Şeki Han Sarayı

**Şeki Han Sarayı**, (Azerbaycan dili: Şəki Xan Sarayı) Azerbaycan'ın Şeki şehrinde bulunan eski bir han sarayıdır. Şu anda müze olarak faaliyet göstermektedir. Yukarı Baş Devlet Tarihi-Mimari Koruma Alanı  topraklarında bulunan saray, dünya çapında öneme sahip tarihi ve mimari bir anıttır. 18. yüzyılda inşa edilen saray binası, şehrin kuzeydoğu kesiminde, kale duvarlarıyla çevrili alanda yer almaktadır

30 metre uzunluğa sahip iki katlı sarayın 300m² alanı, 6 odası, 4 koridoru ve iki aynalı balkonu bulunuyor. Sarayın cephesi av ve savaş sahnelerini tasvir eden çizimlerin yanı sıra geometrik ve bitkisel desenlerle süslenmiştir. Cephenin tam ortasında farklı renkli camlardan yapılmış büyük bir ızgara pencere bulunmaktadır. Sarayın renkli camlardan yapılmış kafesli pencereleri taş çerçevelerin üzerine yerleştirilmiştir.

Aynı zamanda kamu konut binalarının özelliklerini de taşıyan saray binası, Kafkasya'daki XVIII. saray mimarisinin en güzel örneklerinden biridir ve İslam Doğu'nun mimari incilerinden biri olarak kabul edilmektedir. Saray, şehrin tarihi merkeziyle birlikte Dünya Mirası Alanıdır.

## Tarihi
### Kaynaklarda
Saray kompleksinin bir bütün olarak tanımı, Tümgeneral Fyodor Ahverdov ve devlet konseyi danışmanı Mogilevski tarafından Kafkas Komutanı Aleksey Yermolov'un talimatı üzerine hazırlanan "Şeki Vilayetinin Tanımı"nda (Tiflis, 1866) verilmektedir. Bu rapora dayanarak külliyede yer alan pek çok yapının asıl amacını tespit etmek mümkündür. Bu vilayeti ziyaret eden General N.N. Rayevski 1826'da şöyle yazmıştı :

"Şeki Han Sarayı, o ülkenin eski hanlarının orada bulunan sarayının yalnızca zayıf bir izlenimini yaratıyor."

Ağustos 1834'ün başında Şeki'de bulunan Dekabrist A. Korniloviç kardeşine Azerbaycan'ın Kuba'dan bir mektup yazdı. Mektubunda 1828 yılına kadar Şeki Eyaleti'nin hükümdarı olduğunu kaydeden Kornilovich, sarayı şöyle anlatıyor:

"Şeki'de, ana şehirdeki kalede, şimdi bir iş yerine dönüştürülmüş olan saray gördüm. Birkaç basamak ve uzun bir revak, bahçeli büyük dörtgen bir avluya çıkıyor: Alışılmadık bir şekilde düzenlenmiş on altı İtalyan kavağı bulunuyor. Bahçenin kenarlarında saraylılar, hanın eşleri, hizmetkarlarının ve diğer hizmetlilerin yaşadığı müştemilatlar ve bunların arkasında üç çeşmeli, bir buçuk metre yüksekliğinde bir teras var. İki büyük çınar ağacıyla çevrili ve havuzun arkasında, terk edilmiş olmasına rağmen içeriden görkemiyle görülen saray binası var. Dar, koyu renkli bir taş merdivenden yukarı çıkıp resepsiyona girdim, renklerin tüm tonlarının yansıtıldığı, sağında ve solunda duvarları en ince ceviz desenleri ve küçük renkli camlarla süslenmiş oda, odalar, duvarlar ve kubbe, rengarenk camlarla süslenmiştir. Hanların ve hadımlarının dağ soyguncularına ve orman hayvanlarına (ayılar, yaban donuzları ve başka) karşı mücadeleleri çizilmiştir."

1846'dan beri Güney Kafkasya’da görev yapan Andrey Fadeyev, anılarında şehri anlatıyor ve sarayın dış görünüşü, iç düzeni, desenleri, yarım kabartmaları ve oryantal resimleri hakkında şöyle yazıyor:
 

Saraydan İlya Berezin'in 1850'de yayınlanan "Dağıstan ve Güney Kafkasya’ya Seyahat" adlı kitabında da bahsedilmektedir. 1852 yılında yayımlanan Kafkas gazetesinin 22. sayısında Divan Bey tarafından sarayın bir tasviri basılmıştır. 1858 sonlarında Şeki'yi ziyaret eden Alexander Duma da saray hakkında bazı bilgiler verir. "Bu sarayda doğan", "Son Nuha Han"ın torunu ve "Büyük prenslerin göçünden sonra burada yaşamaya başlayan" Binbaşı Muhammed Han ile tanışmasından bahseden Duma, saray binasının kendisini de anlattı. Ancak 1827'den itibaren Rusların egemenliği altına girdi" diye anlatıyor:

Askeri tarihçi Vasili Potto, 19. yüzyılın sonlarında yazdığı "Kafkas Savaşı" adlı kitabında Şeki Hanlığı'nın başkentinin Ruslar tarafından işgalini anlatıyor ve Han'ın sarayından bahsediyor. Sarayı "Doğulu bir sibarite'nin örnek bir ikametgahı" olarak adlandırdı ve buradaki her şeyin "Tuhaf, orijinal bir zevkiyle hazırlanmış olduğunu yazdı: Salkım söğütlerle çevrili mermer bir havuz, narin pencerelerdeki renkli camlar, ayna parçalarından bir araya getirilmiş tavanlar, kapılar, kornişler, pencereler ve odalar özenle işlenmiş desenlerle süslüyor".

Şeki Han'ın sarayından, 1890 yılında yayınlanan Britannica Ansiklopedisi'nin dokuzuncu baskısındaki "Nuha" yazısında da bahsedilmektedir. Brockhaus ve Efron'un 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında yayınlanan ansiklopedik sözlüğünde saray hakkında şöyle deniyor:

### Yapının inşası

Sarayın 18. yüzyılda yapıldığı biliniyor. Sandor Rado, sarayın 1760 yılında Hüseyin Han tarafından yaptırıldığını, kısa süre sonra da yeniden imar çalışmalarının başlatıldığını belirtiyor Sanat Ansiklopedisi'nde sarayın yapım tarihi 1791/92 olarak belirtilmektedir Azerbaycan Sovyet Ansiklopedisinde sarayın 1860'lı yıllarda Hüseyin Han Müştak'ın emriyle yaptırıldığı belirtilmektedir.

Brockhaus ve Efron'un Ansiklopedik Sözlüğünde saray ve kale duvarlarının aynı zamanda, yani 1765 yılında inşa edildiği belirtilmektedir. Britannica Ansiklopedisi'nin 1890 baskısında kale duvarlarının 1765 yılında, sarayın ise bu tarihten bir süre sonra inşa edildiği belirtilmektedir. Britannica'nın 1911 baskısında sarayın 1790 yılında inşa edildiği yazılıdır. Konstantinov "Nuha" adlı makalesinde sarayın 1790 yılında inşa edildiğini yazar. Ancak aynı yıl başka bir makalesinde sarayın 1797 yılında Muhammedhasan Han tarafından yaptırıldığını yazar. Rus coğrafyacı I.L. Segal, sarayın 1797 yılında Muhammedhasan Han'ın emriyle inşa edildiğini, inşaat çalışmalarının 32.000 chervondan fazlaya mal olduğunu ve hanlık bütçesini boşalttığını, saray binasının Pers krallarının yazlık saraylarından birinden kopyalandığını belirtiyor.

Daha sonra yapılan araştırmalara göre sarayın 1797 yılında mimar Hadali Zeynalabdin Şirazi (Konstantinov'a göre "Hacı Zeynalabdin", I. S. Segala göre ise Zeynalabdul)  tarafından yaptırıldığı tespit edilmiştir. Mimarlık tarihçisi M. A. Hüseynov'a göre sarayın yapım tarihi 1762-1797 arasında değişmektedir. Ayrıca, sarayın Şeki Hanlığı'nın kurucusu Hacı Çelebi Han'ın soyundan gelen Muhammedhasan Han tarafından yaptırıldığını da yazar. M. A. Hüseynov'a göre bu hanın sarayı "18. yüzyıl saraylarının karakteristik parlak özelliklerini yansıtıyor".

ANAS El Yazmaları Enstitüsü'nün 1979 yılında toplayıp yayınladığı Farsça el yazması "Maddeyi-tarih"de verilen bilgiye göre (yazmaya göre yazarın Salman Mümtaz olduğu varsayılmaktadır), sarayın inşasına Hicri 1204 yılında başlanmıştır. (MS 1789-1790). Bu nüshaya göre 1240 yılı Ramazan ayında (Nisan-Mayıs 1825) sarayda yangın çıktığı bilgisi bulunmaktadır. El yazmasında saraydan "Divanhana", yani şehir mahkeme binası olarak da bahsedilmektedir. 19. yüzyıl Rus muhabiri Nikolay Bersenov da Han'ın yaşadığı saray binasının aynı zamanda şehir mahkemesi olarak hizmet verdiğini bildirmektedir. Bazen saraydan hanın yazlık evi olarak da bahsedilir.

### Sonraki tarih
Kalenin 1853 yılında hazırlanan planına göre Han'ın ailesine yönelik çeşitli yapılar bulunuyordu. Saray kompleksinin yanı sıra kalede bir hazine, kışla, bir hapishane ve 1828'de han camisine dönüştürülen bir Ortodoks kilisesi bulunuyordu. Sarayın ilk görüntüleri izleyenlerde büyük şaşkınlık yarattı Aleksander Dumas, Aleksander Korniloviç, Andrey Fadeyev ve Arnold Zisserman sarayı anlatırken, Leo Tolstoy, Nikolai Rayevski, Ilya Berezin, Elise Reklu ve diğerleri hakkında bilgi verdi.

Azerbaycan SSC döneminde saray müze statüsüne kavuşmuştur. 1945 yılında oryantalist ve sanat eleştirmeni L.S. Bretanitski, saray üzerine doktora tezini yazdı. Çalışmasını tamamladıktan sonra, bu konuya ayrılmış bir makale yayınlayan ve sarayı "Azerbaycan'ın 18. yüzyıl mimarisi ve sanatının olağanüstü bir örneği" olarak nitelendiren sanat tarihçisi B.V. Veimarn'a başvurur.

1947 yılında sarayı ziyaret eden şair Nikolay Tihonov, otobiyografik öyküsü "Yollar ve Patikalar"da şunları yazmıştır: "Han'ın sarayının etkileyici duvar resimleri, ustaca ve çeşitli desenleriyle iyi korunmuştur, bize şunu temin ederler: antik Nuha'da, sanat gelişmiş, şiir ve felsefe yüksek düzeyde değerlendirilmiştir ."

1968 yılında sarayın bulunduğu Şeki'nin Yukarı-Baş adlı tarihi bölümü tarihi-mimari sit alanı ilan edildi. 24 Ekim 2001'de Han Sarayı, Şeki'nin tarihi kısmıyla birlikte UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne aday gösterildi. 1 Ağustos 2010'da UNESCO Genel Direktörü İrina Bokova, Azerbaycan'a yaptığı resmi ziyaret sırasında Han'ın Sarayını ziyaret etti. Saray, 2019 yılı itibarıyla Şeki'nin tarihi merkeziyle birlikte Dünya Mirası Listesi'nde yer almaktadır.

4 Temmuz 2012'de sarayın 250. yıl dönümü Şeki şehrinde görkemli bir etkinlikle kutlandı. Törene, Azerbaycan'da aralarında ülkenin bilim, kültür ve sanatının etkili isimlerinin yanı sıra Milli Meclis milletvekillerinin de bulunduğu 30'a yakın ülke ve uluslararası kuruluşun büyükelçileri katıldı.

### Restorasyonlar
Şeki Kalesi'nde inşa edilen ve birçok yapıdan oluşan saray kompleksinden günümüze sadece iki katlı saray yapısı gelebilmiştir. Yapı, inşaatından sonra birçok onarım ve yeniden yapılanma çalışmasına rağmen, tüm bu çalışmalar yapının görünümüne ciddi bir zarar vermemiştir. Şeki Hanlığı'nın Rus İmparatorluğu'na katılmasından sonra saray yerel idareye girmiş ve birçok kez yenilenmiştir. 1848-1851 yıllarında Hüseyin Han Müştag'ın torunu şair Kerim Ağa Fateh tarafından sarayda restorasyon çalışmaları yapılmıştır .

25 Nisan 1921'de Averkom genel kurulunda "Han Sarayının onarılması" konusu görüşüldü ve şu karar alındı: "Azverkom'un önceki kararına göre hanın sarayının onarımı Narkomprosom'un sorumluluğundadır. Han'ın Şuşa ve Şeki'deki saraylarının onarımı için Narkomprosom bütçesinden 25 milyon ruble tahsis edildi." Restorasyon projesinin incelenmesine dayanan bir rapor, mimar Pyotr Baranovski tarafından Commonwealth Mimarlık Akademisi komisyonunun 3 Mart 1939'da düzenlenen toplantısına sunuldu.

1950'li yıllarda sarayda restorasyon çalışmaları yapılmıştır. Restoratör-sanatçı İ. Sanat eleştirmeni Valentina Antonova, Baranov'un çalışmaları hakkında "Han'ın Nuha'daki sarayının 18. yüzyıl duvar resimlerindeki gürültülü o Doğu  baarı anımsatan renkli savaş sahnelerinin canlandığını" yazıyor ve 1955-1965 yıllarında sarayda mimar Niyazi Rzayev'in proje ve yönetimi altında restorasyon çalışmaları yapılmış, bu dönemde sarayda ressam F.Haciyev ve şebeke operatörü A. Rasulov çalışmıştır .

2002 yılında "Kültürel Mirasın Korunması" projesi çerçevesinde sarayda restorasyon çalışmalarına başlandı.

## Mimari özellikler
### Planlama ve iç tasarım
Bina 31,7 metre uzunluğunda, 8,5 metre genişliğinde ve 10 metre yüksekliğindedir. Her katın yüksekliği 3,35 metredir. Saray binası hem cephe hem de plan çözünürlüğü özellikleri açısından simetriktir. Dikey olarak binanın ikinci katı birinci katın planını tekrarlıyor. Odalar uzun aks boyunca sıralanmıştır. Her iki katın ortasında araştırmacıların resepsiyon için kullanıldığına inandıkları bir girintili oda bulunuyor. Salonun yanlarında koridorla ayrılmış daha küçük odalar bulunmaktadır. Bu odaların ikincil misafirlere yönelik olduğu düşünülüyor .

Sarayın her iki katındaki ana salonlar benzer planlama özelliğine sahiptir: Kuzey tarafında, köşedeki vitraylı güney pencerelerine açılan küçük odalar bulunmaktadır. Bu sayede her iki salonda da iki bağımsız plafond bulunur: Kuzey duvarında derin bir niş ve salonun ana kısmındaki plafond. Sarayın duvarları astarlıdır derin bir frizle iki seviyeye ayrılmıştır. Alt kattaki nişler genellikle dikdörtgen şeklindedir ve sarkıtlarla tamamlanırken, üst kattaki nişler sarkıtsız eksenel bir yüzeye sahiptir.

Salonun kuzey duvarlarında ve birinci katın yan odalarında bir oda sobası - buhar odası bulunmaktadır. İkinci katın salonunda buhar odası yoktur. Sarayın dört odasının duvarları ve tavanları resimlerle kaplıdır. Birinci kattaki iki yan odanın duvarlarında resim yok ama duvarları resim yapmak için tasarlanmış: İç kısımlarda renkli kontur izleri var. Sadece birinci kattaki salonun tavanı ahşap olup, tablolarla kaplıdır. Tüm odalarda tavan ve duvarların birleşim yerleri sarkıtlarla süslenmiştir. Daha sonraki dönemlerde yapıda yapılan değişiklik ve eklemeler, orijinal görünümüne ciddi bir zarar vermemiştir.

### İnşaat teknikleri ve özellikleri
Şeki Kalesi'nin 6 hektarlık oldukça geniş arazisinde cami dışında saray hizmetlilerine yönelik hiçbir yapı günümüze ulaşmamıştır. Saray ile etrafını saran taş duvarların aynı dönemde inşa edildiğinden şüphe edenler var. Sarayın duvarları 40–60&nbsp;cm genişliğinde olup, kaba dere taşı ve kireç harcı karışımından yapılmış bir temel üzerine inşa edilmiştir. Duvarlar 20 x 20 x 4&nbsp;cm ölçülerinde pişmiş tuğladan yapılmıştır.

Duvar işçiliğinin niteliği, birinci ve ikinci kat duvarlarının malzeme farklılıkları ve katlar arasındaki bağlantının tamamen yanlış olması nedeniyle sarayın başlangıçta tek katlı olduğu, ancak daha sonra inşa edildiği söylenebilir. Ancak binanın cephesinin ek inşaat çalışmalarından zarar görmemiş, eksiksiz ve bitmiş bir görünüme sahip olduğu da belirtilmektedir.

Ana (güney) cephede mimar, binanın kat ve iç planlamasını kesin olarak tanımlamıştır. Girişler sarkıt kemerli nişlerle vurgulanmıştır. İkinci katta girişlerin üzerinde mukarnas kemerlerle tamamlanan sundurmalar bulunmaktadır. Her iki girişi de vurgulamak için ek bir seçenek olarak kullanılırlar. Girişlerin nişi birbirine ince desenli bir kuşakla bağlanmıştır. Büyük salonların ızgara pencerelerinin bulunduğu sarayın orta kısmını tanımlarlar. Sarayın ana cephesinin mimari çözümü, iç planlama yapısını doğru bir şekilde yansıtmaktadır. Güney cephede orta holler, yan odalar ve girişler ayrılmıştır.

Mimari açıdan sarayın çok az yakın benzeri vardır. Bu mimari-sanatsal daire, biçimsel olarak Serdar sarayına ve Erivan'daki son Safevi dönemine ait bahçe-park köşklerine, genetik olarak ise biraz daha uzakta bulunan Şekihanovların evi de dahil olmak üzere Şeki'nin yerel sivil mimari anıtlarına yakındır .

Sarayın basit bir kompozisyonu var - arka arkaya yerleştirilmiş 3 oda birbirinden koridorlarla ayrılmıştır. Her iki katta da derin nişlere sahip (bir büyük ve iki küçük) geçit odası benzeri bir salon bulunmaktadır. Birinci kattaki büyük salon resmi resepsiyonlar için kullanılıyordu.

Alt katın kemerli timpanları, sgraffito tekniğiyle yapılmış karmaşık tasvirli çiçek desenleri ve resimlerle doludur. Birinci kattaki salonun tavanı farklı geometrik şekillere sahip ahşap parçalardan monte edilmiştir.

Saray binasında odaların duvarları, holleri ve pencere çerçeveleri vitray şebeke pencerelerle kaplanmıştır. Renkli camlarla tamamlanan şebeke pencerelerin geometrik desenleri, sarayın ana cephesinin genel kompozisyonunu tamamlıyor. Salonların ve odaların tam şebekeli pencereleri ana cepheye açılmaktadır ve aralarında aynalı sarkıtlarla tamamlanan derin giriş ve balkon nişleri bulunmaktadır. Şebekelerin desenleri halk sanatçıları tarafından küçük ahşap detaylardan tutkal ve çivi kullanılmadan çizim yöntemiyle bir araya getirilmiştir. Her iki katın ana salonlarının ve üst kattaki yan odaların dış duvarlarının tamamen vitray pencerelerle değiştirilmesi bu sarayın ana mimari özelliği olarak kabul edilir..

### Duvar resimleri
Sarayın her iki katının orta salonları ve ikinci katın yan odalarındaki tüm duvar yüzeyleri, nişler, duvarlardan tavanlara ve tavanlara kadar sarkıt şeklindeki geçişler tablolarla kaplıdır. Saray resimleri dört gruba ayrılır: Geometrik ve bitki desenli resimler, olay örgüsü resimleri, hayvan resimleri, bitki ve hayvanları bir arada gösteren resimler. Han'ın sarayındaki resimler aynı zamanda altının yaygın kullanımıyla da karakterize edilir. Resimler, o zamanın tüm duvar resimlerinde olduğu gibi, alçıpan üzerine yumurta temperasıyla yerel tonlarda yapılmıştır. Sanatçılar altın, turkuaz, kırmızı, mor ve sarı renklerini tercih etmişlerdir.

Ana cephe zengin bir şekilde dekore edilmiştir. Geometrik ve bitkisel desenler, sarkıt kemerler ve renkli istifleme ızgaralı vitray pencereler, sgraffitto ve kabartma renkli kaplamalarla süslenmiş, sarayın cephesine alışılmadık bir şenlik havası veriyor. Alt katın panellerinde bir zamanlar Azerbaycan'da kutsal kabul edilen hayat ağacına bakan tavus kuşları tasvir edilmiştir.

Sarayın içi de duvar resimleri ve desenlerle süslenmiştir; Nişler, buhar odası, tavanlar, sarkıtlı kornişler, aydınlatma renkli cam ızgara pencereleri aracılığıyla gerçekleştiriliyor - bunların hepsi bir arada lüks bir saray ortamı yaratıyor. Katlar çok yüksek olmasa da (sadece 3,35 m), mimar illüzyon yardımıyla yüksek bir izlenim yaratmayı başarmıştır.

İç mekanları süsleyen resimler farklı dönemlerde ve farklı sanatçılar tarafından yapılmış; Bunlar arasında "Firangian" (Avrupalı sanatçılar anlamına gelir) sanatçıların yaptığı ve alt salonun tavanındaki sarkıtlarda muhafaza edilen tablolar, Şuşalı ünlü sanatçı Usta Kanbar, kardeşi Usta Safar ve oğlu Şükür'ün yaptığı tablolar, Şamahılı sanatçı Aligulu, Gurbangulu ve Cafer'in tablolarının yanı sıra Abbasi'nin tabloları da var.

İç mekandaki en eski tablolar 18. yüzyıla ait olup, bunların arasında ikinci kattaki ana salonun tavanına Abbasgulu'nun yaptığı tablolar da bulunmaktadır. Sarayın duvarlarında adı geçen Abbasgulu'nun aynı zamanda mimar olduğu da sanılıyor. Birinci katın resimleri 1895-1896 yılında Şamahılı Mirza Cafer tarafından, ikinci katın resimleri ise 1902 yılında Şuşalı Kanbar Usta tarafından yapılmıştır. Şamahılı sanatçılar Aligulu ve Gurbangulu ağırlıklı olarak üst kattaki odalarda çalıştılar .

Diğer sanatçıların eserleri, ikinci katın yan odalarının duvarları da dahil olmak üzere, ağırlıklı olarak her iki katın ana salonlarında yer alıyor.

### Panel resimleri
N.M. Miklashevskaya, sarayın panel resimlerini iki gruba ayırıyor: Birinci grup, Qanbar Usta ve yardımcıları tarafından sarayın iki odasında yapılan panelleri içeriyor. Panoların motifi aynı: Duvar yüzeyine gerçekçi bir planda tasvir edilen çiçek buketleri yerleştiriliyor. Buketler birbirinden yeşil sütunlar ve kemerden oluşan sektörlerle ayrılmakta, alt kısım ise buta desenlerinden oluşan döşemeyle tamamlanmaktadır. İkinci grup diğer iki odanın panel resimlerini içermektedir. Farklı kompozisyon seçeneklerine sahip olsalar da aynı prensip temelinde geliştirildiler: stilize bitkilerin tasviri veya tüm yüzeye yayılmış geometrik desenler (duvar kağıdı boyama). Bu resimlerde bazı çiçek ve çiçek türlerini görmek kolaydır: gül, lale, süsen, karanfil, fuşya (18. yüzyıl temizlenmiş resim kısmında), şakayık, selvi ve diğerleri dikkat çeker. Listelenen çiçeklere ek olarak, tamamen dekoratif olan irili ufaklı papatya şeklindeki mavi çiçekler de vardır. Bu tür çiçekler sanatçılar tarafından kompozisyonu zenginleştirmek için kullanılmıştır .

Karakter açısından bu panellerin hafif geometrik temsili temel sayılabilir. Diğer paneller tamamen geometriktir veya bitki elemanlarıyla karıştırılmıştır. Farklı zamanlarda işlenmelerine rağmen aynı görünüme sahiptirler. Düz bir çizgi halinde düzenlenmiş dört kenarlı haçlar, desenin yeni bir parçası olan aralarında sekiz köşeli bir yıldız oluşturuyor. Yıldızlar koyu sarı, haçlar tuğladan yapılmış olup, siyah bir alan üzerinde mavi ve kırmızı noktalar dağılmıştır. Yıldızların ortasında sekiz yapraklı bir gül yuvası bulunmaktadır. Birinci kattaki (19. yüzyıl) salonun panolarında tasvir edilen resimlerde haçların tam şekli, yıldızın konturlarının keskinliğini tanımlarken, benzer bir panelde ikinci katın doğu odasının tasviri (20. yüzyıl), haçlar dağınık çizgilerle çizilmiştir.

### Niş ve friz görüntüleri
Şeki Han sarayının niş resimlerinin temel karakteristik özelliği, 18. yüzyıl sarkıt resimlerinden ve frizlerdeki av ve savaş sahnelerinden farklı olarak bağımsız bir olay örgüsüne sahip olmamalarıdır. Buradaki kuş ve hayvan resimleri, çiçeklerden oluşan resim kompozisyonlarıyla genel bir görünüm oluşturmaktadır.

Şeki Han'ın sarayının friz resimlerinin kompozisyonu ve renkleri, stilize edilmiş bitki desenlerini tekrarlıyor. Bu resimler Usta Kanbar'ın Şuşa'daki Mehmandarov'un evinin frizleri üzerine yaptığı tabloları anımsatmaktadır. Şeki Han'ın sarayının süslemeleri orijinal ve karmaşık olmasına rağmen gerçekçi görüntüler renklerinden dolayı kaba ve uyumlu değildir. N.M. Miklashevskaya, Mehmandarovların evinin frizlerinin sanatsal açıdan Şeki Han'ın sarayındaki frizlerden daha değerli olduğunu yazıyor. Buradan hareketle araştırmacı, Şeki Han'ın sarayındaki friz resimlerinin Usta Kanbar tarafından yapılmadığını varsaymaktadır. Kabaca boyanmış parlak pembe gül resimlerini Safarbeyov ailesinin evinin tavanındaki neredeyse aynı gül resimleriyle karşılaştıran Miklashevskaya, bunların aynı sanatçı tarafından, muhtemelen Usta Ganbar'ın kardeşi Usta Safar tarafından yaratıldığını belirtiyor. Bu frizin temizlenmiş küçük kısmı (4x4 cm) 18. yüzyıla ait resimlerin bulunmasına yol açmıştır. Yeni tablonun desenleri burada da tekrarlansa da başka renkler kullanılmış: Arka plan beyaz yerine zeytin yeşili, diğer renkler ise daha hoş tonlarda.

Şeki Han'ın sarayının ikinci katının merkez salonundaki av ve savaş sahnelerini tasvir eden frizler sanatsal açıdan büyük önem taşıyor. Salonun genel görüntülerinin arka planına karşı, renk ve tema açısından oldukça farklı olan friz, görüntülerde yaşanan olaylarla izleyicinin dikkatini çekmektedir. İlginç panoramalarıyla bu frizler, Azerbaycan görsel sanat tarihinin özel bir gelişim aşamasını temsil ediyor ama aynı zamanda zengin etnografik ve kısmen tarihi malzeme de sağlıyor .

25&nbsp;cm genişliğindeki bu friz, ızgaradan başlayarak kapı ve nişlerin üzerinden geçerek küçük odaların duvarlarını kaplamaktadır. Üst kısımda friz hafifçe çıkıntı yaparak on cm'lik bir raf oluşturur. Salonun üst ucundaki frizde (12.60 m) savaş sahneleri, kuzey tarafındaki nişte ise (4.50 m) yangın sahneleri tasvir edilmiştir.

E.A. Dombrovsky liderliğindeki ekip, saraydaki restorasyon çalışmaları sırasında frizin bazı sahnelerinin parçalarını temizleyerek, 50&nbsp;cm büyüklüğündeki savaş sahneleri ve 2 metre büyüklüğündeki av sahnelerinin orijinal görüntülerini ortaya çıkardı. Yapılan çalışmalar sonucunda 18. yüzyılın sonlarından 20. yüzyıla kadar farklı dönemlere ait resimlerin incelenmesi mümkün oldu. Yeni resimlerde eski resimlerin kompozisyonu ve olay örgüsü tekrarlansa da görüntü ve renk bakımından birbirlerinden farklılık göstermektedir. Eski resimlerde renkler parlak ve açık renkteyken yeni resimlerde ağırlıklı olarak gökyüzü görüntülerinde kendini gösteren koyu tonlar tercih ediliyor. Eski resimlerin üslubu minyatür resme, yeni resimler ise halk yaratıcılığı örneklerine yakın olsa da, resimlerin her iki versiyonunda da dekoratiflik vurgusu dikkat çekmektedir.

Yeni resimlerde kiremit rengi, kırmızı, yeşil, siyah, pembe ve beyaz en sık rastlanan renklerdir. Friz boyunca gökyüzü aynı şekilde resmedilmiştir; Alçak ufku olan karanlık bir gökyüzü resm edilmiştir. Zemin de oldukça tekdüze: Genel koyu yeşil alan üzerinde dikey çalılar ve çimenler yer alıyor. Ön plan genellikle zikzak çizen kahverengi tepelerden oluşur. Manzara nadiren ilkel tasvir edilen ağaçlarla zenginleştirilir: ağaçlar kalın bir direğin üzerinde yuvarlak yeşil bir şapka olarak tasvir edilmiştir. Ağaçlar avlanma sahnelerinde en yaygın olanıdır.

### Sarkıt görselleri

Şeki Han'ın sarayının sarkıtları sanatsal imgeler açısından genel kompozisyonu tamamlıyor. Böylece odaların üst sarkıtları küçük ayna parçalarıyla kaplanmış, alt sarkıtların üzerine ise resimler çizilmiştir. N. Miklashevskaya, Han'ın sarayındaki sarkıt resimlerini iki gruba ayırıyor: Birinci grup mavi tonlu resimleri, ikinci grup ise diğer tüm resimleri içeriyor. Sarayın birinci katındaki salonda 18. yüzyıldan kalma mavi tonlu tablolar bulunmaktadır. Prof. B.P. Denike, Han'ın sarayındaki bu resimleri Çin resminin Orta Asya duvar resimleriyle karşılaştırıyor:

"Bu resimlerde Çin sanatıyla, özellikle de Beyaz-mavi (Beyaz-mavi) porselen resimleriyle bağlantıyı görmemek mümkün değil."

Diğer salonlardaki tüm sarkıtların resimleri tarih ve motif açısından birbirinden farklılık göstermektedir. Bazıları küçük parsellere sahip olsa da bazıları basit bitkisel motiflerle süslenmiştir. İkinci gruptaki sarkıt görselleri, soluk toprak boyası zemin üzerinde gerçekçi bir şekilde sunulan çiçeklerden oluşuyor. Koyu madalyonlar şeklinde stilize edilmişlerdir. İkinci kattaki yan odaların sarkıtlarında da aynı seçenekler tekrarlanmakta ancak kalitesi daha düşüktür.

### Plafon çizimleri
Sarayın birinci katındaki ana salonun, türünün tek örneği olan ahşap kubbeli tavanı, 18. yüzyıl halk sanatçılarının yaptığı resimler ve ahşap oyma örnekleri nedeniyle önemli bir sanatsal öneme sahiptir. Tavan dekorunun temelini oluşturan süsleme motifi, Azerbaycan'ın birçok Orta Çağ mimari eserinde (özellikle Nahçıvan mezarlarında) da bulunmaktadır. Bu ahşap plafond, tutkal veya çivi kullanılmadan küçük ahşap parçalarından bir araya getirilen mükemmel bir sanat eseridir. Plafon'un üç ana desen formu vardır: Plafonun alanı ve onu çevreleyen kaldırımların desenleri (40&nbsp;cm genişliğinde). Üçüncü desen türü kaldırımı bant şeklinde çevreleyerek birinci deseni ikinci desenden ayırır. Desenlerdeki karmaşık süslemeler çok köşeli yıldızların ve çokgenlerin birleşiminden oluşuyor. Ana figürlerin çizgileri, onları oluşturan ahşap kısımlar üzerine siyah bir çerçeve ile çizilmiştir. G. M. Skubçenko şöyle yazıyor:

Şeki Han'ın sarayının iki ana salonunun her biri iki tavanlı, ikinci katın yan odalarının her biri birer tavanlıdır. Sarayın ikinci katındaki salonun kuzey plafondunun ana alanını büyük ve parlak bir madalyon kaplar. Merkezinde daha küçük bir madalyon var. Madalyonun bulunduğu alan desenlerle süslenmiştir. Miklaşevskaya, Qanbar Usta'nın yaptığı plafondu, sanatçının Mehmandarov'un evindeki küçük odası ve mescidindeki plafondlarla karşılaştırıyor. G. M. Skubçenko bu tavanı 18. yüzyılın sonuna atfediyor.

İkinci katın yan odalarının tavanları, Şekihanovların evinin salonunun tavanı gibi merkezi oval bir tavana sahiptir. Plafondların beyaz zemini mavi dallarla süslenmiş olup, dalların arasında gerçekçi bir şekilde kuş ve hayvan tasvirleri yer almaktadır. Bu plafondlar, desenlerinin karmaşıklığı veya renk zenginliği açısından ana salonlardaki plafondların gerisinde kalmaktadır.

## Araştırma
Şeki Han'ın sarayının araştırılması Azerbaycan Anıtları Koruma Dairesi tarafından iki kez başlatıldı. Daha sonra Azerbaycan SSC'den EA A. Bakıhanov'un adını taşıyan Tarih Enstitüsü anıtı detaylı olarak inceledi. Daha sonraki dönemde Azerbaycan SSR Bakanlar Kurulu bünyesindeki Mimarlık İşleri Dairesi Azerbaycan'daki anıtların incelenmesiyle ilgilenmektedir.

Anıttaki ilk araştırma çalışmaları prof. P.P. Fridolin ve D. M. Şarifov'un katılımıyla gerçekleştirildi. 1936'da Moskova Devlet Doğu Kültürleri Müzesi, B.P. Denike, V.N. Çepeleva, B.V. Weimarn ve M.A. Bolotova'nın da dahil olduğu özel bir keşif gezisi, anıt hakkında büyük miktarda malzeme topladı. Kaşif heyeti, 18.-19. yüzyıl Azerbaycan mimarisi ve duvar resminin bir anıtı olarak anıtı dikkatle inceledi ve araştırdı. Ancak B.V. Veimarn'ın makalesi dışında, keşif gezisinin araştırmasına ilişkin hiçbir bilgi yayınlanmadı.

1939-1940 yıllarında Azerbaycan Anıtları Koruma Dairesi tarafından sarayın orijinal duvar resimlerinin ortaya çıkarılması ve restorasyonu amacıyla büyük bir bilimsel araştırma düzenlendi. Bu eserlerin uygulanmasıyla Devlet Tretyakov Galerisi'nden E.A. Dombrovski liderliğindeki bir grup restoratör-ressam Azerbaycan'a davet edildi. Ekip, her iki katın salonlarındaki duvar resimlerini ve daha sonraki sanatçıların eklemelerini toz ve kirden temizledi. Sonuç olarak, 18. yüzyılın sonlarına ait tablolar, birinci kattaki salonun ahşap tavanına ait parçalar, sarkıtları kaplayan mavi tonlu tabloların bir kısmı, ikinci kattaki ünlü "Avcılık ve dövüş" frizlerinin büyük bölümleri ortaya çıktı. ve daha sonraki dönem boyalarının altında başka resimler de keşfedildi. Bu çalışmalar Azerbaycan'ın 18. yüzyıl duvar resimlerinin incelenmesine büyük katkı sağlamıştır. Ancak bu sefer de araştırma çalışmaları ve restoratör-sanatçıların yaptıkları çalışmalar hakkında herhangi bir bilgi yayınlanmadı.

Daha sonra mimari bilimler adayı L.S. Bretanitski Han'ın sarayının incelenmesi için ciddi ve geniş çaplı bilimsel araştırma çalışmaları yürüttü. 1940'lı yıllarda N.M. Miklaşevskaya, anıtın, özellikle de duvar resimlerinin incelenmesiyle meşgul olmuş ve 1948 yılında yaptığı araştırmalar sonucunda "XVIII-XIX yüzyıllarda Azerbaycan'ın duvar resimleri" başlıklı bilimsel çalışmasını Devlet Ermitaj Müzesi Bilimsel Konseyinin karşısında  başarıyla savunmuştur.

## Ayrıca bakınız
* Şeki Han Camii
* Azerbaycan'daki mimari anıtlar listesi

## Kaynakça