4. Ordu (Osmanlı İmparatorluğu)

**4. Ordu**, Osmanlı İmparatorluğu’nun son döneminde teşkil edilmiş bir saha ordusudur. 19. yüzyılın sonlarında yapılan askerî reformlar sırasında kurulan bu ordu, kuruluşundan itibaren özellikle Anadolu, Suriye ve Irak bölgelerinde faaliyet göstermiştir. 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda (93 Harbi) Kafkas Cephesi’nin belkemiğini oluşturmuş; 1908’de II. Meşrutiyet’in ilanı sonrasında Osmanlı ordusunun yeniden yapılandırılmasıyla Doğu Anadolu’da yeniden teşkilatlanmıştır. 1911’de Trablusgarp Savaşı öncesinde Bağdat merkezli olarak yeniden düzenlenen 4. Ordu, I. Dünya Savaşı’nda Sina-Filistin ve kısmen Irak cephelerinde kritik rol oynamıştır. I. Dünya Savaşı yıllarında Ordu Komutanı Cemal Paşa’nın liderliğinde Süveyş Kanalı’na yönelik harekâtlar ve Filistin’in savunulması gibi stratejik girişimlerde bulunmuş; ancak savaşın sonlarına doğru Yıldırım Orduları Grubu’na dahil edilerek Suriye-Filistin Cephesi’ndeki yenilgilere bağlı olarak dağıtılmıştır. Aşağıda, 4. Ordu’nun farklı dönemlerdeki teşkilatı ve faaliyetleri kronolojik olarak ele alınmaktadır.

## 1875-77 Yılı Savaş Düzeni ve 93 Harbi

### Kuruluş ve Teşkilat
4. Ordu, Osmanlı Ordusu'nun doğu ve kuzeydoğu sınırlarının savunulması maksadıyla en geç **1875 yılı ortasında** aktif olarak faaliyete geçmiştir. Bu tarihte Hersek İsyanı dolayısıyla birlik sevkleri yapılmakta, redif taburları silah altına alınmakta ve karargâh yazışmaları yürütülmekteydi.

1877 yılında ise Osmanlı Devleti’nin doğu vilayetlerinde, Anadolu’da konuşlanmış durumdaydı. Ian Drury’nin aktardığına göre bu dönemde 4. Ordu’nun teşkilatı piyade sınıfında beş nizamiye alayı ve altı tüfek taburundan, süvari sınıfında üç alaydan, topçu sınıfında 12 bataryalı bir alaydan ve ayrıca bir istihkâm birliğinden oluşmaktaydı. Ordu’nun merkezi Erzurum olup daha sonra Erzincan’a taşınmıştır. 93 Harbi öncesinde Osmanlı genel seferberlik planına göre 4. Ordu temelinde “Kafkas (Doğu) Cephesi” teşkil edilmiştir. Nitekim savaş başladığında Erzincan merkezli 4. Ordu temel alınarak oluşturulan Kafkas Cephesi'nin komutanlığı Müşir Ahmed Muhtar Paşa’ya verilmiştir. Bu cephe, Rus İmparatorluğu’na karşı Osmanlı’nın doğu savunmasını üstlenmiştir.

### Kafkas Cephesi’ndeki Muharebeler
1877 baharında Rus orduları Doğu Anadolu’ya taarruza geçerken, Ahmed Muhtar Paşa komutasındaki 4. Ordu Kafkas Cephesi’nde savunma pozisyonu aldı. Rus kuvvetleri 17 Mayıs 1877’de Ardahan’ı işgal edip Erzurum istikametinde ilerlerken, Ahmed Muhtar Paşa Erzurum’u korumak için Erzurum-Kars hattında savunma tertipledi. Osmanlı kuvvetleri Haziran 1877’de Süngütaşı’nda savunma hattı kurarak Rus ilerleyişini yavaşlattı. Yaz aylarında Kafkas Cephesi’nde gerçekleşen muharebelerde Osmanlı 4. Ordu’su kısıtlı imkânlarla başarılı savunma ve karşı taarruzlar yapmıştır. Özellikle 25 Ağustos 1877’de Gedikler Muharebesi ile 24 Ekim 1877’de Yahniler Muharebesi Osmanlı birliklerinin zaferiyle sonuçlanmış, Ahmed Muhtar Paşa bu başarıları dolayısıyla “Gazi” unvanını almıştır. Ancak Kasım 1877'de Alacadağ Muharebesi'nde Osmanlı kuvvetleri yenilgiye uğradı; takiben stratejik Kars Kalesi 18 Kasım 1877'de Rusların eline geçti. Kars'ın düşmesiyle Osmanlı ordusu Erzurum yönünde çekilmek zorunda kalmış, cephede inisiyatif Ruslara geçmiştir. 1878 başlarında Erzurum da tehdit altına girmiş ancak Berlin Anlaşması'nın imzalanmasıyla çatışmalar son bulmuştur. Sonuç olarak, 93 Harbi'nde 4. Ordu Kafkas Cephesi'nde başlangıçta kısıtlı kaynaklarına rağmen başarılı savunma muharebeleri verse de, savaşın genel gidişatı Osmanlı aleyhine gelişmiş ve Doğu Anadolu'da önemli toprak kayıpları yaşanmıştır.

### Lojistik ve İkmal Faaliyetleri
Kafkas Cephesi'nde mücadele eden 4. Ordu'nun ikmalini sağlamak üzere kapsamlı lojistik tedbirler alınmıştır. Ordu'nun ikmal üssü Erzurum olup, burada cephane, yiyecek ve giyecek maddelerinin depolandığı büyük ambarlar oluşturulmuştur. 4. Ordu Askerî İdare Meclisi, cephedeki ikmal işlerini organize eden merciiydi. Trabzon ve Diyarbakır gibi vilayetlerden deniz ve kara yoluyla Erzurum'a ulaştırılan erzak ve mühimmat, Erzurum depo merkezinde toplandıktan sonra ileri cephe yönüne sevk edilmekteydi. Erzurum'dan cepheye yakın Köprüköy, Süngütaşı ve Velibaba (Aras) gibi mevkilere, ihtiyaç malzemeleri müstahfaz (koruma) taburları vasıtasıyla taşınmıştır. İkmal hattının İstanbul-Trabzon arasını kapsayan denizyolu ve Trabzon-Erzurum arasındaki karayolu üzerinden işlemesi, nakliyede yük hayvanlarının kullanılmasını gerektiriyordu; hayvan sıkıntısı ve uzun mesafeler ikmalin hızını düşürüp zaman zaman aksamaya yol açsa da, savaşın başında yapılan stoklama sayesinde cephede iaşe yönünden ciddi bir kriz yaşanmamıştır. 93 Harbi'nde 4. Ordu'nun lojistik planlaması, cephe genişliğinin ve zorlu coğrafyanın getirdiği engellere rağmen Erzurum-Trabzon hattında kurulmuş ve büyük ölçüde işler halde tutulmuştur.

#### Ordu'nun 1877 Yılı Savaş Düzeni;
* Piyade: Beş alay ve altı tüfek taburu
* Süvari: Üç alay
* Topçu: Bir alay (12 batarya)
* İstihkâm: Bir istihkâm birliği

## 1908 Yeniden Düzenleme Sonrası Yapısı
II. Meşrutiyet ve Ordu Reformu: 1908 yılında II. Meşrutiyet'in ilanıyla birlikte Osmanlı İmparatorluğu'nda askerî teşkilatta önemli reformlar gerçekleştirilmiştir. İttihat ve Terakki yönetimi, ordunun modernleştirilmesi ve bölgesel savunma kapasitesinin artırılması amacıyla Osmanlı kara kuvvetlerini yeniden organize etmiştir. Bu kapsamda daha önce mevcut ordu sayısı artırılarak toplam dokuz ordu komutanlığı tesis edilmiştir. Ancak yeni kurulan orduların birçoğu kadro ve mevcud bakımından zayıf kalmıştır; nitekim her bir ordunun barış dönemindeki mevcudu, yaklaşık bir kolordu gücünü bile bulmamaktaydı. Bu dönemde çıkarılan 1909 ve 1910 tarihli nizamnâmeler ile nizamiye (aktif) ve redif (yedek) teşkilatında düzenlemeler yapıldı. Ordu komutanlıkları kaldırılarak Ordu Müfettişlikleri ihdas edilmesi planlandıysa da (1910 Teşkilât-ı Esasiye Nizamnamesi) bu değişiklikler tam olarak uygulanamadı; 1911 yılında klasik ordu düzenine geri dönüldü. II. Meşrutiyet'in ilk yıllarında Osmanlı ordusunun toplam mevcudu kağıt üzerinde 500 bini aşkın görünmekle birlikte, bu rakam cephelere ve tümenlere dağıldığında ciddi eğitim ve teçhizat eksikleri olduğu anlaşılmıştır.

4. Ordu'nun 1908 Teşkilatı: Osmanlı ordusunun 1908 sonrası yeniden teşkilatlanmasında 4. Ordu, Doğu Anadolu bölgesinin savunmasından sorumlu olacak şekilde yapılandırıldı. 1908-1909 dönemine ait Salnâme-i Askeriye (1326) verilerine göre;

*4.Ordu Kumandanı Müşir Mehmed Zeki Paşa
*7. Piyade Tümeni (*Yedinci Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Ahmed Hamdi Paşa)
**13ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Salih Paşa)
**14ncü Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Said Paşa)
* 8. Piyade Tümeni (*Sekizinci Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Mahmud Paşa)
**15nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Ahmed Süreyya Paşa)
**16nci Nizamiye Livası (Kumandan: Ferik Salih Paşa)
* 19. Piyade Tümeni (*On Dokuzuncu Fırka-i Hümayun*) (Kumandan: Ferik Emin Paşa)
**17nci Nizamiye Livası (Kumandan: Mirliva Mustafa Naim Paşa)
**18nci Nizamiye Livası (Kumandan: Asaf Paşa)
* 4. Süvari Fırka-i Hümayun (Kumandan: Ferik Ahmed Sıdkı Paşa - Umum Hamidiye ve Hafif Süvari Alayları Kumandanı)
*4. Topçu Tümeni (*Dördüncü Topçu Fırkası*)
* Erzurum Kalesi Topçu Alayı

Yedek Kuvvetler: II. Meşrutiyet reformları çerçevesinde, Osmanlı ordusunda redif (yedek) birlikler de yeniden düzenlendi. 4. Ordu bölgesinde dört adet redif tümeni kurulmuştu:

4. Ordu'da dört *Redif* (rezerv) tümeni vardı:
* 13. Erzincan Yedek Piyade Tümeni (*On Üçüncü Erzincan Redif Fırkası*)
* 14. Trabzon Yedek Piyade Tümeni (*On Dördüncü Trabzon Redif Fırkası*)
* 15. Diyarbekir Yedek Piyade Tümeni (*On Beşinci Diyarbekir Redif Fırkası*)
* 16. Sivas Yedek Piyade Tümeni (*On Altıncı Sivas Redif Fırkası*)
Bu redif tümenleri, isimlerinden de anlaşılacağı üzere ilgili vilayetlerin eğitimli yedek askerlerinden oluşturulmuş ve ihtiyaç halinde 4. Ordu emrine girecek şekilde yapılandırılmıştı. 4. Ordu'nun 1908 yılı savaş düzeni, genel olarak doğu vilayetlerindeki asayişi sağlamak ve olası bir Rus tehdidine karşı İran ve Kafkas sınırını korumak maksadıyla teşkil edilmiştir. Nitekim 1908-1912 arasında Osmanlı Doğu Anadolu'sunda ciddi bir dış tehditle karşılaşılmadığı gibi, 4. Ordu birlikleri bu dönemde daha çok bölgedeki iç güvenlik, aşiret isyanlarının bastırılması ve kolordu seviyesinde tatbikatlarla meşgul olmuştur.

## 1911 Yılı Savaş Düzeni ve Trablusgarp Savaşı Dönemi

### Bağdat’ta Ordu Teşkilatı
1911 yılına gelindiğinde, Osmanlı Erkan-ı Harbiyesi Trablusgarp Savaşı öncesinde ordunun bazı kısımlarını yeniden organize etme kararı aldı. Bu kapsamda Anadolu ve Arap coğrafyasındaki kuvvetlerin düzenlenmesi gözden geçirildi. Özellikle Basra Körfezi ve Irak bölgesinin savunması için daha güçlü bir komuta yapısı oluşturulması planlandı. 1911'de çıkarılan bir karar ile, daha önce bir kolordu seviyesinde idare edilen Bağdat merkezli kuvvetlerin, ordu seviyesinde teşkilatlandırılması uygun görüldü. Bu yeniden yapılanma sonucunda, Dördüncü Ordu'nun karargâhı Bağdat'ta kurulmuş ve bu orduya bağlı olarak 12. ve 13. Kolordular teşkil edilmiştir.

1911 Savaş Düzeni: Birinci Balkan Savaşı'ndan hemen önce, 1911 yılı itibarıyla 4. Ordu'nun teşkilatı şu şekilde yapılandırılmıştı:

* Ordu Karargâhı: Bağdat (Ordu Kumandanı o dönemde büyük ihtimalle Müşir Mehmed Zeki Paşa veya Ferik terfi almış bir kumandandı).
* 12. Kolordu: Musul merkezli bu kolordu, 35. Tümen (Musul'da) ve 36. Tümen (karargâhı Kerkük'te) birliklerinden oluşuyordu. 35 ve 36. Tümenler, Osmanlı'nın Musul vilayeti ve civarının savunmasını üstlenen piyade tümenleriydi.
* 13. Kolordu: Bağdat merkezli bu kolordu ise 37. Tümen (Bağdat'ta) ve 38. Tümen (karargâhı Basra'da) birliklerini barındırmaktaydı. 37. Tümen Bağdat ve havalisini, 38. Tümen ise Basra Körfezi çevresini kontrol etmek üzere teşkil edilmişti.

Bu düzenleme ile 4. Ordu, Osmanlı Devleti'nin güneydoğu topraklarında (bugünkü Irak topraklarında) iç güvenlik ve sınır savunmasından sorumlu hale geldi. Trablusgarp Savaşı (1911-12) sırasında İtalyanların Libya’ya çıkmasıyla Osmanlı Devleti Afrika'daki topraklarını savunmaya çalışırken, 4. Ordu doğrudan bu savaşa müdahil olamadı. Zira Trablusgarp bölgesine düzenli birlik gönderilmesi, Osmanlı'nın deniz yoluyla bölgeye ulaşamaması nedeniyle mümkün değildi. Bununla birlikte, Basra Körfezi ve Orta Doğu'daki İngiliz tehdidi göz önüne alındığında, 4. Ordu'nun varlığı stratejik bir caydırıcılık unsuru oluşturuyordu. 1911-1912 döneminde 4. Ordu birlikleri Bağdat, Musul ve Basra havalisinde yerel aşiret isyanlarının kontrol altına alınması ve İran sınırının (İran Sınırı için bkz. Kasr-ı Şirin Antlaşması) gözetlenmesi görevlerini yürütmüştür.

### [[Balkan Savaşları]] ve Sonrası
1912'de patlak veren Birinci Balkan Savaşı'nda Osmanlı Devleti Avrupa'daki cephelerde yenilgiye uğrarken, 4. Ordu'nun bulunduğu Irak cephesi nispeten sakin kaldı. Yine de, Balkan bozgununun ardından ordu teşkilatında kapsamlı değişiklikler yapılmaya başlandı. 1913'de çıkarılan yeni Teşkilât-ı Umumiye-i Askeriye Nizamnamesi ile Osmanlı ordusu yeniden düzenlendi; dört Ordu Müfettişliği kurulması ve bazı orduların lağvedilmesi öngörüldü. Bu süreçte 4. Ordu'nun statüsü de değişti. Nitekim 1913 sonlarında Osmanlı ordusu, I. Dünya Savaşı arifesinde tekrar yapılandırıldığında, 4. Ordu Suriye ve Filistin bölgesine kaydırılarak faaliyete geçecektir.
## I. Dünya Savaşı’nda 4. Ordu (Irak ve Sina-Filistin Cepheleri)

### Savaşın Başında 4. Ordu
Osmanlı Devleti I. Dünya Savaşı’na Kasım 1914’te girdiğinde, 4. Ordu Ortadoğu’daki geniş bir coğrafyadan sorumlu kılındı. Başlangıçta 4. Ordu’nun konuşlandığı alan Suriye ve Filistin bölgeleri ile Irak’ı (Mezopotamya) kapsıyordu. Osmanlı seferberlik planları uyarınca Kasım 1914’te 4. Ordu’nun teşkilat yapısı şu şekildeydi: Suriye bölgesinde 4. Ordu’ya bağlı 8. Kolordu (bünyesinde 23., 25. ve 27. Piyade Tümenleri) ve 12. Kolordu (bünyesinde 35. ve 36. Piyade Tümenleri) bulunmaktaydı. Bu dönemde 4. Ordu’nun komutanlığına kısa bir süre için Mehmed Zeki Paşa getirilmişse de, Osmanlı Harbiye Nezareti’nin kararıyla Ordu kumandasına İttihat ve Terakki’nin önde gelen liderlerinden Cemal Paşa atanmıştır. 18 Kasım 1914’te resmen 4. Ordu Komutanı olan Ahmed Cemal Paşa, aynı zamanda bölgenin valisi ve Suriye genel valisi sıfatlarını da taşıyarak geniş sivil-idari yetkilerle donatıldı.

Cemal Paşa komutasındaki 4. Ordu’nun ilk büyük stratejik hedefi, İngiltere’nin sömürge yollarını kesmek amacıyla Mısır’daki İngiliz varlığına taarruz etmek, özellikle de Süveyş Kanalı’nı ele geçirerek İngiliz iletişim hattını koparmaktı. Bu maksatla Osmanlı Genelkurmayı, 4. Ordu’ya bağlı birliklerin Sina Çölü üzerinden Mısır’a yürümesini planlamıştır. Ancak aynı dönemde Basra Körfezi’nden gelen bir başka tehdit ortaya çıkmıştır: Kasım 1914’te İngilizler, Osmanlı’nın ilan ettiği cihada aldırmaksızın Irak cephesinde Basra’ya çıkarma yapmış ve kısa sürede Basra şehrini işgal etmiştir. O sırada Basra ve çevresini savunmakla görevli olan 4. Ordu’ya bağlı 38. Tümen, bölgedeki üstün İngiliz kuvvetleri karşısında tutunamayarak Kasım sonu itibarıyla Basra’yı terk etmek zorunda kalmıştır.

Bu gelişme üzerine Osmanlılar, Irak cephesini doğrudan 4. Ordu komutasından ayırarak ayrı bir komuta kademesi oluşturma yoluna gittiler. “Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı” adıyla teşkil edilen bu yapı, başlangıçta 4. Ordu'ya paralel şekilde bir kolordu düzeyinde düşünülmüştü. Kasım 1914'te Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı'na atanan Suphi (Cavit) Paşa emrinde yalnızca 38. Piyade Tümeni bulunuyordu. Bu kuvvet, eldeki sınırlı imkanlarla İngiliz ilerleyişini yavaşlatmaya çalıştı.

1915 yılının ilk aylarında Osmanlı, Basra çevresindeki kayıpları telafi etmek ve İngilizleri durdurmak amacıyla Irak cephesine takviye birlikler gönderdi (mesela 35. Tümen'in buraya kaydırılması gibi girişimler oldu). Ocak 1915'te Irak ve Havalisi Genel Komutanlığı'na Yarbay Süleyman Askerî Bey getirilerek gerilla harekâtı ve yerel aşiret güçlerinden yararlanma stratejisi benimsendi. Yıl sonunda ise Irak cephesi kuvvetleri daha da büyütülerek 6. Ordu adıyla müstakil bir ordu haline getirildi (1915 sonlarında Halil (Kut) Paşa komutasında 6. Ordu kurulmuştur). Böylece 4. Ordu, 1915'ten itibaren ağırlıklı olarak Suriye-Filistin ve Sina cephelerine odaklanmıştır.

### Süveyş Kanalı Harekâtı (1915)
Cemal Paşa komutasındaki 4. Ordu'nun en acil görevi, Mısır'daki İngiliz kuvvetlerine taarruz etmekti. Ocak 1915'te Sina Çölü'nü geçen Osmanlı birlikleri, Şubat 1915 başında I. Kanal Harekâtı olarak bilinen Süveyş Kanalı taarruzunu gerçekleştirdiler. 4. Ordu'nun ileri unsurları 2-3 Şubat 1915 gecesi kanalı geçmek üzere baskın şeklinde taarruza başladı. Ancak bu ilk Kanal seferi çeşitli aksaklıklar nedeniyle başarısız oldu. Harekâtın planlanması ve icrasında ciddi lojistik sorunlar ve planlama hataları olduğu sonradan bizzat Cemal Paşa ve kurmaylarınca da kabul edilmiştir. Nitekim Cemal Paşa'nın Süveyş Kanalı'na yaptığı ilk taarruz, lojistik planlama hataları nedeniyle başarısızlığa uğramıştır. Sina Çölü'nün zorlu koşullarında birliklerin su ikmali ve ikmal yollarının yetersizliği, saldırının süratle yapılmasını engellemiş; beklenmedik şekilde kopan bir kum fırtınası öncü birliklerin yönünü şaşırmasına ve gecikmesine yol açmıştır. Gece baskını hedefleyen Osmanlı kuvvetleri şafağın sökmesiyle gizlilik avantajını yitirip İngiliz gözlemine maruz kalmış, ayrıca karşı kıyıdaki İngiliz karakollarındaki köpeklerin havlaması baskın etkisini azaltarak düşmanın haberdar olmasına neden olmuştur. Tüm bu etkenler sonucu Osmanlı kuvvetleri kanalı tam manasıyla geçemeden İngilizlerin müdahalesiyle karşılaştı. Hazırlanan yüzer köprüler ve sandalların bir kısmı İngiliz ateşiyle imha edildi. Cemal Paşa, üstün İngiliz kuvvetleri karşısında ordusunun imha olmasını önlemek amacıyla mevcut birliklerini düzenli bir şekilde geri çekmiştir. Gerçekten de İngilizlerin sayıca ve ateş gücü bakımından üstün olduğu bu cephede, Cemal Paşa daha büyük bir zayiatı engellemek için geri çekilmeyi tercih etmiştir. I. Kanal Harekâtı neticesinde Süveyş Kanalı geçilememiş, yaklaşık 600 Osmanlı askeri karşı kıyıya geçmeyi başarsa da bu küçük birlik İngilizler tarafından esir alınmıştır. Ayrıca Erkan-ı Harbiye Mısır'daki yerli halkın (Müslüman Mısır halkının) Osmanlı taarruzunu desteklemek için ayaklanacağı beklentisindeydi; ancak beklenen yerel ayaklanma gerçekleşmemiş, bu stratejik hesap da boşa çıkmıştır. Sonuç itibarıyla, ilk Kanal seferi Osmanlılar için başarısızlıkla sonuçlandı.

### İkinci Kanal Harekâtı (1916)
İlk teşebbüsün akim kalması üzerine Cemal Paşa, daha güçlü bir hazırlıkla ikinci bir kanal harekâtı planlamaya girişti. 1915 boyunca Sina-Filistin Cephesi'nde lojistik imkanları geliştirmeye çalıştı. Özellikle ikmal yollarının iyileştirilmesi amacıyla Sina Çölü'ne doğru uzanan şose yollar inşa edildi ve Hicaz Demiryolu'nun Filistin'den Sina'ya doğru uzatılması için çalışmalara başlandı. Bu sayede Osmanlılar ikmal hatlarını kısmen ileriye taşıyarak Sina Çölü'nde lojistik üstünlük kurmayı hedeflediler. Osmanlı'nın Çanakkale'de İtilaf kuvvetlerine karşı kazandığı zaferin (1915) yarattığı moral yükselişiyle, II. Kanal Harekâtı Temmuz 1916'da uygulamaya konuldu. Bu defa harekâtın komutası, 4. Ordu bünyesindeki Alman subay Wilhelm Kress von Kressenstein'a bırakıldı (Kressenstein Paşa, Cemal Paşa'nın emrinde Sina Çölü Kuvvetleri Komutanı idi). Osmanlı planı bu kez doğrudan kanalı tamamen ele geçirmekten ziyade, Kanal'ın doğu yakasını kontrol altına alarak İngilizlerin Mısır'a girişini engellemek ve kanal trafiğini topçu ateşiyle tehdit etmek şeklinde revize edilmişti. 4. Ordu, Temmuz 1916'da Akdeniz kıyısına paralel ilerleyerek Sina'da ileri mevzilere ulaştı ve 4-5 Ağustos 1916'da Romani bölgesinde İngiliz savunma hatlarına taarruz etti (Romani Muharebesi). Takriben bir tümen gücünden fazla kuvvetle yapılan bu ikinci kanal harekâtı da İngiliz direnişini kıramadı. Kress von Kressenstein komutasındaki taarruz, İngilizlerin güçlü tahkimatları ve üstün lojistik desteği sayesinde püskürtüldü; Osmanlı birlikleri ağır kayıplar verme riski karşısında tekrar geri çekilmek zorunda kaldı. Böylece II. Kanal Harekâtı da sonuçsuz kalmış, Osmanlı kuvvetleri Süveyş'in doğusunda Sina Çölü'nün kuzeyinde tutunacak mevzi kazanmaya muvaffak olamamıştır. Romani yenilgisi sonrasında Osmanlılar Sina-Filistin hattında savunmaya çekilirken, İngilizler Sina Yarımadası'nı adım adım geri alarak Osmanlı sınırına yaklaştı. 1916 sonuna gelindiğinde İngiliz kuvvetleri Sina'yı tamamen kontrol etmiş, Osmanlı 4. Ordu birlikleri Filistin sınırına (Gazze-Birüssebi hattına) çekilmiştir.

### Gazze Muharebeleri ve Filistin Savunması (1917)
1917 yılı, Sina-Filistin cephesinde nispeten Osmanlı lehine dengeyle başladı. İngiliz kuvvetleri (Mısır Seferî Kuvveti), Sina'yı aldıktan sonra Osmanlı savunmasını kırmak üzere Filistin'e girmeye çalıştı. 26 Mart 1917'de Birinci Gazze Muharebesi, ardından 19 Nisan 1917'de İkinci Gazze Muharebesi gerçekleşti. Bu iki taarruzda İngiliz birlikleri Gazze bölgesindeki Osmanlı savunmasını yarmaya muvaffak olamadılar; 4. Ordu'nun savunma tedbirleri ve Alman/Türk komuta kademesinin iyi hazırlığı sayesinde Gazze'de İngilizlere karşı başarı sağlandı. Birinci ve İkinci Gazze muharebelerinde Cemal Paşa'ya bağlı kuvvetlerin sevk ve idaresinde Alman Albay Kress von Kressenstein önemli rol oynadı. Özellikle ikinci saldırıda İngiliz ordusu ağır kayıplar vererek çekilmek zorunda kaldı. Bu savunma başarıları, Osmanlı tarafında Filistin cephesinin tutulabileceğine dair ümitleri artırdı. Ancak İngiltere, Nisan 1917'deki başarısızlıktan sonra Filistin cephesine yeni bir komutan atadı: General Edmund Allenby.

Allenby, yaz aylarını taze kuvvetler ve lojistik hazırlıklar yaparak geçirdi. Buna mukabil Osmanlı tarafında, Bağdat'ın Mart 1917'de düşmesi üzerine Osmanlı Genelkurmayı içinde Filistin cephesinden kuvvet çekip Irak'ı geri alma planları tartışılmaya başlandı. Harbiye Nazırı Enver Paşa, Alman müttefiklerin de teşvikiyle Halep üzerinden bir karşı taarruzla Bağdat'ın yeniden alınması fikrine sıcak bakıyordu. Bu amaçla Haziran 1917'de Alman General Erich von Falkenhayn, Osmanlı Yıldırım Ordular Grubu Komutanı olarak Filistin ve Suriye'de geniş yetkilerle görevlendirildi. Bu gelişme, bölgede fiilen 4. Ordu Komutanı olan Cemal Paşa'nın yetkilerinin kısıtlanması anlamına geliyordu. Cemal Paşa ve 4. Ordu Karargâhı, Filistin cephesindeki İngiliz tehdidinin ciddi olduğunu, mevcut kuvvetlerin Halep-Şam arasındaki hatta toplanarak kritik bölgelere takviye gönderilmesinin daha hayati olduğunu savunuyordu. Nitekim Mustafa Kemal Paşa da bu dönemde (7. Ordu Komutanı olarak Filistin'e atandıktan sonra) Falkenhayn'ın stratejisini sert biçimde eleştirmiş, Bağdat yönüne maceracı bir harekât yerine Filistin'de savunmanın güçlendirilmesini istemiştir. Cemal Paşa da Mustafa Kemal'in görüşlerini destekleyerek, İngiliz tehdidi karşısında Bağdat seferinin anlamsız olacağını, düşmanın Filistin'de kapımızda olduğunu vurgulamıştır. Sonuçta Enver Paşa'nın planladığı Bağdat'a karşı taarruz ertelenmiş ve eldeki kuvvetler Filistin cephesinde tutulmuştur.

1917 yılının yaz aylarında her iki taraf da Filistin cephesinde büyük bir muharebe için hazırlandı. Osmanlılar Gazze-Birüssebi hattını tahkim ettiler, hatta Kudüs'ün savunması için de Zeytindağı çevresinde güçlü mevziler oluşturuldu. İngiliz General Allenby ise takviye birlikler (20. ve 21. Kolordular ile bir süvari kolordusu) ve bol lojistik destekle taarruz hazırlıklarını tamamladı. 31 Ekim 1917'de Allenby, güney kanattan Birüssebi (Beersheba) Muharebesi ile taarruzu başlattı. Osmanlı 8. Ordusu (Kress von Kressenstein komutasında, Yıldırım Ordular Grubu'na bağlı yeni teşkil edilmiş ordu) güney cephesinde İngiliz hücumunu durduramadı ve Osmanlı hattı yarıldı. Böylece Üçüncü Gazze Muharebesi olarak da bilinen bu taarruz serisinde İngiliz kuvvetleri Osmanlı savunma hatlarını aşmaya başladılar. Gazze mevzileri Kasım 1917 başında boşaltıldı, Osmanlı kuvvetleri kuzeye çekilerek Kudüs'ü savunma hazırlığına girişti.

### Kudüs’ün Savunulması ve Düşüşü (Aralık 1917)
Gazze'nin düşmesinin ardından Yıldırım Ordular Grubu Komutanı Falkenhayn, Kudüs'ü elde tutmak için elde kalan Osmanlı kuvvetlerini Kudüs çevresinde toplamıştır. Kudüs, Osmanlılar için hem stratejik hem de manevi önemi haiz bir şehir olduğundan, şehrin kaybını önlemek amacıyla var gücüyle savunma yapıldı. Kasım 1917 sonunda İngilizler Kudüs'e yaklaşmışken, Osmanlı kuvvetleri şehir etrafında kuvvetli bir savunma hattı kurarak Allenby'nin ilk taarruzunu püskürtmeyi başardılar. İngilizlerin Kasım ayındaki hamlesi başarısız olunca Allenby bir süre duraklayıp takviye ve ikmal toplamak zorunda kaldı. Ancak 8 Aralık 1917 tarihinde İngilizler yeniden taarruza geçtiler. Yorgun ve sayıca azalmış Osmanlı birlikleri bu ikinci saldırıya daha fazla direnemedi. 9 Aralık 1917'de Kudüs şehri İngiliz kuvvetlerinin eline geçti; Osmanlı birlikleri düzenli bir şekilde şehrin dışına çekildi. Cemal Paşa, Kudüs'ün elde tutulamayacağının anlaşılması üzerine, kutsal mekanların tahrip olmaması için belediye başkanı aracılığıyla şehri çatışmasız teslim etmeyi tercih ettiğini anılarında belirtmiştir. Kudüs'ün düşmesi Osmanlı kamuoyunda büyük bir moral çöküntü yaratmıştır; zira Mekke (1916) ve Bağdat’tan (Mart 1917) sonra üçüncü mukaddes şehir de İtilaf devletlerinin eline geçmiş oluyordu.

Kudüs kaybedildikten sonra Filistin cephesinde Osmanlı savunması kuzeyde (Şeria Nehri hattı ve Şam güneyi) yeniden tertiplenmeye çalışıldı. Ancak bu sırada Yıldırım Ordular Grubu komutası altında yetki çatışmaları da baş gösterdi. Alman General Falkenhayn ile Cemal Paşa ve Mustafa Kemal Paşa gibi Türk komutanlar arasında anlaşmazlıklar su yüzüne çıktı. Sonunda, Aralık 1917'de Cemal Paşa, Osmanlı Genelkurmayı'ndan izin alarak Şam'dan İstanbul'a dönmek üzere ayrıldı ve fiilen 4. Ordu Komutanlığı görevini terk etti. Bu ayrılışın sebebi, Falkenhayn'ın gelişiyle Cemal Paşa'nın yetkilerinin asgari düzeye indirilmiş olması ve 4. Ordu'nun rolünün gölgede kalmasıydı. Cemal Paşa'nın ayrılmasından sonra 4. Ordu tamamen Yıldırım Ordular Grubu'nun kontrolüne girdi ve yeniden teşkilatlandırıldı. Mersinli (II.) Cemal Paşa, 1917 sonundan itibaren 4. Ordu Komutanlığı'na atanarak ordunun başına geçti. Bu dönemde 4. Ordu'nun karargâhı Şam'da bulunuyor, birlikleri ise Ürdün Nehri doğusunda ve Hicaz demiryolu hattında konuşlanıyordu. 4. Ordu, Yıldırım Ordular Grubu bünyesinde 2. Kolordu (Miralay Galatalı Şevket Bey komutasında) ve 8. Kolordu'dan (Miralay Ali Fuad Bey komutasında) müteşekkildi. 1918 yılı boyunca 4. Ordu, Ürdün nehri doğusundaki cephe kesiminde İngilizlere karşı savunma faaliyetlerine devam etti; bu kapsamda 1918 Mart-Nisan aylarında Şeria Nehri'ni geçerek Amman yönüne ilerleyen İngiliz/Fransız birliklerine karşı I. ve II. Ürdün Muharebeleri icra edildi (özellikle Şunet Nimrin mevkii muharebeleri). Ne var ki Eylül 1918'de İngiliz General Allenby, Megiddo Taarruzu (Nablus Muharebesi) ile Osmanlı Yıldırım Orduları Grubu'nu kesin bir yenilgiye uğrattı. Bu saldırıda Yıldırım Ordular Grubu'nun güney kanadındaki 8. Ordu kısa sürede dağıldı, 4. Ordu ise Şeria doğusunda bir süre tutunmaya çalıştıysa da düşmanın üstün kuvveti karşısında Şam'a doğru çekilişe geçti. 1 Ekim 1918'de Şam şehri İngiliz ve Arap isyancı güçlerin eline geçtiğinde, 4. Ordu'ya bağlı kalan son unsurlar da dağılmaktaydı. Osmanlı Devleti 30 Ekim 1918'de Mondros Mütarekesi'ni imzalayarak savaştan çekildiğinde, 4. Ordu fiilen mevcut değildi.

## Cemal Paşa ve 4. Ordu Komutanlığı
Ahmed Cemal Paşa, Osmanlı Devleti'nin İttihat ve Terakki yönetimi altında yönlendirildiği 1914-1918 döneminde 4. Ordu Komutanı olarak Ortadoğu'daki Osmanlı kuvvetlerinin büyük kısmını sevk ve idare etmiştir. 4. Ordu'nun faaliyetleri, Cemal Paşa'nın askeri liderliği ve siyasi kararları ile yakından şekillenmiştir. Cemal Paşa, Ocak 1915'teki I. Kanal Harekâtı'nı bizzat komuta ederek riskli bir stratejik hamleye girişmiştir. Bu karar, Osmanlı Genelkurmayı'ndaki Alman danışmanların da teşvikiyle, İngilizlere Süveyş'te sürpriz bir darbe indirme amacı güdüyordu. Ancak harekâtın hazırlık safhasında bazı hatalar yapıldığı bugün tarihçilerce belirtilmektedir: Özellikle Sina Çölü'nün lojistik zorlukları yeterince hesaba katılmamış, ikmal ve ulaştırma planları yetersiz kalmıştır. Cemal Paşa'nın ilk kanal seferi sonrasında yaptığı değerlendirmelerde, başarısızlığın nedenlerini hem lojistik eksikliklere hem de beklenen yerel destek hareketinin olmayışına bağladığı görülür. Gerçekten de Paşa, sefer sırasında Mısır'daki Arap ve Müslüman ahaliye güvendiğini, onların Osmanlı ordusunu kurtarıcı olarak karşılayacağını düşündüklerini; ancak bu beklentinin gerçekleşmediğini ifade etmiştir. Bir diğer stratejik hata, Sina Çölü gibi zor bir arazide taarruz için gereken nakliye araçları ve su temini hususunda yaşanmıştır. Bu noktada Cemal Paşa, Teşkilat-ı Mahsusa mensuplarını seferber ederek yerel kaynaklardan deve kolları ve kılavuzlar temin etmeye çalışmış, hatta Hicaz bölgesinden 22. Piyade Tümeni'ni Kanal harekâtına çekebilmek için girişimde bulunmuştur. Tüm bu çabalara rağmen, Süveyş Kanalı'na yönelik taarruzlar stratejik başarı elde edememiştir.

Cemal Paşa'nın liderlik tarzı, askerî alanda disiplinli ve kararlı, siyasi alanda ise otoriter bir profil çizmiştir. 4. Ordu komutanı sıfatıyla aynı zamanda Suriye bölgesinin genel valisi de olan Cemal Paşa, bölgede hem askeri hem sivil idareyi denetimi altına aldı. Başlangıçta Arap ileri gelenlerine karşı uzlaşı ve kazanma politikası izleyen Cemal Paşa, bölgedeki Arap aşiret ve şeyhlerine mektuplar gönderip hilafet ve vatan savunması vurgusu yaparak onları Osmanlı davasına bağlı tutmaya çalışmıştır. Hatta Şam'daki aydınlarla toplantılar düzenleyip Arap edebiyatı ve tarihini öven etkinliklere katılarak bir gönül alma siyaseti gütmüştür. Ancak 1916 yılında Mekke Emiri Şerif Hüseyin'in isyanı patlak verip İngiliz destekli Arap Ayaklanması başlayınca, Cemal Paşa yönetimi çok daha sert tedbirlere başvurmuştur. Özellikle 1915-1916 yıllarında Cemal Paşa, Osmanlı yönetimine karşı gizli faaliyetlerde bulunduğundan şüphelendiği Arap milliyetçi çevrelerine mensup kişileri Divan-ı Harp önüne çıkarmıştır. Sonuçta, 21 kişinin idamı ile neticelenen yargılamalar yapıldı; 1916 yılı Mayıs ayında Beyrut ve Şam'da Osmanlı'dan bağımsızlık isteyen 11 Arap milliyetçisi önde gelen, halka açık şekilde idam edildi. Cemal Paşa'nın bu sert uygulamaları nedeniyle bölge halkı kendisine tepki gösterdi ve yerel halk arasında Paşa'ya “Kasap Cemal”, “El-Cezzar” (Kasap) veya “Saffah Cemal” (Kan dökücü) gibi lakaplar takıldı. Bu durum, Cemal Paşa’nın Arap vilayetlerinde zalim bir yönetici olarak anılmasına yol açmış, Osmanlı yönetimine karşı Arap milliyetçiliğinin daha da güçlenmesine zemin hazırlamıştır.

Stratejik kararlar bakımından Cemal Paşa’nın en tartışmalı rolü, Filistin cephesinin elde tutulması konusunda yaşanmıştır. 1917’de Enver Paşa’nın Alman komutanlar eşliğinde hazırladığı Yıldırım Ordular Grubu planına Cemal Paşa başlangıçta karşı çıktı. Filistin Cephesi’ndeki mevcut durumu iyi bilen Cemal Paşa, Falkenhayn’ın komutasına girmenin ve kuvvetlerinin bir kısmının Irak’a kaydırılmasının cepheyi tehlikeye atacağını düşünüyor ve bu görüşünü güçlü şekilde savunuyordu. Nitekim Mustafa Kemal Paşa ile birlikte, eldeki sınırlı kuvvetlerin Şam-Halep hattında toplu tutulup ihtiyaca göre cepheye sevkinin en doğru savunma stratejisi olduğunu dile getirdiler. Ancak Enver Paşa, Alman müttefiklerine güvenerek Falkenhayn’ı yetkilendirdi ve Cemal Paşa’yı devre dışı bıraktı. Bu gelişme üzerine Cemal Paşa’nın yetki alanı sadece nominal olarak Suriye ve Batı Arabistan bölgeleriyle sınırlandırıldı. Fiilen 4. Ordu lağvedilip Yıldırım Ordular Grubu’na bağlanınca, Cemal Paşa kendisine gösterilen “Suriye ve Batı Arabistan Orduları Genel Komutanlığı” unvanının bir yetki içermeyen, sembolik bir görev olduğunu görerek büyük bir hayal kırıklığı yaşadı. Neticede 1917 sonlarında İstanbul'a dönme kararı aldı ve cepheden ayrıldı. Bu ayrılış, Osmanlı'nın Filistin ve Suriye'deki savunmasının Alman generallerine bırakılması anlamına geldi.

Özetle, Cemal Paşa'nın 4. Ordu komutanlığı döneminde aldığı kararlar Osmanlı Devleti'nin Ortadoğu'daki kaderini önemli ölçüde etkilemiştir. Süveyş Kanalı'na yönelik cüretkâr ancak başarısız harekâtlar, Filistin'de son ana kadar direnme çabası, stratejik önceliklere dair üst yönetimle yaşadığı anlaşmazlıklar ve bölgede uyguladığı sert idari tedbirler, Cemal Paşa'nın liderlik mirasının parçalarıdır. Onun komutasındaki 4. Ordu, 1914-1917 arasında İngiliz ilerleyişini bir süre duraklatarak Osmanlı'nın güney cephelerini savunmuş; ancak sonuçta gerek askeri üstünlük farkı, gerek iç cephede yaşanan isyanlar ve ikmal sıkıntıları nedeniyle başarısızlığa uğramıştır. 4. Ordu, Cemal Paşa döneminde Ortadoğu'da Osmanlı varlığının son büyük savunma gücü olarak tarihe geçmiş; Cemal Paşa'nın şahsında ise hem cesur bir kumandanın hem de tartışmalı bir yöneticinin izlerini bırakmıştır.

### Kasım 1914 Savaş Düzeni
Kasım 1914'te ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Suriye)
** 8. Kolordu
*** 23. Tümen
*** 25. Tümen
*** 27. Tümen
** 12. Kolordu
*** 35. Tümen
*** 36. Tümen

### Nisan Sonu 1915 Savaş Düzeni
Nisan Sonu 1915'te 8. Tümen ve 10. Tümen 8. Kolordu'ya bağlandı.

### Yaz Sonu 1915, Ocak 1916 Savaş Düzeni
Yaz Sonu 1915, Ocak 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
** 8. Kolordu
*** 23. Tümen
*** 24. Tümen
*** 27. Tümen
** 12. Kolordu
*** 41. Tümen
*** 42. Tümen
*** 46. Tümen

### Ağustos, Aralık 1916 Savaş Düzeni
Ağustos ve Aralık 1916'da ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
** 13. Kolordu
*** 3. Tümen
*** 23. Tümen
*** 24. Tümen
*** 27. Tümen
** 12. Kolordu
*** 41. Tümen
*** 42. Tümen
*** 43. Tümen
*** 46. Tümen

### Ağustos 1917 Savaş Düzeni
Ağustos 1917'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Suriye-Filistin)
*** 3. Süvari Tümeni
** 8. Kolordu
*** 48. Tümen
** 12. Kolordu
*** 23. Tümen
*** 44. Tümen
** 15. Kolordu
*** 43. Tümen
** 20. Kolordu
*** 16. Tümen
*** 54. Tümen
** 22. Kolordu
*** 3. Tümen
*** 7. Tümen
*** 53. Tümen

### Ocak, Haziran 1918 Savaş Düzeni
Ocak ve Haziran 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Cemal Paşa komutasında) (Suriye-Batı Arabistan)
** 8. Kolordu (Ali Fuad Bey komutasında)
*** 43. Tümen
*** 48. Tümen
** 12. Kolordu
*** 23. Tümen
*** 41. Tümen
*** 44. Tümen
** Hicaz Kolordusu
*** 58. Tümen
*** Geçici Piyade Tümeni x 3

### Eylül 1918 Savaş Düzeni
Eylül 1918'de ordu, aşağıdaki şekilde yapılandırıldı:
* Dördüncü Ordu (Mirliva Mersinli Cemal Paşa)
** 2. Kolordu (Miralay Galatalı Şevket Bey)
*** 62. Tümen
*** Geçici Tümen x 3
** Ürdün Grubu
*** 24. Tümen
*** 3. Süvari Tümeni
** 8. Kolordu (Miralay Yasin Hilmi Bey)
*** 48. Tümen
*** Umman Geçici Tümeni

## Kaynakça

### Dipnot

### Alıntı
* Drury, Ian. *The Russo-Turkish War 1877*. Osprey Publishing, 1999, s. 35.
* Salname-i Askeriye 1326 (1908-1909). Matbaa-i Askeriye, 1909. Osmanlı Ordusu yıllığı.
* Erickson, Edward J. *Ordered to Die: A History of the Ottoman Army in the First World War*. Greenwood, 2001. (Osmanlı ordusunun WWI teşkilatı)
* Edward J. Erickson J. *A Military History of the Ottomans*, Praeger, 2009.
* T.C. Genelkurmay ATASE. *Birinci Dünya Harbi’nde Türk Harbi: Irak-İran Cephesi 1914-1918*, Cilt III/1. Genelkurmay Basımevi, 1979. (Irak cephesi için resmi tarih)
* T.C. Genelkurmay Başkanlığı, *Balkan Harbi, 1912-1913: Harbin Sebepleri, Askerî Hazırlıklar ve Osmanlı Devletinin Harbe Girişi*, Genelkurmay Basımevi, 1970.
* T.C. Genelkurmay Başkanlığı, *Askerî Tarih Belgeleri Dergisi*, Sayı 43, Ankara, 2009.
* Avcı, Orhan. *Irak’ta Türk Ordusu (1914-1918)*. Vadi Yayınları, 2004. (Irak cephesinde Osmanlı kuvvetleri)
* Yılmaz, Sait. “Cemal Paşa, Kanal Harekâtı ve Gazze.” (Akademik makale)
* Atabey, Figen. “100. Yılında Filistin’in Kaybı Belgeler Işığında Genel Bir Değerlendirme.” *TTK Yayınları*, 2018. (Filistin cephesinin kaybı üzerine)
* Suriye-Filistin Cephesi (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)
* Cemal Paşa (Vikipedi Türkçe). (Genel bilgi amaçlı)
* Hamaset Dergisi. “93 Harbi’nde Kars’ın Düşüşü.” (Tahlil yazısı)
* Fikret Sarıcaoğlu, *II. Meşrutiyet Döneminde Osmanlı Askerî Reformları*, Atatürk Araştırma Merkezi Yayınları, Ankara, 2005.
* William L. Cleveland, *A History of the Modern Middle East*, Westview Press, 2004.
* Justin McCarthy, *The Ottoman Peoples and the End of Empire*, Oxford University Press, 2001.