıktı. Kürdistan Uyezdi, günümüzdeki Laçin, Gubadlı ve Kelbecer bölgelerinin topraklarını kapsayan alanda kuruldu. İdari merkez geçici olarak Şuşa şehrinde bulunsa da, 1923 yılında Laçin ve Abdallar köyleri arasında küçük bir şehir inşa edildi ve ilçe merkezi oraya taşındı. Yakındaki köyün adı ve coğrafi yapısı dikkate alınarak, Tağı Şahbazi Simurg'un girişimiyle şehre Laçin adı verildi.

Laçının il olarak resmi kayıtlara geçmesi 8 Ağustos 1930 tarihine rastlar. Yüzölçümü 1.84 bin km², nüfusu 72,4 bin (01.04.2013) kişidir. Laçin Rayonunda 1 şehir (Laçin), 1 kasaba (Kaygı), 125 köy vardır. İşgalden önce il sınırları içinde 217 kültür müessesesi, 142 sağlık ocağı, 133 yönetim birimi ve işletme, 100 eğitim kurumu, 5 kreş, 5 müzik okulu, 1 yatılı okul, 1 teknik meslek lisesi, 1 postane ve diğer kurumlar bulunmaktaydı.

### Yeni dönem
Birinci Dağlık Karabağ Savaşı zamanı 1992 yıllarında ermeniler Laçın Harekâtını başlattı, bunun sonucunda Laçin şehri ve çevresi (Laçin koridoru) 18 Mayıs 1992'de Ermeni Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edildi. Bu olayın arifesinde, sözde Laçın Kürt Cumhuriyeti kuruldu, başbakanı Vakil Mustafayev seçildi, bu olayın organizatörleri Azerbaycan Kürtlerini Laçin'e çağırdı, ancak bu hiçbir sonuç vermedi ve sözde cumhuriyet feshedildi. 1-19 Ekim 1992 yılında Azerbaycanlılar Laçını geri almak için Laçın Operasyonu düzenledi, ama başarılı olamadı.

1992'den 2020'ye kadar Laçin bölgesi, tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin (DKC) kontrolü altındaydı. 1993 yılında, Azerbaycan'ın Zengelan, Gubadlı ve Laçin bölgelerinin bir kısmından, Laçin şehrinin merkezinde yer alan Kaşatag bölgesi oluşturuldu. Laçin bölgesinin bir kısmı DKC'nin Şuşa bölgesine dahil oldu.

İkinci Dağlık Karabağ Savaşı zamanı Azerbaycan ordusunun gerçekleştirdiği karşı saldırı operasyonu sonucunda, Gulabird, Safian ve Turkler köyleri 9 Kasım'da işgalden kurtarıldı. Ermeniler İkinci Karabağ Savaşı'nda alınan ağır yenilgi sonrası imzalanan ateşkes gereği 1 Aralık 2020'de Laçın Koridoru üzerinde bulunan Laçın şehri ve çevresindeki iki köy dışında rayonu boşaltıp Azerbaycan'a geri vermiştir.

Eylül 2022 Azerbaycan-Ermenistan çatışmaları'nın yaşandığı bölgelerden biri Laçın oldu. Azerbaycan ordusu Laçin, Kelbecer ve Zengilan yönlerinde bir dizi yükseklikleri ele geçirdi.

26 Ağustos 2022'de Laçin şehri ve Sus, Zabuh köyleri ile Laçın Koridoru Azerbaycan'ın kontrolüne geçti. Ağustos 2022'den bu yana, Laçin koridorunun yerini alan alternatif yolun faaliyete geçmesi nedeniyle, Laçin bölgesindeki 1 yerleşim yeri (Gayghi) ve 7 köy Rus barış gücü birliğinin kontrolüne geçti. 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonucunda Azerbaycan yetkilileri bölgeni tam kontrol altına aldı.

Her yıl 26 Ağustos, Lachin Şehir Günü olarak kutlanmaktadır.

## Kültür
Laçin ilinin sınırları içinde 200'e yakın tarihi, kültürel ve mimari anıtlar, onlarca kurgan, kale tipi arkeoloji açısından yararlı olan anıtlar, mezar anıtları, stellalar, at, koç figürleri, resimli taşlar mevcuttur. Ayrıca bu bölgede maden su kaynakları oldukça fazladır. Ağoğlan Manastırı, Hamza Sultan Sarayı bilinen anıtlardır.

## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
* Laçın Uluslararası Havalimanı
* Laçın'ın Kurtuluşu Madalyası
* Karagöl Devlet Doğal Koruma Alanı
* Işıklı Karagöl
## Dış bağlantılar
* Demographic Crisis in Lachin
* An eyewitness report of conditions in 2001