Antifellos

**Antifellos** veya **Antiphellos** (Grekçe: **Ἀντίφελλος**), başlangıçta **Habesos** olarak bilinen, Likya'da yer alan antik bir kıyı kentiydi. Kentin Yunanca adının ilk kez MÖ 4. yüzyıla ait bir yazıtta geçtiği görülmektedir. İlk olarak Likyalılar tarafından yerleşilen şehir, MÖ 6. yüzyılda Persler tarafından işgal edildi. Yunanlar döneminde önem kazanıp yakınlarındaki iç bölge kenti Phellos’un limanı olarak hizmet verdi. Ancak, Phellos önemini yitirdikçe Antifellos bölgenin en büyük kenti hâline gelip kendi parasını basma yetkisine sahip olmuştu. Roma döneminde ise 141 yılında bölgeyi tahrip eden deprem sonrası yeniden inşa edilmesine yardımcı olan Rhodiapolis'li hayırsever Opramoas'tan mali destek aldı.

İrlandalı deniz subayı Sir Francis Beaufort, 1820'lerde kentin bulunduğu yeri keşfetti; bu dönemde şehir terkedilmiş durumdaydı. Nisan 1840'ta İngiliz arkeolog ve kaşif Charles Fellows, bölgede 100'den fazla taş mezarın varlığını not etti. Şehrin arkeolojik kalıntılarının büyük bir kısmı, modern dönemde Kaş (eski adıyla Andifli) yerleşiminin büyümesi nedeniyle yok oldu; özellikle de yerel halkın düz yüzeyli taşları inşaat malzemesi olarak kullanması sonucu birçok lahit tahrip edildi.

Günümüzde artık var olmayan Likya dilinde yazılmış mevcut yazıtlar MÖ 4. yüzyıla tarihlenmektedir. Antifellos'taki restore edilmiş Helenistik amfitiyatro, başlangıçta 4000 kişiyi ağırlayacak şekilde inşa edilmiş ve büyük ölçüde korunmuş olmasına rağmen hiç kalıcı bir taş sahneye sahip olmamıştır. Zeminde görülebilen mevcut kalıntılar arasında, MÖ 4. yüzyıla tarihlenen Dor düzenindeki mezar, 1,9 metre yüksekliğinde bir girişe ve dans eden kızların rölyefiyle süslenmiş bir odaya sahip; modern kasabanın merkezinde yer alan Kral Mezarı, benzersiz bir şekilde yazılmış ve henüz çözülememiş Likya yazıtına sahip; MÖ 1. yüzyıla ait küçük bir tapınak; modern kasabanın üzerinde kayalara oyulmuş mezarlar; ve şehrin antik deniz duvarının bazı parçaları bulunmaktadır.

## Tarihçe
Antifellos'un orijinal Likya adı (Grekçe: "kayaların karşısındaki toprak") Habesos'tu; Romalı askeri komutan Yaşlı Plinius'a göre, kentin Helen öncesi adı Habessus'tu. Antalya Müzesi'nde bulunan mimari öğelerin keşfi, Likyalıların MÖ 6. yüzyıla kadar burada (ve dolayısıyla Phellos'ta) yerleşmiş olduklarını doğrulamıştır. Şehir, Likya Birliği'nde bir oy hakkına sahipti ve kendi parasını basan bir ticaret merkezi hâline gelmişti. Bölge, MÖ 6. yüzyılın ortalarında Persler tarafından işgal edildi.

Güney kıyısındaki bir koyun başında bulunan yerleşim, Helenistik Dönem'de yakınlardaki iç bölge kenti Phellos'un limanı olarak hizmet etmiştir. Ancak, kıyıdaki konumunun savunmasız olmasına rağmen, burada hiç savunma duvarı veya akropol inşa edilmemiştir. Antifellos adının ilk kez geçtiği yazıt, Kaş'taki MÖ 4. yüzyıla ait bir mezarda yer almakta olup ölen kişinin Antifellos'tan geldiği belirtilmektedir. Phellos'un önemini yitirmesiyle birlikte, Antifellos bölgenin en büyük kenti hâline gelmiştir.

Şehir, Phellos'un aksine, Romalı denizcilerin kılavuzu olan Stadiasmus Maris Magni'de anılmaktadır. Antifellos'ta bulunan Roma imparatorluk paralarında Ἀντιφελλειτων ("Antiphellitans'ın") yazılıdır. Plinius, en yumuşak deniz süngerlerinin bu bölgede bulunduğunu yazmıştır. Romalı bilgin Strabon, Antifellos'u yanlışlıkla iç bölge şehirleri arasında yerleştirmiştir.

Türk arkeolog Cevdet Bayburtluoğlu'na göre, Antifellos muhtemelen 141–142 yıllarında bölgeyi tahrip eden depremden etkilenmiştir. Bu depremin yarattığı sarsıntı, Likya kıyısını su altında bırakan ve iç bölgelere kadar ulaşan bir tsunamiyi tetiklemiştir. Rhodiapolis'li Opramoas tarafından şehre bağışlandığı bilinen fonlar, bu olayın yol açtığı hasarı onarmak için kullanılmış olabilir.

Antifellos piskoposluğu, Roma'nın Likya eyaletinin başkenti Mira'nın metropolit görgüsüne bağlı bir piskoposluktu. Piskopos Theodorus, 451 yılında Kalkedon Konsili'ne katılmıştır. Ayrıca, 458 yılında İskenderiye piskoposu Proterius'un cinayetiyle ilgili olarak düzenlenen eyalet sinoduna da katılmıştır; ancak ellerindeki sağlık sorunları nedeniyle toplantının tutanaklarını rahip Eustathius onun adına imzalamıştır. Artık ikametli bir piskoposluk olmaktan çıkan Antiphellus, günümüzde Katolik Kilisesi tarafından bir ünvansal piskoposluk olarak listelenmektedir.

Bölge şu anda Kaş belediyesinde yer almaktadır. 1922–1923 yıllarındaki nüfus mübadelesinden önce burası Andifili olarak adlandırılıyordu ve 19. yüzyılda da Andiffelo olarak biliniyordu.

## Arkeoloji
Antifellos, 1828'de neredeyse tamamen terk edilmiş durumdayken sonraki yıllarda yeniden canlanmaya başlamış ve 19. yüzyılın ortalarında hem bilim insanlarının hem de gezginlerin ilgisini çekmiştir. İrlandalı deniz subayı Sir Francis Beaufort, 19. yüzyılda Antifellos'u ziyaret ettiğinde, oradaki amfitiyatro ile yazıtlı ve sade lahitleri ayrıntılı olarak tanımlamıştır. Gördüğü yazıtlar hakkında şunları söylemiştir: "Yazıların kaba işçiliğinden, bunların oldukça eski olduğunu anlıyorum. Yunan harflerine benzeyen bazı karakterlerin yanı sıra, alışılmadık birkaç sembol de dikkat çekiyor ve bunlardan bazılarını şöyle örnekleyebilirim."

İngiliz arkeolog ve kaşif Charles Fellows, Nisan 1838'de Antifellos kalıntılarını görmüştür. 1840 yılının Nisan ayında gerçekleştirdiği bir geri dönüş ziyaretinde ise 100'den fazla mezarın varlığını kaydetmiştir. 1841 yılında, lahitlerin uçları, alınlıkları ve mezar kapılarına ait çizimler yapmıştır. Thomas Abel Brimage Spratt'ın **"***Travels in Lycia, Milyas, and the Cibyratis***"** (1847) adlı eserinde, antik kentin kalıntılarına ait bir plan yer almaktadır. Fellows ve arkadaşları, içinde çift dilli yazıt bulunan bir mezar keşfetmiş (1844'te bir kalıbı çıkarılmıştır) ve Fellows, bugün modern kasabanın merkezinde yer alan sütun mezarın çizimini yapmıştır.

Terk edilmiş Likya yerleşimi, tepelerde yer alan mezarlarla kendini göstermektedir. Bu mezarların arasında, yüksek bir kaide üzerinde Milyan dilinde uzun bir yazıt taşıyan bir lahit de yer almaktadır. Likçe ve Yunanca yazıtların en eski örnekleri MÖ 4. yüzyıla aittir. Fellows'un 1840 yılında kopyaladığı bir yazıtta, etnik isim olarak "ΑΝΤΙΦΕΛΛΕΙΤΟΥ" ifadesi yer alır. Antifellos'taki arkeolojik kalıntıların çoğu, Kaş'ın kentleşmesi nedeniyle kaybolmuştur. Fellows, bölgenin önceki ziyaretine kıyasla daha da genişlediğini ve birçok kalıntının bu büyüme içinde kaybolduğunu fark etmiştir. 1952'de modern kasabada yapılan kazılarda ise çok az bulgu elde edilmiştir; bu durum, MÖ 4. yüzyıldaki Antifellos'un liman çevresinde toplanmış birkaç yapıdan oluştuğu sonucuna varılmasına yol açmıştır.

## Mevcut kalıntıların özellikleri

### Amfitiyatro
Hellenistik amfitiyatro, 2008 yılında restore edilmiştir. Kaş'ın merkezine 500 metre uzaklıktadır. 4,000 kişiyi ağırlama kapasitesine sahiptir. Anadolu'da kendi türünün deniz manzarasına sahip tek örneğidir. Tamamlanmış olmasına rağmen, deniz manzarasını engellememek için proskenyonu bulunmamaktadır.

Amfitiyatro inşa edildikten sonra, 141 yılında bölgeyi vuran büyük bir deprem nedeniyle doğu duvarı çökmüş olabilir. Duvarın onarıldığı görülmektedir; onarım çalışmaları, muhtemelen Opramoas'ın Antifellos'a sağladığı fonlarla kısa süre içinde gerçekleştirilmiştir.

Amfitiyatronun, hafifçe daha büyük bir yarım daire şeklinde kavisli olan teras duvarı, çeşitli boyut ve şekillerdeki düzensiz taş bloklardan yapılmıştır. Alt ve üst sıraları ayıran bir *diazoma* (geçiş yolu) veya kalıcı bir taş sahne bulunmamaktadır.

### Kral mezarı

Şehrin lahitlerinden biri, Uzunçarşı Caddesi üzerinde bulunan ve yerel olarak Kral Mezarı olarak bilinen MÖ 4. yüzyıla ait Likçe Yazıtlı Mezar'dır. Bu lahit mükemmel durumda olup hiposoriyumu kayadan oyulmuş ve yaklaşık 1,5 metre yüksekliğindedir, zemin çökük durumdadır ve giriş kısmı kapalı değildir. Tabanı ise 76&nbsp;cm yüksekliğindedir. Hiposoriyumun üzerinde -1840'larda Fellows tarafından gözlemlendiği üzere- alışılmadık bir Likya epitafı bulunur, bu yazıt bir şiir şeklindedir ve Fellows, “Bu yazıt daha önce karşılaştığımız hiçbir yazı türünde başlamaz ve cenaze ile ilgili herhangi bir kelime içermez.” şeklinde bu yazıtı not etmiştir. Yazıt, sadece üç örneği bilinen ve yok olmuş eski bir Anadolu dili olan Milyanca (Likya B olarak da bilinir) ile yazılmıştır. Metin henüz yorumlanmamıştır. Yazıtın altındaki boşluk, metnin daha uzun olması gerektiğini ve taş ustasının alan tasarrufu yapmak isterken fazla boşluk bıraktığını düşündürmektedir.

Üstteki lahit, ayrı bir taş bloktan oyulmuştur. Kapağın iki yanından birer aslan başı dışarı doğru çıkmaktadır. Kapak dört panel hâlinde bölünmüştür; bu panellerde kabartma halinde ayakta duran figürler yer almaktadır. Lahit, mezarın yapımcısı ve eşine adanmıştır; ön kısımda, bir asanın üzerine yaslanmış sakallı bir adam ve oturan bir kadından oluşan çift tasvir edilmiştir.

Mezar, ilk olarak 1803'te Londra'da yayımlanan Luigi Mayer'in "*Views in the Ottoman Empire*" adlı eserinde tasvir edilmiştir, ancak detaylı olarak ele alınmamıştır. 1812'de Britanyalı arkeolog William Gell tarafından yapılan yazıt kopyası, Likya yazıtlarının ilk kopyalarından biridir. 1836 ile 1842 yılları arasında yazıt, Fransız tarihçi Charles Texier, Charles Fellows, klasik filolog Julius August Schönborn ve İngiliz sanatçı Edward Thomas Daniell tarafından tekrar kopyalanmıştır. Yazıt son olarak Avusturyalı klasik filolog Ernst Kalinka tarafından 1901'de yetkili bir kopyası yayımlanmıştır.

### Diğer kalıntılar
Fellows tarafından bulunan antik mezarların çoğu, yerel halk tarafından inşaat malzemesi olarak kullanıldığı için kaybolmuştur. Amfitiyatrosunun üzerindeki izole mezar, Dorik Mezar olarak bilinir ve benzersiz bir forma sahiptir. Kubbe şeklinde olup kayaya oyulmuştur ve kenarları 4,5 metre uzunluğundadır. Doğuya bakan girişi 1,9 metre yüksekliğinde olup tek bir odaya açılır. İç duvarlardan birinde dans eden kızların kabartması bulunmaktadır, mezarın çobanların sığınağı olarak kullanılması nedeniyle bu kabartma kirlenmiştir. Dansçıların giydiği kıyafetlere bakılarak mezarın MÖ 4. yüzyılın ilk yarısına tarihlendirilmiştir. Mezarın tabanında köşe başlıklarıyla birlikte bir silme ve her köşede sığ bir pilaster bulunmaktadır; yalnızca bir sütun başlığı korunabilmiştir. Güney tarafında mutules bulunan bir bant korunmuştur. Giriş, başlangıçta kayar bir kapıyla kapalıydı ve şu anda bir şeritli çerçeveye sahiptir.

Küçük bir tapınağın alt kısımları günümüze kadar ulaşmıştır. Kalıntılar, beş sıra dikdörtgen taş blok yüksekliğindedir. MÖ 1. yüzyılda inşa edilmiş ve dört yüzyıl sonra ilaveler yapılmıştır. Tapınak, bilinmeyen bir tanrıya adanmıştır.

Modern şehrin biraz ötesindeki kayalık yamaçlarda kaya mezarları bulunmaktadır; bunlardan biri hem Likya yazıtı hem de daha sonra Latin alfabesiyle yazılmış bir yazıt içerir. Kıyı boyunca hâlâ ayakta duran bir duvar kalıntısı görünmektedir. Liman, bir mercan resifinin denize doğru uzandığı dar boğazın deniz tarafında yer alıyordu ve bu durum limana koruma sağlıyordu, antik çağlarda güçlendirilmiş olabilir. Antifellos'un ne bir akropolisi ne de bir şehir suru vardı. Modern şehrin batısında kalan taş deniz duvarının bir kısmı, 460 metre uzunluğunda ve altı sıra yüksekliğindedir.

## Kaynakça

## Kaynaklar

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*  and 
* 
* 

## Konuyla ilgili yayınlar

* 
* 
* 

## Dış bağlantılar
* Mimarlık Müzesi - Anadolu Antik Tiyatroları