Mart Katliamı

**Mart Katliamı** veya daha az yaygın olarak **Mart Olayları**, 30 Mart 1918 - 3 Nisan 1918 tarihleri arasında Bakü şehri ve civarında (Göyçay, Şamahı, Kuba, Haçmaz, Lenkeran, Hacıkabul, Salyan, Zengezur, Karabağ, Nahçıvan ve diğer bölgelerde) Bakü Sovyeti ve Ermeni Devrimci Federasyonu kuvvetleri ile Müsavat Partisi ve siviller arasında meydana gelen çatışmalar ve sivil katliamlarıdır. Çatışma sırasında Azerbaycan Türkü sivillere yönelik katliam yaşanmış ve olayların sonucunda tahminlere göre 3.000 ila 12.000 (bazı kaynaklara göre on binlerce) kişinin öldürüldüğü aktarılmıştır.

Katliam, Azerbaycan tarafından resmen *[[soykırım]]* olarak tanınmaktadır. Azerbaycan'ın 3. Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'in 26 Mart 1998 tarihli bildirisi ile 31 Mart "Azerbaycanlıların Soykırımı Günü" kabul edilmiştir.

## Katliam Öncesi Durum

1917'de Rusya'da gerçekleşen Ekim Devrimi sonucunda, Stepan Şaumyan liderliğindeki Bolşevik Bakü Sovyeti, Bakü Valiliğinde iktidarı ele geçirdi. Etnik olarak Ermeni olan ve İngiliz hükûmetinden bir milyon altın ruble tutarında ön yardım alan Şaumyan, Bakü'de Azerbaycan Türklerine karşı Bolşeviklerle Ermeni milliyetçilerinin işbirliğini sağladı.

Bakü'de Rus ve Ermeni silahlı grupları yerel halkı yağmalamaya başladı. Yağma ve keyfî aramalar yalnızca Türklerin ve Müslümanların yaşadığı mahallelerde gerçekleşiyordu. Buna itiraz eden Müslüman tüccarlar kepenk kapattı. 26 Aralık 1917'de İsmailiye binası önünde toplanan yaklaşık 3.000 Türk, Bakü Müslüman Sosyal Kuruluşları Komitesinden şehirde düzenin sağlanmasını talep etti. Uzun müzakereler sonucunda, 5 kişilik bir komisyon kurulması kararlaştırıldı ancak Şaumyan liderliğindeki Bakü Bolşevikleri bu teklifleri göz ardı etti. Bolşeviklerin kendi etrafında topladığı askerî birlikler ile "Taşnaksutyun" partisinin Ermeni Ulusal Konseyi askerî güçlerinin çıkarları bu noktada örtüşmekteydi. 

Olayların fitilini ateşleyen gelişme ise, "Evelina" gemisiyle Lenkeran'a gitmeye hazırlanan "Vahşi Tümen" (Dikaya Diviziya) askerlerinin silahsızlandırılması girişimi oldu. 29 Mart'ta Bakü limanında toplanan Müslüman subay ve askerler, Şaumyan'ın talimatıyla silahsızlandırıldı. Buna tepki gösteren halk, silahların iade edilmesini talep etti ancak başlayan sokak çatışmaları, önceden planlanmış katliamların sinyali oldu.

## Katliamın Başlaması

### Bakü'de Katliam

Ermeni-Rus Bolşevik kuvvetleri, Bakü Sovyeti'ni savunma bahanesiyle Türklere karşı saldırıya geçti. Bakü Sovyeti'nin "devrimci" ordusuna tek bir Azerbaycanlı dahi kabul edilmemişken, Ermeniler hızla silahlandırılmıştı. Yerel halkın elinde yeterli cephane ve askerî organizasyon bulunmuyordu.

30-31 Mart tarihlerinde Yeqişa Paxlavuni ve Levon Saatsazbekov liderliğindeki Ermeni silahlı birlikleri "Kerpiçhane", "Mammadli", "Şamahinka" ve "Zibilli Dere" gibi Müslüman mahallelerine saldırdı. Hazar Denizi'ndeki Rus askerî gemileri "Ardahan" ve "Janr", Müslümanların yoğun yaşadığı bölgeleri ve Taze Pir Camii'ni top ateşine tuttu. Olayları araştıran Olağanüstü Soruşturma Komisyonunun verilerine göre, yalnızca Bakü'de Taşnaklar, Bolşevikler ve diğer grupların işbirliğiyle 15 binden fazla masum sivil öldürüldü. Stepan Şaumyan, 13 Nisan'da Rusya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiserleri Konseyine gönderdiği mektupta şu itirafta bulunuyordu:

#### Yıkılan Mimari Anıtlar
Bakü Sovyeti güçlerinin saldırıları sırasında sivil binalar ve tarihî eserler de büyük zarar gördü. "Açıq Söz" ve "Kaspi" gazetelerinin matbaaları yakıldı. Bakü'deki Müslüman Hayır Kurumunun "İsmailiye" binası ile Şirvanşahlar Sarayı kompleksine dâhil olan 14. yüzyıldan kalma Keykubad Camii ateşe verildi. Taze Pir Camii ve Şah Camii'nin minareleri top atışlarıyla hasar gördü.

### Kuba'da Katliam
1918'de Ermeni Taşnakları ve Bolşevikler Kuba (Quba) bölgesinde de yerel halka karşı acımasız katliamlara giriştiler. Bu bölgedeki katliamların Bakü'den temel farkı, etnik düşmanlığın sadece Azerbaycan Türklerine değil; aynı bölgede yaşayan Lezgilere, Tatlara, Kırızlara ve Buduklara karşı da yöneltilmiş olmasıdır. İşgalci birlikler Kuba bölgesinde 162 köyü tahrip etmiş, 27'sini tamamen yakmış ve 16 binden fazla Müslümanı katletmiştir. 2007 yılında Kuba'da yapılan kazılarda ortaya çıkan devasa toplu mezarlık, bu olayların somut delilidir.

### Şamahı'da Katliam
Şamahı'da (Şamaxı) Sovyet iktidarı kurma bahanesiyle bölgeye gönderilen Ermeni birlikleri, yaklaşık 58 köyde 7 binden fazla kişiyi katletti. Katledilenlerin 1.653'ü kadın, 965'i çocuktu. Stepan Lalayev (Lalayan) liderliğindeki silahlı gruplar, sivillerin sığındığı Cuma Camii de dâhil olmak üzere on üç mahalleyi ve camiyi ateşe verdi.

## Demografi ve Silahlı Gruplar
Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Bakü'de yaklaşık 200.000 kişi yaşamaktaydı:
* Rusya'nın farklı bölgelerinden gelen 74 bin petrol sanayisi işçisi
* 78 bin Azerbaycan Türkü
* 25 bin Ermeni
* 6 bin Yahudi
* 5 bin Alman
* 4 bin İdil Tatarı
* 3,8 bin Lezgi
* 2,6 bin Gürcü
* 1,5 bin Leh ve sayısı 1.000'den az olan diğer etnik gruplar.

Mart Olayları arifesinde Bakü'deki askerî gruplaşmalar şu şekildeydi:
* Osmanlı cephesinden geri dönen ve Bakü Sovyeti emrine giren yaklaşık 6 bin eski Çar ordusu askeri.
* 4 bin kişilik Ermeni Taşnaksutyun askerî birliği.
* 1918 Ocak ayında şehirden çıkarılan ve kesin mevcudu bilinmeyen Vahşi Tümen (Kafkas Yerli Süvari Tümeni).

## Kayıplar ve Kurbanlar
Tahminî hesaplamalara göre Mart Katliamı sırasında Bakü'de 15.000 - 20.000, Şamahı'da 7.000, Kuba'da ise 6.000 sivil öldürülmüştür. Salyan, Lenkeran, Kürdemir ve Hacıkabul gibi diğer bölgelerde de katliamlar yapılmış olsa da bu bölgelerdeki kesin can kaybı sayısı tam olarak bilinmemektedir.

## Miras ve Hatıra
Mart olayları, 1998 yılının Mart ayında Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev tarafından resmen "Azerbaycanlıların Soykırım Günü" olarak ilan edilmiştir. 2013 yılında Kuba'da, katliam kurbanlarının anısına Kuba Soykırımı Anıt Kompleksi inşa edilerek ziyarete açılmıştır. 2012 yılında ABD'nin New York ve Nevada eyaletleri de 31 Mart tarihini "Azerbaycanlıları Anma Günü" olarak tanımış ve yaşananları kınayan kararlar almıştır.



Dosya:Guba mass grave 1.jpg|Kuba toplu mezarlığı
Dosya:Armenian terror in Guba district of Azerbaijan in 1918 - 6.JPG|Toplu mezarlık kazıları
Dosya:Quba Soyqirimi Memorial Complex - Quba - Azerbaijan - 03 (17851820738).jpg|Kuba Soykırımı Anıt Kompleksi



## Ayrıca bakınız
* Azerilere yapılan katliamlar listesi
* Çocuklara Yardım Bürosu

## Kaynakça