İstanbul'un isimleri

İstanbul'a çağlar boyunca değişik adlar verilmiştir. Bu kent adları, kent tarihinin farklı dönemleriyle ilişkilidir. Bu adlar tarihsel sırayla, *[[Bizantion]]*, *Augusta Antonina*, *[[Nova Roma]]*, *[[Konstantinopolis]]*, *Kostantiniyye*, *İslambol* ve *İstanbul*dur. Bunun dışında tarihte Moğollar *Çakduryan*, Polonlar *Kanatorya*, Çekler *Aylana*, Macarlar *Vizenduvar* olarak adlandırmışlardır.

## Tarihi isimleri
Tarih boyunca İstanbul kentine verilen onlarca ad içinde, Türkler tarafından yaygın biçimde benimseneni ve günümüzde kullanılanı İstanbul'dur. Bu adın "*eis tin polin*" () tamlamasından geldiği sanılmaktadır. Bu tamlama, o dönem Yunancasında "şehirde", "şehrin içinde", "şehiriçi" gibi anlamlara gelmekteydi. Ayrıca halk dilinde "n" ünsüzüne bitişen "p" sesi "b" sesine dönüşüyordu. Bu bağlamda *İstanbul* adının kökeni pek çok kaynakta bu tamlamayla ilişkilendirilmektedir. MS 2. yüzyıldan kalma Ermeni kaynaklarında da *Istanbol *ya da *Istınbol* biçiminde anılan şehir adının, Türkçeye bu şekilde giriş yapmış olması olasıdır. Osmanlı döneminde şehir merkezi için kullanılan adlar çeşitlilik gösterse de vilayet çapında adlandırma hemen hemen sabit kalmıştır. İstanbul kentine ev sahipliği yapan üst idari birimin, şehirle aynı adı taşıması Osmanlı İmparatorluğu döneminden kalma bir uygulamadır. Roma egemenliği altındayken şehrin topraklarının bulunduğu eyalet ise Avrupa Yakasında Trakya (, ); Anadolu Yakası'nda Bitinya (, ) eyaletiydi.

### Bizantion
Plinius'un aktarımına göre şehri bilinen en eski adı *Ligos* () olmakla birlikte bu konuda detaylı bilgi yoktur. Sonraları şehir *[[Bizantion]]* (Yunanca: *Βυζάντιον*) adını almıştır. MÖ 667'de Antik Yunanistan'daki Megara şehir devletinden gelen Dor asıllı Yunan yerleşimciler bugünkü İstanbul üzerinde bir koloni kurdu ve yeni koloniye kralları Byzas veya Byzantas’ın (Yunanca: Βύζας veya Βύζαντας) şerefine *Byzantion* adını verdiler.

*Byzantium*, orijinal adı *Byzantion* olan antik kentin adının 1. yüzyılda, kenti Romalılar ele geçirince, onlar tarafından Latinceleştirilmiş hâlidir.

### Augusta Antonina

*Augusta Antonina*, miladi 3. yüzyılın başında Roma İmparatoru Septimius Severus′un, oğlu Antonius (sonraki Roma İmparatoru Caracalla) şerefine kente verdiği kısa süreli addır.

### Nova Roma
330 yılında Roma İmparatoru I. Konstantin tarafından kent Roma İmparatorluğu'nun başkenti ilan edilince, kente Latince *"Yeni Roma"* anlamına gelen *[[Nova Roma]]* (Yunanca: *Νέα Ρώμη*, *Nea Roma*) adını koydu ve bu adı teşvik etmeye çalıştıysa da bu ad hiç benimsenmedi.

### Konstantinopolis
Ancak 337 yılında İmparator I. Konstantin'in ölümüyle kentin adı, onun şerefine "Konstantin’in kenti" anlamına gelen *[[Konstantinopolis]]'e* (Yunanca: *Κωνσταντινούπολις*, *Kōnstantinoúpolis*, Latinceleştirilmiş: *Constantinopolis*) çevrildi. *Konstantinopolis*, Bizans İmparatorluğu boyunca kentin resmi adı olarak kaldı. Ama *Konstantinopolis*, kentin yerlileri tarafından sadece Yunanca "kent" anlamına gelen (*[[Polis (şehir)|Πόλις]]*, *Polis*) olarak anılırdı.

1453 yılında Osmanlı Padişahı Fatih Sultan Mehmet önderliğinde Osmanlı İmparatorluğu tarafından fethinden sonra bile, *Konstantinopolis*, Batı'da kullanılan en yaygın ad olarak kaldı. İstanbul adı, ancak 1928'de Latin harflerine geçilmesi sonrası Batı dillerinde Konstantinopolis'in yerini almaya başladı.

### Kostantiniyye

*Kostantiniyye* (Arapça: *القسطنطينية*, **', [[Osmanlı Türkçesi]]: ''قسطنطينيه'', ''Kostantiniyye''), ''Konstantinopolis'in'' Arapça şeklidir ve kentin [[İslam dünyası]]nda bilinir hâle gelen ve en çok kullanılan adı oldu. Yunancada "Konstantin’in kenti" anlamına gelen ''Konstantinopolis'in'' aksine, ''Kostantiniyye'' Arapçada "Konstantin’in yeri" anlamına geliyordu.

1453 yılında fetihten sonra, kent Osmanlı İmparatorluğu'nun dördüncü başkenti ilan edildi ve ''Kostantiniyye'' Osmanlı İmparatorluğu tarafından kentin resmî adı olarak kullanıldı ve 1923 yılında Osmanlı İmparatorluğu’nun çöküşüne kadar, çoğu zaman bu ad kullanımda kaldı. Örneğin Osmanlı İmparatorluğu ve mahkemeleri, ''Kostantiniyye'de'' yayımlanan resmî belgelerin kaynağını belirtmek için, ''"be-Makam-ı Darü's-Saltanat-ı Kostantiniyyetü'l-Mahrusâtü'l-Mahmiyye"'' gibi başlıklar kullanılırdı.

[[Evliya Çelebi]]'nin ''[[Seyahatnâme (Evliya Çelebi)|Seyahatnâme]]'' adlı eserinde de şehir için kullanılan adlardan birisi de "Kostantiniyye"dir.

Ancak, bazı dönemlerde Osmanlı yetkilileri kent için diğer adlardan yanaydı. Hem kent için hem de Osmanlı hükûmetini tanımlamak ve diplomatik yazışmalar için özellikle bu yüceltici adlar eş anlamlı kullanılırdı ve teşvik edilirdi:

* ''Dersaadet'' (Farsça: **', "Mutluluk Kapısı")
* *Derâliye* (Farsça: **', "Yüce Kapı")
* ''[[Bâb-ı Âli]]'' (Arapça: **', "Yüce Kapı")
* *Pâyitaht* (Farsça: **', "Tahtın Ayağı" veya "Başkent")
* ''Asitane'' (Farsça: **', "Devletin Eşiği").
 
### İslambol
Tarihte şehir için kullanılan adlar içinde İslambol, dar kullanım alanına sahip olsa da kayıtlarda görülen adlardandır. Evliya Çelebi'nin 17. yüzyıla tarihlenen *Seyahatnâme*sinde "Kostantiniyye" adıyla beraber birçok cildinde söz konusu "İslambol" (اسلامبول) kelimesi de kullanılmıştır. Söz konusu seyahatnamede bu ad, diğer adlardan daha yoğun bir kullanıma sahiptir. İstanbul isminin kökeninin *[[İslam]]* ve *bol* ekine dayandırılması halk etimolojisi örneklerinden biridir ve etimolojik açıdan doğru değildir.

### İstanbul
Etimolojik olarak *İstanbul* adının kökeni ( ve halk arasında bazen ) Ortaçağ (Bizans) Yunancasında "kent'e" doğru veya "kent'te" anlamına gelen (Yunanca telaffuz:[, ) kelimelerinin Türkçeleştirilmesiyle oluşmuştur.(βουλε: Yönetim merkezi, Başkent anlamlarını taşır.)

*İstanbul*, Osmanlı döneminde resmi belgelere girdi ve sıkça kullanıldı. Şehrin bu isminin Türkçede en eski kullanımı 1360 yılına tarihlenen *[[Dânişmendnâme]]* eserinde görülür. Osmanlı tarih yazıcılığının ilk dönemlerinde üretilmiş anonim bir gazavatnâme olan *[[Gazavât-ı Sultan Murad]]* adlı eser de şehir İstanbul adı altında ele almıştır. Ayrıca Osmanlı Ordusu'nda İstanbul'un merkez ordu komutanı için resmen *İstanbul ağası* ve İstanbul'un en yüksek sivil hakimi için resmen *İstanbul efendisi* sıfatları kullanılırdı. Konstantiniyye de dahil olmak üzere diğer adların da kullanılmasına devam edildi, ancak İstanbul () zamanla şehrin Türkçede en yaygın bilinen adı oldu ve diğer adlandırmalar kullanımdan kalktı. Fakat Batılılar tarafından *Konstantinopolis* adı kullanılmaya devam edildi.

1918 yılında şehrin kullanımda olan iki adı mevcuttu. Resmi belgelerde ve azınlıklar arasında "Konstantin" temelli isimler kullanılırken, Türk halkı arasında "İstanbul" ismi yaygındı. Dönemin siyasi koşulları içerisinde şehrin isminin kullanımında halihazırda bir ayrışma mevcuttu. Bu ayrışmaya ithafen İstanbul'un İşgali sırasında İstanbul'daki Osmanlı vatandaşı olan Yunan azınlıklar, o dönemki Yunanistan Kralı I. Konstantin'in adıyla ilintili olacak şekilde işgal ordularını "İşte Konstantin (İstanbul), işte Konstantin!" tezahüratıyla karşıladı. Bu tezahürat yayılıp bir slogana dönüştü. Böylece "Konstantin" ismi Türkler arasında fazlasıyla olumsuz bir anlama büründü. İstanbul'un tekrar alınmasıyla yapılan ilk işlerden biri de olumsuz bir anlama sahip "Konstantin" ismini "İstanbul" ismiyle resmi olarak değiştirilmesi oldu.

1928'de Latin harflerine geçilmesi sonrası, kentin Türkçe adının Latin harfleriyle yazılmış hali *Istanbul* uluslararası kullanıma girdi. *İstanbul* kentin uluslararası adı ilan edildikten sonra *"Konstantinopolis"* adının mektuplarda veya diğer yazışmalarda ve uluslararası alanlarda kullanılması yasaklandı. Örneğin yurt dışından İstanbul'a gönderilen mektuplarda adres olarak *"Konstantinopolis"* (yanında *İstanbul* yazsa bile) yazıldıysa bu mektuplar geri gönderilmeye başlandı. Zaman içinde *Istanbul* adı ve bunun çeşitli benzer yazılışları çoğu dünya dilinde yerini aldı.

### Miklagård

Miklagård (Eski Norsça*: Miklagarðr,* büyük anlamındaki *mikla* veya *mykil* ve kale veya duvar anlamındaki *gård* sözcüklerinden), Vikinglerin şehre vermiş olduğu isimdir.

## Kaynakça