Macadamia

***Macadamia (Makademya)***, anavatanı Avustralya'nın belirli bölgeleri olan ve meyve veren bir ağaç türüdür. 

Dört ağaç türünü kapsayan bir bitki cinsi olan Makadamia, Avustralya'nın dışında Güney Afrika ve Endonezya'da da yetişir.Proteaceae familyasına ait olan bu cins adını, Ferdinand von Mueller ile birlikte bu bitkiyi ilk kez tanımlayan meslektaşı John Macadam'dan alır. Avustralya yerlileri olan Aborjinler ise bu bitkiye *gyndl*, *jindilli* ve *boombera* gibi isimler takmışlardır.

## Çekirdekleri yeniyor
Bu ağaçların meyveleri, "Macadamia fındığı" olarak bilinir. Sert kabuğunun içinde etli, yumuşak ve tatlı bir çekirdek bulunur. Lezzetli oldukları için yüksek fiyata satılan bu çekirdekler, başta Avustralya ve Hawaii olmak üzere birçok yerde çeşitli ürünlerin yapımında kullanılır.

Cinsi oluşturan dört tür de doğal olarak Avustralya'da, birbirine oldukça yakın bölgelerde yetişir. Başlangıçta aynı cins altında değerlendirilen bazı türler, daha sonraki sınıflandırılmalarında ayrı cinslere dahil edilmiştir. Ancak yakın akrabalık ilişkileri nedeniyle, bu cinsler hâlâ aynı familya içinde kabul edilmektedir. Örneğin, Virotia cinsi Yeni Kaledonya'da, Catalepidia Kuzeydoğu Queensland'de, *[[Lasjia]]* cinsi ise hem Kuzeydoğu Avustralya'daki hem de Endonezya'daki **Macadamia** benzeri türleri temsil türleri kapsar.

## Yaprak hep yeşil kalıyor
Genellikle her dem yeşil (yaprak dökmeyen) olan bu ağaçlar, türlerine bağlı olarak 2 ila 12 metre arasında boylanabilir. Yaprakları 3'lü ya da 6'lı halkalar halinde dizilir; şekilleri eliptik, mızraksı veya ters yumurta biçiminde olabilir. 6–30 cm uzunluğunda ve 2–13 cm genişliğindeki bu yaprakların kenarları dikenlidir. 

Çiçekler, 5–30 cm uzunluğunda ince bir salkım oluşturur. 10–15 mm uzunluğundaki her bir çiçek beyazdan pembeye ya da mora kadar değişen renklerde, dört küçük taç yaprak (tepal) oluşur.

Meyveleri oldukça sert ve odunsudur. Küre biçimindeki bu meyveler, sivri uçlu bir folikül yapısında olup kabuk içinde bir ya da iki tohum barındırır.

## Tarih

Avrupalı göçmenler yerleşmeden binlerce yıl önce, Doğu Avustralya'daki yağmur ormanlarında yetişen bu ağaçların meyveleri, Avustralya yerlileri olan Aborjinler tarafından tüketilmekteydi. Bu tohumlardan biri *gyndl* ya da *jindilli* (*M. integrifolia*) olarak adlandırılıyordu ve ilk Avrupalılar tarafından "kindal" gibi isimlerle anılarak satılıyordu. Yeni Güney Galler (New South Wales) eyaletinde ise ağacın güneydeki varyetesi geleneksel olarak *boombera* (*M. tetraphylla*) adıyla bilinmekteydi. Gympie bölgesinde ise “boppal” olarak bilinen Macadamia mevsiminde, yerel halk sezonluk eğlenceler düzenlerdi. Bu etkinliklerin yapıldığı yerlerden biri de adını bu kutlamalardan alan Bauple Dağı'dır.

;1828
:Allan Cunningham, Macadamia bitkisini keşfeden ilk Avrupalı oldu.
;1857
:Alman asıllı Avustralyalı botanikçi Ferdinand von Mueller, bu bitki için *Macadamia* adını önerdi. Bu adı, arkadaşı ve Avustralya Felsefe Enstitüsü sekreteri Dr. John Macadam'ın onuruna verdi.
;1858
:Walter Hill, Brisbane Şehir Botanik Bahçesi'nde görev yaparken, bu bitkinin meyve çekirdeğini bir çocuğun yediğini ve herhangi bir sağlık sorunu yaşamadığını gözlemledi. Bu çocuk, yerli halktan olmayan ve kayıtlara geçen ilk Macadamia fındığı tüketicisiydi.
;1860'lar
:King Jacky adlı Logan River kabilesine mensup bir Aborjin, Brisbane'nin güneyinde Macadamia fındığını ticaret amacıyla satmaya başladı. Kendi kabilesiyle birlikte düzenli olarak topladıkları Macadamia meyvelerini Avrupalı yerleşimcilere satıyorlardı.
;1866
:Tom Petrie, Yebri Creek (Petrie civarında) ve Buderim'de Aborjinlerden edindiği Macadamia tohumlarını ekerek ilk yetiştirme çalışmalarını başlattı. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
;1881
:William H. Purvis, Macadamia fındığını Hawaii'ye şeker kamışı tarlalarında rüzgâr kesici olarak kullanılmak üzere götürdü.
;1882
:Rous Mill'de, Lismore, Yeni Güney Galler'in 12 km güneyinde, Charles Staff tarafından bilinen ilk ticari Macadamia ekimi yapıldı.
;1889
:Avustralyalı botanikçi Joseph Maiden, "Fındıkları her zaman satılabilir; yetiştirmeye değer." diyerek Macadamia'nın ekonomik potansiyelini vurguladı.
;1910
:Hawaii Tarımsal Keşif İstasyonu, Macadamia'nın Kona Bölgesi, Hawaii'nde kahve üretimini desteklemek üzere yetiştirilmesini teşvik etti.
;1916
:Thomas Petrie, Maryborough bölgesinde deneme amaçlı olarak Macadamia ile pekan yetiştiriciliğini birlikte denedi. (Nut Growing Experiments, The Queenslander, 8 Ekim 1931, s.13)
;1922
:Ernst Van Tassel, Hawaiian Macadamia Nut Co. adlı şirketi Hawaii'de kurdu.
;1925
:Tassel, Hawaii'de ilk ticari Macadamia fındığı tarlasını oluşturdu.
;1931
:Van Tassel, Hawaii'de bir işleme tesisi kurarak fındıkları "Van's macadamia" markasıyla satışa sundu.
;1937
:W. W. Jones ve J. H. Beaumont, "Science" dergisine verdikleri demeçte, toplu üretimi sağlayan ilk başarılı aşılamayı gerçekleştirdiklerini duyurdu.
;1940'lar
:Steve Angus, Murwillumbah'da Macadamia Nuts Pty. Ltd. adlı şirketi kurarak küçük çaplı üretime başladı.
;1946
:Hawaii'de büyük ölçekli bir Macadamia tarlası kuruldu.
;1953
:Castle & Cooke, "Royal Hawaiian" adlı yeni bir varyete ile ABD pazarında popülerlik kazandı.
;1997
:Avustralya, Macadamia üretiminde ABD'yi geçti.
;2001
:Boo Yong Sia Estate, Malezya'nın Johor eyaletine 12.000 Macadamia ağacı dikti.
;2003
:Avustralya'da yapılan bir araştırma, Macadamia tohumlarının genel ve LDL kolesterol seviyelerini düşürdüğünü ortaya koydu.

## Bilinen Türleri
**[[Macadamia integrifolia]]*
**[[Macadamia jansenii]]*
**[[Macadamia ternifolia]]*
**[[Macadamia tetraphylla]]*
*Lasjia* cinsi 2008 yılına kadar *Macademia* cinsindeyken sonra ayrılmıştır.
* *[[Lasjia]]* :
:* *[[Lasjia claudiensis]]* ; Sinonim, bilinen adı: *Macadamia claudiensis* 
:* *[[Lasjia erecta]]* ; Sinonim, bilinen adı: *Macadamia erecta* 
:* *[[Lasjia grandis]]* ; Sinonim, bilinen adı: *Macadamia grandis* 
:* *[[Lasjia hildebrandii]]* ; Sinonim, bilinen adı: *Macadamia hildebrandii* 
:* *[[Lasjia whelanii]]* ; Sinonimleri:bilinen adı : *Helicia whelanii* , *Macadamia whelanii* 
*Catalepidia*, 1995 yılında kadar *Macadamia* ailesinden sayılırken şimdi ayrı bir cins olarak ayrılmıştır.
**[[Catalepidia]]* :
:**[[Catalepidia heyana]]* ; Sinonimleri, bilinen adı: *Helicia heyana*  , *Macadamia heyana* 
*Virotia*, *Macadamia* cins ailesinden 1975 yılına kadar sayılırken sonrasında ayrılmıştır, 2008 yılında durumu tartışmalıdır.
**[[Virotia]]* :
:**[[Virotia angustifolia]]*  (2008); Sinonim, bilinen adı: *Macadamia angustifolia* 
:**[[Virotia francii]]*  (2008); Sinonim, bilinen adı: *[[Roupala]] francii* 
:**[[Virotia leptophylla]]*  (1975); Sinonim, bilinen adı: *[[Kermadecia]] leptophylla*  
:**[[Virotia neurophylla]]*  (2008); Sinonimleri, bilinen adı: *[[Kermadecia]] neurophylla* , *Macadamia neurophylla* 
:**[[Virotia rousselii]]*  (2008); Synonym, bilinen adı: *Roupala rousselii* 
:**[[Virotia vieillardi]]*  (2008); Synonym, base name: *Roupala vieillardii* 

## Üretimi
Tohumları son derece değerli bir besin kaynağıdır. Ancak bu 4 tür içinde sadece 3 türün ticari önemi vardır. Lasija ve *Virotia* gibi yakınsak cins ailelerinden türlerinde ticari önemi bulunmamaktadır. Ticari önemi bulunan türler *[[Macadamia integrifolia]]*, *[[Macadamia tetraphylla]]* ve *[[Macadamia ternifolia]]*'dır. Ancak bu 3 tür içerisinde Macadamia Ternifolia sadece kozmetik sektörü gibi bir kısım sanayi de yağı için kullanılabilirken, sadece 2 türün hem yenilebilme ve hem de yağı açısından değerlendirilebilme özelliği vardır. *([[Macadamia integrifolia]]* ve *[[Macadamia tetraphylla]]*) Bu cinsin geri kalan türleri ise *M. jansenii* ve *M. ternifolia* gibi zehirli ve/veya yenilemez tohumlara sahiptir zira bu türlerin tohumları içerdiği glikozitlerden biri olarak kabul edilen cyanogenic glycosidesler yüzünden toksik haldedir. Aynı durum Virotia ve Lasija cins aileleri için de söz konusudur. Bununla birlikte bu türlerin tohumları belli Avustralya yerlilerince iyice suda kaynatılarak bu maddenin etkisiz hale getirilmesi suretiyle yenilebilse de bu açıdan integratifolia ve tetraphylla kadar ticari değerleri bulunmamaktadır.

Diğer taraftan 2 adet yenilebilir macadamia türü genelde birbirleri ile çaprazlanmaktadır ve *M. tetraphylla* doğal ortamında bu sebeple tehdit altındadır.

Macadamia tohumları ilk olarak Güney Brisbane'de 1828'de kâşif ve botanist Alan Cunningham tarafından tanımlanmıştır. Yabani Macadamia ağaçları bugün Güneydoğu Queensland Avustralya'da Maryborough şehrinde Bauple Dağı'nda bulunmaktadır. Macadamia tohumları anavatanının Avustralya olduğu, yüksek miktarda üretilip yurtdışına ihraç edilen, yenilebilir başlıca tek bitkisel üründür.

İlk ticari Macadamia ekimi 1880'lerin başında Rous Mill tarafından Lismore, Yeni Güney Galler'in 12&nbsp;km güneydoğusunda olup ağaçların hepsi *M. tetraphylla* idi. Küçük bir ticari gelişim ile 19. yy.ın sonu ve 20. yy.ın başlarında Avustralya'da başlayan Macadamia endüstrisi, 1920'lerde Hawaii'ye de ticari şekilde yayılmıştır. Macadamia tohumları ilk olarak 1882'de William H. Purvis tarafından Hawaii'ye getirilmiştir. Kendisi Hawaii'nin en büyük adasında bulunan Kukuihaele şehrinde Pacific Sugar Mill şirketinin genç bir müdürü olup aynı yıl tohumları Kapulena şehrine ekmiştir.

Hawaii Macadamia üretiminde uluslararası çapta iyi şekilde bilinse de 2006 yılından beri Macadamia üretimi Hawaii'de düşmeye başlamıştır. Bunun nedeni ise aşırı üretimden kaynaklanan piyasadaki düşük fiyatlardır.

Hawaii ve Avustralya dışında Macadamia Güney Afrika, Kaliforniya, Kosta Rika, İsrail, Kenya, Bolivya, Yeni Zelanda, Kolombiya, Guatemala ve Malavi'de de üretilmektedir. Ancak yıllık 100.000 tonluk tohum üretimi ve piyasanın %40'ına hakimiyeti ile Avustralya en büyük ticari üreticidir. 

## İşlenmesi
Macadamia, nemini kaybetmesi için sert ve katı bir yerde bekletilir. Sonrasında tohum sallanılıp dinlenildiğinde kabuğunun altındaki iç kısmın sallanırken ses çıkarması nemini kaybettiğini gösterip, kabuk kırılabilir. Buna karşın sallandığında ses gelmemesi tohumun yeterince nemini kaybetmediği ve kabuğundan ayrılamayacağını gösterir. Kabuğun yöneliminden periyodik olarak nemini kaybetmedikçe çıngırak gibi ses gelmez.

Sonra metal bir mengene veya çekiç ile hafifçe baskı basınç yapılmak suretiyle kabukta değişik düzlemlerde ufak kırıklar oluşturulup tohumu, değerlendirilmek üzere çıkarılır.

Malavi'de ilk olarak çay bahçelerine çayları korumak için alçak yerlerde rüzgar koruyucusu gibi gelen Macadamialarda çay toplayıcıları bu şekilde çıkardıkları tohumları kavurup yağlı kuruyemiş gibi kullanırlar.

## Besin Değerleri
Kaju, fındık gibi yenilebilir diğer kuruyemişlerle karşılaştırıldığında, makademya türlerinin lipitler (yağlar) yönünden zengin ancak protein yönünden fakir oldukları göze çarpmaktadır. Hiçbir tohumu yenilebilen kuruyemişin ulaşamadığı oranda tekli doymamış yağlara sahiptir ve bu yağların yaklaşık %22'si omega-7 yağ asitlerinden doymuş yağlara benzer biyolojik etkiye sahip palmitoleik asittir. Ayrıca %9 protein, %9 karbonhidrat ve %2 diyet lifi ayrıca, kalsiyum, fosfor, potasyum, sodyum, selenyum, demir, tiamin, riboflavin ve eser miktarda niasin makademya fındığında bulunmaktadır.

Makademyalar köpekler için toksiktir. Yenmesi halinde, yendikten 12 saat sonra halsizlik, ayakta durmayı zorlaştıran uzuv felci ile ortaya çıkan makademya toksikozlarına yol açar. Tüketilen miktara göre ayrıca kas titremesi, eklem ağrısı ve şiddetli karın ağrısı da ortaya çıkabilir. Yüksek miktarda toksin alımında ağrı kesici, narkoz vs. rahatlatıcılar toksik etkiler ortadan kalkana kadar hayvana verilebilir. Genel iyileşme sıkça 24 ila 48 saat sonra olur.

## Kullanım alanları
Macadamia ağaçları, tropikal ve subtropikal iklimlerin nemli topraklarda en iyi şekilde yetişir. Bu ağaçların gövdeleri, genellikle yüksekliği 15-20 metre arasında değişir ve gövdeleri, yapraklarının altında yoğun bir şapka gibi gizlenir. Ağaçların yaprakları, 15–30&nbsp;cm uzunluğunda ve 5–10&nbsp;cm genişliğindedir ve yaprakların uçları genellikle keskindir. Macadamia ağaçları, yaz aylarında çiçek açar ve çiçekleri, beyaz veya pembe renktedir. Meyveler ise, yaprakların arasında düzgün şekilde düzenlenmiştir ve kabuğu, yeşil veya sarı renktedir. Kabuğun içinde, yumuşak ve tatlı olan macadamia fındığı bulunur.

Macadamia ağaçları, özellikle Avustralya ve Hawai'de yaygın olarak yetiştirilir ve bu ülkelerde, macadamia fındığı üretimi, önemli bir tarım sektörüdür. Bu fındıklar, çeşitli tatlıların yapımında kullanılır ve aynı zamanda, zengin protein ve yağ içeriği nedeniyle, tüketimi önerilir. Macadamia fındığının yüksek fiyatı, üretim maliyetlerinin yüksek olması ve meyvenin çekirdeğine ulaşılmasının zor olması nedeniyle, özel ürünlerin yapımında kullanılır.

Ağaçlar aynı zamanda parlak yaprakları ve çekici çiçekleriyle süs bitkisi olarak subtropik bölgelerde yetiştirilebilir. Macadamia türleri *[[Batrachedra|Batrachedra arenosella]]* gibi bazı Lepidoptera türleri için yemeklik bitki olarak kullanılabilir.

Macadamia bitkileri sümbül makav papağanı gibi bazı hayvanları bünyesinde barındırır. Zira büyük papağanlar insanlar dışında kabukları kırıp tohumları yiyen az sayıdaki hayvanlardan biridir. Morris Arkin varyetesi daha kolayca kırılmaya hazır haldedir.

Makademya tohumları, evlilik öncesi doğu bölgelerinde geleneksel dans başlangıcında, geleneksel Polonya seremonilerinde önemli bir yer tutar.

### Cilt bakımı
Macadamia yağı yaklaşık %22 Omega 7 palmitoleik asit içerdiğinden dolayı değerlidir. Bu asit mink yağında da %17 oranında bulunup, makademya onun botanik bir alternatifidir. Mink yağına nazaran daha fazla deri bakımını sağlayan palmitoleik asit içermesi ve üzerine Macadamia'nın yüksek antioksidan özelliği onun özellikle cilt bakımı için kozmetikte yoğun talep görmesine yol açmıştır. Fakat pek çok tohumun yaptığı gibi Makademya da insanlarda alerjik reaksiyonlara neden olabilmektedir.

Bu reaksiyonlar dudaklarda şişme, boyunda aşırı derece kaşıntı gibi semptomlar ve anafilaksi şeklinde baş gösterir. Bu sebeple özellikle bu tohumları hiç tüketmemiş çocuk ve yetişkinlerinde kullanımında dikkat etmesi gerekir.

## Yetiştirme ve işlenmesi

Makademya ağacı aşılama ile genellikle çoğaltılır ve genelde ticari kalitedeki tohumları 7 ile 10 yıllık bir süre geçtikten sonra iyi şekilde meyve verir ancak bir kere yerleşti mi yaklaşık 100 yıl boyunca meyve vermeye devam eder. Makademyalar iyi drenajlı ve verimli toprakları ve yıllık 1.000-2.000&nbsp;mm yağışı tercih eder, ısı 10 derecenin altına düşmemelidir ancak bir kere geliştikten sonra ağaç -5 dereceye kadar hafif kısa süreli donlara dayanabilir; yine de ortalama yıllık sıcaklık 25 derece civarında olmalıdır. Kökleri gevşektir ve fırtınalar ağaçları kökünden devirebilir ayrıca *[[Phytophthora]]* kök hastalığına karşı aşırı hassastır. M. tetraphylla türü integrifolia türüne göre soğuklara biraz daha dayanıklıdır ancak bu tür kabuğunun kırılması daha zor olduğundan daha çok üzerine integrifolia türünün aşılanması için anaç olarak kullanılmakta veya "Beaumont" gibi 2 yenilebilir tür çaprazlanarak daha verimli ve dayanıklı yeni bir varyete tür oluşturulmaktadır. Yine de bu türün de ticari varyeteleri bulunmaktadır.

## Kültivarları
### Beaumont
A *Macadamia integrifolia* / *M. tetraphylla* hibriti ticari bir varyete olup Avustralya ve Yeni Zelanda'da geniş şekilde yetiştirilir; ilk olarak Dr. J. H. Beaumont tarafından keşfedilmiştir. Yağ yönünden zengindir ancak tatlı bir tür değildir. Yeni oluşan yaprakları kırmızımsı bir haldedir, çiçekleri parlak pembe ve uzun salkımlar halindedir. 4. yıldan sonra yararlı şekilde meyveye yatabilien ve yıldan yıla gelişen bahçelerde hızla yetişebilen varyetelerden biridir. İyi bir tozlaşma olursa çok iyi şekilde meyve verir. Ayrıca etkileyici üzüm şeklindeki salkımlarında oluşan meyveleri bazen ağacın dalını kıracak kadar ağır olabilir. Ticari bahçelerde ağaç başına 8. yılda 18&nbsp;kg'a kadar ulaşabilir. Ancak kötü yanları olgunlaşmış meyveler ağaçtan kolay düşmeyip toplanmaları gerekir ve ağaçlar özellikle hasatta ağacın iç kesimlerindeki dallar biraz batıcıdır. Ancak pek çok ticari türe nazaran kabukları kolayca açılabilir. 

### Maroochy
Avustralya'dan gerçek bir *M. tetraphylla* varyetesidir, bu tür verimliliği, aroması ve istikrarı ile 'Beaumont' türünün tozlaşması için kullanılmaktadır.

### Nelmac II
Güney Afrika'dan *M. integrifolia* / *M. tetraphylla* hibrit türüdür, tatlı tohumu vardır, bu sebeple şekerinin karamalize olmaması için dikkatli pişirilmelidir. Tatlı tohumu genelde tam olarak işlemden geçmez ve tadı genelde iyi değildir ancak hiç pişirilmeden de yenebildiğinden pek çok insanca sevilmektedir. Ayrıca çürümeye neden olabilecek ufak bir mikrofil (kabuğunda ufak bir delik) bulunmaktadır. Bu sebeple kırılabilme yüzdesi yüksektir. 10 yıllık bir ağaç 22&nbsp;kg meyve verebilir. Beaumont türünün tozlaşması için kullanılan ürün miktarı yönünden onunla karşılaştırılabilir bir türdür.

### Renown
*M. integrifolia* / *M. tetraphylla* hibritidir, ancak nadiren yayılan bodur bir ağaçtır. Buna ilaveten 9 yıllık bir ağacın 17&nbsp;kg kadar meyve verebildiği görülmektedir ve meyveleri olgunlaşınca doğrudan yere düşer. Bununla birlikte dezavantajları meyveleri kalın kabuklu olup kırılması zordur ve pek fazla meyvelerinin tadı bulunmamaktadır.
:

## Galeri

Dosya:פרחים בישראל (19).JPG
Dosya:Macadamia tetraphylla 11649169.jpg
Dosya:Macadamia tetraphylla 105210223.jpg
Dosya:Macadamia integrifolia 101854690.jpg
Dosya:澳洲堅果 Macadamia ternifolia -香港動植物公園 Hong Kong Botanical Garden- (25646918243).jpg


## Ayrıca bakınız
Morris Arkin Backyard Horticulturalist - Arkin Papershell Macadamia

## Dış bağlantılar
*Flora of Australia: ''Macadamia''
*
* Australia's most delicious bush nut
* Hawaii Macadamia Nut Association official web site
* 
* 

## Kaynakça