İşçi Partisi (Birleşik Krallık)

**İşçi Partisi** (), Muhafazakâr Parti ile birlikte Birleşik Krallık'taki iki ana siyasî partiden biridir. Sol-sağ siyasî yelpazenin merkez solunda konumlanır ve sosyal demokratlar, demokratik sosyalistler ile sendikacıların oluşturduğu bir ittifak olarak tanımlanır. 2024 genel seçimlerinden bu yana iktidar partisidir. Keir Starmer, 2020'den beri İşçi Partisi lideri ve 2024'ten beri Birleşik Krallık Başbakanıdır. Parti tarihinde on iki İşçi Partisi hükûmeti kuruldu ve yedi İşçi Partili başbakan görev yaptı. Parti, her yıl sonbaharda düzenlenen İşçi Partisi Konferansı'nda toplanır; yerel parti örgütleri ile sendikalardan gelen delegeler bu konferansta parti politikaları hakkında oy kullanır ve üst düzey parti temsilcileri katılımcılara hitap eder.

İşçi Partisi, 1900 yılında kurulmuş olup kökenleri 19. yüzyılın sendika hareketine ve sosyalist partilerine uzanır. I. Dünya Savaşı'ndan önce seçimlerde sınırlı başarı elde etti. Ancak 1920'lerin başında Liberal Parti'yi geride bırakarak Muhafazakâr Parti'nin başlıca muhalefeti hâline gelmiş ve 1924'te Ramsay MacDonald liderliğinde kısa ömürlü bir azınlık hükûmeti kurdu. 1929 genel seçimlerinde ilk kez Avam Kamarası'nda 287 sandalye ile en büyük parti oldu, ancak çoğunluğu sağlayamadığı için yeniden azınlık hükûmeti oluşturdu. 1931'de Büyük Buhran'a yanıt olarak MacDonald, Muhafazakâr ve Liberal desteğiyle yeni bir hükûmet kurdu; bu girişim onun partiden ihraç edilmesine yol açtı. İşçi Partisi, 1931 seçimlerinde bu koalisyona karşı ağır bir yenilgi alarak yalnızca 52 sandalye kazandı, ancak 1935 seçimlerinde 154 sandalye elde ederek toparlanma sürecine girdi.

II. Dünya Savaşı sırasında İşçi Partisi, savaş dönemi koalisyon hükûmetinde yer aldı; 1945 genel seçimlerinde çoğunluğu kazanarak tek başına iktidara geldi. Clement Attlee liderliğindeki hükûmet, kapsamlı kamulaştırma programları uyguladı ve modern refah devletinin temellerini atarak Ulusal Sağlık Servisi'ni kurdu; ancak parti 1951'de iktidarı kaybetti. Harold Wilson ve James Callaghan liderliğinde 1964-1970 ve 1974-1979 dönemlerinde yeniden hükûmeti elde etti. 1980'lerde parti, iç çekişmelerle belirginleşen bir bölünme süreci yaşadı; bu dönem, on yılın ortalarında sol kanadın etkisinin gerilemesiyle sonuçlandı. 1987 ve 1992 genel seçimlerinde Muhafazakâr Parti karşısında yenilgiye uğradıktan sonra Tony Blair, partiyi "Yeni İşçi Partisi" söylemi çerçevesinde siyasî merkeze yöneltti; parti Blair'in liderliğinde 1997-2007 ve Gordon Brown döneminde 2007-2010 yılları arasında iktidarda kaldı. 2010'lu yıllarda yaşanan yeni seçim yenilgilerinin ardından Keir Starmer, 2020'de lider seçilmesinden sonra partiyi yeniden siyasî merkeze yaklaştırdı ve 2024 genel seçimlerinde kesin bir zafer elde etti.

## Tarihçe

### Kökenleri, kuruluşu ve ilk yılları (1900-1920)

İşçi Partisi'ne dönüşecek olan hareketin kökenleri 19. yüzyılın sonlarına uzanır. Bu hareket, sendikaların ve giderek büyüyen kentli işçi sınıfının çıkarlarını temsil etmeyi amaçlıyordu. 1867 ve 1884'te kabul edilen reform yasalarıyla yüz binlerce işçi oy hakkı elde etti. Sanayi bölgelerinde çok sayıda sendika kuruldu ve bu örgütlerin liderleri, üyelerini seferber etmek için Metodist uyanış geleneğinden yararlandı. Aynı dönemde, siyasal gücün işçi sınıfına dayanması gerektiğini savunan çeşitli küçük sosyalist örgütler ortaya çıktı; bunlar arasında, büyük ölçüde orta sınıf reformculardan oluşan Fabian Derneği en etkili yapılardan biri oldu. Keir Hardie ise sendikalar ile kendi kurduğu Bağımsız İşçi Partisi (ILP) gibi sol gruplar arasında iş birliği sağlamak için çaba gösterdi.

İşçi Partisi, Britanya'daki işçi sınıfına bağımsız bir siyasî temsil sağlamak amacıyla sendikalar ve sol gruplar tarafından kuruldu. 1900 yılında sendikaların büyük bölümünü kapsayan çatı kuruluş İşçi Sendikaları Kongresi, Avam Kamarası için aday gösterecek tek bir parti altında birleşmek üzere ulusal bir konferansa öncülük etti. Konferans sonucunda, Ramsay MacDonald'ın sekreterliğinde çeşitli grupların koalisyonu niteliğindeki İşçi Temsil Komitesi (LRC) kuruldu. İşçi hareketi açısından dönemin en kritik gelişmesi, 1901 tarihli Taff Vale davası kararıydı; bu karar, grevlerin büyük kısmını fiilen yasa dışı hâle getiriyor ve sendikaları tazminat sorumluluğuyla karşı karşıya bırakıyordu. LRC'nin öncelikli hedefi, Parlamentonun bu kararı etkisiz kılmasını sağlamaktı. Bu amaçla Liberal Parti ile gizli bir anlaşma yapıldı ve 1906 genel seçimlerinde tarafların birbirlerine karşı aday çıkarmaması kararlaştırıldı. Seçimlerde Liberaller 664 sandalyenin 397'sini kazanarak ezici bir zafer elde etti; LRC ise 29 sandalye kazandı. Bunun ardından LRC adını "İşçi Partisi" olarak değiştirdi ve kıdemli milletvekili Keir Hardie, Parlamento İşçi Partisi (PLP) liderliğini az bir farkla kazandı.

### Hükûmete dönüş (2024-günümüz)

4 Nisan 2020'de Keir Starmer, COVID-19 pandemisi sırasında İşçi Partisi liderliğine seçildi. Muhalefet liderliği döneminde partiyi soldan siyasî merkeze doğru yeniden konumlandırdı ve parti içindeki antisemitizmin ortadan kaldırılmasını öncelik hâline getirdi. Ekim 2020'de, antisemitizmle ilgili Eşitlik ve İnsan Hakları Komisyonu (EHRC) raporuna verdiği yanıt nedeniyle eski lider Jeremy Corbyn'i partiden askıya aldı. Corbyn, seçim bölgesinde bağımsız aday olarak yarışma niyetini açıklamasının ardından 2024 yılında resmen partiden ihraç edilene kadar yeniden kabul edilmedi.

Ulusal düzeydeki Muhafazakâr Parti hükûmeti içinde yaşanan belirgin siyasî istikrarsızlık döneminin ardından İşçi Partisi, 2023 ve 2024 yerel seçimlerinde en yüksek net sandalye artışını elde etti. 2023'te Keir Starmer, ekonomik büyüme, sağlık, temiz enerji, suçla mücadele ve eğitim gibi alanlara odaklanan beş temel misyonunu açıkladı. Starmer'a yakın isimler, kazanma ihtimali yüksek seçim çevrelerinde belirlenen parlamento adaylarının liderlik tarafından desteklenmesini sağlamaya çalıştı; bu süreç bazı çevrelerce partinin sol kanadına yönelik bir tasfiye olarak nitelendirildi. Genel seçim kararı alındığında yaklaşık 100 aday henüz belirlenmemişti; bu nedenle söz konusu adaylar yerel seçim çevresi örgütleri yerine partinin Ulusal Yürütme Kurulu (NEC) bünyesindeki bir panel tarafından seçildi.

## İdeoloji ve politikalar

İşçi Partisi, siyasi yelpazenin merkez solunda konumlanır ve sendika hareketine Parlamento'da siyasi temsil sağlamak amacıyla kuruldu. Parti, 1918 tarihli parti tüzüğüyle sosyalist bir taahhüt kazandı; tüzüğün IV. maddesi, üretim, dağıtım ve değişim araçlarının ortak mülkiyetini, yani millîleştirmesini öngörüyordu. II. Dünya Savaşı sonrasında İngiliz sanayisinin yaklaşık üçte biri kamu mülkiyetine alındı ve 1980'lere kadar bu durum sürdü. Ancak 1950'lerin sonlarına gelindiğinde, partinin sağ kanadı bu uygulamanın genişletilmesini sorgulamaya başladı. Anthony Crosland'ın 1956 tarihli *The Future of Socialism* adlı eserinden etkilenen parti lideri Hugh Gaitskell çevresi, söz konusu taahhüdün artık gerekli olmadığı sonucuna vardı. 1959'da IV. maddenin parti tüzüğünden çıkarılması girişimi başarısız oldu; ancak Tony Blair ve "Yeni İşçi Partisi" modernleştiricileri 1994'te IV. maddeyi tüzükten kaldırmayı başardı.

## Seçim sonuçları

## Liderlik
### 1906'dan beri İşçi Partisi Başkanları

*Keir Hardie, 1906–08
*Arthur Henderson, 1908–10
*George Nicoll Barnes, 1910–11
*Ramsay MacDonald, 1911–14
*Arthur Henderson, 1914–17
*William Adamson, 1917–21
*John Robert Clynes, 1921–22
*Ramsay MacDonald, 1922–31
*Arthur Henderson, 1931–32
*George Lansbury, 1932–35
*Clement Attlee, 1935–55
*Hugh Gaitskell, 1955–63
**George Brown, 1963 (geçici)
*Harold Wilson, 1963–76
*James Callaghan, 1976–80
*Michael Foot, 1980–83
*Neil Kinnock, 1983–92
*John Smith, 1992–94
**Margaret Beckett, 1994 (geçici)
*Tony Blair, 1994–2007
*Gordon Brown, 2007–2010
**Harriet Harman, 2010 (geçici)
*Ed Miliband, 2010–2015
**Harriet Harman, 2015 (geçici)
*Jeremy Corbyn, 2015–2020
*Keir Starmer, 2020–

### 1922'den beri İşçi Partisi Başkan Yardımcıları

*John Robert Clynes, 1922–32
*William Graham, 1931–32
*Clement Attlee, 1932–35
*Arthur Greenwood, 1935–45
*Herbert Morrison, 1945–55
*Jim Griffiths, 1955–59
*Aneurin Bevan, 1959–60
*George Brown, 1960–70
*Roy Jenkins, 1970–72
*Edward Short, 1972–76
*Michael Foot, 1976–80
*Denis Healey, 1980–83
*Roy Hattersley, 1983–92
*Margaret Beckett, 1992–94
*John Prescott, 1994–2007
*Harriet Harman, 2007–15
*Tom Watson, 2015–2019
*Angela Rayner, 2020–

### 1924'ten beri İşçi Partisi Lordlar Kamarası Başkanları

*Richard Haldane, 1924–28
*Charles Cripps, 1928–31
*Arthur Ponsonby, 1931–35
*Harry Snell, 1935–40
*Christopher Addison, 1940–52
*William Jowitt, 1952–55
*Albert Victor Alexander, 1955–64
*Frank Pakenham, 1964–68
*Edward Shackleton, 1968–74
*Malcolm Shepherd, 1974–76
*Fred Peart, 1976–82
*Cledwyn Hughes, 1982–92
*Ivor Richard, 1992–98
*Margaret Jay, 1998–2001
*Gareth Williams, 2001–2003
*Valerie Amos, 2003–2007
*Catherine Ashton, 2007–2008
*Janet Royall, 2008–2015
*Angela Smith, 2015–günümüz

### İşçi Partili Başbakanlar

## Kaynakça