Koronavirüs

**Koronavirüs** ya da **korona virüsü** (), kuşlarda ve memelilerde hastalıklara sebep olan ve *[[Coronaviridae]]* familyasının iki alt familyasından birini oluşturan virüslerdir. İnsanlarda genellikle ciddi olmayan virüs, nezle vakalarının önemli bir bölümüne yol açmasıyla birlikte, aralarında MERS-CoV, SARS-CoV ve COVID-19 (2019-nCoV)'un bulunduğu bazı nadir koronavirüs çeşitleri ölüm riski bulunduran solunum yolu enfeksiyonlarına neden olabilir. Koronavirüsler ineklerde ve domuzlarda ishal, tavuklarda ise üst solunum yolu hastalıklarına sebep olur.

İçerisinde barındırdığı genetik materyal (genom) pozitif polariteli, tek iplikçikli RNA'dan oluşur. Bugüne kadar tespit edilmiş en büyük RNA genomuna sahip virüslerdir, 30 kilobazdan büyük bir uzunluğa sahiptir. 125 nanometre büyüklüğe sahip olan virüsün en belirgin özelliği etrafındaki değneğe benzeyen çıkıntılarıdır. Bu özelliğiyle mikroskop altında güneşin taç küresine (Latince: **') benzediği için **koronavirüs** adını almıştır.

[[SARS-CoV]] 2'ye karşı birçok aşı geliştirilmiştir. Ayrıca hastalığın kontrol edilmesinde [[semptomatik tedavi]], [[Karantina|izolasyon]] ve çeşitli deneysel uygulamalar da yer alır. El yıkama, mesafe koyma ve yüze dokunmama koronaviral hastalıkların yayılmasını önlemek için önerilen önlemlerdendir.

==Keşif ==
Koronavirüsler 1960'larda keşfedildi. İlk keşfedilmiş virüsler arasında tavuklarda görülen [[infeksiyöz bronşitis]] virüsü ile [[soğuk algınlığı]] semptomları insan hastaların [[Burun boşluğu|burun boşluklarından]] alınmış ve insan koronavirüsü 229E ve OC43 olarak isimlendirilmiş iki virüs türü yer almaktadır. İlerleyen zamanlarda aralarında 2003'te keşfedilen [[Şiddetli akut solunum yolu sendromu|SARS]] koronavirüsü, 2004'te belirlenmiş HCoV NL63, 2005'te teşhis edilmiş HKU1, 2012'de fark edilmiş [[MERS|MERS-CoV]] ile [[Vuhan]] kökenli [[SARS-CoV-2|CoVID-19]]'un da yer aldığı pek çok yeni koronavirüs türü keşfedilmiştir. Bu virüslerin çoğu ciddi solunum yolu enfeksiyonlarına neden olmaktadır.

== Morfolojisi ==

Koronavirüsler yüzeyinde çıkıntılara sahip, büyük, [[Pleomorfizm (hücre biyolojisi)|pleomorfik]] ve küre şeklindeki partiküllerdir. Virüs partiküllerinin çapı yaklaşık 120&nbsp;nm olmaktadır. [[Viral zarf]] elektron mikrograflarında elektron zengini bir kabuk olarak vizüelize edilir.

Koronavirüslerin viral zarfı, [[Çift katlı lipit katmanı|çift katlı lipit katmandan]] oluşmakta olup, zarfta membran (M), zarf (E) ve [[Peplomer|spike (S) proteinleri]] yer alır. Belirli koronavirüs gruplarında, özellikle de Betacoronavirüs A altgrubunda, spike proteinlerine benzeyen ancak daha kısa olan [[hemagglutinin esteraz]] (HE) yüzey proteinleri yer alır.

Viral zarfın içerisinde [[Kapsit|nükleokapsit]] yer alır. Nükleokapsit, [[RNA virüsleri#Grup IV—pozitif yönelimli tiRNA virüsleri|pozitif yönelimli ve tek iplikçikli RNA]]'ya bağlı pek çok nükleokapsid (N) proteininden oluşur.

== İnsan koronavirüsleri ==
Yetişkinlerde ve çocuklarda görülen [[nezle]] vakalarının önemli bir kısmından koronavirüslerin sorumlu olduğu düşünülmektedir. Bu virüs grubu, ateş ve bademciklerin büyümesi gibi semptomlara neden olmakla beraber en çok kış ve erken baharda nezleye yol açmaktadır. Bunlara ek olarak koronavirüsler [[zatürre]] ile [[bronşit]]e (viral veya ikincil bakteriyel) neden olabilirler.

7 adet farklı insan koronavirüsü bulunmaktadır:

# İnsan koronavirüsü 229E (HCoV-229E)
# İnsan koronavirüsü OC43 (HCoV-OC43)
# [[SARS-CoV]]
# İnsan koronavirüsü NL63 (HCoV-NL63, Haven koronavirüsü)
# İnsan koronavirüsü HKU1
# [[MERS|MERS koronavirüsü]] (MERS-CoV)
# [[SARS-CoV-2|Yeni koronavirüs (CoVID-19)]]

HCoV-229E, -NL63, -OC43 ve -HKU1 virüsleri dünya çapında insan nüfusu arasında çocuklarda ve yetişkinlerde solunum yolu enfeksiyonlarına neden olmaktadır.


=== Şiddetli akut solunum yolu sendromu ===

Şiddetli akut solunum yolu sendromu (SARS), insanlarda [[SARS-CoV]] koronavirüsünün neden olduğu bir [[solunum yolu]] sendromudur. 2002 ile 2003 yılları arasında [[Hong Kong]]'dan yayılan SARS salgını neredeyse [[pandemi]] haline gelmiş ve dünya çapında 8422 vaka ve 1524 ölüme yol açmıştır. [[Dünya Sağlık Örgütü]] ölüm oranını %10,9 olarak açıklamıştır.

=== MERS ===

Orta Doğu Solunum Sendromu (MERS), ilk olarak 2012 yılında [[Suudi Arabistan]]'da tespit edilmiş, MERS-CoV'un yol açtığı bir koronavirüs enfeksiyonudur. Bu virüsün bulaştığı hastaların %36'sı hayatını kaybetmektedir. Nefes darlığı, öksürük ve ateş hastalığın en önemli belirtileri arasındadır. Bazı bünyeler hastalığı hafif belirtilerle atlatabilir. Hastalıktan kurtulanların virüsü bulaştırma riski yoktur.

=== Şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2 ===

Şiddetli akut solunum yolu sendromu koronavirüsü 2 veya CoVID-19 veya Vuhan koronavirüsü, ilk olarak 2019'da bildirilmiş, [[Çin]]'in [[Vuhan]] kenti kökenli bir virüstür. İnsandan insana bulaşabilen virüsün bulaşma hızı 2020 yılının Ocak ayı ortalarında hızlanmıştır. Virüsün [[Kuluçka (epidemiyoloji)|kuluçka dönemi]] 4-14 gündür. Virüsün bulaştığı bireylerde görülen ölüm oranının %3'ün altında olduğu tahmin edilmektedir.

[[COVID-19 pandemisi]] ile mücadele eden [[Çin]] aşı çalışmalarına devam etmektedir. [[Rusya]] ise aşı çalışmalarına destek veren ilk ülke olmuştur. Ayrıca, Pfizer firması COVID-19'u tedavi etmek için [[Nirmatrelvir]] isimli bir antiviral üreterek **Paxlovid** ticari adı ile satışa sunmuş ve 16 Kasım 2021 tarihinde [[FDA]]'ya ilacın acil kullanımı için izin isteği göndermiştir.

 itibarıyla Dünya çapında SARS-CoV-2 virüsü nedeniyle  vaka,  ölüm ve  iyileşme gözlenmiştir.

== Evrim ==

Koronavirüslerin [[en son ortak ata]]sı (ESOA) MÖ 8000 civarına tarihlenir. Buna rağmen koronavirüslerin çok daha eski olabileceği de düşünülür. ''Alphacoronovirus, Betacoronavirus, Gammacoronavirus,'' ve ''Deltacoronavirus'' cinslerinin ESOA'ları sırasıyla MÖ 2400, MÖ 3300, MÖ 2800 ve MÖ 3000'e dayanmaktadır. [[Sıcakkanlı hayvanlar|Sıcakkanlı]] ve [[Uçma|uçabilen]], kuş ve memeli gibi omurgalıların ideal konaklar olduğu ve koronavirüs evriminde ve yayılmasındaki ana faktörleri oluşturduğu düşünülür. ''Alphacoronovirus'' ve ''Betacoronavirus için'' [[yarasalar]], ''Gammacoronavirus'' ve ''Deltacoronavirus'' için ise [[kuşlar]] ideal genetik kaynaktır.

== Taksonomi ==

* Cins: ***[[Alphacoronavirus]]***; tipik tür: ''Alphacoronavirus 1''
* Cins ***[[Betacoronavirus]]***; tipik tür: ''Murin koronavirüsü'' (diğer türler; ''[[SARS-CoV|SARS]]'' ve ''[[SARS-CoV-2|2019-nCoV]]'')
* Cins ***[[Gammacoronavirus]]***; tipik tür: ''Kuş koronavirüsü''
* Cins ***[[Deltacoronavirus]]**'; tipik tür: *Bulbul coronavirus HKU11''

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Koronavirüs'ün yayılımını, ölü sayısını ve tedavi edilen kişi sayısını canlı olarak gösteren harita, Johns Hopkins Üniversitesi