Leh-Rumen ittifakı

**Leh-Rumen ittifakı**, savaşlar arası dönemde İkinci Polonya Cumhuriyeti ve Romanya Krallığı tarafından imzalanan bir dizi antlaşmaydı. Bunlardan ilki 1921'de imzalandı ve antlaşmalar birlikte iki ülke arasında 1939'da başlayan İkinci Dünya Savaşı'na kadar süren iyi dış ilişkilerin temelini oluşturdu.

## Avrupa bağlamı
Birinci Dünya Savaşı'ndan hemen sonra, barış anlaşmaları 100 yılı aşkın bir süredir ilk kez bir Polonya devletinin yeniden kurulmasını tanıdı. Romanya savaştan muzaffer bir ulus olarak çıktı ve topraklarını genişletti (Büyük Romanya olarak). Her iki devletin de bu anlaşmaların arkasında durmak için ciddi nedenleri vardı.

Ocak-Şubat 1919'da (Stanisław Głąbiński'nin Bükreş ziyaretinden sonra) Polonya ile temaslar kuran Romanya, Bolşevik Rusya'yı ve yeni oluşturulan Komintern'i hedefleyen bir güvenlik kordonu ittifakına yöneldi; Macaristan Sovyet Cumhuriyeti'nin ilanı, 1918-1919 Alman Devrimi ve Kızıl Ordu'nun Odessa'yı ele geçirmesi her iki ülkedeki politikacıları alarma geçirdi. Diplomat Czesław Pruszyński, Polonya hükûmetine şunları bildirdi:

"Kuzeyde Polonya, güneyde Romanya Batı üzerindeki Bolşevik baskısını durdurabilecek bir baraj teşkil etmektedir. Romanya ve Romanya'nın karşılıklı çıkarlarına dayanan bir doğal zorunluluk olduğu kadar tarihsel bir zorunluluk da vardır."

Romanya, Sovyet-Polonya Savaşı'na katılmadı, ancak Polonya askeri geçişini kendi topraklarından kabul etti ve destekledi. Pruszyński'nin bir başka raporuna göre Romanya, Polonya vatandaşlarının Rusya'dan kendi bölgelerine geçişini kolaylaştırdı ve ayrıca ayrıcalıklı fiyatlarla silah ve tahıl sağladı. Bu bağlamda Rumen Ordusu, (o yılın yazında Galiçya'da kurulan) Batı Ukrayna Halk Cumhuriyeti'ne karşı Polonya-Ukrayna Savaşı'na müdahale ederek Pokuttya'daki Polonyalılara yardım etti (bkz. Pokuttya'nın Romanya işgali).

Leh liderler Ignacy Jan Paderewski ve Józef Piłsudski'nin kabulüyle hareket eden Kont Aleksander Skrzyński, Romanya'nın Ion I. C. Brătianu hükûmetine Ukrayna'nın gelecekteki yönetimine bütünüyle katılma teklifinde bulundu (Ağustos 1919); mesaj, Skrzyński'nin ertesi ay Romanya'da büyükelçi olmasından sonra tekrar verildi.

Varşova büyükelçisi Alexandru G. Florescu'nun değerlendirmesine katılan Brătianu kabinesi, Ukrayna Halk Cumhuriyeti ile temas kurma isteğini dile getirdi. 1920'de, Piłsudski'nin kendisi tarafından Alexandru Averescu hükûmetine benzer bir plan önerildi; teklif daha spesifikti ve Romanya'nın yönetimini doğuya (Karadeniz kıyısı, Odessa ve Transdinyester) doğru genişleteceğini gösteriyordu. Averescu, ülkesinin Rus İç Savaşı'na katılması anlamına geldiği için teklifi kabul etmeyi reddetti.

## İlk antlaşma

İlk antlaşma, 3 Mart 1921'de Bükreş'te imzalanan Savunma İttifakı Sözleşmesi idi. Beş yıllık bir süre için imzalanan antlaşma, her iki tarafı da "taraflardan birinin mevcut Doğu sınırlarında saldırıya uğraması durumunda" birbirlerine silahlı yardımda bulunmaya taahhüt ediyordu ve Sovyet-Polonya Savaşı'nı henüz kaybetmiş olan Rusya'yı (1922'den itibaren Sovyetler Birliği) kontrol altına almayı amaçlıyordu. Müzakerelere katılan diplomatlar arasında Polonyalı general Tadeusz Rozwadowski ve Rumen general Ion Antonescu da vardı. Bu antlaşmanın onayları 25 Temmuz 1921'de Bükreş'te teati edildi. Antlaşma, aynı yılın 24 Ekim'inde Milletler Cemiyeti Antlaşmalar Dizisinde tescil edildi.

1920'lerin başında Romanya, Çekoslovakya ve Yugoslavya ile birlikte Küçük Antant'ı başlattı. İttifakın birincil hedefi, Romanya'nın Transilvanya'sını da içeren Macaristan'ın intikam politikasına karşı koymaktı. Romanya Dışişleri Bakanı Take Ionescu, Polonya ile Çekoslovakya arasındaki sınır anlaşmazlıkları nedeniyle Polonya ile Yunanistan'ı ittifaka sokamadı. Varşova'daki Rumen temsilcisi şunları bildirdi:

"Polonya'nın Küçük Antant'a yönelik politikası netleşiyor. Polonya buna katılmak istemeyecek. Bu tutum, Polonya'nın anlaşmaya katılmasının şu anda mümkün olmadığını beyan etmiş görünen Bay Beneš'inkiyle ilgili olabilir."

Ancak 1925'te, Almanya'nın Renanya'daki statükoyu korumayı taahhüt ettiği Locarno Antlaşmaları imzalandı. Almanya ayrıca Polonya ve Çekoslovakya ile tahkim sözleşmeleri imzaladı, ancak Polonya hükûmeti Fransa tarafından ihanete uğradığını hissetti.

Bu koşullar altında, Polonya-Romen anlaşmasının yenilenmesi 1926'nın ilk aylarında tartışıldı. Romanya dışişleri bakanı Ion G. Duca, Fransa'daki Romanya büyükelçisine bir telgrafta şunları yazdı:

"Polonya ile olan antlaşmamız 3 Mart'ta sona eriyor. Polonyalılar, Milletler Cemiyeti ve Locarno Antlaşmaları'nın yarattığı atmosferi hesaba katmak zorunda oldukları için mevcut haliyle yenilemeyecekler. Ayrıca, yalnızca Rusya karşıtı bir anlaşmayı sürdürmek istemiyorlar. Polonya, Almanya tarafından saldırıya uğraması durumunda yardımımızı almak istiyor."

## Diğer anlaşmalar

26 Mart 1926'da Polonya ve Romanya, Doğu Avrupa'da güvenliği artırmak için bir İttifak Antlaşması imzaladı. Sadece Sovyetler Birliği'nden gelen bir saldırıya değil, herhangi bir saldırıya yönelikti. Onaylar 9 Şubat 1927'de Varşova'da yeniden onaylandı. Antlaşma, 7 Mart 1927'de Milletler Cemiyeti Antlaşmalar Serisine kaydedildi.

Sözleşmenin yerini 9 Şubat 1927'de Varşova'da imzalanan Saldırganlığa Karşı Karşılıklı Yardımlaşma ve Askeri Yardım Antlaşması aldı.

Her iki ülkede de siyasi değişimler yaşanıyordu. Romanya Kralı Birinci Ferdinand 1927'de öldü ve tahtı genç torunu I. Mihai'ye bıraktı. Bir naiplik, 1930'da II. Carol'ın devralınmasına kadar monarşik kurumun yönetimini devraldı.

İlgi alanları farklılaştıkça ilişkiler soğudu. Romanya, 1934'te Yugoslavya, Türkiye ve Yunanistan ile birlikte Balkan Antantı'nı oluşturdu.

Gheorghe Tătărescu'nun (1934–1937) başbakanlığı altında, Romanya'nın Polonya ve Çekoslovakya ile ittifaklarını dengeleme girişimi siyasi bir skandalla sınandı. Çekoslovakya'nın Bükreş büyükelçisi Jan Šeba, Sovyetler Birliği ile Küçük Antant arasında bir yakınlaşmayı destekleyen ve Çekoslovakya Dışişleri Bakanı Kamil Krofta'nın yazdığı bir yazı yayınladı. 1937'nin başlarında Krofta kitabın içeriği hakkında bilgi sahibi olduğunu yalanladı ve Tătărescu'nun Prag'daki muadili Milan Hodža'yı ziyaret etmesinden sonra Šeba geri çağrıldı. Aynı yılın ilerleyen saatlerinde Tătărescu, Bükreş'te Polonya Dışişleri Bakanı Józef Beck ile bir araya geldi. Daha önce Nicolae Titulescu'nun statüko politikalarına karşı çıkan Beck, başarısızlıkla Romanya'nın Çekoslovakya'ya verdiği desteği geri çekmesini ve Macaristan ile bir uzlaşmaya varma girişimini önerdi.

1938'de, Çekoslovak krizinin ardından Beck, Ulusal Rönesans Cephesi tarafından kurulan Romanya Miron Cristea hükûmetini, Macaristan'ın Karpat Rutenya'yı ilhakını destekleyerek Çekoslovakya'nın bölünmesine (Münih Anlaşması) katılmaya çağırdı. Macar Miklós Horthy'nin artık Transilvanya üzerindeki iddialarını sürdürmeyeceğini umuyordu. Ancak teklif II. Carol tarafından reddedildi.

İkinci Dünya Savaşı arifesinde durum giderek daha değişken hale gelirken, iki ülke ilişkilerini geliştirmeye başladı. 1938'de Varşova'daki Romanya büyükelçisi Richard Franasovici şunları bildirdi:

"Polonya'nın Romanya'ya karşı duyarlılığında bariz bir iyileşme var. Buradaki ana fikir, her şeyden önce, Almanya'nın artan baskısı ve tamamen izole olmama arzusu nedeniyle, elbette Romanya ile ittifakı sürdürmektir. Ayrıca Polonyalılar, Budapeşte ve Prag'daki Alman etkisinin çok güçlü olduğunu düşünüyor."

Her iki ülke de yakında birbirlerine yardım teklif etti. Çekoslovakya'nın bölünmesinden sonra sıra Romanya'ya geldi. Büyükelçi Franasovici, Mart 1939'da şunları bildirdi:

"Polonya hükümeti, Macaristan'ın Romanya'ya karşı herhangi bir eyleminin yeni bir dünya savaşına yol açabileceğine işaret etti ve Romanya'nın barışçıl niyetlerini garanti altına aldı."

Polonya-Romen anlaşmalarının iptali, savaş öncesi Fransız, İngiliz, Polonya ve Sovyet müzakereleri sırasında Sovyet taleplerinden biriydi.

Polonya diplomasisi, 1939 Polonya-İngiliz Ortak Savunma Paktı'nda Romanya'ya İngiliz garantileri de sağladı. Polonya'daki diplomatlar ve stratejistler, Romanya ile ittifakı Polonya dış ve savunma politikasının önemli bir parçası olarak gördüler, ancak sonunda bunun çoğunlukla alakasız olduğu ortaya çıktı. Beck ve Grigore Gafencu'nun Nisan 1939'da Kraków'daki müzakerelerinde anlaştıkları gibi, savaşın hemen öncesinde Polonya ve Romanya, anlaşmalarını her ikisinin de hala uzlaşma arayışında olduğu bir ülke olan Almanya'ya karşı özellikle hedeflemekten kaçındı.

## İkinci Dünya Savaşının Çıkması
1 Eylül'de Almanya'nın Polonya'yı işgalinden sonra, Polonya Romanya'nın askeri yardımını reddetti, ancak İngiliz ve Fransız müttefiklerinden Romanya limanları aracılığıyla yardım alması bekleniyordu; Romanya Köprübaşı planının nedeni budur.

Kızıl Ordu'nun 17 Eylül 1939'da Batı'nın yardımı gelmeksizin Alman saldırısına katılmasının ardından, Polonya yüksek komutanlığı Romanya Köprübaşı planını terk etti ve birliklerine Fransa'ya tahliye emri verdi. Pek çok birim, gözaltına alındıkları Romanya sınırlarından geçti, ancak Romanya, Polonyalılara karşı dostane kalarak birçok askerin kamplardan kaçmasına ve Fransa'ya taşınmasına izin verdi. Romanya ayrıca, 1941'de Mihver'e katıldıktan sonra bile savaş boyunca tutuklu Polonyalı askerlere ve göçmenlere görece saygılı davrandı. Ancak, Alman baskısı sonucunda Romanya Polonyalılara açıkça yardım edemedi.

21 Eylül 1939'da Romanya'nın İngiliz yanlısı başbakanı Armand Călinescu, Bükreş'te Alman desteğiyle Demir Muhafızların yerel faşist aktivistlerinden oluşan bir manga tarafından öldürüldü. Hemen ardından Alman yetkililer, eylemi Polonya ve İngiliz inisiyatifini suçlayan bir propaganda yayınladı. Nazi gazeteci Hans Fritzsche, suikastı, Romanya'nın savaşa müdahale etmemesine ilişkin Polonyalı ve İngiliz kızgınlıklarına bağladı.

## Diplomatik alternatifler
Birinci Dünya Savaşı'nın sonunda Międzymorze federasyonunu öneren Polonyalı Józef Piłsudski gibi bazı politikacılar, Orta, Doğu ve Balkan Avrupa devletlerinden oluşan büyük bir koalisyon kurmaya çalışsa da, oradaki bir dizi çatışma herhangi bir şeyin kurulmasını engellemişti ancak bir dizi daha küçük, çoğunlukla iki taraflı anlaşmalar oluşturulmuştu.

Örneğin Polonya'nın Letonya, Romanya, Macaristan ve Fransa (Fransa-Polonya Askeri İttifakı ile) ile iyi ilişkileri vardı, ancak Çekoslovakya ve Litvanya ile (özellikle Vilnius konusundaki anlaşmazlık nedeniyle) zayıf ilişkileri vardı. Macaristan'ın hem Romanya hem de Çekoslovakya ile benzer gerilimleri vardı. Bu tür çatışmalar Polonya'nın Küçük Antant'a katılmasını engellemişti. Önümüzdeki yirmi yıl boyunca, bölgenin siyasi arenasına büyük ölçüde Polonya-Romen ittifakına benzer anlaşmalar ve ittifaklar hakim oldu.

## Kaynakça