Piyemonte

**Piyemonte** (İtalyanca: *Piemonte*; Piemontça: *Piemont*), İtalya'nın 20 bölgesinden biridir. Özerkliğini 1948 anayasası ile kazanmış olan 20 bölgeden birisi olan Piyemonte'nin yüzölçümü 25.399&nbsp;km², nüfusu ise 4,45 milyondur.

Bölgenin başkenti Torino (Piemontce: Turin) kentidir. Bölge başbakanı Roberto Cota (Lega Nord)'dur.

Piyemonte, kuzeyinde İsviçre'nin Valais ve Ticino kantonları ile İtalya'nın Valle d'Aosta, doğusunda Lombardiya ve Emilia-Romagna, batıda Fransa'nın Rhone-Alpes ve Provence-Alps-Cote d'Azur bölgesi ile Güney Ligurya ile çevrilidir.

## Coğrafya

Piyemonte, Po Nehri'nin yükseldiği Monviso ve Monte Rosa dahil olmak üzere Alpler ile üç taraftan çevrilidir.

Fransa (Auvergne-Rhône-Alpes ve Provence-Alpes-Côte d'Azur), İsviçre (Ticino ve Valais) ve İtalya'nın Lombardiya, Ligurya, Aosta Vadisi bölgeleri ve çok küçük bir kısmında Emilia Romagna ile sınır komşusudur. Piyemonte coğrafyası %43,3 dağlık, geniş tepelik alanlar (%30,3) ve ovalardan (%26,4) oluşur.

Piyemonte, Sicilya'dan sonra İtalya'nın 20 bölgesinin en büyük ikinci bölgesidir. Bölgenin batısındaki Monviso'nun yamaçlarından yükselen ve İtalya'nın en büyük nehri olan Po nehrinin drenaj havzası üst kısmı ile büyük ölçüde çakışır. Po, bölgeyi üç taraftan çevreleyen Alpler ve Apenin dağları tarafından oluşturulan yarım daireyi boşaltır.

Monte Rosa ve Gran Paradiso masiflerinin engebeli zirvelerinden Vercelli ve Novara'nın nemli pirinç tarlalarına, Langhe, Roero ve Monferrato' un yumuşak yamaçlarından ovalara kırsal bölge çok çeşitlidir.

Tüm bölgenin %7,6'sı koruma alanı kabul edilir. 56 farklı ulusal veya bölgesel park vardır. En ünlülerinden biri Piyemonte ile Aosta Vadisi arasındaki Gran Paradiso Ulusal Parkı'dır.

Piyemonte genellikle ılıman iklimlidir ve Alpler rakım yükseldikçe giderek ılıman-soğuk ve daha soğuk hale gelir. Alçak rakımlarda bulunan bölgelerde, kışlar nispeten soğuktur ancak çok yağmurlu değildir ve genellikle güneşlidir. Bazen bol miktarda kar yağışı olasılığı vardır. Öte yandan kar yağışı, kuzeydoğu bölgelerinde daha az sıklıkta ve ara sıra görülür. Yazlar sıcaktır ve yerel olarak şiddetli gök gürültülü fırtına olasılığı vardır.

### Büyük kasabalar ve şehirler

Nüfusa göre sıralanmış 20.000'den fazla nüfuslu Piyemonte'nin diğer kasabaları:

## Bölge illeri

Piyemonte bölgesi şu 8 ile ayrılmıştır:

*Piyemonte* bölgesindeki nüfusu 20.000'den büyük olan beldelerin listesi aşağıdadır:





## Tarihçe

Piyemonte, tarihin erken dönemlerinde Taurini ve Salassi gibi Kelt-Ligurya kabileleri tarafından iskan edilmişti. Daha sonra bu kabileler burada *[[Torino|Augusta Taurinorum]]* (Torino) ve *[[Ivrea|Eporedia]]* (Ivrea) dahil olmak üzere birkaç koloni kuran Romalılar (yaklaşık MÖ 220) tarafından bastırıldılar. Batı Roma İmparatorluğu'nun yıkılmasından sonra bölge sırasıyla Burgundlar, Ostrogotlar (5. yüzyıl), Doğu Romalılar, Lombardlar (6. yüzyıl) ve Franklar (773) tarafından işgal edildi.

9. – 10. yüzyıllarda Macarlar, Sarazenler ve müslüman Morolar tarafından başka saldırılar oldu. O zamanlar, Kutsal Roma İmparatorluğu içindeki İtalya Krallığı'nın parçası olan Piyemonte, birkaç marke bölgesine ve ilçeye bölünmüştü.

1046'da Savoylu Otto, başkenti Chambéry'i (artık Fransa sınırları içindedir) olan Piyemonte'yi Savoy ilçesine kattı. Asti ve Alessandria'nın güçlü belediyeleri ve Saluzzo ve Montferrat markizleri gibi diğer alanlar bağımsız kaldı. Savoy ilçesi 1416'da Savoy Dükalığı oldu ve Dük Emanuele Filiberto, 1563'te koltuğu Torino'ya taşıdı. 1720'de Savoy Dükü Sardinya krallığı'nı kurarak Sardinya kralı oldu ve Torino'nun bir Avrupa başkenti olarak önemini artırdı.

Alba Cumhuriyeti, 1796'da Piyemonte'de Fransaya bağlı bir cumhuriyet olarak kuruldu. Yeni bağlı cumhuriyet Piyemonte Cumhuriyeti, Avusturya ve Rus birlikleri tarafından yeniden işgal edilmeden önce 1798 ile 1799 yılları arasında hüküm sürdü.

Haziran 1800'de Piyemonte'de üçüncü bir bağlı cumhuriyet olan Subalpin Cumhuriyeti kuruldu. 1801'de tam Fransız kontrolüne girdi ve Eylül 1802'de Fransa tarafından ilhak edildi. Viyana Kongresi'nde Sardinya krallığı eski haline dönüştürüldü ve Fransa'ya karşı bir engel olarak güçlendirme için Ceneviz Cumhuriyeti'ni aldı.

Piyemonte, 1820-1821 ve 1848-1849'da Avusturya İmparatorluğu'na karşı daha önceki başarısız savaşların ardından, 1859-1861'de İtalya'nın birleşmesinde bir sıçrama tahtasıydı. Bu sürece bazen *Piyemonteleşme* denilir. Ancak bu çabalar daha sonra kırsal çiftçilerin direnişiyle karşılaştı.

Savoie Hanedanı İtalya kralları oldu ve Torino kısa bir süre İtalya başkenti oldu. Ancak İtalyan başkenti Floransa'ya ve ardından Roma'ya taşındığında, Piyemonte'nin idari ve kurumsal önemi azaldı. Piyemonte'nin tarihsel rolünün tek kabulü, İtalya'nın veliaht prens'inin Piedmonte prensi olarak bilinmesiydi. İtalya'nın birleşmesinden sonra Piyemonte, ilk İtalyan sanayileşmesindeki en önemli bölgelerden biriydi.


Dosya:Exterior of the Palazzina di caccia of Stupinigi.jpg|Nichelino'daki Stupinigi Palazzina di caccia, bir UNESCO Dünya Mirası'dır.
Dosya:La Sacra ammantata dalla neve.jpg|Piyemonte'nin sembolü Sacra di San Michele'dir. 


## Resimler

**<span style="color:white">Piyemonte</span>**



Bollente acquiteme.jpg|Acqui Terme
AlbaCN0001.jpg|Alba
PollenzoTower.jpg|Bra
Abside Chiesa di sant'Agostino Carmagnola.JPG|Carmagnola
Casale Monferrato-torre civica1.jpg|Casale Monferrato
Domodossola centro storico.jpg|Domodossola
Castello Fossano.jpg|Fossano
Ivrea Castello Veduta 03.jpg|İvrea
Moncalieri castel.jpg|Moncalieri
Mondovi2.jpg|Mondovì
Palazzo civicoNizza.jpg|Nizza Monferrato
Chiesa di San Giovanni Battista e municipio in piazza Umberto I, Orbassano.jpg|Orbassano
Piazza San Donato a Pinerolo.jpg|Pinerolo
Castello di Racconigi.jpg|Racconigi
CastelloRivoli.JPG|Rivoli
I-AL-Tortona2.JPG|Tortona
Varallo.JPG|Varallo
Venaria Reale Piazza Annunziata 02.jpg| Venaria Reale
Monviso_da_strada_per_Barge-2.jpg|Monviso manzarsı 
La_morra.jpg|La Morra, Novara
Casorzo.jpg|Casorzo, Asti
Monviso_from_San_Marzano_Oliveto.jpg|San Marzano Oliveto, Asti
Gabiano_castello.jpg|Gabiano Şatosu
Acqui_terme.jpg|Acqui Terme kaplıcaları, Alessandria
Mg-k_Torino_Alpi.jpg|Torino, Alpler manzarası
Castelnuovo Calcea from San Marzano Oliveto.jpg|Monferrato tepesi
Basilica_di_Superga.jpg| Superga Basilikası
Orta Isola San Giulio.jpg|San Giulio Adası - Orta Gölü
LagoMaggiore.jpg|Maggiore Gölü
Barolo.jpg|Barolo
Castle_of_Grinzane_Cavour.jpg|Kont Cavour'un Şatosu, Alba, Novara
BorgoCrissolo.jpg|Crissolo Cuneo
HauteVallePo.JPG|Pian della Regina, Crissolo
Sacra_di_San_Michele_-_Statua_San_Michele.jpg|Sacra di San Michele, Val di Susa, Torino




## Ekonomi
Bölgenin gayri safi yurt içi hasılası (GSYİH) 2018'de **137,4** milyar avro oldu ve İtalya'nın GSYİH'sının %7,8'ini oluşturdu. Kişi başına GSYİH, satın alma gücü paritesi ile aynı yıl 31.300 avro veya AB27 ortalamasının %104'üydü. Çalışan başına GSYİH, AB ortalamasının %111'iydi.

2006'dan beri Piyemonte Yatırım, İhracat ve Turizm Ajansı dış yatırımı kolaylaştırmak için Piyemonte sanayi ve turizmini tanıtmaya başladı. Ajans, bölgeyi uluslararası düzeyde tanıtmak için önceden var olan yerel kuruluşlar tarafından yürütülen faaliyetleri birleştiren ilk İtalyan kurumuydu.

### Otomotiv

Bölge, en önemlisi FIAT grubunun bulunduğu Torino olmak üzere büyük sanayi merkezlerini kapsar ama artık kitlesel pazarda FIAT arabaları değil daha az miktarlı ama lüks Maserati arabaları üretilir (2020'de üretim sayısı 36.702 araçtı). Eski FIAT tesislerinin çoğu artık başka şirketlerindir: havacılık Leonardo S.p.A.'ya, turbo jet motorları General Electric'e, yüksek hızlı trenler Alstom'a, rulmanlar SKF'ye aittir. FIAT artık bağımsız bir şirket olarak yoktur. Araba üretimi Stellantis'e ait olup kamyon, otobüs, traktör, tarım ve inşaat makineleri bağımsız CNH Industrial şirketi tarafından üretilmektedir (üretim faaliyetlerinin çoğu Amerika Birleşik Devletleri'nde yapılmaktadır. Piyemonte'de yalnızca San Mauro Torinese'de New Holland ekskavatörlerinin ve Torino'da IVECO dizel motorlarının üretimi yapılmaktadır) Artık hiçbirinin merkezi Torino'da değildir ancak bazı araştırma ve geliştirme merkezleri hala çalışmaktadır.

İtalyan motorlu araç üretiminin zirvesine 1989'da 2,22 milyon adetle ulaşıldı ancak 2019'da (COVID pandemisinden önce) araç üretimi sadece 0,92 milyon adetti. Mevcut İtalyan otomobil üretimi bile artık maliyet düşürmek için Pomigliano d'Arco (2020'de 140.478), Melfi (2020'de 229.848) ve Atessa'ya (2020'de 257.026) olacak şekilde Güney İtalya'ya taşındı.

Bazı otomotiv tedarikçileri hala buradadır:
* Magneti Marelli üretimleri: Venaria Reale ve Rivalta di Torino'da egzoz sistemleri, elektronik sistemler, süspansiyon sistemleri ve otomotiv aydınlatma sistemleri
* Dana Graziano üretimleri: çift kavramalı şanzıman, vites kutusu, aktarma organı ve bunların mekatronik bileşenleri
* SKF rulmanları
* lastik üreticileri: Michelin ve Pirelli

### Elektronik ve Endüstriyel Ekipman
Yüksek teknoloji üretiminde bazı önemli şirketler buradadır:

Comau (endüstriyel robotlar) ve Prima Industrie (lazer ekipmanı).

Silikon wafer üretimi MEMC tarafından Novara'da yapılır.

Bir zamanlar fabrikaları Scarmagno ve Ivrea'daki büyük elektronik endüstrisi Olivetti küçük ölçekli bilgisayar hizmet şirketi olmuş artık bilgisayar üretmemektedir.

Leonardo Elettronica, Torino-Caselle'de uçak görev sistemleri ve havacılık bilgisayarları geliştirir ve üretir.

Piyemonte'de çok uzun bir zamandır makine yapımı, kazı makineleri, teleskopik yükleyiciler, endüstriyel buzdolapları, baskı makineleri, kağıt makineleri, paketleme makineleri, cam makineleri, türbinler ve yüksek hızlı tren imalatı yapılmaktadır.


Excavator_in_Brittany_France.JPG|Ekskavatör New Holland E 215B
Roto.jpg|Teleskopik Taşıyıcı Merlo Roto
Comau_AURA_MADE.jpg|RobotComau Aura
Italo_NTV_Class_ETR_575_No_575-154.jpg|Yüksek hızlı trenAlstom AGV


### Havacılık ve Savunma
Aslında Piyemonte'deki en önemli sektörlerden birisi askeri havacılık ve fabrikalarıdır:

* Leonardo Uçak Torino-Caselle (Kuzey ve Güney), çok rollü saldırı jeti Eurofighter Typhoon'un son montajı, kara saldırı jeti AMX ve askerî nakliye uçağı C-27J Spartan
* Leonardo Uçak Novara-Cameri, gizli hareket çok rollü saldırı jeti Lockheed Martin F-35 'in son montajı
* Borgaretto, Torino-Sangone,Rivalta di Torino'da General Electric Avio Aero gaz türbini için mekanik şanzıman imalatı, dökümhane
* Avio Torino'da Vega roketinin son montajı


Eurofighter F-2000A ‘MM7276 - 36-05’ (28906707973).jpg| Eurofighter Typhoon
F-35A_flight_%28cropped%29.jpg|Lockheed Martin F-35
Alenia_C27J_Spartan_at_ILA_2010_11.jpg|Alenia C27J Spartan
Italian_Air_Force_AMX_fighter.jpg|AMX
Maquette_Vega_C_DSC_0020.JPG|Vega C


### Yünlü Tekstil
İtalya hala dünyanın en büyük taranmış (2018'de %71,8) ve penye (73.4% in 2018) yünlü kumaş ihracatçısıdır. Bunlar, Çin tekstil ihracatının hakim olmadığı tek iki kumaş türüdür. İtalya'da yün işleyen üç sanayi bölgesi vardır. Bunlardan biri Biella, Piyemonte'dedir.

Yün işlemenin bazı temel aşamaları kısmen aşağıda gösterilmiştir:

CSIRO_ScienceImage_2801_Wool_Scouring.jpg|Ovma
Jamieson_wool_Shetland.jpg|Taraklama
CSIRO_ScienceImage_1852_Machinery_Weaving_Wool.jpg|Penye
CSIRO_ScienceImage_11099_Wool_Weaving_Machinery.jpg|Dokuma


### Mücevher
İtalya'nın dört endüstriyel mücevherat bölgesinden biri Valenza'dadır. Damiani, Bulgari ve Cartier gibi büyük mücevher şirketlerinin ve diğer birçok küçük şirketin burada fabrikaları vardır.

Bulgari-Manufaktur in Valenza, Piemont.jpg|Valenza'daki Bulgari fabrikası
Bismarck Necklace (crop).jpg|Cartier: Bismarck Safir Kolye
Cartier 3526707735 f4583fda9a.jpg|Cartier: Mackay zümrüt ve pırlanta kolye


### Gıda sektörü
2006'dan bu yana Piedmont bölgesi, Po vadisi ve kuzey İtalya'nın zengin tarımsal ve bağcılık değerini vurgulayan Slow Food hareketinin ve Terra Madre'nin başlamasından yararlandı.

Eataly yemek salonları zinciri Slow Food ile işbirliği içinde çalışır. Piyemonte, İtalya'nın önde gelen şekerleme, kahve, pirinç ve beyaz yer mantarı üreticisidir.

Kaliteli DOC ve DOCG şarapları üretiminde 1.982.718 hl ile 20 yer arasında 3. sırada, tüm türlerde ise (beyaz, kırmızı, tatlı, köpüklü) 17 DOCG şarabı vardır. 2019'da Piyemonte, İtalya'dan yapılan şarap ihracatının %16,5'ini üretti ve %36 ile Veneto'nun ardından ikinci sıradaydı.

Piyemonte'deki tipik gıda sanayileri:

* Alkollü içkiler
** Nebbiolo, Barbera ve Dolcetto üzümlerinden kaliteli sek kırmızı şarap üretimi
** Kaliteli sek beyaz şarap üretimi
** Dolcetto ve Erbaluce üzümlerinden tatlı beyaz şarap üretimi
** Piyemontede icat edilen vermutun üretimi
** Asti Spumante, Alta Langa, Cortese di Gavi marka köpüklü şarap üretimi 
* Kahve
** Lavazza kahve üretimi 
** Bicherin kahve/çikolata likörü üretimi 
* Şekerleme
** Geleneksel çikolata Gianduiotto üretimi
** Çeşitli çikolata ve pralin üretimi
** Torrone üretimi
** Nutella tatlı hamur üretimi 
** Bisküvi üretimi
* Nefis yiyecekler
** Alba'dan beyaz yer mantarı ve çeşniler, bal, salam ve prosciutto gibi beyaz yer mantarlı ürünlerin üretimi
** Çok kaliteli marine edilmiş sığır Gradisca veya kurutulmuş sığır eti üretimi Bresaola
* Tahıllar
** Kuru risotto karışımları üretimi


Barolo_in_Piemonte%2C_Italy.jpg|Barola şarabı
Marini_IMG_0024.JPG|Vermut Martini
Cinzano_Asti_Spumante%2C_2012.jpg|Asti Spumante
Le_Mot_de_la_Faim_%28restaurant%29_-_expresso.JPG|Coffee Lavazza
Gianduiotti.jpg|Gianduiotto çikolatası 
Nutella_ak.jpg|Nutella
Tuber_Magnatum_Pico.jpg|Alba'dan beyaz yer mantarları
Risotto_ai_funghi_porcini.JPG|Risotto ai funghi porcini
2016 1129 Turin Grissini.jpg|Grissini


### İşsizlik
İşsizlik oranı 2020'de %**7,5** oldu.

### Tarım

Piyemonte ovası verimli bir tarım bölgesidir. Piyemonte'deki ana tarım ürünleri tahıllar, ulusal üretimin %10'undan fazlasını temsil eden pirinç, mısır, şarap yapımı için üzüm, meyve ve süttür. 2000 yılında 800.000'den fazla büyükbaş hayvanla, hayvancılık üretimi Piyemonte'deki toplam tarımsal üretimin yarısını oluşturur.

Piedmont, İtalya'daki en büyük bağcılık bölgelerinden biridir.  üzüm bağının yarısından fazlası Denominazione di Origine Controllata (DOC) tescillidir. Alba yakınlarındaki Langhe'den Barolo ve Barbaresco ve Asti çevresindeki bağlardan Moscato d'Asti ve köpüklü Asti gibi prestijli şaraplar üretir. Asti şehri, Tanaro Nehir ovasında Torino'nun yaklaşık 55&nbsp;km (34 mil) doğusundadır ve 22 Haziran 2014'te resmi olarak UNESCO Dünya Mirası alanı ilan edilen dünyanın en iyi bilinen İtalyan şarap bölgelerinden biri olan Montferrat'ın en önemli merkezlerinden biridir. Yerli üzüm çeşitleri arasında Nebbiolo, Barbera, Dolcetto, Freisa, Grignolino ve Brachetto bulunur.

### Turizm

Piyemonte'de turizm, yaklaşık 75.534 kişiyi istihdam eder ve konaklama ve yemek sektöründe faaliyet gösteren 17.367 şirketi, 1.473 otel ve diğer turistik konaklama yerlerini kapsar. Sektör, İtalya'da 80.196 milyon Euroluk toplam tahmin edilen turizm harcamasının %3,3'ü olan 2.671 milyon Euroluk bir ciro elde eder.

Bölge, hem yabancı ziyaretçiler hem de İtalya'nın diğer bölgelerinden gelenler arasında popülerdir. 2002'de 1.124.696'sı (%42) yabancı olmak üzere toplam 2.651.068 turist geldi.

Piyemonte'de geleneksel olarak önde gelen turizm bölgeleri, toplam gecelemelerin %32,84'ünü oluşturan Göller Bölgesi'dir ("Piyemonte rivierası") ve %26,51'ini oluşturan Torino metropol alanıdır.

Piyemonte'de 2006'da Torino 2006 Kış Olimpiyatları ve 2007'de 2007 Dünya Üniversiteler Kış Oyunları yapıldı.

Alp turizmi, Alagna Valsesia ve Sestriere gibi oldukça gelişmiş birkaç istasyonda yoğunlaşma eğilimindedir. 1980 civarında, uzun mesafe yolu Grande Traversata delle Alpi (GTA), uzak, seyrek yerleşimli vadilerin çeşitliliğine daha fazla dikkat çekmek için yapıldı.

Piyemonte'deki turizm endüstrisi içinde Kraliyet Rezidansları sisteminden de bahsedilmelidir. Her şeyden önce, 1997'den beri UNESCO Dünya Mirası Alanlarının bir parçasıdır ve ikinci olarak, İtalya'nın başka bir yerinde böyle bir ağ bulunamadığı için bölgenin bir özelliğini temsil eder. Savoy Kraliyet Evi Konutları, Piyemonte'nin tarihi ve kültürel mirasına aittir ve günümüzde turizm alanında merkezi bir rol oynar. Turizm endüstrisinin birkaç oyuncu ve paydaşın bir karışımı ile tanımlandığı gerçeklikte, Kraliyet Konutları gibi bir sistemin veya ağın oluşturulması, rekabet avantajının yanı sıra tüm bölge için ek bir faydayı temsil eder. Bu yüzden turizmin uzun vadeli değer yaratmada kilit bir faktör olduğu ve işbirlikçi bakış açısıyla çalışmanın esas olduğu düşünüldüğünde Kraliyet Konutları ağı dikkate değer bir örnektir.

## Ulaşım

### Kara
Fréjus ve Colle di Tenda tünelleri ve Montgenèvre Geçidi aracılığıyla komşu Fransa ile bağlantılar vardır. Piyemonte ayrıca İsviçre ile Simplon ve Büyük St Bernard geçitleriyle bağlantı kurar. İsviçre'ye İsviçre sınırı üzerinde Arona'dan başlayıp Locarno'da biten doğu Piyemonte'yi geçen normal bir yol üzerinden ulaşmak mümkündür.

Bölge, İtalyan bölgeleri arasında en uzun otoyol ağına sahiptir (yaklaşık 800&nbsp;km). Torino'dan başlayarak onu bölgedeki diğer illere ve İtalya'nın diğer bölgelerine bağlar.

2001'de 1.000 kişiye düşen binek otomobil sayısı 623'tü (575 olan ulusal ortalamanın üzerindedir).

Torino–Milano hızlı treni vardır ve seyahat süresi sadece 52 dakikadır.

### Hava
Torino-Caselle Uluslararası Havaliman'dan iç ve dış hat uçuşları yapılır. 2019'da (COVID-19 pandemisinden önce) 3.952.158 yolcu ve 3.334 ton kargo elleçlemiştir.

## Eğitim

 
Piyemonte ekonomisi, İtalya'nın önde gelen üniversitelerinden bazıları da dahil olmak üzere, yüksek öğrenime yönelik zengin bir devlet desteği geçmişine dayanır. Piyemonte, ünlü Torino Üniversitesi, Torino Politeknik Üniversitesi, Eastern Piedmont Üniversitesi ve daha yakın zamanda Birleşmiş Milletler Bölgelerarası Suç ve Adalet Araştırma Enstitüsü'ne ev sahipliği yapmaktadır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Piyemonte bölgesi resmî Web sitesi  (Erişme:28.1.2009)
*