Gazi Yaşargil

**Mahmut Gazi Yaşargil** (6 Temmuz 1925, Diyarbakır - 10 Haziran 2025, Stäfa, İsviçre), Türk-İsviçreli bilim insanı ve tıp hekimi.

Beyin ve sinir cerrahisi alanında uzmandır. Beyin cerrahisi pratiğinde, mikroskop kullanımının (mikrocerrahinin) hayata geçirilmesinde ve yaygınlaştırmasındaki katkılarıyla tanınır. 1999 yılında Amerikan Nörolojik Cerrahlar Kongresi'nde Neurosurgery Dergisi tarafından "*1950-2000 Yüzyılın Beyin Cerrahı*" unvanı verilmiş ve Avrupa Nörolojik Cerrahlar Birliği onur madalyası ile onurlandırılmıştır.

10 Haziran 2025 tarihinde, 99 yaşında İsviçre'de hayatını kaybetti. Cenazesi İsviçre'de defnedildi.

## Yaşamı

### Ailesi ve çocukluğu
Gazi Yaşargil, 6 Temmuz 1925 tarihinde babasının kaymakam olarak görevi yaptığı Diyarbakır'ın Lice ilçesinde Sehavet Hanım ile Azmi Bey'in oğlu olarak doğdu. Baba tarafından Kayıhan aşiretindendi. Doğduğu yıl ailesi ile beraber Ankara'ya taşındı. Yaşamının ilk 18 yılını Ankara İçcebeci'de geçirdi. İkisi kız ikisi erkek olmak üzere dört kardeşi vardı. Ablası Selma hanım, Ankara Gazi Lisesinde 40 yıl İngilizce öğretmenliği yaptı. Kimya mühendisi olan kardeşi Tomris hanım Makine ve Kimya kurumunda kimya mühendisi olarak çalıştı. Abisi Erdem bey Basel'de Genel Cerrahi Profesörü, Günay bey ise Zürih'de Fizyoloji Profesörü oldu.

Yaşargil geçmişini şöyle özetlemektedir:

"*Ben 6 Temmuz 1925 Lice doğumlu bir Türküm, babam kaymakamdı, Türkiye'de yetiştim. İlk ruhi gıdamı ailemden, komşulardan, okuduğum okullardan, arkadaşlarımdan aldım. Baba tarafından efsanevi Kayıhan aşiretindenim, ana tarafım ise Sinop'tan gelme.*"

### Eğitimi ve akademik kariyeri
1943 yılında Ankara Atatürk Lisesi'ndeki lise eğitimini tamamladı Ankara Üniversitesi Tıp Fakültesi'ne başladı. Kendisinin ve iki erkek kardeşinin tıp tahsili almasında komşuları ve aile dostları olan nöroloji profesörü Yusuf Şükrü Sarıbaş etkili oldu.

Tıp eğitimine 1944 yılından itibaren iki dönem Almanya'daki Friedrich Schiller Üniversitesi'nde,  ardından on dönem  Basel Üniversitesi'nde devam etti. 1949 sonbaharında  Basel Üniversitesi Tıp Fakültesi'nden mezun oldu. Beyin cerrahisi alanında uzmanlaşmaya başlamadan önce, bu alanda uzmanlığın ön şartı olarak üç yıl süreyle başka dallarda çalışması gerekiyordu. Anatomi Enstitüsü'nde beyin anatomisi üzerine Josef Klingler'in yanında çalıştı; ardından 1950-1953 yılları arasında nöroloji-psikiyatri, iç hastalıkları ve genel cerrahi asistanlığı yaptı. Ocak 1953'te Zürih Üniversitesi'nde uzmanlık eğitimine başladı. Beyin cerrahisi kliniğinde Hugo Krayenbühl ve Gerhard Weber ve E. Zancler'in yanında uzmanlık eğitimini aldı.

Zürih Üniversitesi Beyin Cerrahisi Kliniği'ndeki çalışması sırasında ilk 12 sene (1953-1965) beyin ve orbita anjiyografisi alanına yoğunlaşıp çok sayıda hastada anjiyografi uygulaması yaptı. 1957-1965 yılları arasında ise stereotaktik teknikle Parkinson hastalığı ve diğer hareket bozukluklarının tedavisine yönelik ameliyatlar yaptı. Zürih Üniversitesinde Fizyoloji profesörü Oscar Wyss ile ilk defa yüksek-frekanslı koagülasyon (kanama durdurma amaçlı) tekniğini kullandı ve bu teknik sonrasında cerrahi pratiğinde yaygınlaştı.

1965-1966 yıllarında ABD'de Vermont Üniversitesi bünyesindeki hayvan laboratuvarında Raymond Madiford Peardon Donaghy ve ameliyat hemşiresi Jackie Robert'ın yanında mikrovasküler cerrahi (mikroskop eşliğinde yapılan damar ameliyatları) öğrendi ve bu tekniği ilk defa hayvanların beyin damarlarında uyguladı.

1967'de Zürih'e döndü, Ekim 1967'de üç atardamarı tıkalı bir hastaya yeni bir atardamar bağlama operasyonunu ilk kez gerçekleştirdi.  Zürih Kliniği'nde mikrovasküler cerrahi tekniğini tüm beyin ve omurilik cerrahisinde kullanmaya başladı. Bu teknik; beynin anevrizma, AVM, kavernom gibi damarsal kökenli problemlerinde, beyin-omurilik tümörlerinde ve temporal epilepsi cerrahisinde rutin olarak kullanılır oldu; böylece modern nöroşirürjide yeni bir dönem başladı. Zürih'te kurulan mikrocerrahi laboratuvarı, 1968-1993 yılları arasında tüm dünyadan gelen nöroşirürjiysenlere bir eğitim merkezi haline geldi. Yaşargil bu dönemde mikronöroşirürji üzerinde sekiz kitap yayınladı.

Zürih Üniversitesi Nöroşirürji kliniğindeki şeflik görevinden Ocak 1993'te emekli oldu. O dönem bilim dünyasınca tanınmış bir  cerrah olan 68 yaşındaki Yaşargil, İstanbul'dan gelen bir teklifi kabul edip Türkiye'ye dönme hazırlıklarını yaparken yasalara göre bir asker kaçağı olması nedeniyle Türkiye planını gerçekleştiremedi. Bu nedenle 1994'te Yaşargil, Amerika'da Little Rock şehrindeki  Arkansas Tıp Bilimleri Üniversitesi’nden gelen teklifi kabul etti. Orada nöroşirürji kliniği şefi Profesör Ossama Al-Mefty ile Amerika'da ilk mikronöroşirürji merkezini geliştirdi. Bu hastanede ameliyatlar yaptı, dersler verdi, yayımlar yaptı, mikronöroşirürji laboratuvarı kurdu ve mikronöroşirürji kursları hazırladı. Ekim 2013’te Arkansas Üniversitesinden emekli oldu.

Yaşargil Kasım 2013’ten sonra Yeditepe Üniversitesi Tıp Fakültesi Nöroşirürji Anabilim dalı kadrosunda yer aldı. 2012'de Azerbaycan'da kurulan Avrasiya Akademiyası adlı uluslararası derneğin kurucu üyelerinden biridir.

### Vatandaşlıktan çıkarılması ve geri kabulü
27 Mayıs darbesinden sonra askerî yönetimin ülke idaresine el koyması esnasında Yaşargil yurt dışında eğitimine devam etmekteydi. Doçentlik sınavına gireceği günlerde Türkiye'den askerlik vaktinin geldiğine dair celp ulaştı. O sıralar liseden arkadaşı olan Ömer İnönü Gazi Yaşargil'i ziyaret etmişti. Ömer İnönü'den, babası eğitimi bittikten sonra ülkeye döneceğini İsmet İnönü'ye iletmesini istedi. Ancak İsmet İnönü'nün çabaları sonuçsuz kaldı. Darbe yönetiminin oluşturduğu Bakanlar Kurulu kararı ile Türk vatandaşlığından çıkarıldı. Vatansızların taşıdığı "Haymatlos" pasaportuyla yaşamaya başladı.

Turgut Özal döneminde Yaşargil'in yeniden vatandaşlığa alınması için işlemler başlatıldı. Türkiye'ye gelmekten hâlâ çekinen Yaşargil'e pasaportunu dönemin Sanayi Bakanı Şükrü Yürür götürdü. 18 yaşında ayrıldığı ülkesine 45 yıl sonra yeniden dönme imkânına erişti. Ankara'ya dönüşünde çok duygulandığını belirtmiş ve otomobilden inmeyerek 3 saat boyunca otomobille Ankara'yı gezip yıllar içerisinde değişen Ankara'ya ilk kez tanıklık etti. Sonrasında İstanbul'a geçip eski dostu Can Yücel'le buluştu.

## Keşifleri
* İntrakraniyal anevrizma ameliyatlarında balonlaşan damarları klemplemek için kullanılan klipsleri dizayn etmiş ve uygulamaya sokmuştur. Halen Yaşargil klipleri kendine has özellik ve tipleri ile kullanımdadır.
* Özellikle beyin ameliyatlarında operasyon sahasına ulaşmak için kibarca kenara alınması gereken beyin dokusunu ekarte etmek için *Leyla retraktörü*nü dizayn etmiş ve uygulamaya sokmuştur. Halen beyin cerrahi ameliyatlarının vazgeçilmez bir parçasıdır. Cihaz, adını Yaşargil'in kızından almıştır.
*Mikroskop ile yapılan ameliyatlarda daha geniş bir görüş alanı sağlamak için "Kayan Mikroskop" adı verilen hareketli sistemi geliştirmiştir.

## Unvanları
 
Mikrosinir cerrahisinin kurucusu olan Gazi Yaşargil "Beyin ve Sinir Cerrahı" ve "Profesör Doktor" gibi akademik unvanlarının yanında "Yüzyılın Beyin Cerrahı" unvanına sahiptir. Avrupa Nöroşirürji Derneği'nin 19 - 24 Eylül tarihleri arasında düzenlediği kongrede yine aynı derneğin onur madalyasına layık bulunan Yaşargil, bu ödüle hak kazanan ilk Türk olmuştur. Yaşargil'e ödülü, binden fazla beyin cerrahının katıldığı törenle Tivoli Kongre Merkezi'nde verilmiştir.

Harvey Cushing ile beraber 20. yüzyılın en önemli nöroşirürjisyenlerinden sayılmaktadır.

2000 yılında *[[Cumhuriyet (gazete)|Cumhuriyet]]* gazetesi tarafından son bin yıl içinde Türk tarihinin Atatürk ve İbn Sina gibi 10 Türk büyüğünden biri olarak seçildi.

## Özel yaşamı
İki kez evlenen Yaşargil'in, ilk evliliğinden Leyla ve Ceylan adında iki kızı ve Can adında oğlu bulunmaktadır. Oğluna, ismi arkadaşı Can Yücel'in hatırası nedeniyle verilmiştir.

Eşi Diane'ı bir röportajında şöyle anlatmaktadır:

"*Bambaşka bir İngilizdir o. Türkleri sonsuz sever, çok hoşlanır. 8 sene Avrupa Beyin Cerrahisi Hemşireleri'nin şefliğini yaptı, mesleğinde çok başarılıdır. Benim ameliyatlarımda kendi yaratışları vardır, birlikte çok iyi düet yaparız. Ne yazık ki, dünyada hâlâ hemşirenin kıymeti bilinmiyor.*"

## Görüşler
* 1976'da şair Ece Ayhan beyin ameliyatı amacıyla Zürih'e, yanına gitmiştir. Ece Ayhan'ın anlatımına göre Yaşargil, ameliyat edeceği hastayı ameliyathaneye kadar kucağında taşımaktadır. Böyle yapmasının sebebini hastasını hissetmek istemesi olduğu belirtilmektedir. Ameliyat ettiği hasta ayılır ayılmaz da ondan dilini çıkarmasını istediği, bu isteğinin sebebinin de hastanın dilini çıkarmadan önce tükürükleri temizlemek için yutkunmaya çalışmasını görmek olduğu ifade edilmektedir. Zira bu davranışın sosyal bir davranış olarak değerlendirilmesinden dolayı, bunu yapan hastasının iyi olduğu kanaatine vardığı bildirilmektedir.
* Can Yücel ile beraber devlet bursu ile yurt dışına gitme hikâyesi ise yaygındır. Özellikle sosyal medyada dolaşımda olan yazılara göre; "İkili; dönemin milli eğitim bakanını, yani Hasan Ali Yücel’i ziyarete giderler ve taleplerini ifade ederler. Bakan bey iki arkadaştan birini, yani Can Yücel’i dışarı çıkarır, Gazi Yaşargil’e de kendisini gönderebileceğini fakat Can’ı gönderemeyeceğini söyler. Gönderememesine de “oğlunu yurt dışına gönderdi” dedikodularını gerekçe gösterir. Bunun üzerine Can da biriktirdiği tüm parayı arkadaşı Gazi'ye verir. Gazi yurt dışında okur ve “hocaların hocası” olur. Yıllar sonra Can Yücel kendi oğlunu, tıp fakültesinden mezun olduktan sonra arkadaşı Gazi Yaşargil'e gönderir, beyin cerrahisine katacağı bir şeyler vardır diye.". Ancak bu iddialar gerçeği yansıtmamakta olup her ikisinin de kendi imkanları ile yurt dışına gittikleri ifade edilmektedir.
*Can Yücel, Yaşargil'i "beynin Piri Reisi" olarak tanımlamıştır.
*Ohio, Cincinnati Üniversitesi Nöroşirürji bölümünden Prof. Dr. John M. Tew, Prof. Dr. Gazi Yaşargil'in neden nöroşirürjiye göre "Yüzyılın Adamı" seçildiğini şu şekilde ifade etmektedir: 
" *...var olan makrocerrahi teknikleriyle tatmin olmayan ve Dongahy ve Krayenbühl gibi meslektaşları tarafından teşvik edilen M. Gazi Yaşargil anjiyografi gibi yeni gelişen teknolojilerden ustalıkla yararlanıp, bu teknikleri daha da ilerleterek mikrocerrahiyi geliştirdi. Mikrocerrahi tekniklerinin önünü açabilmek için, kayan mikroskop, ayarlanabilir otomatik ekartör, mikrocerrahi aletleri ve ergonomik anevrizma klip ve aplikatörleri gibi yeni aletler yarattı. Yaşargil serebrovasküler nöroşirurjide kullanılmak üzere geliştirdiği dahice mikrocerrahi teknikler sayesinde, daha önce inoperabl sayılan hastaların sonlanımını köklü bir biçimde değiştirmiştir...*"

## Medya
Yönetmenliğini Atıl İnaç'ın yaptığı ve Gazi Yaşargil'in kendi anlatımına dayanan "*Master of Brains, Gazi Yasargil*" adlı belgesel Mayıs 2021'de ABD'de gösterime girdi.

## Onurlandırmalar
* Profesör Yaşargil ismi altında Oxford-İngiltere, Little Rock-ABD ve Pekin-Çin'de mikrocerrahi laboratuvarları kurulmuştur.
* Arkansas Üniversitesi, “Yaşargil Kürsüsü”nü kurarak ve “Gazi ve Dianne Yaşargil Yıllık Konferansı”nı yaparak çalışmalarını onurlandırmıştır.
* Amerika Nöroşirürji cemiyetinde yıllık "Yaşargil dersi" verilmektedir.
* Türk Nöroşirürji Cemiyetinde yıllık "Yaşargil” dersleri" verilmektedir.
* Zürich İsviçre Tıp Fakültesi Kasım 2014 yılında “Yıllık Yaşargil” konferansları başlatılarak Yaşargil'in Zürich Üniversitesi'nde çalışmaları ve katkıları onurlandırılmıştır. 
* Türkiye'de Diyarbakır'daki eğitim ve araştırma hastanesine onun adı verilmiştir.
* Türkiye Bilimler Akademisi Şeref Üyesidir.
*2020 yılında, 95. yaş günü bilimsel bir etkinlikle kutlandı ve dünyanın dört bir yanından 10bin civarı kişi ile rekor katılım sağlandı. “*Microneurosurgery - Past, Present & Future*” (*Mikronöroşirurji’nin Geçmişi, Bugünü ve Geleceği*) başlıklı uluslararası “webinar” toplatısında Prof. Yaşargil; mesleki tecrübelerini, bilgi ve deneyimlerini tüm dünya beyin ve sinir cerrahları ile bir kez daha paylaştı.
*İstanbul, Başakşehir'de bir caddeye adı verilmiştir.
*Ankara, Beypazarı'nda, Rize Ardeşen'de ve Kayseri Melikgazi'de birer sokağa adı verilmiştir.
*İstanbul Gaziosmanpaşa'da adının verildiği bir ortaöğrenim kurumu vardır.
*Can Yücel, *Rengahenk* kitabını kendisine ithaf etmiştir.
### Fahri doktora
* 1990 Ankara üniversitesi İbni Sina Hastanesi
* 1991 İstanbul üniversitesi Cerrahpaşa Tıp Fakültesi Hastanesi
* 1999 Lima üniversitesi, Peru
* 2000 Hacettepe üniversitesi
* 2014 İzmir Ege Üniversitesi
* 2019 Eskişehir Osmangazi Üniversitesi Eskişehir, Türkiye

### Fahri üyelik
* 1976 - Brezilya Nöroşirürji Akademisi, Brezilya
* 1977 - Nörocerrahlar Birliği, ABD
* 1979 - Amerikan Kalp Derneği, Dallas, Teksas, ABD (Honorary Fellow) 
* 1981 - Kanada Nöroşirürji Akademisi, Kanada
* 1986 - Nörocerrahlar Kongresi 
* 1987 - Japon Nöroşirürji Derneği, Japonya
* 1989 - Amerikan Nörocerrahlar Derneği, Harvey Cushing Cemiyeti, ABD
* 1989 - İsviçre Nörobiyoloji Akademisi, İsviçre
* 1990 - Kraliyet Tıp Cemiyeti, Londra, Nöroloji bölümü 
* 1990 - Türk Nöroşirürji Derneği
* 1990 - Uluslararası Kafatabanı Derneği
* 1993 - İsviçre Nöroşirürji Akademisi
* 1994 - Arjantin Nöroşirürji Derneği
* 1998 - Amerikan Nörobiyoloji Derneği  
* 1998 - Türkiye Bilimler Akademisi
* 1999 - Peru Nöroşirürji Akademisi
* 2000 - İtalya Nöroşirürji Akademisi
* 2003 - Meksika Nörocerrahi Derneği

## Ödülleri
* 1957 - "Vogt Ödülü"-İsviçre Oftalmolojik Topluluğu
* 1968 - Tıp Bilimleri İsviçre Akademisi Robert-Bing-Ödülü
* 1976 - İsviçre Federasyonu Marcel-Benoit-Ödülü
* 1980 - "Yılın Sinir Cerrahı" Ödülü
* 1981 - Uluslararası Mikrocerrahi Derneği, Sidney, Avustralya, *Öncü Mikrocerrah Ödülü*
* 1988 - Universita di Napoli e della Compagna Napoli, İtalya Şeref Madalyası
* 1992 - Türkiye Cumhuriyeti Tıp Ödülü
* 1997 - Nöroşirürji Dernekleri Dünya Federasyonu Altın Madalya
* 1998 - Arkansas Tıp Fakültesi, Değerli Bilim Adamı ödülü
* 1998 - Brezilyalı Nöroşirürji Derneği tarafından "Yüzyılın beyin cerrahı" olarak onurlandırıldı
* 1999 - Nörolojik Cerrahlar Onur Madalyası, Avrupa Birliği
* 1999 - Nörolojik Cerrahlar Yıllık Toplantısı Kongresi'nde Neurosurgery dergisi tarafından "Yüzyılın Nöroşirürjisyeni" olarak onurlandırıldı
* 2000 - Fedor Krause Madalyası, Alman Nöroşirürji Derneği
* 2000 - Amerikan Cerrahlar Koleji 2000 Onur Bursu
* 2000 - Türkiye Cumhuriyeti Üstün Hizmet Madalyası
* 2000 - Türk Bilimler Akademisi 2000 Ödülü
* 2002 - Uluslararası Francesco Durante Ödülü, İtalya
* 2002 - Millî Egemenlik Onur Ödülü
* 2005 - Millî Egemenlik Onur Ödülü (İkinci defa)
## Yayınları
Yaşargil, cerrahi deneyimlerini 330 makale ve 13 kitapta yayınlamıştır. *Microneurosurgery* kitabı (1984–1996, Georg Thieme Verlag Stuttgart-New York) 6 cilttir ve geniş mikro cerrahi deneyimlerinin kapsamlı bir derlemesidir. Beyin cerrahisi literatürüne büyük bir katkı sağlamıştır ve halen başucu kitabı niteliğindedir.

* 1957 Roentgenological diagnosis of exophtalmus unilateralis (Almanca)
* 1957 Vascular diseasesof the vertebral and basialar atreries (Almanca)
* 1958 The cerebral aneurysm (Almanca)
* 1962 The vertebral angiography (Almanca)
* 1965 Cerebral angiography (Almanca)
* 1967 Mikro – Vascular Surgery (İngilizce)
* 1968 Cerebral angiography (İngilizce)
* 1969 Microsurgery applied to neurosurgery (İngilizce)
* 1984 Microneurosurgery Vol. I: intracranial Aneurysms (İngilizce)
* 1984 Microneurosurgery Vol. II: intracranial Aneurysms (İngilizce)
* 1987 Microneurosurgery Vol. IIIA: AVM of the Brain (İngilizce)
* 1987 Microneurosurgery Vol. IIIB: AVM of the Brain (İngilizce)
* 1994 Tumors of the Central Nervous system (İngilizce)
* Microneurosurgery Vol. IVA:
* Microneurosurgery Vol. IVB:
* 1996 Tumors of the Central Nervous system (İngilizce)

## Dış bağlantılar
*   ''Master of Brains, Gazi Yasargil'' belgeselinin tanıtım filmi 
*   Türkiye Bilimler Akademisi'nin 2019 yılında yaptığı röportaj, Bölüm 1 
*   Türkiye Bilimler Akademisi'nin 2019 yılında yaptığı röportaj, Bölüm 2 

## Kaynakça