Kırkayak

**Kırkayak** (bilimsel adı **Diplopoda**), yavaş hareket eden, uzun segmentli vücuda sahip, eklembacaklılar şubesine ait bir çok bacaklılar sınıfı. Vücutlarındaki her segmentte çift sayıda bacak vardır. "Çift bacağa sahip" anlamına gelen Diplopoda adı da bu özellikten türetilmiştir. Çıyanların aksine bir segmentte iki bacağın olmasının sebebi gelişimleri sırasında tekli segmentlerin birbirleriyle kaynaşmasıdır. Kırkayakların çoğu uzunca silindirik ve basık bir vücuda sahip olup segmentlerinin sayısı genelde yirmiyi aşar. En fazla bacağı olan kırkayak türü 2020'de keşfedilen ve 1300'e kadar bacağı olabilen *[[Eumillipes persephone]]* türüdür. Yaklaşık 12.000 kadar tür tanımlanmış olup iki altsınıf içerisinde 16 takıma bölünmüşlerdir. Kırkayaklarla karıştırılan çıyanları da içeren çok bacaklılar şubesinin en büyük sınıfıdırlar.

Kırkayakların çoğu ağır hareket eder ve detritivordur. Çürümüş yapraklarla ve diğer ölü bitkilerle beslenirler. Bazıları mantarları yiyebilir ya da bitkilerdeki özsuları içebilir. İnsanlara karşı zararsız olsalar da evlerde veya bahçelerde haşere haline gelebilirler. Seralarda yeni filizlenen fidelere zarar verebilirler. Kırkayaklar savunma mekanizması olarak sıkıca bir spiral haline gelirler. Böylece bacaklarını ve diğer hassas bölgelerini sert dış iskeletleriyle korurlar. Onun dışında tehdit anında vücutlarındaki gözeneklerden çeşitli alerjenler salgılarlar ki bunlar da insana zararsızdır. Kolayca sökülebilecek sert kıllarla kaplı Polyxenida türü bunları bile yapamaz. Çiftleşmeyi ise gonopod adı verilen modifikasyon geçirmiş bacaklarla dişi kırkayağa sperm paketi aktarımı yaparak sağlarlar.

İlk defa Silüriyen döneminde ortaya çıkmışlardır ve en eski kara hayvanlarından biri oldukları bilinir. *[[Arthropleura]]* gibi bazı tarih öncesi cinslerin iki metreye kadar büyüdüğü bilinmektedir. Modern zamanlardaki kırkayakların maksimum uzunluğu ise 27-38 cm arasıdır. Günümüzde var olan en büyük kırkayak Dev Afrika Kırkayağı olarak bilinen *[[Archispirostreptus gigas]]*'dır.

Çok bacaklılar arasında kırkayaklar, her ne kadar moleküler filojeni araştırmaları buna şüpheyle yaklaşsa da Pauropoda'nın en yakın akrabası olarak kabul edilir. Çıyanlara benzeseler de sadece uzaktan akrabadırlar. Çıyanlar kırkayakların aksine hızlı hareket eder, zehirlidirler, etoburdurlar ve her segmentlerinde sadece bir bacak bulunur.

Kırkayaklar, çıyanlar ve diğer çok bacaklılarla birlikte miriapodoloji altında incelenirler. Bu dalda çalışan biyologlara miriapodolog denir.

## Sınıflandırma

Yaklaşık 12.000 kırkayak türü tanımlanmış olsa da dünya çapındaki kırkayak türlerinin sayısının 15.000'den 80.000'e kadar çıktığı tahmin edilmektedir. Kırkayakların lokomosyonları ve sadece nemli ortamlarda yaşayabilmeleri, aralarında az sayıda türün yaygınlaşmasına sebep olmuştur. Bu faktörler genetik bariyerlerin oluşmasına ve türleşmenin hızlanmasına katkı sağladı. Böylece dağılımı kısıtlı ve az olan birçok tür üredi. Diplopoda'nın halen yaşayan üyeleri iki altsınıf içerisinde 16 takıma bölünmüştür. Penicillata alt sınıfı sadece Polyxenida takımını yani kıllı kırkayakları içerir. Onun dışındaki tüm kırkayaklar Chilognatha alt sınıfına dahildir. Bunun altındaki Pentazonia takımı kısa gövdeli kırkayakları, Helminthomorpha takımı ise solucan benzeri kırkayakları içerir ki kırkayakların çoğunluğunu bu takım oluşturur.

Kırkayakların detaylı sınıflandırması nesli tükenen türlerle birlikte hemen aşağıda verilmiştir. Son zamanlarda yapılan kladistik ve moleküler analizler bu şemaya şüpheyle yaklaşmaktadırlar. Özellikle Siphoniulida ve Polyzoniida takımları henüz iyice anlaşılamamıştır. (†) ile belirtilen soyu tükenmiş grupların sınıflandırmadaki konumları geçicidir ve henüz kesinlik kazanmamıştır. Her ismin ardından o ismi ilk kez kullanan veya grubu tanımlayan kişinin adı yazar alıntısı olarak verilmiştir.

**Diplopoda Sınıfı** de Blainville, 1844
* Alt sınıf Penicillata Latreille, 1831
** Takım Polyxenida Verhoeff, 1934
* Alt sınıf †Arthropleuridea (bazı yazarlar Penicillata'ya yerleştirmiştir)
**Takım †Arthropleurida Waterlot, 1934
** Takım †Eoarthropleurida Shear & Selden, 1995
** Takım †Microdecemplicida Wilson & Shear, 2000
* Alt sınıf Chilognatha Latreille, 1802
** Takım †Zosterogrammida Wilson, 2005 (*[[incertae sedis]]*)
** İnfra sınıf Pentazonia Brandt, 1833 
*** Takım †Amynilyspedida Hoffman, 1969
*** Üst takım Limacomorpha Pocock, 1894 
**** Takım Glomeridesmida Cook, 1895 
*** Üst takım Oniscomorpha Pocock, 1887 
**** Takım Glomerida Brandt, 1833 
**** Takım Sphaerotheriida Brandt, 1833
** İnfra sınıf Helminthomorpha Pocock, 1887
*** Üst takım †Archipolypoda Scudder, 1882
**** Takım †Archidesmida Wilson & Anderson 2004
**** Takım †Cowiedesmida Wilson & Anderson 2004
**** Takım †Euphoberiida Hoffman, 1969
**** Takım †Palaeosomatida Hannibal & Krzeminski, 2005
*** Takım †Pleurojulida Schneider & Werneburg, 1998 (muhtemelen Colobognatha'nın kardeş türü)
*** Subter sınıf Colobognatha Brandt, 1834 
**** Takım Platydesmida Cook, 1895
**** Takım Polyzoniida Cook, 1895 
**** Takım Siphonocryptida Cook, 1895
**** Takım Siphonophorida Newport, 1844
*** Subter sınıf Eugnatha Attems, 1898
**** Üst takım Juliformia Attems, 1926
***** Takım Julida Brandt, 1833
***** Takım Spirobolida Cook, 1895
***** Takım Spirostreptida Brandt, 1833
*****Üst familya †Xyloiuloidea Cook, 1895 (Bazen Spirobolida ile aynı sınıfta sayılır)
**** Üst takım Nematophora Verhoeff, 1913 
***** Takım Callipodida Pocock, 1894
***** Takım Chordeumatida Pocock 1894
***** Takım Stemmiulida Cook, 1895
***** Takım Siphoniulida Cook, 1895
**** Üst takım Merocheta Cook, 1895
***** Takım Polydesmida Pocock, 1887

## Ayrıca bakınız
*Miriapodoloji

## Kaynakça