Celâl Şengör

**Ali Mehmet Celâl Şengör** (d. 24 Mart 1955, İstanbul), Türk yer bilimci, akademisyen ve yazardır. Yapısal yer bilimi ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile tanınır. Şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve Kimmer Kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir.

Şengör; Türkiye Bilimler Akademisi, ABD Ulusal Bilimler Akademisi, Amerikan Felsefe Topluluğu, Rus Bilimler Akademisi, Alman Leopoldina Ulusal Bilimler Akademisi, Avusturya Bilimler Akademisi ve Sırp Bilimler ve Sanatlar Akademisi üyesidir. Mehmet Fuad Köprülü'den sonra Rus Bilimler Akademisi'ne seçilmiş ikinci Türk profesördür. 2010 yılında, Alman Jeoloji Derneği tarafından Gustav Steinmann Madalyası'na layık görülmüştür. Fransa, Birleşik Krallık, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan Şengör, 1988 yılında Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi'nden şeref bilim doktoru ünvanına sahip oldu. 1990 yılında Avrupa Akademisi'ne kabul edilen Şengör, aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi muhabir üyesi, 1991'de ise Avusturya Jeoloji Derneği şeref üyesi oldu. Yine 1991'de Kültür Bakanlığı'nın Bilgi Çağı Ödülü'nü kazandı. 1992'de İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji Ana Bilim dalında profesörlüğe yükseldi. Şengör, 2022 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi'nden emekliye ayrıldı.

## Hayatı
Celâl Şengör, 24 Mart 1955 tarihinde Rumeli göçmeni bir ailenin çocuğu olarak İstanbul'da doğdu. Babası Mehmet Asım Şengör, annesi Günseli Güler Şengör'dür. Ailesi; Kosova, Makedonya, Preveze ve Yanya'dan göçenlerin soyundan gelmektedir.

### Eğitimi
Eğitimine Şişli Terakki Lisesinin ilkokulunda başladı, ancak 5. sınıfta öğretmeni ile tartışması üzerine okuldan atıldı. Daha sonra Bayezid İlkokuluna kaydedildi ve ilkokulu orada tamamladı. İlkokuldan mezun olduktan sonra kimi özel okulların sınavlarına girse de hiçbirini kazanamadı ve Işık Lisesi Ortaokuluna girdi. Ortaokulu Işık'ta bitirdikten sonra 1969'da Robert Kolej'in sınavlarını kazandı. 1973'te mezun oldu. Robert Kolej'i bitirdikten sonra öğrenimine devam etmek üzere ABD'ye gitti.

1973 yılında Houston Üniversitesinde lisans eğitimine başladı. 2 buçuk yıl sonra, 1976'da New York Eyalet Üniversitesi, Albany'ye yatay geçiş yaptı. 1978'de bu üniversitenin jeoloji bölümünden mezun oldu. Aynı üniversitede 1979 yılında "*Geometry and Kinematics of Continental Deformation in Zones of Collision: Examples from Central Europe and Eastern Mediterranean*" (Tr. Çarpışma Alanlarında Kıtasal Bozulmanın Geometri ve Kinematiği: Orta Avrupa ve Doğu Akdeniz'den Örnekler) teziyle yüksek lisans derecesi aldı. 3 yıl sonra (1982) yine aynı kurumda "*The geology of the Albula Pass area, eastern Switzerland in its Tethyan setting: Palaeo-Tethyan factor in Neo-Tethyan opening*" adlı doktora teziyle doktora eğitimini tamamladı.

### Bilimsel kariyeri
1981'de Türkiye'ye döndü ve İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi'nin Genel Jeoloji kürsüsünde asistan olarak görev yapmaya başladı. Emekli olana kadar hiç ara vermeden hep İTÜ kadrosunda yer aldı.

1984 yılında Londra Jeoloji Topluluğu'nun Başkanlık Ödülü'nü, 1986'da TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü aldı. Aynı yıl İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji ana bilim dalında doçent oldu.

1988'de Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesinden fahri bilim doktoru (*Docteur ès sciences honoris causa*) derecesi aldı. Academia Europaea'ya 1990 yılında kabul edildi ve derneğin ilk Türk üyesi oldu. Aynı yıl Avusturya Jeoloji Servisi muhabir üyesi, 1991 yılında ise Avusturya Jeoloji Derneği fahri üyesi oldu. Yine 1991 yılında Kültür Bakanlığının "bilgi çağı ödülü"nü kazandı.

1992 yılında İstanbul Teknik Üniversitesi Maden Fakültesi Genel Jeoloji ana bilim dalında profesörlüğe terfi etti. 1993 yılında Türkiye Bilimler Akademisinin en genç kurucu üyesi oldu ve akademi konseyine seçildi. Aynı yıl TÜBİTAK Bilim Kurulu üyesi oldu. 1994 yılında Rusya Doğa Bilimleri Akademisi üyeliğine, Fransız ve Amerikan jeoloji dernekleri fahri üyeliğine seçildi. Ayrıca kendisine Fransız Fizik Derneği ve École Normale Supérieure Vakfı tarafından Rammal Madalyası verildi.

Şengör 1997 yılında, Fransız Bilimler Akademisi tarafından yerbilimleri dalında büyük ödül (Lutaud Ödülü) ile ödüllendirildi. 1998 Mayıs ayı içerisinde Collège de France'ta misafir profesör olarak bir kürsü hakkı elde etti. Burada "19. yüzyılda tektoniğin gelişmesine Fransız jeologlarının katkısı" konulu bir ders verdi ve 28 Mayıs 1998'de Collège de France'ın madalyasını aldı.

1999'da Londra Jeoloji Topluluğu kendisini Bigsby Madalyası ile ödüllendirdi. 2000 yılının Nisan ayında Amerika Birleşik Devletleri Ulusal Bilimler Akademisi yabancı üyeliğine seçildi. Bu akademiye üye olarak seçilen ilk Türk biliminsanı oldu. Rusya Bilimler Akademisine Fuad Köprülü'den sonra seçilen ikinci Türk'tür. 2012 yılında Alman Leopoldina Ulusal Bilimler Akademisi üyeliğine seçilmiştir. 2017'de Amerikan Jeoloji Derneği'nin Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü'ne layık görülmüştür.

Şengör, yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. Şerit kıtaların dağ kuşaklarının yapısına etkisini ortaya koymuş ve Kimmer Kıtası adını verdiği bir şerit kıta keşfetmiştir. Orta Asya'nın yerbilimsel yapısını ortaya çıkarmış, kıta-kıta çarpışmasının ön ülkeleri nasıl etkilediği konusunu çözmüştür. Yücel Yılmaz ile birlikte, levha tektoniği içinde Türkiye'nin yerini değerlendiren ve gönderme klasiği hâline gelen bir makale yazmıştır. Yerbilimi ve tektonik konularında 6 kitap, 175 bilimsel makale, 137 tebliğ özeti, pek çok popüler bilim makalesi, tarih ve felsefe ile ilgili de iki kitap ve 300'e yakın deneme yazısı yayımlamıştır. ABD, Rusya, Avrupa ve Almanya'nın bilimler akademisine üye olan Şengör'ün yayımlanmış 1826 makalesi vardır ve bu makalelere 12658 gönderme yapılmıştır. Bunların 1997-1998 yılları arasında Cumhuriyet Bilim Teknik dergisindeki "Zümrütten Akisler" köşesinde çıkmış olanları Yapı Kredi Yayınları tarafından 1999'da "Zümrütnâme" başlığı altında kitaplaştırılmıştır.

Fransa, Birleşik Krallık, Avusturya ve Amerika Birleşik Devletleri'nde misafir öğretim üyesi olarak çalışmalarda bulunan Şengör, Collège de France dışında Birleşik Krallık'ta Oxford (Royal Society Araştırıcı bursuyla), ABD'de Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü (Moore Distinguished Scholar olarak) ve Avusturya'da Salzburg Lodron-Paris Üniversitesinde misafir profesörlük yapmıştır. Şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır.

Celâl Şengör, 23 Mart 2022 tarihinde İstanbul Teknik Üniversitesi'nde son dersini vererek 24 Mart 2022 tarihinde emekliye ayrılmıştır.

2023 yılında Avrupa'nın en köklü akademilerinden Accademia dei Lincei üyeliğine seçilmiştir.

Celal Şengör, ileri düzeyde İngilizce, Fransızca ve Almanca bildiğini söylemekle birlikte; Felemenkçe, İtalyanca, Portekizce, İspanyolca ve Osmanlı Türkçesini okuyabildiğini de söylemiştir.

## Şengör'ün yer biliminde yaptığı çalışmalar
Şengör yer biliminde özellikle yapısal yerbilim ve tektonik dallarındaki çalışmaları ile ün yapmıştır. Bu konuda 17 kitap, 395 bilimsel makale, 217 tebliğ özeti, 74 popüler bilim makalesi; tarih ve felsefe ile ilgili popüler 13 kitap ve 500'ü geçen deneme yazısı yayımlamıştır. ResearchGate verilerine göre makaleleri 37,863 kez alıntılanmıştır. Bunların 1997-1998 yılları arasında *[[Cumhuriyet Bilim ve Teknoloji|Cumhuriyet Bilim Teknik]]* dergisindeki “Zümrütten Akisler” köşesinde çıkmış olanları Yapı Kredi Kültür Sanat Yayınları tarafından 1999'da Zümrütnâme başlığı altında kitaplaştırılmıştır. 2003 yılında ise ikinci deneme kitabı Zümrüt Ayna başlığıyla yayımlanmıştır. Yaşam öyküsü 2010 yılında Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları Nehir Söyleşi serisinde Bir Bilim Adamının Serüveni başlığı altında yayımlanmıştır. Şengör ayrıca pek çok uluslararası dergide editör, yardımcı editör ve yayın kurulu üyeliği yapmıştır ve yapmaktadır.

Şengör, 1980 yılında yaklaşık 250-150 milyon yıl öncesi aralarında bir kara parçası keşfetmiş ve bu kara parçasına Kimmer Kıtası adını vermiştir. Bu kıta Avrasya Superterran'ına bağlı olup Alp ile eski Kimmerid dağlarını süper-orojenez ile birleştirip Şengör'ün Tetisid süper orojenez sistemi adını verdiği ve Neo-Tetis ile Paleo-Tetis'i ayıran 150 milyon yıl önce de Paleo-Tetis'i kapatan bir kıta olarak tanımlamıştır.

## Özel hayatı
### Ailesi
Şengör, 1986 yılında Oya Maltepe ile evlenmiştir. Tek çocuğu olan oğlu Hakkı Celâlettin Asım Şengör 1989 yılında dünyaya gelmiştir.

### Jeoloji merakı
Jeolojiye olan merakının nasıl başladığı, "Bir Bilim Adamının Serüveni" adlı kitapta, Şengör'ün "Ben jeolojiyi küçük yaştan yani Jules Verne’in *[[Dünyanın Merkezine Seyahat|Arzın Merkezine Seyahat]]* kitabını okuduğum günden itibaren sevmeye başladım. Hemen arkasından *[[Denizler Altında Yirmi Bin Fersah]]*’ı okudum. Onu da okuduktan sonra kendi kendime, ‘Adam olmak demek, Jules Verne’in tarif ettiği gibi olmak demektir’ diye düşündüm. Bana jeolojiyi Jules Verne sevdirdi..." şeklindeki ifadeleriyle anlatılmıştır. Bir röportajında kendisine ait kütüphanesinde 30.000'in üzerinde kitabı olduğunu söylemiştir.

### Sağlık durumu
Celâl Şengör'e hafif Asperger Sendromu teşhisi konulmuştur ve bunu şu sözlerle anlatmaktadır: "Ben de hafif Asperger ile teşhis edilmiş bir insanım. Ve bu özelliğime şükran borçluyum. Otistik olmasaydım bilimde elde ettiğim başarıları elde edemezdim."

### Politik düşüncesi
Celâl Şengör, verdiği bir söyleşide Kemalist olduğunu belirtmiştir: "Benim siyasi görüşüm tamamen Kemalizm'dir. Hem de en koyu hâliyle! Çünkü Kemalizm eşittir; akılizm demektir." Şengör'e göre, "Kemalizm; tenkittir, doğruyu aramaktır, bilimsel düşüncedir. Kemalizm ne sağdır, ne soldur; fakat aklın, bilimin, doğa ile insanın doğrudan temasının yoludur; Kemalist Türkiye belki de insanlık tarihinin ilk gerçek bilimsel yöntemle yaratılmış toplumudur. Atatürk, ‘Benim manevi mirasım ilimdir ve akıldır!’ diyor. Anlamalıyız ki Kemalizm'in kitabı ve defteri yok. Bu da demek oluyor ki takip edeceğin kuralları da yok. Kemalizm'in bir tek kuralı var: o da *Aklını kullan!*" Ayrıca, bir Kemalist olmasına karşın bir monarşist de olan Şengör'e göre monarşi yargı bağımsızlığını tamamıyla sağlaması nedeniyle ideal yönetimdir.

### Dinî inancı
Şengör, katıldığı programlarda birçok kez ateist olduğunu belirtmiştir.

### Etnik kökeni
Şengör, katıldığı Tarih Notları adlı programda kökenini şu şekilde açıklamıştır: "Babaanneme bakıyorum; mavi göz, sapsarı saç, şahane bir endam; Sırp kızı. Gayet açık. Dedeme bakıyorum; tipik bir Arnavut, Sırp karışımı var belli. Anneanneme bakıyorum, tipik bir Helen. Hepsi de Türk. Pasaportlarında Türk yazıyor. (...) Bugün ben kendimi Türk milliyetçisi olarak tanımlarım. (...) Benim damarlarımda bir damla Türk kanı yok, ağabey. (...) Atatürk'ün milliyetçiliği, kardeşim. (...) Biz göçmen miyiz? Ya, biz burayı kuranlarız be! Biz olmasak Türkiye Cumhuriyeti olmayacaktı belki. Sevr'e hapsolmuş oturuyor olacaktık, değil mi? Ben burayı savunmak istiyorum. Çünkü biz vatan kaybetmiş insanların çocuklarıyız."

## Üye olduğu yerler
*Amerikan Jeofizik Birliği (1975)
*Avrupa Akademisi (1990)
*Avusturya Jeoloji Derneği (1991)
*Türkiye Bilimler Akademisi (1993)
*ABD Ulusal Bilimler Akademisi (2000)
*Amerikan Felsefe Topluluğu (2004)
*Rusya Bilimler Akademisi (2006)
*Alman Leopoldina Ulusal Bilimler Akademisi (2012)
*Avusturya Bilimler Akademisi (2015)
*Avrupa Yerbilimleri Birliği (2018)
*Sırp Bilimler ve Sanatlar Akademisi (2018)
*Accademia dei Lincei (2023)
*Bavyera Bilimler Akademisi (2024)

## Çalıştığı üniversiteler
* Collège de France, Fransa – "Misafir Profesör"
* Oxford Üniversitesi, İngiltere – "Misafir Profesör"
* Kaliforniya Teknoloji Enstitüsü, ABD – "Misafir Profesör"
* Salzburg Üniversitesi, Avusturya – "Misafir Profesör"
* İstanbul Teknik Üniversitesi – "Öğretim Üyesi"

## Eserleri
* *[[Zümrütname]]* - İlk baskı: Yapı Kredi Yayınları, 1999.
* *[[Hasan-Âli Yücel ve Türk Aydınlanması]]* - İlk baskı: TÜBİTAK Yayınları, 2001. (Güncel baskı: İş Bankası Kültür Yayınları, ISBN: 978-605-332-591-8)
* *[[Zümrüt Ayna: Bilimsel Düşünce Üzerine Denemeler]]* - İlk baskı: Yapı Kredi Yayınları, 2003. (Güncel baskı: İnkılap Kitabevi, ISBN: 978-975-10-3870-8)
* *[[Yaşamın evrimi fikrinin Darwin döneminin sonuna kadarki kısa tarihi]]* - İlk baskı: İstanbul Teknik Üniversitesi Vakfı Yayınları, 2004. (ISBN: 978-605-4778-12-6)
* *[[99 Sayfada İstanbul Depremi]]* - İlk baskı: İş Bankası Kültür Yayınları, 2006. (ISBN: 978-975-458-714-2)
* *[[Bilgiyle Sohbet|Bilgiyle Sohbet - Popüler Bilim Yazıları]]* - İlk baskı: İş Bankası Kültür Yayınları, 2014. (ISBN: 978-605-360-972-8)
* *[[Dahi Diktatör]]* - İlk baskı: Ka Kitap, 2014. (Güncel baskı: İnkılap Kitabevi, ISBN: 978-975-10-3867-8)
* *[[Aptalı Tanımak]]* - İlk baskı: Ka Kitap, 2015. (Güncel baskı: İnkılap Kitabevi, ISBN: 978-975-10-3871-5)
* *[[Newton Neden Türk Değildi?]]* - İlk baskı: Ka Kitap, 2015. (Güncel baskı: İnkılap Kitabevi, ISBN: 978-975-10-4582-9)
* *[[Bir Toplum Nasıl İntihar Eder?]]* - İlk baskı: Ka Kitap, 2016. (Güncel baskı: İnkılap Kitabevi, ISBN: 978-975-10-3872-2)
* *[[Cehennemdeki Üniversiteliler]]* - İlk baskı: Ka Kitap, 2016. (Güncel baskı: Masa Kitap, ISBN: 978-625-9454-29-0)
* *[[Bilimin Büyüsü]]* - İlk baskı: İnkılap Kitabevi, 2019. (ISBN: 978-975-10-3942-2)
* *[[Dikkate Değer Mevzular]]* - İlk baskı: İnkılap Kitabevi, 2023. (ISBN: 978-975-10-4490-7)
* *[[Cehaletten Kurtulma Sanatı - Ne Nedir?]]* - İlk baskı: Masa Kitap, 2024. (ISBN: 978-625-9454-22-1)
* *[[Cehaletten Kurtulma Sanatı - Kim Kimdir?]]* - İlk baskı: Masa Kitap, 2024. (ISBN: 978-625-9454-21-4)
* *[[Sormadın Ama Anlattım]]* - İlk baskı: Üçüncü Göz Yayınları, 2025. (ISBN: 978-625-9594-25-5)
* *[[Bilim Olmasaydı]]* - İlk baskı: Masa Kitap, 2026. (ISBN: 978-625-9342-70-2)

### Hakkında
* "*Bir Bilim Adamının Serüveni - Celal Şengör Kitabı*" (Söyleşi: Sefa Kaplan) (İş Bankası Kültür Yayınları, 2010)
* "*Senin Cahilliğin Benim Yaşamımı Etkiliyor*" (Söyleşi: Damla Karakuş) (Masa Kitap, 2023)

### Katkıda bulundukları
* "*Pîrî Reis 1513 Dünya Haritası*" (Boyut Yayıncılık, 2013)

## Ödülleri
Yurt dışında birçok üniversitede bulunmuş olan Prof. Şengör, birçok uluslararası ödülün de sahibidir. Ayrıca, TÜBİTAK Bilim Ödülü'nü kazanan en genç bilim insanıdır. Ödüllerinin bazıları:

* Londra Jeoloji Topluluğu, Başkanlık Ödülü (1984)
* TÜBİTAK, Bilim Ödülü (1986)
* Neuchâtel Üniversitesi Fen Fakültesi, Şeref Bilim Doktoru (Docteur ès sciences honoris causa) (1988)
* Kültür Bakanlığı, Bilgi Çağı Ödülü (1991)
* Fransız Fizik Cemiyeti ve École Normale Supérieure Vakfı, Rammal Madalyası (1994)
* Collège de France Madalyası (1998)
* Londra Jeoloji Topluluğu, Bigsby Madalyası (1999)
* Gustav Steinmann Madalyası (2010)
*Mary C. Rabbitt Jeoloji Tarihi ve Felsefesi Ödülü (2017)
*Arthur Holmes Madalyonu (2018)
*Eduard-Suess Madalyası (2020)
* Akiho Miyashiro Ödülü (2025)

## Tartışmalar
### Öğrenciye cinsel taciz iddiası
2021 yılında katıldığı bir çevrimiçi etkinlikte bir kadın öğrencisine cinsel taciz uyguladığını belirtti. İstanbul Teknik Üniversitesi, Celal Şengör hakkında soruşturma başlattı. Şengör, yaptığını cinsel taciz olarak görmediğini ve durumda hiçbir anormallik olmadığını ifade etmiştir. Yapılan soruşturmanın sonucunda Şengör'e herhangi bir disiplin cezası verilmesine yer olmadığına karar verildi. Karşıyaka Belediyesi'nin Cumhuriyetin 100. yılı için düzenlediği etkinliğe davet edilmesi üzerine etkinlikte protesto edilmiştir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Şengör'ün tüm yayınları 
* Yazarlar ve Kütüphaneleri Bölüm 10: Celal Şengör 
* Science, History of Science and the Muse of Discovery - Celal Sengor at the University of Chicago 
* Une autre histoire de la tectonique - Celâl Sengör (2004) Collège de France
* Prof. Dr. Celal Şengör - Alexander von Humboldt und die heutige Naturwissenschaft (18 Januar 2020)
* A.M. Celâl Şengör’ün Vedâ Dersi | İTÜ AYBE - Avrasya Yer Bilimleri Enstitüsü