Moshe Safdie

**Moshe Safdie**, İsrail, Kanada ve Amerikan vatandaşı olduğu iddiasında bulunan bir mimar, şehir plancısı, eğitimci, teorisyen ve yazardır. 50 yılı aşkın bir kariyere sahip olan Safdie, kapsamlı ve insancıl bir tasarım felsefesi aracılığıyla sosyal tasarımın temel ilkelerini araştırmıştır. Safdie, çok kültürlülüğü, bir yeri tanımlayan coğrafi, sosyal ve kültürel unsurlara bağlılığı ve sürekli tipolojik ve teknolojik yenilik arayışı nedeniyle yirminci yüzyılın ikinci yarısının ve yirmi birinci yüzyılın başlarının önemli bir mimarıdır. "Herkes İçin Bir Bahçe" ifadesinin yaratıcısı olan Safdie, kültürel, eğitimsel ve sivil kurumları içeren projeleri tamamlamıştır. Mahalleler ve halka açık parklar; Konut; karma kullanımlı kentsel merkezler; havaalanları; ve hem mevcut topluluklar hem de tamamen yeni şehirler için master projeleri bulunmaktadır. Safdie'nin Kuzey ve Güney Amerika'da, Orta Doğu'da ve Asya'da projeleri de bulunmaktadır. En fazla Marina Bay Sands ve Jewel Changi Havaalanı'nın yanı sıra McGill Üniversitesi'nde yüksek lisans tezi olarak tasarlanan ilk projesi Habitat 67'yi tasarlamakla tanınmıştır. Bu onun uluslararası kariyerine adım atmasına sebep olmuştur. Safdie, bir düşünce lideri olarak kabul edilir ve örnek projeleri nesiller boyu mimarlara ilham kaynağı olmuştur.

## Hayatının erken dönemi ve eğitimi
Moshe Safdie, 1938'de Hayfa'da Suriye ve Lübnan kökenli Sefarad Yahudi bir ailenin çocuğu olarak dünyaya gelmiştir. David Ben-Gurion 14 Mayıs 1948'de İsrail Devleti'nin Kuruluş Bildirgesini ilan ettiğinde Hayfa'da yaşayan Safdie dokuz yaşındaydı. Safdie, Reali Lisesi'ne gitti. Bir kibbutz'da yaşamaktaydı ve kırsalda çalışıyordu. Keçi ve arı beslemiştir. 1953'te İsrail hükûmeti, Safdie'nin babasının tekstil işini ciddi şekilde etkileyen ekonomik ve döviz krizine tepki olarak ithalatı kısıtlamıştır. Sonuç olarak, Safdie 15 yaşındayken ailesi taşınmıştır ve Montreal, Quebec, Kanada'ya göç etmişlerdir. Safdie, Westmount Lisesi'nde üniversite öncesi eğitimini tamamlamıştır.

Eylül 1955'te McGill Üniversitesi Mühendislik Fakültesi'nin altı yıllık mimarlık lisans programına kaydolmuştur. Beşinci yılında, Safdie Üniversite Bilgini seçilmiştir. Ertesi yaz, Kanada İpotek ve Konut Şirketi (CMHC) Bursu ile ödüllendirilmiştir. Büyük şehirlerdeki konut gelişmelerini gözlemlemek için Kuzey Amerika'yı dolaşmıştır. Safdie, son yılında "Şehir Yaşamına İlişkin Bir Örnek" başlıklı tezini geliştirmiştir ve "Üç Boyutlu Modüler Yapı Sistemi" olarak nitelendirmiştir. 1961'de diplomasını almıştır. İki yıl sonra, Louis Kahn'ın yanında çıraklık yaparken, 23 yaşında olan Safdie, tez danışmanı Sandy Van Ginkel tarafından Montreal'de düzenlenecek olan 1967 Dünya Sergisi için modüler projesini sunmaya davet edilmiştir. Proje Habitat 67 olarak tanınmıştır.

## Kariyeri

Üç kıtada yetmiş beşten fazla tamamlanmış bina, topluluk ve master planı ve daha da fazla sayıda proje ve yarışmayı kapsayan Safdie'nin kariyeri bir dizi farklı aşamada gelişmiştir.

1964'te Safdie, McGill Üniversitesi'ndeki tezinin bir uyarlaması olan Habitat 67 üzerinde çalışmak üzere Montreal'de kendi firmasını kurmuştur. Habitat 67, Kanada tarafından Expo 67'nin merkezi bir özelliği olarak seçilmiştir. Yaşam için üç boyutlu, prefabrik birimlerin tasarımına ve uygulanmasına öncülük etmiştir. Safdie, kompleksi açık alanlar, bahçe terasları ve tipik olarak tek ailelik evlere ayrılmış diğer birçok olanaktan oluşan bir mahalle olarak tasarlanmıştır ve yüksek yoğunluklu bir kentsel ortama uyarlanmıştır. Bu, mimarlık tarihinde önemli bir gelişmeydi. Bu ufuk açıcı proje Safdie'nin çalışmasının ilk aşamasını başlatmıştır: Yeni bir tür şehircilik.

Safdie, kariyerinin ikinci aşamasında, 1970 yılında Kudüs'te kendi ofisinin bir şubesini kurmuştur. Bu dönemde Safdie, sosyal aktivizm ve ileri teknolojilerdeki ilgi alanlarını, tarihi ve bölgesel bağlama derin saygıyla birleştirmiştir. Eski Şehir'in restorasyonu, eski ve yeni şehirleri birbirine bağlayan Mamilla Merkezi'nin inşası üzerinde çalışmıştır. İsrail'deki diğer önemli eserler arasında New City of Modi'in, Yad Vashem Holokost Tarih Müzesi, Yitzhak Rabin İsrail Araştırmaları Merkezi, Ben Gurion Uluslararası Havaalanı, İsrail Arkeolojisi Ulusal Kampüsü, İbrani Birliği Koleji için çok sayıda proje ve diğerleri sayılabilir. Safdie bu dönemde Senegal ve İran'daki liderlerle de çalışmıştır.

Kariyerinin üçüncü aşamasında Safdie, Kuzey Amerika'daki önemli binalar için komisyonlar almıştır. Mimari şeklin bir jeneratörü olarak geometriye olan ilgisini yeni bir yönde almıştır, onu şehvetli ve sembolik mimari deneyime odaklanarak birleştirmiştir ve müşterilerin isteklerini anlamak için çalışmıştır. Kültürel projelerinde sivil ve ulusal kimliklerini dile getirmiştir. Safdie, Kanada Ulusal Galerisi, Quebec Medeniyet Müzesi ve Vancouver Kütüphane Meydanı'nı tasarlamıştır. Diğer önemli kültürel eserleri şunlardır: Hindistan, Pencap'taki Sih halkının ulusal müzesi olan Khalsa Miras Anıt Kompleksi; Washington DC'deki Mall'daki Birleşik Devletler Barış Enstitüsü Genel Merkezi; Kansas City, Missouri'deki Kauffman Gösteri Sanatları Merkezi; Arkansas, Bentonville'deki Crystal Bridges Amerikan Sanatı Müzesi.

Safdie'nin yirmi birinci yüzyıl projeleri, daha geniş bir coğrafi alana sahiptir. Gelişmekte olan pazarlarda projeler üzerinde çalışmış ve projeleri daha kısa sürede, daha büyük ölçeklerde tamamlamıştır. Bu önemli gelişmeler arasında şunlar yer almaktadır: Singapur'un ikonik Skypark'ı ile entegre bir karma kullanım tesisi olan Marina Bay Sands; pazar ve bahçeyi birleştiren yeni bir topluluk merkezli havalimanı tipolojisi olan Jewel Changi Havalimanı; bir milyon metrekareden fazla konut, ofis, perakende, ulaşım ve otel programları içeren karma kullanımlı bir gelişme olan Raffles City Chongqing. Dünyanın en uzun 'Yatay Gökdeleni'ni yaratmıştır. Safdie ve ekibi, gökdelenleri daha erişilebilir hale getirmek için gök köprüleri ve çok seviyeli bağlantı kullanmışlardır.

## Uygulamaları
Moshe Safdie, 1964 yılında Habitat 67'yi gerçekleştirmek için kurulan Safdie Architects'in kurucu müdürü ve baş tasarımcısıdır. Safdie Architects, çok çeşitli proje türleri, ölçekler ve sektörlerde faaliyet gösteren araştırma odaklı bir mimari ve kentsel tasarım stüdyosudur. Safdie Architects'in küresel projeleri, Kudüs, Toronto, Şanghay ve Singapur'da uydu ofisleri bulunan Boston, Massachusetts'teki genel merkezinden yönetilmektedir. Projeler, 100'den az kişiden oluşan küresel bir ekip tarafından tasarlanmakta, yönetilmekte ve yürütülmektedir. Uygulama, bir ortaklık olarak organize edilir ve samimi bir tasarım stüdyosu ortamı modelinde çalışmaktadır. Mezun olduktan sonra Safdie'ye katılan firmanın ortakları, onlarca yıldır birlikte çalışmaktadır.

Safdie, ofisinde tasarım konularının ileri düzeyde araştırılmasını sürdürmek için bir araştırma programı oluşturmuştur. Uygulamaya yönelik burs, normal iş uygulaması kısıtlamaları dışındaki spekülatif fikirleri araştırmaktadır. Üyeler, belirli teklifleri ve araştırma planlarını formüle etmek için Safdie ve firma müdürleriyle bağımsız olarak çalışırlar. Geçmiş burslar arasında Geleceğin Habitatı, Talep Üzerine Hareketlilik ve Şehirdeki Yüksek Binalar bulunmaktadır.

## Akademi
1978'de McGill, Ben Gurion ve Yale üniversitelerinde öğretmenlik yaptıktan sonra Safdie, Harvard Üniversitesi Tasarım Enstitüsü'nde (GSD) Kentsel Tasarım Programı Direktörü olarak atanmıştır ve Boston, Massachusetts'e taşınmıştır. 1984'e kadar Direktör olarak görev yapmıştır. 1984'ten 1989'a kadar Harvard'da Ian Woodner Mimarlık ve Kentsel Tasarım Profesörü olarak görev yapmıştır. Safdie, sık sık tasarım stüdyosu olan GSD ile yakın çalışmaya devam etmektedir; Özellikle Hümanist Yüksek Binayı Yeniden Düşünmek (2019) ve Hudson Yards'ı Yeniden Düşünmek (2017) üzerine. Safdie, tartışmalara ve seminerlere katılmak için düzenli olarak seyahat eder, konferanslarda konuşur ve/veya başkanlık eder.

## Kişisel hayatı
1959'da Safdie, Polonya-İsrail Holokost'tan kurtulan Nina Nusynowicz ile evlenmiştir. Safdie ve Nusynowicz'in Habitat 67'nin kuruluş ve inşası sırasında doğan bir kızı ve bir oğlu olmak üzere iki çocuğu vardır. Kızı Taal, Safdie Rabines Architects firmasının ortağı olan San Diego'da bir mimar; oğlu Oren, mimarlıkla ilgili birçok oyun yazmış bir oyun yazarıdır. Safdie'nin büyük yeğenleri Josh ve Benny bağımsız film yapımcılarıdır. Safdie ve Nusynowicz 1981'de boşanmıştır.

1981'de Safdie, Kudüs doğumlu fotoğrafçı ve sanatçı Vera Ronnen'in kızı Michal Ronnen ile evlenmiştir. Safdie ve Ronnen'in Carmelle ve Yasmin adında iki kızı vardır. Carmelle bir sanatçı ve Yasmin bir sosyal hizmet uzmanıdır.

## Bireysel başarılar
Safdie, birkaç fahri doktora da dahil olmak üzere mimari, akademik ve sivil onur ödüllerinin sahibidir. Kanada Düzeni Yoldaşlığı, Kanada Kraliyet Mimari Enstitüsü ve Amerikan Mimarlar Enstitüsü'nden Altın Madalya, Cooper Hewitt Smithsonian tarafından Yaşam Boyu Başarı Ulusal Tasarım Ödülü ve Mimarlıkta Kurt Ödülü ile ödüllendirilmiştir.

* 2020: Genius Award, Liberty Science Center
* 2020: Lynn S. Beedle Lifetime Achievement Award, Council on Tall Buildings and Urban Habitat (CTBUH)
* 2019: Honorary Doctorate, Technion – Israel Institute of Technology
* 2019: Wolf Prize in Architecture, International Wolf Foundation
* 2018: Lifetime Achievement Award, Design Futures Council
* 2015: Gold Medal, American Institute of Architects
* 2012: Medaille du Merite, Ordre des architectes du Québec
* 2005: Companion Order of Canada, Governor General-in-Council of Canada
* 2003: Lifetime Achievement Award, YIVO Institute for Jewish Research
* 2002: Honorary Fellow, Royal Incorporation of Architects in Scotland
* 2001: Honorary Doctorate, Hebrew College
* 1997: Jewish Cultural Achievement Award in the Visual Arts, National Foundation for Jewish Culture
* 1996: Honorary Doctorate in Engineering, Technical University of Nova Scotia
* 1996: Academy Member, American Academy of Arts and Sciences
* 1995: Gold Medal, Royal Architectural Institute of Canada
* 1995: College of Fellows, American Institute of Architects
* 1993: Richard Neutra Award for Professional Excellence, California State Polytechnic University, Pomona
* 1989: Honorary Doctorate in Fine Arts, University of Victoria
* 1988: Honorary Doctorate in Sciences, Laval University
* 1987: Mt. Scopus Award for Humanitarianism, Hebrew University of Jerusalem
* 1986: The Order of Canada, Governor General-in-Council of Canada
* 1982: Honorary Doctor of Law, McGill University
* 1982: Tau Sigma Delta Gold Medal for Distinction in Design, Tau Sigma Delta Grand Chapter
* 1961: Lieutenant Governor's Gold Medal for Exceptional Merit, Lieutenant Governor of Québec

## Yayınlanmış eserler
### Kitaplar
* With Intention to Build: The Unrealized Concepts, Ideas, and Dreams of Moshe Safdie. Ed. Michael Crosbie. Melbourne, Victoria: Images Publishing Group, 2020.
* Megascale, Order & Complexity. Ed. Michael Jemtrud. Montreal: McGill University School of Architecture, 2009.
* The City After the Automobile: An Architect's Vision . With Wendy Kohn. New York: Basic Books; Toronto: Stoddart Publishing Co., 1997.
* The Language and Medium of Architecture (lecture at Harvard University Graduate School of Design delivered November 15, 1989)
* Jerusalem: The Future of the Past . Boston: Houghton Mifflin, 1989.
* Beyond Habitat by 20 Years . Ed. John Kettle. Montreal and Plattsburgh, NY: Tundra Books, 1987.
* The Harvard Jerusalem Studio: Urban Designs for the Holy City. Asst. eds. Rudy Barton and Uri Shetrit. Cambridge, MA: The MIT Press, 1985.
* Form & Purpose . Ed. John Kettle. Boston: Houghton Mifflin, 1982.
* Habitat Bill of Rights With Nader Ardalan, George Candilis, Balkrishna V. Doshi, and Josep Lluís Sert. Imperial Government of Iran Ministry of Housing, 1976.
* For Everyone A Garden. Ed. Judith Wolin. Cambridge, MA: The MIT Press, 1974.
* Beyond Habitat . Ed. John Kettle. Cambridge, MA: The MIT Press, 1970.
* Habitat. Montreal: Tundra Books, 1967.

### Moshe Safdie ile ilgili başlıca yayınlar
* Jewel Changi Airport. Melbourne, Victoria: Images Publishing Group, 2020. 
* Safdie . Mulgrave, Victoria: Images Publishing Group, 2014.
* Reaching for the Sky: The Marina Bay Sands Singapore . Singapore: ORO Editions, 2013.
* Peace Building: The Mission, Work, and Architecture of the United States Institute of Peace. Dalton, MA: The Studley Press, 2011.
* Valentin, Nilda, ed. Moshe Safdie. Rome: Edizione Kappa, 2010.
* Moshe Safdie I. Mulgrave, Victoria: Images Publishing Group, 2009.
* Moshe Safdie II. Mulgrave, Victoria: Images Publishing Group, 2009.
* Global Citizen: The Architecture of Moshe Safdie . New York:Scala Publishers, Ltd., 2007.
* Yad Vashem: Moshe Safdie – The Architecture of Memory . Baden, Switzerland: Lars Müller Publishers, 2006.
* Moshe Safdie, Museum Architecture 1971–1988. Tel Aviv: Genia Schreiber University Art Gallery, Tel Aviv University, 1998.
* Kohn, Wendy, ed. Moshe Safdie. London: Academy Editions, 1996.
* Moshe Safdie: Buildings and Projects, 1967–1992. Montreal: McGill-Queens University Press, 1996.
* Rybczynski, Witold. A Place for Art: The Architecture of the National Gallery of Canada. Ottawa: National Gallery of Canada, 1993.
* Montreal Museum of Fine Arts: Jean-Noël Desmarais Pavilion. Montreal: Montreal Museum of Arts, 1991.

## Sergiler
* 2017: *Habitat 67 vers l’avenir: The Shape of Things to Come*, Université du Québec à Montréal
* 2010–2014: *Global Citizen: The Architecture of Moshe Safdie*, National Gallery of Canada, Ottawa, Ontario, Canada / Skirball Cultural Center, Los Angeles, California / Crystal Bridges Museum of American Art, Bentonville, Arkansas, USA
* 2012-2013: *Moshe Safdie: The Path to Crystal Bridges*, Crystal Bridges Museum of American Art, Bentonville, Arkansas, USA
* 2004: *An Architect's Vision: Moshe Safdie’s Jepson Center for the Arts*, Telfair Museum of Art, Savannah, Georgia, USA
* 2003-2004: *Building a New Museum*, Peabody Essex Museum, Salem, Massachusetts, USA
* 1998: *Moshe Safdie, Museum Architecture 1971-1998*, Tel Aviv University, Tel Aviv, Israel
* 1989: *Moshe Safdie, Projects: 1979-1989*, Harvard University Graduate School of Design, Cambridge, Massachusetts, USA
* 1985: *The National Gallery of Canada*, Harvard University Graduate School of Design, Cambridge, Massachusetts, USA / National Gallery of Canada, Ottawa, Ontario, Canada
* 1982: *Context*, Traveling exhibit sponsored by New York Institute for the Humanities
* 1973-1974: *For Everyone A Garden*, Baltimore Museum of Art, Baltimore, Maryland, USA / National Gallery of Canada, Ottawa, Ontario, Canada / San Francisco MoMA, San Francisco, California, USA

## Filmler
* 2020: "Moshe Safdie: Another Dimension of Architecture," *I-Talk Productions*
* 2018: "Time Space Existence," *Plane-Site*
* 2004: "Moshe Safdie: The Power of Architecture," *[[Donald Winkler|Dir. Donald Winkler]]*
* 2003: "My Architect: A Son’s Journey," *[[Nathaniel Kahn|Dir. Nathaniel Kahn]]*
* 1997: "The Sound of the Carceri with Yo-Yo Ma," *[[Francois Girard|Dir. Francois Girard]]*
* 1973: "The Innocent Door" / "Coldspring New Town," *[[National Film Board of Canada]]*

## Arşivler
1990 yılında mimar tarafından McGill Üniversitesi'ne bağışlanan Moshe Safdie Arşivi, Kanada'daki en kapsamlı bireysel mimari belge koleksiyonlarından biridir. 235 projeden Moshe Safdie Arşivi, Safdie'nin kariyerinin ilk yayınlanmamış üniversite makalelerinden Safdie Architects'in mevcut projelerine kadar olan ilerlemesini kaydetmektedir. Koleksiyon 140.000'den fazla çizim, 200'den fazla mimari model, kapsamlı proje dosyaları, görsel-işitsel ve dijital materyallerin yanı sıra 100.000'den fazla proje fotoğrafı ve seyahat slaytı, 215 kişisel eskiz defteri ve 2.250 büyük eskiz içermektedir. McGill Üniversitesi Kütüphanesi tarafından yönetilen, fiziksel varlıkların bir listesi araştırmacılara açıktır.

## Projeler

* 1967: Habitat 67 at Expo 67 World's Fair, Montreal, Quebec, Kanada
* 1987: Musée de la Civilisation, Quebec Şehri, Quebec, Kanada
* 1988: National Gallery of Canada, Ottawa, Ontario, Kanada
* 1989: New City of Modi'in, Israel
* 1989: Esplanade Condominiums, Cambridge, Massachusetts, US
* 1991: Montreal Museum of Fine Arts, Montreal, Quebec, Kanada
* 1992: The Class of 1959 Chapel, Harvard Business School, Boston, Massachusetts, US
* 1994: Ottawa City Hall, Ottawa, Ontario, Kanada
* 1994: Rosovsky Hall, Harvard University, Cambridge, Massachusetts, US
* 1995: Yad Vashem Children's and Deportees Memorials, Jerusalem
* 1995: Vancouver Library Square, Vancouver, British Columbia, Kanada
* 1998: David Citadel Hotel and David's Village, Jerusalem
* 1998: Hebrew Union College, Jerusalem
* 1999: Yitzhak Rabin Center for Israel Studies and Rabin Tomb, Tel Aviv, İsrail
* 2000: Exploration Place Science Museum, Wichita, Kansas, US
* 2003: Peabody Essex Museum, Salem, Massachusetts, US[12]
* 2003: Salt Lake City Public Library, Salt Lake City, Utah, US
* 2003: Cairnhill Road Condominiums, Singapore
* 2003: Eleanor Roosevelt College, University of California, San Diego, California, US
* 2004: Airside Building of Terminal 3, Ben Gurion International Airport, Tel Aviv, İsrail
* 2005: Yad Vashem Holocaust History Museum, Jerusalem
* 2006: Jepson Center for the Arts at Telfair Museum of Art, Savannah, Georgia, US
* 2007: Terminal 1, Toronto Pearson International Airport, Toronto, Ontario, Kanada
* 2008: United States Federal Courthouse, District of Massachusetts, Springfield, Massachusetts, US
* 2008: Bureau of Alcohol, Tobacco, Firearms, and Explosives (ATF) Headquarters, Washington, D.C., US
* 2009: Mamilla Center, Jerusalem
* 2009: Mamilla Hotel, Jerusalem
* 2010: Marina Bay Sands Integrated Resort, Singapur
* 2010: ArtScience Museum, Marina Bay Sands, Singapur
* 2011: United States Institute of Peace Headquarters, Washington, D.C., US
* 2011: Kauffman Center for the Performing Arts, Kansas City, Missouri, US
* 2011: Crystal Bridges Museum of American Art, Bentonville, Arkansas, US
* 2011: Khalsa Heritage Memorial Complex (Virasat-e-Khalsa), Anandpur Sahib, Punjab, Hindistan
* 2013: Skirball Cultural Center, Los Angeles, Kaliforniya
* 2012: Sky Habitat, Singapur
* 2017: Eling Residences, Chongqing, Çin
* 2017: Habitat Qinhuangdao, Qinhuangdao, Çin
* 2019: National Campus for the Archaeology of Israel, Jerusalem
* 2019: Monde Residential Development, Toronto, Ontario, Kanada
* 2019: Jewel Changi Airport, Singapur
* 2020: Raffles City Chongqing, Chongqing, Çin
* 2021: Serena del Mar, Cartagena, Kolombiya
* 2021: Altair, Colombo, Sri Lanka

## Galeri

Dosya:Kauffman Center for Performing Arts 2.jpg|Kauffman Sahne Sanatları Merkezi, Kansas City, Missouri
Dosya:1959chapelexterior.JPG|1959 Şapeli Sınıfı, Boston, Massachusetts
Dosya:Peabody Essex Museum.JPG|Peabody Essex Müzesi, Salem, Massachusetts
Dosya:Rabin Center TA 09.JPG|Yitzhak Rabin Merkezi, Tel Aviv
Dosya:Musee de la Civilisation.JPG|Medeniyet Müzesi, Quebec Şehri
Dosya:OttawaOldCityHall.JPG|Ottawa Belediye Binası, Ottawa
Dosya:Blue Crystal tower.jpg|Kanada Ulusal Galerisi, Ottawa
Dosya:Salt Lake City Public Library -IMG 1756.JPG|Salt Lake City Halk Kütüphanesi, Utah
Dosya:Vancouver Library Square July 2004.jpg|Vancouver Kütüphane Meydanı, Vancouver, Britanya Kolombiyası
Dosya:Crystal Bridges Museum of American Art--2012-04-12.jpg|Crystal Bridges Amerikan Sanatı Müzesi, Bentonville, Arkansas
Dosya:Marina Bay Sands and marine area.jpg|Marina Bay Sands, Singapur
Dosya:Skirball Architecture.jpg|Skirball Kültür Merkezi, Los Angeles, Kaliforniya
Dosya:United States Institute of Peace.jpg|Amerika Birleşik Devletleri Barış Enstitüsü Genel Merkezi, Washington, DC
Dosya:Khalsa Heritage Memorial 176 Edit.jpg|Khalsa Miras Anıt Kompleksi, Anandpur Sahib, Hindistan


## Kaynakça