Jura (dönem)

**Jura**, Triyas Dönemi'nin sonu olan 201,4 milyon yıl önce (myö) ile Kretase Dönemi'nin başlangıcı olan yaklaşık 143,1 myö arasını kapsayan bir jeolojik dönem ve stratigrafik sistemdir. Jura, Mezozoyik Zaman'ın orta dönemini ve Fanerozoyik Üst Zaman'ın sekizinci dönemini oluşturur ve adını bu döneme ait kireçtaşı katmanlarının ilk kez tanımlandığı Jura Dağları'ndan alır.

Jura Dönemi, Orta Atlantik Magmatik Bölgesi'nin patlamasıyla ilişkili Triyas-Jura yok oluşuyla başlamıştır. Toarsiyen Çağı, yaklaşık 183 milyon yıl önce Toarsiyen Okyanus Anoksik Olayı ile başlamıştır. Bu olay, okyanus anoksisi, okyanus asitlenmesi ve yok oluşlarla ilişkili küresel sıcaklık artışıyla karakterize edilen küresel bir dönemdir ve muhtemelen Karoo-Ferrar büyük magmatik bölgelerinin patlamasından kaynaklanmıştır. Ancak Jura'nın sonu, Kretase ile net ve kesin bir sınıra sahip değildir ve jeolojik dönemler arasındaki sınırlar arasında resmî olarak tanımlanmamış tek sınırdır.

Jura'nın başlangıcında, süperkıta Pangea, kuzeyde Lavrasya ve güneyde Gondvana olmak üzere iki kara kütlesine ayrılmaya başlamıştı. Jura Dönemi'nin iklimi günümüzden daha sıcaktı ve Dünya'da buz tabakaları yoktu. Ormanlar kutuplara yakın bölgelerde yetişiyordu ve düşük enlemlerde geniş kurak alanlar bulunuyordu.

Karadaki fauna, Triyas faunasından (dinosauromorf ve psöodosukiyan arkozorların birlikte hakim olduğu) yalnızca dinozorların hakim olduğu bir yapıya geçiş yaptı. İlk kök grup kuşlar, Jura Dönemi'nde, teropod dinozorların bir kolu olarak evrimleşti. Diğer dikkate değer olaylar arasında en eski yengeçlerin, modern kurbağaların, semenderlerin ve kertenkelelerin ortaya çıkışı yer alır. Triyas'ın sonunda hayatta kalan birkaç sinodont soyundan biri olan Mammaliaformes, dönem boyunca çeşitlenmeye devam etti ve Jura Dönemi'nde ilk taç grup memeliler ortaya çıktı. Krokodilomorflar, karasal bir yaşamdan sucul bir yaşama geçiş yaptı. Okyanuslar, ihtiyozorlar ve plesiyozorlar gibi deniz sürüngenleri tarafından doldurulmuştu, teruzorlar ise baskın uçan omurgalılardı. Modern köpekbalıkları ve vatozlar ilk kez bu dönemde ortaya çıktı ve çeşitlendi, taç grup gerçek kemikli balıkların (modern balıkların baskın grubu) bilinen ilk örnekleri ise dönemin sonlarına doğru ortaya çıktı. Bitki örtüsünde eğrelti otları ve kozalaklılar gibi açık tohumlular baskındı; bunların birçoğu modern gruplar olarak ilk kez bu dönemde ortaya çıktı. Ayrıca Bennettitales gibi soyu tükenmiş gruplar da yaygındı.

## Etimoloji

Kronostratigrafik bir terim olan "Jura", çoğunlukla Fransa-İsviçre sınırını çizen ormanlık bir dağ sırası olan Jura Dağları'na bağlıdır. "Jura" adı, Galyaca **iuris* "ormanlık dağ" sözcüğü yoluyla Keltçe kelime kökü olan **jor*'dan türemiştir ve **iuris* de Latinceye bir yer adı olarak geçmiştir. **iuris* önce *Juria*'ya ve nihayetinde Jura'ya evrilmiştir.

1795 yılında bölgeye yaptığı bir gezi sırasında Alman doğa bilimci Alexander von Humboldt, Jura Dağları'ndaki karbonat tortullarını, Güney Almanya'daki Triyas Dönemi'ne ait *[[Muschelkalk]]*'tan jeolojik olarak farklı olduğunu düşündü ancak yanlışlıkla tortulların daha eski olduğu sonucuna vardı. Daha sonra 1799'da bu tortullara *Jura-Kalkstein* ("Jura kireçtaşı") adını verdi.

1829 yılında Fransız doğa bilimci Alexandre Brongniart, *Description of the Terrains that Constitute the Crust of the Earth* (Yeryüzünün Kabuğunu Oluşturan Arazilerin Tanımı) veya *Essay on the Structure of the Known Lands of the Earth* (Dünyanın Bilinen Topraklarının Yapısı Üzerine Deneme) adlı bir kitap yayımladı. Bu kitapta Brongniart, Humboldt'un "*Jura-Kalkstein*" (Jura kireçtaşı) terimini, İngiltere'de bulunan benzer yaştaki ovolitik kireçtaşlarıyla ilişkilendirirken Fransızca *terrains jurassiques* (Jura arazileri) ifadesini kullandı ve böylece "Jura" terimini ilk kez ortaya atıp yayımlamış oldu.

## Bölümler
Jura Dönemi, erken, orta ve geç olmak üzere üç devreye ayrılır. Benzer şekilde, stratigrafik olarak Jura, Alt Jura, Orta Jura ve Üst Jura serilerine ayrılmıştır. Jeologlar, Jura Dönemi'ne ait kayaçları, her biri "çağlar" olarak adlandırılan zaman aralıklarında oluşmuş bir dizi stratigrafik birim olan "katlar"a ayırır.

Katlar, küresel veya bölgesel olarak tanımlanabilir. Küresel stratigrafik korelasyon için, Uluslararası Stratigrafi Komisyonu (ICS), bir katın alt sınırını belirleyen tek bir formasyondan (stratotip) alınan Küresel Sınır Stratotip Kesiti ve Noktası'na (GSSP) dayanarak küresel katları onaylar. Jura Dönemi'nin çağları, en gençten en eskiye doğru şu şekildedir:

## Paleocoğrafya ve tektonik

Jura Dönemi'nin başında, dünyadaki tüm anakara parçaları, süperkıta Pangea'da birleşmiş durumdaydı. Erken Jura Dönemi'nde Pangea, kuzeydeki süperkıta Lavrasya ve güneydeki süperkıta Gondvana'yı oluşturacak şekilde parçalanmaya başladı. Kuzey Amerika ve Afrika arasındaki ayrılma, Erken Jura Dönemi'nde başlayan ve Orta Atlantik Magmatik Bölgesi'nin oluşumuyla ilişkili olan ilk bölünme süreciydi.

Jura Dönemi boyunca, Kuzey Atlantik Okyanusu nispeten dar kalmış, Güney Atlantik ise Kretase Dönemi'ne kadar oluşmamıştır. Kıtalar, Panthalassa ile çevriliydi ve Gondvana ile Asya arasında Tetis Okyanusu bulunuyordu. Triyas Dönemi'nin sonunda, Avrupa'da bir kıyı ilerlemesi (transgresyon) yaşandı ve Orta ile Batı Avrupa'nın büyük bölümü sular altında kalarak sığ denizlerle çevrili bir takımadaya dönüştü. Jura Dönemi'nde hem Kuzey hem de Güney Kutbu okyanuslarla kaplıydı. Erken Jura Dönemi'nden itibaren, Boreal Okyanusu, Baltık Kalkanı ile Grönland arasında birkaç yüz kilometre genişliğindeki "Viking koridoru" veya Transkıtasal Lavrasya Deniz Yolu ile ön-Atlantik'e bağlandı. Callovian Dönemi'nde ise Turgay İç Denizi oluştu ve bu, Avrupa ile Asya arasında bir deniz bariyeri meydana getirdi.
Dosya:Upper Matmor Jurassic Israel.jpg|Güney İsrail'de Jura kireçtaşları ve marnlar (Matmor Formasyonu)
Dosya:MorrisonType-2.JPG|Colorado'daki Üst Jura Morrison Formasyonu, Kuzey Amerika'daki en verimli dinozor fosil kaynaklarından biridir.
Dosya:Gigandipus.JPG|Gigandipus, Utah'ın güneybatısındaki Johnson Farm'daki St. George dinozor keşif sahasındaki Aşağı Jura Moenave oluşumunda bir dinozor ayak izi.
Dosya:SEUtahStrat.JPG|Utah'ın güneydoğusundaki Colorado Platosu alanının Jura boyunca Permiyen stratigrafisi.


## İklim
Jura Dönemi'nin iklimi, genel olarak günümüzden yaklaşık 5-10&nbsp;°C (9-18&nbsp;°F) daha sıcaktı ve atmosferdeki karbondioksit seviyesi muhtemelen yaklaşık dört kat daha yüksekti. Bununla birlikte, bu zaman diliminde aralıklı olarak "soğuk dalgası" dönemlerinin yaşandığı bilinmektedir ve bu durum, diğer türlü sıcak olan sera iklimini kesintiye uğratmıştır. Ormanlar muhtemelen kutuplara yakın bölgelerde yetişiyordu ve bu bölgeler sıcak yazlar ile soğuk, bazen de karlı kışlar geçiriyordu; yüksek yaz sıcaklıkları kar birikimini engellediğinden buz tabakalarının oluşması pek olası değildi, ancak dağ buzulları bulunmuş olabilir. Erken ile Orta Jura Dönemi'nde kuzeydoğu Sibirya'da bulunan damlataşlar ve glendonitler, soğuk kışların yaşandığını göstermektedir. Okyanus derinlikleri muhtemelen günümüzden 8&nbsp;°C (14&nbsp;°F) daha sıcaktı ve mercan resifleri, günümüze kıyasla enlem boyunca 10° daha kuzey ve güneyde büyüyordu. İntertropikal Yakınsama Bölgesi muhtemelen okyanuslar üzerinde bulunuyordu ve bu, ekvatorun 40° kuzeyi ile güneyi arasındaki düşük enlemlerde büyük çöl ve çalılık alanların oluşmasına neden oluyordu. Tropik yağmur ormanları ve tundra biyomları muhtemelen nadirdi veya hiç yoktu. Jura Dönemi'nde, önceki Permiyen ve Triyas Dönemleri'ne damgasını vuran Pangea mega musonu azaldı. Jura Dönemi'ndeki orman yangını sıklığındaki değişim, 405 bin yıllık eksantriklik döngüsü kaynaklıydı. Pangea'nın parçalanması sayesinde, Jura Dönemi'ndeki hidrolojik döngü dikkate değer ölçüde güçlendi.

### İklim olayları

#### Toarsiyen Anoksik Olayı
Toarsiyen Okyanus Anoksik Olayı (aynı zamanda Jenkyns Olayı olarak da bilinir), Toarsiyen Çağı'nın erken zamanlarında, yaklaşık 183 milyon yıl önce meydana gelen yaygın okyanus anoksisi (oksijen eksikliği) dönemidir. Bu olay, küresel çapta belgelenmiş yüksek genlikli negatif karbon izotop sapması, siyah şeyllerin birikimi ve karbonat üreten deniz organizmalarının yok oluşu ve çöküşü ile karakterize edilmiştir. Bu olaylar, küresel sıcaklıklarda büyük bir artışla ilişkilendirilir.

#### Jura sonu geçişi
Jura Dönemi sonundaki geçiş, başlangıçta sekiz kitlesel yok oluştan biri olarak kabul ediliyordu ancak şimdi bazı grupların çeşitliliğindeki artış ve diğerlerindeki azalma ile karakterize edilen karmaşık bir fauna değişim dönemi olarak değerlendirilmektedir. Bununla birlikte, bu duruma dair kanıtlar ana olarak Avrupa merkezlidir ve muhtemelen denizel denge seviyesindeki değişiklikler ile değişmiştir.

## Flora

### Triyas-Jura yok oluşu
Triyas-Jura sınırında bitkilerin kitlesel bir yok oluşuna dair bir kanıt bulunmamaktadır. Grönland'daki Triyas-Jura sınırında, sporomorf (polen ve sporlar) kayıtları, tam bir bitki örtüsü değişimine işaret etmektedir. Avrupa'daki makrofosil bitki topluluklarının analizi, değişikliklerin çoğunlukla yerel ekolojik süksesyondan kaynaklandığını göstermektedir. Triyas'ın sonunda, Peltaspermaceae familyası dünyanın çoğu bölgesinde yok olmuş, ancak *[[Lepidopteris]]* cinsi Patagonya'da Erken Jura Dönemi'ne kadar varlığını sürdürmüştür. Triyas boyunca Gondvana bitki topluluklarının baskın bir parçası olan bir koristosperm tohumlu eğrelti cinsi *[[Dicroidium]]* da Triyas-Jura sınırında sayıca azalmış fakat Antarktika'da soyu tükenmekte olan bir cins olarak Erken Jura Dönemi'ne kadar varlığını sürdürmüştür.

### Bitki örtüsü bileşimi

#### Kozalaklılar

Kozalaklılar, Jura florasının baskın bir bileşenini oluşturmuştur. Geç Triyas ve Jura'da, kozalaklılar dikkate değer bir şekilde çeşitlenmiş ve modern kozalaklı grupların çoğu, voltziale atalarından evrimleşerek Jura Dönemi'nin sonuna kadar fosil kayıtlarında ortaya çıkmıştır.

Araucaria cinsi kozalaklıların ilk kesin kayıtları Erken Jura Dönemi'nde bulunmuştur ve modern Araucaria cinsinin üyeleri Orta Jura Dönemi'ne kadar her iki yarımkürede yaygın olarak görülmüştür.

Jura boyunca bol miktarda bulunan bir diğer grup, soyu tükenmiş Cheirolepidiaceae familyasıdır ve bu familya genellikle oldukça ayırt edici *Classopolis* polenleriyle tanınır. Jura Dönemi'nde görülenleri arasında polen kozalağı *Classostrobus* ve tohum kozalağı *[[Pararaucaria]]* bulunur. Araucaria ve Cheirolepidiaceae kozalaklıları sıklıkla bir arada görülür.

Servigiller familyasına (Cupressaceae) ait en eski kesin kayıt, Patagonya'nın Erken Jura Dönemi'ne (Pliyensbahiyen) ait *[[Austrohamia minuta]]*'dır ve bitkinin birçok kısmı bilinmektedir. *Austrohamia*'nın üreme yapıları, günümüzde yaşayan ilkel servi cinsleri olan *[[Taiwania]]* ve *[[Cunninghamia]]* ile dikkate değer benzerlikler gösterir. Orta ile Geç Jura Dönemi arasında Cupressaceae, Kuzey Yarımküre'nin ılıman-tropikal bölgelerinde bol miktarda bulunmuş ve en yaygın olarak *[[Elatides]]* cinsi ile temsil edilmiştir. Jura aynı zamanda *[[Sekoya (cins)|Sekoya]]* gibi bazı modern servi cinslerinin ilk ortaya çıkışına tanıklık etmiştir.

Muhtemelen çam familyasının (Çamgiller) bir kök grubunu temsil eden soyu tükenmiş *[[Schizolepidopsis]]* cinsi, Jura boyunca Avrasya'da yaygın olarak dağılmıştır. Pinaceae familyasının en eski kesin kaydı, İskoçya'nın Geç Jura Dönemi'ne (Kimmericiyen) ait çam kozalağı *[[Eathiestrobus]]*'tur ve bu, Kretase öncesi grubun bilinen tek kesin fosilidir. Pinaceae'nin bilinen en eski üyesi olmasına rağmen, Eathiestrobus, familyanın pinoid kladının bir üyesi gibi görünmektedir, bu da Pinaceae'nin ilk çeşitlenmesinin fosil kayıtlarında bulunandan daha erken gerçekleştiğini düşündürmektedir.

Porsuk familyasının (Taxaceae) en eski kaydı, İsveç'in Hettanjiyen Çağı'ndan kalma *[[Palaeotaxus rediviva]]*'dır ve bu türün günümüzde yaşayan *[[Austrotaxus]]* ile yakından ilişkili olduğu düşünülmektedir. İngiltere'nin Yorkshire bölgesindeki Orta Jura Dönemi'ne ait *[[Marskea jurassica]]* ve Çin'in Kalloviyen-Oksfordiyen dönemine ait Daohugou Yatağı'ndan elde edilen materyallerin ise *[[Amentotaxus]]* ile yakından ilişkili olduğu düşünülmektedir. Çin'deki buluntular modern bir cinse atanmaktadır, bu da Taxaceae'nin Jura Dönemi'nin sonuna kayda değer önemli ölçüde çeşitlendiğini göstermektedir.

Podocarpaceae familyasının en eski kesin üyelerinin Jura Dönemi'nde yaşadığı bilinmektedir ve her iki yarımkürede de bulunmuştur. Bunlar arasında İngiltere'nin Orta Jura Dönemi'ne ait *[[Scarburgia]]* ve *[[Harrisiocarpus]]* ile Patagonya'nın Orta-Geç Jura Dönemi'ne ait adlandırılmamış türler bulunur.

Erken Jura Dönemi'nde, Doğu Asya'nın orta enlemlerindeki bitki örtüsü, soyu tükenmiş yaprak döken geniş yapraklı kozalaklı cinsi *[[Podozamites]]* tarafından domine edilmiştir. Bu cins, yaşayan herhangi bir kozalaklı familyasıyla yakından ilişkili görünmemektedir. Kuzeye doğru Sibirya'nın kutup enlemlerine kadar yayılan bu cinsin yayılımı, Orta ile Geç Jura Dönemi arasında bölgenin giderek kuraklaşmasına bağlı olarak kuzeye doğru gerilemiştir.

## Fauna

### Dinozorlar
Morfolojik olarak Geç Triyas Dönemi'nde çeşitlenen dinozorlar, Triyas-Jura yok oluşunun ve diğer sürüngen gruplarının yok olmasının ardından Erken Jura Dönemi'nde çeşitlilik ve bolluk açısından büyük bir artış yaşadı ve karasal ekosistemlerin baskın omurgalıları hâline geldi. Güney Amerika'da bulunmuş Geç Jura Dönemi'ne tarihlenen ve morfolojik açıdan "sıra dışı" bir otçul dinozor olan *[[Chilesaurus]]*, üç ana dinozor grubuyla olan ilişkileri belirsiz olan bir türdür ve farklı analizlerde her üç grubun da bir üyesi olarak tanımlanmıştır.

#### Teropodlar
Neotheropoda'ya ait gelişmiş teropodlar ilk olarak Geç Triyas Dönemi'nde ortaya çıktı. Coelophysoidler ve dilophosaurlar gibi bazal neoteropodlar, Erken Jura Dönemi'ne kadar varlığını sürdürdü ancak Orta Jura Dönemi'ne gelindiğinde soyları tükendi. En eski averostralar, Erken Jura Dönemi'nde ortaya çıktı ve Ceratosauria grubunun bilinen en eski üyesi, İtalya'nın erken Sinemuriyen (199,3-197,5 milyon yıl önce) dönemine ait *[[Saltriovenator]]*'du. Çin'in Geç Jura Dönemi'ne ait alışılmadık bir ceratosaur olan *[[Limusaurus]]*, otçul bir beslenme biçimine sahipti ve yetişkinlerinde dişsiz, gagalı çeneler bulunuyordu. Bu da onu atalarından gelen etçil beslenmeden farklı bir diyete geçen bilinen en eski teropod kılmaktadır. Tetanurae grubunun ilk üyeleri, Erken Jura'nın sonları veya Orta Jura'nın başlarında ortaya çıktı. Megalosauridae, Tetanurae'nin en eski yayılımını temsil eder ve ilk kez Avrupa'da Bajosiyen Çağı'nda görülmüştür. Allosauroidea grubunun en eski üyesinin, Güney Amerika'nın Orta Jura Dönemi'ne ait *[[Asfaltovenator]]* olduğu öne sürülmüştür. Coelurosaurlar ilk olarak Orta Jura Dönemi'nde ortaya çıktı ve Britanya'nın Batoniyen Çağı'na ait *[[Proceratosaurus]]* gibi erken tyrannosaurları kapsıyordu. Çin'in Geç Jura Dönemi'ne ait *[[Shishugounykus]]* ve *[[Haplocheirus]]* gibi bazı coelurosaurların erken alvarezsaurları temsil ettiği öne sürülmüştür, ancak bu fikir diğer bilim insanları tarafından sorgulanmıştır. *[[Scansoriopterygidae|Scansoriopterygidler]]*, süzülmek için zarımsı, yarasa benzeri kanatlara sahip küçük, tüylü bir coelurosaurlar grubudur ve Çin'in Orta ile Geç Jura Dönemi'ne tarihlenirler. Troodontidlerin bilinen en eski kaydı, Kuzey Amerika'nın Geç Jura Dönemi'ne ait *[[Hesperornithoides]]* olduğu öne sürülmüştür. Jura Dönemi'nden olduğu bilinen ve Dromaeosaurlara ait olduğu düşünülen diş kalıntıları vardır ancak Kretase Dönemi'ne kadar  ele geçmiş bir vücut kalıntısı henüz yoktur.

Dosya:Ceratosaurus mounted white background.jpg|Kuzey Amerika'nın Geç Jura Dönemi'ne ait bir ceratosaurid olan *[[Ceratosaurus]]*'un iskeleti
Dosya:Monolophosaurus jiangi.jpg|Çin'in Orta Jura Dönemi'ne ait bir bazal tetanuran olan *[[Monolophosaurus]]*'un iskeleti
Dosya:Yi qi restoration.jpg|Çin'in Orta ile Geç Jura Dönemi'ne ait bir scansoriopterygid olan *[[Yi (dinozor)|Yi qi]]*'nin restorasyonu


## Kaynakça