Batı İran dilleri

**Batı İran dilleri**, Doğu İran dilleri ile birlikte Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunu oluşturan iki koldan biridir. Batı İran dilleri temelde Kuzeybatı İran dilleri ve Güneybatı İran dilleri olmak üzere iki kola ayrılmaktadır. Eski Farsça, Medce, Partça ve Orta Farsça gibi diller İran dillerinin batı grubunda yer almış belgelenmiş en eski dilleridir. Farsça, Kürtçe, Beluçça, Lurca, Zazaca, Talışça, Tatça, Simnanca, Sengserce, Gilekçe gibi diller bu grupta yer almaktadır.

## Diller
Geleneksel Kuzeybatı şubesi, genetik bir gruptan ziyade Güneybatı olmayan diller için bir şemsiye terimdir. Batı İran dilleri aşağıdaki gibi listelenebilir:

### Eski İran dilleri
* Güneybatı: Eski Farsça † 
* Kuzeybatı: Med dili †

### Orta İran dilleri
* Güneybatı: Orta Farsça †
* Kuzeybatı: Partça † Eski Azerice †

### Yeni İran dilleri

#### Kuzeybatı İran dilleri
* **[[Azerice (İran dili)|Azeri]]**
** Eski Azerice (Old Azeri)†
** Zaza
*** Güney Zaza (Dumbuli, Hazzu, Kori, Motki, Sivereki)
*** Kuzey Zaza (Tunceli, Varto)
** Tatic (Tatça-Talışça)
*** Alamutça
*** Merkez Tat: (Halhalca (Kajali, Karanic [Diz, Gandomabi, Hezarrudi Karan (Khoresh-e Rostam) Karnaq, Kelasi, Lerd, Nowkiani], Shahrudi -Güney Talış ([Shali-Kolur, Shandermani, Güney Talış, Massali Masulei]), Khoini, Maraghei [Dikini], Kuzey-Merkez Talış (Merkez Talysh [Asalemi, Hashtpari], Northern Talysh [Astara, Lenkoran, Lerik], Taromic [Kabate, Kalasi, Upper Taromi],
*** Kuzey Tat: Harzandi-Kilit (Harzandi, Kilit†), Karingani-Kalasuri-Khoynarudi (Karingani, Kalasuri-Khoynarudi),
*** Güney Tat: Alviri-Vidari (Alviri, Vidari), Vafsic (Ashtiani [Amorei, Kahaki, Nuclear Ashtiani, Tafresh], Vafsi), Ramand-Karaj: Eshtehardi, Razajerdi,Takestani (Khalkhal, Kharaqani, Ramandi, Tarom, Zanjan))
** Gurani
*** Gurani
*** Shabaki-Bajelani (Bajelani, Chabak, Sarli)
***[[Beluçça|Beluci]]**
**Doğu Beluçça (Bugti, Kasrani, Leghari, Marri, Mazari, Upper Sindhi Balochi)
**Güney-Batı Beluçça 
***Güney-Batı Beluç-Koroşça 
****Koroshi (Coastal Koroshi, Inland Koroshi)
****Güney Beluçça (Coastal Balochi [Kechi, Barahuwi, Bashgaadi, Huuti Karachi Balochi Makrani], Kechi)
***Batı Beluçça
****Lashari (Bampuri, Iranshahr)
****Rakhshani (Kalati Balochi, Panjguri, Sarhaddi Balochi [Afghanistan Balochi, Sistani Balochi, Turkmenistan Balochi])
* **[[Hazar dilleri|Hazar]]**
** Gürganca†
** Gilaki-Rudbari
*** Gilekçe
**** Batı Gilekçe (Anzali, Fumani Rashti)
**** Doğu Gilekçe (Lahijani, Langerudi, Machiani)
**** Galeşçe
*** Rudbari
** Mazandarani-Şahmirzadi
*** Mazandarani (Central Caspian, Gachsari, Galeshi of Mazanderan, Nuclear Mazanderani, Velatru)
*** Şahmirzadi
* **Komis**
** Lasgerdice
** Sengserce
** Sorheyce-Efterce
*** Sorheyce
*** Efterce
* **[[Simnanca|Simnan-Biyabuneki]]**
** Simnanca
** Biyabuneki
* **Merkez İran-Kirmani**
** Kavir (Farvi, Garme'i, Khuri, Mihrijan)
** Nuclear Central-Kermanic
*** Gezi (Judeo-Esfahani, Ardestani, Gezce, Jarquya'i, Kafrudi, Kuhpa'i, Nohuji, Rudashti, Sedehi, Zefra'i)
*** Judeo-Hamedani-Borujerdi (Judeo-Hamedani, Judeo-Borujerdi)
*** Kashanic
**** Netenzi (Abyane'i, Badi (Median), Badrudi, Bidhandi, Farizandi, Hanjani, Netenzce, Yarandi)
**** Soic (Abuzaydabadi, Arani-Bidgoli, Delijani, Jowshaqani, Judeo-Kashani, Soi)
*** Hansari (Judeo-Khomeini, Judeo-Khunsari, Hansarca, Mahallati, Vaneshani)
*** Judeo-Kermani-Nayini 
**** Nayinic (Abchuya'i, Anarak, Keyjani, Nayini, Tudeshki)
**** Zoroastrian Yazdi (Gabri [Iranian], Judeo-Yazdi-Kermani, Parsi [Zoroastrian], Zerdüşt Dericesi)
** Sivendice
* **[[Lekçe|Lek]]-[[Kürtçe|Kürt]]**
** Kürtçe
*** Kurmanci (Kuzey Kürtçe) (Northern Kurmanji, Southeastern Kurmanji, Southern Kurmanji, Western Kurmanji)
*** Sorani (Merkez Kürtçe) (Mukri, Sine'i, Sorani)
*** Kelhuri (Güney Kürtçe) (Ilami, Lakic Southern Kurdish, Peripheral Kermanshahic)
** Lekçe

###### Güneybatı İran dilleri

* **[[Başkartça|Başkart]]** 
** Kuzey Başkartça (Garmsiri, North Bashkardi)
** Güney Başkartça (Garahven, Gwafr, Parmont, Pirou, Shahbavek)

* **[[Fars lehçeleri]]**
** Ardakani, Buringuni, Kuhmareyce, Judeo-Shirazi, Kalati, Kondazi, Masarmi, Papuni, Somghuni, Xullari

* **Fars-Kafkas Tat**
** Kafkas: 
*** Müslüman Tatçası (Absheron, Mədrəsə, Northern Muslim Tat, Şirvan Muslim Tat, Xızı) 
*** Yahudi Tatçası (Central Judeo-Tat, Northern Judeo-Tat, Southern Judeo-Tat)
* **Farsi**
** Doğu Farsi (Aimaq, Dari, Dehwari, Hazaragi, Pahlavani)
** Tajikic
*** Bukharic 
*** Tajik (Badakhshan, Darwazi, Derbent, Goron, Hissar, Tajik, Karatag, Kuljub, Lyuli, Matchin, Vaxio-Bolo)
* **Yahudi Farsçası**

* **[[Farsça]] (İran Farsçası)**
** Merkez Farsça (Esfahani, Kermani Persian)
** Doğu Farsça (Khorasan Persian, Sistani Persian)
** Kuzey Farsça (Tehrani, Araki (Iran), Gorgani Persian, Karbalai, Kermanshahi Persian, Ketabi (Literary), Mahalati Malayeri, Perso-Tabaric [Damavandi, Lower Jajrudi, Shemiran, Taleqan-Karaj], Qazvini Persian, Qomi Persian, Savei)
** Güney Persian (Bandari [Bandar Abbasi, Hajiab, Khamiri, Lengei, Qeshmi], Bushehri [Bahraini, Dashtestani, Dashti, Jami, Nuclear Bushehri, Tangestani], Fars Persian [Abadei, Basseri, Jahromi, Kazeruni, Old Shirazi, Shirazi], Khuzestani [Abadani, Ahvazi, Behbahani, Ramhormozi])

* **[[Kumzarca|Kumzar]]**

* '''Açom''' 
** Bastak, Bixa, Evaz, Gerash, Lari, Xonj

* **[[Lurca|Luri]]-[[Dizfûlca|Dizfûli]]:**
** Dezfuli-Shushtari
*** Dezfuli
*** Shushtari
** Lur
*** Bahtiyari-Güney Luri
**** Bahtiyarca (Charlang, Chelgerd, Haft-Lang, Kuhrang)
**** Güney Luri (Boyerahmadi, Kohgiluyeh, Mamasani, Shuli, Yasuji)
*** Kuzey Lur
**** Andimeshki, Bala-Gariva'i, Borujerdi, Cagani,Khorramabadi, Mahali (Iran), Nahavandi

Halaç dilinin İrani olduğu iddia edilmiştir, ancak Halaçlar bir Türk dili konuşur.

Orta İran'ın lehçeleri genetik gruplama yerine coğrafidir. Daha çok Merkezi ve İsfahan illerinde konuşulur. Genç nesiller Farsça konuşmayı bu dillere kıyasla tercih etmektedir.

## Ayrıca bakınız

* Doğu İran dilleri

## Kaynakça

### Kitap kaynakları

* *Compendium Linguarum Iranicarum*, ed. Rüdiger Schmitt. Wiesbaden: L. Reichert Verlag, 1989; s. &nbsp; 99.

## Dış bağlantılar

*