1982 Hama Katliamı

**Hama katliâmı** (Arapça: مجزرة حماة *Ahdas Hamah*), 2 Şubat 1982'de Suriye hükûmetinin Müslüman Kardeşler'in Hama şehrinde başlattığı ayaklanmayı bastırmak amacıyla saldırarak binlerce kişiyi öldürdüğü katliam. Uluslararası Af Örgütü'ne göre ölenlerin sayısı 10.000-25.000 arasında olmasına rağmen gerçek rakam bunun çok üstünde veya altında olabilir. Suriye hükûmeti ölenlerin sayısı hakkında resmî bir açıklama yapmamıştır.

## Arka plan
Baasçılığı, Arap milliyetçiliği ve Arap sosyalizmini savunan Suriye Baas Partisi, 1940'tan bu yana Sünni İslamcı bir ideolojiyi savunan Müslüman Kardeşler grubuyla çatışıyordu. İki grup arasında temelde karşıtlıklar vardı. Baas Partisi laik ve milliyetçiydi. Müslüman Kardeşler, diğer İslamcı gruplar gibi, milliyetçiliği İslam dışı olarak görüyor ve dini, siyaset ve hükümetten ayrılamaz olarak görüyordu. Baas Partisi üyelerinin çoğu mütevazı, silik geçmişlere sahipti ve radikal ekonomik politikaları destekliyordu. Sünni Müslümanlar ise Suriye'nin pazar yerlerine ve topraklarına hakimdi ve hükümetin ekonomiye müdahalesini kendi çıkarlarını tehdit eden bir şey olarak görüyorlardı. Sünni ileri gelenlerin hepsi köktendinciliğe inanmıyordu, ama inanmayanlar bile çoğu zaman İhvan'ı Baas'a karşı kullanışlı bir araç olarak görüyordu.

Özellikle Hama şehri toprak muhafazakarlığının ve Müslüman Kardeşler'in kalesiydi ve uzun zamandır Baas devletinin korkusuz bir muhalifiydi. İki taraf arasındaki ilk tam ölçekli çatışma, Baas Partisinin Suriye'de ilk kez iktidara geldiği 1963 darbesinden kısa bir süre sonra gerçekleşti. Nisan 1964'te Hama'da Müslüman isyancıların yollara barikat kurduğu, yiyecek ve silah stokladığı, şarap dükkanlarını yağmaladığı isyanlar çıktı. Bir İsmaili Baas militanının öldürülmesinden sonra isyanlar yoğunlaştı ve isyancılar Hama'daki Baas Partisinin her kalıntısına saldırdı. İsyanı bastırmak için tanklar getirildi ve Müslüman Kardeşler'in 70 üyesi öldürüldü, çok sayıda kişi yaralandı veya esir alındı, çok daha fazlası da yeraltına saklandı.

Hama'daki çatışmaların ardından zaman zaman hükümet güçleri ile çeşitli İslami mezhepler arasında çatışmalar yaşandı. Ancak daha ciddi bir sorun, Suriye'nin 1976'da Lübnan'ı işgal etmesinden sonra ortaya çıktı. Ekim 1980'de Halep dini hiyerarşisinin saygın bir üyesi olan Muhammed el-Beyanuni, İslami Cephe'nin Genel Sekreteri oldu. Ancak örgütün önde gelen ismi, Müslüman Kardeşler'in Genel Sorumlusu Adnan Sadeddin olarak kaldı. İslam Cephesi'nin baş ideoloğu, 1970'lerin ortalarında Sadeddin ile birlikte kuzeydeki militanların lideri olan Hama'lı tanınmış bir din alimi olan Said Havva'ydı. Mervan Hadid ve Muhammed el-Hamid gibi rejim karşıtı aktivistlerin görüşleri de dikkatle dinlendi.

1976'dan 1982'ye kadar Sünni İslamcılar, "uzun terör saldırısı" olarak adlandırılan bir süreçte Suriye'deki Baas Partisi kontrolündeki hükümete karşı savaştı. 1979 yılında İhvan, ülke içinde birçok şehirde askeri yetkililere ve hükümet yetkililerine yönelik gerilla faaliyetlerine girişti. Sonuçta ortaya çıkan hükümet baskısı, kötüye kullanma taktikleri, işkence, toplu tutuklamalar ve özellikle önde gelen cami vaizlerinin seçici bir şekilde öldürülmesini içeriyordu. Temmuz 1980'de 49 sayılı Kanun'un onaylanmasıyla Müslüman Kardeşler'e üyelik ölüm cezası gerektiren bir suç haline getirildi.

1980'lerin ilk yıllarında Müslüman Kardeşler ve diğer çeşitli İslamcı gruplar hükümete ve yetkililerine karşı vur-kaç ve bombalı saldırılar düzenlediler. Bunların arasında 26 Haziran 1980'de Mali Devlet Başkanı için düzenlenen resmi bir resepsiyon sırasında Devlet Başkanı Hafız Esad'a yönelik neredeyse başarıya ulaşan suikast girişimi de vardı. Makineli tüfek ateşinin isabet etmemesi üzerine Esad'ın kaçarak bir el bombasını tekmelediği, korumasının ise bir diğerinin patlamasını engellediği iddia ediliyor. Sadece hafif yaralarla kurtulan Esad'ın intikamı hızlı ve acımasız oldu. Sadece birkaç saat sonra çok sayıda tutuklu İslamcı (raporlara göre 600 ila 1000 tutuklu) Tadmor Hapishanesi'ndeki hücrelerinde, Cumhurbaşkanı'nın kardeşi Rıfat Esad'a sadık birlikler tarafından idam edildi. 1981 yılında gerçekleşen katliamda ise 300'den fazla Hama sakini Baas güvenlik güçleri tarafından öldürülmüştü.

## Hama'da isyancıların saldırısı
Hama katliamı olayları 2 Şubat 1982'de başladı. Eski şehirde arama yapan bir ordu birliği, yerel gerilla komutanı Ömer Cevdet'in (kod adı Ebu Bekir) saklandığı yeri buldu ve pusuya düşürüldü. Diğer isyancı hücrelere de telsizle haber verildi ve çatıdaki keskin nişancılar muhtemelen yirmi kadar Suriye askerini öldürdü. Ebu Bekir'i kuşatmak için takviye kuvvetler gönderildi ve Ebu Bekir Hama'da genel bir ayaklanma emri verdi. Camilerde ezan okunurken hoparlörlerden Baas'a karşı cihat çağrısı yapıldı, yüzlerce İslamcı isyancı hükümet yetkililerinin ve Baas Partisi liderlerinin evlerine saldırdı, polis karakollarını bastı ve cephanelikleri yağmaladı. Özellikle kuzeydeki kentlerde hükümet binalarına, kooperatif mağazalarına, polis karakollarına ve ordu birliklerine saldırılar düzenlediler, gösteriler düzenlediler ve dükkân ve okulların büyük çapta tatil edilmesine neden oldular. Militanlara Irak ordusu kamplarında sağlanan eğitimden zaten yararlanan Müslüman Kardeşler, Irak'tan silah ve mali kaynaklar şeklinde kapsamlı yardım alacağının da garantisini aldı. 2 Şubat sabahının şafağında, yaklaşık 70 önde gelen Baasçı öldürülmüş ve İslamcı isyancılar ve diğer muhalif aktivistler Hama'yı "kurtarılmış bir şehir" ilan ederek Suriyelileri "kâfirlere" karşı ayaklanmaya çağırmışlardı.

## Katliam

Yazar Patrick Seale'e göre, "Hama'ya gönderilen her parti çalışanı, her paraşütçü, bu sefer İslamcı militanlığın şehirden sökülüp atılması gerektiğini biliyordu, bedeli ne olursa olsun." Ordu harekete geçirildi ve Devlet Başkanı Hafız Esad, Rıfat'ın özel kuvvetlerini, seçkin ordu birliklerini ve Muhaberat ajanlarını şehre gönderdi. Suriye hükümeti saldırı öncesinde kentin teslim olması çağrısında bulunmuş ve kentte kalan herkesin isyancı olarak değerlendirileceği uyarısında bulunmuştu. Hama, üç hafta boyunca 12.000 asker tarafından kuşatıldı. ilk hafta "şehrin kontrolünü yeniden ele geçirmekle", son iki hafta ise "isyancıları avlamakla" geçti. Savaşın ortasında Hama'da bulunan gazeteci Robert Fisk, yaygın yıkımdan kaçan sivilleri anlattı.

Uluslararası Af Örgütü'nün haberine göre, Suriye ordusu, piyade ve tankların dar sokaklardan geçişini kolaylaştırmak için eski şehir merkezini havadan bombaladı.  Çatışmaların ilk dört gününde binalar tanklar tarafından yıkıldı. Eski şehrin büyük bir kısmı yıkıldı. Ayrıca hükümet güçleri tarafından hidrojen siyanür kullanıldığına dair kanıtlanmamış raporlar da vardır.

Rıfat'ın güçleri şehri top atışlarıyla kuşattı, bombaladı ve ardından hayatta kalan Müslüman Kardeşler üyelerini ve destekçilerini bulmak için enkazları taradı. İsyancıların hala eski şehrin altındaki tünellerde saklandığından şüphelenerek, bu tünellerin içine dizel yakıtı pompalattı ve kaçan militanları bombalamak için girişlerine tanklar yerleştirdi. Rıfat Esad'a sadık Alevi birlikleri, şehre girdi ve ayrım gözetmeksizin binlerce Sünni sivili katletti.

Hükümet güçlerinin ayrım gözetmeksizin gerçekleştirdiği bombardımanda şehrin birçok semti, caddesi, tarihi alanı, camisi ve kilisesi yerle bir oldu. Azm Sarayı büyük hasar gördü. Baasçı paramiliterler haftalarca yağmalamaya devam etti ve çok sayıda aile topluca infaz edildi. Baasçı muhalif Ekrem el-Havrani, rejimin saldırılarında siyasi eğilimleri ne olursa olsun kadınların, çocukların ve tüm Hama halkının ayrım gözetmeksizin hedef alındığını ileri sürdü. Havrani'ye göre Baas Partisi üyeleri bile Hafız Esad'ın emrettiği "vahşi katliamın" kurbanıydı.

## Kayıplar
Hama katliamı sonucunda ölenlerin sayısı kesin değildir, çeşitli kaynaklara göre 7.000 ile 35.000 arasında değişmektedir. Olaylardan hemen sonra bölgeye gelen İngiliz gazeteci Robert Fisk ölü sayısını en fazla 10 bin olarak tahmin ederken, New York Times gazetesi ölü sayısının 20 bine kadar olabileceğini tahmin etti. Amerikalı gazeteci Thomas Friedman'a göre ise Rıfat Esad 38.000 kişinin yaşamını kaybettiğini açıkladı. Suriye İnsan Hakları Komitesi'nin rakamlarına göre ise ölülerin sayısı 30.000 ile 40.000 arasındadır.

## Sonrası
Katliam sırasında askeri operasyonlarda şehrin yaklaşık üçte ikisi yıkıldı. Hama katliamından sonra İslam devrimi ezildi ve o tarihten bu yana İhvan-ı Müslimin sürgünde faaliyet göstermekte, diğer muhalif gruplar ise ya teslim olmuş ya da saklanmaktadır. Suriye'deki hükümet tutumları ayaklanma sırasında önemli ölçüde sertleşti ve Esad, 1990'larda bir ekonomik serbestleştirme programı başlatılmış olmasına rağmen, iktidarının geri kalanında siyasi taktiklerdense baskıya daha fazla güvendi.

Katliamın ardından isyancıların saflarında zaten belirgin olan dağınıklık daha da arttı ve isyancı gruplar arasında şiddetli iç bölünmeler yaşandı. Özellikle katliamın caydırıcı etkisi ve ülkenin geri kalanında Hama isyancılarını destekleyen hiçbir Sünni ayaklanmasının yaşanmadığının anlaşılması, İhvan davası açısından oldukça zararlı oldu. İsyancı grupların üyelerinin çoğu ülkeden kaçtı veya sürgünde kaldı, çoğunluk İran'a, kalanları ise Amerika Birleşik Devletleri, Birleşik Krallık ve Almanya'ya gitti. Silahlı mücadeleden vazgeçen en büyük muhalif grup olan Müslüman Kardeşler, iki fraksiyona bölündü. Diğer fraksiyondan daha ılımlı olan ve uluslararası Müslüman Kardeşler tarafından tanınan bir fraksiyon, nihayetinde karargâhını İngiltere'ye kurdu ve bugün de orada bulunuyor. Daha az ılımlı fraksiyon ise karargâhını İran'a kurdu ve Londra merkezli ana akıma yeniden katılmadan önce, İran hükümetinin desteğiyle birkaç yıl boyunca askeri yapısını korudu.

Uluslararası alanda Hama katliamı, Esad hükümetinin insan hakları ihlallerinin ve acımasız baskısının sembolü haline geldi. Suriye'de katliamdan söz edilmesi kesinlikle yasaklandı ama olayların genel hatları ve her iki taraftaki çeşitli taraflı versiyonları ülke çapında gayet iyi biliniyor. Katliam kamuoyuna nakledilirken sadece "olaylar" olarak anılıyor veya Hama'daki "olay" olarak ifade ediliyor. 2012 yılında Soykırım Gözlemevi'nden Profesör Gregory Stanton, Hama katliamını 'soykırımsal bir katliam' olarak nitelendirdi ve ayrıca bu yöntemlerin rejimin Suriye İç Savaşı sırasında gelecekte toplu katliamlar yapmasına yol açabileceğini belirtti.

## Ayrıca bakınız
* Müslüman Kardeşler (Suriye)
* 1964 Hama isyanı
* Suriye'deki İslamcı ayaklanma
* 1981 Hama Katliamı
* El-Kubeyr Katliamı
* Kamışlı Olayı
* Suriye İç Savaşı

## Kaynakça