Matta etkisi

**Matta etkisi** ya da bazen kullanıldığı adıyla **Matthew etkisi**, bireylerin popülerlik, arkadaş ve zenginlik başlangıcındaki düzeylerine orantılı olarak toplumsal ya da ekonomik başarı elde etme eğilimidir. Bu durum bazen "zenginler daha da zenginleşiyor, fakirler daha da fakirleşiyor" atasözü veya klişesiyle özetlenir. Ayrıca "Matthew'in birikmiş avantaj etkisi" olarak da adlandırılan bu kavram, adını Matta İncili'ndeki Yetenekler Örneğinden almıştır ve 1968 yılında sosyologlar Robert K. Merton ve Harriet Zuckerman tarafından ortaya atılmıştır.

Matthew etkisi büyük ölçüde, servetin veya kredinin bireyler arasında halihazırda sahip olduklarına göre dağıtıldığı tercihli bağlanma ile açıklanabilir. Bu durum, düşük seviyedeki bireylerin varlıklarını artırmalarını giderek zorlaştırma etkisine sahiptir; çünkü zamanla riske atacak daha az kaynağa sahip olurlar. Öte yandan, yüksek seviyedeki bireylerin büyük varlıklarını korumasını ise giderek kolaylaştırır; çünkü riske atacak büyük miktarda kaynağa sahiptirler. Matthew etkisi üzerine yapılan ilk çalışmalar, bilim insanlarının çalışmalarının tanınmasındaki eşitsizlikle ilgileniyordu. Ancak Columbia Üniversitesi'nden Norman W. Storer, yeni bir araştırma dalgasına öncülük etti. Sosyal bilimlerdeki eşitsizliğin diğer kurumlarda da var olduğunu keşfettiğini düşündü.

## Etimoloji
Bu kavram, Sinoptik İncillerdeki İsa'nın iki benzetmesine göre adlandırılmıştır (Eusebian Kanonlarının 2. Tablosu). Kavram, yetenekler kıssası sinoptik (uyumlu) versiyonlarının her ikisinin sonucudur:

Buradaki anlam, "ölçeğin altına konulan lamba" kıssasının üç uyumlu versiyonundan ikisinin sonucudur (Matta versiyonunda ise bulunmaz):

Burada da, Matta'daki, kıssaların amacı açıklanırrken İsa'nın öğrencilerine yaptığı açıklama sırasında bir benzetmenin dışında tekrar söylendiği yazılmıştır:

## Bilimsel bilginin sosyolojisinde
Bilimsel bilginin sosyolojisinde "Matthew etkisi", Robert K. Merton ve Harriet Anne Zuckerman tarafından ortaya atılan bir terimdir. Bu terim, diğer şeylerin yanı sıra, tanınmış bilim insanlarının, benzer bir çalışmayı yapmış daha az tanınan bir araştırmacıya kıyasla daha fazla itibar görmesini tanımlamaktadır. Ayrıca, genellikle itibarın zaten ünlü olan araştırmacılara verilmesi anlamına gelir. Örneğin, bir projede tüm çalışmayı bir lisansüstü öğrenci yapmış olsa bile, ödül neredeyse her zaman projedeki en kıdemli araştırmacıya verilir. Bu durum daha sonra Stephen Stigler tarafından Stigler'ın eponomi yasası olarak formüle edilmiştir: "Hiçbir bilimsel keşif, asıl kaşifinin adıyla anılmaz." Stigler, bu yasayı Merton'u gerçek kaşif olarak adlandırarak tanımlamış ve yasayı kendi kendisinin bir örneği hâline getirmiştir.

Merton ve Zuckerman, bilimsel toplulukta Matthew etkisinin yalnızca basit bir itibarın ötesine geçerek daha geniş bir iletişim sistemini etkilediğini, sosyal seçim süreçlerinde rol oynadığını, kaynakların ve yeteneğin yoğunlaşmasına yol açtığını savunmuştur. Örneğin, tanınmış yazarlardan gelen makalelere, bilinmeyen yazarlar tarafından yazılmış aynı derecede geçerli veya daha üstün makaleler pahasına orantısız bir görünürlük sağlanmaktadır. Ayrıca, dikkatlerin tanınmış bireyler üzerinde yoğunlaşmasının, onların özgüvenini artırabileceğini ve önemli ancak riskli problem alanlarında araştırma yapmalarını teşvik edebileceğini de not etmişlerdir.

### Örnekler
* Deneyler, kitap ve müzik için indirme sayıları veya en çok satanlar listeleri manipüle edildiğinde, tüketici davranışlarının bu görünen popülerliği takip ettiğini/edildiğini göstermiştir.
* Rekabetçi mesleklerde bireysel kariyer sürelerinin dağılımını tahmin etmek amacıyla, kariyer ilerlemesi için bir model Matthew etkisini nicel olarak dahil etmektedir. Bu modelin öngörüleri, bilim ve profesyonel spor (örneğin, Major League Baseball) kariyerlerindeki ampirik kariyer uzunluğu dağılımlarının analiziyle doğrulanmıştır. Bu nedenle, kısa kariyerlerin büyük sayısı ile aşırı derecede uzun kariyerlerin nispeten küçük sayısı arasındaki fark, bu çerçevede, "zengin daha da zenginleşir" mekanizmasıyla açıklanabilmektedir. Bu mekanizma, daha deneyimli ve daha saygın bireylere, yeni kariyer fırsatları elde etmede rekabet avantajı sağlamaktadır.
* Hollanda'da bilimsel fonlama üzerine yapılan bir çalışmada büyük bir Matthew etkisi keşfedilmiştir. Çalışmada, fonlama eşik değerinin (veya Eşik taahhüt sistemi) hemen üzerinde yer alan kazananların, benzer değerlendirme puanlarına sahip ancak eşik değerinin (veya kritik değer) hemen altında kalan kazanmayanlara kıyasla, sonraki sekiz yılda iki katından fazla fon topladığı bulunmuştur.
* Bilimdeki üretkenlikte yer alan dramatik farklılıklar üç olgu ile açıklanabilir: kutsal kıvılcım, kümülatif avantaj ve dergi editörleri tarafından arama maliyetlerinin en aza indirilmesi. Kutsal kıvılcım paradigması, bilim insanlarının başlangıçta sahip oldukları yetenek, beceri, azim, çalışma alışkanlıkları gibi farklılıklarının bazı bireylere erken bir avantaj sağladığını öne sürer. Bu faktörler, bu akademisyenlerin ileride başarıya ulaşmalarına yardımcı olan çarpan etkisi yaratır. Kümülatif avantaj modeli, bir araştırmacının ilk başarısının ona kaynaklara (örneğin, ders yükünden muafiyet, en iyi lisansüstü öğrenciler, fonlama, olanaklar vb.) erişim sağladığını ve bunun da sonraki başarılara yol açtığını savunur. Editörlerin üretkenliklerindeki bu arama maliyetlerini en aza indirmesi, editörlerin bilinçli ya da bilinçsiz olarak tanınmış akademisyenlerden gelen makaleleri seçmeye çalıştığında ortaya çıkar. Bu olguların altında yatan kesin mekanizma henüz bilinmemekle birlikte, tüm akademisyenlerin yalnızca az bir kısmının en fazla araştırma çıktısını ürettiği ve en çok atıf aldığı belgelenmiştir.

## Eğitim
Eğitimde **Matthew etkisi** terimi, psikolog Keith Stanovich tarafından benimsenmiş ve eğitim teorisyeni Anthony Kelly  tarafından yeni okuyucuların okuma becerilerini nasıl kazandıkları üzerine yapılan araştırmalarda gözlemlenen bir fenomeni tanımlamak için popüler hâle getirilmiştir. Bu etki, okuma becerilerini erken dönemde başarıyla kazanan bireylerin ilerleyen dönemlerde daha fazla başarı elde etmesine yol açarken, okumayı öğrenmede üçüncü veya dördüncü sınıf öncesinde başarısız olmanın, yaşam boyu yeni beceriler öğrenmede sorun yaşanabileceğinin bir göstergesi olabileceğini ifade eder.

Bu durum, okuma konusunda geride kalan çocukların daha az okuması nedeniyle, bu öğrenciler ile akranları arasındaki farkın giderek artmasıyla açıklanabilir. Daha sonra, öğrenciler "öğrenmek için okuma" aşamasına geldiklerinde (önceden "okumayı öğrenme" aşamasındayken), okuma zorlukları diğer derslerde de zorluklar yaşamalarına neden olur. Bu şekilde, okulda giderek daha fazla geriye düşerler ve akranlarına kıyasla çok daha yüksek bir oranda okulu bırakırlar. Bu etki, örneğin Brody v. Dare County Board of Education davası gibi yasal süreçlerde de kullanılmıştır. Bu tür davalarda, engelli çocuklar için erken eğitim müdahalesinin hayati öneme sahip olduğu ve bu müdahalenin eksikliğinin çocuklar üzerinde olumsuz etkiler yarattığı savunulmuştur.

2014 yılında eğitimde Matthew etkisi üzerine yapılan bir inceleme, bu konuda karışık ampirik kanıtlar bulmuştur. İncelemeye göre, Matthew etkisi genellikle ilkokul düzeyindeki becerilerin gelişimini açıklarken, tavan etkisi görülen becerilerde telafi edici bir model ortaya çıkmıştır. 2016 yılında 99 bin öğrenci üzerinde yapılan bir okuduğunu anlama değerlendirmesi çalışması, öğrenme güçlüğü yaşayan öğrencilerde farkların bir miktar daralmasıyla birlikte, genel olarak istikrarlı farklılıklar gösteren bir model ortaya koymuştur.

## Ağ biliminde
Ağ biliminde Matthew etkisi, ağdaki daha önce eklenen düğümlerin (noktaların) tercihli bağlanmasını (veya tercihli bağlılık) açıklamak için kullanılmaktadır. Bu etki, bu düğümlerin erken dönemde daha fazla bağlantı çekme eğiliminde olduğunu ifade eder.

Tercihli bağlanma nedeniyle Matjaž Perc, "Bir düğüm, başka bir düğümden daha fazla bağlantı kazandığında, bağlanırlığını daha yüksek bir oranda artıracaktır. Böylece, iki düğüm arasındaki bağlanırlık farkı, ağ büyüdükçe daha da artacaktır. Bireysel düğümlerin derece büyümesi ise zamanın kareköküyle orantılı olacaktır." şeklinde açıklamıştır.

Bu nedenle Matthew etkisi, İnternet gibi geniş ağlardaki bazı düğümlerin nasıl büyüdüğünü açıklamaktadır.

## Sosyal etkiye sahip pazarlar
Sosyal etki, genellikle popüler ürünlerin daha da popüler hâle geldiği bir "zengin daha zenginleşir" fenomenine yol açar. The Matthew Effect therefore explains the growth of some nodes in vast networks such as the Internet. Matthew etkisinin sosyal etkiler üzerindeki rolüne bir örnek, Salganik, Dodds ve Watts tarafından yürütülen bir deneyde görülmektedir. Bu deneyde, MUSICLAB adı verilen deneysel bir sanal pazar oluşturulmuştur. MUSICLAB'da insanlar müzik dinleyip en çok beğendikleri şarkıları indirme şansına sahipti. Şarkılar, tanınmamış gruplar tarafından üretilen ancak bilinmeyen şarkılardı. Deneyde iki grup test edilmiştir: Bir gruba şarkılar hakkında hiçbir ek bilgi verilmez iken diğer gruba her şarkının popülerliği ve kaç kez indirildiğine yönelik bilgi sunulmuştur. As a result, the group that saw which songs were the most popular and were downloaded the most were then biased to choose those songs as well. The songs that were most popular and downloaded the most stayed at the top of the list and consistently received the most plays. To summarize the experiment's findings, the performance rankings had the largest effect boosting expected downloads the most. Download rankings had a decent effect; however, not as impactful as the performance rankings.

Sonuç olarak, hangi şarkıların daha popüler olduğunu ve en çok indirildiğini gören grup, bu şarkıları seçme konusunda taraflı davranmıştır. En popüler ve en çok indirilen şarkılar, listenin üst sıralarında kalmaya devam etmiş ve en çok dinlenen şarkılar olmuştur. Deneyin bulguları özetlendiğinde, performans sıralamalarının (şarkıların nasıl değerlendirildiği bilgisi dâhil olmak üzere) beklenen indirme oranlarını en çok artıran etkiye sahip olduğu görülmüştür. İndirme sıralamaları da etkili olmuş; ancak performans sıralamaları kadar etkili olmamıştır.

Abeliuk ve arkadaşları (2016), "performans sıralamaları" kullanıldığında en popüler şarkılar için bir tekel oluşacağını da kanıtlamıştır.

## Kaynakça