III. Johan (İsveç kralı)

**John** (İsveççe: *Johan III*; 20 Aralık 1537 - 17 Kasım 1592) 1569'dan ölümüne kadar İsveç Kralıydı. İsveç tahtına üvey kardeşi XIV. Eric'e karşı bir isyanın ardından çıkmıştır. Esas olarak yeni kurulan İsveç Kilisesi ile Katolik Kilisesi arasındaki uçurumu kapatma girişimlerinin yanı sıra kardeşiyle olan çatışması ve olası cinayeti ile hatırlanmaktadır.

John ayrıca 1556'dan 1563'e kadar oldukça bağımsız bir şekilde Finlandiya Dükü olarak görev yapmıştır. 1581 yılında Finlandiya Büyük Dükü unvanını aldı. İlk eşi Polonya-Litvanya hükümdar ailesinden Catherine Jagiellon'du ve oğulları III. Zygmunt Waza sonunda hem Polonya-Litvanya hem de İsveç tahtına çıktı. Kuzeydeki Yedi Yıl Savaşları'nı sona erdirdi, ancak bunun yerine İsveç, Rusya ile sonunda küçük kazanımların elde edildiği 25 Yıl Savaşları'na çekildi. Polonya ile daha yakın ilişkiler için çalıştı. John III din ve kültürle ilgileniyordu. Hükümdarlığı sırasında IX. Karl'ın etkisi altındaki İsveç Kilisesi'nin artan Lutherci eğilimlerine karşı çıktı ve Katolik Kilisesi ve Roma'daki Papa ile yeniden birleşme için çalıştı.

John, İsveç Kralı I. Gustav ve ikinci eşi Margaret Leijonhufvud'un oğluydu. IX. Karl ve Magnus Vasa'nın kardeşi ve Erik XIV'ün üvey ağabeyiydi. Sigismund'un yanı sıra Anna Vasa adında bir kızı olan Catherine Jagiellon (1526-1583) ile 4 Ekim 1562'de ve Gunilla Bielke (1568-1597) ile 21 Şubat 1585'te evlenmiştir.

## Çocukluk ve ergenlik dönemi
John, İsveç Kralı I. Gustav (Vasa) ve Margareta (Eriksdotter) Leijonhufvud'un oğlu olarak doğdu. Kral John, Finlandiya Dükü olarak görevlendirildi ve İngiltere'de Reform'u gözlemledi.

Bu süre zarfında, 1556 ile 1561 yılları arasında birlikte yaşadığı Karin Hansdotter ile de bir ilişkiye başladı ve bu yıllarda dört gayrimeşru çocukları oldu.

### Kardeş Erik'le ara
John'un kardeşi Erik XIV kral olduğunda ve kraliyet haklarını elinde tuttuğunda, kardeşler kısa süre sonra anlaşmazlığa düştü. Finlandiya Dükü olarak, Erik'in Tallinn ve diğer Doğu Baltık limanlarını güvence altına alma çabalarına karşı çıktı. John, 1561'de yetkilerini kısıtlayan *Arboga Maddelerini* imzalamaya ancak büyük bir isteksizlikle yanaşabildi. John, Erik'in iradesine karşı gelerek, 4 Ekim 1562'de Vilnius'ta, Erik'in savaş halinde olduğu Polonya Kralı II. Zygmunt August'un küçük kız kardeşi Prenses Catherine Jagiellon ile evlendiğinde ve iki kayınbirader düğünden kısa bir süre sonra, John'un Polonya kralından 120.000 daler avans karşılığında Livonya'da yedi daimi kaleyi rehin olarak alacağı bir anlaşma imzaladığında kırılma açık hale geldi.

Erik bu anlaşmanın *Arboga Maddeleri*'yle doğrudan çeliştiğini düşünüyordu -ki öyleydi- ve bunu öğrenir öğrenmez John'dan Livonya kalelerinden vazgeçmesini talep etti. Dük bunu reddedince ve hatta Kral'ın İsveç'e mi yoksa Polonya'ya mı bağlı kalacağını kesin olarak açıklaması talebine kaçamak bir cevap verince, Nisan 1563'te ihanet planları suçlamasına cevap vermek üzere İsveç'e çağrıldı.

### Esaret altında
John, vatana ihanetten suçlu bulunarak cezalandırıldı ve Stockholm Estates tarafından malından ve krallıktaki haklarından mahrum bırakıldı. Turku Kalesi'nde hapsedilen John, Gripsholm Kalesi'ne nakledildi ve karısıyla birlikte kitap sevkiyatı alarak zaman geçirdi.

### Tekrar özgür
Erik'in 1567 sonbaharında delirmesi sırasında, John'un Ekim 1567'de serbest bırakılması sağlandı ve ardından Dük'ün haklarının iadesi için müzakereler başlatıldı.

John, Kuzey Yedi Yıl Savaşları'nı sona erdirmek için Danimarka-Norveç ve Lübeck ile barış görüşmeleri başlatmış, ancak elçilerinin Danimarka'nın geniş kapsamlı taleplerini kabul ettiği Roskilde Antlaşmaları'nı reddetmiştir. İki yıl daha süren çatışmalardan sonra savaş, Stettin Antlaşması'nda İsveç'e pek fazla taviz verilmeden sonuçlandırıldı. Sonraki yıllarda, 1583'te Plussa Antlaşması ile sonuçlanan Livonya Savaşı'nda Rusya ile başarılı bir şekilde mücadele etti; bu savaş Narva'nın İsveç tarafından yeniden fethi anlamına geliyordu. Genel olarak dış politikası, oğlu III. Zygmunt Waza'nın 1587'de kral olduğu Polonya ile olan bağlantısından etkilenmiştir.

Erik'in eylemleri, John'un özgürlüğünü kaybetme korkusunu arttırdı ve John, Erik'e karşı ayaklanma başlattı. John, isyanın başarısının ardından kral ilan edildi ve danışmanını idam ettirdi.

## Kral olarak III. John

### Kral olarak selamlandı
Ocak 1569'da John III, Erik XIV'ü tahttan indiren aynı Diyet meclisi (Riksdag) tarafından kral olarak tanındı. Ancak bu tanıma John'un tavizleri olmadan gerçekleşmedi: Dük Charles'ın düklüğü *Arboga Maddeleri*'nin getirdiği güç kısıtlamaları olmaksızın onaylandı; soylulara, haklarını genişleten ve görevlerini sınırlayan, soyluların tarihinde önemli bir anı temsil eden ayrıcalıklar verildi; ve İsveç soylularının tarihinde böylesine derin bir öneme sahip olan soyluların çeşitli sınıfları arasındaki ayrımı pekiştiren ve geliştiren yüksek soylulara özel ayrıcalıklar verildi.

### Erik ölür-John özgürdür
Güç artık Kral John'un elinde olmasına rağmen, esir alınan üvey kardeşi hayatta olduğu sürece tahtında kendini güvende hissetmiyordu. Bu yıllarda onu tahttan indirmek için üç komplo ortaya çıkarıldı: 1569 Komplosu, Mornay Komplosu ve 1576 Komplosu. Olası serbest bırakılma korkusu kralı sürekli endişelendirdi ve 1571 gibi erken bir tarihte, en ufak bir kurtarma girişimi veya benzeri bir tehlike durumunda muhafızlara yakalanan kralı öldürme emri vermesine yol açtı ve muhtemelen böyle bir emir sonucunda Erik'in hayatı 1577'de sona erdi. Durum böyle olmasa bile, John'un üvey kardeşinin olası bir cinayetinden çekinmediği ve bunun gerçekleştirilmesinin kendi iradesine aykırı olmadığı gerçeği ortadadır.

### Babası gibi
John propaganda amacıyla kendisini sık sık babasına benzetmiş ve özellikle de babasının İsveç'i “kan köpeği” II. Christian'den ‘kurtarırken’, kendisinin de halkı kendi kardeşi olan “zalim” Erik XIV'ten kurtardığını vurgulamaya çalışmıştır. Babası ve kardeşleriyle bazı benzer özelliklere sahipti; şiddet yanlısı, sert mizaçlı ve büyük şüpheciydi. Ancak keskinlik, sertlik, sağduyu ve pratik bir bakıştan yoksundu.

### Oğul uzakta-Karl destekliyor
John ve karısı Catherine Jagiellon, muhtemelen Polonya tacını elde etmesine yardımcı olmak için oğulları Sigismund'un Katolik bir terbiye almasını sağlamıştı. Bu amaca 1587'de ulaşıldı ve John böylece İsveç'e, babasının parçaladığı birlikten (Kalmar Birliği) daha doğal olmayan yeni bir şahsi birlik verdi, çünkü İsveç ve Polonya'nın Baltık'ta sık sık doğrudan çatışan çıkarları vardı. Ayrıca kısa süre sonra kararından pişman oldu ve boş yere Sigismund'un İsveç'e geri dönmesini talep etti; yüksek soylular bunun Polonya ile savaşa yol açacağını öngördükleri için buna karşı çıktılar ki 28 yıllık savaştan sonra İsveç'in başa çıkmakta zorlanacağı bir şeydi bu.

John, siyasi değişimle kardeşi Dük Charles'ın yardımını istedi ve kraliyet hakları konusundaki ilkeleri uygulamaya çalıştı. Ancak, yüksek soylulardan uzaklaştıktan sonra iddialarından vazgeçti.

### Sonunda yalnız
Ancak John'un kardeşi Charles'la yeni kurduğu dostluk bile kısa sürede bozuldu ve hayatının son birkaç ayında John tamamen yalnız kaldı. 1592 baharında, onu çok endişelendiren bir ateş hastalığına yakalandı. Havasının şehirdekinden daha sağlıklı olduğunu düşündüğü Skeppsholmen'de inşa ettirdiği bir eğlence bahçesine taşınarak iyileşmeyi umdu. Ancak hiçbir iyileşme olmadı ve yazın ortasında durumu daha da kötüleşti.

John 17 Kasım 1592'de Stockholm'de, krallığını dış ve iç çekişmelerle zayıflamış, düzensizlik ve ihmal içinde ve yakın gelecekte en büyük tehlikelerle tehdit altında bırakarak öldü. John Uppsala Katedrali'ne gömüldü.

John, kral olarak Baltık'a yöneldi ve Rusya üzerindeki zengin ticareti kontrol altına almayı hedefledi. Yedi Yıl Savaşları'nı 1570 yılında sona erdirip Danimarka ve Lübeck ile barış yaptıktan sonra Rusya ile savaşa girdi. Bu savaş 1595 yılına kadar değişen yoğunlukta sürdü. Narva'nın 1581'de ele geçirilmesi en büyük askeri başarısıydı.

## Kilise politikası
John'un Kilise ile ilişkileri başlangıçta iyiydi, ancak Başpiskopos Laurentius Petri isyanı onaylamadan önce uzun süre tereddüt etti. İç politikada John, Polonyalı eşinden esinlenen açık Katolik Kilisesi sempatileri gösterdi ve bu durum İsveç din adamları ve soyluları arasında sürtüşmelere neden oldu. Ancak Başpiskopos, Kral Gustav döneminde ana hatlarıyla hazırladığı ancak onayını alamadığı yeni Kilise Düzenini kısa sürede onaylattı. Bu Kilise Emri eski geleneklerle devamlılığı vurguluyordu. Ayrıca, esasen aynı piskoposluk bölgeleri ile Ortaçağ kilise teşkilatını da restore etti. 1575'te İsveç'te kalan Katolik rahibe manastırlarının yeniden rahibe adayı kabul etmeye başlamasına izin verdi.

Tüm bunlar, John'un güçlü bir şekilde etkilendiği ve o dönemde Avrupa'yı parçalayan çeşitli rakip inançlar arasındaki çelişkileri azaltmayı amaçlayan arabulucu teolojinin bir ifadesi olarak görülebilir. Bununla birlikte, John'un kendisi de arabulucu teolog George Cassander'in bilgili bir takipçisiydi. Roma ve Wittenberg arasında, Hıristiyanlığın ilk beş yüzyılında varılan uzlaşma (*consensus quinquesaecularis*) temelinde uzlaşma sağlamaya çalışmıştır.

John bu mesajı dinleme konusunda yalnız değildi; hem Polonya kralı Sigismund II Augustus hem de imparatorluklarında birden fazla inanca sahip olan imparatorlar I. Ferdinand ve II. Maximilian da bu konuda duyarlıydı. John 1571'de Başpiskopos Laurentius Petri'nin Lutherci *İsveç Kilise Emri*'nin yayınlanmasını onayladı ama aynı zamanda kilisenin 1575'te kilise emrine patristik kaynaklara dönüşü gösteren *Nova ordinantia ecclesiastica* adlı bir eki onaylamasını sağladı.

### ''Kırmızı Kitap''
Bu, John'un *Liturgia suecanae ecclesiae catholicae & orthodoxae conformis* başlıklı İsveç-Latin *Kırmızı Kitabı*'nı yayınlamasına zemin hazırladı; bu kitap birçok Katolik geleneğini yeniden getirdi ve yirmi yıl süren Liturji Mücadelesi'ne ve kısmen John'un bu konulardaki sırdaşı Peter Fecht'in Roma'daki Kutsal Makam'a yaptığı yolculuk sırasında boğulması nedeniyle tamamen başarısız olan Papa ile müzakere girişimlerine neden oldu. Ayrıca karısının Napoli'de dondurulmuş olan aile malvarlığının serbest bırakılması için Papalığın yardımını almaya çalıştı. Ayrıca, Cizvitlerin Stockholm'deki Kraliyet İlahiyat Koleji'nde gizlice görev yapmalarına izin verdi.

John, Kalvinist sempatileri olan ve Kral John'un Liturji'sini dükalığında desteklemeyen küçük kardeşi Södermanland Dükü Charles (daha sonra IX. Karl) ile de zaman zaman teolojik olarak anlaşmazlığa düşmüştür. Bu durum, örneğin Dük Karl'ın düklüğündeki rahiplerin kendilerini yeni ibadet düzeninden uzaklaştırdığı *Örebro Makaleleri*'nde ifade edilmiştir. Ancak John, Ingelbertus Olai Helsingus ve Erasmus Nicolai Arbogensis de dahil olmak üzere kilise politikasına destek verdi.

## Soyluları kayırmak
John tacını öncelikle kardeşi Charles'a ve soylulara borçluydu. Bu nedenle taç giyme töreninde bu sosyal sınıfı artık taca karşı herhangi bir yükümlülük gerektirmeyen özel ayrıcalıklarla ödüllendirdi. Kral III. Magnus vergi muafiyeti sağladığında, bu bir yükümlülüğün, yani atlıların sağlanması karşılığında oldu. *Frälse-menlerin* çoğunluğu aslında zengin köylülerdi, onlar gibi yaşıyorlardı ve halktan sayılıyorlardı. John'un zamanından önce, askerlik yükümlülüğünü yerine getirmeye artık gücü yetmeyen *frälse*'lerin tekrar köylülüğe inmesi alışılmış bir durumdu.

John'un soylu ayrıcalıkları, soylular ile halk arasındaki çizgiyi bulanıklaştırmaya başladı. Bu ayrıcalıklar, orduda hizmet edemeyecek kadar fakir olan soyluların yine de soyluluk kalkanına sahip olabileceği anlamına geliyordu. John ayrıca yeni kontlar ve baronlar atadı ve kontluk ve baronluk adı verilen büyük toprak mülkleri verdi. Bunlar en yakın erkek varise miras kalıyordu. Erik XIV döneminde sadece kontlara mülkler verilmişti ve bunlar da küçüktü. Şimdi kontluklar 20 mahalleye kadar artırıldı. Kontlara ilçe nüfusu üzerinde yargı yetkisi verildi.

## İnşaatçı John III
John sanatla, özellikle de mimariyle çok ilgiliydi. Hiç şüphesiz İsveç'in gelmiş geçmiş en inşaat meraklısı hükümdarıydı. Kardeşi Erik gibi o da son derece sanatsal ve estetik açıdan yetenekliydi. Bununla birlikte, güzellik duygusu en belirgin ifadesini mimarlık alanında buldu. Binalar için ayrıntılı planlar hazırlamak için çok zaman harcadı ve bunların sadece küçük bir kısmı yaşamı boyunca gerçekleştirildi.

John, mimarlarına ve inşaatçılarına emirler verdiği birçok mektuptan birinde, “İnşa etmek en büyük arzumuzdur” diye yazar.

### Foreign expertise called in
John, Almanya ve Hollanda'dan yetenekli inşaatçılar, heykeltıraşlar ve ressamlar getirtmiş ve ayrıca kendi çizimleriyle pek çok yerde kışkırttığı üretken inşaat faaliyetine bizzat müdahale etmiştir. İnşaatla ilgili günümüze ulaşan mektupları da mimariden anladığını ve İtalyan Rönesansı'nın, özellikle de Yüksek Rönesans ve Maniyerizm'in ilkelerine aşina olduğunu göstermektedir. Mektuplarında mimarlara ve inşaatçılara öğüt ve tavsiyelerde bulunur, çizimlerini düzeltir, mimari ve dekorasyon detaylarından keyif alır. Her şeyden önce, ilgisi dekorasyonun kendisine odaklanmıştır: dış cephede muhteşem taçkapılar ve pencereler, süslü kalkanlar ve zengin bir şekilde dekore edilmiş kuleler, iç mekanda özellikle zengin paneller ve kapı çerçeveleri.

Özellikle Sebastiano Serlio'nun yapı sanatı üzerine yazdığı kitapların sık sık ilham kaynağı olduğu görülmektedir. John'un kendi zevki bu nedenle birçok yönden kendini göstermeye başladı ve haklı olarak onun hükümdarlığı sırasında ortaya çıkan ilginç sanat hareketinin merkezi olarak kabul edilebilir.

John'un çevresindeki geniş sanatçı ve zanaatkâr çevresinde, çoğunlukla inşaatçı olarak faaliyet gösteren İsveçli Anders målare (“Anders Ressam”), hem heykeltıraş hem de mimar olarak önemli olan Willem Boy (John'un Uppsala'daki mezarının yaratıcısı), Vadstena'lı mimarlar Arendt de Roy ve Hans Fleming gibi daha önde gelenler vardı.

Ancak John'un daha yetenekli insanlara ihtiyacı vardı. Çalıştırdığı yabancı ustalar arasında, aslen Lombardiyalı olan Pahr mimar ailesinin üç üyesi, Franciscus Pahr, Johan Baptista Pahr ve Dominicus Pahr vardı; bunlardan ilkinin adı Uppsala'ya, son ikisi ise Borgholm ve Kalmar kalelerine verilmişti, stuko sanatçısı ve usta inşaatçı Antonius Watz, Finlandiya ve Livonya'nın baş inşaatçısı Peter Hertig, oymacılar Markus Wulfrum ve Urban Schultz, ressamlar Johan Baptista van Uther ve Arent Lambrechts, taş ustaları ve heykeltıraşlar Roland Mackle, Peter de la Koche, Lukas van der Werdt ve diğerleri. Tarımsal konularda yardımcı olmaları için Alman prensliklerinden ve Danimarka'dan ormancılar da dahil olmak üzere yurtdışından uzmanlar da çağrıldı.

### Kiliseler ve manastırlar
John, eski anıtsal yapıların korunmasına olan ilgisiyle birlikte şehirlerin görünümünü de dikkate almıştır. Birçok katedral ve kilisenin restore edilmesi veya yeniden inşa edilmesi sağlanmıştır.

### Şatolar ve kaleler
John, Vadstena Kalesi kısmen korunmuş ve Kalmar Kalesi hala iyi korunmuş olmak üzere tüm büyük kalelerinde şapeller inşa ettirmiştir. Bu kilise inşası faaliyetinde Gotik gelenekler, ayrıntılarda bile olsa, yaşamaya devam etti. Birçok kale ve hisar projesi kısmen Gustav I ve Erik XIV zamanından miras kalmış, kısmen de John III tarafından başlatılmıştır. Stockholm'deki Tre Kronor Sarayı önemli ölçüde genişletildi ve yeniden dekore edildi. Kale kilisesini de içeren kuzey avlusu, 1697'deki Kale Yangınına kadar koruduğu karaktere kavuşturuldu.

Uppsala'daki kale (şimdiki güney kısmı ve batı uzantısı) 1572 yangınından sonra rustik alçı ve iki yuvarlak kuleli tuğla bir bina olarak yeniden inşa edilmiştir. Vadstena Kalesi, I. Gustav tarafından kurulan bir önceki kale gibi, 17. yüzyılın başlarına kadar orijinal plana göre tamamlanmamış olsa da, bugün hala olduğu gibi Rönesans sarayı olarak genişletildi. Svartsjö Sarayı, dairesel arkatlı avlusu ve daha eski bir taş evin iki yanındaki kubbeli kilisesiyle ilginç bir yapıydı.

Polonya'ya daha yakın olduğu için Johan'ın sık sık ikamet ettiği Kalmar Kalesi'nde avlunun çevresi tamamlanmış, katlar aynı seviyede düzenlenmiş ve iç kısımda Erik XIV döneminde başlayan masraflı dekorasyon devam ettirilmiştir. Borgholm Kalesi ise Johan III'ün en büyük yeni binasıydı, tamamen düzenli bir planı, olağanüstü genişliği ve ihtişamı ve güçlü surları vardı, ancak Johan III'ün hükümdarlığı sırasında tamamlanmadı. Bir diğer yeni bina Kraliçe Gunilla'nın dul eşi için tasarlanan Bråborg Kalesi iken, Drottningholm Sarayı (1661'de yanan eski bina) Catherine Jagiellon'un isteği üzerine Mälaren Gölü adalarından biri üzerine inşa edilmiştir.

Turku Kalesi, Västerås Kalesi, Gävle Kalesi, Stegeborg Kalesi ve Linköping Kalesi'nin yeniden inşasından da bahsedilebilir. Neredeyse tüm kalelerde tahkimatlar mevcuttu. Daha çok kale olarak Älvsborg, Gullberg, Kronoberg Kalesi, Korela Kalesi, Vıborg Kalesi ve kral tarafından ilgiyle takip edilen önemli tahkimat çalışmalarının sıklıkla yapıldığı diğer yerlerdi. İsveç bu dönemde tahkimat sanatında Nordik ülkelerinin en önünde yer alıyordu, çünkü yeni yıldız kale Pahr kardeşler tarafından tanıtılmıştı.

### Anıtlar
Anıtsal heykeltıraşlık eserleri arasında en dikkate değer olanları, her ikisi de Uppsala Katedrali'nde bulunan babası I. Gustav ve ilk iki eşinin mezar anıtları ile Catherine Jagiellon'un güzel mezarıdır. Söz konusu yerde bulunan John III anıtı, oğlu Sigismund tarafından Gdańsk'ta (heykeltıraş Willem van den Blocke'ye) yaptırılmış, ancak İsveç'e ancak 1782'de III. Gustav'ün himayesiyle gelmiş ve 1818'de bugünkü yerine, yanlış bir düzenlemeyle de olsa dikilmiştir. 1890'ların başında kilisenin restorasyonu sırasında Agi Lindegren tarafından yeniden tasarlanmıştır.

## Miras
Finlandiya'nın Pori şehri *Deus Protector Noster*'i (III. John'un sloganı) slogan olarak kullanmaktadır. Dük John'un bir heykeli, şehrin onun tarafından kurulmasından 450 yıl sonra, 2008 yılında Pori Belediye Binası'nın önünde açılmıştır.

## Aile
John, ilk eşi Jagiellon Hanedanı'ndan Polonyalı Catherine Jagiellon (1526-83) ile 4 Ekim 1562'de Vilnius'ta evlendi. İsveç'te *Katarina Jagellonica* olarak bilinir. II. Zygmunt August'un kız kardeşiydi.

Catherine'in ölümünden sonra John, 21 Şubat 1585'te ikinci eşi Gunilla Bielke (1568-1592) ile evlendi; bir oğulları oldu.

Metresi Karin Hansdotter (1532-1596) ile en az dört gayrimeşru çocuğu olmuştur. John, 1562'de Catherine Jagiellon ile evlendikten sonra bile Karin ve çocuklarıyla ilgilendi. Karin'e kendisine ve çocuklarına bakacak bir koca buldu. Karin 1561 yılında John'un arkadaşı ve hizmetkârı olan soylu Klas Andersson (Westgöthe) ile evlendi. Brita adında bir kızları oldu.

John, 1568'den itibaren kral olarak Karin'i ve gayrimeşru çocuklarını desteklemeye devam etti. İlk kocası 1563 yılında Erik XIV tarafından vatana ihanet suçundan idam edilen Karin, 1572 yılında, John'un Karin'den olan çocuklarına bakması için 1576 yılında asil yaptığı Lars Henrikson ile tekrar evlendi. Aynı yıl kızı Sofia'yı, kız kardeşi İsveç Prensesi Elizabeth'in hizmetkârı olarak kalede bir leydi yaptı. 1580 yılında John onu Pontus De la Gardie ile evlendirdi. Sofia daha sonra Jacob De la Gardie'yi doğururken öldü.

## Kaynakça

|-

|-