Sincan yeniden eğitim kampları

**Sincan yeniden eğitim kampları** (; Uygurca: قايتا تەربىيەلەش لاگېرلىرى, *Qayta terbiyelesh lagérliri*) ya da Çin Hükûmeti'nin resmi / örtmeceli tanımıyla "*Mesleki Beceri Eğitim Merkezleri*" (), Çin Hükûmeti'nin Sincan Uygur Özerk Bölgesi'nde 2014 yılından bu yana işlettiği ve başta Uygur Türkleri olmak üzere çoğunluğu Müslümanlardan oluşan çeşitli etnik gruplara ait insanları tuttuğu kamplardır. Çeşitli devletler ve sivil toplum kuruluşları tarafından "toplama kampları", "enterne kampları" ve "endoktrinasyon kampları" olarak tanımlanan bu kamplar ilk kez Genel Sekreter Şi Cinping'in yönetimi altında 2014 yılında kuruldu. Sert tutumuyla bilinen parti sekreteri Chen Quanguo'nun Ağustos 2016'da özerk bölgenin başkanlığına getirmesinden beri kampların sayısı ve kapsamı görülmemiş bir şekilde yoğunlaştı. Bu kampların gizlice ve yasal sistemin dışında işletildiği, birçok tutuklunun herhangi bir yargılama veya suçlama yapılmadan kamplara alındığı bildirilmiştir. Raporlara göre yerel makamlar bu kamplarda yüzbinlerce Uygur ve diğer etnik azınlıklara ait Müslümanları tutmuştur; bu tutuklamaların amacının aşırılık ve terörizmle mücadele etmenin yanı sıra Çinlileştirme (中国化) olduğu belirtilmektir.

2018 yılı itibarıyla Çin makamları tarafından yüz binlerce, belki de bir milyon Uygur, Kazak, Kırgız, Hui ve diğer etnik Türk Müslümanların yanı sıra Hıristiyanlar ve bazı yabancı vatandaşların da tüm bölge çapındaki bu gizli kamplarda tutulduğu tahmin ediliyor. Mayıs 2018'de ABD Savunma Bakanlığı'na bağlı Randall Schriver bunları "toplama kampları" olarak tanımlayıp "en az bir milyon fakat daha yüksek olasılıkla üç milyona yakın vatandaş"ın buralarda toplandığını iddia etti. Ağustos 2018'de Birleşmiş Milletler'de bir insan hakları paneli, Çin'de bir milyon etnik Uygurun "yeniden eğitim kampları"nda tutulduğunu gösteren çok sayıda "güvenilir rapor" almış olduğunu paylaştı.

2020'de Avustralya Stratejik Politika Enstitüsü  Çin'in uzak batı bölgesinde 2017'den beri Uygur Türklerinin ve diğer Müslüman azınlıkların gözaltına aldığı 380 kampa ait uydu görüntülerine sahip olduğunu ve Çin yönetiminin artık bu uygulamanın sona ermekte olduğu şeklindeki beyanlarının aksine bunlar arasında 14 kampın inşaatının devam etmek olduğunu açıkladı. Bu bilgilerin tek tek kampların koordinatlarıyla birlikte yer aldığı veritabanı Sincan Bilgi Projesi  adlı bir web sitesinde kamuoyu ile paylaşıldı.

## Tarihçe

2016 ve 2017 yıllarında 90.000'in üzerinde polis memuru görevlendirildi (son yedi yıl içinde topladıklarının iki katı) ve bölgede 7300'e kadar ağır koruma altındaki kontrol noktası belirledi. Eyalet dünyanın en ağır güvenlik kontrolleri altındaki bölgelerinden biri olarak tanınmaya başlandı. Yavaş yavaş “eğitim yoluyla dönüşüm” kavramı ortaya çıkmaya başladı ve “aşırılıktan arındırma” kampanyaları ile sistematik olarak kullanıldı. Uluslararası medya Sincan'daki mevcut rejimi "dünyanın en kapsamlı polis devleti" olarak nitelendirdi.

## Kamplar

Sincan'daki yeniden yapılanma kampları kentsel alanlarda çoğu mevcut meslek okullarından, komünist parti okullarından, sıradan okullardan veya diğer resmi binalardan dönüştürülürken, banliyö veya kırsal alanlarda kampların çoğu yeniden eğitim amacıyla özel olarak inşa edilmiştir. Bu kamplar silahlı kuvvetler veya özel polisler tarafından korunmakta ve hapishane benzeri kapılar, çevre duvarları, güvenlik çitleri, gözetleme sistemleri, gözetleme kuleleri, güvenlik odaları ve silahlı polisler için tesisler vb. çoğu uydu görüntülerinde açıkça görülmektedir.

## Muamele
Tutuklular ayrıca, alkollü içecek içmeye ve İslam'da yasaklanmış domuz eti yemeye de zorlanmaktadır. Bazı tutuklulara bilinmeyen ilaçlar verilmekte, bazıları intihara teşebbüs etmektedir. Bu tedavilerin yan etkileri çok ciddi olabileceği, hatta bazen Muhammed Salih Hacı, Dolkun Isa'nın annesi Ayhan Memet ve diğer insanların bu tesislerdeki ölümlerinin nedeni olabileceği iddia edilmektedir.

## ''New York Times'' ve ''ICIJ'' sızıntıları

16 Kasım 2019 tarihinde *[[The New York Times|New York Times]]* gazetesi, 400 belgeden oluşan kapsamlı bir sızıntı yayınladı. Bunlar Şi Cinping'in eylemlerinden hesap sorulmasını isteyen bir Çin hükûmeti çalışanından sağlandı. *New York Times*, sızıntının Komünist Parti üyeleri arasında Sincan'daki baskılara ilişkin hoşnutsuzluğa işaret ettiğini belirtti. Belgeleri anonim olarak sızdıran hükûmet yetkilisi "Bay Şi dahil olmak üzere parti liderlerinin toplu gözaltılar için suçluluktan kaçmasını önleme" niyetiyle belgeleri sızdırdığını açıkladı.

Onlar kadar sert davranmalıyız ve kesinlikle merhamet göstermemeliyiz. -Şi Cinping, 2014 (Çinceden tercüme edilmiştir)

New York Times, eve dönen Uygur öğrencilerine mesaj iletmeyi amaçlayan ve arkadaşlarının kamplarda bulunan kayıp akrabaları hakkında soru soran belgelere dikkat çekti. Bu belgeler kamplarda tutulan insanların bir suç işlemediğini kabul etmektedir. Belgeler ayrıca hükûmet personelinin öğrencilere hiçbir suç işlenmediğini, aksine "[Tutukluların] düşüncelerinin sağlıksız düşüncelerden etkilenmiş olduğunu" belirtmeleri gerektiğini belirtmektedir. Bu belgelerde Şi'nin Komünist Parti iktidarına yönelik tehditleri Sovyetler Birliği'nin "ideolojik kayıtsızlık ve iradesiz liderlik" yüzünden çökmesine benzer bir tehlike olarak değerlendirdiği görülmektedir. Sincan bölgesindeki şiddetin Çin'in geri kalanında sosyal istikrara zarar verebileceği konusunda ise Şi “sosyal istikrar şoklara maruz kalacak, her etnik kökene sahip insanların genel birliği zedelenecek ve reform, kalkınma ve istikrar açısından genel durum zarar görecek” demektedir.

*[[China Daily]]* gazetesi 2018 yılında Komünist Parti yetkilisi Wang Yongzhi'nin "ciddi disiplin ihlalleri" nedeniyle görevden alındığını bildirmişti. Wang'ın itirafının bir kopyasına ulaşan (rapora göre bu itiraf baskı altında imzalanmıştır) New York Times, Wang'ın 7000 tutukluyu serbest bıraktığı ve Uygurlara fazla hafif davrandığı için görevden alındığını ileri sürdü. Wang'ın üstlerine Uygurlara yönelik eylemlerin hoşnutsuzluğa neden olacağından ve dolayısıyla gelecekte daha fazla şiddete neden olacağından endişe duyduğunu söylediği görülmektedir. Yine sızan belgelere göre Wang, üstten gelen direktiflerin yerine, "parti merkez liderliğinin Sincan için stratejisini görmezden gelip buna meydan okumuştur... Toplanması gereken herkesi toplamayı reddetmiştir."

New York Times sızıntısından bir hafta sonra, 24 Kasım 2019'da *[[Uluslararası Araştırmacı Gazeteciler Konsorsiyumu]]* (ICIJ) "China Cables" olarak bilinen bir dizi belge yayınladı. Bunların arasında kampları işletmek için bir "operasyon kılavuzu" ve hem Sincanlılara yönelik, hem de kampların içindeki hayatı düzenlemek için kullanılan öngörücü polislik ve yapay zeka yöntemlerini detaylı olarak aktaran belgeler bulunmaktadır.

## Uluslararası tepkiler

### Temmuz 2019 Birleşmiş Milletler İHYK beyanları

8 Temmuz 2019 tarihinde, Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Yüksek Komiserliği'ne (BMİHYK) teslim edilen ve 22 ülke tarafından imzalanan bir beyanda Çin'deki yaygın gözetim ve baskılara ilişkin kaygılar ifade edilerek kitlesel tutuklamalara son verilmesi için çağrı yapıldı. Bu beyanı imzalayan ülkeler ağırlıklı olarak Batı ülkeleridir.

Çin'in Sincan politikasını eleştiren bu ilk beyanın teslimi sonrasında 12 Temmuz 2019 tarihinde "Sincan'da elde ettiği büyük başarılar" nedeniyle Çin'i destekleyen başka bir beyan 37 ülke tarafından imzalandı ve BMİHYK'ne teslim edildi. Çin Hükûmeti'ni destekleyen bu beyanı imzalayan ülkelerin arasında birçok Müslüman ülkesi ve Çin Hükûmeti ile yakın ilişkisi olan birçok diğer devlet yer almaktadır. Katar da bu ülkelerin arasındaydı fakat 21 Ağustos 2019 tarihinde Çin'in Sincan politikasına yönelik desteğini geri çekti.

### Ülkelerine ve bölgelerine göre tepkiler

#### ABD

* 3 Aralık 2019 tarihinde "Uygur İnsan Hakları Politika Yasası" ("") adını taşıyan bir yasa tasarısı Amerika Birleşik Devletleri Temsilciler Meclisi'nden geçti. Bu yasa Uygur Türklerine yönelik "insan hakları ihlalleri" nedeniyle Çin'e yaptırım uygulanmasını öngörmektedir.

#### Afrika

* Yukarıda gösterildiği üzere Çin Hükûmeti'nin Sincan politikasını resmen destekleyen ülkelerin arasında birçok Afrika ülkesi yer almaktadır. Çin Hükûmeti'ni Sincan konusunda eleştiren ülkelerin arasında ise hiçbir Afrika ülkesi yer almamaktadır.
* Çin Komünist Partisi'nin İngilizce yayımlanan China Daily gazetesinin 20 Eylül 2019 tarihli haberine göre, 9 ile 12 Eylül 2019 tarihleri arasında Burundi, Uganda, Lesotho, Sudan, Zimbabve ve Cibuti gibi ülkeler dahil olmak üzere 16 Afrika ülkesinden diplomatlar ve bazı Afrika Birliği temsilcileri Çin Hükûmeti'nin davetiyle Sincan Uygur Özerk Bölgesi'ne bir resmi ziyarette bulundu ve çeşitli toplulukları, camileri ve işletmeleri gezdiler. Haberin aktardığına göre ziyaretçiler ayrıca Turpan şehrindeki bir "mesleki eğitim merkezi"ne de götürüldüler ve Çin Hükûmeti'nin "toplumsal uyumu teşvik etme, vatandaşların din özgürlüğünü güvence altına alma ve geleneksel etnik azınlık kültürünü miras alma" çabalarını övdüler.

#### Kazakistan

#### Pakistan

* Pakistan, BMİHYK'nda Çin'in Sincan politikasını resmen destekleyen devletlerden biridir.

#### Rusya

* Rusya Federasyonu, BMİHYK'nda Çin'in Sincan politikasını resmen destekleyen devletlerden biridir.

#### Suudi Arabistan

* Suudi Arabistan'ın veliaht prensi Muhammed bin Selman 2019 Şubat ayında Çin'e yaptığı resmî ziyaret sırasında Sincan'daki kamplar konusunda "Çin'in ulusal egemenlik, güvenlik ve istikrarını koruma çabalarını destekliyoruz" ifadesini kullanarak Çin Hükûmeti'ne yönelik desteğini gösterdi.
* Suudi Arabistan Temmuz 2019'da BMİHYK'nda Çin'in Sincan politikasını resmen destekleyen devletlerden biridir.

#### Türkiye

* Şubat 2019'da Türkiye medyasında Uygur halk ozanı Abdurehim Heyit'in gözaltındayken öldüğü yönünde iddiaların ortaya çıkması sonrasında Türkiye Dışişleri Bakanlığı Sözcüsü Hami Aksoy, "Sincan Uygur Özerk Bölgesindeki Uygur Türklerinin ve diğer Müslüman toplulukların temel insan haklarını ihlal eden uygulamalar" ile ilgili bir açıklama yapmıştır. Bu açıklama kapsamında "Uygur Türklerinin temel insan haklarına saygı göstermeye ve toplama kamplarını kapatmaya davet ediyoruz" şeklinde Çin makamlarına yönelik bir çağrıda bulunmuştur.
* Çin devlet medyası Türkiye Cumhurbaşkanı Recep Tayyip Erdoğan'ın Temmuz 2019'da Çin'de yaptığı resmî görüşme sırasında "Tüm etnik gruplardan insanların Çin’in Sincan Uygur Özerk Bölgesi’nde müreffeh ve mutlu bir yaşam sürdüğü bir gerçektir" ifadesinde bulunduğunu söylemiştir. Bunun ardından Türkiye resmî makamları tarafından söz konusu ifadenin yanlış çevirildiği belirtilmiştir. Ayrıca dış basında Erdoğan'ın bazılarının "Türk-Çin ilişkileri"ni bozmak amacıyla Sincan Sorunu'nu suistimal ettiğini söylediği da iddia edilmiştir.
* Çin Devleti'ne bağlı Çin Uluslararası Radyosu'nun (CRI) Türkçe sürümü "CRI Türk", Vatan Partisi Başkanı Doğu Perinçek'in Çin'in Sincan politikası konusunda şöyle bir açıklamada bulunduğunu belirtmiştir: "Şunu söyleyebilirim; Çin, insan hakları açısından, çeşitli milliyetlerin özgürlükleri ve kendi kültürlerini geliştirmeleri açısından, dünyaya örnek olacak bir uygulama yürütmektedir." Bu kaynağa göre Perinçek, 3 Aralık 2019 tarihinde ABD Temsilciler Meclisinde "2019 Uygur İnsan Hakları Politikası" yasa tasarısının onaylanmasını Çin'de "ayrılıkçı terör"e yönelik bir teşvik ve Çin'in "toprak bütünlüğü"ne karşı "saygısızlık" olarak görmektedir.

### Uluslararası kuruluşlar

#### Avrupa Birliği

#### Birleşmiş Milletler

#### İslam İşbirliği Teşkilatı

1 Mart 2019 tarihinde İslam İşbirliği Teşkilatı, "Çin Halk Cumhuriyeti’nin Müslüman vatandaşlarına bakım sağlama çabalarını takdir eden" bir belge yayınladı.

### İnsan hakları örgütleri

### Diğer

Futbolcu Mesut Özil, 13 Aralık 2019 tarihinde "#HayırlıCumalarDoğuTürkistan" hashtag'i altında Instagram ve diğer resmi sosyal medya hesaplarında Doğu Türkistan bayrağı arka planıyla "Çin'in Uygur Türklerine uyguladığı zulüm ve diğer insan hakları ihlalleri"ne dikkat çeken gönderiler paylaştı ve dünya çapındaki Müslümanların bu konudaki sessizliklerini eleştirdi. Bunun ardından Özil'in Arsenal futbol kulübü, Çin ile ticari ilişkilerinin zarar görmemesi için Sina Weibo sitesindeki resmî hesabı üzerinden Özil'in yorumlarının kişisel olup resmen kulüple ilgisi olmadığını belirten bir bildiri yayınladı. 15 Aralık 2019 tarihinde ise Çin'in devlet televizyon kanalı CCTV, Arsenal'ın o gün Manchester City takımına karşı oynayacağı Premier League maçını yayın programından kaldırdı.

10 Ağustos 2020 tarihinde, ABD ve Britanya'daki Hristiyan, Müslüman ve Yahudi toplumların önde gelen liderleri ile Britanya Budist Toplumu başkanının aralarında bulunduğu 76 inanç grubu ve inanç lideri Çin'de ve özel olarak da Sincan'da Uygurların ve Müslümanların durumuna dikkat çeken bir bildiri yayınladılar. Bildiri "İnanç gruplarının liderleri ve dini liderler olarak, Holokost'tan bu yana en korkunç in trajedilerden birine, Çin'deki Uygurların ve diğer Müslümanların olası soykırımına dikkat çekerek herkes için insan onurunu savunmak adına bir araya geliyoruz." Çin'de Uygurlara ve diğer Müslümanlara karşı "açlık, işkence, cinayet, cinsel şiddet, köle emeği ve zorla organ çıkarma" gibi "birçok zulüm ve kitlesel mezalim" gerçekleştirildiği belirtilen bildirilerde "parlamenterlerin, hükûmetlerin ve hukukçuların [bunları] soruşturma sorumluluğu" olduğu vurgulandı. "Holokost zamanında bazı Hristiyanların ve Müslümanların Yahudileri kurtardığı" da belirtilerek Dietrich Bonhoeffer'in şu ünlü sözü hatırlatıldı: “Kötülük karşısında sessiz kalmak da kötülüktür.” Liderler bildirilerini şu sözlerle noktaladılar: "Bizler Uygurların yanındayız. Aynı zamanda tüm Çin'de din ve inanç özgürlüğü üzerinde Kültür Devrimi'nden bu yana en kötü baskıları yaşayan Tibetli Budistlerin, Falun Gong uygulayıcılarının ve Hristiyanların da yanındayız. Her yerdeki inanç ve vicdan sahibi insanları bu kitlesel mezalimlerin sona erdirilmesi için dualarıyla, dayanışma ve eylemleriyle bize katılmaya çağırıyoruz. Basit bir şekilde, adalet için, bu suçların soruşturulması için, sorumlulardan hesap sorulması için ve insan onurunun yeniden sağlanmasına yol açılması için çağrıda bulunuyoruz."

## Ayrıca bakınız
* Çin'de bilgi özgürlüğü; Çin'in İnternet sansürleme politikaları
* Çin'de insan hakları
* Çin'de İslam
* Dünya Uygur Kurultayı
* Temmuz 2009 Urumçi başkaldırıları
* Toplama kampı
* Türkistan İslam Partisi
* Uygur Sorunu

## Kaynakça

### Beyaz kitaplar

Çin Halk Cumhuriyeti Devlet Konseyi'ne bağlı Devlet Konseyi Bilgi Bürosu'nun Sincan Sorunu'na ilişkin yayımladığı resmî beyaz kitaplar.
* 
* 

### Sızdırılmış hükûmet belgeleri

* 
* 
* 

### Dipnot ve diğer kaynaklar

## Dış bağlantılar

* OpenStreetMap'te kampların konumlarını gösteren harita
* Radio Free Asia Uygurca yayını 
* Sincan Kurbanları Veritabanı (Çince, İngilizce, Kazakça, Rusça, Uygurca)
* 
* British Columbia Üniversitesi'nin yürüttüğü "Xinjiang Documentation Project" (İngilizce, Çince, Uygurca)