Vera C. Rubin Gözlemevi

**Vera C. Rubin Gözlemevi** (eski adıyla **Large Synoptic Survey Telescope**, kısaltılmışı: **LSST**, Türkçe: *Büyük Sinoptik Araştırma Teleskobu*), Şili'nin Coquimbo Bölgesi'nde yer alan bir astronomi gözlemevidir. Tesisin ana görevi, her birkaç gecede bir güney gökyüzünü tarayarak *Legacy Survey of Space and Time* (yine LSST kısaltmasıyla bilinir) adı verilen ve on yıla yayılan zaman atlamalı bir kayıt oluşturmaktır. Gözlemevi, Şili'nin kuzeyindeki Cerro Pachón dağının 2.682 metre yüksekliğindeki El Peñón zirvesinde, mevcut Gemini South ve Southern Astrophysical Research Telescope (Güney Astrofizik Araştırma Teleskobu) ile aynı yerleşkede bulunur. Ana tesis binası ise gözlemevinden karayoluyla yaklaşık 100 kilometre mesafedeki La Serena şehrindedir.

Vera C. Rubin Gözlemevi, adını galaktik dönüş hızları üzerine yaptığı öncü keşiflerle tanınan Amerikalı astronom Vera Rubin'den almıştır. ABD Ulusal Bilim Vakfı (NSF) ve ABD Enerji Bakanlığı (DOE) Bilim Ofisi'nin ortak girişimi olan proje, NSF NOIRLab ve SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı (SLAC National Accelerator Laboratory) tarafından müştereken işletilmektedir.

Rubin Gözlemevi, bünyesinde Simonyi Tarama Teleskobu (Simonyi Survey Telescope) adı verilen ve 8,4 metrelik birincil aynaya sahip geniş alanlı bir yansıtmalı teleskop barındırır. Teleskop, 3,5 derecelik oldukça geniş bir görüş alanında keskin görüntüler elde edilmesini sağlayan, üç aynalı anastigmat tasarımının özel bir varyasyonunu kullanır. Elde edilen veriler, şimdiye kadar inşa edilmiş en büyük kamera olma özelliğini taşıyan 3,2 gigapiksellik bir yük bağlaşımlı (CCD) görüntüleme kamerasıyla kaydedilmektedir.

İlk olarak 2001 yılında LSST adıyla önerilen projenin ayna yapımına, özel fonlarla 2007 yılında başlandı. Daha sonra 2010 Astrophysics Decadal Survey (2010 Astrofizik On Yıllık Araştırması) raporunda "en öncelikli büyük yer tabanlı proje" olarak derecelendirildi ve resmi inşaat süreci 1 Ağustos 2014'te başladı. Finansmanı NSF, DOE ve kar amacı gütmeyen özel bir kuruluş olan LSST Discovery Alliance tarafından sağlanan operasyonların yönetimi, Association of Universities for Research in Astronomy (AURA, Astronomi Araştırmaları Üniversiteler Birliği) sorumluluğundadır. Toplam inşaat maliyetinin yaklaşık 680 milyon dolar olması bekleniyordu.

Rubin Gözlemevi'nin saha inşaatı, 14 Nisan 2015 tarihinde ilk taşın törenle konulmasıyla başlamıştır. Mühendislik kamerasıyla ilk piksel Ekim 2024'te alınmış, sistemin ilk ışık görüntüleri ise 23 Haziran 2025'te yayınlanmıştır. Tam kapasiteli tarama faaliyetlerinin COVID pandemisine bağlı takvim gecikmeleri nedeniyle 2025 yılının sonlarında başlaması planlanmaktadır.

Rubin Gözlemevi'nin faaliyete geçmesiyle birlikte beş milyondan fazla asteroidi (yaklaşık 100.000 Dünya'ya yakın cisim dahil) kataloglaması, ayrıca yaklaşık 20 milyar galaksiyi, 17 milyar yıldızı ve altı milyon küçük Güneş Sistemi cismini görüntülemesi hedeflenmektedir.

## Adı

Teleskop başlangıçta Large Synoptic Survey Telescope olarak adlandırılmıştı. Burada geçen ve Yunanca σύν (syn, "birlikte") ile ὄψις (opsis, "görünüm") kelimelerinden türetilmiş "sinoptik" ifadesi, bir konuya dair geniş bir bakış açısı sunan gözlemleri tanımlar. Haziran 2019'da, ABD Temsilcisi Eddie Bernice Johnson ve Porto Riko Temsilcisi Jenniffer González-Colón'un önerisiyle gözlemevinin adı Vera C. Rubin Gözlemevi olarak değiştirildi. İsim değişikliği, 20 Aralık 2019'da ABD yasası olarak yürürlüğe girdi ve 2020 Amerikan Astronomi Topluluğu kış toplantısında duyuruldu. Bu isimle, milyarlarca galaksi uzay ve zaman içinde haritalanıp kataloglanarak Rubin ve meslektaşlarının karanlık maddenin doğasını anlamaya yönelik çalışmaları onurlandırılmıştır.

Teleskobun kendisi ise bağışçılar Charles ve Lisa Simonyi'ye ithafen Simonyi Survey Telescope olarak adlandırılmıştır.

LSST kısaltması, gözlemevinin yürüteceği "Legacy Survey of Space and Time" projesini ifade edecek şekilde yeniden tanımlanmış, kamera ise "LSST Camera" olarak adlandırılmaya devam etmiştir.

## Tarihçe

Rubin Gözlemevi, gökyüzü taramaları geleneğinin bir halefidir. Bu gelenek, 18. yüzyılda Messier Kataloğu gibi görsel olarak derlenen kataloglarla başlamıştır. Daha sonra bunların yerini, 1885 Harvard Plaka Koleksiyonu ve Palomar Gözlemevi Gökyüzü Araştırması gibi projelerle fotoğrafik taramalar almıştır. 2000'li yıllardan itibaren ise Sloan Dijital Gökyüzü Araştırması (SDSS) gibi ilk dijital taramalar, eski fotoğraf plakalarının yerini almaya başlamıştır.

Rubin Gözlemevi'nin temelleri, ilk kez 1996'da bahsedilen *Dark Matter Telescope* (Karanlık Madde Teleskobu) fikrine dayanır. 2001 yılında yayımlanan beşinci on yıllık rapor olan *Astronomy and Astrophysics in the New Millennium* (Yeni Milenyumda Astronomi ve Astrofizik), "Geniş Açıklıklı Sinoptik Araştırma Teleskobu"nu öncelikli bir proje olarak önermiştir. Projenin temel tasarımı ve hedefleri bu ilk aşamada bile belirlenmişti. Raporda teleskobun, görülebilir gökyüzünü her hafta mevcut taramalardan çok daha sönük seviyelere kadar tarayacağı, 300 metreden büyük Dünya'ya yakın cisimlerin %90'ını kataloglayacağı ve Kuiper Kuşağı'nda Güneş Sistemi'nin oluşumuna dair fosil kayıtları içeren yaklaşık 10.000 ilkel nesne bulacağı belirtiliyordu. Ayrıca binlerce süpernovayı gözlemleyerek ve kütleçekimsel merceklenme yoluyla karanlık madde dağılımını ölçerek evrenin yapısının incelenmesine katkıda bulunması hedefleniyordu.

Projenin ilk geliştirme aşamaları küçük hibelerle finanse edildi. Ocak 2008'de yazılım dünyası milyarderlerinden Charles ve Lisa Simonyi 20 milyon dolar, Bill Gates ise 10 milyon dolar bağışta bulundu. NSF'nin 2013 mali yılı bütçe talebine de 7,5 milyon dolar dahil edildi. ABD Enerji Bakanlığı ise karanlık enerjiyi anlama görevi kapsamında, SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı tarafından inşa edilen dijital kamera bileşenini finanse etti.

NSF'nin inşaatın geri kalanı için ayırdığı fonlar 1 Ağustos 2014'te onaylandı. Projedeki lider kuruluşlar ve görevleri şunlardır:

* SLAC Ulusal Hızlandırıcı Laboratuvarı: LSST kamerasının tasarımı ve inşası.
* Ulusal Optik Astronomi Gözlemevi: Teleskop ve saha ekibinin sağlanması.
* National Center for Supercomputing Applications: Arşiv ve veri erişim merkezinin inşası ve test edilmesi.
* Astronomi Araştırmaları Üniversiteler Birliği (AURA): İnşaat sürecinin denetlenmesi.

Mayıs 2018'de ABD yönetimi, inşaatı ve operasyonları hızlandırmak amacıyla teleskop için talep edilenden daha fazla ödenek ayırdı. Proje yönetimi bu durumdan minnettar olsa da, inşaatın bu geç aşamasında nakit sıkıntısı çekmedikleri için ek fonların ne kadar yardımcı olacağından emin değildi.

Teleskobun tamamlanmış haliyle algıladığı ilk fotonlar 15 Nisan 2025'te kaydedildi. Bu fotonların, odaklama ayarı yapılmadan önce nokta yerine halka şeklinde göründüğü belirtildi. Teleskop ve kameranın tam kombinasyonuyla elde edilen ilk ışık görüntüleri ise 23 Haziran 2025'te yayınlandı. İlk paylaşılan görseller arasında Üç Boğumlu ve Deniz Kulağı bulutsularının birleşik bir görüntüsü ile Başak Kümesi'ndeki galaksilerin geniş alanlı görünümünden kesitler yer alıyordu. Başak Kümesi'nin görüntüsü, Mayıs ayı başında dört gecelik bir gözlemle elde edilmişti. Bu ilk görüntülerde 2.000'den fazla yeni asteroidin keşfedildiği açıklandı. Projede 28 farklı ülkeden insan yer aldığı için, görüntülerin yayınlanması altı kıtada düzenlenen izleme etkinlikleriyle kutlandı.

## Galeri

Dosya:Clear Skies at Cerro Pachón.jpg|Cerro Pachón'da Açık Gökyüzü 
Dosya:Vera C. Rubin Observatory under construction.jpg|Vera C. Rubin Gözlemevi yapım aşamasında 
Dosya:Rubin Telescope Mount Assembly.jpg|Teleskop montaj düzeneği, köprü vinci kurulumu sırasında kubbeden alınmıştır. 
Dosya:LSST Camera focal plane.jpg|LSST Kamerasının odak düzlemi. 60&nbsp;cm (2 feet) genişliğindedir, 3200 megapiksel görüntü üretmek için 189 sensöre sahiptir. 
Dosya:Rubin r-band Filter at Lawrence Livermore National Laboratory.jpg|Optik mühendisleri Justin Wolfe (solda) ve Simon Cohen LSST Kamerası için r filtresi ile birlikte. 
Dosya:LSST Camera Lift.jpg|LSST Kamerası, her iki soğutma sistemi kullanılarak sıfırın altındaki sıcaklıklara kadar soğutuldu. 
Dosya:Leonard, Rubin, and Venus.jpg|Leonard Kuyruklu Yıldızı, Rubin Gözlemevi ve Venüs Gezegeni
Dosya:Vera C. Rubin Observatory, iotw2229a - Night Light.jpg|küçükresim|Ufukta parlak ışık kümeleri olarak görülebilen yapay ışık nedeniyle gökyüzünün aydınlanmasıyla Vera C. Rubin Gözlemevi üzerinde Gece Işığı.
Dosya:Rubin Observatory and Its Target.jpg|Vera C. Rubin Gözlemevi ve Samanyolu


## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* 
* Legacy Survey of Space and Time  official website
* LSST construction site webcams 
* LSST reports and documentation 
* New Scientist SPACE Article 
* LSST Tutorials for Experimental Particle Physicists is a detailed explanation of LSST's design (as of February 2006) and weak lensing science goals that does not assume a lot of astronomy background.
* The New Digital Sky  is a video of a July 25, 2006 presentation at Google about the LSST, particularly the data management issues.
* HULIQ Google participation announcement 
* , an updated and expanded overview.