Tölesler

**Töles** veya **Töliş** *([[Eski Türkçe]]*: 𐱅𐰇𐰠𐱀 (töleş) / 𐱅𐰇𐰠𐰃𐰾 (tölis), *[[Eski Çince]]*: 突利失 (tūlìshī) / 都呂施 (dūlǚshī) / 突律佽 (tūlǜcì) / 突例 (tūlì) *[[Pehlevice]]*: ṯwlyš), eski bir Türk boyu veya boy birliği.

Töles ismi Orhun yazıtlarında 732 yılında geçiyor. Tölesler, sonraları Uygurlara bağlandı. Çin kaynaklarında Tölesler ile ilgili çok bilgi geçmemektedir.

## Kökeni
Tölesler akademi camiasında çoğu araştırmacı tarafından Tiele olarak kabul edilir. Göktürk Devleti tarihinin 627 yılına kadar olan kısmında Baykal gölünün doğusundan Karadeniz'in kuzeyine kadar ulaşan geniş alanda Aşina hanedanına bağlı diğer Türk boyları yaşıyordu. Devletin kuruluşunda önemli bir unsur olan bu boylar ise, Çin kaynaklarında Tiele adı ile adlandırılmakta idi.

Töleslerin Tiele olduğunu ilk öne süren araştırmacı bir sinolog Friedrich Hirth iken karşıt görüşle ilk ortaya çıkan araştırmacı tarihçi Wilhelm Barthold olmuştur. Eski Çincenin fonetik yapısı göz önünde bulundurulduğunda *Töles/Tölis/Töliş* ve *Tiele* köken bakımından aynı sözcük değildir. Eski Çincede Tiele, *tiele* diye değil, *t'ietlək* diye okunur ve Chile, Tele, Dili gibi diğer karakterlerin eski Çincede okunuşu benzer şekilde **teklek* okunuşuna çıkmaktadır. Bu söz Eski Türkçe *tägrä(g)*'e gider. Tegrek, Kıpçakça *çember* anlamına gelmektedir ve günümüzdeki bazı Türk dillerinde tekerlek anlamını taşır: Kırgızca, Altayca *тегерек* (tegerek), Nogayca *төгерек* (tögerek), tarihî Hakaniye Türkçesi *tegrek*... Dolayısıyla Tiele'nin Türk yazıtlarındaki karşılığı *tegrek/g* olmalıdır, Türk yazıtlarında geçen *Töles/Töliş* ve Tuvaca *Tülüş* ise etimolojik açıdan Tiele ile alakasızdır. *Töles*'in yön belirtebileceği hatta kuzeydeki ile doğudaki Türk boylarına atfedilmiş bir unvan olabileceği öne sürülmüştür. Buna paralel olarak Tarduş da devletin Batı ile Güney kısmını yönetenlerin unvanıdır.

## Nesilleri
Soy adını Latin transkripi **toläs** şeklindedir. Bu söz yüzyıllar boyu değişime uğraşmış ve günümüz Tıva'da 'Tülüş olarak söylenmektedir. "Ulug-Tülüş, Düktüg-Tülüş ..." diye adlanan Tıva boylarının Töleslerden geldiği bilinir.

## Yurdu
Töles boyunun halkı nereden nereye göçedip gittiği veya nerelerde yaşadığına dair çok açık bilgiler bulunmamakla birlikte dikilen tarihi taşlarda bunu görebilmekteyiz. Töles diye adlanan boy hakkında 3 dikili taş vardır.

* Е-48, Abakan.
* Е-55, Tıvadan, taşın dikildiği yer bilinmemektedir.
* Е-147, Eerbek I.

## Yenisey yazısı
Е-147. Eerbek I, günümüzde Aldan Maadır adlı Tıva Ulusal Müzesi'ndedir.

Latin transkripi.

(1) jiti jägirmi jašïmda män täŋri elimkä qara boldïm bökmädim ajïta äsni

(2) quida qunčujum-a bökmädim buŋa özdä oγlïmka bökmädim ajïta buŋa

(3) oγlan atïm järlig čor täŋri elimdä tägzinmišim toläs alp tarqan atïmqä bökmädim

(4) kök täŋridä äsiz kün aj ärmiš jaγïz järdä äsiz el qan ärmiš bökmädim ajït-a äsizä

(5) bodunma boqunma bökmädim ajïta äsizimä uluγïm kičigimä bökmädim ajït-a äsizlärimä

### Tıva Türkçesi'ne birebir çevirisi
(1) чеди чээрби чажымда мен дээр элимге кара болдум пөкпедим кударанчыын

(2) куйда кунчуйумга пөкпедим муңгак бодум оглумга пөкпедим кударап муңгарадым

(3) оглан адым Йерлиг-чор дээр элимде эгилзимзе төлес Алып Таркан адымга пөкпедим

(4) көк дээрде хайыраан хүн ай турган куу черде хайыраан эл хаан турган пөкпедим кударап хараададым

(5) чонумга улузумга пөкпедим айтырып кударап улуум бичиимге пөкпедим айтырза силерден

### Tıvaca çevirisine açıklamalar
* Бир дугаар одуругда, *чеди чээрби чажымда* дээрге "17 харлыымда" дигени ол-дур. Шаанда тываларның өгбелери сан адын арай өскертир адаар чораан. Сөөлгү *äsni* дээн сөстүң утказы билдинмес.
* Ийи дугаар одуругда *куйда кунчуйумга* дээрге "өөмде кадайымга" дигени ол-дур. Амгы тыва дылда "кунчуг" деп сөстү шаандагы бижиктерде "кунчуй" кылдыр бижип турган. Ынчан ол сөстүң утказы база арай өске турган.
* Үш дугаар одуругда, «оглан» дээрге "оол" дээни ол-дур, ол сөстү хевээрзин артырган. 
* Шаандагы «таркан» деп сөс амгы үеде "дарган" кылдыр адаттынар апарган. Мында «Таркан» дээрге тускай дужаал ады-дыр. «Таркан» деп сөс шаанда ийи утказылыг турган хевирлиг.

## Dipnotlar

## İlgili yayınlar
# И. В. Кормушин. Тюркские Енисейские эпитафии: грамматика, текстология. / И. В. Кормушин; (отв. ред. Д. М. Насилов); Ин-т языкознания РАН — М.:Наука, 2008. — 342 с. — ISBN 978-5-02-036260-4