Japon balığı

**Japon balığı,** (*Carassius auratus*), Sazangiller familyasına ait Sazansılar takımındaki tatlı su balıklarıdır. Genellikle kapalı alan akvaryumlarında evcil hayvan olarak beslenir ve en popüler akvaryum balıklarından biridir. Doğaya salınan japon balıkları, Kuzey Amerika'nın bazı bölgelerinde istilacı ve zararlı tür haline gelmiştir.

Japon balıklarının ilk renkli türleri yaklaşık 1000 yıl önce Çin'de yetiştirilmiştir. 1000 yıl önce gri ve gümüşi renkleri baskın olan bu balıklar doğal bir mutasyonla sarımsı ve turuncu, altını anımsatan renkler üretmeye başladılar. Japon balığı, İngilizcede **Goldfish** olarak isimlendirilip altın kök adını taşır.

## Tarihi
Sazan türü balıklar binlerce yıl boyunca Doğu Asya'da gıda kaynağı olarak yetiştirilmiştir. Genellikle gri ve gümüşi renkte olan bu balıkların, doğal olarak kırmızı, turuncu ve sarı renk mutasyonu üretme eğilimi vardır. Bunun ilk örnekleri MS 200-400 arasında Çin'deki antik Jin Hanedanlığında kayıt altına alınmıştır.

Gri ve gümüşi renkleriyle yaygın olan bu balıklar doğal bir mutasyonla sarımsı ve turuncu renkler oluşturdu. İnsanlar, gümüş çeşidi yerine renkli çeşidini seçici olarak göletlerde yetiştirmeye başladılar. MS 600-900 yılları arasında Tang Hanedanlığında Japon balıklarını akvaryum ve süs havuzlarında yetiştirmek popülerleşti. Özel günlerde akvaryumlarda sergilendi.

MS 960-1279 arasında Song Hanedanlığı tarafından bu renkli balıkların üretilmesi için sıkı teşvikler yapıldı. 1162 yılında, Song Hanedanlığı'nın imparatoriçesi, kırmızı ve altın çeşidini toplamak için bir göletin inşasını emretti. Bu zamana kadar, saray dışındaki insanlara altın (sarı) renkteki altın balığı bulundurmak yasaktı, çünkü sarı, imparatorluk rengini simgeliyordu.

MS 1368–1644 arasında Ming Hanedanlığı döneminde, Japon balıkları kapalı mekanlarda da yetiştirilmeye başlandı, bu da açık havada göletlerde hayatta kalamayacak mutasyonların üremesine olanak sağladı. Kuyruklu Japon balığının ilk örnekleri Ming Hanedanlığı'nda kayıt alına alındı. 1603 yılında Japon balıkları Çin coğrafyasından Japonya'ya ithal edildi. 1611 yılında ise Portekiz'e ve oradan Avrupa'nın diğer bölgelerine pazarlandı.

1620'lerde Japon balığı, metalik pullarından dolayı Güney Avrupa'da büyük saygı görüp iyi şans ve serveti simgeliyordu. Evli erkeklerin, eşlerine birinci yıldönümlerinde, refah yılların sembolü olarak bir Japon balığı hediye etmeleri bir gelenek haline geldi. Japon balıkları daha ulaşılabilir hale geldikçe ve statülerini kaybettikçe bu gelenek hızla öldü. Japon balığı ilk kez 1850 civarında Kuzey Amerika'ya pazarlandı ve hızla Amerika Birleşik Devletleri'nde popüler oldu.

## Biyolojisi

### Taksonomi (sınıflandırma)
Japon balıklarının taksonomisi hakkında önemli tartışmalar yaşanmaktadır. Daha önce Japon balığının havuz sazanının *([[Havuz balığı|Carassius carassius]])* veya Prusya sazanının *(Carassius gibelio)* bir alt türü olduğuna inanılıyordu. Ancak modern genetik dizileme modern Japon balıklarının Güney Çin'e özgü *Carassius auratus'un* evcilleştirilmiş çeşitleri olduğunu öne sürdü. *Carassius auratus* diğer Carassius türlerinden çeşitli özellikleriyle ayrılmaktadır. C. auratus'un daha sivri bir burnu varken C. carassius'un burnu daha yuvarlaktır. C. gibelio genellikle grimsi/yeşilimsi bir renge sahiptir, havuz sazanı ise her zaman altın bronz renktedir.

Japon balığı diğer bazı Carassius sazan türleri ile melezleşebilir. Koi ve sazan balığı da Japon balıklarıyla çiftleşerek steril melezler oluşturabilir.

### Boyut
Yabani Japon balığı tipik olarak 12&nbsp;cm ile 22&nbsp;cm arasında büyür ancak 41&nbsp;cm boyuta da ulaşabilir. Japon balıkları, küçük kapalı akvaryumlarda tutulduğunda yaklaşık 2,5&nbsp;cm ila 5,1&nbsp;cm uzunluğunda kalma eğilimindedir. Japon balığı, daha büyük akvaryumlara taşınırsa daha da büyüyebilir, ancak genellikle 15&nbsp;cm'den daha uzun büyümezler.

### Görme
Sazan balıklarında dört tür koni hücresi bulunur ve bu hücreler kırmızı, yeşil, mavi ve ultraviyole renklere duyarlıdır. Dört farklı temel rengi ayırt etme yetenekleri, onları tetrakromatlar olarak sınıflandırır.

### Duyma
Japon balıklarının ses parçacığının hareketinin tespit edilmesine izin veren iki otolitleri ve yüzme kesesini otolitlere bağlayan, ses basıncının tespitini kolaylaştıran Weber kemikçikleri vardır.

### Üreme

Japon balıkları yeterli su ve uygun beslenme ile cinsel olgunluğa ulaşabilirler. Çoğu Japon balığı genellikle gölet ortamlarında ürer. Üreme önemli bir sıcaklık değişikliği sonrasında, genellikle ilkbaharda gerçekleşir. Erkek Japon balıkları dişileri yumurtalarını bırakmaya teşvik etmek için onları itekleyerek ve dürterek takip ederler.

Japon balıkları, tüm sazan balıkları gibi, yumurta bırakan balıklardır. Yumurtaları yapışkandır ve genellikle yoğun bitkiler arasına, tipik olarak Cabomba veya Elodea gibi yoğun bitkilere yapışır. Yumurtalar, genellikle 48 ila 72 saat içinde çatlar.

Bir hafta veya daha az bir süre içinde yavru, nihai şeklini almaya başlar, ancak olgun Japon balığı rengini geliştirmeleri bir yılı bulabilir; o zamana kadar vahşi ataları gibi gümüşümsü gri bir renge sahiptirler. Yaşamlarının ilk haftalarında yavrular hızla büyür. Bu durum, çevrelerindeki yetişkin Japon balıkları tarafından yenme riskinin yüksek olduğu bir adaptasyonun bir sonucudur.

Çaprazlama ile üretilen bazı Japon balıkları doğal üreyemez hale gelmişlerdir. "Elle çekme/sıyırma" adı verilen yapay üreme yöntemi, üremeye yardımcı olabilir, ancak doğru yapılmazsa balıklara zarar verebilir.

### Solunum
Japon balığı, kısa süreliğine tamamen oksijensiz koşullarda hayatta kalabilir. Hayatta kalma süresi yüksek sıcaklıklarda daha kısadır, bu da bunun soğuk hava adaptasyonu olduğunu düşündürmektedir. Araştırmacılar bunun özellikle kışın donmuş su kütlelerinde hayatta kalmaya yönelik bir adaptasyon olduğunu ileri sürmektedir. Enerjiyi, karaciğer glikojeninden elde ederler.

### Tuzluluk
Japon balığı tatlı su balığı olmasına rağmen tuzluluğu 17 olan acı sularda da bulunmuştur.

## Davranış
Japon balıkları sürü davranışları sergileyen, aynı zamanda aynı türde beslenme davranışları gösteren sosyal balıklardır. Japon balıkları hem grup hem de birey olarak yerli sazanın davranışlarından kaynaklanan öğrenilmiş davranışlara sahiptir. Çeşitli beslenme, üreme ve avdan kaçınma davranışlarına sahip genelci bir türdür. Bu davranışlar, hem yabanıl hem de akvaryum ortamında yaşam olarak başarılı olmalarına katkıda bulunur. Japon balıkları hem kendi hem de farklı türdeki balıklara karşı *"dost canlısı"* olarak nitelendirilebilirler. Çok nadiren bir Japon balığı başka bir Japon balığına zarar verir. Üreme sırasında erkekler dişilere zarar vermez. Japon balıklarının birbirlerine gerçek tehdit oluşturduğu tek durum, besin için rekabet etmeleridir. Japon balıklarındaki farklı vücut tipolojisi yüzme hızlarını etkilemektedir. Bu da aynı ortamdaki farklı vücut biçimine sahip balıkların beslenmesini etkiler. Yetersiz beslenen balıklar ya bodur kalır ya da yetersiz beslenmeden ölür.

### Bilişsel yetenekler
Japon balıklarının en az üç ay süren bir hafıza süreçleri vardır ve farklı şekiller, renkler ve sesler arasında ayrım yapabilirler. Pozitif güçlendirme kullanılarak, Japon balıkları farklı renklerdeki ışık sinyallerini tanımak ve tepki göstermek ya da numaralar yapmak için eğitilebilir. Balıklar, özellikle besleme ile ilgili olarak belli renklere en açık şekilde tepki verirler. Balıklar, her gün aynı saatlerde gerçekleşirse, beslemeleri beklemeyi öğrenirler. Beslenmenin her gün yaklaşık aynı saatte gerçekleşmesi koşuluyla, beslenmeyi önceden tahmin etmeyi öğrenebilirler.

## Çeşitleri
Diğer birçok hayvan örneğinde olduğu gibi, Japon Balığı'nın yüzyıllar boyunca seçici olarak yetiştirilmesi, orijinal renginden çok uzak olan çeşitli renk varyasyonları üretmesini sağlamıştır. Ayrıca farklı vücut şekilleri, yüzgeç ve göz konfigürasyonları da vardır. Japon balıklarının bazı aşırı versiyonları yalnızca akvaryumlarda yaşar; yabani doğa ortamda daha az dayanıklıdırlar. Türkiye'de Japon balığı adıyla popüler olsa da Çin'e özgü bir balık türüdür.

Şu anda Çin'de tanınan yaklaşık 300 tür bulunmaktadır. Günümüzde Japon balığı türlerinin büyük çoğunluğu Çin kökenlidir. Ana çeşitlerden bazıları şunlardır:

***<small>Not: Tür tablosu maddenin İngilizce Vikipedisinden alıntıdır. Tür isimlerinin İngilizceden Türkçeye birebir çevirisinde zorlama terimler çıktığından dolayı, bazı türlerin Türkçe isimlendirilmesi yapılmayıp parantez içinde İngilizce adlı haliyle bırakılmıştır. Türlerin Türkçe karşılığı için güvenilir Türkçe kaynaklara ihtiyaç vardır.</small>***

## Kaynakça