Lâgarî Hasan Çelebi

**Lâgarî Hasan Çelebi** (d. 17. yüzyıl), Osmanlı İmparatorluğu'nda IV. Murad döneminde, barut macunundan hazırlanmış fişekler vasıtasıyla uçtuğu görülen ve kayıt edilen Osmanlı sanatkârı ve mühendisidir.

Lâgarî Hasan Çelebi'nin hayatı hakkındaki bilgiler, çağdaşı Evliyâ Çelebi'nin ünlü *[[Seyahatnâme (Evliya Çelebi)|Seyahatnâme]]* eserinde anlattıklarına dayanmaktadır. *Seyahatnâme*'ye göre Lâgarî, 1632–33 yılında Sarayburnu'nda IV. Murad'ın huzurunda fişeğe binmiş, yardımcılarının fişeği ateşlemesiyle havaya yükselmiş, büyük fişeğinin barutu bitince ellerindeki kartal kanatlarını açıp Sinan Paşa Köşkü önünde denize inmiş ve oradan da yüzerek Padişah'ın huzuruna gelmiştir.

## İsimler
Lâgarî Hasan Çelebi'nin adında geçen *lâgar* sözcüğü, Farsça kökenli *lāġar* ( ) sözcüğünden alıntı olup "yorgun, zayıf, sıska, cılız" anlamlarına gelmektedir. Sözcüğün Türkçe kaynaklarda tespit edilen en eski kullanımı 1451 yılına aittir ve Evliyâ Çelebi'nin 17. yüzyılda yazdığı *[[Seyahatnâme (Evliya Çelebi)|Seyahatnâme]]*'de de yer yer kullanılmıştır. *[[Çelebi (ünvan)|Çelebi]]* sözcüğü ise nun neredeyse tüm dönemlerinde kullanılmış Süryanice kökenli bir ünvandır.

## Hayatı ve uçuşu

Lâgarî Hasan Çelebi'nin erken dönem hayatı hakkında hemen hemen hiçbir şey bilinmemektedir, ancak anlatılanlardan yola çıkılarak 17. yüzyılın ilk yıllarında doğduğu tahmin edilmektedir. Lâgarî'nin hayatına dair önemli bilgiler, Evliyâ Çelebi'nin *[[Seyahatnâme (Evliya Çelebi)|Seyahatnâme]]* eserinde aktarılan anlatılardan ibarettir. Ayrıca Evliyâ Çelebi'nin Hasan Çelebi hakkında "yâr-ı gār-ı sâdıkımız" demesinden, onun yakın dostlarından biri olduğu anlaşılmaktadır.

Evliyâ Çelebi'nin yazdıklarına göre 1042 yılında (miladi 1632–33 yılında), Sultan IV. Murad'ın kızı Kaya Sultan'ın doğumu nedeniyle yapılan şenlikler sırasında 50 okka barut macunundan yedi kollu bir fişek icat etmiş ve "Padişah'ım, seni Hüdâ'ya ısmarladım. İsa Nebî ile konuşmaya gidiyorum." diyerek Sarayburnu'nda IV. Murad'ın huzurunda fişeğe binmiştir. Yardımcılarının fişeği ateşlemesiyle havaya yükselen Lâgarî; havada iken yanındaki fişekleri ateşleyince denizin yüzü aydınlanmış, büyük fişeğinin barutu kalmayıp yere doğru düşerken de ellerindeki kartal kanatlarını açıp Sinan Paşa Köşkü önünde denize inmiştir. Oradan da yüzerek Padişah'ın huzuruna gelmiş ve "Padişah'ım, İsa Nebî sana selâm etti." diyerek şaka yapmıştır. Sultan Murad, bu başarısından ötürü Hasan Çelebi'ye bir kese akçe vermiş, ayrıca onu sipahi yazdırmıştır. Yine Evliyâ Çelebi'nin belirttiğine göre daha sonra Lâgarî, Kırım Hanlığı kontrolündeki Kırım'a gönderilmiş ve orada ölmüştür.

Hasan Çelebi'nin gerçekleştirdiği, barutun itme gücüne dayalı olan ve tepki prensibiyle çalışan ilkel bir füze ile havaya yükselerek yavaşça denize inme olayının, Evliyâ Çelebi'nin anlattıklarına dayanılarak yapılan hesaplamalar neticesinde mümkün olabileceği sonucuna varılmıştır. Bu hesaplamalara göre Lâgarî'nin bu ilkel roketle 250 metre kadar havaya yükselmiş olabileceği söylenmekte, "denizin yüzü aydınlandı" şeklindeki ifadeden havada iken ateşlediği öteki fişeklerle muhtemelen yönünü değiştirdiği anlaşılmakta, ellerindeki kartal kanadı şeklinde tasvir edilen gerecin ise bir paraşüt vazifesi gören bir şey olduğu ve bu sayede yavaşça denize indiği düşünülmektedir.

## Osmanlı'da uçuş denemeleri
Osmanlı İmparatorluğu, daha IV. Murad döneminden başlayarak (1623–1640), özellikle Lâle Devri'nde (1718–1730) kendini yenilemeye, Batı dünyasındaki bilimsel, teknolojik ve kültürel gelişmelere paralel olarak yeni bir Rönesans hamlesi gerçekleştirmeye çalışmıştır. Bu anlamda, IV. Murad'ın saltanatı zamanında yaşamış oldukları düşünülen Hezârfen Ahmed Çelebi ile Lâgarî Hasan Çelebi'nin 1630–1633 yılları arasında başkent Kostantiniyye'de gerçekleştirdikleri ilk uçuş denemeleri, hem Osmanlı ve Türk kültür tarihinde hem de inanışında önemli bir yer edinmiştir.

Türklerin Kostantiniyye'deki bu uçma denemelerinden ilk olarak, İngiliz din adamı, filozof ve yazar John Wilkins'in 1638 yılında yazdığı *A Discovery of a New World* (Türkçe: Yeni Bir Dünyanın Keşfi) adlı eserde bahsedilmektedir. Bu eserde Wilkins; 1554–1562 yılları arasında Avusturya adına Kostantiniyye elçiliği yapmış olan Ogier Ghislain de Busbecq'in, kaynaklarında "bir Türkün uçuş denemesi yaptığını" belirttiğini yazmıştır. 1941 yılında Allen & Unwin yayınevi şirketi tarafından yayımlanan *The Birth of Flight* (Türkçe: Uçuşun Doğuşu) isimli eserde de, Türklerin Kostantiniyye'deki denemelerine Busbecq kaynak gösterilerek temas edilmiştir. Ancak, Busbecq'in bu ifadesi doğruysa bile Evliyâ Çelebi'den yaklaşık 75 sene önceye dayanmaktadır ve hem Hezârfen hem de Lâgarî ile ilgisizdir. Yine de buradan yola çıkılarak, Osmanlılarda uçuş denemelerinin Kanuni Sultan Süleyman döneminde (1520–1566) başladığı ileri sürülmektedir.

## Kültürel etkileri
Lâgarî Hasan Çelebi, Türk havacılık tarihinin en kayda değer kişilerinden birisi olarak görülmektedir ve Türkiye'de kültürel açıdan çok önemli bir yer edinmiştir. Roketçiliğin atası sayılan Lâgarî'nin, "ilk insanlı roket uçuşunu gerçekleştiren kişi" olduğu söylenmektedir. Lâgarî Hasan'ın kültürel etkilerinin bazılarına şöyle örnekler verilebilir:

* Yönetmenliğini Mustafa Altıoklar'ın yaptığı 1996 yapımı *[[İstanbul Kanatlarımın Altında]]* filmi, IV. Murad dönemindeki İstanbul'u ve hem Lâgarî Hasan'ın hem de Hezârfen Ahmed'in uçuş öyküsünü işlemiştir. Filmde Lâgarî Hasan'ı Okan Bayülgen, Hezârfen Ahmed Çelebi'yi Ege Aydan, Evliyâ Çelebi'yi de Haluk Bilginer canlandırmıştır.
* 2015–2017 yılları arasında yayınlanan *[[Muhteşem Yüzyıl Kösem|Muhteşem Yüzyıl: Kösem]]* dizisinde Lâgarî, İbrahim Yıldız tarafından canlandırılmıştır.
* ABD kanalı Discovery Channel'da yayınlanan *[[MythBusters]]* adlı programın 11 Kasım 2009 tarihli "Crash and Burn" adlı bölümünde Lâgarî'nin roketi konu alınmış, yapılan deneylerle durumun Evliyâ Çelebi'nin tarifine sıkı sıkıya bağlı olmadığı sonucuna varılmıştır.

## Ayrıca bakınız

* Hezârfen Ahmed Çelebi
* Osmanlı bilim insanları listesi
* Osmanlı İmparatorluğu'nda bilim ve teknoloji
* Orta Çağ İslam dünyasında bilim

## Kaynakça