Belarus direniş hareketleri

**Belarus direniş hareketleri**, çağdaş Belarus (Beyaz Rusya) topraklarındaki direniş hareketleridir. Belarus'ta direnişin ortaya çıkmasındaki en büyük etken bölgedeki savaşların (Büyük Kuzey Savaşı ve Lehistan Veraset Savaşı gibi) bölgesel ekonomiye büyük bir darbe vurmasıydı. Ayrıca Rus orduları, kaçak köylülerin geri dönmesi bahanesiyle Polonya-Litvanya Birliği altındaki Belarus topraklarına akınlar düzenliyordu. 18. yüzyılın ortalarında, modern Belarus topraklarında direniş neredeyse kalıcı hale geldi.

Polonya-Litvanya Birliği'nin bağımsızlığını kurtarmaya yönelik son girişim, Tadeusz Kościuszko liderliğindeki 1794'teki ulusal Polonya-Belarus-Litvanya ayaklanmasıydı, ancak bu ayaklanma bastırıldı.

Nihayetinde, 1795'te Polonya komşuları tarafından paylaştırıldı. Böylece, Rusya Büyük Dükü III. İvan tarafından Rusya'nın Tatar boyunduruğundan kurtarılmasından beri Rus çarlarının devam ettirdiği "Rus topraklarını toplama" çabası içerisinde tüm toprakları Rus İmparatorluğu tarafından ilhak edilen Belarus'un tarihinde yeni bir dönem başladı.

## Rus İmparatorluğu'na karşı direniş

Rus idaresi altında Belarus toprakları Minsk, Vitebsk, Mogilyov ve Grodno *[[guberniya]]larına* bölündü. Belaruslular, Napolyon'un işgaline karşı gerilla hareketinde aktiftiler ve Kasım 1812'de Berezina Nehri'ni geçerken Büyük Ordu'nun kalıntılarını yok etmek için ellerinden geleni yaptılar.  Napolyon'un yenilgisiyle, Beyaz Rusya yeniden Rus İmparatorluğu'nun bir parçası oldu ve Belarus'un guberniyaları Kuzeybatı Krayı'nın bir parçası haline geldi. Belaruslu asillerin başlattığı 1830 ve 1863'teki Rus karşıtı ayaklanmalar, hükûmet güçleri tarafından bastırıldı.

I. Nikolay ve III. Aleksandr dönemlerinde, Ortodoksluğa dönüşü içeren polonizasyondan arındırma ve Ruslaştırma politikaları nedeniyle ulusal kültürler bastırılmış olsa da, 19. yüzyıla modern Belarus ulusunun yükselişi ve ulusal özgüven hakim oldu. Jan Czeczot, Władysław Syrokomla ve Konstanty Kalinowski dahil olmak üzere bir dizi yazar Belarusça eserler vermeye başladı.

1840'larda bir Ruslaştırma girişiminde I. Nikolay, *Belarus* teriminin kullanılmasını yasakladı ve bölgenin adını "Kuzey-Batı Bölgesi" olarak değiştirdi. Ayrıca devlet okullarında Belarusçanın kullanılmasını yasakladı, Belarusça yayınlara karşı bir sefer yürüttü ve Polonya yönetimi altında Katolikliğe geçenlere yeniden Ortodoks inancına dönmeleri için baskı yapmaya çalıştı. 1863'te ekonomik ve kültürel baskı, Kalinowski liderliğindeki bir isyana dönüştü. Başarısız olan isyandan sonra, Rus hükûmeti 1864'te Belarusçayı Kiril alfabesine geçirdi ve Latin alfabesinin kullanımını yasakladı.

## I. Dünya Savaşı sonrası direniş

I. Dünya Savaşı, Belarus kültürünün yeşermeye başladığı kısa bir dönemdi. Alman yönetimi, daha önce Rusya'da yasak olan Belarusça eğitim veren okullara izin verdi; Polonya askeri yönetimi tarafından yeniden yasaklandıkları 1919 yılına kadar bir dizi Belarusça okul kuruldu. I. Dünya Savaşı'nın sonunda, Brest-Litovsk Antlaşması'na göre Belarus hala Almanlar tarafından işgal edilmişken, Alman Mitteleuropa planının bir parçası olarak 25 Mart 1918'de kısa ömürlü Belarus Halk Cumhuriyeti ilan edildi.

Aralık 1918'de Almanların Ober Ost bölgesinden çekilmesiyle Mitteleuropa'dan vazgeçildi ve sonraki birkaç yıl boyunca yeni yaratılan siyasi boşlukta Belarus toprakları çeşitli ulusal ve yabancı hiziplerin mücadelesine tanık oldu. 2 Ocak 1919'da Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti ilan edildi ve sonraki ay lağvedildi. Topraklarının bir kısmı Rusya SFSC'ye dahil edildi ve bir kısmı yaygın olarak *Litbel* olarak bilinen Litvanya-Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'ni oluşturmak için Litvanya SSC'ye katıldı. Belarus Ulusal Cumhuriyeti Litbel ile karşı karşıya gelirken, yabancı güçler kendi toprakları olarak gördükleri yerleri geri almaya hazırlanıyorlardı: Polonyalılar batıdan, Ruslar doğudan Belarus üzerine yürüdü.

Sonunda, galip gelen yabancı güçler oldu. Kızıl Ordu 5 Ocak 1919'da Minsk'e girdiğinde, Belarus Ulusal Cumhuriyeti'nin Rada'sı (Meclis) önce Kaunas'a, ardından Berlin'e ve son olarak Prag'a sürgüne gitti. Birkaç ay sonra, Ağustos ayında, bu kez batıdan ilerleyen Polonya kuvvetlerinin baskısı nedeniyle Litbel de feshedildi.

SSCB içinde ülkenin adı *[[Beyaz Rusya Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti]]* idi. BSSC, Beyaz Rusya Sosyalist Sovyet Cumhuriyeti adıyla 1 Ocak 1919'da Smolensk'te ilan edildi. Viačasłaŭ Adamovič, Belarus birliklerinin Minsk'te Sovyetlere karşı askerî eylemlerini planladı, başlattı ve aynı zamanda Zialony Dub (Yeşil Meşe) partizan birliğinin kurucusuydu. 1918 veya 1919'da bir ara Sergiusz Piasecki, ataman Adamovič liderliğindeki Sovyet karşıtı Zialony Dub'a katılarak Belarus'a döndü. 8 Ağustos 1919'da Polonya Ordusu birlikleri Minsk'i ele geçirdiğinde, Adamovič onlarla işbirliği yapmaya karar verdi. Böylece Polonya ordusunda Belaruslulardan oluşan birimler oluşturuldu ve Piasecki, Varşova piyade harbiye okuluna transfer edildi. 1920 yazında, Polonya-Sovyet Savaşı sırasında Piasecki, Radzymin Muharebesi'nde savaştı. I. Dünya Savaşı'ndan sonra bağımsız bir hükûmet kuran Polonya ile eski Rus İmparatorluğu arasındaki sınırlar, Milletler Cemiyeti tarafından tanınmadı. Rusya ve Almanya'ya karşı bir siper oluşturmak için bir Doğu Avrupa bloğu oluşturan bir federasyon (Międzymorze) tasavvur eden Józef Piłsudski, 1920'de Ukrayna üzerine ilerleyerek Kiev taarruzunu gerçekleştirdi, ancak bir Kızıl Ordu karşı saldırısı tarafından karşılandı ve neredeyse Varşova'ya kadar geri itildi. Ancak Piłsudski, Varşova Muharebesi'nde Sovyet ilerlemesini durdurdu ve saldırıya devam etti. Nihayetinde, Polonya-Sovyet Savaşı'nı sona erdiren Riga Antlaşması, Belarus'u Polonya ve Sovyetler Birliği arasında ikiye böldü. Sonraki iki yıl boyunca BUC, Belarus'ta bir ulusal ayaklanma için hazırlandı ve hazırlıklarını ancak Milletler Cemiyeti 15 Mart 1923'te Sovyetler Birliği'nin batı sınırlarını tanıdığında durdurdu.

## II. Dünya Savaşı sırasında direniş

Sovyetler Birliği, Molotov-Ribbentrop Paktı'nın gizli protokolünün şartlarına uygun olarak 17 Eylül 1939'da Polonya'yı işgal ettiğinde, doğu Polonya'nın çoğu BSSC'ye ilhak edildi. I. Dünya Savaşı sırasındaki Alman işgali zamanlarına benzer şekilde, Belarusça dili ve Sovyet kültürü bu kısa dönemde görece bir refah yaşadı. Ekim 1940'ta, okulların %75'inden fazlası Belarusça eğitim veriyordu, ayrıca Belarusluların yaşamadığı bölgelerde (örneğin Łomża çevresinde) Rutenizasyon programları başlatılmıştı. Yirmi aylık Sovyet yönetiminin ardından, Almanya ve Mihver kuvvetleri 22 Haziran 1941'de Sovyetler Birliği'ni işgal etti. Sovyet yetkilileri, Belarus nüfusunun yaklaşık %20'sini derhal tahliye etti ve tüm yiyecek kaynaklarını yok etti. Ülke, özellikle çatışmalar ve Alman işgali sırasında büyük zarar gördü. Kanlı kuşatma savaşlarının ardından, Ağustos 1941'in sonunda bugünkü Belarus topraklarının tamamı Almanlar tarafından işgal edildi.

II. Dünya Savaşı sırasında Naziler, BUC'ye benzer sembollere sahip bir kukla Belarus hükûmeti olan Belarus Merkez Konseyi'ni kurdu. Ancak gerçekte, Almanlar Belarus'a acımasız bir ırkçı rejim dayattı ve yaklaşık 9.000 köyü yaktı, 380.000 kadar insanı köle işçiliği için sınır dışı etti ve yüzbinlerce sivili daha öldürdü. Merkez Konsey'e bağlı yerel polis, bu suçların çoğunda yer aldı. Belarus'un önceden çok sayıda olan ve tahliye edilmeyen Yahudi nüfusunun neredeyse tamamı öldürüldü. Bir Yahudi gettosunda Nazilere karşı ilk ayaklanmalardan biri 1942'de, Belarus'taki küçük Lahva kasabasında meydana geldi.

İşgalin ilk günlerinden beri, güçlü ve giderek daha iyi koordine edilen bir Belarus direniş hareketi ortaya çıktı. Ormanda ve bataklıklarda saklanan partizanlar, Alman ikmal hatlarına ve iletişimlerine ağır hasar verdiler, demiryolu raylarını, köprüleri, telgraf tellerini bozdular, ikmal depolarına, yakıt depolarına ve nakliye araçlarına saldırdılar ve Alman askerlerini pusuya düşürdüler, ancak tüm Alman karşıtı partizanlar Sovyet yanlısı değildi. II. Dünya Savaşı'nın tamamındaki en büyük  partizan sabotaj eylemi olan, 30 Temmuz 1943'teki sözde Osipowicze saptırmasında erzak taşıyan dört Alman treni ve birkaç Tiger tankı imha edildi. Partizan faaliyetleriyle mücadele etmek için Almanlar, önemli bir miktarda askeri ön cephenin arkasına çekmek zorunda kaldı. 22 Haziran 1944'te, büyük bir Sovyet taarruzu olan Bagration Harekatı başlatıldı ve Ağustos ayı sonuna kadar Belarus topraklarının tamamı yeniden Rusların kontrolü altına alındı. 1944'ten sonra, yüz bin Polonyalı Belarus'tan sınır dışı edildi. Nazilerin II. Dünya Savaşı sırasındaki Belarus direnişiyle mücadele etme çabalarının bir parçası olarak, yerel işbirlikçilerden oluşan özel birimler Otto Skorzeny tarafından Sovyet arka saflarına sızmak üzere eğitildi. 1944'te otuz Belaruslu işbirlikçi (Čorny Kot (kara kediler) olarak biliniyorlardı ve kişisel olarak Michał Vituška'nın önderliğindeydiler), Luftwaffe tarafından Bagration Harekatı sırasında Belarus'u çoktan özgürleştirmiş olan Kızıl Ordu hatlarının arkasına havadan indirildi. Kızıl Ordu'nun gerisindeki düzensizlik nedeniyle başlangıçta bir miktar başarı elde ettiler ve Alman eğitimli diğer bazı Belarus milliyetçi birimleri de 1945'te Białowieża Ormanı'ndan geçerek Sovyet arka hatlarına sızdı, ancak NKVD bu birimlerin içine çoktan sızmıştı.

Toplamda, Belarus II. Dünya Savaşı'nda neredeyse tüm entelektüel seçkinleri de dahil olmak üzere savaş öncesi nüfusunun dörtte birini kaybetti, yaklaşık 9.200 köy ve 1.2 milyon ev yıkıldı ve Minsk ve Vitebsk gibi büyük şehirlerin binalarının ve altyapısının yaklaşık %80'den fazlası yok edildi. Almanlara karşı savunması ve Alman işgali sırasındaki azmi nedeniyle başkent Minsk, savaştan sonra *[[Kahraman şehir|Kahraman Şehir]]* unvanıyla ödüllendirildi. Brest'teki kaleye ise *[[Kahraman Kalesi|Kahraman Kale]]* unvanı verildi.

## Dış bağlantılar

* Статут Беларускай селянскай партыi «Зялёны Дуб»  **(Belarusça)**

## Ayrıca bakınız

* Polonya direniş hareketi
* Litvanya direniş hareketi
* Kościuszko Ayaklanması
* Belarus demiryolu savaşı

## Kaynakça