Zehra Kazımi

**Zehra "Ziba" Kazımi-Ahmedabadi** (; 1948 - 11 Temmuz 2003), İranlı-Kanadalı serbest fotoğrafçıdır. Tıbbi muayeneye göre İran'da tutuklanmasının ardından İranlı yetkililer tarafından tecavüze uğradı, işkence gördü ve öldürüldü.

İranlı yetkililer onun ölümünün kaza sonucu olduğu ve sorgulanırken felç geçirerek öldüğü konusunda ısrar etseler de, eski bir askerî personel doktoru olan Shahram Azam, Kazımi'nin vücudunu incelediğini ve Kazımi'nin kafatası kırığı, burun kırığı, tecavüz belirtileri ve şiddetli karın morlukları gibi bariz işkence belirtileri gösterdiğini gözlemlediğini belirtti.

Ölümü (ilk kez bir İranlının gözaltında ölümü) büyük uluslararası ilgi gördü. Çifte vatandaşlığı ve ölümünün koşulları nedeniyle, o zamandan beri uluslararası bir célèbre davası haline geldi. Kasım 2003'te İfade Özgürlüğü İçin Kanadalı Gazeteciler, Kazımi'yi ifade özgürlüğünü savunmadaki cesaretinden dolayı Tara Singh Hayer Anma Ödülü ile onurlandırdı.

## Yaşamı ve ölümü
Kazımi, İran'ın Şiraz kentinde doğdu ve 1974'te Paris Üniversitesi'nde edebiyat ve sinema okumak için Fransa'ya taşındı. Oğlu Stephan Hachemi ile 1993 yılında Kanada'nın Montreal kentine göç etti ve burada daha sonra İran ve Kanada vatandaşı olarak çifte vatandaşlık kazandı. Afrika, Latin Amerika ve Karayipler'de ve daha sonra Filistin toprakları, Irak ve Afganistan dahil olmak üzere çeşitli Orta Doğu ülkelerinde daha sık çalıştı. Son iki ülkeyi hem öncesinde hem de Amerikan işgali sırasında ziyaret etti. İran'a seyahatinden hemen önce Kazımi, ABD işgalini belgeleyerek Irak'ı tekrar ziyaret etti. Çalışmalarında tekrarlanan temalar, yoksulluk, yoksunluk, zorunlu sürgün ve baskının belgelenmesi ve ayrıca bu durumlarda kadınların gücü idi.

### Tutuklanması

İran pasaportuyla doğduğu ülkeye geri dönen Kazımi'nin, Temmuz 2003'te Tahran'da gerçekleşmesi beklenen olası gösterilerin fotoğraflarını çekmesi için İran'a girmesine izin verildi. Gösteriler gerçekleşti ve altıncı günün ardından, güvenlik güçlerinin ve paramiliter kanunsuzların ya da "sivil giyimlilerin" yoğun bir şekilde konuşlandırılmasıyla etkili bir şekilde bastırıldı. Kısıtlamanın ardından, tahminen 4000 öğrenci "kaybolmuştu" ve protesto için tutuklandıkları ve Tahran'ın siyasi tutuklu gözaltı tesisi olan Evin cezaevine götürüldükleri düşünülüyordu. Bu tür olaylardan sonra alışılageldiği gibi, kayıpların aileleri, çocuklarına ne olduğunu öğrenmek umuduyla Tahran'ın kuzeyindeki Evin cezaevinin dışında toplandı. 23 Haziran 2003'te Kazımi, Evin de dahil olmak üzere Tahran'da çalışmasına izin verildiğini düşündüğü hükûmet tarafından verilmiş bir basın kartına sahip olarak bu aile üyelerinin fotoğraflarını çekmek için cezaevine gitti.

2003 yılında Nobel Barış Ödülü'nü kazanan ve daha sonra Kazımi'nin ölümüyle ilgili davada Kazımi'nin ailesinin başlıca temsilcisi olan İranlı avukat ve eski bir yargıç olan Şirin Ebadi'ye göre - bir cezaevi görevlisi, Kazemi'yi fotoğraf çekerken gördüğünde, cezaevi önünde fotoğraf çekmek yasak olduğu için, Kazemi'den fotoğraf makinesini kendisine vermesini istedi.Yetkililerin daha önce fotoğraflarını çektiği aileleri taciz edebileceğinden endişe ederek basın kartını gösterdi ve filmi ışığa maruz bıraktı. Gardiyan ona öfkeyle bağırdı, 'Senden filmini göstermeni istemedim, kameranı bana vermeni söyledim' 'Kamerayı alabilirsin', diye karşılık verdi, 'ama film bana ait.' Gözaltına alındı ve sonraki üç gün içinde polis memurları, savcılar ve istihbarat görevlileri tarafından sorguya çekildi.Kazımi ailesinin avukatlarının, Kazımi'nin ölümüne yol açan dayaklarda taraf olduğunu düşündüğü Evin cezaevi personeli, Kazımi'nin hassas bir bölgede cezaevinin bölümlerini fotoğrafladığını söylüyor. Tutuklanmasından birkaç gün sonra, katı gazeteler onun tutuklanmasıyla ilgili hikâyeler yayınladılar, "onu ülkeye gizlice gazeteci olarak giren bir casus olarak nitelendirdiler."

Kazımi, cezaevinin hiçbir yerini fotoğraflamadığını, yalnızca sokağın ve cezaevinde tutuklu aktivist öğrencilerin aile üyeleri olan göstericilerin fotoğraflarını çektiğini vurguladı.

### Ölümü
11 Temmuz 2003'te, tutuklandıktan on dokuz gün sonra Kazımi, gözaltındayken İran'ın Baghiyyatullah al-Azam Askeri Hastanesinde öldü. İki gün sonra, İran'ın resmi IRNA haber ajansı, Kazımi'nin sorgulanırken felç geçirdiğini ve hastanede öldüğünü bildirdi. Bu haber, Kazımi'nin düşüp başını vurduktan sonra öldüğü şeklinde değişti. 16 Temmuz 2003'te İran cumhurbaşkanı yardımcısı Muhammed Ali Ebtahi, "Kazımi'nin dövülerek öldüğünü kabul etti". Muhammed Ali Ebtahi (Hukuki İşlerden Sorumlu Cumhurbaşkanı yardımcısı) ve Mesud Pezeşkiyan (Sağlık ve Tıp Eğitimi Bakanı), kafasına vurulmasından ötürü kafatasının kırılması sonucu öldüğünü itiraf etti. Ebtahi, kabulü geri alması için çok baskı altında olduğunu iddia etti, ancak buna direndi.

Şirin Ebadi, güvenlik görevlilerinin Kazımi'nin kaldığı ismi açıklanmayan bir arkadaşının evini aradığını ve arkadaşına Kazımi'nin "tıbbi durumunu" ve her gün aldığı ilaçları "sürekli" sorduklarını bildirdi. Yetkililer ayrıca Kazımi'nin, tek çocuğunu görmek için Şiraz'dan seyahat eden yaşlı, zayıf annesini, kızının hangi ilaçları kullanması gerektiği konusunda ısrar ettikleri sorguya kadar Kazımi'yi görmekten alıkoydu. Kazımi'nin arkadaşı Ebadi'ye daha sonra bunun Kazımi'nin öldüğü anlamına geldiğini anladığını ve yetkililerin "Ziba'nın önceden var olan ve hapishanede kötüleşen bir durumu olduğunu iddia etmek istediklerini" söyledi.

Hikâye, neredeyse iki yıl sonra, İran Savunma Bakanlığı'nda eski bir kadrolu doktor olan Shahram Azam'ın, tutuklanmasından dört gün sonra Kazımi'yi hastanede muayene ettiğini ve aşağıdakiler de dahil olmak üzere bariz işkence belirtileri bulduğunu belirten bir bildiri yayınladı:
* Çok vahşi bir tecavüzün kanıtı
* Bir kafatası kırığı, iki kırık parmak, eksik tırnaklar, ezilmiş bir ayak başparmağı ve kırık bir burun.
* Şiddetli karın morluğu, başın arkasında şişlik ve morarmış bir omuz.
* Boyunda derin çizikler ve bacaklarda kırbaç izleri.
Onun ölümüyle suçlanan iki İran istihbarat ajanından biri Eylül 2003'te beraat etti. Diğer ajan Muhammed Rıza Ağdam-Ahmedi (محمدرضا اقدم احمدی), "yarı kasten adam öldürmekle" suçlandı ve davası Ekim 2003'te Tahran'da başladı. Aynı ay İran parlamentosu, Tahran savcısı Said Murtazavi'yi Kazımi'nin felçten öldüğünü açıkladığı için kınadı. 25 Temmuz 2004'te Ağdam-Ahmedi beraat etti.

## Cinayet davası
Şirin Ebadi, Kazımi'nin ailesinin davadaki ana temsilcisiydi ve onları 17-18 Temmuz 2004'te gerçekleşen Ağdam-Ahmedi davasının ikinci ve üçüncü oturumlarında temsil etti. Mahkemede Kazımi'nin annesi, gerçek katilin yargılanmasını istediğini belirtti. Ayrıca, üzerinde işkence izleri bulunan Kazımi'nin cenaze töreninden önce cesedini gördüğünü de belirtti.

Ebadi ve ailenin diğer avukatları, mahkemede Kazımi'nin Ağdam-Ahmedi tarafından öldürülmediğini bildiklerini ve Evin hapishanesinin üst düzey bir memuru olan Muhammed Bahşi olabileceğini tahmin ettikleri gerçek katili bulmak için mahkemeye getirilmesi gereken tanıklara ihtiyaç duydukları konusunda ısrar ettiler. İstedikleri tanıklar listesi, Tahran başsavcısı Said Murtazavi, Muhsin Armin, önceki parlamentonun reformist üyesi , Jamileh Kadivar ve Mohsen Mirdamadi, İstihbarat Bakanı Ali Yunisi, Hukuki İşlerden Sorumlu Başkan Yardımcısı Muhammed Ali Ebtahi, Kültür ve İslami Rehberlik Bakanı Ahmed Mescidcamii, Kazımi'nin sorgusu sırasında hazır bulunan beş yargıç, birkaç çalışan Evin cezaevi, Bağiyyatullah hastanesi başkanı ve dosyasını imzalayan tüm sağlık personeli. Yargıç Farahani tüm talepleri reddetti. Avukatlar ayrıca, Kazımi'nin vücudunun çeşitli yerlerinin hasar gördüğüne ve kıyafetlerinin yırtıldığına ve kana bulandığına dair resmi ölüm raporunu da alıntılayarak, işkence gördüğünü kanıtladı.

14 Temmuz 2004'te İran hükûmeti, İran Dışişleri Bakanı Kemal Harrazi ve yargı yetkililerinin Kanada Dışişleri Bakanı Bill Graham'a verdiği söz ve güvencelere rağmen, Kanada hükûmeti gözlemcilerinin duruşmaya katılma taleplerini reddetti. Aynı gün Graham, Tahran'daki Büyükelçi Philip MacKinnon'u geri çağırdı. MacKinnon, Hollanda büyükelçisi (Avrupa Birliği'ni temsil ediyor) ve İngiliz ve Fransız büyükelçiliklerinden diplomatların daha sonra 18 Temmuz'da olmasa da 17 Temmuz'daki duruşmaya katılmalarına izin verildi. İran Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hamid Rıza Asefi, "Başından beri bir gözlemciye izin vermemiştik. Ama yasağın nedenini mahkemeye sormalısınız, koltuk sıkıntısı olmuş olabilir." diyerek İran'ın çifte vatandaşlığı tanımadığını ve Kazımi'nin İran pasaportuyla ülkeye giriş yapan ve vatandaşlığının kaldırılmasını hiçbir zaman talep etmeyen bir İran vatandaşı olması nedeniyle davanın açıkça bir iç mesele olduğunu söyledi.

Duruşma, 18 Temmuz'da Kazımi ailesinin avukatlarının delillerin sunulması, tanıkların mahkemeye çıkarılması ve katilin kimliğinin belirlenmesi için yeterli sürenin kalmadığını belirtmesiyle sona erdi. Ayrıca mahkemenin delillerine dikkat etmediğini de belirttiler. Oturum notlarını imzalamayı reddettiler. Kanada Dışişleri Bakanı Bill Graham, bu olayları "gerekli sürecin aleni bir şekilde inkar edilmesi" olarak tanımladı.

24 Temmuz 2003'te Yargıç Farahani kararını açıklayarak Ağdam Ahmedi'yi suçlamalardan akladı. Katilin bulunamadığı için İslami kaynaklara göre kan parasının aileye devlet tarafından ödenmesi gerektiğine de değindi. Kazımi'nin ailesinin avukatları, dosyanın tamamının yeniden gözden geçirilmesi için bir ceza mahkemesi kurulmasını ya da dosyadaki sayısız eksikliklerin tamamlanmasını isteyerek davaya itiraz edeceklerini açıkladı. İran'ın 1954 yılında İnsan Hakları Evrensel Beyannamesi'ni imzalamış olmasına değinerek, aile isterse davayı uluslararası makamlara taşıyacaklarını da belirttiler. Temmuz ayının sonunda İran yargısı, Kazımi'nin ölümünün iddia edilen sebepleri listesine "kazara düşme" ve "açlık grevi"ni ekledi. Kazımi'nin kendi isteğiyle açlık grevi yaptığını, tansiyonunun düşmesine ve başının dönmesine, düşmesine ve başını çarpmasına neden olduğunu iddia ettiler. İtiraz edenler, bu hikayenin kırık kemiklerini, genital yaralanmalarını veya cilt yaralanmalarını açıklamadığına dikkat çekiyor.

## Sonrası
Haziran 2005'te, Montreal'deki belediye Côte-Saint-Luc Kütüphanesinde, Zehra Kazımi'nin Orta Doğu'daki seyahatleri sırasında çektiği fotoğraflardan oluşan bir sergi, Yahudi patronların, Filistinli mülteci kamplarındaki sahneleri gösteren beş fotoğrafını sergilediği için "Filistin yanlısı önyargı" olduğu suçlamalarının ardından kapatıldı. Galeri yetkilileri, serginin geri kalanından ayrılırken beş fotoğrafı kaldırmaya başladı. Buna karşılık, Kazımi'nin oğlu Stephen Hachemi, Filistin fotoğraflarının kaldırılmasından annesinin ruhunun muzdarip olacağını bildirdi ve kütüphanenin ya tüm koleksiyonu sergilemesini ya da hiçbir şey göstermemesini talep etti. Sonunda, kütüphane tüm sergiyi kapattı.

## Kaynakça