Suriye tarihi

**Suriye tarihi**, mevcut Suriye topraklarında ve Suriye bölgesinde meydana gelen olayları kapsar. Antik çağlar boyunca, mevcut Suriye toprakları, Sümerler, Mitanniler, Asurlular, Babiller, Mısırlılar, Hititler, Kenanlılar, Fenikeliler, Aramiler, Amoriler, Persler, Yunanlar ve Romalılar dahil olmak üzere çeşitli medeniyetler tarafından işgal edildi ve yönetildi. Suriye, ilk kez 24 Ekim 1945'te, Suriye hükûmeti tarafından Birleşmiş Milletler Antlaşması'nın imzalanmasıyla bağımsız bir ülke olarak ortaya çıktı ve Nisan 1946'da Fransa'nın Milletler Cemiyeti tarafından verilen Suriye'nin "nüfusa idari tavsiye ve yardım sağlama" yetkisi fiilen sona erdi.

Bununla birlikte, 21 Şubat 1958'de Suriye - her iki ülkenin milletleri tarafından referandum ile onaylanmasının ardından - Birleşik Arap Cumhuriyeti'ni (BAC) oluşturmak üzere Mısır ile birleşti, ancak 1961'de BAC'den ayrıldı ve böylece tam bağımsızlığını geri kazandı. Suriye Arap Cumhuriyeti 1963'ten 2024'e kadar, 1970'ten itibaren sadece Esad ailesi tarafından yönetilen Baas Partisi tarafından yönetilmiştir. Şu anda Suriye, Suriye İç Savaşı nedeniyle rakip güçler arasında bölünmüş durumda.

## Tarih öncesi

Suriye'de bulunan en eski kalıntılar Paleolitik döneme (MÖ 800.000) aittir. 23 Ağustos 1993'te Japonya-Suriye ortak kazı ekibi Şam'ın 400&nbsp;km kuzeyindeki Dederiyeh Mağarası'nda fosilleşmiş Paleolitik insan kalıntıları keşfetti. Bu devasa mağarada bulunan kemikler, Orta Paleolitik Çağ'da (yaklaşık 200.000 ile 40.000 yıl önce) yaşayan, yaklaşık iki yaşında olduğu tahmin edilen bir Neandertal çocuğuna aitti. Halihazırda birçok Neandertal kemiği keşfedilmiş olmasına rağmen bu, ilk kez neredeyse tamamlanmış bir çocuk iskeletinin orijinal gömülmüş durumunda bulunmasıydı.

Arkeologlar, Suriye'deki uygarlığın dünyadaki en eski uygarlıklardan biri olduğunu gösterdiler. Suriye Bereketli Hilal'in bir parçasıdır ve yaklaşık MÖ 10.000'den beri dünyada ilk kez tarım ve sığır yetiştiriciliğinin ortaya çıktığı Neolitik kültür (PPNA) merkezlerinden biridir. Neolitik dönem (PPNB) Mureybet kültürünün dikdörtgen evleri ile temsil edilmektedir. Erken Neolitik dönemde insanlar taş, alçı ve yanmış kireçten yapılmış kaplar kullandılar. Anadolu'da bulunan obsidyen aletlerin buluntuları, erken dönem ticari ilişkilerin kanıtıdır. Hamoukar ve Emar şehirleri, Geç Neolitik Çağ'da ve Tunç Çağı'nda gelişti.

## Antik Yakın Doğu

Suriye'nin kuzeyindeki İdlib yakınlarındaki Ebla'nın kalıntıları 1975'te keşfedildi ve kazıldı. Ebla, MÖ 3000 civarında kurulmuş, Doğu Samice konuşan bir şehir devleti gibi görünüyor. MÖ 2500 ile 2400 arasında, zirvesinde, kuzeyde Anadolu'ya, doğuda Mezopotamya'ya ve güneyde Şam'a uzanan bir imparatorluğu kontrol etmiş olabilir. Ebla, Mezopotamya'nın Sümer, Akad ve Asur devletleriyle ve kuzeybatıdaki halklarla ticaret yaptı. Kazılar sırasında bulunan firavunların hediyeleri, Ebla'nın Antik Mısır ile temasını doğruluyor. Bilim adamları Ebla dilinin Mezopotamya'nın diğer Doğu Sami dili Akadca ile yakından ilişkili olduğuna ve bilinen en eski yazı dilleri arasında olduğuna inanıyorlar.

MÖ üçüncü binyıldan itibaren Suriye, Sümerler, Eblaitler, Akadlar, Asurlar, Mısırlılar, Hititler, Hurriler, Mitanniler, Amoriler ve Babiller tarafından art arda işgal edildi.

Ebla muhtemelen MÖ 2330 civarında Akadlı Sargon tarafından Mezopotamya Akad İmparatorluğu (MÖ 2335-2154) tarafından fethedildi. Şehir, birkaç yüzyıl sonra Kuzeybatı Sami dili konuşan Amoriler ulusunun bir parçası olarak yeniden ortaya çıktı ve Hint-Avrupa Hititleri tarafından fethedilene kadar MÖ ikinci binyılın başlarında gelişti. Mezopotamya'daki Sümerler, Akadlar ve Asurlular bölgeyi MÖ 24. yüzyıldan itibaren Mar. Tu veya *Amurru (Amoriler) ülkesi* olarak adlandırdılar.

Suriye'nin bir kısmı MÖ 22. ve 18. yüzyıllar arasında Neo-Sümer İmparatorluğu, Eski Asur İmparatorluğu ve Babil İmparatorluğu tarafından kontrol edildi.

Bölge hakimiyeti için MÖ 15. ve 13. yüzyıllar arasında rakip Hititler, Mısırlılar, Asurlular ve Mitanniler savaştılar ve Orta Asur İmparatorluğu (MÖ 1365-1050) sonunda Suriye'yi kontrol etti.

Orta Asur İmparatorluğu MÖ 11. yüzyılın sonlarında bozulmaya başladığında, Kenanlılar ve Fenikeliler öne çıkıp kıyıları işgal ettiler ve Aramiler ve Suteanlar, Bronz Çağı Çöküşü ve Deniz Halkları ile bağlantılı genel bozulmaların ve değiş tokuşların bir parçası olarak, iç kısımda Amorilerin yerini aldı. Bu dönemde Suriye'nin büyük kısmı Eber Nari ve Aramea olarak tanındı.MÖ 10. yüzyıldan itibaren Yeni Asur İmparatorluğu (MÖ 935-605) ortaya çıktı ve Suriye, sonraki üç yüzyıl boyunca, MÖ 7. yüzyılın sonlarına kadar Asurlular tarafından yönetildi ve dönem boyunca hâlâ Eber-Nari ve Aram olarak biliniyordu. *Suriye* adı ilk kez bu dönemden itibaren ortaya çıktı, ancak *modern Suriye* ile ilgili olarak değil, aslında Kuzey Irak'ın modern bölgelerini, Kuzeydoğu Suriye'yi, Güneydoğu Türkiye'yi ve İran'ın kuzeybatı sınırını kapsayan Asur'un bir Hint-Avrupa yozlaşması olarak. (bkz: Suriye'nin adı)

Bu imparatorluğun nihayet çökmesinden sonra, Mezopotamya egemenliği, bölgeyi neredeyse 75 yıl boyunca yöneten kısa ömürlü Neo-Babil İmparatorluğu (MÖ 612-539) ile bir süre devam etti.

## Klasik antik dönem

### Fars Suriyesi

MÖ 539'da Ahameniş Pers Kralı Büyük Kiros, Suriye'yi imparatorluğunun bir parçası olarak aldı. Suriye'nin Doğu Akdeniz kıyısındaki konumu, donanması ve bol ormanları nedeniyle Persler bölgeyi yönetirken kontrolün kolaylaştırılması konusuna büyük ilgi göstermişlerdir. Böylece, yerli Fenikeliler, Mısır'ın 700 talent haraçına kıyasla sadece 350 talent olan çok daha az bir yıllık haraç ödediler. Ayrıca, Suriyelilerin kendi şehirlerini yönetmelerine izin verildi, çünkü yerli dinlerine bağlı kalmaya, kendi işlerini kurmaya ve Akdeniz kıyılarının her yerinde koloniler kurmaya devam ettiler. Suriye satrapları eskiden Şam, Sayda veya Trablusşam'da ikamet ederdi.

MÖ 525'te II. Kambises, Pelusium Muharebesi'nden sonra Mısır'ı fethetmeyi başardı. Daha sonra, Siwa Vahası ve Kartaca'ya bir sefer başlatmaya karar verdi, ancak Fenikeliler akrabalarına karşı hareket etmeyi reddettiği için çabaları boşunaydı.

Daha sonra Fenikeliler, I. Serhas'ın Yunanistan'ı istilasına çok büyük katkıda bulundular. Arvad sefere filosuyla yardım ederken, kara birlikleri de Serhas'ın ordusunun Boğaz'ı geçerek Yunanistan anakarasına geçmesi için bir köprünün inşasına yardım etti.

III. Artaserhas'ın saltanatı sırasında Sidon, Mısırlılar ve diğer on bir Fenike şehri Pers hükümdarlarına karşı ayaklanmaya başladı. Sidon, vatandaşları ile birlikte yakıldığı için devrimler ağır bir şekilde bastırıldı.

### Helenistik Suriye

Pers egemenliği, günümüz Türk şehri İskenderun yakınlarındaki antik Issus kentinin güneyinde gerçekleşen Issus Savaşı'ndan sonra Makedon Yunan kralı Büyük İskender'in MÖ 333-332'de fetihleriyle sona erdi. Suriye daha sonra, kendisinden sonra Seleukos Kralları ile *Suriye Kralı* unvanını kullanmaya general Seleukos tarafından Seleukos İmparatorluğu'na dahil edildi. Bu İmparatorluğun başkenti (MÖ 312'de kuruldu), o zamanlar tarihi Suriye'nin bir parçası olan Antakya'da bulunuyordu, ancak bugün de Türkiye sınırının hemen içindedir.

Altı savaş - Suriye Savaşları - Seleukos İmparatorluğu ile Mısır Ptolemaios Krallığı arasında, MÖ 3. ve 2. yüzyıllarda, o zamanlar Mısır'a giden birkaç yoldan biri olan Koele-Suriye denilen bölge üzerinde yapıldı. Bu çatışmalar her iki tarafın da maddi ve insan gücünü tüketti ve nihai olarak yıkımlarına ve Roma ile Partların fethine yol açtı. Part İmparatorluğu Kralı II. Mithridates, kontrolünü daha batıya genişleterek MÖ 113'te Dura-Europos'u işgal etti.

MÖ 100'e gelindiğinde, bir zamanların heybetli Seleukos İmparatorluğu, Antakya ve bazı Suriye şehirlerinden biraz daha fazlasını kapsıyordu. MÖ 83 yılında, Seleukoslar tarafından yönetilen Suriye tahtı için kanlı bir çekişmenin ardından Suriyeliler, Ermenistan Kralı Büyük Tigran'ı krallıklarının koruyucusu olarak seçmeye karar verdiler ve ona Suriye tacını teklif ettiler.

### Roma Suriyesi

Romalı general Pompeius Magnus, MÖ 64'te Antakya'yı ele geçirerek Suriye'yi bir Roma eyaleti haline getirdi, Ermeni egemenliğine son verdi ve eyalet başkenti olarak Antakya şehrini kurdu.

Antakya, Roma ve İskenderiye'den sonra Roma İmparatorluğu'nun en büyük üçüncü şehriydi ve zirvesinde tahmini 500.000 nüfusu vardı ve yüzyıllar sonra bölgede ticaret ve kültür merkezi oldu. İmparatorluğun en parlak döneminde büyük ölçüde Aramice konuşan Suriye nüfusu, muhtemelen 19. yüzyıla kadar tekrar aşılmamıştı. Suriye'nin geniş ve müreffeh nüfusu, onu özellikle MS 2. ve 3. yüzyıllarda Roma'nın en önemli eyaletlerinden biri haline getirdi. MS ikinci yüzyıl boyunca, Palmira ve komşu Emesa (günümüzdeki Humus) şehirleri zenginlik ve ün kazandı ve her ikisi de üçüncü yüzyılda hem Part İmparatorluğu'na direnmede hem de Romalı gaspçıları yetiştirmede önemli olacaklardı.

Severus Hanedanı altında, Suriye soyluları Roma'yı yönetti ve hatta ailenin reisi  - Elagabalus'un rahip-krallarının Emesan Hanedanı'ndan gelen ve 187'de Septimius Severus ile evlenen - Julia Domna gibi imparatorluk unvanına yükseldi. Domna'nın iki oğlunun tahta çıkması ve nihayetinde ölümlerinden sonra, Severus Hanedanı, Roma sarayında önde gelen bir şahsiyet ve bir Praetorian valisi olan Macrinus tarafından gasbedildi. Domna'nın kız kardeşi Julia Maesa, muazzam servetini, iki kızı ve torununu Elagabalus'u da yanına alarak Emesa'ya döndü. Emesa yakınlarında konuşlanmış Lejyon III Gallica'dan askerler ara sıra şehri ziyaret etiler ve Maesa, onun muazzam servetini kullanan ve onun Caracalla'nın piçi olduğunu iddia eden Maesa tarafından Elagabalus'a bağlılık yemini etmeye ikna edildi.

Elagabalus daha sonra Marcinus'a karşı savaşa gitti ve imparator olarak ortaya çıkarak Antakya şehrine girdi, Marcinus Chalcedon yakınlarında yakalanmadan ve Kapadokya'da idam edilmeden önce kaçtı. Ne olursa olsun, saltanatı seks skandalları, eksantriklik, çöküş ve bağnazlıkla dolu 4 yıl gibi kısa sürdü. İmparatora yönelik halk desteğinin azalmakta olduğunu fark eden Julia Maesa, onun yerine küçük torunu, kuzeni Severus Alexander'ı getirmeye karar verdi ve Elagabalus'u onu varisi olarak adlandırmaya ve ona *Sezar* unvanını vermeye ikna etti. Ancak çok daha popüler olan kuzeninin unvanlarını ve rütbelerini iptal ettikten ve konsüllüklerini tersine çevirdikten sonra, Praetorian muhafızları Alexander'ı desteklediler, onu imparator ilan ettiler ve Elagabalus ile annesini öldürdüler. Severus Alexander'ın yönetimi daha uzundu ve Elagabalus'un feci yönetiminin aksine, yerel başarılarla doluydu ve Elagabalus'un asla sahip olmadığı bir şey olan halkının popülaritesini ve saygısını kazandı. Bir zamanlar sahip olduğu popülaritesini kaybetmeden ve Legio XXII Primigenia tarafından katledilmeden önce 13 yıl hüküm sürdü.

Suriye kökenli bir başka imparator da günümüz Şahba'sında doğan Arap Plippus'tu, 244'ten 249'a kadar hüküm sürdü. Saltanatı görece istikrara sahipti, senato ile iyi ilişkiler sürdürdü, eski Roma erdemlerini ve geleneklerini yeniden onayladı ve en popüler olarak memleketinde olan, adını Philippopolis olarak değiştiren ve onu sivil statüye yükselten birçok inşaat projesine başladı. Her ne olursa olsun, Perslere verilen muazzam haraçların yanı sıra yeni bir şehrin yaratılması, vergileri yüksek seviyelere çıkarmak ve Tuna'nın kuzeyindeki kabilelere onlarla barışı korumak için gerekli olan sübvansiyonları ödemeyi bırakmak zorunda kaldı. Bununla birlikte, saltanatı Decius'un tahtı gasbetmesinden kısa bir süre sonra sona erdi, Philippus'u öldürdü ve yeni imparator olarak ortaya çıktı.

3. yüzyılın Roma-Sasani savaşı sırasında, Üçüncü Yüzyıl Krizinin ilk aşamalarında mücadele eden Romalılar, Roma Doğusunu Pers istilacılarından korumak için Suriye şehir devleti Palmira'nın Kralı Odaenathus'a bağlıydı ve Odaenathus, kayıp Roma topraklarını geri kazanmak için kuzeye gitti ve Palmira ordusuna liderlik etti ve Ermenistan'ı, Kuzey Suriye'yi, Küçük Asya'nın bazı kısımlarını Perslerden geri aldı ve hatta Persleri zayıflatarak ve Roma Doğusunu güvence altına alarak Perslerin başkenti Tizpon'a ulaştı. Kendi yeğeni Maeonius tarafından öldürüldü.

Yıllar sonra Palmira ordularını Suriye, Küçük Asya, Arabistan ve Aşağı Mısır'ı ilhak ettiği bir dizi sefere yönlendiren Zenobia - Odaenathus'un dul eşi ve Palmira Kraliçe Annesi - Roma İmparatorluğu'na karşı ayaklandı. Roma İmparatorluğu, beceriksiz imparatorlar tarafından yönetilen ve iç savaşla parçalanan Üçüncü Yüzyıl Krizi sırasında mücadele ederken Zenobia, neredeyse tüm Roma doğusunu ilhak etti. Palmira İmparatorluğu kısa sürdü; Romalı general Aurelianus bir kez iktidara geldiğinde, doğuya gitti, Kraliçe Zenobia'yı iki kez savaşta yendi ve Palmira'yı MS 273 civarında yağmaladı, bu da Palmira uygarlığına etkili bir son verdi.

Batıda imparatorluğun çöküşüyle birlikte Suriye, 395'te Doğu Roma veya Bizans İmparatorluğu'nun bir parçası oldu. Eyalet daha sonra üç küçük eyalete bölündü. Başkenti Antakya'da kalan Suriye Prima ve başkenti Asi'deki Epemiye'ye taşınan Suriye Secunda ve başkenti Lazkiye olan yeni Theodorias eyaleti. O zamana kadar imparatorluk, tarihinde Suriye'nin önemli bir rol oynadığı Hristiyanlığa geçmişti; Havari Pavlus Şam Yolu üzerinde din değiştirmiş ve misyonerlik yolculuklarının birçoğuna çıktığı Antakya Kilisesi'nde önemli bir figür olarak ortaya çıkmıştı.

Suriye, Bizans İmparatorluğu'nun en önemli bölgelerinden biri olarak kaldı ve stratejik öneme sahipti, 609 ile 628 yılları arasında Sasaniler tarafından işgal edildikten sonra imparator Herakleios tarafından geri alındı. Bölgedeki Bizans hakimiyeti, Yermuk Savaşı ve Antakya'nın düşmesinden sonra Müslümanların eline geçti.

## Orta Çağ dönemi
634-640'ta Suriye, Müslüman Araplar tarafından Halid bin Velid liderliğindeki Raşidin ordusu şeklinde fethedildi ve bölgenin İslam imparatorluğunun bir parçası haline gelmesine neden oldu. 7. yüzyılın ortalarında, imparatorluğun hükümdarları olan Emevi hanedanı, imparatorluğun başkentini Şam'a yerleştirdi. Suriye dört bölgeye ayrıldı: Şam, Humus, Filistin ve Ürdün. İslam imparatorluğu hızla genişledi ve zirvesinde İspanya'dan Hindistan'a ve Orta Asya'nın bazı bölgelerine kadar uzandı; Böylece Suriye, imparatorluğun merkezi olarak ekonomik olarak zenginleşti. Abdülmelik ve I. Velid gibi erken Emevi hükümdarları, Suriye genelinde, özellikle Şam, Halep ve Humus'ta birkaç muhteşem saray ve cami inşa etti.

Bu çağda Hristiyanlara (çoğunlukla etnik Aramiler ve kuzeydoğuda Asurlular) tam bir hoşgörü vardı ve birkaç hükûmet görevinde bulundular. 8. yüzyılın ortalarında, Halifelik hanedan mücadeleleri, bölgesel isyanlar ve dini anlaşmazlıklar arasında çöktü. Emevi hanedanı, imparatorluğun başkentini Bağdat'a taşıyan Abbasi hanedanı tarafından 750 yılında devrildi. Emevi yönetimi altında resmi hale getirilen Arapça, Abbasi döneminde Yunanca ve Aramice'nin yerini alarak baskın dil haline geldi. Dönemler için Suriye, Tolunoğulları (887–905) ve ardından bir anarşi döneminden sonra İhşidiler (941–969) altında Mısır'dan yönetildi. Kuzey Suriye, Halepli Hamdaniler'in eline geçti.

Seyfü'd Devle (944-967) konağı Arap edebiyatını beslemesi sayesinde bir kültür merkeziydi. Bizans'ın Suriye'yi yeniden ele geçirme çabalarına, ustaca savunma taktikleri ve Anadolu'ya karşı akınlarla direndi. Ölümünden sonra Bizanslılar Antakya ve Halep'i (969) ele geçirdiler. Suriye daha sonra Hamdaniler, Bizanslılar ve Şam merkezli Fatımiler arasında bir savaş alanı olarak kargaşa içindeydi. Bizanslılar 996'da Suriye'nin tamamını ele geçirmişti, ancak Bizanslılar, Fatımiler ve Bağdatlı Büveyhiler Suriye üzerinde üstünlük mücadelesi verdiği için kaos 11. yüzyılın büyük bölümünde devam etti. Suriye daha sonra I. Melikşah (1084-1086) döneminde Selçuklu Türkleri  tarafından fethedildi. Daha sonra Zengi Hanedanı'ndan Nureddin, 1154 yılında Böri Hanedanı'ndan alınan Halep ile Şam arasındaki bölgeyi kontrol etti. Daha sonra Suriye, Mısırlı Eyyubi hanedanının kurucusu Selahaddin Eyyubi (1175–1185) tarafından fethedildi.

12-13. yüzyıllarda Suriye'nin bir kısmı Haçlı devletleri tarafından tutuldu: Urfa Kontluğu (1098-1149), Antakya Prensliği (1098-1268) ve Trablus Kontluğu (1109-1289). Bölge aynı zamanda Haşhaşiler olarak bilinen Şii aşırılık yanlıları tarafından da tehdit edildi ve 1260'ta Moğollar da kısa bir süreliğine Suriye'yi ele geçirdi. Ana Moğol ordusunun geri çekilmesi, Mısır Memlüklerini Suriye'yi işgal etmeye ve fethetmeye teşvik etti. Saltanatın başkenti Kahire'ye ek olarak, Memluk lideri Baybars, Şam'ı bir eyalet başkenti yaptı ve şehirler hem atlar hem de güvercinler ile seyahat eden bir posta servisiyle birbirine bağlandı. Memlükler, Suriye'deki son Haçlı dayanaklarını da ortadan kaldırdı ve birkaç Moğol istilasını püskürttü.

1400'de Timur, Suriye'yi işgal etti, Halep'te Memlük ordusunu yendi ve Şam'ı ele geçirdi. Semerkant'a sürülen zanaatkarlar dışında şehrin sakinlerinin çoğu katledildi. O zamanlar Suriye'nin Hristiyan nüfusu zulüm gördü.

15. yüzyılın sonlarına doğru Avrupa'dan Uzak Doğu'ya uzanan bir deniz yolunun bulunması, Suriye üzerinden kara yoluyla ticaret yoluna duyulan ihtiyacı sona erdirdi. 1516'da Osmanlı İmparatorluğu Suriye'yi fethetti.

## Osmanlı dönemi

Osmanlı Padişahı I. Selim, Halep yakınlarındaki Mercidabık Muharebesi'nde Memlükleri yendikten sonra 1516'da Suriye'nin çoğunu fethetti. Suriye, 1516'dan 1918'e kadar Osmanlı İmparatorluğu'nun bir parçasıydı, ancak İran Safevileri tarafından, özellikle Şah İsmail ve Şah Abbas altında olmak üzere 2 kez kısa süreliğine ele geçirildi. Osmanlı yönetimi Suriyeliler için külfetli değildi çünkü Türkler, Müslümanlar olarak Arapçaya Kur'an'ın dili olarak saygı duyuyor ve inancın savunucuları mantosunu kabul ediyorlardı. Şam, Mekke'nin en büyük antreposu haline geldi ve bu itibarla, Mekke'ye hac ziyareti olan hacdan geçen sayısız hacının bereketi nedeniyle Müslümanlar için kutsal bir karakter kazandı.

Osmanlılar Suriye'yi büyük bir vilayet veya eyalet olarak yeniden düzenledi. Eyalet birkaç ilçeye veya sancaklara bölünmüştü. 1549'da Suriye iki eyalet halinde yeniden düzenlendi; Şam Eyaleti ve Halep Eyaleti. 1579'da Lazkiye, Hama ve Humus'u içine alan Trablusşam Eyaleti kuruldu. 1586'da Suriye'nin doğusunda Rakka Eyaleti kuruldu. Osmanlı yönetimi, Suriye toplumunun farklı kesimleri arasında barış içinde bir arada yaşamayı teşvik etmedi, ancak her dini azınlık - Şii Müslüman, Rum Ortodoks, Maruni, Ermeni ve Yahudi - bir millet oluşturdu. Her topluluğun dini liderleri, tüm kişisel statü yasalarını yönetti ve belirli sivil işlevleri de yerine getirdi.

Tanzimat reformlarının bir parçası olarak, 1864'te kabul edilen bir Osmanlı kanunu, imparatorluk genelinde standart bir il yönetimi sağladı ve eyaletler, bir vali tarafından yönetilen, hala Sultan tarafından atanan ancak yeni il meclislerinin yönetime katıldığı küçük vilayetler haline geldi. Osmanlı yönetiminin son döneminde Büyük Suriye toprakları, modern Suriye, Lübnan, İsrail, Ürdün, Filistin ile Türkiye ve Irak'ın bazı kısımlarını içeriyordu.

Birinci Dünya Savaşı sırasında, Fransız diplomat François Georges-Picot ve İngiliz diplomat Mark Sykes, 1916 Sykes-Picot Anlaşması'nda Osmanlı İmparatorluğu'nun savaş sonrası kendi etki bölgelerine bölünmesi konusunda gizlice anlaştılar. Ekim 1918'de Arap ve İngiliz birlikleri Suriye'ye ilerleyip Şam ve Halep'i ele geçirdi. Sykes-Picot anlaşmasına uygun olarak Suriye, 1920'de Fransız kontrolü altında bir Milletler Cemiyeti mandası haline geldi.

Bu bölgenin demografisi, 20. yüzyılın başlarında, Osmanlı birliklerinin Kürt müfrezeleriyle birlikte Hristiyan nüfusa etnik temizlik yaptığı sırada büyük bir değişim geçirdi. Bazı Çerkes, Kürt ve Çeçen aşiretleri, 1914-1920 yılları arasında Türkiye'nin güneydoğusundaki Yukarı Mezopotamya'da Ermeni ve Süryani Hristiyanlara yönelik katliamlarda Osmanlı yetkilileriyle işbirliği yaptı ve yerel Arap milisler tarafından silahsız kaçan sivillere yönelik yeni saldırılar düzenlendi. Birçok Süryani, 1930'ların başında Irak'ta yaşanan Simele katliamı sırasında kuzeydoğu Suriye'ye kaçtı ve esas olarak Cezire Bölgesi'ndeki Haseke Valiliği yönetimine yerleşti. 1936'da Fransız kuvvetleri Amuda'yı (Tuşa Amudi) bombaladı. 13 Ağustos 1937'de bir intikam saldırısıyla Dakkuri, Milano ve Kiki aşiretlerinden yaklaşık 500 Kürt, o zamanlar ağırlıklı olarak Hristiyan olan Amuda'ya saldırdı ve şehri yaktı. Kasaba yıkıldı ve yaklaşık 300 aileden oluşan Hristiyan nüfus Kamışlı ve Haseke kasabalarına kaçtı. Büyük savaş sırasında Kürt aşiretleri Hakkari dağlarının hemen kuzeyindeki köylere saldırıp yağmaladılar. Teğmen Ronald Sempill Stafford'a göre çok sayıda Süryani ve Ermeni öldürüldü.

1941'de Malikiye'deki Süryani cemaati şiddetli bir saldırıya maruz kaldı. Saldırı başarısız olmasına rağmen, Süryaniler terörize edildi ve çok sayıda Süryani bölgeyi terk etti. Kürtlerin Türkiye'den bölgeye göçü, Amuda, Malikiye ve ed-Derbesiye'de Kürt çoğunluğu ile sonuçlandı. Tarihsel açıdan önemli bir Hristiyan şehri olan Nusaybin, Ekim 1921'de Ankara Anlaşması ile Türkiye'ye verilmesinden sonra Hristiyan nüfusu ayrıldığında benzer bir kadere sahipti. Şehrin Hristiyan nüfusu Suriye sınırını geçerek Nusaybin'den demiryolu ile ayrılan Kamışlı'ya yerleşti. Nusaybin Kürt, Kamışlı ise Süryani Hristiyan şehri oldu. Ancak, Şeyh Said'in Türk yetkililere karşı gerçekleştirdiği isyanın başarısız olmasının ardından 1926'da başlayan Kürt göçü ile işler kısa sürede değişti. 1920'lerde, Kürtler dalgalar halinde Türkiye'deki evlerini terk ettiler ve Fransız manda yetkilileri tarafından vatandaşlık verilen Kuzeydoğu Suriye'ye yerleştiler.

## Modern tarih

### Fransız Mandası

1919'da, daha sonra Irak kralı olan Haşimi hanedanından Emir I. Faysal'ın altında kısa ömürlü bir bağımlı Suriye Krallığı kuruldu. Mart 1920'de Suriye Ulusal Kongresi, Faysal'ı Türkiye'deki Toros Dağları'ndan Mısır'daki Sina Çölü'ne kadar olan "doğal sınırları içinde" Suriye kralı ilan etti. Ancak Suriye'deki egemenliği, Suriye Arap kuvvetleri ile Fransız kuvvetleri arasındaki Meyselun Muharebesi'ndeki bir çatışmanın ardından sadece birkaç ay sonra sona erdi. Fransız birlikleri Suriye'nin kontrolünü ele geçirdi ve Faysal'ı kaçmaya zorladı. O yılın ilerleyen günlerinde San Remo Konferansı; Faysal'ın krallığını, Suriye ve Lübnan'ı Fransız mandasına ve Filistin'i İngiliz kontrolüne alarak böldü. Suriye, Fransızlar tarafından, kıyıda Nusayriler ve güneyde Dürziler için ayrı alanlar olmak üzere üç özerk bölgeye ayrıldı.

Fransız yönetimine karşı milliyetçi muhalefet, Sultan el-Atraş'ın 1925'te Dürzi Dağı'nda patlak veren ve tüm Suriye'ye ve Lübnan'ın bazı bölgelerine yayılan bir isyana öncülük etmesine yol açtı. İsyan, 1927'de bastırılmadan önce Şam, Humus ve Hama'da isyancılar ve Fransız güçleri arasında şiddetli çatışmalara sahne oldu.

Fransızlar, Sultan el-Atraş'ı ölüme mahkûm etti, ancak Atraş isyancılarla birlikte Ürdün'e kaçtı ve sonunda affedildi. 1937'de Suriye'ye döndü ve büyük bir halk resepsiyonu ile karşılandı. 1928'de Suriye için bir anayasa taslağı hazırlayan bir kurucu meclis için seçimler yapıldı. Ancak Fransız Yüksek Komiseri önerileri reddederek milliyetçi protestolara yol açtı.

Suriye ve Fransa, Eylül 1936'da bir bağımsızlık antlaşması müzakere ettiler. Fransa, Fransız askeri ve ekonomik hakimiyetini sürdürmesine rağmen, prensipte Suriye'nin bağımsızlığını kabul etti. Kral Faysal'ın kısa saltanatı döneminde başbakan olan Haşim el-Etâsî, yeni bir anayasa altında seçilen ilk devlet başkanıydı ve fiilen modern Suriye Cumhuriyeti'nin ilk vücut bulmuş haliydi. Ancak, Fransız Yasama Meclisi onaylamayı reddettiği için anlaşma hiçbir zaman yürürlüğe girmedi. II. Dünya Savaşı sırasında Fransa'nın 1940'ta düşmesiyle Suriye, İngilizler ve Özgür Fransa Temmuz 1941'de Suriye-Lübnan Savaşı'nda ülkeyi kontrol edene kadar Vichy Fransası'nın kontrolüne girdi. 1945'te Fransızların geri çekilmesinin yavaş temposu üzerine protestolar yapıldı. Fransızlar bu protestolara topçu ateşiyle karşılık verdi. Fransız birlikleri, bağımsızlık hareketini durdurmak amacıyla Mayıs 1945'te Suriye parlamentosunu işgal etti ve Şam'ın elektriğini kesti. Birliklerini Şam'ın eski kentine yönlendiren Fransızlar, 400 Suriyeliyi öldürdü ve yüzlerce evi yıktı. Winston Churchill, artan kayıplarla birlikte, İngiliz birliklerine 1 Haziran'da Fransız birliklerini kışlalarına kadar eşlik ettikleri Suriye'yi istila etmelerini emretti. İngilizlerin ve Suriye milliyetçi gruplarının devam eden baskısı ile Fransızlar, Nisan 1946'da son birliklerini tahliye etmek zorunda kaldılar ve ülkeyi manda döneminde kurulan cumhuriyetçi bir hükûmetin ellerine bıraktılar.

### Bağımsızlık, savaş ve istikrarsızlık

Suriye, 17 Nisan 1946'da bağımsız oldu. Suriye siyasetine bağımsızlıktan 1960'ların sonlarına kadar ayaklanmalar damgasını vurdu. 1946 ve 1956 yılları arasında Suriye'de 20 farklı kabine kuruldu ve dört ayrı anayasa taslağı hazırlamıştı.

1948'de Suriye, İsrail devletini yıkmak isteyen diğer yerel Arap devletleriyle birlikte Arap-İsrail Savaşı'na katıldı. Suriye ordusu Kuzey İsrail'e girdi, ancak şiddetli çatışmalardan sonra İsrailliler tarafından yavaş yavaş Golan Tepeleri'ne geri sürüldü. Temmuz 1949'da bir ateşkes anlaşması yapıldı. BM gözetiminde askerden arındırılmış bir bölge kuruldu; bu bölgelerin statüsü, gelecekteki tüm Suriye-İsrail müzakereleri için bir engel oldu. Bu dönemde, artan zulümle karşı karşıya kalan birçok Suriyeli Yahudi, Arap ülkelerinden Yahudi göçünün bir parçası olarak Suriye'den kaçtı.

Savaşın sonucu, Albay Hüsnü Zaim liderliğindeki Mart 1949 Suriye Darbesi'nin arkasındaki faktörlerden biriydi. Bu olay Arap Dünyası'nda İkinci Dünya Savaşı'ndan bu yana gerçekleşen ilk askeri darbe oldu. Darbe, ordunun 1948 Arap-İsrail Savaşı'nda yaşadığı rezaletten kaynaklandı ve bu utançtan kurtulmaya çalışıldı. Bu darbeyi daha sonra Albay Sami el-Hinnavi tarafından gerçekleştirilen başka bir darbe izledi. Hinnavi, Zaim'in yabancılaştığı bir eski bir müttefikiydi. Edib Çiçekli, 1949'daki üçüncü bir askeri darbede Irak'la bir birliği engellemek amacıyla iktidarı ele geçirdi. Bir Cebel el-Dürzi ayaklanması, yoğun çatışmalardan sonra (1953–54) bastırıldı. Artan hoşnutsuzluk sonunda, Şubat 1954'te Çiçekli'nin devrildiği başka bir darbeye yol açtı. 1947'de kurulan Arap Sosyalist Baas Partisi, Çiçekli'nin devrilmesinde rol oynadı. Kıdemli milliyetçi Şükri el-Kuvvetli 1955'ten 1958'e kadar devlet başkanıydı, ancak o zamana kadar görevi büyük ölçüde törenseldi.

Güç, giderek iktidarı ele geçirebilecek ve belki de elinde tutabilecek tek güç olduğunu kanıtlamış olan askeri ve güvenlik teşkilatında yoğunlaştı. Ekonomi kötü yönetilirken ve Suriye'nin köylü çoğunluğunun rolünü iyileştirmek için çok az şey yapılırken, toprak sahibi seçkinleri ve çeşitli Sünni kentsel ileri gelenleri temsil eden rakip partilerin egemenliğinde parlamenter kurumlar zayıf kaldı. Kasım 1956'da, Süveyş Krizi'nin doğrudan bir sonucu olarak Suriye, Sovyetler Birliği ile bir anlaşma imzaladı ve Suriye'ye uçak, tank ve diğer askeri teçhizatın gönderilmesi karşılığında hükûmet içinde Komünist nüfuz için bir dayanak sağladı. Suriye'nin askerî gücündeki bu artış, Suriye ile Türkiye arasında bir anlaşmazlık konusu olan İskenderun'u geri almak için Suriye'nin girişimde bulunmasının mümkün görünmesi nedeniyle Türkiye'yi endişelendirdi. Öte yandan Suriye ve Sovyetler Birliği, Türkiye'yi Suriye sınırına asker yığmakla suçladı. Sadece Birleşmiş Milletlerdeki (Suriye'nin asıl üyesi olduğu) hararetli tartışmalar savaş tehdidini azalttı.

Bu bağlamda Nasırcılık, Pan-Arap ve emperyalizm karşıtı ideolojilerin etkisi Mısır ile daha yakın ilişkiler fikri için verimli bir zemin oluşturdu. Mısır Devlet Başkanı Cemal Abdünnasır'ın Süveyş Krizi'ndeki liderliği, Suriye'de Mısır ile birlik için destek yarattı. 1 Şubat 1958'de Suriye Devlet Başkanı el-Kuvvetli ve Nasır, iki devletin birleşerek Birleşik Arap Cumhuriyeti'ni (BAC) oluşturduğunu duyurdular. Ancak birliktelik başarılı olmadı. BAC'deki Mısır egemenliğinden doğan hoşnutsuzluk, Abdülkerim en-Nahlavi yönetimindeki birliğe karşı çıkan unsurların 28 Eylül 1961'de iktidarı ele geçirmesine yol açtı. İki gün sonra Suriye, kendisini Suriye Arap Cumhuriyeti olarak yeniden kurdu. 1960'lara sık sık darbeler, askeri isyanlar, sivil kargaşalar ve kanlı ayaklanmalar damgasını vurdu. 8 Mart 1963 Darbesi, tüm yürütme ve yasama yetkisinin kontrolünü üstlenen bir grup askeri ve sivil yetkiliden oluşan Ulusal Devrim Komutanlığı Konseyinin (UDKK) kurulmasıyla sonuçlandı. Darbe, Mişel Eflak ve Selahaddin el-Bitar liderliğindeki Baas Partisi üyeleri tarafından tasarlandı. Yeni kabineye Baas üyeleri hakimdi; ılımlı el-Bitar başbakan oldu. Bitar yönetimi, General Salah Cedid liderliğindeki partinin solcu askeri muhalifleri tarafından 1966 başlarında devrildi.

Cedid'in yönetimi altında Suriye, Sovyet bloğu ile hizalandı ve İsrail'e ve "gerici" Arap devletlerine, özellikle Suudi Arabistan'a karşı sert politikalar izledi ve Araplar arası askeri ittifaklar yerine Siyonizme karşı bir "halk savaşı"nın harekete geçirilmesi çağrısında bulundu. Yurt içinde Cedid, Suriye toplumunun zorunlu bir hızla sosyalist bir dönüşümünü denedi, huzursuzluk ve ekonomik zorluklar yarattı. Hükûmet muhalifleri sert bir şekilde bastırılırken Baas Partisi, yasama organı olarak parlamentonun yerini aldı ve diğer partiler yasaklandı. İsrail'in Suriye'nin hava kuvvetlerinin çoğunu yok ettiği ve Golan Tepeleri'ni ele geçirdiği 1967 Altı Gün Savaşı'nda Suriye'nin yenilgisinin ardından, hükûmetine verilen halk desteği keskin bir şekilde azaldı.

Askerden Arındırılmış Bölgenin yasal statüsüne ilişkin farklı yorumlar üzerinde de çatışmalar çıktı. İsrail, bölge üzerinde egemen haklara sahip olduğunu ve tarım arazilerinin sivil kullanımına izin verdiğini iddia etti. Suriye ve BM, hiçbir tarafın bölge üzerinde egemenlik hakkına sahip olmadığını savundu. İsrail, Suriye tarafından İsrail güçleri tarafından desteklenen zırhlı traktörleri kullanarak Silahsızlandırılmış Bölge'de toprak işlemekle suçlandı. Suriye, durumun İsrail'in büyük ölçekli saldırganlığı haklı çıkarmak için gerilimi artırma ve Arap çiftçilerin haklarını ortadan kaldırarak Askerden Arındırılmış Bölge'deki işgalini genişletme amacının sonucu olduğunu iddia etti. İsrail savunma bakanı Moshe Dayan 1976'da verdiği bir röportajda, İsrail'in Suriye ile olan çatışmaların %80'inden fazlasını kışkırttığını söyledi.

Sağcı ordu subayları ile Baas Partisinin daha ılımlı sivil kanadı arasında çatışma gelişti. Ürdün ile "Kara Eylül" düşmanlıkları sırasında FKÖ'ye yardım etmek için gönderilen Suriye güçlerinin 1970'te geri çekilmesi, iktidardaki Baas liderliği içindeki bu siyasi anlaşmazlığı yansıtıyordu. 13 Kasım 1970'de Savunma Bakanı Hafız Esad, kansız bir askeri darbe ("Düzeltici Hareket") ile iktidarı ele geçirdi.

### Hafız Esad yönetimindeki Suriye (1970-2000)
İktidara geldikten sonra Hafız Esad, hükûmeti için örgütsel bir altyapı oluşturmak ve kontrolü sağlamlaştırmak için hızla harekete geçti. Esad'ın Arap Sosyalist Baas Partisinin Geçici Bölge Komutanlığı, Baas Partisi'nin 87 sandalye aldığı 173 üyeli bir yasama organı olan Halk Meclisini aday gösterdi. Kalan koltuklar "halkçı örgütler" ve diğer küçük partiler arasında bölündü. Mart 1971'de parti bölge kongresini yaptı ve Esad başkanlığındaki 21 üyeli yeni bir Bölge Komutanlığı seçildi.

Aynı ay, Esad'ın 7 yıllık bir dönem için cumhurbaşkanı olarak onaylanması için ulusal bir referandum düzenlendi. Mart 1972'de, hükûmetinin tabanını genişletmek için Esad, Baas Partisi liderliğindeki bir partiler koalisyonu olan Ulusal İlerici Cepheyi kurdu ve Suriye'nin 14 vilayetinin her birinde yerel meclisler kurmak için seçimler yapıldı. Mart 1973'te, yeni bir Suriye Anayasası yürürlüğe girdi ve kısa bir süre sonra Halk Meclisi için yapılan parlamento seçimleri, 1962'den bu yana bu tür ilk seçimler oldu. 1973 Anayasası, Suriye'yi İslam'ın çoğunluk dini olarak kabul edildiği laik bir sosyalist devlet olarak tanımladı.

6 Ekim 1973'te Suriye ve Mısır, İsrail'e sürpriz bir saldırı düzenleyerek Yom Kippur Savaşı'nı başlattı. Yoğun çatışmaların ardından Suriyeliler Golan Tepeleri'nde püskürtüldü. İsrailliler, 1967 sınırlarının ötesine geçerek Suriye topraklarının daha derinlerine girdiler. Sonuç olarak İsrail, İsrail işgali altındaki toprakların bir parçası olarak Golan Tepeleri'ni işgal etmeye devam ediyor. 1975'te Esad, İsrail'in "işgal altındaki tüm Arap topraklarından" çekilmesi karşılığında İsrail ile barış yapmaya hazır olacağını söyledi.

1976'da Suriye Ordusu statükonun korunmasını ve Maruni Hristiyanların iktidarda kalmasını sağlamak için Lübnan İç Savaşı'na müdahale etti. Bu, otuz yıllık bir Suriye askeri işgaline dönüşen olayın başlangıcıydı. Lübnan'da, Refik Hariri, Kemal Canbolat ve Beşir Cümeyyil'e yönelik suikast suçlamaları da dahil olmak üzere birçok suç, bugüne kadar kanıtlanmamış olmasına rağmen, Suriye güçleri ve istihbarat servislerine atfedildi. 1981'de İsrail, Golan Tepeleri'ni ilhak ettiğini ilan etti. Ertesi yıl İsrail; Lübnan'ı işgal etti, Suriye Ordusuna saldırdı ve onu çeşitli bölgelerden çekilmeye zorladı. Lübnan ve İsrail 1983'te düşmanlıkların sona erdiğini açıkladığında, Suriye güçleri Lübnan'da kaldı. Suriye, vekil milislerin yaygın kullanımıyla İsrail'in Güney Lübnan'ı ele geçirmesini engellemeye çalıştı. Esad, Beyrut'ta ateşkesi uygulamak için 1987'de ikinci kez Lübnan'a asker gönderdi.

Suriye destekli Taif Anlaşması nihayet 1990'da Lübnan iç savaşını sona erdirdi. Ancak Suriye Ordusunun Lübnan'daki varlığı 2005 yılına kadar devam etti ve Lübnan siyaseti üzerinde güçlü bir etki yarattı. Lübnan'ın sevilen eski Başbakanı Refik Hariri'nin öldürülmesinden Suriye sorumlu tutuldu ve Suriye'ye güçlerini Lübnan'dan çekmesi için baskı yapıldı. 26 Nisan 2005'te Suriye güçlerinin büyük bir kısmı Lübnan'dan çekildi, ancak istihbarat ajanlarından bazıları kaldı ve bu, uluslararası tepkileri daha da artırdı.

Yaklaşık bir milyon Suriyeli işçi, savaştan sonra ülkenin yeniden inşasında iş bulmak için Lübnan'a gitti. 1994 yılında Lübnan hükûmeti tartışmalı bir şekilde ülkedeki 200.000'den fazla Suriyeliye vatandaşlık verdi. (Bu konular hakkında daha fazla bilgi için Lübnan demografisine bakın)

Açık muhalefet bastırılmış olsa da hükûmet eleştirmenleri hâlâ vardı. Ancak 1970'lerin sonlarında Baas programının laik değerlerini reddeden ve Nusayrilerin yönetimine karşı çıkan köktendinci Sünni Müslümanlardan ciddi bir meydan okuma çıktı. İran'daki İslam Devrimi'nden sonra Müslüman gruplar Halep, Humus ve Hama'da ayaklanmalar çıkardılar ve 1980'de Esad'a suikast girişiminde bulundular. Buna karşılık Esad, Suriye'nin İslam'a bağlılığını vurgulamaya başladı. İran-Irak Savaşı'nın başlangıcında, Eylül 1980'de Suriye, Irak ve Suriye'deki Baas liderleri arasındaki geleneksel rekabete uygun olarak İran'ı destekledi. Merkezi Hama'da bulunan baş muhafazakar Müslüman Kardeşler, nihayet Şubat 1982'de şehrin bazı bölgelerinin topçu ateşi ile vurulması ve çoğu sivil olmak üzere 10.000 ile 25.000 arasında kişinin ölü veya yaralı kalmasıyla ezildi (bkz. 1982 Hama Katliamı). Hükûmetin Hama'daki eylemleri "muhtemelen modern Orta Doğu'da herhangi bir Arap hükûmetinin kendi halkına karşı yaptığı en ölümcül eylem" olarak tanımlanıyor. O zamandan beri, hükûmet karşıtı faaliyetlerin halka açık tezahürleri sınırlı kaldı. Hafız Esad, zamanın baskısının ortasında, laik ve liberal muhalefeti de bastırdı, avukat ve eski yargıç Heysem el-Melih, siyasi lider Riyad el-Türk, yazar Ekrem el-Bunni ve şair Muhammed el-Maghut gibi önde gelen Suriyeli şahsiyetleri hapse attı ve işkenceye maruz bıraktı.

Irak 1990'da Kuveyt'i işgal ettiğinde, Suriye Irak'a karşı ABD liderliğindeki koalisyona katıldı. Bu, ABD ve diğer Arap devletleriyle ilişkilerin gelişmesini sağladı. Suriye, Ekim 1991'de Madrid'deki çok taraflı Güneybatı Asya Barış Konferansı'na katıldı ve 1990'larda İsrail ile doğrudan müzakerelerde bulundu. Bu müzakereler Golan Tepeleri meselesi yüzünden başarısız oldu ve Başkan Hafız Esad'ın Mart 2000'de Cenevre'de o zamanki Başkan Bill Clinton ile görüşmesinden bu yana doğrudan Suriye-İsrail görüşmeleri gerçekleşmedi.

1994 yılında, babasının halefi olması muhtemel olan Esad'ın oğlu Basil Esad, bir trafik kazasında öldü. Esad'ın kardeşi Rıfat Esad, 1998'de başkan yardımcısı "görevinden alındı". Böylece 2000 yılında Hafız Esad öldüğünde, ikinci oğlu Beşşar Esad halefi olarak seçildi.

### Beşşar Esad yönetimindeki Suriye (2000-2024)

Hafız Esad, 30 yıl iktidarda kaldıktan sonra 10 Haziran 2000'de öldü. Esad'ın ölümünün hemen ardından, Suriye Parlamentosu anayasayı değiştirerek devlet başkanının zorunlu asgari yaşını 40'tan 34'e indirdi. Bu, Beşşar Esad'ın iktidardaki Baas partisi tarafından aday gösterilmesine izin verdi. Suriye Hükûmeti istatistiklerine göre, 10 Temmuz 2000'de Beşar Esad, rakipsiz kaldığı ve oyların %97,29'unu aldığı referandumla devlet başkanı seçildi.

2000 yazında Beşşar Esad'ın seçilmesinden sonra yeni reform umutları doğdu ve bu dönem Şam Baharı olarak adlandırıldı. Dönem, siyasi ve sosyal meseleleri tartışmak için özel evlerde benzer düşünen insan gruplarının buluştuğu çok sayıda siyasi forum veya salonun ortaya çıkmasıyla karakterize edildi. Salon olgusu Şam'da hızla, diğer şehirlerde ise daha az oranda yayıldı. Riyad Seif, Heysem el-Melih, Kemal el-Lebvani, Riyad el-Türk ve Arif Dalila gibi siyasi aktivistler, hareketi harekete geçirmede önemliydiler. Forumların en ünlüsü Riyad Seyf Forumu ve Cemal el-Etâsî Forumu'ydu. Demokrasi yanlısı aktivistler, "99'un Manifestosu"nda ifade edilen bir dizi siyasi talep etrafında seferber oldular. Esad, Kasım 2000'de yaklaşık 600 siyasi tutuklunun serbest bırakılmasını emretti. Yasadışı Müslüman Kardeşler siyasi faaliyetlerine yeniden başladı. Mayıs 2001'de Papa II. Ioannes Paulus, Suriye'ye tarihi bir ziyarette bulundu.

Ancak, 2001 sonbaharında yetkililer reform yanlısı hareketi bastırarak Hafız Esad'ın otoriter geçmişinden kopma umutlarını kırdı. Takip eden on yıl boyunca, önde gelen aydınların tutuklanması, ara sıra yapılan aflarla noktalanarak devam etti. Şam Baharı kısa bir süre sürmüş olsa da bugün Suriye'deki siyasi, kültürel ve entelektüel tartışmalarda etkileri hâlâ yankılanıyor.

ABD ile gerilim 2002'den sonra ABD'nin Şam'ın kitle imha silahları elde ettiğini iddia etmesi ve Suriye'yi "şeytan ekseni" oluşturduğunu söyledikleri ülkeler listesine dahil etmesiyle daha da arttı. ABD; Suriye'yi Hamas, Filistin İslami Cihat Örgütü ve ABD, İsrail ve AB'nin terörist grup olarak gördüğü Hizbullah ile güçlü ilişkileri nedeniyle eleştirdi. 2003'te ABD, Şam'ın Washington'ın "doğru kararlar" dediği şeyi yapmaması halinde yaptırım tehdidinde bulundu. Suriye, ABD'nin kimyasal silah geliştirdiği ve kaçak Iraklılara yardım ettiği yönündeki iddialarını yalanladı. İsrail'in Ekim 2003'te Şam yakınlarındaki bir Filistin militan kampına düzenlediği hava saldırısı Suriye tarafından "askeri saldırganlık" olarak tanımlandı. Başkan Esad Ocak 2004'te Türkiye'yi ziyaret etti ve bunu yapan ilk Suriye lideri oldu. Bu yolculuk - 2011'den sonra ilişkiler yeniden bozulsa da - onlarca yıllık soğuk ilişkilerin sonunu getirdi. Mayıs 2004'te ABD, terörizme verdiği destek ve militanların Irak'a girmesini engelleyemediği için Suriye'ye ekonomik yaptırımlar uyguladı. ABD ile gerilim, eski Lübnan Başbakanı Refik el-Hariri'nin Beyrut'ta öldürülmesinin ardından 2005 yılının başlarında tırmandı. Washington, suikastın arkasında Lübnan'daki Suriye etkisini belirtti. Şam'a Nisan ayına kadar güçlerini Lübnan'dan çekmesi istendi. Suriye, isteneni gerçekleştirdi.

2004 El-Kamışlı ayaklanmalarının ardından Suriyeli Kürtler Brüksel'de, Cenevre'de, Almanya'da, ABD ve İngiltere büyükelçiliklerinde ve Türkiye'de protesto gösterileri düzenlediler. Protestocular Kuzeydoğu Suriye'de 12 Mart 2004 Cuma gününden itibaren şiddete karşı gödsterilerde bulundular ve bildirildiğine göre olaylar hafta sonlarına yayılarak çok sayıda ölümle sonuçlandı. Kürtler, Suriye hükûmetinin saldırganları cesaretlendirdiğini ve silahlandırdığını iddia ediyor. Kamışlı ve Haseke kasabalarında ayaklanma belirtileri görüldü.

Ekim 2005'te aktivist Michel Kilo ve diğer muhalif figürlerin Suriye hükûmetini "otoriter, totaliter ve klik" olarak eleştiren ve demokratik reform çağrısında bulunan Şam Deklarasyonu'nu başlatmasıyla yenilenen bir muhalefet faaliyeti gerçekleşti. Önde gelen muhalifler Kemal el-Labvani ve Michel Kilo, insan hakları avukatı Enver el-Bunni'nin hapse atılmasından sadece haftalar sonra, 2007'de uzun hapis cezalarına çarptırıldılar. Beşşar Esad reform yapacağını söylese de reformlar bazı piyasa reformlarıyla sınırlı kaldı.

Yıllar geçtikçe yetkililer, internet kafeleri, kullanıcıların sohbet forumlarında yayınladıkları tüm yorumları kaydetmeye zorlamak gibi yasalarla internet sansürünü sıkılaştırdı. Yetkililer, radyo kanallarının artık Batı pop müziği çalabilmesi için kuralları gevşetmiş olsa da Vikipedi, YouTube, Facebook ve Amazon gibi web siteleri engellendi, ancak son zamanlarda ülke genelinde engelleri kaldırıldı.

Suriye'nin uluslararası ilişkileri bir dönem düzeldi. Irak ile diplomatik ilişkiler, yaklaşık çeyrek asır sonra, 2006 yılında yeniden tesis edildi. Mart 2007'de Suriye ve Avrupa Birliği arasındaki diyalog yeniden başlatıldı. Ertesi ay ABD Temsilciler Meclisi Başkanı Nancy Pelosi, Başkan Bush'un itiraz etmesine rağmen, Şam'da Başkan Esad ile görüştü. Dışişleri Bakanı Condoleezza Rice daha sonra Mısır'da Suriye Dışişleri Bakanı Velid Muallim ile iki yıldır bu düzeyde ilk temasta bir araya geldi.

İsrail'in Eylül 2007'de Suriye'nin kuzeyindeki bir bölgeye düzenlediği hava saldırısı, ilişkilerin iyileşmesine engel oldu. İsrailliler, sitenin Kuzey Kore'nin yardımıyla yapım aşamasında olan bir nükleer tesis olduğunu iddia etti. Mart 2008'de Suriye 2008'de Arap Birliği zirvesine ev sahipliği yaptığında, birçok Batılı devlet Suriye'nin Lübnan konusundaki tutumunu protesto etmek için düşük seviyeli delegasyonlar gönderdi. Ancak diplomatik çözülme, Devlet Başkanı Esad'ın dönemin Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy ile Temmuz 2008'de Paris'te bir araya gelmesiyle yeniden başladı. Ziyaret, 2005'te Hariri'nin öldürülmesinin ardından Suriye'nin Batı tarafından diplomatik izolasyonunun sona erdiğinin sinyalini verdi. Başkan Esad, Paris'te yakın zamanda seçilen Lübnan Cumhurbaşkanı Mişel Süleyman ile de bir araya geldi. İkili, ülkeleri arasında tam diplomatik ilişkiler kurmanın temellerini attılar. Yılın ilerleyen saatlerinde Şam, Orta Doğu barışına yönelik çabaları artırmak amacıyla Suriye, Fransa, Türkiye ve Katar arasında dört yönlü bir zirveye ev sahipliği yaptı.

Nisan 2008'de, Başkan Esad bir Katar gazetesine Suriye ve İsrail'in bir yıldır Türkiye'nin arabuluculuk yaptığı bir barış anlaşmasını tartıştığını söyledi. Bu, Mayıs 2008'de İsrail Başbakanı Ehud Olmert'in bir sözcüsü tarafından doğrulandı. Barış anlaşmasının önündeki en büyük engel olan Golan Tepeleri'nin statüsü tartışılıyordu.

2008'de, Suriye'de birkaç yıl içinde en ölümcül saldırı olan Şam'ın eteklerinde 17 kişinin öldüğü bir patlama oldu. Hükûmet İslamcı militanları suçladı.

2009 yılında, Suriye ve ABD diplomatları ve hükûmet yetkilileri arasında bir dizi üst düzey toplantıya sahne oldu. ABD özel elçisi George J. Mitchell, Başkan Esad ile Orta Doğu barışı konusunda görüşmek üzere ziyaret etti. Suriye borsasında ticaret, devlet kontrolündeki ekonomiyi serbestleştirmeye yönelik bir jest olarak başladı. Suriyeli yazar ve demokrasi yanlısı kampanya yürütücüsü Michel Kilo, üç yıl hapis yattıktan sonra hapishaneden serbest bırakıldı. 2010 yılında ABD, beş yıllık bir aradan sonra Suriye'ye ilk büyükelçisini atadı.

Diplomatik ilişkilerdeki iyileşme aniden sona erdi. Mayıs 2010'da ABD, terör gruplarını desteklediğini, kitle imha silahları araştırdığını ve Lübnan Hizbullahı'na BM kararlarını ihlal ederek Scud füzeleri sağladığını söyleyerek Suriye'ye yönelik yaptırımları yeniledi. 2011'de BM'nin IAEA nükleer gözlemcisi, Suriye'yi iddia edilen gizli nükleer programıyla ilgili olarak BM Güvenlik Konseyine bildirdi.

#### İç Savaş (2011-günümüz)

Suriye Ayaklanması (daha sonra Suriye İç Savaşı olarak bilinir), Suriye Ordusu ile birçok heterojen koldan oluşan isyancı gruplar arasında devam eden bir iç çatışmadır. Mart 2011'de Şam'da ve güneydeki Dera kentinde Arap Baharı'ndan cesaret alan, reform yanlısı protestolar düzenlendi. Protestocular siyasi özgürlük ve siyasi mahkûmların serbest bırakılmasını talep ettiler. Bunu derhal, Suriye Ordusunun huzursuzluğu bastırmak için konuşlandırıldığı bir hükûmet baskısı izledi.

Güvenlik güçleri Dera'da birkaç kişiyi vurarak öldürdü ve sonraki aylarda ülke çapında istikrarlı bir şekilde yayılan şiddetli huzursuzluk günlerini tetikledi. Sivillere ateş açmayı reddeden askerlerin kısa sürede infaz edildiğine dair doğrulanmamış haberler vardı. Suriye hükûmeti, infaz ve iltica haberlerini yalanladı ve silahlı militan grupları sorun çıkarmakla suçladı. Devlet Başkanı Esad bazı uzlaştırıcı tedbirler açıkladı: düzinelerce siyasi mahkûm serbest bırakıldı, hükûmeti görevden aldı ve Nisan ayında 48 yıllık olağanüstü hali kaldırdı. Hükûmet, protestocuları İsrail ajanları tarafından kışkırtılmakla suçladı ve Mayıs ayında ordu tankları, hükûmet karşıtı protestoları bastırmak amacıyla Dera, Baniyas, Humus ve Şam'ın banliyölerine girdi. Haziran ayında hükûmet, güvenlik güçlerinin 120 üyesinin kuzeybatıdaki Cisr eş-Şuğur kasabasında "silahlı çeteler" tarafından öldürüldüğünü iddia etti. Askerler, sakinlerinin çoğu Türkiye'ye kaçan kasabayı kuşattı. Aynı zamanda, Başkan Esad reform konusunda "ulusal diyalog" başlatma sözü verdi. Kuzeydeki Hama ilinin valisini görevden aldı ve düzeni yeniden sağlamak için daha fazla asker gönderdi.

Temmuz 2011'de Esad karşıtı grupların bir kısmı, çeşitli iç ve dış muhalefet gruplarını bir araya getirmek amacıyla İstanbul'da bir araya geldi. Suriye Ulusal Konseyini kurmaya karar verdiler. Türkiye-Suriye sınırındaki isyancı savaşçılara ordudan kaçanlar da katıldı ve Özgür Suriye Ordusunun (ÖSO) kurulduğunu ilan ettiler. Eylül 2011'den itibaren isyanı tırmandırmak için savaş birimleri oluşturmaya başladılar. Başından beri ÖSO, gevşek bir şekilde organize edilmiş ve büyük ölçüde bağımsız birimlerden oluşan bir koleksiyondu.

Aralık 2011'de Suriye, Arap gözlemcilerin ülkeye girmesine izin veren bir Arap Birliği girişimini kabul etti. Binlerce insan onları karşılamak için Humus'ta toplandı, ancak Birlik Ocak 2012'de artan şiddeti gerekçe göstererek görevi askıya aldı. Aralık 2011'de Şam'da güvenlik binalarının önünde düzenlenen iki intihar saldırısında 44 kişi hayatını kaybetti. Bu, Suriye başkentinde 2012 yılı boyunca devam eden bir dizi bombalama ve intihar saldırılarının ilkiydi. Muhalefet, hükûmeti saldırıları düzenlemekle suçluyor. Hükûmet, Batı medyasını isyancıların El-Kaide tarzı terörist saldırılar kullanmasına göz yummakla suçluyor.

Suriye Ordusu Mart 2012'de Humus'un Baba Emir semtini yeniden ele geçirirken, BM Güvenlik Konseyi, BM Elçisi Kofi Annan tarafından hazırlanan bağlayıcı olmayan bir barış planını onayladı. Ancak şiddet azalmadan devam etti. Bazı Batılı ülkeler protesto amacıyla üst düzey Suriyeli diplomatları sınır dışı ettiler. Mayıs ayında BM Güvenlik Konseyi, hem Suriye hükûmetinin ağır silah kullanmasını hem de isyancıların Humus yakınlarındaki Hula'da yüzden fazla sivili katletmesini şiddetle kınadılar.

BM, yalnızca ilk altı ayda, isyan sırasında 9100-11.000 kişinin öldürüldüğünü ve bunların 2470-3500'ünün gerçek savaşçı ve geri kalanının sivil olduğunu bildirdi. Suriye Hükûmeti, 3000'den fazla sivilin, 2000-2500 güvenlik gücü mensubunun ve 800'den fazla isyancının öldürüldüğünü tahmin ediyor. BM gözlemcileri, ilk altı ayda ölenlerin sayısının 400'den fazla çocuğu içerdiğini tahmin ediyor. Buna ek olarak, bazı medya organları, bazıları çocuk olan 600'den fazla siyasi tutuklunun gözaltında öldüğünü bildirdi. Öne çıkan bir vaka Hamza el-Hatib'inkiydi. Suriye Hükûmeti, Batılı ve BM'nin zayiat tahminlerine itiraz ederek, iddialarını isyancı gruplardan gelen yanlış raporlara dayandırıyor.

BM'ye göre, yaklaşık 1,2 milyon Suriyeli ülke içinde ülke içinde yerinden edilmiş ve 355.000'denden fazla Suriyeli mülteci, savaşın ilk yılında komşu ülkeler Ürdün, Irak, Lübnan ve Türkiye'ye kaçmıştı.

Her iki taraf da insan hakları ihlalleriyle suçlanıyor. Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Konseyi, sayısız işkence, yargısız infaz ve kültürel varlıklara yönelik saldırı vakası tespit etti. Bağımsız doğrulamanın son derece zor olduğu kanıtlanmış olmasına rağmen, Suriye Hükûmeti savaş suçlarının çoğunu işlemekle suçlanıyor. Çatışma, mezhepsel bir iç savaşın ayırt edici özelliklerini taşıyor; önde gelen hükûmet figürleri Nusayriler, isyancılar ise çoğunlukla Sünni Müslümanlar. Çatışmadaki iki taraf da mezhepçiliği önemli bir rol oynamak olarak tanımlamamış olsa da BM İnsan Hakları Konseyi "bütün toplulukların ülke dışına çıkma veya öldürülme riski altında olduğu" konusunda uyardı. Çatışma; azınlıkları bir tarafa katılmaya zorladı. Hristiyanlar, Dürziler ve Ermeniler büyük ölçüde hükûmetin yanında yer alırken, Türkmenler çoğunlukla hükûmet karşıtı tarafta bulundular. Kürtler hem isyancılara hem de hükûmet güçlerine karşı savaşırken Filistinliler bölündü. Bazı Hristiyan topluluklar, mahallelerini isyancı savaşçılardan korumak için milisler kurdular. Uluslararası din özgürlüğü grupları, isyancı cihatçı unsurların elinde Suriye'deki Hristiyan azınlığın içinde bulunduğu kötü duruma dikkat çekiyor. Kiliseler yıkıldı, cinayetler ve adam kaçırma olayları bildirildi ve Hristiyanlar evlerinden sürüldü. Humus'un neredeyse tüm Hristiyan nüfusu - 50.000-60.000 kişi - şehirden kaçtı.

Arap Birliği, İslam İşbirliği Teşkilatı, Körfez İşbirliği Konseyi ülkeleri, ABD ve Avrupa Birliği, Suriye Hükûmetinin şiddet uygulamasını kınadı ve Suriye'ye karşı yaptırımlar uyguladılar. Çin ve Rusya, dış müdahaleden kaçınmaya çalıştı ve müzakereli bir çözüm çağrısında bulundular. Suriye Hükûmetini kınamaktan kaçındılar ve yaptırımlara karşı çıktılar. Çin, Suriye muhalefetiyle ilişki kurmaya çalıştı. Arap Birliği ve İslam İşbirliği Teşkilatı, Suriye'nin üyeliğini askıya aldı.

Haziran 2012'de Manaf Talas ve Nevaf el-Faris gibi bir dizi üst düzey askeri ve siyasi personel ülkeyi terk etti. Nevaf el-Faris, bir videoda bunun Esad hükûmetinin insanlığa karşı işlenen suçlarına tepki olduğunu belirtti. Ağustos 2012'de, ülkenin Başbakan Yardımcısı Kadri Cemil, Devlet Başkanı Esad'ın istifasının barış müzakerelerini başlatmak için bir koşul olamayacağını söyledi.

Suriye-Türkiye gerilimi Ekim 2012'de Suriye havan topunun bir Türk sınır kasabasına isabet etmesi ve beş sivilin ölmesiyle arttı. Türkiye ateşe karşılık verdi ve Rusya'dan silah taşıdığı iddia edilen bir Suriye uçağını durdurdu. Her iki ülke de birbirlerinin uçaklarını hava sahalarından yasakladılar. Güneyde, İsrail Ordusu Golan Tepeleri boyunca Suriye mevzilerinden top ateşi açtığını iddia ettikten sonra Suriye birliklerine ateş açtı.

Yoğun çatışmaların ardından Ekim ayında çıkan bir yangın Halep'in tarihi pazarının çoğunu yok etti. İslami bayram olan Kurban Bayramı sırasında BM aracılığı ile yapılan ateşkes, birçok şehirde çatışmalar ve bombalı saldırılar devam ederken kısa süre sonra bozuldu. Bu zamana kadar Suriye Arap Kızılayı, önceki tahminin iki katı olan 2,5 milyon insanın Suriye içinde yerinden edildiğini tahmin ediyor. Esad karşıtı Suriye İnsan Hakları Gözlemevine göre, ayaklanma başladığından bu yana yaklaşık 44.000 kişi öldü. Bir BM raporuna göre, insani durum "yerleşim alanlarının yaygın şekilde tahrip edilmesi ve yerle bir edilmesiyle ağırlaştı." Raporda "Lazkiye, İdlib, Hama ve Dera vilayetlerindeki kasaba ve köylerin nüfusları etkin bir şekilde boşaltıldı" denildi. "Şam'ın güney ve doğusundaki tüm mahalleler, Deyrizor ve Halep yerle bir edildi. Humus şehir merkezi harap oldu."

Kasım 2012'de Katar'ın ev sahipliğinde düzenlenen bir toplantıda, yaygın olarak 'Suriye Ulusal Koalisyonu' olarak adlandırılan Suriye Muhalif ve Devrimci Güçler Ulusal Koalisyonu kuruldu. El-Nusra ve El-Tevhid grupları da dahil olmak üzere Halep'teki İslamcı milisler, Koalisyon'a katılmayı reddetti ve onu bir "komplo" olarak kınadı. Müslüman Kardeşler veya Esad karşıtı koalisyonun İslamcı egemenliği konusunda da endişeler var. Buna rağmen, Aralık 2012'de ABD, Basra Körfezi'ndeki Arap ülkeleri, Türkiye ve birçok AB üyesi, koalisyonu eski ana isyancı grup Suriye Ulusal Konseyi yerine "Suriye halkının tek meşru temsilcisi" olarak tanımak için hızla harekete geçti. ABD ve Basra Körfezi ülkeleri, on yıllardır sürgünde olanların aksine, sahada savaşan daha fazla Suriyeliyi içerecek ve Suriye'nin tüm bölgelerini daha geniş bir şekilde temsil edecek bir muhalefet koalisyonu kurmak için yeniden şekillendirilmiş bir muhalefet koalisyonu istediler. Aynı zamanda ABD, en başarılı isyancı askerî gruplardan biri olan El-Nusra'yı, El-Kaide ile olan bağlarını öne sürerek terörist listesine ekledi.

20 Aralık 2012'de bir BM Bağımsız Soruşturma Komisyonu, Suriye'nin en yeni isyancı gruplarının giderek isyancı komutanlıktan bağımsız olarak faaliyet gösterdiğini ve bazılarının El-Kaide ile bağlantılı olduğunu söyledi. "İsyancıların çoğu yabancı savaşçılar; 'Orta Doğu ve Kuzey Afrika ülkelerinden gelen Sünniler' ve aşırılık yanlısı gruplarla bağlantılılar."

21 Ağustos 2013'te Şam yakınlarındaki Guta'da bir sarin gazı saldırısı meydana geldi. Fransız ve ABD hükûmetlerinin istihbaratına göre saldırının Beşşar Esad Hükûmeti tarafından gerçekleştirildiği iddia ediliyor. Ancak Suriye Hükûmetinin uluslararası destekçilerinden biri olan Rusya, saldırının kökeni konusunda ikna olmamış görünüyor. Saldırı, Esad Hükûmeti üzerindeki uluslararası baskının artmasına ve Suriye'ye ABD Silahlı Kuvvetleri öncülüğünde uluslararası askeri müdahale tehdidine yol açtı.

22 Aralık 2016'da Halep şehri tamamen Suriye Arap Ordusu güçleri tarafından ele geçirildi.

## Ayrıca bakınız

* Abila
* Edib Çiçekli
* Bilad'üş-Şam
* Fransa-Suriye Bağımsızlık Antlaşması
* Haşim el-Etâsî
* Antik Levant tarihi
* Asya tarihi
* Şam tarihi
* Orta Doğu tarihi
* Suriye devlet başkanları listesi
* Suriye başbakanları listesi
* Münir el-Eclani
* Osmanlı Suriyesi
* Şam hükümdarları listesi
* Suriye'de siyaset
* Şükri el-Kuvvetli
* Suriye
* Suriye Sosyal Milliyetçi Partisi
* Taceddin el-Hasani
* Suriye tarihinin zaman çizelgesi
* Şam'ın zaman çizelgesi

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar
*  (Bkz ss. 308–309.)
* 
* 

## Dış bağlantılar
* Doğruluk kontrolü: Sanskritçe'nin kaydedildiği ilk yer Hindistan değildi - Suriye'ydi 
* Suriye, Lübnan ve Ürdün Tarihi 1700-1950 
* 1920'den günümüze Suriye ve Filistin