İslam'da siyasi mezhepler

**İslam'da siyasi mezhepler**, İslam tarihi boyunca, siyasi tartışmalar ve görüş farklılıkları sonucu ortaya çıkan mezheplerdir. İslam'da Sünnilik, Şiilik ve Haricilik olmak üzere üç ana mezhep vardır. Bu mezhepler de çeşitli açılarından kendi içinde alt mezheplere sahiptir. En önemlilerinden biri ve ilk olarak şekilleneni, halifelik tartışmaları sonucu ortaya çıkan Şia'dır. Haricîler ve Vahhâbîler de sayılabilir. İslâm dünyası içerisinde Sünniler %83'lük kısmı, Şiiler %15'lik kısmı ve Hariciler ise %2'lik kısmı oluşturmaktadır. İslam alimleri, yalnızca Hilafet ve Müslüman monarşisinin meşru *İslami siyasi sistemler* olduğunu iddia ederler. Ve diğer siyasi sistemlerin yasak olduğunu söyleseler bile, mevcut düzende iktidara gelip İslami bir yönetim kurmak için bir araç olarak kullanılmalarına izin veriyorlar.

## Sünniler
Sünniler günümüzde i'tikadî açıdan Mâtûridîyye ve Eş'ârîyye, fıkhî açıdan da sırayla Hanefî, Şâfiî, Mâlikî ve Hanbelî mezheplerine bağlıdırlar. Bu dört mezhepten ilki olan Hanefîlik, Mâtûridîliğe diğer üç mezhep *([[Şâfiîlik|Şâfiî]], [[Mâlikîlik|Mâlikî]] ve [[Hanbelilik|Hanbelî]])* ise Eş'ârîliğe bağlıdır. Bu mezhepler dışında, Sünnîlik'te icma-i ümmete, kıyasa ve re'ye başvurulmasını kabul etmeyen, her sorunun çözümünü Kur'an'da, Sünnette, sahabe ve tabiunun görüş ve uygulamalarında arayan bir grup daha vardır. Bunlar; Selefiyye veya Selefiyyun *(geçmişe bağlılar)* olarak anılır. Bu düşünceye bağlı olanlar ortaya çıkan yeni sorunlara çözüm bulmakta yetersiz kaldıkları için fazla taraftar bulamamışlardır.

## Hanbeliler ve Selefiler
Hanbelîlik, Selefiyye anlayışına en yakın görüşe sahip olan Sünnî fıkıh mezhebidir. Ayrıca günümüz Sünnî âlimleri tarafından i'tikadî bakımdan Selefî düşünceye sahip olanlar, Sünnî olarak kabul edilmeyip, i'tikaden Mücessime'den oldukları farz edilmektedir.

## Şiiler, Batıniler ve Hariciler
Tarihte *[[Müşebbihe]]* ve *[[Mücessime]]* anlayışına yakın birçok *[[Galiyye|Gulat-ı Şiâ]]* fırkasının varlığından söz edilmektedir. Ama bu fırkaların çoğu günümüze ulaşamamıştır. Ayrıca Gulat-ı Şiâ fırkaları günümüzde olduğu gibi geçmişte de günümüzde varlığını koruyan Şiiliğin çoğunluk mezhebi İsnaaşeriyye tarafından İslam dışı kabul edilmekteydi. Şiîler'in günümüzde bağlı olduğu en büyük fırka ise İmamiye Şiası'ndan olan *[[Onikiciler|İsnaaşeriyye]]*'dir. Bunun dışında sayıları az olmakla birlikte *[[Zeydilik|Zeydîyye]]* fırkası, bazen İmamiye'nin bir kolu olduğu da farz edilen *[[İsmaililik|İsmâilîyye]]* ve Gulat-ı Şiâ'dan *[[Arap Alevileri|Nusayr’îyye]]* fırkası da günümüze ulaşmıştır. Bâtınîliğin ilk teşkilâtlandırıcılarından Meymûn’ûl-Kaddâh’ın da İsmâilîlik ve Gulat-ı Şiâ i'tikatları üzerinde büyük etkisi olmuştur. Haricîler'in ise günümüze ulaşmış olan tek fırkası *[[İbadilik|İbadiyye]]*dir.

## İslâm'da Siyâsî ekôller ve fıkhî mezhepler

### Şîʿa-i Muhlîsîn: [[Sünnilik|Sünnîler]] ve [[Zeydîler]]

* Şîʿa-i Ulâ *([[Sünnilik|Ehl-i Sünnet vel Cemaat]])*
** Hanefîlik
** Malikîlik
** Şafiîlik
*** Zâhîrîler
**** *[[Davud ez-Zahirî|İmâm Dâvud-u Zâhîrî]]*
**** *[[İbn Hazm|Ebû Muhammed İbn Hazm]]* 
** Hanbelîlik
*** Selefiyye
**** *[[İbn Teymiyye|Takiy’ûd-Dîn İbn-i Teymiyye]]*
***** Ghulat Selef’îyyûn
****** Vehhabilik
* Zeydîlik
** Betr'îyye/Sâlih'îyye
** Cerîr'îyye/Süleyman'îyye
** Yemen Zeydîleri
*** Kâsım'îyye
*** Hadâv'îyye
*** Muhteria
*** Mutarrif'îyye
** Alavîler
*** Nâsır'îyye
*** Kâsım'îyye 
** Ghulat Zeydiyye
*** Cârûd'îyye
*** Nâim'îyye
*** Ya'kûb'îyye

### [[Hâricîler|Haricîler]]

* Ezarikâ
* Sufr’îyye
* Necedât
* Acarîde
* İbâz’îyye
* Ghulat Haricîler
** Yezîd’îyye 
** Meymûn’îyye

### [[Galiyye|Ghulat-i Şîʿa]]

* Sebe’îyye *([[Abdullah bin Sebe|ʿAbd Allâh İbn-i Sebe]])*
* Hattâb’îyye *([[Ebû'l-Hattâb el-Esedî|Ebû’l-Hattâb el-Esedî]])*
** Bezîg'îyye
** Hattâb’îyyet-ûl Mutlâka 
* Keysân’îyye 
** Muhtâr’îyye/Keysân'îyyet'ûl-Hullas
** Hâşim'îyye
*** Harb'îyye
*** Muâv'îyye/Cennâh'îyye
**** Hâris'îyye
*** Beyân'îyye
** Râvend’îyye
*** Rizâm’îyye
**** Bû’ Müslim’îyye
***** Sinbâd’îyye
***** Berkûk'îyye
***** Havâl'îyye
**** Muhammira
***** Mukannaʿîyye
***** Hûrremdîn’îyye
****** Bâbek’îyye
****** Mazyâr’îyye
****** Kızılbaşlar
***** Kûl'îyye
**** İshâk et-Türk'îyye
*** Riyâh'îyye
** Kerb’îyye

### [[Şiilik|Şîʿa]]-i [[Bâtınîlik|Bâtın’îyye]] ''([[Meymûn el-Kaddâh|Abd’Allah İbn-i Meymûn]])''

* Hallâc’îyye
* Hulûl’îyye
* Alevîler *([[Tasavvuf]]î-[[Bâtınîlik|Bâtınî]]ler)*
* Hulmân'îyye
* Karmatîler
** Ebû Saʿid'îyye
** Cennâb'îyye 
* Ghulat Bâtıniyye
** Keyyâl’îyye
** Hâkim’îyye *([[Dürziler|Dürzîler]])*
** Sabbah’îyye *([[Alamut Kalesi|Elemûtlar]])*

### [[İmamiye (Şiilik öğretisi)|İmamiye Şiası]]: [[İsmaililik|İsmâilîyye]] ve [[Onikiciler|İsnaaşeriyye]]

* İmamiye-i Seb'îyye *([[İsmaililik|İsmâilîlik]])*/Yedicilik
** El-İsmâʿîliyyet’ûl-Hâlisa *([[Yediciler]])*
** Mustâlîlik
*** Mecîd’îyye/Hâfız’îyye
*** Tâyyîb’îyye *([[Tayyib Ebu'l-Kasım|Et-Tâyyîb Ebû’l-Kâsım]])*
**** Davudî İsmailîlik
***** Süleymanî İsmâilîlik
***** Alavî Buhra
***** Kutbî Buhra
** Nizârîler *([[Nizari fıkhı|Nizâr’îyye]])*
* İmâmiye-i İsnâ‘aşer’îyye/Onikicilik
** Câferîlik 
*** Ahbâr’îyye
*** Usûl’îyye
*** Şeyhilik
** Alevîlik
* Ghulat İmamiyye
** Mûgır'îyye
** Mansûr'îyye
** Azâkıra
** Albâ'îyeyye *(Ulyâ’îyye)*
** Zemm'îyye
** Ayn'îyye
** Mim'îyye
** Sîn'îyye
** Muhammise
** Şûray'îyye
** Gurâb'îyye
** Zübâb'îyye
** Nusayr’îyye

### [[Şamanizm|Şemânîlik]]’den [[İslam|İslâmiyet]]’e bağlananlar
* Babâîlik
** Vefâ’îyye 
** Kızılbaşlar 
*** Çepniler 
*** Tahtacılar 
** Baba Rasûl ''(İlyâs’îyye)'' 
*** Sarı Saltık Baba ''(Saltuk’îyye)'' 
*** Behlül Baba 
*** Aybek Baba
**** İshâk Baba ''(İshâk’îyye)''
**** Burak Baba ''(Burak’îyyûn)''
*** Lokman Baba *([[Yesevîlik]])*
**** Haydar Baba ''(Haydarîlik)''
***** Hacı Bektâş *([[Bektaşîlik|Bektâşîlik]])*
****** Balım Sultan *([[Dedebabalık]])*
******* Demir Baba ''(Âli’îyye)''
******* Harabâti Baba ''(Harabât’îyye)''

### [[İslam|İslâmiyet]]’ten çıkan Dinler
* Haşhaşilik
* Ali İlâhîlik 
* Dürzîlik
* Hurûfîlik
** Nûktâvîlik ''(Noktacılık)''
* Dîn-i İlâhî 
* Şeyhîlik ''(Ahisâ’îyye)''
**  Bâbîlik *([[Ali Muhammed Şirazi|Seyyid Ali Muhammed]])*
*** Ezelî Bâbîler *(Subh Ezel)*
*** Bahâîlik *([[Bahâullah|Bahâ’ûl-Lâh]])*

### [[İslam|İslâm]] dışı dinler
* Yarsanilik
* Yezîdîlik
* Zerdüştlük
** Zurvanizm 
** Mazdekçilik
* Manichéisme
* Bouddisme
* Luviler
* Hitit mitolojisi
* Çınarizm
* Sâbiîlik
* Nebatiler

## Ayrıca bakınız
* El-Ahkam-ı Sultaniye (Kitap)
* Siyaset-i Şeriat (kitap)

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Tausch, Arno (2023). Political Islam and Religiously Motivated Political Extremism. SpringerBriefs in Political Science. Springer, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-24854-2_2 , Published 16 February 2023, Print ISBN 978-3-031-24853-5; open access: https://link.springer.com/book/10.1007/978-3-031-24854-2