Umbriyaca

**Umbriyaca** veya **Umbrice**, eski İtalyan bölgesi Umbriya'da Umbri tarafından konuşulmuş olan soyu tükenmiş bir İtalik dildir. İtalik diller içinde, Oskan grubuyla yakından ilişkilidir ve bu yüzden de - modern bilimde genellikle yerine Sabel kullanılan - Osko-Umbriya dilleri grubunda onunla ilişkilendirilir. Bu sınıflandırma ilk kez formülleştirildiğinden beri, eski İtalya'daki bir dizi başka dilin Umbriyaca ile daha yakından ilişkili olduğu keşfedildi. Bu nedenle bir grup - Umbriya dilleri - onları içerecek şekilde tasarlandı.

## Külliyat
Umbriyaca, MÖ 7. ile MÖ 1. yüzyılda yazıldığı düşünülen yaklaşık 30 yazıttan bilinmektedir. Şimdiye kadarki en büyük önbellek, 1444'te Scheggia köyü yakınlarında veya başka bir geleneğe göre Gubbio'daki (antik *Iguvium*) bir yeraltı odasında bulunan yedi  yazılı bronz tabletten oluşan Iguvine Tabletleri'dir. Yedi tablet, bölgedeki antik dinin rahipleri için törenler ve tüzükler hakkında notlar içermektedir. Bazen Orta Çağ'daki Iguvium/Eugubium adından ötürü Eugubian tabletleri olarak da adlandırılırlar. Tabletler 4000-5000 kelime içerir.

Todi, Assisi ve Spoleto'dan da küçük yazıtlar vardır.

## Alfabe
Iguvine tabletleri iki alfabeyle yazılmıştır. Daha eski olan Umbriya alfabesi, diğer Eski İtalik yazısı gibi, Etrüsk alfabesinden türetilmiştir ve sağdan sola yazılmıştır, esasen Neo-Etrüsk'e eşdeğerdir ancak Arkaik Etrüsk alfabesinden eşsiz bir Umbriyaca sesi için 'P' şeklinde bir harf kullanılarak yazılmıştır. Daha yeni olansa Latin alfabesiyle yazılmıştır. Metinler bazen Eski Umbriyaca ve Yeni Umbriyaca olarak adlandırılır. Farklılıklar daha çok ortografiktir. Örneğin, Latin alfabesindeki *rs*, yerel alfabede tek bir karakterle temsil edilir (genellikle **ř** olarak yazılır; bu, çoğu durumda ünlülerarası *-d-'den düzenli olarak gelişen bilinmeyen bir sesi temsil eder). Bunları açıkça ayırt etmek için yerel yazı genellikle **kalın**, Latincesi ise *italik* olarak yazılır.

## Dil bilgisi

### Sesbilim
Aşağıdakilerin çoğunun kesin ses karşılıkları tam olarak net değildir.

#### Ünsüzler

#### Ünlüler
Tekli ünlüler: a, e, i, o, u; ā, ē, ī, ō, ū

İkili ünlüler: ai, ei, ou

### İsimler
İsim sınıfları yaklaşık olarak Latincedekilere denktir: ā-gövdesi Latincenin birince çekimine, tarihi o-gövdesi Latincenin ikinci çekimine, ünsüz- ve i-gövdesi Latincenin üçüncü çekimine, daha nadir görülen u-gövdesi ve e-gövdesi Latincenin sırasıyla dördüncü ve beşinci çekimine karşılık gelir.

Tekilde tasdiklenmiş yedi durum bulunmaktadır: yalın, belirtme (yalın-belirtme nötr durumuyla beraber), ilgi, yönelme, ayrılma, bulunma ve seslenme durumları. Çoğulda; yalın, belirtme, ilgi ve bulunma-ayrılma birleşimi bir durum olmak üzere sadece dört durum vardır. Tasdiklenmiş bir çoğul bulunma veya seslenme durumu bulunmamaktadır.

ā-gövdesiyle ilgili örnekler (**kalın**-*italik* farkı için "Alfabe" kısmına bakınız):

**muta** / **mutu** "iyi" (Latince *molta* "iyi"); tekil yalın hal

**tuta** / *totam* "şehri, devleti"; tekil belirtme hali

**tutas** / *totar* (ikincisi rotasizmli, aşağıya bkz.) "şehrin"; tekil ilgi hali (Umbriyaca Ön-Hint-Avrupaca durumunu devam ettirirken Latince *-ae*'ye dönüştürüyor)

**tute** "şehre"; tekil yönelme hali

**asa** "sunaktan"; tekil ayrılma hali

*tote* "şehirde"; tekil bulunma hali

*Prestota* "Hey, Prestota"; tekil seslenme hali

**fameřias** "aileler"; çoğul yalın hal

*porca* "domuzları"; çoğul belirtme hali

*pracatarum* "surların"?; çoğul ilgi hali

**plenasier** "yıllık festival için"; çoğul yön.-bul. hali (-s'den gelen son rotasizmli, Latince *plenus* "dolu, tam" kelimesiyle anlambilimsel gelişimiyle birlikte ilişkilendirildi: "tümünün > tüm yılın")

### Fiiller

#### Çekimler

##### Birinci çekim
Umbriyaca birinci çekiminde şimdiki zaman için -*ā*- tematik ünlüsü kullanılır ancak sıklıkla şimdiki zaman dışındaki çekimlerde de kullanıldığı görülmüştür. Fakat ***pruseçetu***, ***prusekatu*** ve ***portust*** gibi -*ā*- morfeminin bulunmadığı nadir bitmiş ve edilgen bitmiş biçimler de tasdiklenmiştir. Bu düzensizlik *domare* > *domui* gibi Latince birinci çekimindeki bazı fiillerde de görülmektedir. Kişi ve sayıyı gösteren bitimler -*ā*- ekinden sonra getirilirler, genellikle ardından ses düşmesi yaşanır ve kişi eklerinden önce geriye ya -*ā* ya da -*ō* kalır. Latincede ikinci, üçüncü ve dördüncü çekim fiillerine edat eklendiğinde bu fiiller, birinci çekim fiillere dönüşebilirler, ör: *dicere* 'söylemek, demek' > *dedicare* 'adamak'. Benzer şekilde Umbriyaca *dadíkatted* fiili *deicum* fiilinden türemektedir.

##### İkinci çekim
Umbriya ikinci çekimi aynı Latince ikinci çekimi gibi şimdiki zaman gövdesinde -*ē*- ünlüsüne sahipti. ama Latincenin aksine bu ünlü genellikle bitmiş gövdelerde görülmez. Latincedeki *flere* > *flevi* gibi fiiller -nadir de olsalar- -*ē* ekiyle, bitmiş gövde ve edilgen sıfat fiil oluşumuna kanıtlardır. Ancak mevcut Umbriyaca külliyatı bu tip düzensizliklere ilişkin kanıt göstermemektedir. Başka bir ikinci çekim fiili ***tiçit*** (Lat. *decet* 'uygundur'), ikinci çekimdeki tematik ünlünün -*i*- ile değişimli kullanıldığını gösteriyor. Tek bir örnekte -*trebeit* fiilinde- görülen -*ei*- eki, ikinci çekim için kullanılan nadir bir ek olabilir, tabii bu fiil dördüncü çekimde de olabilir.

##### Üçüncü çekim
Umbriyaca üçüncü çekimi aynı Latincedeki gibi -*e* ekiyle işaretlenir ama Latince *facio* gibi fiillerdeki üçüncü çekim -*iō* fiilleri Umbriyacada bulunmamaktadır. Tüm İtalik dillerdeki bu fiiller Ön-İtalik'teki -*jō* varyantı fiillerinden gelmektedir; bu fiiller Umbriyacada ses düşmesi sonucu çoğunlukla düzenli olan üçüncü ve dördüncü çekim fiillere dönüşmüştür, öte yandan Latincede üçüncü ve dördüncü çekim arasında kendi sınıflarını oluşturmuşlardır. Latince fiillerdeki gibi ikilenmiş gövdeler Umbriyacada üçüncü çekimde görülür: ör: Umbriyaca *sestu* ve Latince dengi *sisto.* Ancak diğer Umbriyaca fiiller ikikeme kaybını gösteriyor olabilirler, ör: Umbriyaca ***restef***  *fakust*.

Umbriyacada Latinceye benzer supine () biçimlerin varlığına dair sınırlı kanıt bulunmaktadır, açık bir şekilde verilebilecek tek örnek *aseriato etu* (Latince *observatum it* 'gözlemleyecek (olan)')

#### Bitmiş (perfect) oluşumu

##### Bitmiş gövde oluşumu
Diğer İtalik dillerdeki gibi Umbriyaca da Ön-İtalik ve Ön-Hint-Avrupacadaki aorist (bitmişlik) ve bitmiş (durum) biçimlerini birleştirdi, Osko-Umbriya dilleri ÖHA atematik ikinci aorist biçimlerini korurken Latince ÖHA bitmiş biçimlerini korudu. Bu etimolojik farklılıklar, Osko-Umbriya ve Latin-Falisk dilleri arasında çeşitli morfolojik tutarsızlıklara sebep oldu. İsteme bitmiş (subjunctive perfect), Umbriyacada -*ē*- ile, Latincede -*ī*- ile işaretleniyordu. Umbriyacada şimdiki zaman gövdesinden bitmiş gövdeler beş farklı yöntemle oluşturulabilir: ikileme, basit bitmiş, k-bitmiş, f-bitmiş ve Umbriyaca özgü olan nky-bitmiş.

İkileme Ön-Hint-Avrupacada bitmiş gövde oluşumu için en yaygın yöntemdi ve genellikle ikilenmiş heceden sonra -*e*- ünlüsü eklenirdi. Bu metodun kalıntıları Umbriyacadaki *peperscust* gibi fiillerde görülmektedir. Ancak zaten ikilenmiş bitmişler bu desene uymayabilirler. Bu kategoriye basit bitmişler denmektedir ve *dersicust* ( -*ř*- değişimi yaşanmıştır.

Umbriyacadaki *andirsafust* gibi fiiller, -*f*- ünsüzü eklenerek oluşturulan f-bitmiş desenini gösteriyor. Bu türün kökeni açık olmamakla beraber daha eski kelimelerin birleşiminden türemiş olabilir. Örneğin *andirsafust* kelimesi aslen *am-di-da-nt-s fust* şeklinden geliyor olabilir ama bu etimoloji tartışmalıdır. Umbriyacada bitmiş gövdeler, muhtemelen ÖHA sigmatik aoristinden gelen -*s*- ünsüzün eklenmesiyle oluşturulmuş da olabilir. Umbriyacada bu biçim, *sesust* kelimesi dışında tasdiklenmemiştir. Ancak bu biçim genellikle ikilenmiş biçim olarak yorumlanmaktadır, haliyle Umbriyacada s-bitmişine dair hiçbir kanıt kalmamaktadır.

-*nsi*-, -*ns*- veya -*nç*- bitmiş ekleri Umbriyacada ***purtinçus*** ve *purdinsiust* gibi kelimelerde görülmektedir. Bu eklerin etimolojileri net değildir, ÖHA *h₁neḱ- 'taşı-, getir-' kelimesiyle ilişkili Ön-İtalik *-nki- biçimnden türemiş olabilirler. Bu biçim, Antik Yunanca φέρω (*phérō* 'taşı-, getir-') fiilinin aoristi ἤνεγκα (*ḗnenka* 'getirdim') kelimesinde ve Eski İrlandaca *do·beir* 'taşı-, getir-' fiilinin bitmiş gövdesi *do·uic* biçimindeki gibi bitmişlik görünüşünü işaretleyen -*icc* ekinde korunmuştur. Dilbilimci Kenneth Shields, Jr. bu bitmiş bitiminin, *-Ø- ile biten üçüncü tekil kişi bitimiyle *-N gösterici parçacığının kombinasyonu olan *-Ø-N biçiminden geldiğini düşünmektedir. Shields'a göre bu biçim sonradan yeniden analiz edildi ve ardından *-ki eki eklenerek *-Ø-N-ki biçimi elde edildi. Sonradan *-nky-Ø olarak yeniden analiz edilip Umbriyaca bitmiş morfemine dönüşmüş olabilir. Shields, bu bitimin Litvanca -*ki* emir kipi ekiyle ortak kökenli olduğunu ve *-k gösterici (deiktik) parçacığının Latince *cis* 'üstünde, buna, bu tarafta' veya Antik Yunanca τῆτες (*têtes* 'bu yıl') gibi kelimelerde gözlenebileceğini söylüyor. Dilbilimci David Jerrett bitmiş ekinin sadece isim soylu fiillerde görüldüğünü belirtmiş, bitmiş gövdelerin aslen isimler ile Umbriyacada tasiklenmemiş bir fiilin bitmiş gövdesinin birleşimi olduğunu önermiştir, bu fiil ÖHA *ḱey- (yat-, durul-) fiilinden türemiş ve 'harekete geçirrmek, hareket halinde olmak' gibi yeni bir anlam kazanmış olabilir. Böylesi semantik değişimler diğer Hint-Avrupa dillerinde görülmüştür: Antik Yunanca κινέω (kinéō 'harekete geçir-, karıştır-, karış-') ve *κίω* (*kíō* 'git-') fiilleri ve Latince *cieo* 'harekete geçir-, hareket et-/ettir-, karıştır-' fiili bu değişimi göstermektedir. Belli isimler bu tasdiklenmemiş fiille dolaylamalı () ifadelerde kullanıldığında tamamen birleşip yeni fiiller üretmiş olabilirler. Jerrett, bu tip bir gelişimin olası bir örneğini *combifiansiust* fiilinde gösteriyor, kelimenin aslen *combifiam ismiyle üçüncü tekil kişi etken bitmiş biçim *siust* fiilinin birleşiminden oluştuğunu söylüyor. Bu yüzden Jerrett, *combifiam siust 'duyurulmuş yaptı' > *combifiansiust* 'duyurdu' gibi bir semantik değişim öneriyor.

#### Bitimler
Umbriyacada fiiller aşağıdaki kategorilere göre çekimlenir:

* Zaman (şimdiki, bitmemiş, gelecek, bitmiş ve bitmiş gelecek)
* Çatı (etken ve deponent/edilgen)
* Kip (bildirme, emir ve isteme)
* Kişi (1., 2. ve 3.)
* Sayı (tekil ve çoğul)

Şimdiki, gelecek ve bitmiş gelecek zaman etken çatıda aşağıdaki (birincil) kişi bitimlerini kullanır:

Bitmemiş, bildirme bitmiş ve isteme kipinin tüm zamanları etken çatıda aşağıdaki (ikincil) kişi bitimlerini kullanırlar:

Edilgen bitimler yalnızca üçüncü kişide tasdiklenmiştir: birincil tekil -*ter*, ikincil tekil -*(n)tur*, çoğul -*endi*.

Umbriyacada şimdiki zaman gövdesinden bitmiş gövde oluşturmak için çeşitli yöntemler kullanılır: *dede* 'verdi' kelimesindeki gibi ikileme, *sesu-s-t* 'oturmuş olacak' kelimesindeki gibi -*s*- eki ve *purdi-nçi-ust* 'surnuş olacak' kelimesindeki gibi -*nçi*- eki gibi. Bazı fiiller bütünleyici (suppletive) biçimler kullanır.

Diğer zamanlar aşağıdaki eklerle oluşturulur:

Aşağıdaki çekimsiz biçimler tasdiklenmiştir (hepsi şimdiki zaman gövdesi temellidir):

## Sesbilimsel Tarih

### Ortak değişimler
Umbriyaca ile kardeş dili Oskanca bazı sesbilimsel değişikliklerde ortaktır.

#### *kʷ'ın p'ye dudaksallaşması
Umbriyacadaki bu özellik, Gal dilleri (İrlandaca vb.) ve Breton dilleri (Galce vb.) arasındaki k/p ayrımını anımsatır, ayrıca yaygın bir Sabel değişikliğidir. **piře**, *pirse* "ne"; Oskanca **pídum** vs Latince *quid.*

#### Başlangıç vurgusu ve iç ses düşmesi (senkop)
Tüm İtalik dillerin tarihinin başlarındaki bir noktada, başta olmayan heceler düzenli olarak kaybolduğundan veya zayıfladığından vurgu, kelimelerin ilk hecesine kaymış gibi görünüyor. Aynı olay Etrüskçe tarihinde de meydana geldiğinden dolayı Umbriyaca ve Latince Oskancadan daha belirgin şekilde etkilendiğinden, bunun kuzeyden yayılan bölgesel bir özellik olduğu varsayılmalıdır. (Klasik Latince zamanında, vurgu daha çok bir Antik Yunan kalıbına kaymıştı - vurgu sondan üçüncü hecedeydi (antepenult), son hece uzunsa sondan ikinci heceye düşüyordu (penult).)  Bu kaymaların Kelt ve Cermen dilllerindeki başlangıç stresine benzer kaymalara bağlanma derecesi belirsizdir; tartışma için bkz. J. Salmons' *Vurgusal Değişim ve Dil Teması*.

Örnekler: Vurgusuz kısa -e-'nin kaybı: **omesei* > **onse* "omuz" (Latince *umerus*), **deksiterer* > *destre* "sağda", **obs-tendetōd* > **ostendu* "sun (emir kipi)" (Latince *ostendito*).

### Umbriyacaya özel olan yenilikler (Oskancayla ortak olmayan)
Ancak son derece korumacı olan kardeş dili Oskanca ile karşılaştırıldığında Umbriyaca, bir kısmı batıdaki komşusu Latinceyle paylaşılan bir dizi yenilik sergiliyor. (Aşağıda kuralı takiben, Umbriyaca ve Oskanca için **kalın** metin yerli - Etrüsk kaynaklı - yazıyla yazılmış kelimeleri gösterirken *italik* Latinceden türetilmiş yazıyla yazılmış kelimeleri temsil eder.)

#### Orijinal ikili ünlülerin durumu
Tüm ikili ünlüler basitleştirilmiştir (Latincede yalnızca kısmen görülen, Oskancada ise çok nadiren görülen bir süreç). Böylece Ön-İtalik **ai* ve **ei* Umbriyaca alçak *ē* olur: **kvestur**, Oskanca **kvaísstur**, Latince *[[quaestor]]* 'kamu gelir-giderlerinden sorumlu yetkili'; **prever** 'tek': Oskanca *preivatud*, Latince *prīvus.* Ön-İtalik **oi*, **ou* ve * *au* ilk hecelerde *ō* olur (yerel alfabede **u** diye yazılır): **unu** 'one': Eski Latince *oinus*; **ute** 'veya': Oskanca *auti*, Latince *aut*; **tuta** 'şehir': Oskanca *touto*.

#### Artdamaksılların öndamaksallaşması
Artdamaksıllar, ön ünlülerden önce öndamaksallaşmış ve sızıcılaşmıştır, ön yarı ünlü /j/ muhtemelen **ç**, *ś* veya basitçe *s* diye yazılan öndamaksallaşmış ıslıklıya dönüşmüştür (belki de artdişyuvasıl /ʃ/'ye). (Benzer bir değişiklik daha sonra çoğu Romen dilinde gerçekleşmiştir.) Örneğin: Umbriyaca *śesna* 'akşam yemeği', Oskanca **kersnu**, Latince *cēna*; Umbriyaca **façiu** 'yaparım', Latince *faciō*.

#### Rotasizm
Latince gibi ancak Oskancadan farklı olarak ünlülerarası -s-, -r-'ye dönüşmüştür. Dilin geç biçimlerinde son -s de -r olur (Latincede görülmeyen bir değişiklik). Örneğin, -ā köklerinin çoğul tamlayan ekleri: Umbriyaca *-arum*, Latince *-arum* vs Oskanca **-asúm** (Sanskritçe - *āsām* ile karşılaştırın).

#### *''d''<nowiki/>'nin durumu
Baştaki * *d-* korunurken (yerel alfabede **t** olarak yazılır) daha önceki ünlülerarası *-d- (bazen de *-l-) yerel alfabede genellikle **ř** olarak çevrilen bir karakter olarak görünür ama Latin alfabesi kullanan Umbriyaca metinlerinde *rs* dizesi olarak görünür. Tam telaffuz bilinmiyor: **piře**, *pirse* "ne" vs. Oskanca **pídum**, Latince *quid.* 

#### Ünlüler
Ön-İtalik **ū*, /i/ oldu, ör. Ön-İtalik **sūm* (domuz) > Umbriyaca **sim** (tekil belirtme).

## Örnek metinler
İguvin Tabletleri'nden alınmıştır, tablet Va, satır 6-10 (tablet yerel alfabeyle yazılmıştır):

Latince:

Türkçe:

İguvin Tabletleri'nden alınmıştır, tablet VIa, satır 25-31 (tablet Latin alfabesiyle yazılmıştır):

Latince:

Türkçe:

## Kaynakça

## Kaynaklar

* 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar

* Buck, Carl Darling. 1979. *Bir Oscan ve Umbrian Dilbilgisi: Bir Yazıtlar Koleksiyonu ve Bir Sözlük ile.* Hildesheim: Olms.
* ————. 2001. *Umbrian Sözlüğü: Umbrian Glosses dahil.* Bristol, PA: Evrim Yayıncılık.
* Clackson, James. 2015. "Hint-Avrupa'nın Sabellian Şubesinde Alt Gruplama." *Filoloji Derneği İşlemleri* 113 (1): 4-37.
* Poultney, James. 1959. *Iguvium'un bronz masaları.* Filolojik Monograflar 18. Baltimore: Amerikan Filoloji Derneği.
* Untermann, Jürgen. Wörterbuch des Oskisch-Ubrischen. Heidelberg, Almanya: Universitätsverlag C. Winter, 2000.
* Wallace, Rex E. “Sabellian Dilleri.” Cambridge Antik Diller Ansiklopedisi'nde, ed. Roger D. Woodard, 812-839. Cambridge, Birleşik Krallık: Cambridge University Press, 2004.
* Weiss, Michael L. 2010. *Sabelli İtalya'da Dil ve Ritüel: Üçüncü ve Dördüncü Tabulae Iguvinae Ritüel Kompleksi* *.* Leiden: Brill.
* Ne, Joshua. "Assisi'nin Yeni Bir Umbrian Yazıtı." Klasik Filolojide Harvard Çalışmaları 50 (1939): 89-93. Erişim tarihi: 5 Mayıs 2020. doi:10.2307/310593.

## Dış bağlantılar

* 
* http://www.wordgumbo.com/ie/cmp/umbr.htm  Umbriyaca detaylarıyla