Herodot

**Herodotos** veya **Herodot** (, romanizasyon: *Hēródotos*; MÖ&thinsp;484–&thinsp;425), MÖ 5. yüzyılda Pers kontrolü altındaki, Halikarnas (günümüzde Bodrum, Türkiye) adlı Yunan şehrinden bir Yunan tarihçi ve coğrafyacı. Sonradan, (günümüzde Calabria) Magna Graecia (Güney İtalya)'daki Thurii vatandaşlığına geçmiştir. Herodot, Pers-Yunan savaşları ve Büyük Kiros'un Ahameniş Hanedanı'nın yükselişi gibi konuları ayrıntılı bir biçimde ele alan *[[Herodot Tarihi|Tarihler]]* adlı eseri yazması ve tarihi olayların sistematik araştırmasını yapan ilk tarihçi olmasıyla tanınır. Romalı hatip Cicero tarafından *Tarihin Babası* (*Pater Historiae*) olarak adlandırılmıştır.

*Tarihler*, esas olarak önemli kralların yaşamlarını ve Maraton, Termofil, Artemision, Plataia ve Mykale gibi ünlü muharebeleri konu alır. Eser, zaman zaman ana konudan saparak kültürel, etnografik, coğrafi ve tarihsel bir arka plan sunar. Bu arka plan, anlatının temel bir unsurunu oluşturur ve okuyucuya geniş bir ek bilgi kaynağı sağlar.

Herodot, antik dönemde eserindeki "efsaneler ve hayali hikayeler" nedeniyle eleştirilmiştir. Çağdaşı tarihçi Thukydides, onu eğlence için hikâyeler uydurmakla suçlamıştır. Herodot ise, sadece gördüklerini ve duyduklarını aktardığını savunmuştur. Modern tarihçiler ve arkeologlar tarafından *Tarihler*in önemli bir kısmı doğrulanmıştır.

## Yaşamı
Günümüz akademisyenleri, Herodot'un yaşamı hakkında güvenilir bilgi için genellikle onun kendi yazılarına başvurur, bu bilgiler, Bizans dönemine ait 10. yüzyıl ansiklopedisi *[[Suda]]* gibi arkaik ancak çok daha geç dönem kaynaklarıyla desteklenir; *Suda*nın bilgileri muhtemelen geleneksel anlatılardan alınmıştır. Yine de zorluk büyüktür:

### Çocukluğu
Herodot, eserinin başında Anadolu'daki Halikarnas'ın yerlisi olduğunu belirtir ve genellikle MÖ&nbsp;485 civarında orada doğduğu kabul edilir. *Suda*, ailesinin nüfuzlu olduğunu, Lyxes ve Dryo'nun oğlu, Theodoros'un kardeşi ve dönemin destansı şairi Panyassis ile akraba olduğunu söyler. Lyxes ve Panyassis'in Karca isimler olduğu düşünüldüğünde, Herodot'un en azından kısmen Helenleşmiş Karya kökenli biri olması muhtemeldir. Halikarnas o dönemde Pers İmparatorluğu'nun bir parçası olduğundan, bu, Herodot'u hayatının ilk yıllarında bir Pers tebaası yapmaktadır.

Herodot, bir Dor yerleşimi olan Halikarnas'ta doğmuş olmasına rağmen, *Tarihler* adlı eserini İyon lehçesinde yazmıştır. *[[Suda]]*ya göre Herodot, Halikarnas'ın tiranı ve Artemisia'nın torunu olan II. Ligdamis'in baskılarından kaçarak ailesiyle birlikte Sisam adasına sığındığında, çocukken İyon lehçesini öğrenmiştir. Herodot'la akraba olan şair Panyassis'in, başarısız olmuş bir ayaklanmaya katıldığı bilinir.

*Suda* ayrıca, Herodot'un daha sonra memleketi Halikarnas'a dönerek, II. Ligdamis'in despot yönetimini deviren isyana önderlik ettiğini belirtir. Ancak, Herodot'un dönemine tarihlenen Halikarnas'taki son yazıt keşifleri, İyon Yunancasının bazı resmi belgelerde kullanıldığını gösterdiğinden, *Suda*nın iddia ettiği gibi Herodot'un lehçeyi başka bir yerde öğrenmiş olması gerekmediği anlaşılmıştır. *Suda*, Herodot'u doğduğu yerin destansı kurtarıcısı olarak gösteren tek kaynaktır, bu da hikâyenin doğruluğuna dair şüphe uyandırır.

### Seyahatleri
Herodot'un kendi ifadesine göre Halikarnas, bir Dor şehri olmasına rağmen, Dor komşularıyla olan bir anlaşmazlık sonrası yakın ilişkilerini sonlandırmış (1.144) ve Mısır-Yunan ticaretine öncülük eden şehirlerden biri olmuştur (2.178). Bu nedenle, Pers İmparatorluğu içinde dışa dönük, uluslararası bir bakış açısına sahip bir liman kentiydi ve Herodot'un ailesinin, Pers egemenliği altındaki diğer ülkelerde bağlantıları olması muhtemeldi; bu da onun seyahatlerini ve araştırmalarını kolaylaştırmıştı.

Herodot'un şahit anlatımları, muhtemelen MÖ 454'ten sonra veya MÖ 460–454'te Pers yönetimine karşı ayaklanmaya destek veren bir Atina filosunun ardından, Atinalılarla birlikte Mısır'a seyahat ettiğini gösterir. Muhtemelen ardından Tire'ye, sonra da Fırat Nehri boyunca Babil'e gitmiştir. Yerel politikalarla ilgili olabilecek bir nedenle, Halikarnas'ta sevilmeyen biri haline gelmiş ve MÖ 447 civarında, halkını ve demokratik kurumlarını açıkça hayranlıkla andığı Perikles Atina'sına göç etmiştir (5.78). Atina, aynı zamanda yerel topografyayı tanıdığı (6.137; 8.52–55) ve yazılarında sıkça yer verdiği Alkmaionidailer gibi önde gelen ailelerle tanıştığı yerdi.

Plutarkhos'a göre, Herodot, eserleri nedeniyle Atina meclisi tarafından maddi bir ödülle onurlandırılmıştır. Plutarkhos, Diyllus'u kaynak göstererek, bu ödülün 10 talent olduğunu belirtir.

### Sonraki hayatı
MÖ&nbsp;443'te veya kısa bir süre sonrasında, Atina destekli bir koloni kapsamında, günümüz Calabria'sındaki Thurii'ye göç etti. Aristoteles, *Tarihler*in "Thuriumlu Herodot" tarafından yazılmış bir versiyonundan bahseder ve *Tarihler*deki bazı pasajlar (4.15, 99; 6.127), onun Magna Graecia hakkında kişisel deneyimlerini yazdığına dair kanıt olarak yorumlanmıştır. Geç bir kaynak olan Ptolemaeus Chennus'a göre, Photios'un Kütüphanesi'nde özetlenen bilgiye dayanarak, ilahi yazarı olan Teselyalı Plesirrhous, Herodot'un eromenosu (sevgilisi) ve mirasçısıydı. Bu anlatım, bazı tarihçilerin Herodot'un çocuksuz öldüğünü varsaymasına yol açmıştır. Peloponnesos Savaşı'nın ilk yıllarındaki bazı olaylar hakkında detaylı bilgi (6.91; 7.133, 233; 9.73), onun Atina'ya döndüğünü düşündürür; bu durumda, orada bir veba salgını sırasında ölmüş olması mümkündür. Alternatif olarak, Makedonya'da sarayın himayesini kazandıktan sonra orada ölmüş ya da Thurii'de ölmüş olabilir. *Tarihler*de MÖ&nbsp;430'dan sonrasını kesin olarak tarihlendirilebilecek hiçbir şey bulunmaz ve genellikle Herodot'un kısa bir süre sonra, muhtemelen altmış yaşına gelmeden önce öldüğü kabul edilir.

### Yazar ve hatip
Herodot, araştırmalarını geniş bir kitleye sözlü anlatımlar yoluyla, halka açık topluluklarda sunardı. John Marincola, Penguin baskısındaki *Tarihler*in girişinde, Herodot'un eserinin erken kitaplarında "performans parçaları" olarak adlandırılabilecek belirli bölümlerin bulunduğunu yazmaktadır. Araştırmanın bu kısımları bağımsız ve "neredeyse ayrılabilir" görünüyor; öyle ki, Herodot tarafından sözlü bir performans için ayrılmış olabilirler. Marincola'ya göre, 5. yüzyılın entelektüel ortamı, filozofların eserlerinden bu tür ayrılabilir parçaları dramatik bir şekilde sunduğu birçok sözlü performansı içeriyordu. Amaç, bir konuda önceki argümanları eleştirmek ve kendi argümanlarını vurgulu ve coşkulu bir şekilde sunarak dinleyicileri kazanmaktı.

Herodot'un döneminde, yazarların eserlerini "yayımlamak" için popüler festivallerde okumaları geleneksel bir uygulamaydı. Lukianos'a göre, Herodot tamamladığı eserini doğrudan Anadolu'dan Olimpiyat Oyunları'na götürmüş ve tüm *Tarihler*i tek bir oturuşta, toplanmış seyircilere okuyarak, sonunda coşkulu alkışlar almıştır. Ancak eski bir gramerciye göre farklı bir anlatımda, Herodot, Olimpiyat festivalinde eserini okumaya başlamadan önce biraz gölge gelmesi için bulutların gelmesini beklemiş, ancak bu sırada seyirciler dağılmıştır. (Bu olay, gecikme yüzünden fırsatı kaçıran biri için kullanılan "Herodot ve gölgesi" atasözüne yol açmıştır.) Herodot'un Olimpiyat'taki okuması, antik yazarlar arasında sevilen bir konuydu ve *Suda*da, Photios ve Tzetzes'in aktardığı başka ilginç bir hikâye varyasyonu bulunur: Bu hikâyede, genç Thukydides babasıyla birlikte seyirciler arasında yer almış ve Herodot'un okumasını dinlerken Thukydides gözyaşlarına boğulmuştur. Herodot, çocuğun babasına kehânetvari bir şekilde şöyle demiştir: "Oğlunun ruhu bilgi için yanıp tutuşuyor."

En nihayetinde, Thukydides ve Herodot o kadar yakınlaşmıştır ki, ikisi de Atina'daki Thukydides'in mezarına gömülmüştür. En azından Marcellinus, *Thukydides'in Hayatı* adlı eserinde bu görüşü dile getirmiştir. *Suda*ya göre ise Herodot, Makedonya'daki Pella'da veya Thurii'deki agora'da gömülmüştür.

## Tarihteki yeri

Herodot'un *Tarihler* adlı eserinin başında amacı ve anlatmak istedikleri şöyle açıklanmıştır:

### Öncüller
Herodot'un başkalarının başarılarını kaydetmesi, kendi içinde bir başarıydı, ancak bunun kapsamı tartışılmıştır. Herodot'un tarihteki yeri ve önemi, çalıştığı gelenekler çerçevesinde anlaşılabilir. Onun eseri, günümüze eksiksiz ulaşan en eski Yunan düzyazı eseridir. Halikarnaslı Dionysius, Augustus Roma'sında bir edebiyat eleştirmeni, Herodot'tan önce gelen yedi yazardan bahsetmiş ve onların eserlerini, kendi şehirleri ve diğer şehirler ile halklar, Yunan ya da yabancı, hakkında sade, süslemesiz anlatılar olarak tanımlamıştır; bu eserler popüler efsaneleri içerir, bazen melodramatik ve naif, genellikle büyüleyici özelliklere sahiptir; tüm bu özellikler Herodot'un kendi eserinde de bulunabilir.

Modern tarihçiler kronolojiyi belirsiz olarak görse de, antik anlatıma göre bu öncüller arasında Miletli Dionysius, Lampsakoslu Kharon, Midillili Hellanikos, Lidyalı Ksanthos ve en iyi belgelenmiş olan Miletli Hekataios yer alır. Bunlardan yalnızca Hekataios'un eserlerinden fragmanlar (parçalar) günümüze ulaşmış olsa da bunların özgünlüğü tartışmalıdır. Ancak bu fragmanlar, Herodot'un kendi *Tarihler*ini yazdığı geleneğin türünü anlamak için bir fikir verir.

### Çağdaş ve modern eleştiriler
Herodot'un bildirdiği pek çok tuhaf hikâye ve halk masalları nedeniyle eleştirmenleri ona "Yalanların Babası" lakabını takmıştır. Hatta kendi çağdaşları bile onun başarısını alaya almak için nedenler bulmuştur. Dahası, bir modern akademisyen, Herodot'un Yunan Anadolu'daki evini terk ederek Atina'ya ve ötesine batıya göç etmesinin, hemşehrilerinin eserini alaya almasından kaynaklanıp kaynaklanmadığını merak etmiştir; bu durum, Herodot'a adandığı söylenen ve üç olası dinlenme yerinden biri olan Thuria'daki bir yazıtla ima edilmiş olabilir:

Ancak en güçlü çağdaş eleştirmenleri Atina'da bulunuyordu. MÖ&nbsp;425'te, birçok bilginin Herodot'un öldüğünü düşündüğü dönemde, Atinalı komedi yazarı Aristofanes, *Akharnalılar*ı yazmıştır; bu eserde, Peloponnesos Savaşı'nı bazı fahişelerin kaçırılmasına bağlayarak Herodot'la alay eder. Herodot, Perslerin Yunanlarla savaşlarının, mitolojik kahramanlar İo, Europa, Medea ve Helen'in kaçırılmalarıyla başladığına dair anlatısını aktarmıştı.

Benzer şekilde, Atinalı tarihçi Thukydides, Herodot'a "bir hikâye anlatıcısı" diyerek onu küçümsemiştir. Retorik eğitimi almış olan Thukydides, malzemesine tam anlamıyla hâkim görünen bir yazar olarak sonraki düzyazı yazarları için model olmuş; buna karşılık, sık sık konudan sapmalarıyla Herodot, yazar kontrolünü en aza indiriyor (ya da belki gizliyor) gibi görünmüştür. Dahası, Thukydides, Yunan dünya görüşüne daha uygun bir tarihsel konu geliştirmiştir: şehir devleti ya da *[[Polis (şehir)|polis]]* bağlamına odaklanmıştır. Medeniyetler arasındaki etkileşim, Herodot gibi Anadolu'da yaşayan ve yabancı bir medeniyet içinde yaşamayı yakın bir anı olarak hatırlayan Yunanlar için daha anlamlıydı.

Herodot genellikle antik tarihin güvenilir bir kaynağı olarak kabul edilse de, günümüz tarihçilerinin çoğu, onun anlatımlarının en azından kısmen yanlış olduğunu düşünmekte ve *Tarihler*deki gözlemlenen tutarsızlıkları abartıya bağlamaktadır.

## Ayrıca bakınız
* El-Mesûdî, *Arapların Herodot*'u olarak bilinir
* Herodotos'un Makinesi
* Tarihyazımı (tarihin ve tarihçilerin tarihi)
* Homeros'un Hayatı (Sözde-Herodot)
* Aiginalı Sostratos

## Dipnot

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Herodot (Türkçeye çeviren: Perihan Kuturman) (1973) *Herodot Tarihi*, İstanbul: Hürriyet Yayınları