A priori ve a posteriori

***A priori*** ve ***a posteriori*** (sırasıyla 'önsel' ve 'sonradan'), felsefede bilgi, gerekçelendirme veya argüman türlerini ampirik kanıt veya deneyime güvenerek ayırt etmek için kullanılan Latince ifadelerdir. *[[A priori]]* bilgi, deneyimden bağımsız olandır. Örnek olarak matematik, totoloji ve saf akıldan çıkarımı içerir. ''A'' po''steriori'' bilgi, deneysel kanıta dayalı olandır. Örnekler çoğu bilim alanını ve kişisel bilginin yönlerini içerir.

Her iki terim de *[[Öklid'in Elementleri]]*'nde yer alır, ancak felsefe tarihindeki en etkili eserlerden biri olan Immanuel Kant'ın *[[Saf Aklın Eleştirisi]]* tarafından popüler hale getirilmiştir.

## Örnekler
*A priori* ve *a posteriori* bilgi arasındaki sezgisel ayrım, en iyi şekilde örneklerle görülür:

### ''A priori''
Şu önermeyi düşünün: "Eğer V. George en az dört gün hüküm sürmüşse, o zaman üç günden fazla hüküm sürmüştür." Bu, kişinin *a priori* bildiği bir şeydir, çünkü kişinin akıldan başka bir yola başvurmadan türetilebileceği bir ifadeyi ifade eder.

### ''A posteriori''
Yukarıdakini şu cümleyle ifade edilen önermeyle karşılaştırın: "V. George 1910'dan 1936'ya kadar hüküm sürdü." Bu, (eğer doğruysa) kişinin *a posteriori* (sonradan) tanıması gereken bir şeydir, çünkü yalnızca akla göre bilinemeyen deneysel bir gerçeği ifade eder.

## Tarihi

### Erken kullanımlar
*A priori* terimi Latincede 'önce gelen' anlamına gelir (veya daha az doğrudan anlamıyla 'deneyimden önceki ilk ilkelerden gelen'). Tersine, *posteriori* terimi Latince 'sonra gelenden' (veya 'deneyimden sonra') anlamına gelir.

Erken modern dönem Avrupasında geniş çapta hassas düşünme modeli olarak kabul edilen bir eser olan *[[Öklid'in Elementleri]]*'nin Latince çevirilerinde görünürler.

*A priori* bilginin erken felsefi kullanım örneklerinden (bu isimle kullanılmamış olsa da) Platon'un hatırlama öğretisidir. Meno diyaloğunda; *a priori* bilgiye benzer bir şeyin insan zihninde içten gelen bilgi olduğundan bahseder.

14. yüzyıl mantıkçılarından Saksonyalı Albert, hem *a priori* hem de *posteriori* üzerine yazmıştır.

G.W. Leibniz, "Bilgi, Hakikat ve Fikirler Üzerine Düşünceler" (1684) adlı kısa yazısında fikirlere *a priori* ve *a posteriori* kriterleriyle ayrım getirmiştir. *[[Monadoloji|Monadology]]*'sinde (1714) Tanrı'nın varlığına dair *a priori* ve *a posteriori* argümanlar  yer alır.

### Immanuel Kant
18. yüzyıl Alman filozofu Immanuel Kant (1781) rasyonalist ve ampirist teorilerin bir karışımını savundu. Kant, "Tüm bilişimiz deneyimle başlasa da, bunun deneyimden ortaya çıktığı [deneyim tarafından yapıldığı] sonucu çıkmaz" der. Kant'a göre, *a priori* biliş aşkındır veya olası tüm deneyimlerin *biçimine* dayanırken, *a posteriori* biliş deneyimin *içeriğine* dayalı olarak deneyseldir:

Terimin çağdaş kullanımlarının aksine Kant, *a priori* bilginin deneyimin içeriğinden tamamen bağımsız olmadığına inanır. Rasyonalistlerin aksine Kant, saf haliyle, yani herhangi bir ampirik içeriğin karışımı olmadan, *a priori* bilişin, olası deneyim koşullarının çıkarımıyla sınırlı olduğunu düşünür. Bu *a priori* veya aşkın koşullar, kişinin bilişsel yeteneklerinde yer alır ve genel olarak deneyimle veya özel olarak herhangi bir deneyimle sağlanmaz (her ne kadar *a priori* sezgilerin deneyimle "tetiklenebileceğine" dair bir argüman olsa da).

### Johann Fichte
Kant'ın ölümünden sonra bazı filozoflar kendilerini, Kant'ın felsefesini düzeltirken buldular ve genişletici olarak gördüler, bu da Alman idealizmine yol açtı. Bu filozoflardan biri Johann Fichte idi.

## Notlar

## Kaynakça
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*