Oy hakkı

**Oy hakkı**, **politik imtiyaz** (basitçe **imtiyaz**), halka açık politik seçimler üzerinde kullanılan oyun hukuki hakkıdır. Dilden dile değişmekle birlikte bazen seçime aday olma hakkı olan  ayırt edilebilmesi için **aktif oy hakkı** da denir. Aktif ve pasif oy kullanma kombinasyonunada bazen *tam oy hakkı* denir.

Oy kullanma hakkı genellikle temsilî demokrasi açısından düşünülmektedir, ancak oy hakkı, referandumlar ve girişimler için aynı ölçüde geçerlidir. Oy hakkı sadece yasal oy hakkını değil, aynı zamanda bir sorunun oylamaya sunulup sunulmayacağına dair pratik soruyu da tanımlar. Önemli sorulara kapsamlı, vicdani, tam açıklama ve kamuoyu incelemesi olmaksızın tek taraflı olarak karar verildiğinde oy hakkının faydası azalır.

Oy kullanma yaşına ulaştıklarında, nitelikli vatandaşlara oy hakkı verilir. Nitelikli bir vatandaşı neyin oluşturduğu, hükûmetin kararına bağlıdır. Vatandaş olmayan ikamet edenler, yakından bağlantılı ülkelerin vatandaşları (örneğin, İngiliz Milletler Topluluğu vatandaşları ve Avrupa Birliği vatandaşları) veya belirli ofisler veya sorularla sınırlı olabilen bazı ülkelerde oy kullanabilir.

## Tipler
### Evrensel oy hakkı

Evrensel oy hakkı, yetişkinliğe ulaşmış her bir vatandaşın oy kullanma hakkının devlet tarafından tanınması ve teminatı. Oy hakkının genel siyasi anlamda hak ve fırsattan oluşmasına rağmen, yasal anlamda eşit oy hakkı yalnızca bir hak gibi kabul edilmektedir. Tarihsel olarak eşit oy hakkı yetişkin erkek oy hakkı anlamını taşımıştır. Korsika Cumhuriyeti (1755-1769), 25 yaşın üzerindeki tüm vatandaşlara sınırlı genel oy hakkı tanıyan ilk ülkeydi.

1819'da, Manchester içerisinde ikamet eden 60-80.000 arası erkek ve kadın protestocu, Parlamento Binalarında kendilerinin de temsil edilmesi için şehrin 'nda toplandı. Tarihçi Robert Poole, Peterloo Katliamı'nı çağının en sarsıntılı olaylarından biri olarak nitelendirdi. Bunu 1871 Paris Komünü ve Franceville Cumhuriyetinde (1889) yapılan diğer deneyler izledi. 1840'tan 1852'ye kadar Hawaii, cinsiyet ayrımı içermeyen genel oy hakkı tanıdı. O zamana kadar Yeni Zelanda evrensel (aktif) oy hakkı uygulayan tek bağımsız ülkeydi ve Dünyada Özgürlük endeksi, Yeni Zelanda'yı dünyadaki tek özgür ülke olarak listeliyordu.

## Dünya genelindeki yeri

1840'da, Hawai'i Krallığı cinsiyetten bahsetmeden tüm konular için tam oy hakkı kabul etti, ancak 1852 anayasası 20 yaşın üzerindeki erkek öznelerin oy kullanmasını belirledi. Yeni Güney Galler eyaletinde. Bu yasa aynı zamanda kadınların hükûmete aday olmalarına izin vererek Avustralya'yı dünyada buna izin veren ilk ülke haline getirdi. 1906'da Finlandiya, dünyadaki tüm yetişkin vatandaşlara tam oy hakkı, başka bir deyişle oy kullanma ve göreve aday olma hakkı veren bir sonraki ülke oldu. 1893'te Yeni Zelanda, tüm yetişkin vatandaşlara oy kullanma hakkı verdi, ancak kadınlar 1919'a kadar Yeni Zelanda yasama meclisine aday olma hakkını elde edemedi.

### Avustralya
*1855 - Güney Avustralya, 21 yaş üstü tüm İngiliz erkeklere oy kullanma hakkını verdi (daha sonra yerli Avustralya Aborijinlerine de verildi). Böylece tüm erkeklere oy hakkına izin veren ilk Britanya kolonisi oldu.
*1894 - Güney Avustralya, kadınlara oy kullanma hakkını verdi.
*1896 - Tazmanya, erkeklere oy kullanma hakkını verdi.
*1899 - Batı Avustralya, kadınlara oy kullanma hakkını verdi.
*1902 - İngiliz Milletler Topluluğu Franchise Yasası, kadınların federal olarak ve New South Wales eyaletinde oy kullanmasına olanak tanır. Bu yasa aynı zamanda kadınların hükûmete aday olmasına izin vererek Avustralya'yı buna izin veren dünyadaki ilk demokratik devlet haline getiriyor.
*1921 - Edith Cowan, herhangi bir Avustralya Parlamentosuna seçilen ilk kadın olan West Perth'e üye olarak Batı Avustralya Yasama Meclisine seçildi.
*1962 - Avustralya Aborijinleri, İngiliz Milletler Topluluğu seçimlerinde oy kullanma hakkını güvence altına aldı, ancak pratikte bu hak, bireyin ilgili eyaleti tarafından tanınan Aborijin oylama haklarına bağlıydı.
*1965 - Queensland, Aborijin Avustralyalılara oy hakkı veren son eyalettir.
*1973 - Tüm federal seçimler için oy kullanma yaşı 21'den 18'e düşürüldü. Eyaletler, 1973'te oy kullanma yaşını 18'e indirdi, ilki 1970'te Batı Avustralya oldu.

### Kanada
* 1871 - Yeni Britanya Kolumbiyası Eyaleti'nin ilk icraatlarından biri, İlk Milletler'in imtiyazını kaldırır ve Çin ve Japon halkının oy kullanmasının engellenmesini sağlar.
* 1916 - Manitoba, il seçimlerinde kadınların oy kullanma hakkına sahip olduğu ilk il olur.
* 1917 - Savaş Zamanı Seçimleri Yasası, yurtdışında savaşan akrabaları olan kadınlara oy hakkı veriyor. Oy hakları, tüm "düşman yabancılardan" Askeri Seçmenler Yasası, tüm askerlere, hatta vatandaş olmayanlara (Hint ve Metis gazileri hariç) ve silahlı kuvvetlerde hemşire veya katip olarak görev yapan kadınlara oy verir, ancak oylar belirli adaylar için değil, sadece hükûmet lehine veya aleyhine.
* 1918 - Kadınlar federal seçimlerde tam oy hakkı elde etti.
* 1919 - Kadınlar federal makamlara aday olma hakkını elde etti.
* 1940 - Quebec, kadınların oy hakkının tanındığı son eyalet olur. (Kanada oy hakkı hakkında daha fazla bilgi için dünya savaşları sırasında Kanadalı kadınlara bakın)
* 1947 - Çinlilere ve Hint-Kanadalılara karşı ırkçı istisnalar kaldırıldı.
* 1948 - Japon Kanadalılara karşı ırkçı dışlamalar kaldırıldı.
* 1955 - Seçim kanunlarından dini istisnalar kaldırıldı.
* 1960 - Seçim günü gelmeyeceklerine yemin etmek isteyen tüm seçmenlere peşin oy hakkı verildi.
* 1965 - İlk Milletler, 1967 Alberta genel seçimlerinden başlayarak Alberta eyalet seçimlerinde oy kullanma hakkını verdi.
* 1969 - İlk Milletler, 1970 Quebec genel seçimlerinden başlayarak Quebec eyalet seçimlerinde oy kullanma hakkını verdi.
* 1970 - Oy verme yaşı 21'den 18'e düşürüldü.
* 1982 - Kanada Haklar ve Özgürlükler Şartı tüm yetişkin vatandaşlara oy kullanma hakkını garanti ediyor.
* 1988 - Kanada Yüksek Mahkemesi akıl hastalarının oy kullanma hakkına sahip olduğuna karar verdi.
* 1993 - Herhangi bir seçmen önceden oy kullanabilir.
* 2000 - Sabit adresi olmayan kişilerin oy kullanmasını kolaylaştıran mevzuat yürürlüğe girdi.
* 2002 - Mahkûmlara mahkûm edildikleri binicilikte (oy kullanma bölgesi) oy kullanma hakkı verildi. Seçim Kurulu Başkanı ve Yardımcıları dışındaki tüm yetişkin Kanadalılar artık Kanada'da oy kullanabilir.
* 2019 - Kanada Yüksek Mahkemesi, Kanada Seçim Yasası'nın yurtdışında beş yıldan uzun süredir yaşayan vatandaşların posta yoluyla oy kullanmasını engelleyen kısımlarının Kanada Haklar ve Özgürlükler Şartı'nın 3. Bölümünü ihlal ettiğini ve dolayısıyla anayasaya aykırı olduğunu hükme bağladı.

### Avrupa Birliği
Avrupa Birliği, 19 Aralık 1994 tarihli Konsey Direktifi 94/80 / EG ile belediye seçimlerinde başka bir AB ülkesinin vatandaşına da oy kullanma hakkı vermiştir.

### Finlandiya
* 1906 - Oy verme yılının başında 24 yaşındaki veya daha büyük tüm vatandaşlar için tam oy hakkı.
* 1921 - Mülkiyete dayalı oy sayısının belediye düzeyinde kaldırılması; herkese eşit oy.
* 1944 - Oy kullanma yaşı 21'e indirildi.
* 1969 - Oy kullanma yaşı 20'ye indirildi.
* 1972 - Oy kullanma yaşı 18'e indirildi.
* 1981 - İskandinav Pasaport Birliği ülke vatandaşlarına belediye seçimleri için ikamet şartı olmaksızın oylama ve uygunluk hakları verildi.
* 1991 - 1991 yılında belediye seçimleri için iki yıllık ikamet şartı ile oy kullanma ve seçilebilirlik hakları tüm yabancılara uzatıldı.
* 1995 - Avrupa mevzuatına uygun olarak AB'de ikamet edenler için ikamet şartı kaldırıldı (Kanun 365/95, Seçim Kanunu 714/1998 ile onaylandı).
* 1996 - Oylama tarihinde oy kullanma yaşı 18'e indirildi.
* 2000 - Bölüm 14, diğerleri. 2000 Finlandiya Anayasası'nın 2'sinde "*Finlandiya'da on sekiz yaşını doldurmuş her Finlandiya vatandaşı ve daimi olarak ikamet eden her yabancı, bir Yasa ile öngörüldüğü üzere, belediye seçimlerinde ve belediye referandumlarında oy kullanma hakkına sahiptir. aksi takdirde belediye yönetimine katılmak bir Kanunla belirlenir.*"

### İtalya
Yargıtay, "pasif seçim yasasından sapan kuralların katı bir şekilde yorumlanması gerektiğini" belirtir.

### Birleşik Devletler
Anayasa başlangıçta kimin oy kullanabileceğini tanımlamadı ve bu statüye her eyaletin karar vermesine izin verdi. ABD'nin erken tarihinde, çoğu eyalet yalnızca beyaz erkek yetişkin mülk sahiplerinin oy kullanmasına izin verdi (nüfusun yaklaşık %6'sı). 1856 yılına gelindiğinde, mülk sahipliği gereklilikleri tüm eyaletlerde kaldırıldı ve çoğu beyaz adama oy hakkı verildi. Ancak, vergi ödeme gereklilikleri 1860'a kadar beş eyalette ve 20. yüzyıla kadar iki eyalette kaldı.

İç Savaş'tan sonra, Anayasa'da yapılan beş değişiklik açıkça "oy kullanma hakkına" değindi; bu değişiklikler, herhangi bir ABD eyaletinde veya başka bir yargı alanında oy kullanma hakkının kısaltılabileceği veya reddedilebileceği temeli sınırlar.

* 15. Değişiklik (1870): "Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlarının oy kullanma hakkı, Amerika Birleşik Devletleri veya herhangi bir Eyalet tarafından ırkı, rengi veya önceki kölelik durumu nedeniyle reddedilemez veya kısıtlanamaz."
* 19. Değişiklik (1920): "Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlarının oy kullanma hakkı, Amerika Birleşik Devletleri veya herhangi bir Eyalet tarafından cinsiyet nedeniyle reddedilemez veya kısıtlanamaz."
* 23. Değişiklik (1961): Columbia Bölgesi sakinlerinin Başkan ve Başkan Yardımcısı için oy kullanabilmesini sağlar.
* 24. Değişiklik (1964): "Amerika Birleşik Devletleri vatandaşlarının herhangi bir ön seçimde veya başka bir seçimde Başkan veya Başkan Yardımcısı, Başkan veya Başkan Yardımcısı veya Kongre veya Senatör veya Temsilci seçimlerinde oy kullanma hakkı reddedilmeyecek veya herhangi bir kira vergisi veya diğer vergileri ödememe nedeniyle Amerika Birleşik Devletleri veya herhangi bir Eyalet tarafından kısaltılmıştır. "
* 26. Değişiklik (1971): "ABD vatandaşlarının on sekiz yaşında veya daha büyük oy kullanma hakkı, Amerika Birleşik Devletleri veya herhangi bir Eyalet tarafından yaş nedeniyle reddedilmeyecek veya azaltılmayacaktır."

Vatandaşların ırksal haklarından mahrum bırakılmasının tamamen kaldırılması, 1965 Oy Hakkı Yasası Sivil Haklar Hareketi'nin ardından Kongre'den geçene kadar güvence altına alınmadı. Eyalet seçimleri için, ABD Yüksek Mahkemesi *Harper v. Virginia Seçim Kurulu*nda (1966) 6-3'e kadar, tüm eyalet anket vergilerinin On Dördüncü Değişikliğin Eşit Koruma Maddesini ihlal ettiği için anayasaya aykırı olduğuna karar verene kadar değildi. Bu, haklarından mahrum bırakılan bazı fakir beyazlar da dahil olmak üzere yoksullar üzerindeki yükü kaldırdı.

## Kaynakça

## Bibliyografya
* Atkinson, Neill. *Adventures in Democracy: A History of the Vote in New Zealand* (Dunedin: University of Otago Press, 2003).
* Edwards, Louise P. and Mina Roces, eds. *Women's Suffrage in Asia: Gender, Nationalism, and Democracy* (Routledge, 2004).
* Haas, Michael. *Racial Harmony Is Achievable: Lessons from the Kingdom of Hawai'i* (London: Palgrave Macmillan, 2017), pp.&nbsp;70–72.
* Keyssar, Alexander. *The Right to Vote: The Contested History of Democracy in the United States* (New York: Basic Books, 2000). .
* Lichtman, Allan J. *The Embattled Vote in America: From the Founding to the Present* (Harvard UP. 2018)
* Towns, Ann. "Global Patterns and Debates in the Granting of Women’s Suffrage." in *The Palgrave Handbook of Women’s Political Rights* (Palgrave Macmillan, London, 2019) pp.&nbsp;3–19.
* U.S. Commission on Civil Rights: ''Reports on Voting'' (2005) .
* Willis, Justin, Gabrielle Lynch, and Nic Cheeseman. "Voting, Nationhood, and Citizenship in late-colonial Africa." *Historical Journal* 61.4 (2018): 1113–1135. online 
* "Smallest State in the World", *The New York Times*, 19 June 1896, p.&nbsp;6
* A History of the Vote in Canada, Chief Electoral Officer of Canada, 2007.

## Dış bağlantılar
* Suffrage in Canada
* Women's suffrage in Germany —19 January 1919—first suffrage (active and passive) for women in Germany
* 
*"Who Gets to Vote? Teaching About the Struggle for Voting Rights in the United States"  by Ursula Wolfe-Rocca, The Zinn Education Project, 2020.