Kâtibim

"**Kâtibim**" ya da "**Üsküdar'a Gider iken**"  melodisi ünlü bir Türk  İstanbul türküsü.

Bir 19. yüzyıl kalem efendisi ile bir kadının Üsküdar'da gezisi hakkındadır. Bosna Hersek, Bulgaristan, Yunanistan, Sırbistan gibi Balkan ülkelerinde ve dünyanın başka birçok yerinde bilinir. Farklı dillerde versiyonları bulunur.

## Sözler ve notalar

## Kökeni ve hikâyesi
Kimi kaynaklara göre Abdülmecid devrinde Kırım Harbi sürerken ortaya çıkmış bir türküdür ve kökeni bir İskoç marşıdır. Osmanlı İmparatorluğu'nda Abdülmecid devrinde memurlara setre ve pantolon giydirilmiş, iddia edildiğine göre türkünün sözleri bu giyimi yadırgayan halk  tarafından memurlarla alay etmek üzere yaratılmıştı. Müzik ise Kırım Harbi'ne gönderilen İskoç birliği için yazılmış bir marştı. Savaşta İngilizlere hastane olarak tahsis edilmiş olan ve halkın kısa eteklerinden ötürü "*Donsuz asker*" lakabını taktığı İskoçların kaldığı Selimiye Kışlası'nın Üsküdar yolunda olmasından esinlenerek "Donsuz Askerler" için yazılan marşın melodisine "Katibim" sözlerinin  uyarlandığı iddia edilmiştir.

Kimi kaynaklara göre türkü Üsküdar halk kültürünün bir parçası olan Kâtip Aziz Bey ve kendisini görmek için kafesli pencerelere koşan kızların 19. yüzyıldaki sevdalarının şarkısıdır.

Müziğin Yunan, Sırp veya Bulgar müziği olduğuna dair iddialar da mevcuttur. Bulgar  yönetmen Adela Peeva 2003 yılında şarkının kökeni hakkında “*Chia e tazi pesen?*” (Bu Şarkı Kimin?) adlı bir belgesel film çekmiştir.

## Kayıtlar
### [[Naftule Brandwein]]'ın kayıtları
Melodi 1920'lerde Kuzey Amerika'da yayınlandı. Ünlü klezmer klarnetçisi ve "Yahudi müziğinin kralı" Naftule Brandwein, 1924'te "Der Terk in America (Amerika'daki Türk)" adlı tamamen enstrümantal bir versiyon kaydetti. Brandwein, Peremyshliany'de (Polonya Galiçyası, şimdi Ukrayna) doğdu ve 1909'da ABD'ye göç etti ve 1920'lerin başında çok başarılı bir kariyere sahip oldu.

### Ahmet Adnan Saygun ve Safiye Ayla'nın kayıtları ve benzer versiyonları
Ahmet Adnan Saygun 1943'te besteleyip 'Bir Tutam Kekik* adı altında topladığı *Eşliksiz Koro için Op.22 On Halk Türküsü*"nün son parçası *Eski İstanbul Türküsü Üzerine Çeşitlemeler* başlığını taşır. [[Cemal Reşit Rey]]'in "*Bir İstanbul Türküsü Üzerine Çeşitlemeler*"  adlı piyano konçertosu da Kâtibim'i tema olarak kullanır. Eser, aralıksız çalınan 21 çeşitlemeden oluşmaktadır. Diğer bazı çağdaş besteciler temayı değişik şekillerde uyarladılar. Örneğin [[Armağan Durdağ]], eserin çok bilinen temasından yola çıkarak "*Kâtibim Çeşitlemeleri*” (2006) adlı dört bölümlü eseri bestelemiştir.

Dikkate değer bir kayıt, 1949'da [[Safiye Ayla]] tarafından yapılmıştır.
*Sözleri ve Stella Lee'nin İngilizce uyarlamasıyla şarkı, 1953'te ABD'de Eydie Gormé ve Eartha Kitt tarafından "Uska Dara - A Turkish Tale / Two Lovers" adıyla kaydedildi. Uluslararası alanda tanınan vokal yıldızı Eartha Kitt'in, enstrümantal bir set eşliğinde yaptığı yorum, Safiye Ayla'nın yorumuna dayandırılabilir.
*Bu melodiyi Ali Darmar gibi diğer modern besteciler de düzenlemiştir.
*Orta Avrupa bölgesi için çok erken bir kayıt, UNESCO Komisyonu'nun Kökenlerdeki Avrupa Şarkıları dizisinin ikinci cildiyle 1960'lı yıllarda gerçekleşmiştir; "Üsküdara gideriken" şarkısının notasyonu 1952'den kalma yazılı bir kaynağa dayanmaktadır. Ayla'nın seslendirdiği versiyonla çarpıcı benzerlikler göstermektedir.

== Film Uyarlaması ==
1968'de, senaryosu şarkıya dayalı olarak yapılan [[Kâtip (film)|Kâtip]] isimli filmin baş rolünde [[Zeki Müren]] oynadı.

== Avrupa ==
*Arnavutça'daki melodinin başlığı "Mu në bashtën tënde" olup, farklı sanatçılara göre bazı varyasyonları vardır. 1993 yılında şarkının Arnavutluk'taki repertuarın bir parçası olduğu, örneğin onu geleneksel [[Türkçe|Türk]] tarzında yeniden canlandırmaya çalışan [[Çingeneler|Roman]] müzisyenlerin bir parçası olduğu söylendi.
*Şarkının Boşnakça uyarlamaları arasında "Pogledaj me Anadolko budi moja ti" olarak bilinen ve "Ah Anadolu kızı, benim ol" anlamına gelen geleneksel bir [[Sevdalinka]] ve "Zašto suza u mom oku" adlı bir [[Kaside]], "Gözlerim neden ağlıyor?" anlamına geliyor.
*Bulgaristan: Melodi, bir Bulgar aşk şarkısı "Cerni oči imaš libe" (Bulgarca: "Черни очи имаш либе") şeklinde ve Istranca Dağları'nda Osmanlı İmparatorluğu'na karşı bir direniş şarkısı olarak kullanılır. ("Ясен месец веч изгрява: "Jasen mesec več izgrjava").
*Yunanistan: Şarkı Yunanistan'da farklı isimler altında biliniyor: "Μικρό τρεχαντηράκι" ("Küçük trehantiri"), "Ήχασα μαντήλι" ("Bir mendili kaybettim"), "Στου Πάπα το μπουγάζ ι" ("Papa'nın evinde boğaz"), "Ανάμεσα Τσιρίγο" ("Kythira Arası"), "Από ξένο τόπο" ("Yabancı bir yerden"), "Από την Αθήνα ως τον Πειραιά" ("Atina'dan Pireas'a"), "Ο Βαγγέλης" ("Vangelis") ve "Εσκουτάρι" ("Eskoutari"). Şarkının en iyi bilinen Yunanca yorumcularından biri Glykeria'dır.
*Macaristan: Tamás Daróci Bárdos, şarkıyı "Üszküdárá" adıyla uyarladı.
*Kuzey Makedonya: Şarkının Makedonca versiyonunun bir icrası ("Ој Девојче, Девојче"), BBC tarafından "Balkanların Elvis Presley'i" olarak tanımlanan müzisyen Toše Proeski'den (Тоше Проески) geliyor.
*Romanya: Şarkının, 1850'lerde Anton Pann tarafından derlenip yayınlanan "De ai ști, suflețelul meu" adlı, "Eğer bilseydin, ruhum" anlamına gelen bir Romence versiyonu da bulunmaktadır.
*Sırbistan (Eski Yugoslavya): Sırpça versiyonunda Kâtibim, "Ruse kose curo imaš" (Sırpça:"Ај, русе косе цуро имаш") olarak adlandırılır ve "Kızıl saçların var, kız" anlamına gelir ve geleneksel olarak güneydoğu Sırp lehçesinde söylenir. 1950'lerde şarkı, "Çingene" anlamına gelen popüler Yugoslav filmi "Ciganka"da (Sırpça: "Циганка") da yer aldı. Sırpçada "Poletela dva bijela goluba" adlı başka bir versiyonu daha vardır ve "İki beyaz güvercin uçuyor" anlamına gelir (1910'dan kayıt)
=== [[Orta Doğu]] ===
*"Fel Shara" adlı çok dilli bir versiyonunda; Arapça, Fransızca, İtalyanca, İspanyolca ve İngilizce sözleri vardır. Gloria Levy tarafından popüler hale getirilmiştir ve burada "Sefarad Folk Şarkıları" albümünde bir parça olarak yer almıştır.
*Arap dünyasında aynı melodiye sahip geleneksel bir halk şarkısı "Ya Banat Iskandaria" (Arapça: "يا بنات اسكندريّة") olarak bilinir ve "Ah İskenderiye Kızları" anlamına gelir. Şarkı daha sonra 1957 civarında Lübnanlı Mohammed El-Bakkar tarafından "Port Said" adlı albümünde kaydedildi.
*Levant folklorunun bir başka Arapça versiyonu, çoğunlukla Halep türünün bir parçası olarak söylenen, "Ghazali Gazali"dir (Arapça: "غزالي غزالي"), "Ceylanım" anlamına gelir.
*Melodi, Muhammed için geleneksel bir kaside olan "Talama Ashku Gharami" (Arapça: "طالما أشكو غرامي") tarafından kullanılır.,
*Al Mulla Othman Al Musuli'nin Ya Athouli la taloumni (يا عذولي لا تلمني) adlı başka bir Arapça uyarlaması da var.
=== Orta ve Güney [[Asya]] ===
*Afganistan: Bu melodinin bir başka versiyonu da Afganistan'dan bilinmektedir ve Özbek şarkıcı Taaj Mohammad tarafından seslendirilmiştir.
*Bangladeş: "Tri-vuboner priyo Muhammad" olarak bilinen bu melodinin Bengalce uyarlamaları (Bengalce: "ত্রিভুবনের প্রিয় মোহাম্মদ") ve "Shukno patar nupur paye" " (Bengalce: "শুকনো পাতার নূপুর পায়ে") and "*Shukno patar nupur paye*" (Bengali: "শুকনো পাতার নূপুর পায়ে") 1935'lerde milli şair Kazi Nazrul İslam tarafından bestelenmiştir. Melodiyi, I. Dünya Savaşı sırasında Orta Doğu'da savaşırken öğrendiği düşünülüyor. Adından da anlaşılacağı gibi, "Tri-vuboner priyo Muhammad" aynı zamanda Muhammed hakkında bir İslami şarkıdır.
*"শুকনো পাতার নূপুর পায়ে" adlı şarkıda, şair Nazrul melodiyi "Katibim" şarkısından almış ve gençlerin sahip olduğu ve yaşlıların yoksun olduğu kendiliğindenliği kutlamanın ilham verici bir temasını dahil etmiştir.
*Pakistan: 2013 yılında Sumru Ağıryürüyen ve Zoe Vicajji tarafından Pakistan televizyon programı Coke Studio'da "Ishq Kinara - Üsküdar'a Gider Iken" adlı Türkçe-Urduca karışımı bir versiyon seslendirildi.
*Hindistan: 1956 yapımı Hint filmi Taj'da, Hemanta Mukherjee'nin "Jhoom Jhoom Kar Chali Akeli" adlı, Katibim'le benzerlik gösteren bir Hintçe şarkı vardır. 2012 yapımı Hint filmi Agent Vinod'da "I'll Do the Talking" adlı, Hintçe bir şarkı vardır; şarkı "Rasputin" in kısmi bir uyarlamasıdır. Kâtibim'in orijinal melodisi bu şarkıda kolayca görülebilir.
=== Güneydoğu [[Asya]] ===
*Endonezya: Bu şarkının melodisi, değiştirilmiş sözlerle Banser marşı için kullanılmıştır.
*Malezya ve Singapur: Ali Baba Bujang Lapok'taki Alangkah Indah di Waktu Pagi (Güzel Bir Sabah), orijinal olarak "Kâtibim"den uyarlanan bir şarkıdır.
=== Çeşitli ===
*Camille Saint-saens, "Souvenir d'Ismaïlia" Op. 100'ün ikinci bölümünde melodiyi alıntılıyor
=== Modern uyarlamalar ===
*Civilization VI video oyunu için Geoff Knorr tarafından Arabia (The Medieval Era) ismiyle üretilmiştir.
===Modern Uyarlamalar===
*Loreena McKennitt'in stüdyo albümü An Ancient Muse (2006), Kâtibim ile aynı melodiye sahip olan "Sacred Shabbat" adlı bir parçaya sahiptir.
*Jamaikalı sanatçı Ken Boothe, şarkıyı "Artibella" ismiyle kaydetti.
*Pink Martini'nin 2013 tarihli stüdyo albümü Get Happy'de bu şarkının bir versiyonu yer alıyor.
*Sami Yusuf'un Barakah (2016) albümündeki "I Only Knew Love ('Araftul Hawa)" adlı parça da benzer bir şarkıdan esinlenmiştir.
*Fazıl Say'ın "Haremde 1001 Gece" adlı keman konçertosunun üçüncü bölümü bu melodiden yoğun bir şekilde alıntılar içeriyor.
*Boney M'in 1978 Avrupa disko hiti "Rasputin"in melodisi Kâtibim'in melodisine benzetildi, ancak grup herhangi bir benzerliği reddetti. Rasputin şarkısı*nı Ayna Grubu **Dön Bak Aynaya ** olarak seslendirmiştir. 
*İranlı sanatçı Farya Faraji'nin "Aπό ξένο τόπο & Üsküdara Giderik'en" (2023) adlı eseri, hem Yunanca hem de Türkçe sözlerin yanı sıra Greko-Türk enstrümantasyonunun da yer aldığı bir şarkı düzenlemesidir.
**Bu şarkı kimin? * adlı belgesel filmde ve uluslararası gençlik projesi *Herkesin Şarkısı* şarkının çeşitli versiyonlarını derlenmiştir.

## Ayrıca bakınız
* Mahur Peşrev (Gazi Giray Han)
* Der makam-ı Hüseyni Sakil-i Ağa Rıza
* Der makam-ı Şüri Sema'i

## Kaynakça