Hanlar (Alaska)

**Hanlar**, **Han Atabaskları**, **Han Kızılderilileri** ya da **Hankuçinler** (Hanca *Hwëch’in* «ahali, mahâl sakinleri, meskûn olanlar»; ), Kanada'nın Yukon bölgesiyle Amerika Birleşik Devletlerine bağlı Alaska eyaletinin doğusunda, İç Alaska coğrafi bölgesindeki Yukon Nehrinin Kanada ve Alaska'daki en üst kısmı civarında, Kanada'da Dawson City ile Alaska'da Southeast Fairbanks Census Area county'nin Eagle şehirlerinde yaşayan, daha çok balık avlayan avcı ve toplayıcı, yerleşik ağırlıklı yarı göçebe, anasoylu, önceleri animist ya da şamanist, şimdi ise Hristiyan olan Alaska Atabasklarından bir Kızılderili halkıdır. *Alaska Hanları* (**Hän Hwëch'in**) ile *Kanada Hanları* (**Tr'ondëk Hwëch'in**) olmak üzere iki ana gruba ayrılırlar. En yakın akrabaları dilce birlikte grup oluşturan Alaska ve Kanada Guçinleridir. Alaska'da nüfusça en az olan Atabask halkıdır. Avrupalılarla en son karşılaşan Kuzey Atabask halkıdır. İlk kez 1851 yılındaki kısa karşılaşmadan sonra esas yoğun karşılaşma 1873 ve 1874 yıllarında topraklarında iki ticaret karakolu kurulmasıyla olmuştur. Alaska Yerli Dil Merkezine göre toplam sayıları 310 kişidir ve Alaska'daki 60 kişilik nüfustan 12 kadarı, Kanada'daki 250 kişilik nüfustan ise 7 tanesi anadillerini konuşabiliyor.

## Adlandırma
İngilizcede daha önceleri Alaska Hanları (**Hän Hwëch'in**) esas alınıp **Hankutchin** (*Han-Kootchin, Hun-koo-chin, Hong-Kutchin, An Kutchin, Han Kutchin, Han-Kutchín, Hăn-Kŭtchin´, Hungwitchin, Han Gwich’in*) olarak kullanılan isim 1970 sonrasında Han diline uygun biçimde **Hän** (*Han, Han Indians*) imlâsıyla yaygınlaşmıştır. Günümüzde Kanada'daki *Tr’ondëk Hwëch’in* kabile hükûmeti idari ve siyasi kaygılarla resmi olarak **Hän linguistic group** (*Han linguistic grouping*) adlandırmasını tercih etmektedir.

:::

Fransızca konuşan kürk tüccarları tarafından **Gens de Bois** (*Gens des Bois*) olarak ya da Kuzey Tuçonlarını da kapsayacak biçimde **Gens du Fou** (*Gens de Fou, Gens de Foux, Gens des Foux, Gens-de-fine*) biçiminde anılmışlardır.

## Tarih

Na-Dene dillerini konuşan diğer halklar gibi Atabaskların da Asya'dan Amerika'ya Eskimo-Aleut halklarından önce göç ettikleri sanılıyor. Atabaskların ataları muhtemelen yaklaşık 12.000 yıl önce son buzul çağının sonunda Bering kara köprüsünü kullanarak Sibirya'dan göç etmişlerdir. İç Alaska'daki (*Interior Alaska*) eski arkeolojik kalıntılar, Alaska Eskimo coğrafyasının sahillerinde olduğu gibi, yaklaşık 10.000 yıl öncesine tarihlenir ve bunlar Sibirya'dakilerle yakından ilgilidir. Nitekim Atabask dillerinin Sibirya'daki Ketçe başta olmak üzere Yenisey dilleri ile akraba olduğu 2008 yılında Edward Vajda başta olmak üzere uzman dilcilerce teyid edilmiştir.

Avrupalılarla en son karşılaşan Kuzey Atabask halkı Hanlardır. Kanada'da Kuzey Tuçonlarının toprağındaki Fort Selkirk'ten Alaska'da Guçinlerin toprağındaki Fort Yukon'a seyahat eden Hudson's Bay Company şirketinden Robert Campbell 1851 (5-10 Haziran) yılında Hanlarla karşılaşan ilk Avrupalıdır. Bununla birlikte, ABD'nin 1867'de Ruslardan Alaska'nın satın alımından sonra 1873 ve 1874 yıllarında iki ticaret karakolu (*trading post*) kurulunca esas yoğun karşılaşma yaşanmıştır. Bu ticaret karakollarından ilki Alaska'da Eagle Nehri üzerinde Moses Mercier adlı Hudson's Bay Company şirketinin eski bir çalışanı tarafından 1873-4 yılında *Belle Isle* adı altında kurulmuş ve Belle Isle gelişerek bugünkü Eagle şehrini oluşturmuştur. Diğer karakol ise Kanada'da Yukon Nehri üzerinde Dawson City'ye yakın Klondike Nehri (Tr'ondëk) ağzının altı mil aşağısında Alaska Commercial Company şirketinin Leroy N. McQuesten ile Frank Bonifield adlı iki çalışanı tarafından 1874 yılında Fort Reliance adı altında kurulmuştur.

**[[Klondike Altına Hücumu]]**: 1896 yılında binlerce (sonra 100.000 kişiye ulaşmıştır) altın arayıcısı fırsatçının istilasına uğrayan Klondike yöresindeki Tr'ondëk Hwëch'in Hanlarının reisi Chief Isaac özellikle rengeyiği sürüleri ile ormanların tahrip edilmesine karşı direnç göstermiştir. 1897 sonrası Chief Isaac Kanada hükûmeti ve kilise yetkilileriyle anlaşarak Klondike Nehrinin aşağısındaki ağzından (Tr'ochëk) Mooseheide bölgesine taşınmaya razı olmuş, kendileri ve misyonerler için *cabin* adı verilen kütük kulübeler yaptırmıştır.

## Kabileleri
* **Alaska Hanları** (kendilerince **Hän Hwëch'in** «People who live along the (Yukon) River», İng. *Alaskan Hän*), Alaska'da Eagle (*Tthee T'äwdlenn*) yöresinde yaşarlar.
* **Kanada Hanları** (kendilerince **Tr'ondëk Hwëch'in** «People of Klondike River»; İng. *Canadian Hän*, *Tro-chu-tin*), Kanada'da Dawson City yöresinde *Tr’ondëk Hwëch’in First Nation* (önceleri *Dawson First Nation*) adıyla yapılnma gösterirler ve şiveye ayrılırlar: Dawson şivesi ile Moosehide (Ëdhä dädhëchan) şivesi*.

== Yerleşimleri ==


19. yüzyılda Yukon Nehri (*Tth'echù** ya da ''Chu kòn'') kıyılarında geleneksel 4 (ya da 3) Han yerleşimi kaydedilmiştir:
:1. **Johnny’s Village** ya da **Katshikotin**, şimdi [[Eagle Village, Alaska|Eagle Village]] olarak bilinir. Hanların geleneksel Eagle Village köyünden ayrı olarak [[Eagle, Alaska|Eagle City]] şehri 1800 lerde altına hücum sırasında gelenlere destek için kurulmuştur. 
:2. **Charley's Village** ya da **Tadush**, [[Kandik Nehri]] ağzında yer alırken 1914 yılında [[sel]] felaketiyle harap olduktan sonra yeri [[Yukon–Charley Rivers National Preserve]] içerisine dahil edilmiştir. 
:3. **Fetutlin** ya da **Tsitoklinotin**, [[Fortymile Nehri]] ağzında bulunuyordu.
:4. **Nuklako** ya da **Takon** (***Jutl’à’ K’ät***), [[Klondike Nehri]]nin ağzında yer alırken, altına hücum hareketinde [[Dawson City]]'nin 3 mil uzağındaki Moosehide Reservation'una taşınmıştır. Tr’ondëk Hwëch’in Hanlarına aittir.

Kanada'da geleneksel Han yerleşimleri 3 bölgededir: **Black City**, **Forty Mile** ve **Tr’ochëk**.

== Nüfus ==
[[Alaska Yerli Dil Merkezi]]ne göre toplam sayıları 310 kişidir ve Alaska'daki 60 kişilik nüfustan 12 kadarı, Kanada'daki 250 kişilik nüfustan ise 7 tanesi anadillerini konuşabiliyor

Kanada Hanlarının (Tr'ondëk Hwëch'in First Nation) Nisan 1999'da yapılan ilk nüfus kaydına göre nüfusları 614 kişi idi.

== Dil ve Eğitim ==


**Alaska Hancası** ile **Kanada Hancası** olmak üzere iki ana lehçesi vardır. [[Guçince]] ile [[Yukarı Tananaca]]ya benzer. Yazı sistemi 1970 lerde oluşturulmuştur.

Han alfabesi (ton işaretleri dahil): **a ą à ą̀ â ą̂ ǎ ą̌ ä ą̈ ä̀ ą̈̀ ä̂ ą̈̂ ä̌ ą̈̌ b ch chʼ d ddh dh dl dr dz e ę è ę̀ ê ę̂ ě ę̌ ë ę̈ ë̀ ę̈̀ ë̂ ę̈̂ ë̌ ę̈̌ g gh h i į ì į̀ î į̂ ǐ į̌ j k kʼ kh l ł m mb n nd nh nj o ǫ ò ǫ̀ ô ǫ̂ ǒ ǫ̌ p r rh s sh sr t tʼ th tl tlʼ tr trʼ ts tsʼ tth tthʼ u ų ù ų̀ û ų̂ ǔ ų̌ w wh y yh z zh zr**

Alaska Yerli Dil Arşivindeki Han dil malzemeleri 1865  yılındaki eski [[keşif]] notlarından başlar ve daha sonra da [[Alaska Yerli Dil Merkezi]] ile [[Yukon Yerli Dil Merkezi]] tarafından büyük ölçüde katkı yapılır. Koleksiyonun çoğu 1970 lerin ortalarından sonlarına kadarki dönemde yoğun toplanan verilere dayanır. Koleksiyondaki esas malzemeler kelime listeleri, yer adları ile sözlükler dahil olmak üzere dil alanında araştırma ve el yazmalarıdır. Dini metinler ile geleneksel hikâyeler koleksiyonun daha küçük parçasıdır. Konferans notları bulunmamaktadır. Arazi notları özellikle 1960 lar ile 1970 lerden kalmadır. Oriinal metinlerin zarar görmemesi için fotokopi sistemiyle araştırmacıların hizmetine sunulmaktadır. Arşivde 1865 yılından 1998 yılına kadarki sürede toplanan 85 kadar malzeme bulunur. Bütün bu malzemenin dili ya Hanca ya da İngilizcedir.

=== Edebiyat ===
Han edebiyatının ilk örnekleri sözlüdür.

Yazılı edebiyatın ilk örnekleri ise Hristiyanlığı yaymak üzere misyonerlerin [[İncil]] ve dua çevirilerinden oluşmaktadır.

== Yönetim ==


Alaska Hanları 1 kabile hükûmeti olarak idari yapılanma gösterir ve kâr amacı gütmeyen [[Tanana Chiefs Conference]] adlı konsorsiyumda bir oy hakkı vardır:
*[[Eagle IRA Council]], [[Eagle, Alaska|Eagle]]

Kanada Hanları yasal olarak [[Kanada Yerlileri]]nin üç grubundan birini oluşturan ve resmi olarak ''First Nations'' («İlk Milletler») adıyla anılan [[Kanada Kızılderilileri]] içinde 1 kabile hükûmeti olarak idari yapılanma gösterir. 
*[[Tr'ondëk Hwëch'in First Nation]], [[Yukon]]: "Bilinen" ilk reisi Kurt klanından [[Chief Gäh St’ät]] (Catseah ya da Gah Tsy'aa), ikinci reisi Kurt klanından [[Chief Isaac]] (- 1932), şu anda görevde olan üçüncü reisi ise Isaac'ın oğlu Karga klanından [[Chief Charlie Isaac]]'tır.

== Komşuluk ==
Kanada'da, kuzey ve kuzeydoğuda [[Guçinler]]le (''Teetł’it Gwich’in'' ile ''Van Tat Gwich’in'' [Vuntut Gwitchin]), güney ve güneydoğuda [[Kuzey Tuçonları]]yla (''Nacho Nyak Dun''), çok az olarak güneybatıda [[Yukarı Tananalar]]la, Alaska'da, kuzey ve kuzeybatıda  Guçinlerle, batıda [[Aşağı Tananalar]], [[Tanakroslar]]la, güneyde Yukarı Tananalarla komşudurlar.

== Sosyal yaşam ==


Diğer [[Alaska Atabaskları]] gibi Hanlar da en üst düzeyde geçmişte 20 ilâ 50 [[çekirdek aile]]den oluşan ve ''regional band''  (ya da ''dialekt grubu'') olarak adlandırılan coğrafi ve sosyal gruplar hâlinde toplanmışlardı ve bu dialekt grupları hiçbir zaman daha büyük bir üst grupta idari (siyasi) olarak birleşmemiştir. Her ''regional band'' kendi içinde ''local band'' (ya da ''task group'') denen daha küçük gruplara ayrılır. İlkbahar sonu ile yaz başlarında çok iş gerektiren kısa süreli büyük avlar için ''regional band'' denilen en üst Atabask gruplaşmasında bütün grup üyeleriyle birlikte yapılırken, kışın birkaç (genelde iki) çekirdek aileden oluşan  ve ''local band'' olarak adlandırılan küçük gruplara ayrılırlar. Her ''local band''ın bağlı olduğu ''regional band''ının bölgesinde kendilerine ait bir bölgesi olur ve burada küçük çapta avcılık ve tuzakçılık yapılır. Kışlık yiyecek stokları tükenirse aileler yiyecek bulmak için ayrılarak dağılırlar.

=== Aile ===
Diğer [[Alaska Atabaskları]] gibi Hanlarda da [[anasoyluluk]] görülür ve çocuk, babasının klanına değil annesinin klanına ait olur. Bir kişi esas olarak annesinin klanına (''clan'' ya da ''sib'') aittir ve o klandan kişilerle kesinlikle evlenemez, buna karşın babasının klanından üyelerle evlenebilir. Hanlarda Kurt Klanı (''Nätsąy'' Wolf Clan) ile Karga Klanı (Crow Clan) olmak üzere iki [[klan]] yapılanması görülür. Evlilikler her zaman Kurt ile Karga Klanları arasında yapılır ve Kurt-Kurt ya da Karga-Karga gibi eş klan evliliği yasaktır

=== Savaş ===

=== Barınak ===
Kışın direk çerçeveli (iskeletli) yosun kaplı evlerde (''zho'') genelde iki aile birlikte kalırdı. Yazın daha çok çadır (''zhodhä̀'') kullanılır.

[[Klondike Altına Hücumu]]nu yazı ve fotağraflarıyla ölümsüzleştiren [[Edwin Tappan Adney]] (1868  - 1950), Ocak 1898 ziyaretinde Klondike yöresindeki Tr'ondëk Hwëch'in Hanlarının taşınabilir deri barınaklarda (''portable skin dwelling'') kaldıklarını yazar. [[Ladin]] ağacından bükülerek kurutulan 1 [[inç]] kalınlığında ve 10-12 [[fit]] uzunluğında 16-20 kadar ağaç direk halka şeklinde kardan temizlenen yere saplanarak kubbe biçimi verilir ve üstte tepede bir açıklık bırakılır. Bu çevre direkler altta iki adet kemerli çapraz direklerle desteklenir. Ucu sallanmaması için soyulup ateşte yumuşatılan [[söğüt]] (''kʼąyʼ'') dallarıyla bağlanır. Evin hazır olan bu iskeleti üzerine kırk kadar rengeyiği derisinin tüyleri kazınmadan içe gelecek biçimde birbiri üzerine dikilerek kubbe biçimi verilmiş deri örtülür. [[Yurt çadırı]] biçiminde olan evin orta çatısı duman çıkması için açıktır ve kapıya bir battaniye (''ts'ät'') parçası asılır. Açıkta ham deri ya da mokasen, [[tobagan]] gibi deriden yapılmış ürün bırakılmaz, evin yanlarında köpeklerin ulaşamayacağı yüksek sırıklar üzerindeki iskelede korunur.

=== Müzik ===

==== Davul ====
[[Davul]] (''dähkhäl'') rengeyiği derisinden yapılır.

==== Dans ====
''Ganhook'' ya da ''ganhoo'' adı verilen dans sopasını lider dansçı diğer dansçıların hareketini kontrol edip yönlendirmek için kullanır. Bu sopalar (''dance stick'') 6-7 [[fit]] uzunluğunda ve 5-6 [[inç]] genişliğinde olur. Sopanın tutamağında başparmağın geçeceği bir delik bulunur. Değişik renklerde boyanmış olan iplik, şerit ve boncuklarla süslüdür. 1917 yılında [[Yukarı Tananalar]]dan ''Tetlin Upper Tanana'' regional band'ının reisi olan Chief David'in potlaç töreninde Chief Isaac ''ganhook'' hediye vermiştir.

==== Şarkı ====
**Keman müziği** (''fiddle music''): [[Guçinler]]de olduğu gibi Hanlarda da [[keman]] (''fiddle'') gözde çalgılardandır. Han (''Hwëch’in'') ve Guçin (''Gwich’in'') kemancılığının başlangıcı [[Hudson's Bay Company]] şirketinin ticaret karakolunda çalışan kürk tüccarlarının 1847 yılında [[Fort Yukon, Alaska|Fort Yukon]]'a keman getirmelerine dayanır. Kanada'dan gelen bu kürk tüccarları [[Fransız Kanadalılar]]ın ve [[İskoçlar]]ın ezgilerini de getirmişlerdir. Geleneksel Atabask keman müziği Alaska'da iki coğrafi merkezde gelişim göstermiştir. Biri 160 yıl önce 1847'de [[Yukon Nehri]]nin yukarılarında Guçin ve Hanlar arasında gelişen ''Upriver music'', diğeri ondan yaklaşık 50 yıl sonra nehrin aşağılarında [[Koyukonlar|Koyukon]], Aşağı Tanana ve Değinaklar arasında gelişen ''Downriver music''.

=== Tören ve şenlikler ===
[[Potlaç]]: Hanlardaki en önemli bayramdır. Yas için uygun bir zaman sonrası, ölen insanın zengin bir akrabası tarafından ölen kişinin onuruna verilen yas yemeği ve törenleridir. Potlaç bir (ya da iki) hafta sürer ve kurutulmuş balık, sığın eti ve çorbadan oluşan yemek verilirdi. Karga klanından biri ölürse Karga Klanı [[potlaç]] töreninde Kurt klanı üyelerine yemek ve hediye verir; aynı şekilde Kurt klanından bir ölürse  Kurt klanı potlaçta Karga klanına yemek ve hediye verir. Kanada hükûmeti 1884 yılında [[Indian Act]] yasasında yapılan bir değişiklikle potlaç düzenlenmesini ve o potlaca katılımı suç (''misdemeanor'') saymıştır.

Bir Karga klanından kadın doğum yaparken doğuma Kurt klanından kadınlar yardımcı olurlar ve bu yardım karşılığında Karga klanından olan anne «bebeğim sana bir hediye verir» diyerek sığın derisi veya kürk gibi ürünleri hediye eder. Hanlar anayanlı oldukları için, erkek çocuklar 12 yaşına gelince [[amca]]sıyla değil [[dayı]]sı ile ava çıkarak avcılık becerilerini geliştirir.

=== Oyunlar ===
***Kli-so-kot** («throwing the stick»): Çocukların gözde oyunlarındandır. İki takım hâlinde oynanır. Dışarıda köyde kardan ufak bir tümsek yapılır ve 5-4 kısa çubuklar kara sıralı olarak saplanır. Aynısından 30-40 [[fit]] uzağa da yapılır. Çocuklar sırayla ellerindeki çomakları atarak çubukları devirmeeye çalışırlar.
*Rengeyiği derisi top gibi dikilerek içi kılıyla doldurulur ve [[sansar]] kuyruğu eklenerek dikilir ve bu nunla [[voleybol]] benzeri oyun oynanınr.
*Rengeyiğinin bacak derisi çocuklarca kayma paspası olarak kullanılır.

== Din ==
=== Animizm ve şamanizm ===
[[Animizm]] ve [[şamanizm]] diğer Alaska Atabaskları gibi Hanların da geleneksel inancını oluştururdu. Han inanç sisteminde [[reenkarnasyon]] vardır ve insanlar ile hayvanlar sonraki yaşamlarında birbirlerinin yerini alabilir.

[[Tabu]]lar (''dä̀’òlè'') animistik sakıntılardır. Genç bir erkek balık derisini (özellikle de ''Oncorhynchus tshawytscha'' türünden som balığının derisini) yemez, zira deri kaygandır ve rengeyiğini kovalarken kayma yapar. Aynı şekilde genç erkekler avladıkları [[sığın]], [[rengeyiği]] ve [[Dall yaban koyunu]]nun karnındaki doğmamış yavruyu kendilerini ağırlaştıracağı için yemezler. Bacakları uzanık vaziyette uyunmaz, her zaman dizler bükük durumda uyunur.

=== Hristiyanlık ===
Chief Isaac'ın Bishop Bompas ve onun halefi Isaac O. Stringer ile özel bir ilişkisi vardı.

== Ekonomi ==
=== Avcılık ve toplayıcılık ===



Diğer [[Atabasklar]] gibi Hanlar da [[avcı ve toplayıcı]] halklardandır. [[Avcılık]] (''nä̀täzrè'') ve [[balıkçılık]] esas geçim yollarıdır. Tarihi hesaplara göre Hanlar, [[sığın]] ve [[rengeyiği]] gibi büyük avlara değil daha çok [[balık]]lara (''łuk'') bağımlı bir beslenme düzeni oluşturmuşlardır. Som balıklarının bol olması ve döneminde şaşmaz biçimde denizden tatlısulara gelmesi onu güvenilir kılmış ve göçebe komşularına kıyasla daha yerleşik düzen kurmuşlardır. Geçici balık kampları olarak değil kalıcı balık sitleri (ya da yarı-kalıcı balık kampları ''semi-permanent fish camps'') olarak yerleşmişlerdi. Burada [[Bering Denizi]]nden gelip nehir yukarılarına yumurtlamak için giren [[Pasifik som balığı|Pasifik som balıklarını]] (''trʼojàʼ''; ''[[Oncorhynchus tshawytscha]]'': ''łuk cho''; ''[[Oncorhynchus keta]]'': ''they'') yazın tutar kışın kullanmak üzere kuruturlardı. Haziran sonu temmuz başında ''Oncorhynchus tshawytscha'', ağustostan eylül başına kadar da ''Oncorhynchus keta'' avı başlar. [[Alaska Department of Fish and Game]] verilerine göre 1999 yılında [[Eagle Village, Alaska|Eagle Village]] ile [[Eagle, Alaska|Eagle City]] yörelerinde 2.558 ''Oncorhynchus tshawytscha'', 251 yazlık ''Oncorhynchus keta'', 11.292 güzlük ''Oncorhynchus keta'' olmak üzere toplam 14.101 som balığı yakalanmıştır.



Fırsattan istifade diğer tatlısu balıkları da yakalanır. ''[[Prosopium cylindraceum]]'' ile ''[[Coregonus]]'' gibi ''whitefish'' balıkları göllerde ve Yukon Nehrinde tutulur. ''[[Stenodus leucichthys]]'' ile ''[[Thymallus arcticus]]'' (''srejil'') balıkları [[olta]]yla tutulurlar. ''[[Lota lota]]'' (''chehlùk'') balığı ise ''set lines'' kullanılarak tutulur.

Her ne kadar ana besinlerini (''shi'') balık oluştursa da, alterantif besin ve giyim kuşam malzemesi için [[rengeyiği]] (''wëdzey''), [[sığın]] (''tsäts’ät'') iile [[Dall yaban koyunu]] (''dëbe'') avlanır. Diğer [[kürk]] hayvanları arasında, [[ayı]] (''shär''), [[kurt]] (''zhur''), [[tilki]] (''nägät''), [[vaşak]] (''nichuʼ''), [[Kutup porsuğu]] (''nä̀htrą̈̀''), [[gelincik]] (''nihbà''), [[sansar]] (''tsuk''), [[su samuru]] (''trą̈̀''), [[kunduz]] (''tsàʼ''), [[tavşan]] (''ga''), [[marmot]] (''shur''), [[misk sıçanı]] (''dzän'') sayılabilir.

Yaz ve sonbahar aylarında ''[[Rubus spectabilis]]'' (''nihbà’''), ''[[Rubus strigosus]]'' (''k’ä̀nch’ok''), ''[[Vaccinium vitis-idaea]]'' (''Ǹtl'ä̀t''), ''[[Viburnum edule]]'' (''jëjik jëk''), ''[[Viburnum trilobum]]''? (''tràntthel'') gibi böğürtlensi ya da üzümsü yabani [[meyve]]ler (''jëk'') ve ''[[Rumex arcticus]]'' (''tsʼeygų̀'') gibi [[labada]] cinsinden sebzeler kadınlarca toplanır.

[[İlkbahar]] (''sra näw'') başlarında göl ve ırmaklarda ''[[Thymallus arcticus]]'' türü tatlısu balıkları ile ormanlarda küçük av hayvanları tuzak (''hèl'') ile avlanır.

[[Yaz]] (''shin'') ayları som balıkların kısa sürede dürü hâlinde geldikleri için ''regional band'' olarak toplanılır ve ortak avlanılır.

[[Sonbahar]] (''kheyts’ą̈̀’'') mevsimi [[avcılık]], kış için hazırlık ve araç gereç onarım aylarıdır. Hanlar bu aylarda havalar soğuyup av kıtlaştığı için ''regional band'' denen büyük aile birlikleri olarak değil ''local band'' denen küçük aile birlikleri olarak toplanırlar. Tr'ondëk Hwëch'in Hanları Yukon Nehrinin kolları boyunca yaylalarda rengeyiği, sığın ve Dall yaban koyunu avlarlar. Bu hayvanlar yalnızca yenmek için değil, giyim kuşam, araç gereç yapımında da malzeme olarak kullanılır.

[[Kış]] (''khay'') mevsiminde bazı aileler Yukon Nehri boyunca yarı-kalıcı balık kamplarına geri dönerler, bazıları ise ikişer ailelik gruplar hâlinde aynı barınakta kalır, kışın sonuna doğru yiyecek stoğu azalınca bu iki aile de ayrılırlar.



[[Köpek]]ler (''łąy'') Alaska ve Kanada Atabaskları için [[at]] (łąycho «büyük köpek») gibi yardımcı olan hayvandır. Geleneksel Atabask yaşamında köpeklerin sığın ve rengeyiğini kovalayıp istenen yöne sürmek, [[kızak]] ve [[tobagan]] çekmek, et ve deri gibi yükleri taşımak gibi birçok yararı görülür. Rengeyiği derisinden yapılan ve köpeklerin sırtına bağlanıp yüklenen çantalara köpek çantası (''łąy ghèl'') denir ve içine taze ya da kurutulmuş et konarak kamp ya da köye taşıtılır. Bu köpek çantalarına Alaska'da Guçin, Koyukon, Tanana ve Denağinalarda, Kanada'da ise Han, Tuçon ve diğer Batı Kanada Atabasklarında rastlanır. Köpek çantaları sert olduğu için  daha çok rengeyiğinin bacak derisinden yapılır ve dış yüzeyine kürk geçirilerek dikilir. Biçimi köpeğin anatomisine uygun olarak uzun ovaldir. Çantanın bağlama kayışları sığın derisinden yapılır. En irileri 25-50 [[Pound (ağırlık birimi)|pound]] yük taşıyabilirler. Köpek kızakları esas olarak [[Eskimo halkları|Eskimolar]]ın en eski ve yaygın ulaşım ve taşıma aracıdır. 19. yüzyılda İç Alaska'ya gelen Avrupalı kürk tüccarlarının gözlemlerine göre [[köpek kızağı]] yalnızca Eskimolara komşu olan Koyukon, Değinak ve Holikaçuk gibi Atabask halkları kullanıyordu. Bunlar köpek kızaklarını Yupik ve Eskimo komşularından öğrenmişlerdir. Zira Guçin, Tanana, Ahtna ve diğer Atabasklar köpek kızağını kullanmaz, kızak ve tobaganlarını kendi elleriyle çekerler, köpekleri daha çok sırtında yük taşıyacak hayvan olarak kullanırlardı.

=== Ulaşım ===
Mevsimine göre ulaşım araçları değişir. Kışın avlanırken ufak, seyahat ederken büyük [[kar ayakkabısı|kar ayakkabıları]] (''’a'') kullanılır ve bunlar [[huş kabuğu]]ndan imal edilir. [[Kızak]]lar (''khäl'') esas olarak elle çekilirken, [[köpek kızağı]] sonradan yerleşmiştir. Yazın ulaşım ise [[kayık]] (''trʼëhcho'') ve [[sal]] (''khą̈̀'') ile sağlanır.

=== Ticaret ===


**Kızılderililerle ticaret**:

**Avrupalılarla ticaret**: ABD'nin Alaska'yı [[Rusya İmparatorluğu|Rus İmparatorluğundan]] 1867 yılında [[Alaska'nın satın alımı|satın almasından]] sonra Amerikalı [[merkantilist]]ler Han topraklarında kurulu birkaç [[ticaret karakolu]]nda Hanlarla kürk ticaretine başlamış oldular. Han topraklarında ilk ticaret karakolu 1874 yılında Alaska Commercial Company şirketi tarafından Klondike Nehri ağzından altı mil uzaklıktaki Han köyü Nuklako'nun (''Jutl’à’ K’ät'') tam karşısına kurulan Fort Reliance'dır. Fort Reliance ticaret karakolunun açılması Tr'ondek Hwech'in kabilesini şefi Catseah'ın (''Gäh St’ät'') ısrarıyla olmuştur. Sixtymile ile Fortymile Nehirleri adlarını Fort Reliance'dan olan uzaklıklarına göre almışlardır.

=== Şirketleşme === 
[[Rus Amerikası]] döneminde [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]]'nin Ruslarla birlikte idare ettiği [[Alaska]]'yı 1867 yılında [[Rusya İmparatorluğu|Rus İmparatorluğundan]] [[Alaska'nın satın alımı|satın almasından]] bu yana 100 yıldır çözülemeyen yerlilerinin ([[Eskimo halkları|Eskimo]] ve [[Kızılderililer]]in) toprak taleplerini çözmek üzere [[Amerika Birleşik Devletleri Kongresi|ABD Kongresi]]nde 18 Aralık 1971 tarihinde başkan [[Richard Nixon]] tarafından imzalanarak yürülüğe giren ve ABD tarihinin en büyük toprak talebini karşılayan yasa olan [[Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası]] (ANCSA, ''Alaska Native Claims Settlement Act'') gereği kurulan [[Alaska Yerli Bölge Şirketleri]]nden ''Doyon, Limited'' (DOYON) yerli bölge şirketine bağlı 1 köy şirketi (''Hungwitchin Corporation'') Hanlara aittir. Köy şirketleri topraklarının yüzey hakkına sahiptir, fakat bölge şirketleri hem köy şirketlerinin hakkına hem de toprakların yeraltı hakkına sahiptir.

Yukon'daki [[Kanada Kızılderilileri]] (''First Nations'') arazi taleplerini 1970 lerde dillendirmeye başlamış, 1991 yılında da Tr'ondëk Hwëch'in bireysel arazi talepleri için müzakere etmiştir. Anlaşma 16 Temmuz 1998 tarihinde imzalanıp 15 Eylül 1998 tarihinde de yürülüğe girmiştir. Bu anlaşmaya göre Hanlar 1.000 [[milkare]] geleneksel arazilerinin sahibi oldular

== Kültür ==
*[[Dänojà Zho Cultural Centre]]

=== Giyim Kuşam === 
==== Giysi ====
Robert Campbell'in 5-10 Haziran 1851 tarihinde Han topraklarına yaptığı ziyarette Hanlar hakkında tuttuğu kayıtlarda en uzun yorum elbiseler üzerine olmuştur. Han elbiseleri tipik Atabask giyimini yansıtır. Üst giyim olarak uçları saçaklı ve renkli boncuklarla süslü, önden ve arkadan V biçiminde sivri kuyruklu [[gömlek]] (''dëk ek'') kullanılır. Gömleğe bağlı bir kukuleta eşlik eder. Kürk parka (''dëzur ëk'') olarak tavşan kürkünden (''gàh ek'') ya da diğer kürk hayvanlarından yapılır. Alt giyimi olan pantolonlar (''ch'ähtlè**) kürkten (*dëzur thäl*) de yapılır. Ayakkabı olarak mokasen (*këntrą̈*) yaygın yaz giyimidir. Parmaksız eldivenler tüyü içeride olacak şekilde rengeyiğinden yapılır ve çok sıcak tutar.

Kadınlar babiche (*tlʼël*) ve tendon (*tthʼè*) kullanarak ve dikiş (*ä'nëtlʼùʼ*) uygulayarak rengeyiği derisinden giyecek (*ëchʼèlʼ*) yaparlar.

*[[Hypoderma]]* ya da yakın cinslerden sinek larvalarının (nokra kurdu) rengeyiğinin sırtına henüz yerleşmediği sonbaharda toplanan deriler deliksiz olduğu için en iyi olanlarıdır. Rengeyiğinin derisi dört farklı şekilde kullanılabilir hâle getirilir: kıllarından temizlenip kurutulan (fakat tabaklanmayan) ham deri, kıllarıyla birlikte kurutulan deri, kıllarıyla birlikte tabaklanan deri, kılları temizlendikten sonra tabaklanan deri. Tabaklama işi kadınlar tarafından yapılır. Tabaklanacak deri yağ ve et parçalarından kazınarak temizlenir. Kazıma aletleri genelde rengeyiğinin kemik ve boynuzundan yapılır. Kazınan deri rengeyiğinin beyniyle karıştırılmış suda yumuşatılır ve sonra düz kuruması için yanlardan açılan deliklerle kasnak olarak kullanılacak bir yere bağlanarak gerilir. Sonra çürük odunlardan yakılacak ateş üzerinde tütsülenerek bronz ya da altın-kahverengi olması sağlanır. Tabaklanıp renklendirilen deriler daha sonra giysi yapılır ve bunlar kirpi işi ya da boncuk işiyle süslenir. Derinin büyük parça olarak kullanılmayan kısımlarından bağlama ip ve kayışı olarak kullanılmak üzere babiche yapılır.

Hanların erkekleri de uzun saç bırakırdı.

### Sanat
Alaska yerli sanatı içinde değerlendirilen Han sanatında taş, boynuz, kemik, deri (*ëdhä*), tahta, tendon (*tthʼè*) ipi, oklu kirpi oku (*ch'o*) gibi doğal malzemeler kullanılır. Avrupalıların gelmesiyle birlikte boncuk (ufakları **ul*, irileri *nägąy*) da kullanılmıştır.

Temizlenmiş rengeyiği kemiklerinden deri kazıyacağı, [[bıçak]] (sapı ve kesecek kısmı), iğne, biz, olta iğnesi yapılır. Boynuzlarından kesici avcı bıçağı yapılır. [[Çekiç]]ler bir sopaya yuvarlak taşı [[babiche]] ile tutturarak yapılır.

=== Mutfak ===
[[Balık]] (*łuk*) ve [[et]] (*nëląy*) ağırlıklı beslenirler. Kışın en yoğun tüketilen besin maddesi kurutulmuş balıktır (*łuk gąy*).

[[Rengeyiği]] (*wëdzey*) avlandıktan hemen sonra kadınlar taze eti haşlayarak ya da kavurarak pişirirler. Pişirmeden önce kafasını (*tthèʼ*) ve boynuzlarını ateşte ütüzleyip kıl ve tüylerinden temizlerler. Dilini ya kafayla birlikte ya da ayrı olarak pişirirler. Etin çoğu şeritler halinde kesilerek daha sonra tüketilmek için kurutulur. Kurutlmuş et ya sıcak suyla ıslatılarak ya da rengeyiği yağıyla birlikte daha çok taşınırken ya da hareket halindeyken yenir.Kurutlmuş et ayrıca yağ ve üzümsü-böğürtlensi meyvelerle karıştırılıp dövülerek [[Kızılderili dondurması]] yapılır. Havalar soğuk olursa rengeyiği eti kurutulmaz ve dondurulur. Dondurulan rengeyiğinin yeterli miktarı tüketilmek için alındıktan sonra kalanı yırtıcı hayvanların çalmasını önlemek için kütük ve karla gizlenir. [[Kemik iliği]] ya çiğ olarak ya da pişirilerek yenir. [[Toynak]]ları haşlanır ve oluşan jölemsi sıvı kurutularak daha sonra yemek için saklanır. Rengeyiğinin yenmeyen tek kısmı [[akciğer]]idir ve bunu köpek yemi olarak ya da tuzak yemi olarak kullanırlar.

== Kaynakça ==


== Bibliyografya ==
* Dobrowolsky, Helene (2003). Hammerstones: A History of the Tr'ondëk Hwëch'in
* Hammer, T.J. (2001). The Archaeology of the Hän Traditional Territory
* Mishler, Craig and William E. Simeone. (2004). *Han, People of the River: Hän Hwëch'in*. Fairbanks: University of Alaska Press.
* Osgood, Cornelius. (1971). *The Han Indians: A compilation of ethnographic and historical data on the Alaska-Yukon boundary area''. Yale University publications in anthropology (No. 74). New Haven, CT.

## Dış bağlantılar

*First Voices : Tr’ondëk Hwëch’in (Sözlük)
*trondek.ca : Tr’ondëk Hwëch’in Government
*chiefisaac.com : Chief Isaac's People of the River (Tr’ondëk Hwëch’in)
*Tr’ondëk Hwëch’in Heritage