Duşanbe Sinagogu

**Buhara Sinagogu** olarak da bilinen **Duşanbe Sinagogu**, Tacikistan'ın başkenti Duşanbe'deki iki Yahudi mahallesinden birinde 19. yüzyılda inşa edilmiştir. Yahudi cemaati sitesinde bu sinagog dışında diğer dinî binalar ve bir de okul bulunmaktaydı. Şubat 2006'da Tacikistan Hükûmeti şehir yapılanması ve başkanlık sarayı inşası sebebiyle yıkıma başladı. Sinagogun yıkımı uluslararası protestolar sebebiyle ve bir seri mahkeme kararlarıyla Haziran 2008'e kadar durduruldu fakat bu tarihte sinagog yerle bir edildi.

## Eski sinagog binası
Bir asırdan yaşlı olan bina Buhara Yahudileri tarafından 19. yüzyılın sonlarında inşa edildi. Sovyetler tarafından 1920'de el konuldu ve 1952'de millîleştirildi. Yahudi Cemaatine, binaya giriş izni tekrar 1958'de verildi fakat topraklar (diğer topraklar gibi) devletin tekelindeydi. Sinagog, 1991'de Tacikistan'ın bağımsızlığını kazandığında ve 1992-1997 seneleri arasındaki iç savaşta dahi işlevine devam etti. 1995'te diğer Yahudi evlerine yapıldığı gibi sinagog vandalizme uğradı.

Mayıs 2003'te Yahudi cemaatine sinagogları dâhil binalarını Haziran'a kadar boşaltmasını emreden resmî bir mektup verildi. 2004'te başlaması öngörülen yıkım Şubat 2006'da başladı; yıkılan yerler arasında mikve, kaşer kasabı ve sınıflar vardı. Sinagogun yıkımı uluslararası baskılar ve mahkeme kararlarıyla Haziran 2008'e kadar ertelenebildi. En nihayetinde 22 Haziran 2008'de sinagog yıkıldı.

## Eski sinagogun yıkımıyla ilgili ihtilaf

Hükûmet, şehri yenileştirme ve bakanlık sarayı inşa etme planı adına sinagogun da bulunduğu Yahudi sitesini yıkma kararı aldı. Yıkımın başladığı sırada sinagog Duşanbe'nin 150 ila 350 kişilik küçük Yahudi cemaatine halen hizmet sunmaktaydı. Bu Tacikistan'daki ayakta kalan tek sinagogdu. Hükûmet, binanın tarihî değeri olmaması sebebiyle şehir planı gereğince yıkılabileceğini uygun görürken Yahudi cemaati, yüzyılı aşkın bir zamandır Yahudilere ibadethane olan inşaatın yeterince tarihi öneme sahip olduğunu savunmaktaydı. Binanın iyeliği de tartışma konusuydu. Yahudi cemaati, binanın Sovyetler öncesi dönemde satın alındığını gösteren belgeler sunarken Duşanbe belediyesi 1952'deki millîleştirme hareketiyle bunun geçersiz olduğunu savunmaktaydı.

 
2004'te Orta Asya'nın baş hahamı Rabbi Abraham Dovid Gurevich antisemitizm sorununu anımsatırken sinagogun yerine dikilecek olan başkanlık sarayı otoriterleri utandırması gerektiğini belirtti, fakat ABD bunun "ideolojikten çok bürokratik" bir sorun olduğunu söyledi. UNESCO, sinagogun yıkılışının "kültürel mirasları koruma uluslararası standardıyla çelişeceğini" bildirdi. BBC'nin 2006'daki raporuna göre "Yıkıma karşı çıkanlar yetkililer tarafından tehdit ediliyor ve cemaatin çoğu sesini yükseltmeye korkuyordu."

Mart 2006'da Tacikistan hükûmeti kararından kısa bir süreliğine geri adım atıp Yahudilerin sinagoglarını kullanmasına izin verdi. Mayıs 2006'da ise yeni bir sinagogun "şehrin merkezinde, daha uygun bir yerde" inşa edileceği duyuruldu. Buna rağmen Duşanbe Yahudi cemaati, yurtdışından gelen desteklerle, kendi hâlihazırdaki sinagoglarını kurtarabilmek için çaba sarf etmeye devam etti fakat Haziran 2008'de Belediye mahkemesinin kararıyla yıkım çalışmalarının devamına onay verildi.

Hükûmet yıkılan sinagog için tazminat ödemeyi reddetmesine rağmen Ferdavsi belediyesine ait Duşanbinka Nehri kıyısının batısına inşa edilecek yeni sinagog için 1500 m2'lik alan tedarik etti. Haziran 2008'in sonunda, eski sinagogun yıkımının hemen ardından, BDT Yahudi Cemaatleri Federasyonu başkanı Lev Leviev, Buhara Yahudi Kongresi ve özel bağışlarla finanse edilen yeni sinagogun alanını Duşanbe'yi ziyaret ederek teyit etti.

## Yeni Duşanbe Sinagogu
Yeni Duşanbe Sinagogu 4 Mayıs 2009'da ibadete açıldı; bina, Tacikistan devlet başkanı İmamali Rahman'ın kayın biraderi, iş adamı Hasan Assadullozoda tarafından bağışlandı. Açılış törenine ABD Elçisi Tracey Ann Jacobson, Tacik Kültür Bakanı Vekili Mavlon Mukhtorov ve İmam Habibullo Azamkhonov katıldı.

## Ayrıca bakınız
*Buhara Yahudileri
*Buhara
*Buhori dili
*Buhara Emirliği
*Dağ Yahudileri
*Tacikistan'daki Yahudilerin tarihi
*Özbekistan'daki Yahudilerin tarihi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Duşanbe Yahudi Cemaati'nin websitesi
* Yakın zaman Tacikistan raporları Oslo, Norveç
* Jewish Virtual Library, Buhara Yahudileri sayfası
* Yahudi Cemaati'nin sinagoglarını korumaya çalışma kampanyası
* ABD Holokost Müzesi websitesinde binanın yıkılışıyla ilgili makale
* Global Buhara Yahudileri Portalı
* Tacikistan: Küçük Yahudi Cemaati Sinagogunu Kurtarmak için Mücadele Veriyor