5G

**5. Nesil Mobil Telekomünikasyon Hizmeti** ya da kısaca **5G**, kablosuz mobil iletişim teknolojilerinin beşinci neslidir. Dördüncü nesil (4G) sistemlere kıyasla daha yüksek veri hızı, daha düşük gecikme süresi ve daha fazla cihaz yoğunluğu desteği sunmak üzere geliştirilmiştir.

5G için Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU) tarafından kullanılan adlandırma **IMT-2020**'dir. ITU, IMT-2020 radyo arayüzü teknik şartnamelerini 2021 yılında Recommendation ITU-R M.2150 kapsamında yayımlamıştır.

## Teknik özellikler

### Temel kullanım senaryoları

Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU), IMT-2020 çerçevesinde 5G'nin başlıca kullanım senaryolarını **geliştirilmiş mobil genişbant** (eMBB), **ultra güvenilir ve düşük gecikmeli iletişim** (URLLC) ve **çok sayıda makine tipi iletişim** (mMTC) olarak tanımlamaktadır. eMBB, yüksek veri hızları ve yoğun veri trafiği gerektiren mobil genişbant hizmetlerine; URLLC, zaman açısından kritik ve yüksek güvenilirlik isteyen endüstriyel ve kurumsal uygulamalara; mMTC ise çok sayıda düşük güçlü cihazın aynı ağ üzerinde çalışmasına yöneliktir.

### Performans hedefleri

ITU tarafından IMT-2020 için belirlenen asgari teknik performans hedeflerine göre 5G'de azami veri hızı indirme yönünde 20 Gbit/s, yükleme yönünde 10 Gbit/s olarak tanımlanmıştır. Aynı çerçevede kullanıcı düzlemi gecikmesinin URLLC senaryosunda 1 ms düzeyine indirilebilmesi, hareket hâlindeki kullanıcılar için yüksek mobilite desteği sağlanması ve mMTC senaryosunda kilometrekare başına 1 milyon cihaza kadar bağlantı yoğunluğunun desteklenmesi hedeflenmiştir.

### Radyo erişim ağı ve Yeni Radyo (NR)

5G'nin radyo erişim teknolojisi **Yeni Radyo** (NR) olarak adlandırılır. 3GPP'ye göre 5G sistemi, kullanıcı ekipmanı (UE), radyo erişim ağı (NG-RAN) ve 5G çekirdek şebekesinden (5GC) oluşur. NG-RAN'ın temel düğümü **gNB** olup, bu düğüm merkezi birim (CU) ve dağıtık birim (DU) bileşenlerine ayrılabilmektedir.

3GPP'nin 5G sistem genel bakışına göre karasal 5G dağıtımları için üç ana frekans aralığı öne çıkar: 1 GHz altı bantlar geniş alan kapsaması için, 1-6 GHz arası bantlar kentsel ve banliyö dağıtımları için, 6 GHz üzeri bantlar ise daha yüksek bant genişliği sağlamakla birlikte daha sınırlı kapsama alanına sahip yoğun kullanım senaryoları için uygundur. 3GPP, 6 GHz üzerindeki bantlarda tek taşıyıcı için 400 MHz'e kadar bant genişliği öngörmektedir. :contentReference[oaicite:1]{index=1}

### Frekans katmanları

5G dağıtımlarında genel olarak düşük bant, orta bant ve yüksek bant yaklaşımı benimsenir. Düşük bantlar daha iyi yayılım özellikleri sayesinde kırsal ve geniş coğrafi kapsama sağlar. Orta bant, özellikle 3,5 GHz çevresindeki frekanslar, kapasite ile kapsama arasında denge kurduğu için birçok ülkede 5G'nin temel katmanı hâline gelmiştir. Milimetre dalga (mmWave) olarak adlandırılan yüksek bantlar ise çok daha geniş spektrum sağlayarak çok yüksek kapasite ve düşük gecikme gerektiren yoğun kullanıcı alanlarında öne çıkar. GSMA'ya göre mmWave; stadyumlar, ulaşım merkezleri, sabit kablosuz erişim ve endüstriyel uygulamalar gibi yüksek trafik senaryolarında önemli avantaj sağlar. :contentReference[oaicite:2]{index=2}

### Massive MIMO ve beamforming

5G'nin başlıca radyo yeniliklerinden biri **Massive MIMO** ve **beamforming** teknikleridir. 3GPP'ye göre çok sayıda anten elemanının baz istasyonunda bir araya getirilmesi, hem veri iletim kapasitesini artırmakta hem de kapsama alanında önemli kazanç sağlamaktadır. Beamforming ise radyo enerjisinin belirli kullanıcı veya kullanıcı gruplarına yönlendirilmesini mümkün kılar; bu sayede spektral verimlilik artar, parazit azaltılabilir ve özellikle yüksek frekans bantlarında bağlantı kalitesi iyileştirilebilir.

### NSA ve SA mimarileri

5G, **bağımsız olmayan mimari** (NSA) ve **bağımsız mimari** (SA) olmak üzere iki temel dağıtım modeliyle uygulanabilmektedir. 3GPP'ye göre NSA mimarisi, 5G NR radyo erişimini mevcut LTE/EPC altyapısıyla birlikte kullanır ve bu nedenle birçok operatör için geçiş aşaması olarak görülür. SA mimarisi ise 5G NR'nin doğrudan 5G çekirdek şebekesine bağlandığı "tam 5G" dağıtımıdır.

GSMA'ya göre 5G SA; düşük gecikme, ağ dilimleme, büyük ölçekli IoT ve kurumsal kullanım senaryoları açısından NSA'ya göre daha gelişmiş kabiliyetler sunar. SA mimarisi, 5G'nin vaat ettiği birçok özelliğin ticari ve endüstriyel ölçekte hayata geçirilmesinde temel aşama olarak görülmektedir. :contentReference[oaicite:3]{index=3}

### 5G çekirdek şebekesi

5G'nin çekirdek şebekesi, önceki nesillere kıyasla daha modüler bir yapıya sahiptir. 3GPP'ye göre 5GC, **Hizmet Tabanlı Mimari** (Service-Based Architecture, SBA) üzerine kuruludur. Bu yaklaşımda çekirdek işlevler, birbirlerine hizmet tabanlı arayüzler üzerinden erişebilen ağ işlevleri (Network Functions, NFs) olarak tasarlanır. Böylece modülerlik, yeniden kullanılabilirlik ve bulut tabanlı dağıtım kabiliyeti artar.

3GPP'nin sistem mimarisi anlatımında, erişim ve hareketlilik yönetimi işlevi (AMF), oturum yönetimi işlevi (SMF) ve kullanıcı düzlemi işlevi (UPF) gibi ağ bileşenleri 5G çekirdeğinin temel unsurları arasında yer alır. Özellikle UPF'nin ağ kenarına daha yakın konumlandırılabilmesi, daha düşük gecikme ve yerel veri işleme senaryoları açısından önem taşır.

### Ağ dilimleme

**Ağ dilimleme** (network slicing), aynı fiziksel altyapı üzerinde farklı performans, güvenilirlik ve hizmet kalitesi gereksinimlerine sahip sanal ağlar oluşturulmasına imkân verir. 3GPP, ağ dilimlemeyi 5G'nin temel esneklik mekanizmalarından biri olarak tanımlarken, GSMA bu yapının özellikle kurumsal bağlantı, endüstriyel otomasyon, etkinlik alanları ve kritik iletişim hizmetleri için önemli olduğunu belirtmektedir. Ağ dilimleme, SA mimarisi ile daha işlevsel hâle gelmiştir.

### Uç bilişim ve düşük gecikme

5G sistemleri, özellikle SA mimarisi ile birlikte **uç bilişim** (edge computing) uygulamalarıyla yakından ilişkilendirilir. 3GPP'nin 5G sistem genel bakışına göre edge computing, verinin kullanıcıya veya uygulamaya daha yakın işlenmesini sağlayarak tepki süresini azaltır ve zaman kritik uygulamalarda daha iyi performans sunar. Bu yapı; endüstriyel otomasyon, artırılmış gerçeklik, otonom sistemler ve kritik kurumsal ağ hizmetleri için önemlidir. :contentReference[oaicite:4]{index=4}

### IoT ve RedCap

5G yalnızca yüksek hızlı mobil genişbant için değil, aynı zamanda farklı IoT katmanları için de tasarlanmıştır. mMTC senaryosu, çok düşük güç tüketen ve yüksek sayıda cihazın bağlandığı sensör ağı türü sistemlere yöneliktir. Bunun yanında 3GPP Release 17 ile tanımlanan **RedCap** (Reduced Capability), tam ölçekli 5G NR ile düşük güçlü IoT cihazları arasında ara bir kategori oluşturur. 3GPP kaynaklarına göre RedCap; giyilebilir cihazlar, endüstriyel sensörler, kameralar ve bazı sabit kablosuz erişim uygulamaları için cihaz karmaşıklığını, güç tüketimini ve maliyeti azaltmayı amaçlamaktadır. :contentReference[oaicite:5]{index=5}

### Güvenlik

5G'de güvenlik mimarisi, önceki nesillere kıyasla daha ayrıntılı kimlik doğrulama, ağ işlevleri arasında koruma ve hizmet tabanlı mimariye özgü güvenlik önlemleri içerecek şekilde geliştirilmiştir. 3GPP, 5G Service-Based Architecture için ayrı güvenlik çalışmaları yürütmüş ve çekirdek şebekedeki ağ işlevleri arası haberleşmenin yetkilendirme ve güvenli arayüzlerle korunmasını öngörmüştür.

### 5G-Advanced

5G'nin ikinci büyük gelişim aşaması olarak görülen **5G-Advanced**, esas olarak 3GPP Release 18 ile ilişkilendirilmektedir. GSMA'ya göre bu aşama; performans artışı, enerji verimliliği, daha gelişmiş yukarı yönlü iletişim, ağ otomasyonu, daha güçlü kurumsal senaryolar ve yeni servis modelleri gibi alanlara odaklanmaktadır. 5G-Advanced, mevcut 5G sistemlerini 6G öncesi ara evre olarak daha olgun ve daha esnek bir yapıya taşımayı amaçlamaktadır.

## Tarihçe

### Standartlaşma süreci

5G'nin kurumsal ve teknik çerçevesi 2010'lu yılların başında şekillenmeye başladı. Uluslararası Telekomünikasyon Birliği (ITU-R), 2012 yılında *IMT for 2020 and beyond* programını başlatarak 5G araştırmaları için uluslararası çerçeveyi oluşturmaya başladı.

ITU, 2015 yılında yayımladığı Recommendation ITU-R M.2083 belgesiyle *IMT-2020* vizyonunu tanımladı. Bu belgede 5G için geliştirilmiş mobil genişbant (eMBB), ultra güvenilir ve düşük gecikmeli iletişim (URLLC) ile çok sayıda makine tipi iletişim (mMTC) olmak üzere üç temel kullanım senaryosu ortaya konuldu.

3GPP tarafında 5G'nin ilk standart omurgası, Aralık 2017'de bağımsız olmayan yeni radyo (NSA NR) teknik özelliklerinin onaylanmasıyla ortaya çıktı. 3GPP'ye göre bu adım, Release 15'in ilk büyük kilometre taşlarından biriydi.

Release 15, 3GPP tarafından 5G standartlarının ilk tam seti olarak tanımlandı. 2018 ve 2019 sürecinde hem bağımsız olmayan (NSA) hem de bağımsız (SA) 5G mimarilerini kapsayan teknik çerçeve olgunlaştırıldı.

### IMT-2020'nin tamamlanması

ITU-R Working Party 5D, 2020 yılında IMT-2020 aday teknolojilerine ilişkin küresel değerlendirme sürecinin temel aşamalarını tamamladı. ITU'ya göre bu süreç, IMT-2020 vizyonunun altında yer alan temel teknik kriterleri karşılayan teknolojilerin belirlenmesini sağladı.

Bunu izleyen süreçte Recommendation ITU-R M.2150, 1 Şubat 2021 tarihinde yayımlandı. Böylece IMT-2020'nin ayrıntılı radyo arayüzü teknik özellikleri tek bir tavsiye belgesinde toplanmış oldu.

### Ticari yaygınlaşma

Dünya genelinde 5G'nin ilk yaygın ticari dağıtımları 2019 yılında başladı. GSMA verilerine göre Avustralya'da Telstra, Mayıs 2019'da ticari 5G hizmetini devreye alan ilk operatörlerden biri oldu.

İlk ticari aşamada birçok operatör, 4G çekirdek şebekesi üzerine kurulu bağımsız olmayan mimariyi (NSA) tercih etti. Daha sonra bağımsız 5G çekirdeğine dayanan 5G SA dağıtımları öne çıktı. GSMA'ya göre T-Mobile US, Ağustos 2020'de 5G SA hizmetini başlatarak özel 5G çekirdek şebekesi kullanan ilk operatörlerden biri hâline geldi.

### 5G-Advanced dönemi

2020'li yılların ortalarından itibaren 5G'nin gelişiminde yeni aşama olarak *5G-Advanced* öne çıkmıştır. GSMA'ya göre 5G-Advanced, 3GPP Release 18 ile ilişkilendirilmekte ve performans artışı, kapsama iyileştirmesi, mobilite, enerji verimliliği ve yeni kullanım senaryoları gibi alanlara odaklanmaktadır.

ITU-R'nin IMT-2020 sayfasına göre M.2150 tavsiyesinin 2021, 2023 ve 2024-2025 dönemlerindeki revizyonları, 5G sisteminin gelişmiş kabiliyetlerini yansıtacak şekilde sürdürülmüştür.

## Türkiye'de 5G

Türkiye'de 5G'ye geçiş süreci, ticari hizmetten önce uzun bir hazırlık, test ve yerlileştirme dönemiyle şekillendi. Bu süreçte Bilgi Teknolojileri ve İletişim Kurumu (BTK) ile Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığı öncülüğünde oluşturulan **Yeni Nesil Mobil Haberleşme Teknolojileri Türkiye Forumu** (5GTR Forumu), Türkiye'nin 5G ve ötesi teknolojilere mümkün olan en yüksek ölçüde yerli ve millî imkânlarla geçmesini amaçlayan temel platformlardan biri oldu.

Bu hazırlık döneminde, kamu, üniversite ve özel sektör iş birliğini bir araya getiren **5G Vadisi Açık Test Sahası** oluşturuldu. 5GTR Forumu'na göre bu açık test sahası; BTK, Orta Doğu Teknik Üniversitesi, Bilkent Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi ile Türk Telekom, Turkcell ve Vodafone Türkiye iş birliğiyle kurgulandı ve 5G ile ötesi teknolojilerin AR-GE, ürün geliştirme ve saha testleri için ortak bir altyapı sunmayı amaçladı.

Türkiye'nin 5G hazırlığında yerli altyapı ve yerli ekipman vurgusu da öne çıktı. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının 2019 tarihli açıklamasında, 5G Vadisi Açık Test Sahası'nın test altyapılarının kurulmasının Türkiye'nin 5G'ye yerli ve millî imkânlarla geçişi açısından önemli bir adım olduğu belirtildi. Aynı açıklamada, ULAK gibi yerli baz istasyonu çözümlerinin ve yerli üretim kabiliyetlerinin 5G sürecinde stratejik önem taşıdığı vurgulandı.

Ticari öncesi dönemde kamuoyuna yansıyan en dikkat çekici uygulamalardan biri, İstanbul Havalimanı'nda gerçekleştirilen 5G denemeleri oldu. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının açıklamasına göre havalimanında belirlenen bölgelerde operatörler tarafından 5G kapsaması ve altyapısı hazırlandı; 5G destekli terminale sahip ve uygun abonelik kullanan kullanıcıların bu hizmetten yararlanabilmesi için ön hazırlıklar tamamlandı. Aynı açıklamada İstanbul Havalimanı'nın Avrupa'nın ilk 5G'li havalimanı olduğu ifade edildi.

5G'nin ticari yetkilendirme aşamasına geçiş ise 2025 yılında hızlandı. Ulaştırma ve Altyapı Bakanlığının açıklamasına göre 5G yetkilendirme sürecine ilişkin ihale ilanı 31 Ağustos 2025 tarihli Resmî Gazete'de yayımlandı ve ihalenin 16 Ekim 2025 tarihinde yapılacağı duyuruldu.

Bakanlığın Aralık 2025 ve Mart 2026 tarihli açıklamalarına göre, 16 Ekim 2025'te gerçekleştirilen 5G yetkilendirme ihalesi sonucunda yaklaşık 3,5 milyar ABD doları gelir elde edildi. Aynı açıklamalarda 5G sinyalinin 1 Nisan 2026 tarihinde verilmeye başlanmasının hedeflendiği ve hizmetin iki yıl içinde ülke geneline yaygınlaştırılmasının planlandığı belirtildi.

Resmî açıklamalarda Türkiye'nin 5G stratejisinin yalnızca mobil iletişim hızını artırmaya değil, aynı zamanda sanayi, ulaşım, medya, sağlık, tarım, enerji ve savunma gibi dikey sektörlerde yeni uygulama alanları oluşturmaya dönük olduğu da vurgulandı. 5GTR Forumu bünyesindeki hizmet ve uygulama çalışma grupları; otomotiv, ulaşım-lojistik, çevre-tarım, imalat, güvenlik, sağlık, enerji, medya-eğlence, eğitim ve finans gibi alanlarda yerli çözümler geliştirilmesini hedeflemektedir.

Türkiye'de 5G hazırlıklarının bir diğer boyutu, insan kaynağı ve teknoloji ekosistemi oluşturma çabasıdır. 5GTR Forumu tarafından duyurulan 5G ve Ötesi Ortak Lisansüstü Destekleme Programı, bu alanda uzman insan kaynağı yetiştirilmesini ve yerli teknolojik yetkinliğin artırılmasını amaçlamaktadır.

31 Mart 2026'da Cumhurbaşkanlığı Külliye'sinde Düzenlenen Törenle saat 15.19 Sularında 5G Frekansı Türkiye'de aktif edilmiştir.

## Sağlık iddiaları

5G ve diğer mobil haberleşme teknolojilerinin sağlık üzerindeki etkileri uzun süredir bilimsel araştırmalara konu olmaktadır. Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre, bugüne kadar kablosuz teknolojilere maruziyet ile nedensel olarak ilişkilendirilmiş doğrulanmış bir olumsuz sağlık etkisi gösterilememiştir; bununla birlikte özellikle yeni frekans bantları ve uzun dönemli maruziyetler üzerindeki araştırmalar sürmektedir.

DSÖ'ye göre 5G, önceki mobil haberleşme teknolojilerinin kullandığı radyo frekanslarına ek olarak yaklaşık 3,5 GHz ve daha yüksek bazı bantlara da uzanabilmektedir. Bu frekanslarda başlıca etkileşim mekanizması, radyo frekansı enerjisinin yüzeysel dokularda emilmesi ve doku ısınmasıdır. DSÖ, baz istasyonları ve kablosuz ağlardan kaynaklanan çevresel maruziyet düzeylerinin uluslararası kılavuzların altında kaldığı durumlarda halk sağlığı açısından doğrulanmış bir risk gösterilmediğini belirtmektedir.

Radyo frekansı maruziyet sınırları konusunda birçok ülke, Uluslararası İyonlaştırmayan Radyasyondan Korunma Komisyonunun (ICNIRP) kılavuzlarını esas almaktadır. ICNIRP'nin 2020 tarihli radyo frekansı kılavuzu, 100 kHz ile 300 GHz arasındaki alanlar için maruziyet sınırlarını tanımlamakta olup 5G, Wi-Fi, Bluetooth, mobil telefonlar ve baz istasyonları gibi uygulamaları da kapsamaktadır.

Sağlık etkilerine ilişkin tartışmalarda sık atıf yapılan kurumsal değerlendirmelerden biri de Uluslararası Kanser Araştırmaları Ajansının (IARC) sınıflandırmasıdır. IARC, 2011 yılında radyo frekansı elektromanyetik alanları insanlar için *muhtemel değil, olası kanserojen* anlamına gelen **Grup 2B** kategorisinde sınıflandırmıştır. Bu sınıflandırma, özellikle mobil telefon kullanımına ilişkin sınırlı insan verileri temelinde yapılmış olup, tek başına 5G baz istasyonlarının kanser yaptığı yönünde kesin bir sonuç anlamına gelmemektedir.

DSÖ ve bağlı kurumlar, elektromanyetik alanlara ilişkin değerlendirmelerde *biyolojik etki* ile *sağlık tehlikesi* arasında ayrım yapmaktadır. Buna göre, bir elektromanyetik alanın vücutta ölçülebilir bir biyolojik etki oluşturması tek başına bunun klinik olarak zararlı olduğu anlamına gelmez; olası sağlık riskinin belirlenebilmesi için epidemiyolojik, deneysel ve mekanistik çalışmaların birlikte değerlendirilmesi gerekir.

COVID-19 pandemisi sırasında 5G altyapısının virüsün yayılmasına neden olduğu yönünde komplo teorileri de dolaşıma girmiştir. Dünya Sağlık Örgütü, bu iddiaların bilimsel temele dayanmadığını, virüslerin radyo dalgaları veya mobil ağlar üzerinden yayılamayacağını ve COVID-19 vakalarının 5G bulunmayan çok sayıda ülkede de görüldüğünü belirtmiştir.

Sağlık alanındaki değerlendirmelerde temel yaklaşım, yeni nesil haberleşme sistemlerinin uluslararası maruziyet sınırları içinde kurulması, düzenli ölçüm ve denetim yapılması ve uzun dönemli etkiler konusunda bilimsel araştırmaların sürdürülmesidir.

## Ayrıca bakınız
* 4G
* Baz istasyonu
* Nesnelerin interneti

## Kaynakça