Aksak ritim

**Aksak ritim** ya da **aksak ölçü**, düzensiz veya eklemeli ölçü işaretlerini tabir etmek için kullanılan bir terimdir. Başka bir deyişle aksak ritim terimi, Batı müziklerinde çok yaygın olan ,  ve  haricindeki tüm ritimleri tarif etmek için kullanılır.

Aksak ritimler, Türk, Bulgar, Yunan ve Balkan halk müziklerinde de, ayrıca diğer Ortadoğu ve Hint halk müziği geleneklerinde görülebilir. "Aksayan, hafifçe topallayan" anlamına gelen "Aksak" sözcüğü Batılı etnomüzikologlarca da kullanılan bir terimdir.

## Türk müziklerinde

Klasik Türk müziğinde ve Türk halk müziğindeki aksak ritimler genelde hızlı icra edilir ve belli bir dizgenin aralıksız tekrarından oluşur. Aksak (, ,  gibi).

Türk halk müziğinde bu ölçüler genellikle vokal ve enstrümantal dans müziklerinde (oyun havalarında) kullanılmakla beraber bazı halk şarkılarında da ortaya çıkabilirler. Türk müzik teorisinde aksak ritim tanımı sadece 9 vuruşun  şeklinde gruplanması için de kullanılmıştır.

Aksak ritim örnekleri aşağıda verilmiştir:

## Klasik müzikte

Frédéric Chopin'in 1 No.'lu Piyano Sonatı (1828), 'lük ritmiyle solo piyano müziğinde müziğinde aksak ritimlerin en eski örneklerinden biridir. Anton Reicha'nın *[[36 Füg (Reicha)|36 Füg]]* eserindeki 20 No'lu Fügü (1803) de piyanoyla icra edilir ve 'lik ölçüdedir. Çaykovski'nin ''Pathétique'' Senfonisi'nin ikinci hareketi (aşağıda), "aksak vals" olarak tabir edilmiştir, ve orkestra müziğinde 'lük ölçünün iyi bir örneğidir.

: 
    \relative c {
        \set Score.tempoHideNote = ##t \tempo 4 = 144
        \set Staff.midiInstrument = #"cello"
        \clef bass
        \key d \major
        \time 5/4
        fis4\mf(^\markup { \bold { Allegro con grazia } }
        g) \tuplet 3/2 { a8(\
        a4(\mf b) \tuplet 3/2 { cis8(\ a( g) fis-. ] e-. [ es-.( d-. cis-. b-. bes-.) ]
        a4\mf
}


20. yüzyıl klasik müziğinden örnekler arasında şunlar sayılabilir:
* Gustav Holst'ün *The Planets*inden "Mars, the Bringer of War" ve "Neptune, the Mystic" (ikisi de )
* Paul Hindemith'in *[[Ludus Tonalis]]*inden Sol akorunda "Fuga secunda" ()
* Igor Stravinsky'nin *[[The Firebird]]*ünün sonu ()
* Heitor Villa-Lobos'un *[[Bachianas Brasileiras#Bachianas Brasileiras No. 9|Bachianas Brasileiras No. 9]]* bestesindeki füg ()
* Lalo Schifrin'in ** dizisine yazdığı soundtrack ()
* Jerry Goldsmith'in *[[Room 222]]* dizisine yazdığı soundtrack ()

## Caz müzikte
Caz müzisyeni Dave Brubeck'in *Time Out* albümünde yer alan *"[[Blue Rondo à la Turk]]"* bestesi, Bulgar Türkleri'nin çaldığı karşılama havasından esinlenilerek , 
ya da daha basit bir gösterimle 'lik bir ritimle icra edilmiştir. Yine aynı albümden Paul Desmond'ın bestelediği hit şarkıları "Take Five", 'lük ritimle icra edilmiştir. Bruebeck ve grubunun  ("Eleven Four") ve  ("Unsquare Dance") gibi daha başka aksak ritimlerle icra ettikleri şarkıları da mevcuttur.

## Rock müzikte
Aksak ritimler rock müzikte, özellikle progresif rock müzikte kendine yer bulabilmektedir.

Rock müziğe aksak ritimleri getiren ilk grup The Beatles'dır. "Strawberry Fields Forever" şarkısının sürekli değişen karmaşık ritimleri ve "Within You, Without You" şarkısındaki dörtlük aksak ritimler, onların kullandığı en bilinen örneklerdendir. "Here Comes the Sun" şarkısının çoğunluğunda aksak olmayan 4/4'lük ritim kullanıldığı hâlde şarkının geçiş kısmı (bridge), Hint müziğinin de etkisiyle 11/8 + 4/4 + 7/8 ritimlerle çalınmıştır.

Pink Floyd, Yes, King Crimson, Genesis, ELP, Rush ve Gentle Giant gibi progresif rock grupları, şarkılarında epey karmaşık aksak ritimli bölümler icra etmiştir. Belçikalı deneysel progresif rock grubu Aksak Maboul adını bu ritimden almıştır.

Radiohead'in "Paranoid Android" şarkısı, 'lik ritmiyle rock müzikteki aksak ritimlerin bilindik örneklerden bir diğeridir.

## Kaynakça

* Bektaş, Tolga. 2005. "Relationships between Prosodic and Musical Meters in the Beste Form of Classical Turkish Music". Asian Music 36, no. 1 (Winter–Spring): 1-26.
* Brăiloiu, Constantin. 1951. "Le rythme Aksak" Revue de Musicologie 33, nos. 99 and 100 (December): 71–108.
* Fracile, Nice. 2003. "The 'Aksak' Rhythm, a Distinctive Feature of the Balkan Folklore". Studia Musicologica Academiae Scientiarum Hungaricae 44, nos. 1 and 2:197–210.
* Reinhard, Kurt, Martin Stokes, and Ursula Reinhard. 2001. "Turkey". The New Grove Dictionary of Music and Musicians, second edition, edited by Stanley Sadie and John Tyrrell. London: Macmillan Publishers.
* User. 2015. “The Music of Dave Brubeck”. Jazz Academy website (accessed 16 September 2016).

## Konuyla ilgili yayınlar

* Arom, Simha. 2004. "L'aksak: Principes et typologie". Cahiers de Musiques Traditionnelles 17 (Formes musicales): 11–48.
* Cler, Jérôme. 1994. "Pour une théorie de l'aksak". Revue de Musicologie 80, no. 2:181–210.
* Tanrikorur, Cinugen. 1990. "Concordance of Prosodic and Musical Meters in Turkish Classical Music". Turkish Music Quarterly 3, no. 1: 1–7.