Rusya'nın çay kültürü

Çay, Rus kültürünün önemli bir parçasıdır. Rusya'nın soğuk kuzey iklimi nedeniyle günümüzde *de facto* ulusal içecek olarak kabul edilir, ülkedeki en popüler içeceklerden biridir ve geleneksel Rus kültürüyle yakından ilişkilidir. Rus çayı demlenerek hazırlanır ve şekerli, sıcak ya da soğuk olarak servis edilebilir. Geleneksel olarak öğleden sonra içilse de zamanla günün her saatine yayılmış, özellikle yemeklerden sonra tatlı eşliğinde tüketilmeye başlanmıştır. Rus çay kültürünün dikkat çekici unsurlarından biri, 20. yüzyılın ortalarına kadar su kaynatmak için yaygın biçimde kullanılan Semaverdır.

## Tarihçe

Yaygın bir efsaneye göre Ruslar ilk kez 1567'de Kazak atamanları Petrov ve Yalışev'in Ming Çini’ni ziyareti sırasında çayla tanışmıştır. Bu anlatı İvan  Saharov’un popüler *Rus Halkının Masalları* kitabıyla yayılmıştır; ancak modern tarihçiler el yazmasını sahte, Petrov ve Yalışev’in elçiliğini ise kurgusal kabul eder.

Rusya’daki çay kültürü 1638’de bir Moğol hükümdarının Çar Mihail’e dört pud (65–70&nbsp;kg) çay hediye etmesiyle hız kazandı. Jeremiah Curtin’e göre 1636’da elçi olarak Altan Han’a gönderilen Vasili Starkov, Çar’a hediye edilmek üzere 250 libre çay almıştır. Başlangıçta bu hediyeyi "bir yük kuru yaprak" olarak gördüğünden reddetse de han ısrarcı olmuş, böylece çay Rusya'ya girmiştir. 1679'da Çin'den kürk karşılığında düzenli çay tedariki için anlaşma yapıldı. Qing Hanedanı’nın Moskova elçisi Aleksey I’e sandıklar dolusu çay hediye etti. Ancak uzun ve zor ticaret yolu nedeniyle çay oldukça pahalıydı ve sadece kraliyet ailesi ile zenginler tarafından tüketilebiliyordu.

1689’daki Nerçinsk Antlaşması Rusya’nın Sibirya üzerindeki egemenliğini tanıdı ve Çin ile Rusya arasında kullanılan Çay Yolu’nu resmileştirdi. 1727’deki Kyakhta Antlaşması’na kadar ticaret yalnızca devlet tüccarları aracılığıyla yürütüldü. 18. yüzyılın sonlarında II. Katerina döneminde ithalat düzenli hale geldi ve fiyatların düşmesiyle çay orta sınıflara kadar yayıldı.

19. yüzyılda Kyahta çay ticaretinin zirve yılı 1824, kervanların en yoğun yılı ise 1860 oldu. Trans-Sibirya Demiryolu’nun 1880’de ilk etabının açılmasıyla kervan süresi 16 aydan 7 haftaya düştü. Bu dönemde Wissotzky Tea firması Rusya’nın en büyük çay şirketi haline geldi ve 20. yüzyıl başlarında dünyanın en büyük üreticisi oldu.

18. yüzyılın sonlarına doğru çay fiyatları kısmen düşmeye başladı. İlk yerel çay bitkisi 1814’te Nikitsky Botanik Bahçesi’ne dikildi, ilk endüstriyel çay plantasyonu ise 1885’te kuruldu. Ancak çay endüstrisi ancak I. Dünya Savaşı sırasında ivme kazandı, II. Dünya Savaşı sonrasında ise büyük ölçüde genişledi. 1990’ların ortalarına gelindiğinde üretim neredeyse durma noktasına geldi. Günümüzde Rusya’da çay üretiminin ana merkezi Soçi çevresidir.

## Çeşitler
Geleneksel olarak Rusya’da en yaygın çay türü siyah çaydır; ancak yeşil çay da giderek popülerleşmektedir.

Rusya’daki geleneksel çay çeşitlerinden biri, Çin’den deve kervanlarıyla getirilen ve bu nedenle “Russian Caravan” adıyla anılan çaydır. Yolculuğun 16–18 ay sürmesi nedeniyle çay, kervanların kamp ateşlerinden isli bir aroma kazanmıştır. Günümüzde ise bu lezzet genellikle oksidasyon sonrası tatlandırma ile veya Lapsang souchong gibi isli siyah/oolong çaylarının karıştırılmasıyla sağlanmaktadır.

Kırsal bölgelerde çayın içine çeşitli ot ve meyveler eklemek yaygındır. Nane, melisa, Frenk üzümü yaprağı, sarı kantaron, ahududu ve kuşburnu sık kullanılan katkılar arasındadır. Bazen de ivan çayı (*Chamaenerion angustifolium*) tamamen çay yapraklarının yerine kullanılmaktadır.

## Demleme ve servis

Rus çay kültürünün öne çıkan özelliklerinden biri iki aşamalı demleme yöntemidir. Önce küçük bir demlikte birkaç kişiye yetecek kadar yoğun bir çay özü hazırlanır; buna *zavarka* (Rusça: *заварка*) denir. Daha sonra her kişi kendi fincanına bu özden bir miktar dökerek sıcak veya soğuk suyla karıştırır. Böylece herkes çayın sertliğini ve sıcaklığını kendi damak zevkine göre ayarlayabilir. Çaya şeker, limon, bal, reçel veya süt eklenebilir. Şekerlikten doğrudan kişisel kaşıkla almak görgüsüzlük sayılır.

*Zavarka* aynı yapraklardan üç defaya kadar hazırlanabilir, ancak genellikle tat bozulur; yalnızca yeşil çayda daha fazla demleme kabul edilebilir.

Poşet çay Rusya'da yaygın olmakla birlikte dünya ortalamasının altında (%50 civarı) tüketilmektedir; bu oran dünya genelinde %90'dır. Hızlı molalarda tercih edilse de, kalite açısından genellikle *zavarka* usulü demlenen dökme yaprak çayının altında görülür.

20. yüzyıl ortalarına kadar su kaynatmak için Semaver yaygın biçimde kullanılmıştır. Hruşçovka tipi apartmanların yaygınlaşmasıyla çaydanlık öne çıkmış, 1990'lardan itibaren ise elektrikli kettle standart hale gelmiştir.

Çay, Rusya'da neredeyse her öğünün ayrılmaz bir parçasıdır ve genellikle tatlıyla birlikte ikram edilir. Hamur işi, şekerleme ve varenye (reçel) çoğu kez çay eşliğinde tüketilir ve bu tür yiyecekler halk arasında “çaya eşlik eden şeyler” olarak tanımlanır. Ziyafet sofralarında da çay önemli yer tutar; yemeklerin ardından büyük bir pasta ile sunulur. Çay içmek aynı zamanda sohbetin de en uygun zamanıdır.

Çay yalnızca yemeklerle değil, günün herhangi bir anında da içilir. Misafirlere kısa ziyaretlerde dahi ikram edilmesi bir nezaket göstergesidir. İş hayatında ise çay molaları ve uzun toplantılarda çay servisi yaygındır. Bu durumlarda genellikle poşet çay kullanılır.

Resmî davetlerde çay çoğunlukla porselen veya fajans fincanlarda servis edilir. Rus ailelerinde özel günler için ayrılmış çay takımları bulunur. İmparatorluk Porselen Fabrikası'nın mavi ağ desenli 22 ayar yaldızlı takımı en bilinen örneklerdendir. Gündelik yaşamda ise çay çoğu zaman büyük kupalarda içilir. Fazla sıcak olduğunda tabağa üfleyerek içmek hoş karşılanmasa da kabul edilebilir. Tren yolculuklarında geleneksel olarak bardak ve podstakannik (bardak altlığı) ile servis edilir; kaynar su vagonun ucundaki kazanlardan sağlanır.

## Çay kültürü

William Pokhlyobkin'e göre Rusya'da çay hiçbir zaman tek başına bir içecek olarak görülmemiştir; varlıklı sınıflar bile çayı reçel, şurup, kek, kurabiye, şekerleme, limon ve çeşitli tatlılarla birlikte sunmuştur. Bu durum eski “*чай да сахар*” (*çay da sakhar*; “çay ve şeker”) deyiminde de yansımaktadır. Rus dili çay tüketimiyle ilgili birçok argo ve deyim barındırır: örneğin “*чайку-с?*” (eski tarzda “biraz çay?”), “*гонять чаи*” (*gonyat’ chaii*; uzun süre oturup çay içmek) ve “*побаловаться чайком*” (*pobalovat’sya chaykom*; keyif için çay içmek). Çay, Nikolay Karamzin çevresindeki edebiyatçılar aracılığıyla kültürel hayatta önemli bir unsur haline gelmiştir. 19. yüzyıl ortalarında çay şehirli sınıflar, tüccarlar ve küçük burjuvazi arasında yaygınlık kazanmış, Aleksandr Ostrovski’nin eserlerinde de bu kültür yansıtılmıştır. Ostrovski’nin döneminden itibaren çay içme süresi ve miktarı giderek artmıştır.

Sovyetler Birliği döneminde çay, özellikle ofis çalışanlarının (sekreterler, laborantlar vb.) günlük yaşamında yaygın bir içecek haline geldi. Dönemin çay markaları arasında halk arasında “süpürge” (Gürcü çayı) ve “fil logolu çay” (Hint çayı) gibi takma adlar kullanılıyordu. 1960–70'lerde çay, entelektüellerin mutfak kültürünün ayrılmaz parçasıydı.

Devrim öncesi Rusya'da popüler bir şaka şuydu: “*что после чаю следует?*” (“çaydan sonra ne gelir?”). Doğru cevap “ölülerin dirilişi” idi; çünkü *чаю* sözcüğü hem “çayı” (partitif hâl) hem de *чаю* (“umut ederim, beklerim”) anlamında bir eşsesli olarak kullanılıyordu ve bu ifade İznik İnancı’nın *Ölülerin dirilişini beklerim* bölümüne gönderme yapıyordu.

19. yüzyılda Ruslar çaylarını ağızlarına aldıkları küçük bir şeker parçası ile içiyorlardı. Bu gelenek günümüzde de sürmektedir.

Çay, Rusya'daki hapishanelerde de oldukça popülerdir. Alkol gibi geleneksel uyuşturucular yasak olduğundan, mahkûmlar çok yoğun demlenen *çifir* adı verilen çayı bir alternatif olarak tüketirler.

Rusya'daki etnik gruplar kendi çay geleneklerine sahiptir. Örneğin Kalmıkların çayı, Moğol suutei tsai'ye benzer. Çay yaprakları su yerine sütle kaynatılır, içine tuz, defne yaprağı, muskat, karanfil veya tereyağı eklenir ve genellikle yassı ekmek eşliğinde tüketilir. Süt kullanılması, kurak Kalmukya bozkırlarında içeceğin hazırlanmasını kolaylaştırır.

## "Rus Çayı" adıyla diğer ülkelerde
### Amerika Birleşik Devletleri
“Rus Çayı” adı verilen bir içecek muhtemelen Amerika'da ortaya çıkmıştır. Özellikle Amerika Birleşik Devletleri'nin Güneydoğu Bölgesi'nde Advent ve Noel dönemi boyunca sosyal etkinliklerde geleneksel olarak ikram edilir. Tarifler farklılık göstermekle birlikte en yaygın malzemeler dökme siyah çay, portakal suyu (ya da portakal kabuğu), tarçın ve karanfildir; bazı tariflerde toz çay kullanılır. Bazen limon ve ananas suyu da eklenir. Serviste krema da kullanılabilir. 20. yüzyılın sonlarında Tang kullanılarak hazırlanan “anında” versiyonları Noel çorabı hediyesi olarak popülerleşmiştir.

İçecek genellikle sıcak servis edilir ve akşamüstü ya da yemekten sonra tüketilir. Ancak kafe ve lokantalarda soğuk versiyonları da yemeklerle birlikte sunulabilir.

İsme rağmen “Rus Çayı”nın muhtemelen Rusya ile doğrudan bir bağlantısı yoktur. Bu ifadeye dair tarif ve haberler 1880’lerden itibaren Amerikan gazetelerinde ve yemek kitaplarında görülmektedir.

### Japonya
Japonya’da “Rus çayı” terimi özellikle siyah çayın içine bir kaşık reçel konularak ya da yudumdan önce reçelin ağıza alınarak içilmesi anlamına gelir. Çoğunlukla çilek reçeli tercih edilse de bu zorunlu değildir.

## Ayrıca bakınız
* Çay kültürü
* Kahve kültürü

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Audra Jo Yoder, ''Myth and Memory in Russian Tea Culture'', «Studies in Slavic Cultures», Sayı VIII, Ağustos 2009.