1794 Varşova Ayaklanması

**Varşova Ayaklanması**, Kościuszko Ayaklanması sırasında Polonya- Litvanya Topluluğuna bağlı Kraliyet Ordusu ve Varşova sakinlerinin işgalci Rus garnizonuna karşı silahlı bir ayaklanmasıdır. Amaç, şehrin kontrolünü Rus İmparatorluğu'nun elinden almaktı. 17 Nisan 1794'te, Tadeusz Kościuszko'nun Racławice Savaşı'ndaki zaferinin başkente ulaşmasından kısa bir süre sonra başladı.

Ignacy Józef Działyński ve Kosciuszko'nun elçisi Tomasz Maruszewski, 1793'ün sonundan itibaren Varşova'daki ayaklanmayı hazırlamak için çalıştılar. Hala şehirde konuşlanmış olan düzenli Polonya ordusu birimlerinin çoğunluğunu bu fikre ikna etmeyi başardılar ve çeşitli milislerle bağlantılı önemli sayıda sivil de çatışmaya katıldı.

Başlangıçta Varşova'nın Eski Kent'inin batı eteklerinde yalnızca bir sokakta meydana gelen sokak çatışması, birkaç saat içinde tüm şehri kapladı. Önemli sayısal ve teknik üstünlüğe rağmen, Rus garnizonu gelişmeler karşısında şaşırdı. Kraliyet Cephaneliğinde ele geçirilen silahlarla donanmış olan Kraliyet ordusunun düzenli birimleri ve gönüllü milisler, ayaklanmanın ilk saatlerinde çarın ordusunu dağıtmayı başardılar.

Çatışmanın başında Rus birliklerinden bazıları şehirden kaçmaya çalıştı ve önemli kayıplar verdi, diğerleri ise kendilerini Varşova'nın her yerine dağılmış, her taraftan bombalanan izole yerlerde kuşatılmış halde buldular. Yine de diğerleri, orada konuşlanmış Prusya süvari birimlerinin koruması altında Powązki'ye kaçmayı başardı. Ancak Rus birliklerinin çoğu, şehirde mahsur kaldı.

Ayaklanma, Kościuszko Ayaklanması'nın en büyük askeri başarısı olarak kabul edilir; Polonya zaferi, tüm ülkeyi onunla kaplamayı mümkün kıldı. Rusların yenilgisine birçok faktör katkıda bulundu. Askerlerinin bir kısmını Kosciuszko'yı durdurmak için gönderen Osip Igelström, Varşova'daki Rus garnizonunu bilinçli olarak azalttı. Ek olarak, kalan birlikleri beceriksizce konuşlandırdı, bu sayede Polonyalılar onları birbirinden ayırmayı ve birer birer yenmeyi başardı. Ayaklanmanın ilk anlarından itibaren, şehrin sivil nüfusu isyancıları desteklemesi ve Rusların Cephaneliği güvence altına almayı başaramaması nedeniyle Igelström'ün birlikleri, silaha sarılmış 1000'lerce Polonyalı arasında kaldı.

## Başlangıç
Polonya'nın ikinci kez bölünmesinden sonra, Prusya ve Rus birlikleri (De jure hala bağımsız) Polonya-Litvanya Birliği topraklarının neredeyse her noktasında konuşlandırıldı. İşgalcilerin bakım ve idamesi Polonya halkı tarafından sağlanması, Prusya Krallığı'na tanınan gümrük politikaları gibi Targowicka Konfederasyonunun kötü ekonomik performansı ülke ekonomisinin daha da zayıflamasına ve aynı zamanda şehirlerdeki, özellikle Varşova'daki ruh halinin radikalleşmesine katkıda bulundu. Aslında Polonya'nın egemenliğini yeni kaybetmiyordu; Rus büyükelçisi Nikolai Repnin'in figürü ile cisimleşmiş şekilde Rusya ve Prusya, Polonya'nın karar alma mekanizmasındaki etkisi uzun yıllardır artıyordu. Ancak Polonya'nın bölünmesi, yalnızca soylular ve yetkililer arasında gelişen itirazın Polonya toplumunun diğer sınıflarında da oluşmasını sağladı.

Polonya, 1792'deki Polonya-Rus savaşını kaybettikten sonra, Daimi Konsey, dört yıllık Sejm'in önceki planlarını tam tersi bir askeri reformu uygulamaya zorlandı. Grodno Sejmde kabul edilen planlara göre ordunun sayısı yarıdan fazla azaltılarak 15.449'a düşürülecekti. Targowicka'nın baskısı altında, mevcut birlikler ülkenin her yerine dağıltıldı, böylece Polonya kuvvetlerinin Polonya'da konuşlanmış Rus birliklerine karşı hiçbir avantajları olmayacaktı. Polonya topçusu silahsızlandırıldı ve toplar Varşova cephaneliğine teslim edildi. Terhis edilen askerler, Rusya ve Prusya ordularının saflarına katılacaktı ve Rusya'nın taksim kapsamında ele geçirdiği topraklardaki bazı birlikler bütünüyle Rus komutasına devredildi.

Ordunun azaltılmasına, öncelikle Varşova'da bulunan depolarda ve tasfiye edilen birimlerden silah ve malzemeleri gizlice depolayan birçok subay karşı çıktı.

Kosciuszko'nun Kraków'daki pazar meydanındaki ayaklanma çağrısı (24 Mart) ve Racławice'deki zaferi (4 Nisan), Varşova'daki gerilim keskin bir şekilde yükseltti. Polonya Kralı II. Stanisław August Poniatowski, Kościuszko'nun ayaklanmasına karşı çıktı ve 2 Nisan'da o ve Daimi Konsey üyeleri onu kınayan bir bildiri yayınladı. Ayrıca Polonya'nın en yüksek askeri komutanları olan Józef Ankwicz ve Grand Crown Hetman Piotr Ożarowski'yi Rusya büyükelçisi ve Polonya topraklarındaki tüm Rus işgal kuvvetlerinin komutanı Igelström'e gönderdi. Nowy Dwór Mazowiecki'deki askeri kampa, Rus birliklerinin ve krala sadık Polonyalı birliklerin ortak tahliyesi için bir teklif sundular. Orada, kral, maiyeti, Targowica Konfederasyonu liderleri ve Rus fraksiyonunun üyeleri, olayların gelişmesini ve başkentteki huzursuzluk dalgasının yatışmasını huzur içinde bekleyebilirlerdi.

Igelström ise teklifi reddetti ve Rus birliklerinin Varşova'yı terk etmesi için hiçbir neden görmediğini belirtti. Bunun yerine, Kosciuszko'nun birliklerini durdurmak ve başkente yaklaşmalarını engellemek için General Aleksander Kruşçev'in birliklerini gönderdi. Ayrıca Kościuszko'nun potansiyel destekçilerinin daha fazla izlenmesini emretti ve şehre giren veya çıkan tüm posta yazışmalarına sansür uyguladı. Ayrıca isyancılarla herhangi bir bağlantısı olduğundan şüphelenilen kişilerin tutuklanmasını emretti. Tutuklananlar arasında üst düzey isimler de bulunuyordu. Generaller Antoni Józef Madaliński, Kazimierz Nestor Sapieha ve Ignacy Józef Działyński'nin yanı sıra kraliyet vekili Jan Walenty Węgierski, Sejm Mareşali Stanisław Małachowski, Ignacy ve Stanisław Kostka Potocki ve Hugo Kołłątaj tutuklananlar arasındaydı. Aynı zamanda, şehirde kalan Rus kuvvetleri, Varşova'daki zayıf Polonya garnizonunun silahsızlandırılması için hazırlıklara başladı. Bu silahsızlandırmanın en kilit aşaması ise Miodowa Caddesi'ndeki Varşova Kraliyet Cephaneliği'nin devralınmasıydı. Rusya'nın şehirde beklenen isyana karşı koyma girişimleri başarısız olmakla kalmadı, aynı zamanda atmosferi alevlendirdi.

Her ihtimale karşı, Rus birlikleri en kötü ihtimale karşı güç çözümünü devreye sokmak için hazırlıklara başladı. Plana göre Rus garnizonu şehirdeki en önemli binaları ele geçirecek ve Rusya'dan veya Polonya'da konuşlanmış diğer çarlık birimlerinden takviye gelene kadar onları tutacaktı. General Johann Jakob Pistor, potansiyel olarak sadakatsiz Polonya askeri birimlerinin kışlalarını önleyici olarak kuşatma ve onları silahsızlandırma emri verdi, ayrıca herhangi bir isyancının silah edinmesini önlemek için cephaneliği ele geçirilmesini emretti. Rus yanlısı sempatisiyle tanınan Piskopos Józef Kossakowski, 19 Nisan'da düzenlenmesi planlanan Kutsal Cumartesi kutlamaları sırasında isyancıları yakalamak için kullanılmasını önerdi. Plana göre Rus birlikleri kiliseleri çevreleyecek ve ayinler bitmesinin hemen ardından tüm sorun çıkaranları yakalayacaktı.

Polonya tarafı da, bazı liderlerin tutuklanmasıyla zayıflamış olsa da, gelecekteki mücadeleye hazırlanıyordu. Aynı zamanda, şehrin Rus garnizonuna saldırmak için hazırlıklar hem radikal Polonyalı Jakobenler hem de reformist kampın daha ılımlı üyeleri tarafından yapıldı. Kosciuszko'nun destekçileri de şehirde aktifti. Kosciuszko'nun destekçilerinin liderliğini ise silahlı bir ayaklanma hazırlama göreviyle Varşova'ya gelen Tomasz Maruszewski'dir. Bu amaçla Maruszewski, Rusları ülke dışına itmeye çalışan önceden var olan birkaç çevrenin anlaşması olan Devrimci Birliği yarattı. Birliğin üyeleri arasında Michał Chomentowski, general Krystian Godfryd Deybel de Hammerau, binbaşı Józef Górski, Józef Zeydlitz, Wojciech Greffen, Stanisław Kosmowski, Fryderyk Melfort ve Grzegorz Ropp vardı. Bunların yanında Dionizy Poniatowski gibi Varşova'da konuşlanmış Polonya birliklerinin birçok üst düzey komutan vardı.

Rus karşıtı ayaklanmanın en önemli ve etkili gizli destekçilerinden biri, Varşova şehri garnizonunun askeri komutanı General Jan August Cichocki idi; Ayaklanmanın patlak vermesinden önceki son anlara kadar sadakatinden emin olan Ruslara niyetini sonuna kadar açıklamadı. Cichocki, General Stepan Apraksin ile birlikte, bir devrim durumunda şehrin en önemli noktalarını savunmak için bir plan hazırladı; buna göre, Varşova'daki stratejik açıdan en önemli binaların birçoğu (Cephanelik, Kraliyet Kalesi ve barut deposu vb.), Polonyalı birimler tarafından korunacaktı. Böylece ayaklanma başlarken Polonyalı isyancılar, stratejik noktaları hemen ele geçirecekti. Cichocki, Polonya birimlerinde planlanan istihdam azaltmayı da erteleterek gerçekleşen daha sonraki Polonya başarılarına etki edecekti. Aynı zamanda, Ruslara karşı bir ayaklanma fikri, kasaba halkı arasında usta kunduracı Jan Kiliński, usta demirci Jan Mariański ve usta kasap Józef Sierakowski gibi önde gelen Varşova loncalarının yaşlıları tarafından da desteklendi.

Her iki taraftaki canlı hazırlıklara ve yaklaşan çatışmaya rağmen, Kral II. Stanisław August Poniatowski tamamen pasif kaldı ve yaklaşan olaylar onun herhangi bir desteği (veya karşı tepkisi) olmadan gerçekleşti.

## Tarafların güçleri
Ayaklanmaya katılan Polonya kuvvetlerinin önemli bir kısmı düzensiz milisler ve düzenli ordunun çeşitli terhis aşamalarındaki birimleri olduğundan, ayaklanmada savaşan askerlerin kesin sayısını tahmin etmek zordur. Aynı zamanda, Rus garnizonunun listeleri korunmuştur, bu sayede Igelström'ün emrindeki asker sayısını tam olarak tahmin etmek mümkündür.

### Komutanlar
Resmi olarak, tüm Polonya kuvvetlerinin komutanı Hetman Piotr Ożarowski idi. Ancak Targowica'nın bir destekçisi olarak komplocuların planlarına karşı çıktı, bu nedenle savaşın gidişatı üzerinde çok az etkisi oldu. Ayaklanma fikrine karşı tutumu belirsiz olan Varşova garnizonunun komutanı General Jan August Cichocki'ye ne o ne de Devrimci Birlik üyeleri güvendi. Korunan kaynaklardan, ayaklanma planını kimin hazırladığı da net değil ve Polonya tarafının tüm faaliyetleri koordine edecek bir başkomutan olmadan katıldığı muhtemel görünüyor. Savaşın ilk gününün sonunda General Stanisław Mokronowski bu rolü oynamaya başladı.

Rus tarafındaki komuta, aynı zamanda Polonya Cumhuriyeti'nde konuşlanmış tüm Rus birliklerinin genel şefi olan Büyükelçi Igelström'e aitti. Daha sonra olayların gidişatını yardımcısı General Zubov'a atmaya çalıştı, ancak modern tarihçiler, Rus büyükelçiliği kesildiğinde başarısız olan son anlara kadar savaşa katılan tüm birliklere şahsen komuta etmeye çalışanın Igelström olduğu konusunda hemfikir. şehrin geri kalanından.

### Polonya birlikleri
Polonya tarafında ayaklanmaya katılan askerlerin kesin sayısını tahmin etmek zordur ve çeşitli yazarlar tarafından verilen tahminler arasında tutarsızlıklar vardır. Kazimierz Bartoszewicz'e göre, Polonya düzenli kuvvetleri çeşitli birimlerden yaklaşık 3.000 piyade ve 150 süvari içeriyordu. Buna karşılık Wojciech Kępka-Marianski, Varşova'nın tüm garnizonunun yaklaşık 3.900 askerden oluştuğunu tahmin etse de savaşan Polonyalı birlik sayısını izinli ve hastaları çıkardıktan sonra 3.500'ü geçemeyeceğini savundu.

Polonya tarafında savaşan en büyük birim, 950 veya 1041 süngüye sahip Piyade Muhafız Alayıydı. Alay, şehirden biraz uzakta, Fawory'deki kışlada konuşlanmıştı ve görevi, Ujazdowski Kraliyet Kalesi'nde stratejik açıdan önemli diğer birkaç tesisi korumaktı. Ujazdowski Kalesi'nde konuşlanmış 10. Piyade Alayı 600 askere düşürülmesi planlanıyordu, ancak Nisan 1794'te ayaklanma patlak verdiğinde hala 850 asker bulunuyordu. Varşova'da konuşlanmış daha büyük düzenli birimlerin üçüncüsü, cephanelikte konuşlanmış 248 kişilik iki bölüğü olan tasfiye edilmiş 5. Fusiliers Alayı idi.

Bu üç alayın dışında, Kraliyet Mızraklı Süvari Alayı liderliğindeki 331 kılıçla Ön Muhafızların 4. Alayından sökülmüş bir birlik de dahil olmak üzere çeşitli terhis derecelerindeki birçok askerî birliğin unsurları da çatışmalara katıldı. Praga'da, Vistula'nın doğu tarafında, 680 asker ve 337 kraliyet süvari filosu atı ve Pontonier Albay Taburu'ndan 208 asker konuşlanmıştı. Ayaklanmanın ilk saatlerinde ikinci birlikler nehri geçerek çatışmaya katıldılar, ancak atlarını diğer kıyıda bırakmak zorunda kaldılar ve süvariler yaya düzeninde savaştı.

Organizasyon açısından, Polonya piyade birlikleri; Kraliyet Muhafızlarının iki tamamlanmamış taburu, Działyński Alayından iki tabur, Mareşal Sancağından Macar Muhafızlarından bir birliğinden (140 ila 200 kişi) topçu ve mühendis birlikleri, üç topçu bölüğü, iki piyade bölüğü ve seksen avcı ve süvari birlikleri; sırasıyla, At Muhafızlarının dört bölüğü, Ulusal Süvari'nin ikisi ve üç kraliyet uhlanı ve ilave üç bölüğünden oluşuyordu.

### Rus birlikleri
Resmi olarak, Polonya başkentindeki Rus garnizonunun büyüklüğü, 1.500 kılıç ve 39 top kullanan en az bin topçu ve ayrıca belirsiz sayıda Kazak dahil olmak üzere 11.750 askerdi. Bununla birlikte, Rus ordusunda ve kamu hizmetindeki yaygın yolsuzluk nedeniyle, 960 askerden oluşan piyade taburlarının pratikte nadiren 500'ü geçiyordu. Buna göre, Igelström'ün 7.948 silahlı askeri, 1.041 atı ve 34 topu vardı. Çoğu Sibirya ve Kiev Muhafız Alaylarının askerleriydi. Rus komutan, Powązki ile Marymont arasında konuşlanmış ve 1.500 asker ve 4 toptan oluşan Prusya General Friedrich von Wölcky biriminin desteğine de güvenebilirdi. Ancak çatışmaya katılmadı.

Rus ordusunun, 1792 savaşından sonra Varşova'da kalan düzenli Polonya ordusuna göre büyük bir avantajı olmasına rağmen, pratikte Rus birlikleri, çeşitli depoları, antrepoları ve subay konutlarını korudukları için şehrin her yerine dağılmışlardı. Dahası, silahlı bir ayaklanma durumunda onlara verilen emirler genellikle çelişkiliydi ve Polonya ordusunun düzenli birimlerine karşı savaşma olasılığını hesaba katmıyordu.

## 17 Nisan
### İsyan

Polonyalı isyancılar, Piskopos Kossakowski'nin Kutsal Cumartesi günü kiliselerde toplu tutuklamalar gerçekleştirme planını öğrendiğinde, hazırlıkların hızlandırılmasına ve derhal askerî harekâtın başlatılmasına karar verdi. Kutsal Çarşamba günü, şehrin Polonya garnizonu gizlice barut yükleri ve top ve tüfekler için mühimmat topladı ve geceleri, Ruslarla daha önce kararlaştırılan tümenin aksine, Polonyalı birlikler şehrin stratejik noktalarına konuşlandırıldı. Rus komutanlar ayaklanma hazırlıklarından haberdardı ve ordularına ek mühimmat da verildi.

Gece 03:30'da yaklaşık 20 Polonyalı süvari Mirowskie Kışlası'ndan ayrıldı ve Sakson Bahçesi'ne doğru yola çıktı. Demir Kapı'ya yerleştirilmiş iki silahlı küçük bir Rus karakoluyla karşılaşan Polonyalılar, yürüyüşten hücuma geçtiler ve silahları ele geçirdiler. Kısa bir süre sonra, Atlı Muhafız Alayı'ndaki diğer askerler kışladan ayrıldı ve iki grup halinde yola çıktı: biri batı banliyölerindeki Wolskie eteklerine, diğeri ise Rus birliklerinin silah ve mühimmat deposunu almaya hazırlandığı cephaneliğe doğru ilerledi. O sırada cephanelikteki Leh birliklerine aynı gece saatlerinde Vistula Nehri'ni geçen Albay Jan Jerzy Giessler komutasındaki Ulusal Süvari müfrezesi de katıldı.

Saat 05:00'te Ruslar cephaneliğe saldırı başlattı, ancak hazırlıklı Polonyalı savunucuların beklenmedik direnişi sonucunda Rus kuvvetleri geri çekilmek zorunda kaldı. İlk atışlardan kısa bir süre sonra, cephanedeki direnişçiler, saflarına katılmak isteyen ve sürekli büyüyen kalabalıklara silah ve mühimmat dağıtmaya başladı. Cephaneliğin savunması Rusların planlarını bozdu, ancak Polonya'nın Rus askerlerini kışlalarında veya direniş noktalarından ziyade şehrin sokaklarında şaşırtarak vurma planı da başarısız oldu ve sürpriz unsuru kayboldu. Bu nedenle, daha küçük birlikler, Rus komutanlığı ayaklanmanın boyutunu tam olarak anlamadan önce karşılaştıkları Rus ileri karakollarını ele geçirme görevi ile cephanelikten şehrin merkezine intikal etti. "İki topla donanmış bu birimlerden biri Eski Kent'i geçerek Krasińskich Meydanı'na girdi, diğer iki grup Długa Caddesi boyunca yola çıktı. Eylemleri, ayaklanma haberini şehrin her yerine yaydı. 06:30'a kadar düzenli Polonya birlikleri Nalewki ve Kłopot'ta Rus ordusuyla savaştı. Bonifraterskaya'da saat 07:00 civarında Binbaşı Vasyl Titov'un Rus taburu Ayak Muhafızları tarafından saldırıya uğradı; dört saat boyunca kendini savundu, ancak sonunda halkın geri kalanıyla birlikte orada konuşlanmış Prusya birliklerinin koruması altında Powązki Mezarlığı'na çekildi. Rusların Karmelit kilisesinin eteğinde ağır kayıplar verdiği Leszno'da da şiddetli çatışmalar yaşandı. Sonunda, birkaç saat süren şiddetli çatışmalardan sonra, orada savaşan Rus erlerinin çoğu teslim oldu. İlk çatışmalar ve her iki tarafın planlarındaki fiyasko, saflarında büyük bir kaosa neden oldu, çünkü tüm birimler komutanların emirlerini almadı ve komutanlarının niyetleri herkese bildirilmedi.

Kral II. Stanisław August Poniatowski, toplanan askerlerin yanına geldiğinde, onu sonuna kadar savunacaklarına dair yemin ettiler, ancak Miodowa Caddesi'ndeki silah seslerini duyan birimin çoğu avluyu terk etti ve isyancı birliklere katıldı. Cephanenin kapılarından püskürtülen Rus birlikleri de Miodowa Caddesi'ne çekildi ve burada Igelström tarafından işgal edilen Mlodziejowski Sarayı'nın önünde toplandılar. Küçük bir Polonyalı piyade birliği onlara Krasiński Sarayı'nın yanından saldırsa da, Ruslar saldırıyı püskürtmeyi ve bir şekilde disiplini yeniden sağlamayı başardılar. Ancak Rus komutanlar kendi saflarındaki kaosu tam olarak kontrol etmeyi başaramadılar çünkü Miodowa Caddesi'ndeki karargah Polonyalı birlikler tarafından kuşatılmıştı. Böylece Igelström, şehir merkezinin dışında konuşlanmış birliklere yardım çağırma yeteneğini kaybettiği gibi, Varşova'da savaşan diğer Rus birlikleriyle her türlü iletişim olasılığını da kaybetti; bu, Igelström'ün doğrudan emirleriyle hareket eden Rus merkezi komuta sistemini tamamen felç etti.

Saat 07: 00'ye kadar durum biraz netleşti ve Miodowa Caddesi'ndeki başlangıçta kaotik kavgalar düzenli bir piyade savaşına dönüştü: Ruslar, cephane bölgesinde saldırıya maruz kalırken saldırılarını tekrarladı. Her biri yaklaşık bir tabur güçlü olan üç Rus savaş grubu, cephaneliğe Miodowa boyunca Tłomackie'den ve Franciszkańska Caddesi'nden üç taraftan saldırdı. Her iki tarafın da ağır kayba uğradığı üç saldırı sonucunda Polonyalılar Rusları püskürttü. Ancak Polonya kuvvetlerinin Miodowa, Senatorska, Leszno ve Podwale boyunca gerçekleştirdiği karşı saldırıları da sonuç alamadı.

Leszno bölgesindeki saldırı, Karmelitler kilisesinin önündeki mevzileri tutan Rus piyade taburunu yok etmeyi amaçlıyordu. Birkaç saat süren şiddetli çatışmalardan sonra Ruslar, çatışmanın bir süre devam ettiği kilisenin içine çekildi. Sonunda, Rus askerlerinin çoğu teslim oldu, çoğu subaydan oluşan yalnızca küçük bir müfreze kilisenin içinde direnmeye devam etti ve yok edildi.

### Kraliyet Kalesinde Savaş
Bu sırada saat 06:00'da Albay Filip Hauman'ın komutanlığını yaptığı Polonya 10. Piyade Alayı şehrin güneyindeki Ujazdowski Kalesi'ndeki karargâhından ayrılarak Kraliyet Kalesi'ne doğru yürüyüşe geçti. O zamana kadar Rus saflarında kaos hüküm sürerken, alay, komutanları şehirdeki durum hakkında hiçbir bilgisi olmayan ve emir bekleyen Rus ileri karakollarının yanından geçmeden Nowy Świat ve Świętokrzyska Sokaklarının kesişme noktasına ulaşmayı başardı ve ardından Rus birliklerine saldırdı. Ancak Polonyalı birim yalnızca Krakowskie Przedmieście'de en az 600 kişilik bir birlik tarafından durduruldu. Ardından Ruslar yeniden saldırması durumunda mevzilerini güçlendirmeye başladı. Bu kapsam da Rus komutan Prens Fyodor Gagarin'in küçük bir süvari birliği tarafından desteklenen General Vasily Miłaszewicz'in beş topuyla silahlandırıldı. Rus birliği sokağın her iki tarafında uygun ve iyi tahkim edilmiş mevziler aldı: Ruslar Kazimierzowski Sarayı'ndan ve Haç Kilisesi'nin önüne kadar mevzilenmiş durumdaydılar. Bu sırada Albay Filip Hauman ile Rus birliğinin komutan görüşmelere başladı. Müzakerelerin asıl konusu kuşatılmış Rus birliklerin güvenli geçişiydi. Hauman, herhangi bir devrimde yer almaya niyeti olmadığını, yalnızca birliğiyle kralı savunmak istediğini açıkladı. Ancak görüşmeler uzayıp gitti ve saat 08:00 civarında görüşmeler başarısızlıkla sonuçlandı.

Polonyalılar Rus mevzilerine tekrar saldırdı ancak saldırı sonucunda Polonya alayı yeniden püskürtüldü. Polonyalılar mevzileri terk edip kaçmaya başladılar. Binbaşı Stanisław Lipnicki komutasındaki birimlerinden biri, kendisini takip eden Rus birliklerine karşı Moskova Şapeline kadar geri çekilerek burada direniş için şapelin duvarlarını siper olarak kullanırken, Teğmen Sypniewski'nin başka bir birimi Branicki Sarayı'na çekilerek sarayda mevzilenmeye başladı. Diğer birlikler ise Rus mevzilerinin arkasına, Eski Şehir'e doğru çitleri aşmayı başardı. Bu durumda Rus müfrezesi çatışmayı net bir şekilde kazanmasına rağmen kendisini çapraz ateşin içinde bulmuş ve kısa süre önce bozguna uğrattığı bir birlik tarafından kuşatılmıştır. Savaş alanında, Rusların arkasında, Kiliński komutasındaki küçük ama gürültülü bir sivil birlik de vardı ve bu, tüm dağınık Działyń birimlerinin Rus mevzilerine yeniden saldırmasına neden oldu.

Ayaklanmanın en kanlı bölümünün bir sonucu olarak, Rus birliği neredeyse tamamen yok edildi, hayatta kalan askerleri Kazimierzowski Sarayı'na götürmeye çalışırken General Miłaszewicz ciddi şekilde yaralandı ve yakalandı ve Prens Gagarin, Saxon Kuźnia yakınlarında  hayatta kalan son süvarilerle birlikte öldü. Bu zaferin ardından 10. Alay saflarını düzene soktu ve öğlen saatlerinde düzen içinde Kraliyet Kalesi'ne yürüdü ve burada küçük çaplı savaşlara da katıldı. Krakowskie Przedmieście'deki mücadele, ayaklanmanın dönüm noktası olarak kabul ediliyor, bu yenilginin ardından Rus kuvvetleri inisiyatifi kaybetti.

### Öğleden sonra şehir merkezi

10. Alayın zaferi, şehrin güney eteklerindeki Rus birliklerinin moralini bozmasından dolayı ayaklanmanın dönüm noktası oldu. Ancak öğleden sonra, Igelström'ün mahallesi etrafındaki çatışmalar daha az yoğunlukta devam etti; Cephane ve Miodowa Caddesi'nin kontrolü için de şiddetli çatışmalar yaşandı ve her iki taraf da şehrin her yerinden takviye kuvvetler topladı.

Miodowa'da Rus piyadeleri kendini şiddetle savundu. Capuchin kilisesine doğru geri çekilmek zorunda kalsa da Polonyalıların saldırılarını durdurmayı başardı. Ancak kısa süre sonra Polonyalılar, manastırın revaklarına bir top yerleştirerek üst katları bombalamaya başladı ve manastır hücrelerinde şiddetli bir süngü savaşı meydana geldi. Kazimierz Bartoszewicz'in belirttiği gibi, günün sonunda tüm manastır cesetlerle doluydu, merdivenlerden kan akıyordu. Bu sırada gerçekleşen bir Rus saldırısı Borchów Sarayı'nda Rus bayrağının görülmesine sebep oldu. Ancak saraydaki Rus kuvvetleri ateş altında olan caddelerden hiçbir takviye alamadı. Ruslar, Krasiński Sarayı'nın binasını da ele geçirdi. Ancak saray bahçesi Polonyalıların elinde kaldı ve bu bölgeyi kontrol etmek için şiddetli savaşların yaşandığı bir alan haline geldi. Olayların görgü tanığı, Rus ordusunda görev yapan Alman şair Johann Gottfried Seume, daha sonra Rus büyükelçiliğinin avlusunda barut dumanlarından hiçbir şeyin görünmediğini yazdı.

Şehrin diğer bölgelerinde, Rus birlikleri savunmaya geçti ve saraylarda ve kiralık evlerde alelacele örgütlenen izole direniş noktaları oluşturdu. Bu tür tabyalardan biri, Szanowski'nin Vistula Nehri üzerinde bulunan Powiśle'deki eviydi ve burada küçük bir Rus grubu öğleden sonraya kadar 10. Alayın saldırılarına karşı kendilerini savundu. Yakındaki Kwieciński Hamamı'nda, Binbaşı Mayer komutasındaki iki Rus piyade bölüğü, iki topun yardımıyla bütün gün kuşatma içinde kendilerini savundu. 10. Alay tarafından tekrarlanan saldırılardan sonra, Mayer'in komutasında silah taşıyabilen yalnızca 80 asker kalmıştı ve bunların yarısı Rus komutandı. Direniş, bu Rus komutanların kıyıda bulunan bir mahzeni kullanarak gecenin karanlığında Vistula nehrini geçmeyi başarmasını sağladı. Akşam, direniş noktaları Dunaj Caddesi'ndeki kiralık evde, Mazowiecka ve Świętokrzyska caddelerinin köşesindeki evde ve Nowomiejska Caddesi'ndeki Dom Gdański'de sürüyordu. Kasap Józef Sierakowski komutasındaki bir milis birliğinin savaştığı Elektoralna, Podwale, Freta ve Świętojerska'da da çatışmalar devam etti.

Bu sırada kral, Targowica'nın bazı üyeleriyle birlikte kaleye sığındı. II. Stanisław August Poniatowski ile birlikte Piotr Ożarowski, Józef Ankwicz, Kraliyet Frédéric'in Büyük Mareşali Józef Moszyński ve kralın kardeşi Kazimierz Poniatowski de sığınanlar arasındaydı. Kaleden şehrin kontrolünü yeniden ele geçirmeye çalıştılar, ancak başarılı olamadılar. Poniatowski şehre güvendiği iki kişiyi gönderdi: Ignacy Wyssogota Zakrzewski ve general Stanisław Mokronowski. Varşova belediye başkanı olarak atanarak kaleden çıkan Zakrzewski'nin görevi sokaklarda barışı yeniden sağlamakken, şehirdeki tüm Polonya kuvvetlerinin başkomutanlığına atanan general Stanisław Mokronowski'nin görevi isyanı dindirmekti. Ancak her ikisi de isyana katıldı.

### Rus karşı saldırısı
O sırada General Ivan Nowicki, Rus kuvvetlerinin neredeyse yarısını Aleje Jerozolimskie'nin batı ucunda topladı. Devrimden korkan Nowicki, görevi Varşova'nın güney ve batı bölgelerini ele geçirmek olan şehrin çeşitli yerlerinde bulunan tüm birimleri (2.500 ila 4.000 asker) hiç çatışmaya sokmadan geri çekti. Nowicki'nin güçleri; daha önce Wola girişinde görev yapan Yarbay Kasztaliński'nin birlikleri, Aleje Ujazdowskie'den getirilen Yarbay von Klugen'in 4. taburu, Harkiv hafif süvarilerinden dört birlik ve Grzybowo'dan Binbaşı Karl von Baggovut'un altı el bombası bölüğünden oluşuyordu. Kraliyet Yolu'ndaki yenilginin ardından şehirden çıkmayı başaran Nowicki'ye Gagarin'in birliklerinin kalıntıları da onlara katıldı.

Nowicki başlangıçta şehirden kaçmayı planladı, ancak birkaç saatlik tereddütten sonra, öğleden sonra 3:00 civarında, sonunda Igelström'ü 3.000 adam ve 10 veya 16 topla kurtarmaya gönderdi. Polonya tarafı için büyük bir tehlike anıydı çünkü büyük, iyi dinlenmiş ve iyi donanımlı bir düşman birliği savaşa katılmış oluyordu. Aynı zamanda, General Boris Tishchev komutasındaki cephaneliğe başka bir yoğun saldırı başlarken, yaklaşık 1.000 süngü takmış ile bir birlik Nowe Miasto'dan Miodowa'ya doğru geçmeye başladı.

Nowicki'nin birliği Marszałkowska Caddesi'ni geçti ve herhangi bir engel olmadan Saksonya Bahçesi ve Królewska Caddesi'ne ulaştı. Orada, topçu kaptanı Jacek (Hiacynt) Drozdowski ve 13. Alay eski subayı Felicjan Kralewski liderliğindeki bir veya iki topla donanmış küçük bir Polonyalı milis müfrezesiyle karşılaştı. Polonyalı askerler ateş ederek ilk başta Sakson Sarayı'nın avlusuna, ardından Plac Saski'de yavaş ve organize bir geri çekilme başlattı ve sonunda Brühl Sarayı'nın kuzey ucundaki avlusunda durarak ateş açtı. Ezici sayısal, ateş ve teknik üstünlüğe rağmen, Rus komutan herhangi bir emir vermedi. Herhangi bir emir almayan Rus askerleri ateş altında kaldı. Ruslar kendilerini Polonya mevzilerini iki ağır topla bombalamakla sınırladılar. Bu sınırlı atışlar her iki Polonya topunun hizmetini de devre dışı bırakmayı başarmıştı ancak hızla milisler ve Drozdowski'nin kendisi devre dışı kalan topların yerini doldurmayı başardı. Kısa süre sonra Nowicki, korumasız Sakson Sarayı'nın etrafına dağılan, mahzenlerde depolanan ekipmanı, değerli eşyaları ve alkolü soyan askerleri üzerindeki kontrolünü kaybetti. Drozdowski'nin birimi neredeyse üç saat boyunca saldırıya uğramadan Rusları bombalamaya devam etti ve von Baggovut taburları süngüleri takarak kendi mevzilerinden yaklaşık 40 metre uzakta olan Rus kuvvetlerine saldırdılar. Ruslar, birliklerini savunmak için toplamayı başaramadı ve geri çekilmek zorunda kaldı. Królewska Caddesi'ndeki ve Saski Meydanı çevresindeki çatışmada Ruslar, öldürülen, yaralanan ve kaybolan toplam 86 askeri kaybetti; bunlar küçük kayıplardı, ancak sonuç olarak Rus biriminin morali bozuldu. Powiśle'den dönen 10. Alay'dan bir birlik nihayet Królewska Caddesi'nde göründüğünde, Ruslar panik içinde Aleje Jerozolimskie'ye doğru kaçarak Igelström'ü kaderine bıraktı. Örgütsüz kaçış, Jerozolimskie'nin varoşlarında durdurulamadı; Raszyn'daki ana Rus ordusu Karczew'e taşındı; burada Ruslar, şehirden kaçmak gerekebileceği ihtimaline karşı önceden küçük bir müstahkem kamp hazırlamıştı.

Nowicki'nin beklenmedik yenilgisi ve geri çekilmesi, cephaneliğe, Miodowa'ya ve Nowe Miasto'dan Nowomiejska Kapısı'na yönelik gerçekleşen Rus saldırılarını püskürtmeyi mümkün kıldı. Yaklaşık 1.000 süngüden oluşan Rus kuvveti Miodowa Caddesi'ni geçmeyi başarsa da, gücünün neredeyse yarısını ve neredeyse tüm silahlarını kaybetti. Cephaneliğe yapılan saldırılar, Rus çabalarının kötü koordinasyonu sayesinde de püskürtüldü: üç taraftan üç Rus kuvveti saldırdı; ilk kol, Miodowa Caddesi'nden saat 15:00 civarında cephaneliği savunanlara saldırdı. Saldırı sırasında cephaneliğin bir kısmı patlasa da, Rus takviye kuvvetleri gelmeden yarım saat önce saldırı püskürtüldü. İkinci Rus birliği kısa bir süre sonra Krasiński Bahçesi'nden saldırdı, ancak çalıların arasına gizlenmiş birkaç Polonya topu tarafından durduruldu. Tishchev tarafından komuta edilen üçüncü Rus taburu, batıdan Leszno yönünden saldırdı, ancak burada Kraliyet Muhafızlarının bir birimi tarafından durduruldu. Çatışmada Rusların çoğu esir alındı. Ciddi şekilde yaralanan Tishchev, kısa bir süre sonra öldüğü cephaneliğe transfer edildi.

### Miodowa Caddesi'nde daha fazla çatışma
Bu durumda Polonyalılar, Igelström Saray çevresinde yoğunlaşan Miodowa Caddesi'ndeki Rus ordusunun mevzilerine saldırı başlattı. Bunların arasında Johann Jakob Pistor'un taburu, Marywil'den getirilen Albay Parfeniew'in taburu, Sibirya Alayı'ndan bir tabur ve Tuğgeneral Baur'un küçük süvari birlikleri de vardı. Parfenev'in birlikleri dışında, tüm birimler zaten cephaneliğe yapılan başarısız saldırılara veya Kraliyet Kalesi'ne giden yolu açma girişimlerine katılmıştı, bu nedenle hepsi zaten vurulmuştu. Polonyalı birlikler, Senatorska Caddesi boyunca birkaç evi ele geçirmeyi başardılar ve sarayın içinde ve Miodowa Caddesi'nin karşı tarafında bulunan Capuchin Kilisesi'nde siper almak zorunda kalan Ruslara üst katlardan ateş açtılar. Saat 16.00'dan önce 10. Alayın birlikleri Senatorska Caddesi'ne ulaştı ve Rus büyükelçiliği binasına baskın yapmak için yürüdü, ancak Polonya saldırısı kanlı bir şekilde püskürtüldü. Ancak yakındaki evlerin pencerelerinden ve çatılarından çıkan isabetli ateş, Ruslara ağır kayıplara uğrattı. Böylece Rusların kaçan Polonyalıları kovalamasını engellenmiş oldu. Yani Miodowa Caddesi'ndeki durum önceki durumuna döndü. Bu durumda, Igelström'ün dışarıdan gelen ancak gelmeyen takviye kuvvetlerini beklemekten başka seçeneği yoktu.

Hava karardıktan sonra Binbaşı Titow'un küçük bir birliği Powązki'den Miodowa'ya geçti, ancak onun gelişi güç dengesini temelden değiştirmedi. Özellikle karanlıkta diğer Rus birlikleri uyumlarını kaybediyor ve birçoğu kuşatma altındaki bölgeden kendi başlarına kaçmaya çalışıyordu. Diğerleri ise ele geçirilen sarayların etrafına dağıldı ve bölgeyi tamamen yağmaladı.

## 18 Nisan

Gece boyunca şehrin çeşitli yerlerinde çatışmalar değişen yoğunlukta devam etti. Polonyalılar izole direniş noktalarına baskın düzenlerken, Ruslar şehir sınırlarının ötesine geçmeye çalıştı. 18 Nisan sabahı erken saatlerde Mokronowski, Miodowa Caddesi'ndeki ana direniş noktasına saldırılara devam etme emri verdi. Silahlı sivillerden oluşan milislerin desteklediği düzenli Polonya askerî birlikleri, Mlodziejowski Sarayı'nın avlusuna defalarca baskın düzenledi. Tüm saldırılar kanlı bir şekilde püskürtüldü, ancak Ruslar da ağır kayıplar verdi, ayrıca yakınlardaki evlerin pencerelerine ve çatılarına yerleştirilmiş avcılar tarafından yürütülen sürekli taciz edici ateşe maruz kaldılar.

Igelström'ün ordusu tarafından işgal edilen bölge temelde Długa ve Miodowa Sokakları ile Krasiński Sarayı ve çevredeki bahçeyi kapsıyordu. Rus komutanın kendisi, harap olmuş elçilik binasının daha fazla savunulmasının anlamsız olduğuna karar verdi ve 400 kişilik bir koruma grubuyla birlikte Krasiński Sarayı'na çekildi. Oradan şehri geçmeyi planladı, ancak sabaha çevredeki tüm sokaklar Polonyalı piyade ve toplarla doluydu. Birliklerinin büyük bir kısmıyla bağlantısını kaybettiğini ve geri kalanının bir kazana kilitlendiğini fark eden Igelström, sabah 10: 00'da teslim olmak için izin istedi.

Mokronowski bir ateşkes yapmayı kabul ettiğinde, Igelström koşullarını bozdu ve kuşatma altındaki bölgeden Powązki'deki Prusya kampına ve oradan da Karczew'e kaçtı. Bu strateji sayesinde yanında kaç asker getirmeyi başardığı tam olarak belli değil, çoğu tahmin 300 ila 400 adam ve 8 toptan bahseder. Rus komutanın yokluğu fark edilir edilmez Polonyalılar, Rus mevzilerine yönelik saldırılarına yeniden başladılar. Ancak, Rus büyükelçiliğinin harabelerinde kalan birliklerin cephaneleri nihayet tükendi ve saat 17:00'de Kiliński komutasındaki milislerin desteklediği 10. Kalinowski Alayı, son savunucuların çeyreğini temizledi.

Miodowa Caddesi'ndeki çatışmanın son bölümünde, diğerlerinin yanı sıra Albay Parfeniew esir alındı. Rus büyükelçiliğinin altındaki mahzenlerden; orada yasadışı olarak tutulan siyasi mahkûmlar, 1763'ten beri Polonya topraklarındaki tüm Rus operasyonlarının ayrıntılarını içeren elçiliğin gizli arşivi, çoğu kısa süre sonra asılan tüm Polonyalı yetkililerin kayıtları ve Rus büyükelçisinin kasasında 95.000 düka altın bulundu.

Elçiliğin ele geçirilmesi ayaklanmanın başarısını taçlandırdı, tüm Rus kuvvetleri bozguna uğratıldı veya kaçmaya zorlandı ve günün sonunda Rus direnişinin son noktaları teslim oldu. 18 Nisan akşamı, on yıllardır ilk kez, Polonya'nın başkenti Rus çarlarının etkisinden kurtuldu.

## Kayıplar
Rus tarafındaki kurbanların sayısı tam olarak net değil, Kazimierz Bartoszewicz yaklaşık 2.265 ölü ve yaklaşık 2.000 yaralı olarak belirtiyor. Henry Smith Williams ise kayıp Rus sayısını 2.000 olarak belirtirken, Marian Kukiel 2.250 rakamını vermektedir. PWN ansiklopedisi "Igelström'ün 4.000'den fazla askeri kaybettiğinden" bahseder, ancak bu sayı muhtemelen esirleri de içerir. Yaklaşık iki bin Rus askeri Polonyalılar tarafından esir alındı: Bartoszewicz, 161'i memur olmak üzere yaklaşık 1.926 esir olduğunu belirtmektedir. Kukiel yaklaşık 1.500 esir, Alfred Rambaud ve Edgar Saltus ise 2.000 esir olduğunu tahmin etmiştir.

Polonya tarafının kayıpları önemli ölçüde daha azdı: 800'den 1.000'e kadar ölü ve yaralı kaybetti, siviller ve milisler arasındaki kayıplar 700'ü geçmedi.

Polonya'nın başkentindeki çatışmalar sonucunda Polonya tarafı, 2.143 tüfek, 507 tabanca ve 3.005 kılıç dahil olmak üzere önemli miktarda askeri teçhizat ele geçirdi.

## Sonrası

Varşova'daki ayaklanmanın zaferi, Kościuszko Ayaklanması için bir dönüm noktasıydı ve bunun haberi kısa sürede tüm ülkeye yayıldı. Ignacy Zakrzewski, şehrin başkomutanı ve başkanı seçildi. General Mokronowski, özel olarak kuzeni olan krala ayaklanmanın liderliğini devralması için yalvardı, ancak o her seferinde reddetti ve sonunda şehir üzerindeki güç, Zakrzewski, Kiliński, Józef Wybicki ve Mokronowski'nin elinde kaldı. İkincisi, Kościuszko ile olan anlaşmazlığı nedeniyle kısa süre sonra bileşiminden çıkarıldı. Nihayet 27 Mayıs 1794'te Konsey kendini feshetti ve tüm yetkiyi Kościuszko tarafından oluşturulan Yüksek Ulusal Konsey'e devretti.

Biraz önce, 9 Mayıs'ta, Targowica'nın dört önemli destekçisi (Józef Ankwicz, Józef Kossakowski, Hetman Piotr Ożarowski ve Hetman Józef Zabiełło), onları vatana ihanetten asılarak idama mahkûm eden Ağır Ceza Mahkemesi'ne teslim edildi. Ceza, Eski Şehir Meydanı'ndaki belediye binasının hemen önünde halka açık bir şekilde infaz edildi. Birkaç hafta sonra, 28 Haziran'da, öfkeli bir kalabalık hapishanelerin kapılarını zorladı, orada tutulan Targowica taraftarlarını dışarı sürükledi ve onları Varşova sokaklarında linç etti. Linç edilenler arasında Piskopos Ignacy Jakub Massalski, Prens Antoni Stanisław Czetwertyński-Światopełk, Büyükelçi Karol Boscamp-Lasopolski gibi kişiler vardı. Szczęsny Potocki kurtulmayı başardı, bu yüzden halk portresini asttı.

Kościuszko Ayaklanması sırasında, Varşova şehrinin milis gücü 20.000'ye ulaştı ve Rusya'ya karşı savaşan ordunun büyük bölümünü oluşturdu. Zaferden sadece birkaç gün sonra, General Mokronowski şehrin tahkimatını, sonraki haftalarda milislerin kurulmasını, askerlerin askere alınmasını ve 4 Mayıs'ta milislerin Mazovya'da seferber edilmesini emretti.

Varşova'daki devrimin sonucu tüm dünyada, özellikle de hakkında geniş çapta yorum yapılan Rusya'da yankı buldu. Yenilginin ardından, Igelström utanç içinde görevlerinden geri alındı, ancak kısa süre sonra Çariçe ona kendini kurtarma şansı verdi. Igelström bu şansı iyi değerlendirecekti.

19. yüzyıl Rus tarih yazımında, Varşova Ayaklanması, genellikle silahsız Rus askerlerinin kana susamış bir kalabalık tarafından katledilmesi olarak, açık bir şekilde olumsuz bir ışık altında sunuldu. Rus tarihçi Platon Zhukovich, ayaklanmayla ilgili açıklamasını pek çok korkunç ayrıntıyla süsledi, ancak bunların gerçekle pek ilgisi yok: örneğin, Rusya'da Ortodoks kilisesi olmamasına rağmen silahsız Rus askerlerinin ayin sırasında öldürüldüğünü yazdı. O zamanlar Varşova ve başka hiçbir kaynak Rus garnizonunun silahlı olmadığını doğrulamıyor. Bununla birlikte, Varşova'daki yenilgi bazen, 1794 sonbaharında şehrin ele geçirilmesi sırasında Rus birliklerinin Varşova'da 10.000 ila 20.000 sivili katlettiği Praga katliamının bir açıklaması veya nedenlerinden biri olarak sunuldu.

## Gelenek ve Kültürde Varşova Ayaklanması
Ayaklanma, Kasım ayında gerçekleşen Praga Przedmość'taki savaşla birlikte Varşova Meçhul Askerin Mezarı'nda anılan savaşlardan biridir ve "Varşova 17 Nisan - 4 Kasım 1794" sözleriyle işaretlenmiştir.

Jarosław Marek Rymkiewicz, Asma adlı kitabında ayaklanmanın tarihini ve onu takip eden birkaç ayı ayrıntılı olarak anlatıyor; özellikle hainlerin devrimci Paris'te idam edilmesi ile Varşova Şehir Meydanı'nda da asılması gibi benzerlikleri ve sivil bir Polonya ulusunun bir tür kurucu cinayeti olabilecek Kral II. Stanisław August Poniatowski'nin asılmaması ile XVI. Louis'in Fransa'da asılması gibi farklılıkları ele alarak analiz yapmaktadır.

Ayaklanmanın yüzüncü yılında, Varşova'da Kilińszczyzna adlı yurtsever bir gösteri gerçekleşti.

### Tarihçilik
Ayaklanma, nedenleri ve sonuçları, tamamlandıktan kısa bir süre sonra birçok çalışmaya konu oldu. Bununla birlikte, günlük niteliğindeki mevcut kaynak metinler ciddi hatalarla doludur. General Johann Jakob Pistor tarafından yazılan Pologne sur la révolution de la Pologne, Rus tarafındaki askeri operasyonların sadık bir tanımını vermelerine rağmen, yazarın yenilgideki suçunu en aza indirmeye ve bunu çağdaşlarının ve gelecek nesillerin gözünde haklı çıkarmaya çalışıyor. Yazar ayrıca, çatışma sırasında gönüllü milislerin önemini de küçümsüyor. Ayaklanma sırasında Varşova'da kalan Prusya ve Avusturya elçilerinin korunmuş mektupları ve günlükleri de değerli bir birincil kaynaktır. General Ludwik Kamieniecki'nin kağıtları arasında bulunan bir anı kitabının anonim yazarı veya ayaklanmanın muhalifi Antoni Trębicki gibi olaylara katılan bazı kişilerin günlükleri de günümüze kadar ulaşmıştır, ancak günümüzde bunlar önyargılı kabul edilmektedir.

Ayaklanma üzerine en değerli çalışmalardan biri, Wacław Tokarz'ın çalışmalarıdır (özellikle de 17 ve 18 Nisan 1794 adlı Varşova Ayaklanması adlı monografisidir): Yazar, çoğu günümüze ulaşamayan birkaç düzine nadir el yazması kaynağa ulaştı. Andrzej Zahorski ve Stanisław Herbst'ün çalışmaları da bu alandaki çalışmalar arasında yüksek bir yere sahiptir.

## Kaynakça