Bzıyiko Savaşı

**Bzıyiko Muharebesi** ya da **Bzeyko Muharebesi** (, , ), ayaklanan Çerkes avamın oluşturduğu güçler ile feodaller arasında, 10 Haziran 1796'da Bzıyiko/Bzıyuk Irmağı kıyısında gerçekleşen savaştır.

## Tarihçe
Olay, esasen kabileler arası doğrudan bir çatışma niteliği taşımamaktadır. Başlangıçta Şapsığlara mensup bireyler ile yerel bir feodal aile arasında gelişen sosyoekonomik temelli bir anlaşmazlık söz konusudur. Bu çatışma, toplumsal dönüşüm süreçlerinin etkili olmaya başladığı bir dönemde ortaya çıkmış ve zamanla çeşitli sosyal grupları da içine alarak büyümüştür. Sonuç olarak, başlangıçta sınıfsal ve yapısal bir sorun olan bu anlaşmazlık, zamanla kabileler arası bir gerilime evrilmiştir.

Savaş, kabileler arası bir anlaşmazlık değildir. Şapsığların halk kesiminden bir grup ile feodal bir aile arasında başlayan bir çatışma, dönemin sosyolojik değişimleriyle birlikte büyüyerek yayılmış ve kontrolden çıkarak kabileleri birbirine düşürmüştür.

Vunereko Ray, Bzıyiko Savaşı makalesinde olaydan şu şekilde söz etmektedir:
...
"Hanceri’den başlayarak bugüne dek bilim adamları bu konuda yazı yazıyor, farklı görüşler ortaya koyuyor. 70'li yıllara gelinceye dek, Avle Pşımaf’ın yazdığına göre, bu konuda 53 ayrı çalışma yayınlanmış. Ondan sonra da yayınlanan çalışmalar var. 1996 yılında, Bzıyiko Savaşı’nın 200’üncü yılı nedeniyle Maykop'ta bilim adamları büyük bir toplantı yapmışlardı.

Çoğu araştırmacı, Çerkesya'da (süregelen) sınıfsal savaşın, Bzıyiko Savaşı’nın başlatılmasında da, bitirilmesinde de önemli etkisi olduğu görüşünde. Savaş, Şapsığ fekol’leri (avam tabakası), Abzah ve Natuhayların da katılmasıyla Şapsığların kendi topraklarından kovdukları Şeretlıqo Tlekotleşler’i (soyluları) ve onların safında yer alan Bjeduğ Pşıları (Prens) ile Vorkları (Şövalye) arasında oldu.

Bzıyiko Vadisinde meydana gelen bu olay, aynı amaçla dünyada yapılmış diğer savaşlarla kıyaslanıyor. Söz gelimi olarak Fransız İhtilali'ne benzetilmektedir. Bzıyiko Muharebesinin Maykop'ta yapılmış olan konferansında bu görüş ağırlıktaydı. Fakat araştırmacı Bıj Ali, Çerkesya'da 18. yüzyılın sonlarında yaşama geçirilen demokratik yaşam ve anlayışının başlamasında, Bzıyiko Savaşı’nın etkili olduğu görüşünde."

### Muharebenin Gelişimi
Ayaklanan avamın oluşturduğu güçler ile feodal güçler arasında, 10 Haziran 1796'da Bziyko/Bziyuk Irmağı (Бзиюк/Бзюк Река) kıyısında gerçekleşen Bziyıko Muharebesi, Çerkes Savaş tekniğine ve taktiklerine ilişkin örneklerdendir.

#### Muharebenin teknik ve taktiği hakkında askeri bir inceleme

A.A. Ostakhov, "Adigelerin Askerlik Sanatı" adlı incelemesinde Çerkeslerin savaş taktiklerini anlattığı çalışmasında, bu taktiklere örnek teşkil etmesi sebebiyle Bzeyko Muharebesi'ne de yer vermiştir. İlgili bölüm aşağıda sunulmaktadır:

#### Muharebenin güç dağılımı

Farklı kaynaklarda orduların büyüklüklerine ilişkin farklı değerler verilmektedir. İsyancı güçler için 10,000, 12,000 ve 18,000, feodal güçler için 4,000 ve 5,000 gibi farklılıklar mevcuttur. Ayrıca, kaynaklarda orduların alt birliklerine ilişkin sayısal herhangi bir ayrıntı da bulunmamaktadır. Ancak, bazı ipuçları ve dönemin askeri yaklaşımları dikkate alınarak tahminleme yapılmıştır.

#### Muharebe Senaryosu

Kaynaklarda anlatılanlardan hareketle bir değerlendirme ve kurgu yapılmış, kurgulanan muharebe senaryosu aşağıda tanımlanmıştır. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 1) 
# Alana konuşlanan orduların muharebe düzeni alması. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 2)
# İsyancı güçlerin süvari saldırısı.
# Feodal güçlere ait öncü süvari birliğinin, aldatmaca karşılığı ve çatışmalar ardından yenilmiş etkisi yaratarak hızla taktiksel geri çekilmesi. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 3)
#* İsyancı güçlerin, geri çekilen feodal güçlerini takip etmesi ve erken zafer heyecanı ile topyekûn saldırıya geçmesi. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 4)
# Feodal güçlerin, kendilerini takibe geçen isyancı güçleri ölüm bölgesi tuzağına çekmeleri.
#* Ölüm bölgesine çekilen isyancı birliklerin top ateşi ve hafif avcı ateşi (okçu ve tüfekçi atışı) altına alınarak ezilmesi ve imha edilmesi. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 5)
# Yoğun ateş altında kalan isyancı süvari birliklerinin ani dönüşü ile cepheye ilerlemekte olan isyancı piyadelere hasar vermesi, isyancı güçlerin harp düzeninin ve koordinasyonunun bozulması.
#* Yoğun ateş altında ezilen isyancı güçlere, feodal güçlerin (1) cepheden, (2) sağ kanattan ve (3) sol kanattan topyekûn hücumu ile kıskaç harekâtının başlatılması. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 6)
# Feodal güçlerin, isyancıları içine aldıkları kıskacı kapatmaları, düşmanın vurucu gücünün parçalanması ve piyade desteği ile isyancı güçlerin ezilmesi. (Bkz. Muharebe Düzeni - Vaziyet Planı 7)
# Bozguna uğrayan isyancı güçlerin kesin geri çekilmesi ve feodal güçlerin düşmanı savaş alanından sürmesi.

## Bzıyiko Anıtı

**Bzıyiko Anıtı** (Adigece: Саугъэтыр Бзыикъо Зау "10 Мэкъуогъу 1796", Rusça: Памятник Бзиюкская Война "10 Июня 1796"; 10 Haziran 1796'de Bzıyiko Irmağı kıyısında gerçekleşen Bzıyiko Muharebesi'nde öldürülen isyancı ordusu için bir anıt bulunmaktadır. Anıt 1980'li yıllarda dikilmiştir. 
Anıt, Novodmitrievskaya'nın (Новодмитриевская) kuzeyinde, Shuvaev (Шуваев) köyünün güneyinde ve Novyy ile Oasis (Оазис хутор) köylerinin batı sınırlarının kesişim noktasında, Bzıyeko Irmağı'na paralel bir tali yolun kuzey tarafında yer almaktadır.

### Anıtın özellikleri

Beton bir kaide üzerine doğal taş görünümde yaklaşık 2-3 metrelik bir anıttır. Doğal taş görünümde yontulmuş ana gövde üzerine 6 adet oyma figür ve 1 adet; büyük harflerle yazılmış açıklayıcı bir yazı yazan mermer plaka bulunmaktadır.

## Ayrıca Bakınız
* Çerkes Devrimi
* Fransız İhtilali
* Bzıyiko Anıtı'nın diğer fotoğrafları

## Notlar
a.ЗДЕСЬ В УРОЧИШЕ РЕКИ БЗИЮК В ИЮАЕ 1796 ГОДА ПРОИЗОШДА ОЖЕСТОЧЕННАЯ БИТВА МЕЖДУ ФЕОДАПЬНОИ ЗНАТЬЮ И КРЕСТЬЯ НАМИ ВОШЕДШАЯ В ИСТОРИЮ ЧЕРКЕСИИ КАК БЗИЮКСКАЯ

## Kaynakça