Küçük ünlü uyumu

**Küçük ünlü uyumu** ya da **düzlük-yuvarlaklık kuralı**, Türkçedeki ses uyumlarından biri. Öz Türkçe sözcüklere ait ortak bir özelliktir. 

## Kurallar
Küçük ünlü uyumunun iki kuralı vardır.

### Düzlük Kuralı (a, e, ı, i > a, e, ı, i)
Bir sözcüğün herhangi bir hecesinde düz ünlü (*a, e, ı, i*) varsa bunu izleyen tüm hecelerde de düz ünlü bulunmalıdır:
* anlaşmak, yanaşmak, kayıkçı, ısırmak, ılıklaşmak, seslenmek, yelek, bilek, çilek vb.

### Yuvarlaklık Kuralı (o, ö, u, ü > a, e, u, ü)
Bir sözcüğün herhangi bir hecesinde yuvarlak ünlü (*o, ö, u, ü*) varsa bunu izleyen *ilk hecede* geniş düz (*a, e*) veya dar yuvarlak (*u, ü*) ünlü bulunmalıdır: 
* boyunduruk, çocuk, odun, yorgunluk, yoklamak, vurmak, yumurta vb.

#### Not
Düzlük kuralına göre bir düz ünlüden sonraki tüm ünlüler düz olmalıdır. Ancak yuvarlaklık kuralında her hece, kendinden bir sonraki hecedeki ünlü ile karşılaştırılır.

Örnek:
* b**<u>u</u>**y**<u>u</u>**racakmış (yuvarlaklık kuralına uyuyor: yuvarlak - dar yuvarlak)
*buy**<u>u</u>**r**<u>a</u>**cakmış (yuvarlaklık kuralına uyuyor: yuvarlak - geniş düz)
* buyur**<u>a</u>**c**<u>a</u>**km**<u>ı</u>**ş (düzlük kuralına uyuyor)
 **Küçük ünlü uyumuna uyuyor.**

Yukarıdaki örnekte olduğu gibi her yuvarlak ünlü sadece kendinden sonraki ünlü ile karşılaştırılır. Sözcükte bir düz ünlüye rastlandıktan sonra ondan sonraki tüm ünlülere bakılır.

## İstisnalar
### Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Ekler

Türkçede bazı yapım ve çekim ekleri küçük ünlü uyumuna uyacak şekilde değişim geçirmez. Bu eklerden **-gil**, **-mtırak** ve **-ki** ekleri bazen küçük ünlü uyumunu bozar:

* bun**u**nk**i**, Güls**ü**mg**i**ller

Şimdiki zaman kipi eki **-yor** ise eklendiği "tüm" sözcüklerde küçük ünlü uyumunu bozar:

* okuyor, geliyor, izliyoruz, boyuyorlar vb.

### Küçük Ünlü Uyumuna Uymayan Sözcükler
Bazı Türkçe sözcükler küçük ünlü uyumuna uymaz:
* avuç, avurt, çamur, kabuk, kavuk, kavun, kavur-, kavuş-, savur-, yağmur vb.

### Küçük Ünlü Uyumu Aranmayan Sözcükler
Türkçeye yabancı dillerden geçen pek çok sözcük küçük ünlü uyumuna uyar. Buna rağmen alıntı sözcüklerde bu kural aranmaz:
* daktilo, doktor, motor, kabul, kitap, konsolos, muzır, mühim, mümin, müzik, profesör, radyo, vakur vb.

### Diğer Durumlar
"O" ve "ö" harfleri sadece ilk hecede bulunabilir. Bu harflerin başka hecelerde bulunduğu tüm sözcükler küçük ünlü uyumunu ihlal eder:

* bidon, ozon, yürüyorum, baron, donör vb.
Küçük ünlü uyumuna aykırı bazı kelimelere getirilen ekler, kelimenin son ünlüsüne uyar:

* kavun-u, konsolos-luk, muzır-lık, müzik-çi, yağmur-luk vb.

**-ken**, **-leyin** ve **-daş** ekleri ünlü değişimi geçirmemekle birlikte, eklendikleri "tüm" sözcüklerde küçük ünlü uyumuna uyar:
* boyarken, akşamleyin, gönüldaş vb.
*

## Büyük ve küçük ünlü uyumlarının birlikte değerlendirilmesi
Türkçede bir sözcüğün hem büyük hem de küçük sesli uyumuna uyması için herhangi bir ünlü harften sonra şu harflerden birinin gelmesi gerekir:

Büyük ünlü uyumu: *a, ı, o, u* > *a, ı, o, u* ve *e, i, ö, ü* > *e, i, ö, ü*Küçük ünlü uyumu: *a, e, ı, i* > *a, e, ı, i* ve *o, ö, u, ü* > *a, e, u, ü*

**Her iki uyuma da uyan sözcükler:**

a'dan sonra a veya ı > kayık, balık, kapı, od**a**y**ı**

e'den sonra e veya i > kedi, enik, köp**e**ğ**i**, evde, eşi

ı'dan sonra a veya ı > ırak, bıçak, Ağr**ı**y**a**

i'den sonra e veya i > niyet, bilet, ez**i**y**e**t

o'dan sonra a veya u > oda, ozan, B**o**r**a**

ö'den sonra e veya ü > özel, öykü, görüş, **ö**n**e**ri

u'dan sonra a veya u > uzak, uzay, uzun, umut, umudu

ü'den sonra e veya ü > **ü**ş**e**nmek, **ü**ş**ü**mek, üzüm, görüc**ü**y**e**

## Ayrıca bakınız

* Büyük ses uyumu

## Kaynakça