Halk Latincesi

**Halk Latincesi** (, Konuşulan Latince), Latin dilinin halk lehçelerinin ve sosyolektlerini kapsayan bir genel terimdir. Bu farklı lehçeler Orta Çağların başlarında birbirlerinden farklılaşarak 9. yüzyılda Latin dillerine dönüştüler.

Konuşulan Latince, edebî Latinceden telaffuz, söz dağarcığı (vokabüler) ve gramer açısından farklıdır ancak kendisine has bazı özellikleri Roma İmparatorluğu'nun geç dönemlerinde ortaya çıkmıştır. Başka özellikleri, konuşma Latincesinde çok daha önceden muhtemelen mevcuttu.

Orta Çağlarda, Orta Çağ Latincesi olarak adlandırılan, Latincenin klasik biçimli bir şekli, alimler, kâtipler ve din adamlarınca kullanılırdı. Bu dil eğitimle edinilirdi, anadil olarak bilinmezdi. Halk Latincesi ise herkesin gündelik olarak kullandığı dildi.

## Halk Latincesi neydi?

Halk Latincesine karşılık gelen Vulgar Latincedeki *Vulgar*, Latince *vulgaris* 'ten türeme olup, "halka ait" demektir. Vulgar Latincenin çeşitli anlamları olabilmektedir.

1. Çoğu insanın okuma yazma bilmediği bir dönemde dil başlıca konuşma yoluyla aktarılırdı. Bu şartlarda, klasik edebi standarttan farklı sayılan Latincenin varyasyonları (sosyal, coğrafî ve tarihsel) Halk Latincesi sayılabilir. Bu anlamıyla kullanılan terim, eğitilmiş üst sınıflarca konuşulan dili kapsamaz, çünkü o da bazı varyasyonlar gösterse de, edebi standarda yakındır.

2. Roma İmparatorluğunun konuşulan dili. Romalı askerlerce Galya, İberya veya Daçya'ya gelen Latince muhtemelen Cicero tarafından konuşulan Latinceyle bir değildi. Hem söz dağarcığı, hem de, sonraları, sentaks ve gramer bakımından da farklılık gösterirdi. Bu tanıma göre Halk Latincesi bir konuşma diliydi, Klasik Latince ise yazmak için kullanılırdı.

3. Latin dillerinin tahmini atasının (proto-Romen dili) neye benzediği hakkında elimizde pek bir bilgi yoktur, birkaç graffiti kalıntı dışında. Proto-Romen, Latinceden türemiş olduğu tahmin edilen hipotetik bir halk dilidir. Bu dilin ses yapısının geçirdiği kaymalar ve diğer değişmeler, ondan türemiş dillerde görülen farklılıklardan geriye giderek çıkarmak mümkündür.

4. Halk Latincesi bazen, bazı Geç Dönem Latin metinlerde görülen gramer değişikliklerini tarif etmek için kullanılır. Bunlara örnek, 4. yüzyıldan kalma *İtinerarium Egerae*, Egeria'nın Filistin ve Sina Dağı'ndaki seyahatnamesidir; veya Tourslu Gregorius'un eserleridir. Halk Latincesiyle yazılmış belgeler ender olduklarından dolayı bu eserler filologlar için çok değerlidir, çünkü metinlerde bulunan yazım hataları veya varyasyonları, bunların yazıldığı dönemdeki konuşulan dil hakkında ipuçları verir.

## Tarih
Latince konuşanların günlük konuşmaları kaydedilmediği için Halk Latincesi ancak dolaylı yoldan araştırılabilir. Halk Latincesi hakkında bilgiler başlıca üç kaynaktan gelmektedir. Birincisi, karşılaştırma yöntemi ile Romen dillerinin altında yatan yapılar belirlenir ve bunların Klasik Latince'den farklarına bakılır; ikincisi, Geç Latince döneminden kalma gramer eğitim metinleri Latince konuşanların yapma eğilimli olduğu bazı hatalar konusunda uyarırlar, bu da Latincenin nasıl konuşulduğu hakkında fikir verir; üçüncüsü, Geç Latin metinlerde bazen rastlanan gramer hataları ve Klasik-dışı kullanımlar da yazarın konuşma dilini kısmen ortaya koyar.

Latincenin düşük bir seviyesini özellikle kullanmış bazı edebi eserler de erken Halk Latincesi hakkında fikir verirler. Plautus ve Terence'in komedilerindeki karakterler arasında bulunan esirlerin konuşmaları basilekt Latin özellikleri muhafaza etmektedir. Keza, Petronius Arbiter'in Cena Trimalchionis adlı eserinde özgürlüğünü kazanmış eski esirlerin konuşmaları vardır.

Roma İmparatorluğunun çeşitli eyaletlerinde Halk Latincesi farklı şekilde gelişmiş, zamanla Fransızca, Katalanca, İtalyanca, İspanyolca, Portekizce, Rumence ve bir düzine başka dil meydana getirmiştir. Bu bölgelerdeki resmî dil Latince olsa da, Halk Latincesi yaygınca konuşulmaktaydı, ta ki yerel dil Latinceden yeterince farklılaşınca bunlar farklı diller olarak ortaya çıkmıştır. Konuşma dili ve yazı dili arasında gittikçe derinleşen uçuruma rağmen, İmparatorluk devri boyunca ve 8. yüzyıla kadar, bu farklılık bu konuşma dillerinin birbirini anlamasını engelleyecek kadar büyük değildi.

Nitekim, 813'teki 3. Tours Konsülünde, halk artık resmi Latinceyi anlamadığı için, rahiplere halk dilinde vaaz vermeleri emredilmiştir: ya Halk Latincesi ya da Cermen halk dillerinde. Az zaman sonra, 842'de, Strasburg Yemini (Şarlman'ın torunu Kel Şarl ve Alman Lui arasındaki bir antlaşma) Latinceden farklı bir dilde söylenmiş ve kaydedilmiştir.

Metinden alıntı:

:« Pro Deo amur et pro christian poblo et nostro commun salvament, d'ist di in avant, in quant Deus savir et podir me dunat, si salvarai eo cist meon fradre Karlo et in ajudha et in cadhuna cosa, si cum om per dreit son fradra salvar dift, in o quid il me altresi fazet, et ab Ludher nul plaid numquam prindrai, qui, meon vol, cist meon fradre Karle in damno sit. »

Çevirisi:

:Tanrı aşkına, Hıristiyanlık adına ve hepimizin kurutuluşu için, bugünden sonrasında, Tanrı bana akıl ve kudret verdikçe, bu kardeşim Şarl'ı, yardımla veya başka şekilde, insanın kardeşini koruması gerektiği gibi, koruyacağım, ki o da bana aynı şeyi yapsın ve hiçbir zaman bilerek Lothair ile kardeşim Şarl'ı zarar verecek bir anlaşma yapmayacağım.

Bu noktadan sonra Halk Latinceleri, pratik olarak farklı diller olarak kabul görmeye başladılar, kendilerin has yerel normlar ve yazımlar geliştirdiler ve Halk Latincesi terimi artık anlamını yitirdi.

## Söz dağarcığı (vokabüler)

Klasik Latince bazı sözcükler vokabülerden kayboldular. Klasik *equus*, "at" yerine *caballus* (küçük at, tay) geldi (ama Rumence *iapă*, Sardinyaca *èbba*, İspanyolca *yegua*, Katalanca *euga* ve Portekizce *égua*, hep dişi at demektir ve Klasik *equa* 'dan gelirler.

Sağdaki tabloda sadece klasik olan ve Romen dillerinde gelişen sözcüklerden örnekler görülebilir.

Vokabüler değişiklikleri Latincenin temel gramer takılarını dahi etkilemiştir. Çoğu, Romen dillerinde yok olmuştur: *an, at, autem, donec, enim, ergo, etiam, haud, igitur, ita, nam, postquam, quidem, quin, quod, quoque, sed, utrum* ve *vel*.

Önek taşıyan fiiler sıkça daha basit fiilerin yerini aldı. *-bilis*, *-arius*, *-itare* ve *-icare* gibi sonekler taşıyan kelimlerin sayısı çok arttı. Bu değişiklikler çoğu zaman düzensiz biçimlerden kaçınmak ve ismin cinslerini düzenlı kılmak amacıyla meydana geldi.

Buna karşın, Halk Latincesi ve esas Latince, tarihlerinin büyük bir bölümü süresince aynı dilin iki farklı seviyesini oluşturdukları için, bazı Romen dilleri diğerleri tarafından kaybedilmiş olan Latin kelimeleri korumuşlardır. Örneğin, İtalyanca *ogni* (her), Latince *omnis* 'i korur. Diğer diller aynı anlam için *totus* türevlerini kullanırlar, örneğin İtalyanca *tutto*, Portekizce *tudo*, *todo*, İspanyolca *todo*, Katalanca *tot*, Fransızca *tout* ve Rumence *tot*.

Bazen, Klasik Latince bir kelime Halk Latincesi ile beraber korunmuştur. Klasik Latincede *caput*, "baş", yerine bazı batı Romen dillerinde, Fransızca ve İtalyanca dahil olmak üzere, *testa* (klasik Latincede testi anlamındadır) gelmiştir. Ancak, İtalyanca, Fransızca ve Katalanca Latince kelimeyi *capo, chef, cap* olarak muhafaz etmişler, bunlar "baş"ın mecazi anlamını (amir gibi) sürdürmüşlerdir. Rumencede Latin kelime *cap* özgün anlamını anatomik anlamda "baş" olarak korumuş, *ṭeastă* da kafatası veya karapas anlamıyla korunmuştur. Güney İtalyan lehçeleri de capo'yu baş anlamında muhafaz ederler. İspanyolca ve Portekizcede olan *cabeza/cabeça*, *caput* 'un değişik bir şekli olan capetia'dan türemiştir, Portekizce testa ise "alın" anlamı için korunmuştur.

Çoğu zaman, Halk Latincesi içinde evrimleşmiş bir kelime yerine, edebî Latinceden sonradan ödünç alınan kelimeler ile, evrimleşmiş kelimeler yan yana bulunur: beklenen bir fonetik gelişmenin yokluğu bir kelimenin ödünç alındığının ipucu olur. Örneğin, Halk Latincesindeki *fungus*, "mantar", İtalyanca *fungo*, Katalanca *fong* ve Portekizce *fungo* olmuştur; erken İspanyolcada sık görülen f > h kayması (örneğin *filius* > İspanyolca *hijo*, "oğul", facere > İspanyolca *hacer*, "yapmak") ile *fungus* İspanyolcada *hongo* olmuş ama bu dilde ayrıca *fungo* da bulunmaktadır, beklenen ses kaymasını göstermemesi onun yazılı Latinceden doğrudan alındığını gösterir.

Halk Latincesi, klasik metinlerde bulunmayan pek çok yabancı kelime de içermiştir. Tıp hakkında pek çok eser Yunanca yazılıp yayımlanmıştı ve bu kaynaklardan kelimeler ödünç alınmıştır. Örneğin, *gamba* ("diz eklemi"), orijinde bir veterinerlik terimi iken, çoğu Romen dilinde bulunan, klasik Latincede bacak anlamına gelen kelimenin (*crus*) yerini almıştır (bkz. Fr. *jambe*, İt. *gamba*). Yemek yapma terimleri de sıkça Yunanca kaynaklardan ödünç alınmıştır. Yunanca bir terime dayalı ödünçleme alıntı örneği, *iecur* (incirle şişmanlatılmış kazın ciğeri) için oluşan *ficatum* 'dur, *ficatum* Halk Latincesinde ciğerin güncel dildeki karşılığı olmuştur (bkz. İsp. *higado*, Fr. *foie*, Po. *fígado*, İt. *fegato*, Kat. *fetge*, Rumence *ficat*). Önemli dinî terimler de Yunanca yazılmış dinî metinlerden alınmıştır, örneğin *episcopus* (piskopos), *[[Piresbiter|presbyter]]* (papaz), *martyr* (şehit) vs. Galya dilinden ödünç alınan eklimler arasında *caballus* (at) ve *carrus* (at arabası).

## Reichenau Sözlükçeleri
Reichenau sözlükçelerinde Halk Latincesinin son dönemlerinin kelime dağarcığı hakkında fikir vermektedir. Vulgate incilinin kenar boşluklarına yazılmış olan bu sözlükçe, 4. yüzyıl Vulgate kelimelerinin sözlükçenin muhtemelen yazılmış olduğu 8. yüzyılda artık kolayca anlaşılmadığını göstermektedir. Bu sözlükçeler Galyaromen dilindeki tipik vokabüler değişimine ortaya koymaktadır.

Reichenau Sözlükçeleri kelime değişimlerini gösterir:

* *arena* > *sabulo* (Fransızca *sable*, İtalyanca *sabbia*, "sand"; but c.f. İspanyolca *arena*, Galiçyaca *area*, Portekizce *areia*, Fransızca *arene*, İtalyanca *rena*, Rumence *arină*)
* *canere* > *cantare* (Portekizce/Galiçyaca/İspanyolca/Katalanca *cantar*, Fransızca *chanter*, İtalyanca *cantare*, Rumence *cânta*, "şarkı söylemek", *canere* 'nin tekrarlama biçimi)
* *mares* (nom. *mas*) > *masculi* (Fransızca *mâle*, İtalyanca *maschio*, Portekizce/İspanyolca *macho*, "male", *mas* 'ın küçültme hali)
* *liberos* > *infantes* (Katalanca *infants*, "children"; Fransızca *enfants*, "children"; İtalyanca *infante*, "infant"; Portekizce *infante*, "prince"; İspanyolca *infante*, "çocuk" ama edebî dilde ayrıca "prens")
* *hiems* > *hibernus* (Fransızca *hiver*, İtalyanca *inverno*, İspanyolca *invierno*, Portekizce *inverno*, Katalanca *hivern*, Rumence *iarnă*, "winter", adjective of *hiems*)
* *forum* > *mercatum* (Fransızca *marché*, İtalyanca *mercato*, Portekizce/İspanyolca *mercado*, Katalanca *mercat*; "market"; ama buna karşın İtalyanca *foro*, "mahkeme", Fransızca *forum*, "market", "yargı alanı", İspanyolca *fuero*, "yargı alanı", Portekizce *foro*, "yargı alanı", Katalanca *fur*, "yargı alanı")
* *lamento* > *ploro* (Fransızca *pleurer*, İspanyolca *llorar*, Portekizce *chorar*, Katalanca *plorar*, "ağlamak"; ama buna karşın Portekizce/İspanyolca *lamentar*, İtalyanca *lamentare*, Fransızca *lamenter*.)
* *ager* > *campus* (Fransızca *champ*, İtalyanca/İspanyolca/Portekizce *campo*, Rumence *câmp*, "saha"; ama buna karşın Rumence *agru*)
* *caseum* > *formaticum* (Fransızca *fromage*, İtalyanca *formaggio*, Katalanca *formatge*, "cheese", post-classical, from *formare*, "to form"; but cf. İtalyanca *cacio*, Portekizce *queijo*, İspanyolca *queso*, Rumence *caş*)
* *flare* > *suflare* (Fransızca *souffler*, İtalyanca *soffiare*, Portekizce *soprar* Rumence *sufla*, İspanyolca *soplar*, "üflemek", *sub* öneki ile *flare* 'nin birleşmesinden)
* *ita* > *sic* (Fransızca *si*, İtalyanca *sì*, İspanyolca *sí*, Portekizce *sim*, "evet")
* *pulcra* > *bella* (Fransızca *beau*, İtalyanca/İspanyolca *bello*, Portekizce *belo*, Katalanca *bell*, "güzel"; *bonus* "iyi" sözcüğünün küçültme hali (diminütif))
* *umo* > *terra* (Fransızca *terre*, İtalyanca/Portekizce *terra*, İspanyolca *tierra*, Rumence *ţărână*, "yer")
* *lebes* > *chaldaria* (Fransızca *chaudière*, İtalyanca *calderone*, İspanyolca *caldera*, Portekizce *caldeira*, Rumence *căldare*, "cauldron", *calidus* ("ılık") 'ten türeme)
* *necetur* > *occidetur* (İtalyanca *uccidere*, Rumence *ucide*, "to kill"; ama buna karşın İtalyanca *annegare*, Rumence *în(n)eca* "boğulma")
* *pingues* > *grassi* (Fransızca *gras*, İtalyanca *grasso*, Rumence *gras*, Portekizce *graxo*, "şişman", klasik-dönem sonrası, bir olasılıkla*crassus* şişman, tıknaz,)
* *ungues* > *ungulas* (Fransızca *ongle*, İtalyanca *unghia*, İspanyolca *uña*, Portekizce *unha*, Rumence *unghie*, Katalanca *ungla*, "tırnak", *unguis* 'in küçültme hâli)
* *vim* > *fortiam* (Fransızca *force*, İtalyanca *forza*, İspanyolca *fuerza*, Portekizce *força*, "force", Rumence *foarte* "very (much); intense", post-classical, from *fortis*, "strong")
* *si vis* > *si voles* (Fransızca *tu veux*, İtalyanca *tu vuoi*, Katalanca *tu vols*, Rumence *tu vrei*, "istiyorsun", **volere* 'inin 2. tekil şahsı, "istemek", *velle* 'nin düzenli hâli)
* *oppidis* > *civitatibus* (Fransızca *cité*, İtalyanca *città*, Portekizce *cidade*, İspanyolca *ciudad*, Katalanca *ciutat*, Rumence *cetate*, "şehir")
 
Gramatik değişimler:

* *optimos* > *meliores* (Portekizce *melhor*, Galiçyaca *mellor*, İspanyolca *mejor*, Katalanca *millor*, Fransızca *meilleur*, İtalyanca *migliore*, "en iyi", orijinde "daha iyi"; ama buna karşın İspanyolca *óptimo*, Portekizce *óptimo*, İtalyanca *ottimo*, Fransızca *optimal*, "en iyi" veya "optimal" anlamıyla)
* *saniore* > *plus sano* (Fransızca *plus sain*, İtalyanca *più sano*)

Almanca'dan ödünç alınan kelimeler:

* *turbas* > *fulcos* (Fransızca *foule*, İtalyanca *folla*, "mob"; buna karşın İspanyolca/Portekizce/Katalanca *turba*)
* *cementariis* > *mationibus* (Fransızca *maçon*, İspanyolca *masón*, "taş ustası")
* *galea* > *helme* (Fransızca *heaume*, İtalyanca/Portekizce *elmo*, Katalanca *elm*, İspanyolca *yelmo*, "miğfer")
* *coturnix* > *quaccola* (Fransızca *caille*, İtalyanca *quaglia*, "quail"; ama buna karşın İspanyolca/Portekizce *codorniz*) 
* *fulvus* > *brunus* (Fransızca/Rumence *brun*, Katalanca *bru*, Portekizce/İtalyanca bruno, "kahverengi/koyu")

Ve anlamı değişen kelimeler:

* *in ore* (nom. *os*) > *in bucca* (Portekizce/İspanyolca/Katalanca *boca*, Fransızca *bouche*, İtalyanca *bocca*, "ağız", orinal olarak "yanak" ama buna karşın, "yanak" ve "kıç" anlamında olan Rumence *bucă*)
* *emit* > *comparavit* (İtalyanca *comprare*, İspanyolca *comprar*, Portekizce *comprar*, Rumence *cumpăra*, Katalanca *comprar*, "satın almak", orijinal anlamıyla "ayarlamak, halletmek")
* *rerum* (nom. *res*) > *causarum* (Fransızca *chose*, İtalyanca/İspanyolca/Katalanca *cosa*, Portekizce *coisa/cousa*, "şey", orijinal anlamıyla "neden"; ama buna karşın Fransızcada *rien*, "hiç")
* *rostrum* > *beccus* (Fransızca *bec*, İtalyanca *becco*, Katalanca *bec*, İspanyolca *pico*, Portekizce *bico*, "gaga", klasik dönem sonrası, Galyacadan; buna karşın İspanyolca/Galiçyaca *rostro* ve Portekizce *rosto*, "yüz")
* *femur* > *coxa* (Portekizce, Galiçyaca ve Eski İspanyolca *coxa*, Fransızca *cuisse*, İtalyanca *coscia*, Katalanca *cuixa*, Rumence *coapsă*, "kalça", orijinal anlamıyla "kalça eklemi", Gümüşî Latincede ilk defa kaydedilmiştir.)

## Notlar