Düzeltme işareti

**Düzeltme imi** ya da **düzeltme işareti** (**ˆ**) ya da **şapka işareti**  harflerin üzerine gelerek ses değerlerini incelten bir diyakritik işarettir. Yerine getirdiği işlev nedeniyle **uzatma işareti** adıyla, karıştırılan bir kavram olarak **inceltme işareti** olarak da adlandırılır. Üzerinde bulunduğu ünlüden önce gelen ünsüz harfi inceltir. Kural oluşturulurken kabul edilen bu durum genelgeçer olarak Türkçe diline yerleşmiştir. İnceltme işareti Kürtçe, Türkçe, Sırpça, Hırvatça, Esperanto, Fransızca, Norveççe, Rumence, Slovakça, Vietnamca, İskoçça, Portekizce, İtalyanca, Afrikaanca gibi dillerde;Farsça ve Japoncanın Latin harflerine aktarılmasında kullanılan diyakritik işaretlerden biridir.

## Kullanımı
* **Düzeltme imi (ˆ)** Türkçede yalnızca sesli harflerin üzerine gelir. Harfin uzun okunmasını sağlar. Örneğin *hala (babanın kızkardeşi) ve hâlâ (henüz, sürekli)*. Teknik olarak Türkçede hiçbir sesli harf incelmez. İnceltme işareti, sessiz harfleri incelterek düzeltme yapar. Sesli harflerin üzerine konularak (işaretlenerek) hece uzaması sağlanır.

Alfabetik sıralamalarda kısa ünlüler önce gelir. Örneğin *alem* kelimesi, *âlem* kelimesinden önce yazılır.

### Kullanıldığı harfler
* **[[Â]]**: *Türkçede kullanılır.* Hafif uzun, ince bir "a" sesidir. Kural olarak bu inceliğin tam olarak sağlanabilmesi için biraz uzatılması gerekir. Örneğin *kâr, hâlâ, Kâzım, Nâzım, âlem, kâğıt…*
* **[[Û]]**: *Türkçede kullanılır.* Hafif uzatılarak okunan ince bir "u" sesidir. Doğru kullanım için kural olarak biraz uzatılması gerekir. Örneğin s*ükûnet, mûris, mûzip, sûni…*
* **[[Î]]**: *Türkçede kullanılır.* Uzatılarak okunan ince bir "i" sesidir. Kullanımda  harfindeki noktanın üzerine işaret koyulması, çift noktalama gerektirdiğinden yalnızca düzeltme imi kullanılır, nokta düşer. Örneğin *millî, dinî, dîdem, îzan, mîde...*
* **[[Ê]]**: *Gagavuzcada kullanılır.* Uzatılarak okunan ince bir "e" sesidir. Kürtçe ve Zazaca kelimelerde yine yoğun olarak rastlanır. Türkçede sadece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Ancak yine de Türkçede bir iki kelimenin okunuşu ile bir fikir edinilmesi mümkündür. Örneğin *mêmur, têlif...*
* **[[Ô]]**: Uzatılarak okunan ince bir o sesidir. Normal "o" sesinden farklıdır. Türkçede sadece birkaç kelimede mevcut olduğu için kullanımı öngörülmemiştir. Örneğin: *Bôlero, alô, Lôkman...* (Aslında bu kelimelerin tamamındaki "l" harfleri, dilin ucunun damağa doğru çekilmesiyle çıkarılan ve normal "l" sesine göre biraz daha ince olan bir sesi gösterir: *ℓ̗âℓ̗ , rôℓ̗ , gôℓ̗ *...)
* İnceltme işareti, sesli harfleri incelttiği gibi, aslında kalın sessiz harfleri de gizli olarak inceltir. Özellikle "l" harflerinde bu durum çok belirgindir. Örneğin *ℓ̗ânet, ℓ̗aℓe,* *hâℓ̗â,* *hâℓ̗...*

## Karet (Düzeltme İşareti)
Karet (İngilizce'de "Caret") adını alan Düzeltme işareti (**^**), bir metin gözden geçirilirken metnin herhangi bir yerinde düzeltme yapılmasını gerektiğini ortaya koyar. Genellikle bir noktalama işaretinin yokluğuna, kelime eksikliğine ya da yarım bırakılmış cümlelere işaret eder. Daha çok kitap, gazete, dergi vs. editörlerince kullanılır. Kesinlikle herhangi bir harfin üzerine eklenmez. İnceltme işaretinin bir türevi olarak görülür ve birbirleriyle bu nedenle karıştırılır. Özetle:
*Caret (**^**) bir Noktalama işaretidir. Cümle içinde düzeltilecek yeri gösterir.
*Circumflex (**ˆ**) bir Diyakritik işarettir. Harfin ses değerini değiştirir.

## Türkçede kullanımı
### Uzatma amaçlı

* Yazılışları aynı, anlam ve okunuşları farklı olan kelimeleri birbirinden ayırt etmek için okunuşları uzun olan ünlülerin üzerine düzeltme işareti konur. Ancak bu uzatarak telaffuzda bile aslında İnceltme işlevinin de yerine getirilmesi yine sağlanmaktadır. *Örneğin*:

:adem: kendini bir şey sanmak
:âdem: Yaratılan ilk insan
:adet: Tane
:âdet: gelenek, alışkanlık
:alem: bayrak, minare ve cami kubbelerinin üstündeki hilâl
:âlem: dünya, evren
:alim: Bilen
:âlim: Bilgin
:aşık: eklem kemiği, aşık kemiği
:âşık: aşk içinde yanan
:hakim: hikmet sahibi
:hâkim: yargıç
:hal: sebze-meyve satılan yer; çözme, çözülme; tahttan indirme
:hâl: durum, vaziyet
:hala: babanın kız kardeşi
:hâlâ: henüz
:şura: şu bölge
:şûra: danışma kurulu

* Eğer bu tür bir karışıklık meydana gelmiyorsa düzeltme işareti kullanılmaz. *Örneğin*: tarih, cahil, takip, layık.
* Katil (öldürme) ve kadir (değer) kelimeleriyle karışma olasılığı olduğu hâlde katil (a uzun) (öldüren) ve kadir (a uzun) (güçlü) kelimelerinin düzeltme işareti konmadan yazılması yaygınlaşmıştır.

### İnceltme amaçlı
* Arapça ve Farsça kökenli sözcüklerde bulunan ince **g**, **k** ünsüzlerinden sonra gelen **a**, **u** ünlülerinin üzerine düzeltme işareti konur. Bu düzeltme işareti **a**, **u** ünlülerinden önce gelen **g**, **k** ünsüzlerinin ince okunmasını sağlar. *Örneğin*: dergâh, gâvur, ordugâh, tezgâh, yadigâr, Nigâr; dükkân, hikâye, kâfir, kâğıt, Hakkâri, Kâzım, mahkûm, mekân, mezkûr, sükûn, sükût, kâr, mezkûr, kâbus, rüzgâr
* Kişi ve yer adlarında ince **l** ünsüzünden sonra gelen a ve u ünlüleri de düzeltme işareti ile yazılır. *Örneğin*: Halûk, Lâle, Nalân; Balâ, Elâzığ, İslâhiye, Lâdik, Lâpseki
* Cins isimlerde ince **l**'yi göstermek için düzeltme işareti kullanılmaz. *Örneğin*: ahlak, felaket, ilave, kelam, billur, ilaç, lale, lazım, üslup

### Nispet i'si

* Nispet **i**'sinin ismin belirtme hâli ve iyelik eki ile ya da başka bir sözcükle karışabileceği durumlarda nispet i'si üzerine düzeltme işareti konur.*Örneğin*:

:askerî: askerlikle ilgili (askerî okul)
:askeri: "asker"in belirtme hâli (Türk askeri)
:dinî: dinle ilgili, dinsel (dinî bilgiler)
:dini: "din"in belirtme hâli (İslam dini)
:ilmî: ilimle ilgili, bilimsel (ilmî tartışmalar)
:ilmi: "ilim"in belirtme hâli (fizik ilmi)
:millî: milletle ilgili, ulusal (millî meseleler)
:milli: mili olan
:resmî: devletin olan, devletle ilgili (resmî kuruluşlar)
:resmi: "resim"in belirtme hâli (Atatürk'ün resmi)

* Eğer bu tür bir karışıklık meydana gelmiyorsa düzeltme işareti kullanılmaz. *Örneğin*: siyasi, hukuki, insani, iktisadi
* Nispet i'si alan kelimelere Türkçe ekler getirildiğinde düzeltme işareti olduğu gibi kalır. *Örneğin*: millîleştirmek, millîlik, resmîleştirmek, resmîlik.

## Uzatma İmi (Makron) Benzerliği
**Uzatma İmi (ˉ)**: Üzerine geldiği sesli harfin (inceltilmeden) uzatılmasını sağlayan kısa düz bir çizgidir. Bu harfler özellikle Letoncada kullanılır. Türkçedeki sesli harflerle örnek verilecek olursa: *Tārih, Hākan, İşāret*

## Windows Hesap Makinesi'nde ^ işaretinin üslü değerleri hesaplamada kullanılması
Örneğin 39^12= formülü ctrl+c ve ctrl+v tuş kombinasyonları ile Windows Hesap Makinesi'ne yapıştırıldığında ekranda 12.381.557.655.576.425.121 sayısı belirecektir. Bu sayı 39 üslü 12'nin değeridir. 39^12 formülü normalde yazıldığında 3912 şeklinde yazılır. Hesap makinesine bu şekilde yazılamaz, bunun yerine 39^12 şeklinde yazılır.

^ işaretinden örneğin 15 saat 22 dakika 36 saniyenin toplamda kaç saniye olduğunu hesaplamak için şu formül yazılır:

60^2*15+60^1*22+36=

Formül hesap makinesine (ctrl+c ve ctrl+v yapılarak) girildiğinde 55.356 sonucu çıkar. Bu sayı 15 saat 22 dakika 36 saniyenin toplam saniye değeridir. ^ işareti kullanılarak birçok üslü hesaplamalar da yapılabilir.

## Kaynakça
* Ricardo M.D. Nolasco. Grammar notes on the national language.
* Henry Sweet (1877) A Handbook of Phonetics.

## Dipnotlar

## Ayrıca bakınız
* Diyakritik işaretler