Kazakistan-Özbekistan sınırı

**Kazakistan-Özbekistan sınırı** 2.330&nbsp;km (1.450 mil) uzunluğundadır ve Türkmenistan ile olan bağlantı noktasından Kırgızistan ile olan bağlantı noktasına kadar uzanır. Özbekistan'ın en uzun dış sınırıdır. Özbek başkenti Taşkent bu sınırdan sadece 13&nbsp;km (8,1 mil) uzaklıktadır.

Sınır batıda Türkmenistan ile olan bağlantı noktasında başlar; daha sonra 45. paralelin kuzeyine kadar yaklaşık 410&nbsp;km (250 mil) boyunca 56. meridyeni takip eder. 213&nbsp;km'lik (132 mil) düz bir hat kuzey-doğuya gider ve bunu 128&nbsp;km'lik (80 mil) başka bir düz hat bölümü takip eder. Bu son bölüm, Aral Denizi'ni ve sınırı aşan eski Vozrozhdeniya Adası'nı (şimdi anakaranın bir parçası) keser; deniz eskiden çok daha büyüktü ama Sovyet dönemi sulama planları yüzünden ciddi şekilde tükendi. Sınırın orta kısmı, Kızılkum Çölü'nden aşağı, Kazakistan'ın Chardara Barajı'nın yakınına doğru kabaca doğuya doğru giden bir dizi kısa düz çizgi parçasından oluşur. Sınır daha sonra Kazakistan'ın Maktaaral Bölgesi'nde bir u-şeklini takip ederek Taşkent'i geçerek kabaca kuzey-doğu yönünde ve ardından Ugam Sıradağları boyunca Kırgız bağlantı noktasına ilerler.

Sınırın batıdaki üçte ikisi seyrek nüfusludur ve yoğun nüfuslu doğu üçte birinin aksine, Özbekistan ve güney Kazakistan'ın en büyük kasabalarından bazılarını içeren büyük ölçüde çöl alanlarından geçer. En doğu kısmı dağlıktır ve bir dizi milli park içerir (Kazakistan'da Sayram-Ugam Ulusal Parkı ve Aksu-Zhabagly Doğa Koruma Alanı ve Özbekistan'da Ugam-Chatkal Ulusal Parkı). Özbekistan'ın Cizzakh-Sirdaryo demiryolu, kısa bir mesafe Kazakistan'dan geçer ve Sovyet döneminden kalmadır.

## Tarih

Rus İmparatorluğu, 19. yüzyılda eskiden bağımsız olan Hokand ve Hiva Hanlıklarını ve Buhara Emirliği'ni ilhak ederek Orta Asya'yı fethetmişti. Komünistler 1917'de iktidara gelip Sovyetler Birliği'ni kurduktan sonra, Ulusal Bölgesel Sınırlandırma (veya NTD) olarak bilinen bir süreçte Orta Asya'nın etnik temelli cumhuriyetlere bölünmesine karar verildi. Bu, milliyetçiliğin nihayetinde komünist bir topluma giden yolda gerekli bir adım olduğuna dair Komünist teoriyle ve Joseph Stalin'in ulusu "tarihsel ortak bir dil temelinde oluşturulmuş, ortak bir kültürde tezahür eden toprak, ekonomik yaşam ve psikolojik yapı altında istikrarlı bir insan topluluğu" olarak tanımlamasıyla uyuyordu.

NTD, genel olarak, böl ve yönet konusunda küçümseyici bir uygulamadan bir şey değildir, Stalin'in sakinlerini yapay olarak ayrı uluslara bölerek ve her eyalette içeride azınlık bırakmak, kasıtlı olarak çizerek bölge üzerindeki Sovyet hegemonyasını sürdürmek için kasıtlı bir Makyavelist girişim olarak tasvir edilir. Gerçekten de Sovyetler, örneğin 1920'lerin Basmacı hareketi ile ifade edildiği gibi, pan-Türk milliyetçiliğinin olası tehdidinden endişe duysalar da, birincil kaynaklar tarafından verilen daha yakından analiz, yaygın olarak sunulandan çok daha incelikli bir tablo çiziyor.

Sovyetler etnik olarak homojen cumhuriyetler yaratmayı amaçladılar, ancak birçok bölge etnik olarak karışıktı (örneğin Ferghana Vadisi) ve bazı halklara 'doğru' bir etnik etiket atamanın genellikle zor olduğu ortaya çıktı (karışık Tacik-Özbek-Sart toplulukları, diğer halklar ve Amu Derya boyunca Türkmen/Özbek kabileleri buna örnektir.). Yerel ulusal seçkinler kendi durumlarını şiddetle savundular (ve çoğu durumda abarttılar) ve Sovyetler genellikle aralarında karar vermek zorunda kaldılar, bu da uzman bilgisi eksikliği ve bölge hakkında doğru veya güncel etnografik verilerin kıtlığı nedeniyle daha da zorlaştı. Ayrıca, NTD aynı zamanda ekonomik, coğrafi, tarımsal ve altyapısal konuların da dikkate alınacağı ve etnik kökene ilişkin konuları genelde anlamsız kılabilecek 'yaşayabilir' devletler yaratmayı amaçladı. Bu çelişkili amaçları genel bir milliyetçi çerçeve içinde dengeleme girişiminin, son derece zor ve çoğu zaman imkansız olduğu kanıtlandı, bu da çoğu zaman dolambaçlı sınırların, çoklu yerleşim bölgelerinin çizilmesine ve sonunda kaçınılmaz olarak “yanlış” cumhuriyette yaşayan büyük azınlıkların yaratılmasına neden oldu. Ayrıca Sovyetler, bu sınırların bugün olduğu gibi uluslararası sınırlar haline gelmesini asla amaçlamadı.

Bölgenin etnik-bölgesel sınırlara ayrılması 1920'li yıllara kadar uzanmaktadır. O sıralarda Orta Asya, Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti içindeki iki Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nden (ASSR) oluşuyordu: Nisan 1918'de oluşturulan ve şu anda güney Kazakistan, Özbekistan ve Tacikistan'ın yanı sıra Türkmenistan'ın büyük bölümlerini kapsayan Türkistan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ve Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti. Kırgız Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti, Kırgızistan ÖSSC, haritada kabaca bugünkü Kazakistan'ın kuzey kesimine denk gelen topraklarda 26 Ağustos 1920'de kuruldu (o zamanlar Kazaklar 'Kırgızlar' olarak adlandırılıyordu, şimdi Kırgızlar olarak bilinen halk ise, Kazakların bir alt grubu olarak kabul edilerek 'Kara-Kırgızlar' veya dağda yaşayan Kara-Kırgızlar' olarak anılırdı). Ayrıca 1920'de Kızıl Ordu tarafından ele geçirildikten sonra Buhara ve Harezm Halk Sovyet Cumhuriyetlerine dönüştürülen Buhara Emirliği ve Hive Hanlığı'nın halefi iki ayrı “cumhuriyet” vardı.

1956 yılında Bostandık bölgesinin bir kısmının Özbekistan'a devredilmesi, sınır meselesi üzerinde olumsuz bir etki yaratmıştır. Bostandık bölgesinin Özbekistan'a devri, 13 Şubat 1956 tarihli SSCB Yüksek Sovyeti Prezidyumu Kararı ile çözülmüştür.

Kazakistan ve Özbekistan yönetimleri, 1991 yılında imzalanan Almatı Zirvesi'nu imzalayan tüm devletlerin, o zamana kadar oluşmuş sınırların dokunulmazlığını tanıma konusunda kararlı bir tutum sergilemişlerdir. Ancak, Kazakistan'ın bağımsızlığının ilk yıllarında, bazı sosyal hareketler ve partilerin temsilcileri, geçmişte Özbekistan'a devredilen Bostandık bölgesinin geri alınması talebini sürekli olarak gündeme getirmiştir. I. Dünya Kazak Kurultayı'nda Kazakistan Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, bu konuya dair yorumda bulunmuştur:

Bu tür düşünmeden söylenmiş sözler ve sorumsuzca yapılan gazetecilik, kardeş halklar arasında bir ayrım yaratmakta ve zaten karmaşık olan uluslararası ilişkileri daha da zorlaştırmaktadır. Biz, bağımsız devletlerin toprak bütünlüğünü ve birliğini destekliyoruz, mevcut sınırların dokunulmazlığını ve gerçekliğini kabul ediyoruz ve hiçbir kışkırtmaya kapılmayacağız.

Kazakistan ile Özbekistan arasındaki devlet sınırının belirlenmesi süreci 2000-2002 yılları arasında gerçekleşmiştir. Kazak-Özbek devlet sınırının belirlenmesindeki zorluk, Özbekistan ile olan 200&nbsp;km'lik sınırın yoğun nüfuslu bir bölgede, Güney Kazakistan bölgesindeki Saryagash ve Maktaaral ilçeleri ile Özbekistan'ın Taşkent ve Cizzak bölgeleri boyunca uzanmasıdır. Sınırın belirlenmesi konusunda çeşitli sorunlar yaşanmıştır. Örneğin, daha önce belirlenen sınır, Keles Nehri'nin yatağına göre belirlenmiştir. Nehir taşkınları sırasında yatağından çıkmakta ve kıyılarını değiştirmektedir. Bu durumu göz önünde bulunduran taraflar, sınırı Keles'in mevcut yatağına göre belirlemeye karar vermiştir. Shardara Barajı çevresinde, bir zamanlar Özbekistan'a geçici kullanım için devredilen alanlar bulunmaktaydı.

İki ülke arasındaki en zor mesele, Bagys ve Turkestanez yerleşim birimleriyle ilgili olmuştur. Daha önce onaylanmış topoğrafik haritaların yeniden incelenmesi, devlet sınırının bu yerleşim birimlerinin tam ortasından geçtiğini ortaya çıkarmıştır. 1940 yılına ait haritada Bagys yerleşimi yoktur ve 1963 yılı haritasında ise bu yerleşim gösterilmemiştir, oysaki o dönemde zaten var olmuştur. Her iki köyün sakinleri, Kazakistan tarafında kalma isteğini dile getirmiştir. Özbek tarafı Bagys ile ilgili herhangi bir talepte bulunmamış, ancak Turkestanez köyünün SSCB'nin dağılmasından sonra Özbekistan Savunma Bakanlığı'na devredildiğini hatırlatmıştır. Sonuç olarak, Bagys köyü Kazakistan'a verilmiş, Turkestanez'de kalmak istemeyen sakinler ise Kazakistan tarafına yerleştirilmiştir. Bagys bölgesindeki 517 hektarlık dağlık meralar, Nısan-1, Nısan-2 ve Baymurat yerleşim birimleri çevresindeki yarı çöl alanlarıyla değiştirilmiştir. Benzer bir çözüm, Arnasay Barajı bölgesinde de uygulanmıştır.

16 Kasım 2001'de Astana'da iki devletin liderleri, Kazakistan Cumhuriyeti ile Özbekistan Cumhuriyeti arasında Kazak-Özbek devlet sınırı üzerine bir anlaşma imzalamışlardır. Bu anlaşma, sınırın toplam uzunluğunun %96'sının belirlenmesini sağlamıştır. Ardından, 9 Eylül 2002'de Astana'da cumhurbaşkanları, Kazakistan Cumhuriyeti ile Özbekistan Cumhuriyeti arasında Kazak-Özbek devlet sınırının belirli kesimlerine dair bir anlaşma imzalamışlardır. Bu anlaşma, ortak sınırın belirlenmesini tamamen tamamlamıştır. Her iki belge, 5 Eylül 2003 tarihinde yürürlüğe girmiştir.

## Kaynakça