Çeşme

**Çeşme**, borularla gelen suyun bir oluk ya da musluktan aktığı düzenek. Evin mutfak, banyo, tuvalet gibi kısımlarında bulunduğu gibi umumi çeşmeler de vardır. Genellikle yol kenarlarında herkesin yararlanması için yapılan çeşmelerin yanı sıra bazen mahalle, köy meydanı, yayla gibi ortak yaşam alanlarında da bulunur.

"Göz suyu, göze, pınar" anlamındaki Farsça چِشمِه (*çaşme*) kelimesinden Türkçeye gelmiştir.

## Tarihî çeşmeler

Osmanlı kentinin fiziki yapısında çeşmeler önemli bir yere sahiptir. Kentte hemen her mahallede en az bir çeşmenin bulunması gerekiyordu. Mahalle dokusunun oluşumunda ve gelişiminde çeşmeler belirleyici unsurlardan birisidir. Çoğunlukla düz kenar ve saçak silmeleriyle kuşatılan çeşme cepheleri, sâde görünümlü, düz-masif tasarımlara sahiptir. Sokak çeşmeleri tek, iki ve üç cepheli tasarımlar sergilerler. Mevcut çeşmeler arasında; bağımsız, bir duvarın yüzeyine ya da
iki sokağın kesiştiği köşeye yerleştirilmiş örnekler bulunmaktadır. Çeşmelerin büyük bir bölümünde su haznesi bulunmaktadır.

## Malzeme ve teknik
Selçuklu ve Osmanlı devri yapılarında; taş, mermer, tuğla, kiremit, kerpiç, alçı, harç, ahşap, demir ve kurşun türündeki yapı malzemeleri kullanılmıştır. Günümüzde ise daha çok demir, paslanmaz çelik, pirinç ve daha değişik metaller kullanılmaktadır. Kulplu, kulpsuz gibi farklı tasarımları mevcuttur.

### Osmanlı Dönemi çeşmeleri yapı elemanları

#### [[Yalak|Su Yalağı]]
Çeşme lülesinden akan suyun sıçramasını engelleyen ve hayvanların su içmesine yarayan, çeşme önünde veya yanında bulunan delikli tekne.

#### Dinlenme sekisi
Su yalağı etrafında konumlanan oturulacak veya su doldurmak için testi koyacak taş veya ahşap set.

#### [[Kemer (mimarlık)|Kemer]]
Çeşme cephesine süsleme kompozisyonunun önemli elemanlarındandır.

#### Taslık/Bardaklık/Tas Yuvası
Çeşmelerde su içmek için içine tas konulan ve çeşmenin ayna taşına açılmış küçük bir niştir.

#### [[Ayna taşı]]
Genellikle çeşme lülesinin takıldığı çeşme cephesindeki dikey taştır.

#### Suluk/Su İçme Musluğu
Türk su mimarisinde 16. yüzyıldan itibaren görülmeye başlandığı ifade edilen suluklar işlev bakımından küçük bir çeşme gibi çalışmaktadır. Genel anlamda şadırvan sulukları, maksem sulukları, çeşme sulukları, müstakil suluklar ve münferit suluklar olarak beş farklı başlığa ayrılabilir.

#### Üst örtü/[[Saçak]]
Çeşmeyi varsa su deposu/haznesi ile birlikte örten düz dam veya piramidal şekilli gibi çeşitli örnekleri bulunabilen çatı kısmıdır.

#### [[Kitabe]]
Diğer tarihi yapılarda olduğu gibi çeşmelerde de inşa veya tamir bilgilerini içeren metnin bulunduğu kısımdır.

#### Süslemeler

* Silme
* Rozet
* Kartuş
* Pilaster
* Alem
* Mukarnas

## Çeşme Türleri

### Çoban çeşmeleri

Çoban çeşmeleri yerleşim alanlarından uzakta bulunan ve gelen geçen yolcuların, çobanların ve hayvanların su içmeleri için yapılmış basit yapılardır. Anadolu'nun köylerinde bir simge haline gelmiş çeşmeler birçok olaya da özellikle de efsaneleşmiş sevda hikâyelerinde ve şiirlerde geçmektedir. Genellikle su akan ve suyu biriktiren iki kısımdan oluşan bu yapılarda: su akan kısmı genelde taş yapı, suyu biriktiren ve hayvanların sulanmasına yarayan yalak kısmı ise beton veya gövdesi oyulmuş tomruk'tan yapılmıştır.

Faruk Nafiz Çamlıbel'in "Çoban çeşmesi" adlı bir şiiri de vardır. Bu şiir bestelenmiş ve şarkı yapılmıştır.

### Çatal çeşmeler
Genellikle köşelere inşa edilen hazneli veya haznesiz iki veya üç cepheli olan ve her cephesinde birer lüle veya cephe önünde birer yalak bulunan çeşmelerdir.

## Ayrıca bakınız
* Zehri Çeşmesi
* Derecik (coğrafya)
* Kaynak (coğrafya)
* Nymphaeum
* Su deposu
* Kuyu
* Sebil
* Sarnıç
* Artezyen

## Kaynakça

## Dış bağlantılar