Salarlar

**Salarlar** ya da **Salırlar** (Salarca: Salarlar, Salırlar; Çince: 撒拉尔 Pinyin: *Sālāěr*), Günümüzde Çin'in resmî olarak tanınmış 56 etnik grubundan bir Türk halkıdır. Tarih boyunca Salar, Salır, Salgur, Salur boyu adları verilmiştir.

Türkmenistan'daki araştırmacılar Salarları Sincan Uygur Özerk Bölgesindeki Türkmenler ile birlikte *Çin Türkmenleri* adı altında ele alırlar.

Sarı Irmak (Çince: 黃河, *Huáng Hé*) yakınlarında yaşarlar. Başlıca geçim kaynakları tarım ve hayvancılıktır.

Salarlar kendilerine Salır, dillerine de Salırca derler.

## Nüfus

2000 yılı nüfus sayımında 104.503 Salar kaydedilmiştir. 2020 sayımlarında ise 165.159 Salar kayda geçmiştir. Başlıca nüfusun en kalabalık olduğu eyaletler, 128.779 ile Qinghai, 15.807 ile Kansu ve 4.525 ile Sincan olmuştur. 2020 sayımına göre toplam nüfustan 87489 kişi, yani %52,97'si, Haidong sınırları içerisindeki Şunhua Salar Özerk İlçesinde; 11284 kişi, yani %6,83'ü, Hualung Hui Özerk İlçesinde; 12585 kişi, yani %7,61'i, Gansu eyaletinde Linxia'da, ağırlıklı olarak da Jishishan Bao'an Dongxiang ve Salar Özerk İlçesinde; 12650 kişi, yani %7,66'sı Chengdong'da ve 4525 kişi, yani %2,73'ü, Şincan Uygur Özerk Bölgesinde, ağırlıklı olarak İli Kazak Özerk İlinde ikamet etmektedir.

## Diller

Nüfusun yaklaşık üçte biri Türkmence'ye yakın bir Türk dili olan Salarca'yı, bir kısmı ise Tibet dilini ve hemen hemen hepsi devlet dili olan Çinceyi konuşur. Salarca'nın iki lehçesi mevcut olup biri Tibet dili ve Çinceden etkilenmiş, diğeri Uygurca ve Kazakça'dan etkilenmiştir. Önceleri Salar alfabesi (撒拉文 *Sālā wén*) kullanılmaktaydı. Salarlar günümüzde latin alfabesini kullanma isteği içerisindedirler.

Örnekler:

*Sen yaxşimi?*; Sen nasılsın?

*Men yaxşidir.*; Ben iyiyim.

## Tarihçe

Kâşgarlı Mahmud, Divân-ı Lügati't-Türk'te; "*.... beşincisi:  "*'صاَلغُر** Salgur"lardır. Belgeleri şudur:   ''" şeklinde tanımladığı Salarlar, [[Oğuzlar]]ın [[Salur boyu|Salgur]] boyundandır. [[Yuan Hanedanı]] zamanında 14. ve 15. yüzyılda [[Semerkand]] ve [[Turfan]]'dan göç etmişlerdir. İlk olarak Moğol hükümdarı [[Cengiz Han]], 13. yüzyılda Karaman Han'ı esir alıp Salur boyundan oluşan bir grup orduyla doğuya göndermiştir. Bu tarihlerde ilk kez Salurlar Xunhua'yı merkeze alarak Qinghai'a yerleşti. Daha sonra [[Akkoyunlular]] ve [[Karakoyunlular]] ile yaşadıkları olumsuzluklardan ötürü bir grup Salur daha Xunhua'ya göç etti. Xunhua'ya yerleşen bu [[Oğuzlar]]'ın [[Tibetler|Tibetliler]], [[Han ulusu]] ve [[Huiler]] ile karışarak günümüze kadar geldikleri düşünülmektedir.

1781'de Salarlar [[Qing Hanedanı]]'na karşı isyan etmiş ve Salar nüfusun %40 katledilmiştir. Çağdaş Türkmenlerin kökeni Salır boyu [[Türkmenistan]], [[Özbekistan]], [[Afganistan]], [[Irak]] ve [[İran]]'da ve aynı kökden olan [[Çin]]'deki Salar uyruğu [[Salur boyu]]ndan gelmektedir. Salarca başlıca Tsinghai (Qinghai) eyaletinde konuşulur, 1928 yılına  kadar bir kesime [[Tibet]]'te ''Amdo'' denilirdi.

Salarlar, 1958 yılında Tibetlilere katılarak Komünist rejime karşı [[Şunhua Vakası]] olarak bilinen başkaldırıyı düzenledi. Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasına yönelik protestolar, silahlı eylemlere dönüştü. Salar şefi Han Yinu ve imam Han Yisifu'nun önderliğinde tüm etnik gruplardan 4.000'den fazla kişi ilçe merkezini kuşatıp dükkanları yağmalayarak şiddet eylemlerinde bulundu. Tan vaktinde 26 Nisan 1958'de [[Çin Halk Kurtuluş Ordusu|Halk Kurtuluş Ordusu]] bölgeye girdi. Halk Kurtuluş Ordusu'na isyancıların yok edilmesi emredilmişti. Rejim silahsız protestoculara ateş açtı. Toplamda 435 kişi öldü. Öldürülenlerin çoğu Kanaihua Rinpoche'nin serbest bırakılmasını isteyen silahsız protestocuydu. Han Yinu ve İmam Han Yisifu'nun silahlı adamları geceleyin kaçmıştı. Ölenlerin yalnızca 17'si isyancılar tarafından öldürülmüştü. Olaydan sonra 1.581 Salar, 537 Tibetli, 38 Han ve 343 Hui olmak üzere 2.499 kişi tutuklandı. Olayın sonraki yıllardaki azınlık politikaları üzerinde etkisi oldu. Olayı öğrenen Kanaihua Rinpoche intihar etti. İntihardan sonra isyanı organize etmekle suçlandı ama nasıl yaptığı hiç açıklanamadı.

== Kültür ==
 
Salarlar tipik giyimleri bölgedeki [[müslüman]] diğer insanlara çok benzer. Erkekler çoğunlukla sakallı ve beyaz gömlekli ve beyaz veya kara takkeler giyerler. Genç bekar kızlar parlak renkli Çin giysileri ile giyinirler. Evlenmiş kadınlar beyaz veya siyah renkli olan geleneksel giysilerini giyerler.

Salarlar, müzikal bir alet olan ''Kouxuan'' çalarlar. ''Kouxuan'' bir gümüş veya bakır telli olup ve tek kadınlar tarafından çalınır.

== Din ==

Salarlar [[İslâm]] dinine çok sadıktırlar ve her köyde bir [[cami]]leri bulunur. 1750 yılında Salarların büyük çoğunluğu [[İslâm]] dinini benimsemiştir. 1980'li yıllarda 80'den fazla [[cami]]leri vardı. Tibetlilerle çok yakın ve beraber yaşadıkları halde [[Budizm]] dinine çok şiddetli karşı gelmişler ve baskılara rağmen budist olmamışlardır.

Salırlar kendi yerleşimlerinde karışık halde değilse de büyük şehirlerde Döngen olarak bilinen müslüman Çinliler'le bir arada yaşarlar. İslâmî eğitim Sanlanbahai ilçesine bağlı Gaizi/Jiezi köyünde Gaizi Mişit adı verilen bir medresede yapılır.

[[Nakşibendi]] tarikatının iki önemli kolundan biri olan [[Aktağlık]] (''Afakiyye'') [[Qinghai]] ve [[Gansu]]'da yaşayan Salarlar ve [[Huiler]]'in çok önemli katkıları olmuştur.

== Notlar ==


== Kaynakça ==

* **Dwyer, Arienne**, Salar, A Study in Inner Asian Language Contact Processes, Part I: Phonology, Wiesbaden 2007, ISBN 978-3-447-04091-4
* **Lin, Lianyun** 林莲云: ''Han Sala, Sala Han cihui'' 汉撒拉、撒拉汉词汇 (Chinesisch-Salar, Salar-Chinesischer Wortschatz). 四川民族出版社 ''Sichuan minzu chubanshe'' (Nationalitätenverlag Sichuan). 成都 Chengdu 1992.
* ''Salazu de wenhua xingtai'' 撒拉族的文化形态 (Die kulturelle Formation der Salar). In: Hao, Sumin 郝苏民 u. Wenhua 文化 u. He, Weiguang 贺卫光 [Hg.], 甘青特有民族文化形态研究 ''Gan Qing teyou minzu wenhua xingtai yanjiu'' (Forschungen zur kulturellen Formation der Nationalitäten, die nur in Gansu und Qinghai leben). 民族出版社 ''Minzu chubanshe'' (Nationalitätenverlag). 北京 Beijing 1999/2000. ISBN 7-105-03420-3. S. 103-179.
* **Tenišev, E.R*': Stroj salarskogo âzyka. Moskau, Nauka 1976.
* Dwyer, Arienne M. 1998. The Turkic strata of Salar: An Oghuz in Chaghatay clothes? Turkic Languages 2, 4983.
* [http://www.stats.gov.cn/english/statisticaldata/yearlydata/yarbook2003_e.pdf 2003 Çin İstatistik yıllık kitabı]  
* Uygur Karızlarına Yolculuk; Dursun Özden, Kaynak Yayınları, 2005, İstanbul
* Turfan Karız Cenneti, Dursun Özden, Yoleri Yayınları, 2010, İstanbul

== Dış bağlantılar ==
* [http://www.china.org.cn/e-groups/shaoshu/shao-2-salar.htm Çin Halk Cumhuriyeti resmî sitesi "Salarlar"] 
* [http://www.sino-platonic.org/abstracts/spp043_salar.html Salarca örnekler] 
* [https://web.archive.org/web/20110716071724/http://www.mpi.nl/DOBES/projects/salar/salar.pdf *Arienne M. Dwyer:'' Salarca Dilbilgisel taslak] 
* Salar Dilbilimsel soyu 
* Türkiye'de tarih boyunca Salarların yaşadığı yerler