Uzay aracı

**Uzay aracı** veya **uzay gemisi**, dış uzayda uçmak ve faaliyet göstermek üzere tasarlanmış bir araçtır. Uzay araçları; iletişim, Dünya gözlemi, meteoroloji, seyrüsefer, uzay kolonizasyonu, gezegen araştırmaları ile insan ve yük taşımacılığı dahil olmak üzere çeşitli amaçlar için kullanılır. Tek kademeli yörünge araçları dışındaki tüm uzay araçları kendi başlarına uzaya çıkamazlar ve bir fırlatma aracına (taşıyıcı roket) ihtiyaç duyarlar.

Bir yörünge altı uzay uçuşunda araç uzaya çıkar ve ardından tam bir Dünya yörüngesine oturmak için yeterli enerji veya hız kazanamadan yüzeye geri döner. Yörüngesel uzay uçuşlarında ise uzay araçları Dünya'nın veya diğer gök cisimlerinin etrafında kapalı yörüngelere girer. İnsanlı uzay uçuşları için kullanılan uzay araçları yalnızca fırlatılıştan itibaren veya yörüngedeki uzay istasyonlarından aldıkları mürettebatı ya da yolcuları taşırken, robotik uzay görevleri için kullanılanlar ise otonom veya telerobotik olarak çalışır. Bilimsel araştırmaları desteklemek için kullanılan robotik uzay araçları uzay sondalarıdır. Bir gezegensel cismin yörüngesinde kalan robotik uzay araçları ise yapay uydulardır. Bugüne kadar, *[[Pioneer 10]]* ve *[[Pioneer 11|11]]*, *[[Voyager 1]]* ve *[[Voyager 2|2]]* ile *[[New Horizons]]* gibi yalnızca birkaç yıldızlararası sonda Güneş Sistemi'ni terk eden yörüngeler üzerindedir.

Bazı yörüngesel uzay araçları geri kazanılabilir, fakat çoğu geri kazanılamaz. Geri kazanılabilir uzay araçları, Dünya'ya geri dönüş yöntemlerine göre kanatsız uzay kapsülleri ve kanatlı uzay uçakları olarak alt gruplara ayrılabilir. Geri kazanılabilir uzay araçları, SpaceX Dragon ve Space Shuttle yörünge araçları gibi tekrar veya birkaç kez fırlatılabilen (yeniden kullanılabilir) ya da Soyuz gibi tek kullanımlık olabilir. Son yıllarda daha fazla uzay ajansı yeniden kullanılabilir uzay araçlarına yönelmektedir.

İnsanlık uzay uçuşunu başarmıştır, fakat yalnızca birkaç ülke yörüngesel fırlatma teknolojisine sahiptir: Rusya (Roskosmos), Amerika Birleşik Devletleri (NASA), Avrupa Uzay Ajansı (ESA) üye devletleri, Japonya (JAXA), Çin (CNSA), Hindistan (ISRO), Tayvan (TSA), İsrail (ISA), İran (ISA) ve Kuzey Kore (NADA). Ayrıca birkaç özel şirket devlet kurumlarından bağımsız olarak yörüngesel fırlatma teknolojisini geliştirmiştir veya geliştirmektedir. Bu tür şirketlerin iki önde gelen örneği SpaceX ve Blue Origin'dir.

## Tarihçe

Alman yapımı bir V-2, 1944 yılının Haziran ayında o zamanlar hala Almanya sınırlarında olan Doğu Prusya'nın Peenemünde kentinde fırlatıldıktan sonra 189&nbsp;km yüksekliğe erişince tarihteki ilk uzay aracı olmuştur. Sputnik 1 uzay aracı ise yapılmış ilk yapay uydudur. 4 Ekim 1957 tarihinde Sovyetler Birliği tarafından eliptik bir Alçak Dünya yörüngesine fırlatılmıştı. Fırlatma, yakın gelecekte erişilecek olan yeni politik, askeri, teknolojik ve bilimsel gelişmelerin habercisiydi; Sputnik fırlatılışı tek başına bir olay olmasına rağmen, Uzay çağının başlangıcını işaret etmektedir. Teknolojik bir "ilk" olarak sahip olduğu değerin yanında, Sputnik 1 ayrıca, uydunun yörüngesindeki değişiklerinin ölçülmesi yoluyla atmosferin üst katmanının yoğunluğunun tanımlanmasına katkıda bulunmuştur. Ayrıca iyonosfer'deki radyo-sinyal dağılımı hakkında da veri sağlamıştır. Yapay uydunun sahte gövdesindeki basınçlı nitrojen sayesinde, ilk kez meteoroid-saptama (ing: , Dünya'ya düşen gök taşlarıyla karıştırmayınız.) fırsatı elde edilmiştir. Sputnik 1 uydusu Uluslararası Jeofizik Yılı adlı proje kapsamında, o zamanki  Kazak SSC sınırları içerisinde bulunan Gagarin'in Başlangıcı (ing: ) isimli fırlatma sahasındaki 5 numaralı Tyuratam alanından (İngilizce: 5th Tyuratam range) fırlatılmıştır. Uydu saatte 29 000 kilometre (18 000&nbsp;mi) hızla yol almış, bir tam yörüngeyi 96.2 dakikada tamamlamış ve 20.005 ve 40.002&nbsp;MHz frekanslarında radyo sinyalleri yaymıştır.

Sputnik 1, Dünya etrafında yörüngeye oturan ilk uzay aracı olmasına rağmen, diğer insan yapımı nesneler Sputnik 1 uydusundan daha önce 100&nbsp;km yüksekliğe ulaşmayı başarmıştır. Bu yüksekliğe erişen uçuşlar, Uluslararası Havacılık Federasyonu tarafından uzay uçuşu olarak sayılmaktadır. Bu yüksekliğe ayrıca Karman hattı da denmektedir. Özellikle, 1940'larda  V-2 roketleri için çeşitli test fırlatmaları (ing: ) gerçekleştirilmiştir ve bu fırlatmalardan bazılarında roket 100&nbsp; km üzerinde bir yüksekliğe erişmiştir.

## Uzay aracı türleri

### İnsanlı uzay aracı

2016 yılı itibarıyla sadece üç ulus insanlı uzay aracı uçuşu gerçekleştirmiş durumdadır: SSCB/Rusya, ABD ve Çin.
İlk  insanlı uzay aracı olan Vostok 1, 1961 yılında Sovyet kozmonot Yuri Gagarin'i uzaya taşımış ve Dünya etrafındaki yörüngede bir tam dönüş gerçekleştirmiştir. Vostok uzayaracı  kullanmış olan başka beş farklı insanlı uzay aracı  görevi daha olmuştur. Tarihteki ikinci insanlı uzay aracına ''Freedom 7'' adı verilmişti ve bu araç 1961 yılında yörünge-altı uzay uçuşu (ing:) sırasında Alan Shepard isimli Amerikan astronotunu 187&nbsp;km civarı bir yüksekliğe çıkarmıştır. Daha sonrasında Mercury uzay aracı kullanılarak beş insanlı uzay aracı görevi daha gerçekleştirilmiştir.

Diğer Sovyet insanlı uzay araçları arasında Voskhod, Soyuz ile Salyut ve *[[Mir]]* insanlı Uzay istasyonları bulunmaktadır. Diğer Amerikan insanlı uzay araçları arasında  ise Gemini uzay aracı, Apollo uzay aracı, Skylab uzay istasyonu ile üzerinde ESA'ya ait Spacelab uzay istasyonu modülü sabitlenmiş olan Uzay Mekiği uçağı (Uzay Mekiği'nin uzay uçağı bileşeni, İngilizce:) ve ABD yapımı olan ve özel  sektöre ait Spacehab uzay istasyonu modülü bulunmaktadır. Çin ise Shuguang (İngilizce: ) uzay aracını geliştirmiş ancak bu araçla hiç uçuş gerçekleştirmemiştir. Şu sıralarda ise  Shenzhou uzay aracı kullanılmaktadır (ilk insanlı uçuşu 2003 yılında gerçekleşmiştir).

Uzay mekiği dışındaki kurtarılabilir (İngilizce: recoverable) insanlı yörüngesel uzay araçları, şimdiye kadar hep uzay kapsülü (ing:) türünde olmuştur.


File:Vostok_Spacecraft_Diagram.svg |alt= Vostok kapsülünün çizimi|Sovyet Vostok Kapsülü
File:NASA spacecraft comparison.jpg |alt=Mercury, Gemini kapsülleri ile Apollo uzay aracının, fırlatma roketleriyle birlikte çizimleri|Amerikan Mercury, Gemini ve Apollo uzay araçları
File:Voskhod 1 and 2.svg |alt=Voskhod kapsüllerinin çizimi|Sovyet Voskhod (Vostok türevi)
File:Soyuz 7K-OK(A) drawing.svg |alt=Soyuz 7K-OK(A) çizimi |1967 Sovyet/Rus Soyuz uzay aracı
File:Post S-7 Shenzhou spacecraft.png |alt=Shenzhou uzay aracının çizimi|Çin yapımı Shenzhou


2000 yılından beridir mürettebat bulunduran Uluslararası Uzay İstasyonu, Rusya, ABD, Kanada ve birkaç diğer devlet arasında yürütülen bir ortak girişimdir.

#### Uzay uçakları

Tekrar-kullanılabilir türdeki araçların bazıları sadece insanlı uzay uçuşu için tasarlanmıştır ve bunlar genellikle "uzay uçağı" olarak adlandırılırlar. Bunun ilk örneği, 1960'larda 100&nbsp;km yüksekliğe ulaşan iki adet insanlı uçuş gerçekleştirmiş olan, X-15 isimli uzay uçağıdır. Tekrar-kullanılabilir türdeki ilk uzay aracı olan X-15, 19 Temmuz 1963 tarihinde yörünge-altı doğrultuda (ing: sub-orbital trajectory) havada fırlatılmıştır (ing:air-launch).
 
Kısmi olarak tekrar-kullanılabilir türdeki ilk yörüngesel, kapsül-olmayan kanatlı uzay aracı olan Uzay mekiği, ABD tarafından, Yuri Gagarin'nin uçuşunun 20. yıl dönümüne denk gelen 12 Nisan 1981 tarihinde fırlatılmıştır. Uzay mekiği döneminde, altı adet mekik/yörüngezer (ing:orbiter) üretilmiştir. Bunların hepsi atmosfer içinde uçurulmuşken  sadece beşi uzayda uçurulmuştur. *[[Enterprise Uzay Mekiği|Enterprise]]* mekiği sadece yere yaklaşma ve iniş testleri için kullanılmış olup testler sırasında Boeing 747 SCA (ing:) üstünde hedef yüksekliğe taşınarak fırlatılmış, havada  süzülerek, Edwards Hava Üssündeki motorsuz iniş (ing:) noktasına iniş yapmıştır. Uzaya çıkan ilk Uzay Mekiği *[[Columbia (uzay aracı)|Columbia]]* olmuştur; ardından  sırasıyla *[[Challenger Uzay Mekiği|Challenger]]*, *[[Discovery Uzay Mekiği|Discovery]]*, *[[Atlantis Uzay Mekiği|Atlantis]]* ve *[[Endeavour Uzay Mekiği|Endeavour]]* mekikleri uzaya çıkmıştır. *Endeavour* mekiği; 1986 yılı Ocak ayında meydana gelen bir kaza (ing: )  sırasında kaybedilen  *Challenger* mekiğinin yerine üretilmiştir. *Columbia* mekiği ise 2003 yılının Şubat ayında atmosfere tekrar girişi  sırasında  parçalarına ayrılmıştır.

İlk otomatik ve kısmi olarak tekrar-kullanılabilir uzay aracı olan ''Buran''- sınıfı uzay mekiği SCCB tarafından 15 Kasım 1988 tarihinde fırlatılmıştır ancak bu mekik sadece bir uçuş gerçekleştirmiş olup o uçuş da insansız olmuştur. Bu uzay uçağı bir mürettebat için tasarlanmıştı ve büyük ölçüde ABD'nin Uzay Mekiğini andırıyordu ancak atılabilir hızlandırıcıları sıvı yakıt kullanıyordu, Buran'ın ana motorları American Mekiğinde dış tankların olduğu yere denk gelmekteydi ve fırlatma sırasında kullanılmıyorlardı. Sermaye azlığı, Sovyetler Birliği'nin dağılmasının yarattığı karışık durum, Buran mekiğinin daha sonraki uçuşlarını engellemiştir. Uzay Mekiği ise, gerekli durumlarda atmosfere otomatik olarak tekrar girebilecek hale getirilmiştir.

George W. Bush tarafından 2004 yılında duyurulan "Uzay Araştırmaları için Vizyon" (İngilizce: ) planı çerçevesinde, Uzay Mekiği programı 2011 yılında; uzun yıllardır kullanılıyor olması, program maliyetinin uçuş başına bir milyar doların üzerinde bir rakama ulaşması gibi sebeplerden ötürü emekli edilmiştir/durdurulmuştur. Mekiğin insan taşıyıcı rolünün SpaceX'e ait Dragon V2 ve Boeing'e ait CST-100 Starliner uzay araçlar tarafından, 2017'den daha geç olmamak üzere, doldurulması beklenmekteydi. Mekiğin ağır kargo taşıyıcı rolünün ise Space Launch System ve SpaceX'in Falcon Heavy roketi gibi harcanabilir roket sistemleri tarafından doldurulması beklenmekteydi.

Scaled Composites (İngilizce: ) şirketine ait SpaceShipOne tekrar-kullanılabilir bir yörüngesel uzay uçağı'ydı ve 2004 yılında art arda uçuşlarda Mike Melvill ve Brian Binnie isimli pilotları taşıyarak Ansari X Prize adlı yarışmayı kazanmıştır. The Spaceship Company (İngilizce: , 'Scaled Composites' ve 'Virgin Galactic' ortak girişimi) şirketi; SpaceShipOne uçağının ardılı olan SpaceShipTwo uzay uçağını üretecektir. SpaceShipTwo uçaklarından oluşan ve Virgin Galactic şirketi tarafından işletilecek olan bir filonun 2014 yılında yolcu taşıyarak ticari uçuşlara (ing: ) başlaması planlanıyordu ancak VSS Enterprise kazası (İngilizce: ) sonrasında bu plan ertelenmiştir.

### İnsansız uzay araçları

(İngilizce: )
(İngilizce: )
(İngilizce: )
(İngilizce: )
(İngilizce: )
(İngilizce: )
(İngilizce: )
 

Mariner 10 uzay aracının Venüs gezegeninden sonraki doğrultusunun gösterimi|bağlantı=Special:FilePath/Mariner_10's_encounter_with_Venus_(diagram).jpg

#### İnsanlı araç olarak tasarlanmış ancak sadece insansız olarak uçurulmuş uzay araçları
* Zond/L1 - Ay yakın-geçiş (ing:flyby) kapsülü
* L3 - kapsül ve Ay iniş modülü
* TKS - kapsül (ing:)
* ''Buran''-sınıfı mekik - Sovyet mekiği

#### Yarı-insanlı - insanlı (Uzay istasyonu ya da bir bölümü)
* Progress - insansız SSCB/Rusya kargo uzay aracı (İngilizce: )
* TKS - insansız SSCB/Rusya kargo uzay aracı ve uzay istasyonu modülü
* Otomatik Transfer Aracı (İngilizce: ) - insansız, ESA kargo uzay aracı.
* H-II Transfer Aracı (ing: ) - insansız, Japon kargo uzay aracı
* SpaceX Dragon - insansız ticari uzay aracı
* Tianzhou 1 (uzay aracı) - Çin'in insansız uzay aracı

#### Dünya yörüngesindeki uydular
* Explorer 1 - ilk ABD yapay uydusu (İngilizce: )
* SCORE Projesi - ilk iletişim uydusu
* SOHO - L1 noktası yakınında Güneş yörüngesinde yol alır.
* Sputnik 1 - dünyanın ilk yapay uydusu
* Sputnik 2 - yörüngeye çıkarılan ilk hayvan (Laika)
* Korabl-Sputnik 2 - yörüngeden dönen ve kurtarılan ilk kapsül (ing: , öncül programı:Vostok) - gönderilen hayvanlar sağ kurtarılmıştır.
* Syncom - yer eşzamanlı yörüngesine yerleştirilen ilk iletişim uydusu (ing: )
* Hubble Uzay Teleskobu - 2018 itibarıyla en büyük yörüngesel 'gözlemevi' (gözlem aracı)
* X-37 - uzay uçağı (ing:)

#### Ay sondaları
* Clementine sondası - Bir ABD Deniz Kuvvetleri görevi olarak, Ay'ın yörüngesinde hareket etmiştir ve algılayıcıları sayesinde kutuplardaki hidrojeni keşfetmiştir
* Kaguya Japon yapımı Ay yörüngezeri (ing:orbiter)
* Luna 1 - İlk Ay-yakın geçişi
* Luna 2 - Ay yüzeyine ilk çarpma
* Luna 3 - Ay'ın uzak tarafının ilk görüntüleri
* Luna 9 - Ay yüzeyine yapılan ilk yumuşak iniş
* Luna 10 - İlk Ay yörüngezeri (ing:orbiter)
* Luna 16 - Ay'dan insansız olarak ilk kez toprak örneği geri getirilmesi
* Lunar Orbiter programı - çok başarılı bir şekilde Ay'da haritalama yapmış olan uzay araçları serisi (ing:)
* Lunar Prospector - Ay kutuplarındaki hidrojenin onaylanmış/kesinleşmiş algılanması (ing:)
* Ay Keşif Yörüngezeri - Güvenli iniş noktalarını bulup tanımlamakta ve Ay kaynaklarının konumlarını bulmaktadır. (ing:Lunar Reconnaissance Orbiter)
* Lunokhod - Sovyet Ay robotik keşif aracı ailesi (ing:robotic rovers) (ing:)
* SMART-1 - Avrupa Uzay Ajansı (ESA) - Ay yüzeyine çarpma (ing:)
* Surveyor - ABD'nin ilk yumuşak iniş aracı (ing:)
* Chang'e 1 - Çin'in Chang'e isimli Ay görevi
* Chang'e 2 - Çin'in Chang'e isimli Ay görevi
* Chang'e 3 - Çin'in Chang'e isimli Ay görevi
* Chandrayaan-1 - Hindistan'ın ilk Ay görevi (ing:)

#### Gezegen sondaları
* Akatsuki Japon yapımı  bir Venüs yörüngezeri (ing:orbiter)
* *[[Cassini-Huygens]]* - ilk Satürn yörüngezeri (ing:orbiter) ve Titan iniş aracı/sondası
* ''Curiosity'' keşif aracı/gezgini - NASA tarafından 2012 yılında Mars gezegenine gönderilen keşif aracı
* ''Galileo'' - ilk Jüpiter yörüngezeri (ing:orbiter) ve alçalış/iniş sondası
* IKAROS Japon yapımı - güneş yelkeni türündeki ilk uzay aracı
* Mariner 4 - ilk Mars yakın geçişi (ing:flyby), Mars gezegeninin yakın ve yüksek çözünürlüklü ilk görüntüleri (ing:)
* Mariner 9 - ilk Mars yörüngezeri (ing:)
* Mariner 10 - ilk Merkür yakın geçişi (ing:flyby), ilk yakın görüntüler
* Mars Exploration Rover - Mars keşif aracı/gezgini (ing:rover)
* Mars Express - Mars yörüngezeri (ing:)
* Mars Global Surveyor - Mars yörüngezeri (ing:orbiter)
* Mars Orbiter Mission - Hindistanın ilk gezegenlerarası sondası.
* Mars Reconnaissance Orbiter - gelişmiş iklim, görüntüleme, yüzey-altı radarı ve telekomünikasyon özelliklerine sahip bir Mars yörüngezeri (ing:orbiter)
* *[[MESSENGER (uzay sondası)|MESSENGER]]* - ilk Merkür yörüngezeri (ing:orbiter) (varış tarihi:2011)
* Mars Pathfinder - bir Mars iniş aracı ve keşif aracı/gezgini
* *[[New Horizons]]* - ilk Plüton yakın geçişi (varış tarihi:20115)
* *[[Pioneer 10]]* - ilk Jüpiter yakın geçişi, ilk yakın görüntüler
* *[[Pioneer 11]]* - ikinci Jüpiter yakın geçiş ve ilk Satürn yakın geçiş (Satürn'ün ilk yakın görüntüleri)
* Pioneer Venüs projesi - ilk Venüs yörüngezeri (ing:orbiter) ve iniş aracı (ing:)
* Vega 1 - Venüs atmosferine balon bırakılması ve iniş aracı (Vega 2 ile ortak görev), ana uzay aracı Halley kuyruklu yıldızı'na yakın geçiş yapmak üzere yoluna devam etmiştir
* Venera 4 - başka bir gezegene ilk yumuşak iniş (Venüs) (ing:)
* Viking 1 - Mars'a ilk yumuşak iniş
* *[[Voyager 2]]* - Jüpiter yakın geçişi, Satürn yakın geçişi ile Neptün  ve Uranüs gezegenlerine ilk yakın geçiş ve görüntüleri.

#### Diğer - derin uzay

* Cluster programı (ing:)
* Deep Space 1 - çvr: 'Derin Uzay 1' (ing:Deep Space 1)
* *[[Deep Impact (uzay aracı)|Deep Impact]]*
* *[[Genesis (uzay aracı)|Genesis]]* (ing:**')
* ''[[Hayabusa]]''
* [[NEAR Shoemaker|Dünya'ya yakın Asteroitle Randevu]] (ing: )
* ''[[Stardust (uzay aracı)|Stardust]]''
* [[STEREO (Uzay misyonu)|STEREO]] - [[Helyosfer|Heliosfer]] ve Güneş algılayıcısı; Güneşin tamamının ilk görüntüleri
* [[Wilkinson Microwave Anisotropy Probe|WMAP]]

====En hızlı uzay aracı====
* [[Helios (uzay aracı)|Helios]] I ve II ''Güneş Sondaları'' (252,792&nbsp;km/saat -  157,078 mil/saat)

====Güneş'ten en uzaktaki uzay araçları====
* ''[[Pioneer 10]]'' - 2016 Ocak ayı itibarıyla yaklaşık 114.07 [[Astronomik birim|AU]] mesafede bulunmaktadır ve Güneş Sisteminin dışında doğru yılda ortalama 2.54 AU kadar yol almaktadır
* ''[[Pioneer 11]]'' - 2015 Temmuz ayı itibarıyla yaklaşık 111.4 [[Astronomik birim|AU]] mesafede bulunmaktadır ve Güneş Sisteminin dışında doğru yılda ortalama 2.4 AU kadar yol almaktadır
* ''[[Voyager 1]]'' - 2016 Ağustos ayı itibarıyla yaklaşık 135.7 [[Astronomik birim|AU]] mesafede bulunmaktadır ve Güneş Sisteminin dışında doğru yılda ortalama 3.6 AU kadar yol almaktadır
* ''[[Voyager 2]]'' - 2016 Ağustos ayı itibarıyla yaklaşık 111.4 [[Astronomik birim|AU]] mesafede bulunmaktadır ve Güneş Sisteminin dışında doğru yılda ortalama 3.3 AU kadar yol almaktadır

===Kaynak kesintisi yaşayan ve iptal edilen programlar===


====İnsanlı uzay araçları====
* Çin'in [[Shuguang (uzay aracı)|Shuguang]] kapsül projesi (ing:[[Shuguang (uzay aracı)|Shuguang]])
* Sovyetlere ait [[Soyuz Kontakt]] kapsül projesi
* Sovyetlere ait [[Almaz]] uzay istasyonu projesi
* ABD'nin [[MOL Programı|İnsanlı Yörünge Laboratuvarı]] -  uzay istasyonu
* ABD'nin [[Altair (uzay aracı)|Altair]] - Ay iniş aracı (ing: )

====Çok aşamalı uzay uçakları====
* ABD'nin [[Boeing X-20 Dyna-Soar|X-20]] uzay uçağı projesi (ing:[[Boeing X-20 Dyna-Soar|Boeing X-20]])
* Sovyet [[Mikoyan-Gurevich MiG-105|Sarmal]] mekik  programı(ing:)
* Sovyet /Rus [[Buran programı|''Buran''-sınıfı mekik]] programı
* ESA'ya ait [[Hermes (uzay aracı)|Hermes]] mekiği  projesi (ing: )
* [[Kliper]] Rus yarı-mekik/yarı-kapsül projesi
* Japonya'ya ait [[HOPE-X]] mekik projesi
* Çin'in [[Shuguang (uzay aracı)|Shuguang]] programı kapsamındaki [[Project 921-3]] mekik projes i(ing:[[Shuguang (uzay aracı)|Shuguang]])

====[[Tek-aşamada-yörüngeye-ulaşan]] uzay uçakları====
(ing:)
* İngiliz uzay ve havacılık - [[HOTOL]] (ing:)
* ESA'ya ait [[Hopper (uzay aracı)|Hopper]] Yörüngezeri (ing:  Orbiter)
* ABD'ye [[McDonnell Douglas DC-X|DC-X]] 'Delta Clipper' (ing: )
* ABD'ye ait  [[Rotary Rocket|Roton]] Pervaneli-Hibrit (ing: )
* ABD'ye ait [[VentureStar]] (ing:)

==Geliştirilmekte olan uzay araçları==

===İnsanlı===
* (ABD-NASA) [[Orion (uzay aracı)|Orion Çok-Amaçlı Mürettebat Aracı]] - kapsül
* (ABD -SpaceX) [[Dragon 2]] - kapsül (ing:[[Dragon 2]])
* (ABD -Boeing) [[CST-100 Starliner]] - kapsül (ing:)
* (ABD -[[Sierra Nevada Corporation]]) [[Dream Chaser (uzay aracı)|Dream Chaser]] - yörüngesel [[uzay uçağı]] (ing:[[Dream Chaser]])
* (ABD -[[The Spaceship Company]]) [[SpaceShipTwo]] yörünge-altı (ing:sub-orbital) [[uzay uçağı]] (ing: )
* (ABD -Blue Origin) [[New Shepard]] tekrar-kullanılabilir fırlatma sistemi - [[VTVL]] kapsül (ing:[[New Shepard]] - )
* (ABD -XCOR) [[XCOR Lynx]]  roket-uçak - yörünge-altı uzay uçağı
*  Çin-Shenzhou 3 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 4 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 5 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 6 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 7 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 8 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 9 uzay aracı Kargo
*  Çin - Shenzhou 10 uzay aracı Kargo
* (Hindistan - DRDO) [[Avatar RLV]] -geliştirme aşamasında, ilk gösteri uçuşunun 2015 yılı içerisinde olması planlanıyordu (ing:)
* (Hindistan -ISRO) ISRO Yörüngesel Aracı - kapsül (ing:)
* (Hindistan -ISRO) [[RLV Programı|RLV Teknoloji Programı]] - uzay aracı (ing:)
* [[SpaceX]] [[SpaceX tekrar-kullanılabilir fırlatma sistemi geliştirme programı|tekrar-kullanılabilir roket]] ([[BFR|Big Falcon Roketi]]) (ing: - )
* (Rusya - RKA) [[Federation (uzay aracı)|Federation]] - kapsül (ing: )
* (Avrupa - ESA)  [[Gelişmiş Mürettebat Taşıma Sistemi]] - kapsül (ing:)
* (Iran Uzay Ajansı) [[Iran Uzay Ajansı|Yörüngesel Araç]]  - kapsül (ing: )

===İnsansız===
* Çin ''Shenzhou 1'' (uzay aracı) Kargo
* Çin ''Shenzhou 2'' (uzay aracı) Kargo
* [[CNES]] Mars Netlander
* [[Cygnus (uzay aracı)|Cygnus]] - [[Uluslararası Uzay İstasyonu|UUİ]]'ye kargo taşınması (ing:)
* ''[[Darwin ( uzay aracı )|Darwin14]]'' ESA sondası
* [[James Webb Uzay Teleskobu|James Webb Uzay Teleskopu]] - 2019 içinde olması planlanmış olan fırlatmanın 2020 Mayıs ayına ertlenmesi gündemde.
* [[Mars 2020]] keşif robotu (ing:[[Mars 2020|Mars 2020 rover]])
* [[Reaction Engines Limited]] şirketi tarafından geliştirilmekte olan [[Skylon (uzay aracı)|Skylon]] uzay aracı - (ing:, )
* ''[[Dragon (uzay aracı)|SapceX Dragon]]'' - [[Uluslararası Uzay İstasyonu|UUİ]]'ye kargo taşınması
* [[Breakthrough Starshot]] tarafından geliştirilen "StarChip" ve "Sprites" adlı küçültülmüş yıldızlararası uzay araçları (ing:)
* [[DARPA]]'ya ait '[[Dağıtık-parçalı uzay aracı]]' teknolojisi ispat aracı  (ing:)
* [[Terrestrial Planet Finder]] - 'Dünya benzeri Gezegen Bulucusu' - ''iptal edilmiş'' bir sonda projesi (ing:)
 
==Alt sistemler==
Bir uzay aracı sistemi, görev profiline bağlı olarak, çeşitli alt sistemlerden oluşmaktadır. Uzay aracı alt sistemleri uzay aracının [[Uzay aracı platformu|platformunu]] (ing:) oluşturur; [[yönelim denetimi|yönelim belirlenim ve denetimi]] (ing: ), kılavuzluk (ing:guidance), [[yolbul]] (ing:navigation) ve kontrol -KYK- (ing: Guidance-Navigation&Control GNC), iletişim (ing: comms), komuta ve veri işleme (ing: command and data handling CDH), elektrik güç sistemi (ing: Electrical Power System EPS), [[uzay aracı ısı yönetimi]] (ing:  TCS), [[Uzay aracı itki sistemi|itki sistemi]] ve diğer yapıları içerebilir. Uzay aracının çatısına genellikle [[görev yükü]] yerleştirilir/bağlanır.

; Yaşam desteği
: İnsanlı uzay uçuşunda kullanılacak olan uzay aracı, mürettebat için ayrıca bir [[yaşam destek sistemi]] de içermelidir. (ing:)



; Yönelim denetimi
: Bir uzay aracının, istenilen doğrultuda yönelime erişmesi ve dış kaynaklı [[tork]]lara ve kuvvetlere gerektiği gibi tepki/cevap verebilmesi için [[yönelim denetimi]] (ing: ) alt sistemine ihtiyacı olacaktır. Yönelim denetimi alt sistemi, denetim algoritmalarıyla birlikte [[Sensör|algılayıcılardan]] ve [[çalıştırıcı]]lardan oluşmaktadır. Yönelim denetim alt sistemi, bilimsel deneyler için istenilen hedefe, güneş panellerinde güç üretimi için Güneş'e ve iletişim için Dünya'ya doğru uzay aracının düzgün bir şekilde yönelmesini/doğrultulmasını sağlamaktadır.

; Kılavuzluk-Yolbul-Kontrol KYK (ing. Guidance-Navigation-Control GNC)
:  'Kılavuzluk', uzay aracını olması gereken yere doğru yönlendirme için gerekli olan komutların (genellikle 'Komuta ve Veri İşleme' alt sistemi tarafından) hesaplanmasını ifade eder.'[[Seyir|Yolbul]]' bir uzay aracının [[yörünge ögeleri]]ni ya da konumunu belirlemeyi ifade eder. 'Kontrol' ise uzay aracının yolunu/doğrultusunu görev gereksinimlerini karşılayacak şekilde güncellemeyi/düzeltmeyi ifade etmektedir.

; Komuta ve veri işleme - KVİ (İng. Command and data handling CDH)
: Bu alt sistem komutlarını iletişim alt sisteminden alıp bu komutların onaylanması ve deşifre edilmesi işlemlerini gerçekleştirir ve komutları uzay aracının ilgili alt sistemlerine ve bileşenlere iletir. KVİ ayrıca uzay aracının diğer alt sistemlerinden ve bileşenlerinden sistem performans verisi (ing:housekeeping data) ile bilimsel verileri (örn: teleskop bileşeninden resim) alır ve verileri [[veri kaydedici]] (ing: ) birimde saklanmak ya da iletişim alt sistemi aracılığıyla yer istasyonuna radyo dalgalarıyla aktarılmak üzere paketler. Diğer KVİ işlevleri arasında uzay aracı saatinin bakımını üstlenmek ve araçtaki pil sisteminin sağlık durumunun izlenmesi (ing:state-of-health monitoring).

: (ing:)

; İletişim
: Hem [[robotik uzay aracı|robotik]] (ing:) hem de [[İnsanlı uzay uçuş programı|insanlı]] uzay araçları, hem  gezegen yüzeyindeki istasyonlarla hem de uzaydaki diğer uzay araçlarıyla iletişim kurmak için çeşitli iletişim sistemleri kullanmaktadır. Kullanılan teknolojiler arasında [[Radyo frekans|RF]] (ing:) ve [[uzayda optik iletişim|optik]] (ing:) iletişim bulunmaktadır. Ek olarak, uzay araçlarındaki bazı görev-yükleri, [[sinyal aktarıcı|alıcı-tekrar-aktarıcı]] (ing:) gibi elektronik teknolojileri kullanmak suretiyle, açıkça yerden-yere [[Haberleşme uydusu|iletişim]] amaçlıdır.

; Güç
: Uzay aracı çeşitli alt sistemlere güç sağlayabilmek için, elektrik güç üretim ve dağıtım alt sistemine ihtiyaç duyar. [[Güneş]]'e yakın uzay araçları elektrik üretmek için sıklıkla [[uzay araçlarında güneş panelleri|güneş panelleri]] (ing:) kullanır. Güneş ışığından anlamlı miktarlarda elektrik üretilemeyecek kadar güneşten uzak bölgeler (örn:[[Jüpiter]]) için tasarlanan uzay araçları, [[radyoizotop termoelektrik üreteci]] (ing: RTG) kullanarak gerekli elektriği üretebilirler. Üretilen elektrik, güç koşullandırma donanımından geçirildikten sonra elektriksel aksam çatısı üzerindeki güç dağıtım biriminden geçerek uzay aracının diğer bileşenlerine dağıtılır. Piller ise çatıya genellikle pil yükleme düzenleyicisi üzerinden bağlanırlar ve ana güç üretimi devrede değilken sisteme elektrik gücü sağlamak için kullanılırlar. Buna örnek olarak alçak Dünya yörüngesindeki bir uzay aracının Dünya tarafından [[Tutulma|gölgede]] bırakılarak güneş ışığından mahrum kalması gösterilebilir.

; Isı Denetimi
: Uzay araçları, [[Dünya atmosferi|atmosfer]]'den geçişe ve [[uzay ortamı]]na (ing:) dayanacak şekilde tasarlanmalıdırlar. Sıcaklığın yüzlerce  [[Celsius]] derece aralığında değiştiği [[vakum]] ortamında ve aynı zamanda (atmosfere tekrar giriş yapılıyorsa) plazmaların bulunduğu ortamda çalışabilmelidirler. Kullanılacak üretim maddesi olarak ya [[berilyum]] ve [[güçlendirilmiş karbon-karbon]] (ing:) gibi yüksek erime sıcaklığına ve düşük yoğunluğa sahip maddeler  ya da (yüksek yoğunluğa rağmen muhtemelen daha düşük kalınlık gereksinimleri yüzünden) [[tungsten]] veya [[yüzey aşındırma]]lı (ing:) karbon–karbon bileşikler/alaşımlar kullanılmaktadır. Görev içeriğine bağlı olarak, uzay aracının ayrıca başka bir gezegenimsi gök cisminin yüzeyinde çalışması gerekebilir. Belirli ışınım/ısı yayma (ing:radiative) özelliklerine sahip maddelerin seçilmesine bağlı olarak, [[Uzay aracı ısı yönetimi|Uzay aracı ısı denetim alt sistemi]] (ing: ) pasif olabilmektedir. Aktif ısı yönetimi alt sistemleri, elektrikli ısıtıcıları ile bazı aletleri belirli sıcaklık aralıklarında tutmak üzere uzaya verilen ışınım şeklindeki ısının miktarını belirleyen panjur benzeri açma-kapatma düzenekleri şeklindeki [[aktüator]]leri kullanmaktadır.

; [[Uzay aracı itki sistemi]]
: Görev içeriğinin bir itki sistemini gerektirmesine bağlı olarak, bir uzay aracı [[Uzay aracı itki sistemi|itki]] alt sistemine sahip olmayabilir. "[[Neil Gehrels Swift Gözlemevi|Swift Gözlemevi]]" (ing: ) adlı teleskop-gözlemevi itki aracı olmayan uzay aracına güzel bir örnektir. Ancak genellikle, [[Alçak Dünya yörüngesi|ADY]] seviyesinde görev yapan uzay araçlarında (sürtünmeden kaynaklı hız ve irtifa kaybını gidermek üzere) yükseklik ve  [[yörünge eğikliği|yörüngesel eğiklik]] ayarlama hareketlerini yapmak için itki alt sistemi bulunur. Ayrıca momentum denetim manevrası yapan bir uzay aracının da itki sistemine ihtiyacı vardır. Genel bir itki sisteminin bileşenleri arasında yakıt, yakıt deposu, vanalar, borular ve [[Roket motoru|itici]]ler bulunmaktadır. Isı denetim sistemi, bu bileşenlerin sıcaklıklarını gözlemleyerek ve uzay aracı manevralarına hazırlamak amacıyla tankları ve iticileri önceden ısıtarak itki sistemiyle etkileşmektedir.

; Uzay aracı yapısı/çatısı
: Uzay aracı, fırlatma aracı tarafından üzerine uygulanan pozitif ivmelenme (hızlanma) yüküne karşı dayanacak şekilde tasarlanıp üretilmelidir ve diğer alt sistemlerin tutturulacağı/bağlanacağı noktalar ve alanlar içermelidir. Görev içeriğine bağlı olarak, yapısal alt sistemin  başka bir gezegensel gök cisminin [[atmosfer]]ine giriş yaparken maruz kalacağı sürtünmeye ve negatif ivmelenme (yavaşlama) yüküne ve ayrıca başka bir gezegensel gök cisminin yüzeyine inişe dayanması gerekebilecektir.

; [[Uçuş yükü (hava ve uzay aracı)|Görev yükü]]
: Görev yükü uzay aracının görevine bağlı olarak değişmektedir ve genellikle uzay aracının "faturaları ödeyen" (para getiren) parçası olarak düşünülür. Yaygın görev yükleri arasında bilimsel araç ve gereçler (örn: [[Fotoğraf makinesi|kamera]]lar, [[teleskop]]lar ve [[parçacık algılayıcısı|parçacık algılayıcıları]]- ing:  -), kargo ve [[İnsanlı uzay uçuş programı|insan mürettebat]] bulunmaktadır.

; Yer kesimi

:(ing:)
: Yer kesimi, fiziksel olarak uzay aracının bir parçası olmamasına rağmen, uzay aracının yönetiminin önemli bir parçasını oluşturur. Kullanımdaki bir yer kesiminin yaygın bileşenleri arasında uçuş operasyon takımının uzay aracıyla ilgili operasyonları gerçekleştirdiği yer olan 'görev operasyonları tesisi' (ing: mission operations facility ), veri işleme ve saklama tesisi, uzay aracına sinyal yaymak/göndermek ve uzay aracından sinyal almak için kullanılan [[yer istasyonu|yer istasyonları]] ve görevin tüm alt sistemlerini birbirine bağlayan bir ses ve veri iletişim ağı bulunmaktadır. Fırlatma aracı
: [[Fırlatma aracı]], uzay aracını Dünya'nın yüzeyinden yukarı doğru, [[atmosfer]]in içinden, göreve bağlı olarak belirlenen bir hedef [[yörünge]]ye ulaşana kadar itmektedir. Bir fırlatma aracı [[Harcanabilir fırlatma sistemi|harcanabilir]]  (ing:) veya [[Yeniden kullanılabilir fırlatma sistemi|yeniden kullanılabilir]] nitelikte olabilir.

==Ayrıca bakınız==
* [[Ansari X Ödülü]]
*[[Atmosfere giriş]]
*[[UFO]]
*[[Uzay aracı itki sistemi]]
*[[Uzay araştırmaları]]
*[[Uzay elbisesi]]
*[[Yıldız gemisi]]
*[[Yapay uydu]]

== Kaynakça ==


**Bibliyografi'''
* 
*