Uygulamalı davranış analizi

**Uygulamalı davranış analizi**, (İngilizce: Applied behavior analysis (ABA)) davranışsal mühendislik olarak da anılan; insanların ve hayvanların davranışlarını değiştirmek amacıyla klasik koşullanma  ve edimsel koşullanmayı kullanan bir psikolojik disiplindir. UDA, davranışsal analizinin uygulamalı koludur; diğer iki kol ise radikal davranışçılık (ya da bilimin felsefesi) ve temel deneysel araştırmalara odaklanan deneysel davranış analizidir.

Uygulamalı davranış analizi terimi, zamanla "davranış modifikasyonu" teriminin yerini almıştır; zira bu eski yaklaşım, davranışı ilgili davranış-çevre etkileşimlerini açıklamaksızın değiştirmeyi çağrıştırmaktaydı. UDA ise önce hedef davranış ile çevre arasındaki işlevsel ilişkiyi değerlendirerek davranışı ele alır; bu süreç işlevsel davranış değerlendirmesi olarak bilinir. Ayrıca yaklaşım, uyumsuz davranışların yerine toplumsal açıdan kabul edilebilir alternatifler geliştirmeyi hedefler ve bunun için çoğunlukla farklılaştırılmış pekiştirme koşulları uygulanır.

UDA en çok otizm müdahalesiyle özdeşleşmiş olsa da uygulamalı hayvan davranışı, madde bağımlılığı, örgütsel davranış yönetimi, sınıf içi davranış yönetimi ve kabul ile kararlılık terapisi gibi pek çok farklı alan da kullanılmaktadır.

UDA tartışmalı bir disiplindir ve otistik hakları hareketi tarafından reddedilmektedir. Bunun temel nedenleri arasında kabul yerine normalleştirmeyi ön plana çıkarması ve bazı UDA uygulamalarında ile öncüllerinde elektrik şoku gibi işkence yöntemlerine başvurulmuş olması sayılabilir.

## Tanım
UDA, davranışta anlamlı değişimler üretecek yöntemler geliştirmeye adanmış uygulamalı bir bilimdir. Temel araştırmalara odaklanan deneysel davranış analizinden ayrılmakla birlikte,  özellikle edimsel koşullanma ve klasik koşullanma olmak üzere bu araştırmaların ortaya koyduğu ilkelerden yararlanır. Davranış analizinin her iki kolu da radikal davranışlarda aynı tepkilere tabi olan davranışlar olarak ele alır.  Bu yaklaşım, davranış değiştirme yöntemlerini yalnızca gözlemlenebilir davranışlarla sınırlayan ve davranış modifikasyonunun kavramsal temelini oluşturan yöntemsel davranışçılıktan bir kopuşu temsil etmektedir. 

Davranış analistleri, davranış biliminin sosyal bilim değil, doğa bilimine dayalı olması gerektiğini burgular. Bu doğrultuda davranış analistleri, "varsayımsal yapılara" başvurmaksızın davranışın çevreyle olan gözlemlenebilir ilişkisine-ler ve sonuçlar dahil-odaklanır.

## Tarihçe
Davranışçılık alanı, 1913 yılında Jhon B. Watson'ın "Bir Davranışçının Gözünden Psikoloji" adlı çığı açan eseriyle doğdu. Watson bu makalede psikolojinin bilinç üzerindeki odağını eleştirerek alanın bunun yerine gözlemlenebilir davranışlara yönelmesi gerektiğini savundu; Bu anlayış yöntemsel davranışçılık olarak adlandırılır.

1930'larda B. F. Skinner, radikal davranışçılık kavramını geliştirerek Watson'ın kuramını düşünceler ve duygular gibi başkalarınca gözlemlenemeyen özel olayları da kapsayacak biçimde genişletti.

İnsan denekler üzerinde davranış analizinin etkinliğini inceleyen ilk deneyler 1940'lı ve 50'li yıllarda yayımlandı; bunlar arasında Paul Fuller'ın "Bitkisel yaşamdaki bir insan organizmasının deimsel koşullanması" (1949) adlı çalışmasını önce çıkarmaktadır.

1957'de Skinner ve Charles Ferster'ın da aralarında bulunduğu bir grup davranıçcı psikolog, edimsel koşullanmaya odaklanan bir dergi yayımlamak amacıyla Deneysel Davranış Analizi Derneği'ni (SEAB) kurdu; ertesi yıl Deneysel Davranış Analizi Dergisi'nin ilk sayısı okuyucuyla buluştu.

Teodoro Ayllon ve Jack Michael'ın 1959 tarihli "Davranış mühendisi olarak psikiyatri hemşiresi" adlı çalışması, UDA'nın yedi boyutunu kullanan ilk çalışma olma özelliği taşımaktadır. Bu araştırma, jeton ekonomisinin şizofreni ve zihinsel yetersizlik tanısı almış yatılı hastaların uyumsuz davranışlarını değiştirmedeki etkinliğini ortaya koydu. Çalışmanın başarılı sonuçları, Kansas Üniversitesi'ndeki araştırmacıları 1968'de Uygulamalı Davranul Analizi Dergisi'ni (JABA) kurmaya yöneltti.

Washington Üniversitesi'nden Donald Baer, Sidney W. Bijou, Bill Hopkins, Jay Birnbrauer, Todd Risler ve Montrose Wolf'un da içinde yer aldığı bir araştırmacı grubu,  davranış analizi ilkelerini otizm tedavisine, ıslahevlerindeki çocuk ve ergenlerin davranışlarının yönetimine ve işletmelerdeki çalışan organizasyonuna uyguladı. 1968'de Baer, Bijou, Risley, Birnbrauer, Wolf ve James Sherman, Kansas Üniversitesi İnsan Gelişimi ve Aile yaşamı Bölümü'ne katılarak burada Uygulamalı Davnraış Analizi Dergisi'ni kurdu.

Ivar Lovaas, 1960'tan 1997'ye dek otistik çocuklar üzerinde UDA tekniklerinin etkinliğini araştırdı. Lovaas, UDA alanının öncülerinden biri olarak kabul edilmekte ve otizmin etkin bir tedavisi olarak yerleşmesine katkıda bulunan çalışmalarıyla tanınmaktadır; ancak erken dönemde tokat atma ve elektrik şoku gibi yaptırım yöntemlerine başvurması ciddi etik kaygılara yol açmıştır. 2022'de önde gelen bir UDA meslek kuruluşu olan Uluslararası Davranış Analizi Derneği (ABAI), elektrik şoku uygulamalarını kayıtsız şartsız kınayan bir politika bildirisi yayımladı. Ne var ki ertesi yıl ABAI'nin bu konuyu değerlendirmek üzere oluşturduğu görev gücü, söz konusu yöntemlerin özünde etik dışı olmadığını ve "ağır, yaşamı tehdit eden davranışların" tedavisinde hasta ile bakım verenlerine bu seçeneği tercih etme hakkı tanınması gerektiğini öne süren bir makale kaleme aldı. ABAI, Otistik Öz Savunuculuk Ağı (ASAN) ve liderliği dahil olmak üzere otistik topluluğun üyelerince, yıllık konferanslarında Judge Rotenberg Merkezi (JRC) personeline sürekli olarak söz hakkı tanıması nedeniyle eleştirilmektedir. JRC, Amerika Birleşik Devletleri'nde bakımındaki otistik bireyleri cezalandırmak amacıyla hâlâ elektrik şoku kullanan bilinen tek kuruluştur; bu uygulama Birleşmiş Milletler özel işkence raportörü tarafından işkence olarak nitelendirilmiştir. ABAI'nin 2022 tarihli politika bildirisinin ardından ASAN, derneği JRC personeline platform sağlamayı bırakmaya ve federal düzeyde elektrik şoku yasağı için lobi yapmaya davet etti.

1960'lı ve 70'li yıllarda araştırmacılar, UDA tekniklerini eşcinsel dönüşüm terapisi biçiminde uygulamaya başladı. Bu yöntemler çoğunlukla cezalandırma yordamlarını içeriyordu. Lovaas ve doktora öğrencisi George Rekers, 1974'te "Bir erkek çocukta sapkın cinsiyet rolü davranışlarının davranışçı tedavisi" başlıklı ortak bir makale yayımladı. Lovaas'ın çağdaşlarından birçoğu makaleye kısa sürede eleştiri yöneltti; dönüşüm terapisi ise ABAI tarafından 2021'de resmen kınandı. JABA, 2020'de özgün olarak yayımladığı 1974 tarihli makaleye bir kaygı bildirimi ve editör notu ekledi. Bu belgeler araştırmanın dört yaşındaki deneklere ve genel olarak LGBTİ+ topluluğuna verdiği zararı kabul ederken, çalışmanın dönemin etik standartlarını ihlal etmediğini ve deneğin yetişkinlikte intiharıyla nedensel olarak ilişkilendirilemeyeceğini de savundu. New York Üniversitesi Grossman Tıp Fakültesi'nden Arthur Kaplan ve UC Riverside Eğitim Yüksekokulu'ndan Austin Johnson dahil bazı akademisyenler, derginin çalışmanın döneminin koşullarında etik olarak yürütüldüğünü ileri sürmesini ve makaleyi geri çekmekten kaçınmasını eleştirdi.

Yıllar içinde "davranış analizi" kavramı giderek "davranış modifikasyonu" yerini aldı. Davranış analistleri yalnızca uyumsuz davranışı değiştirmeye çalışmak yerine o davranışın işlevini, hangi pekiştirme geçmişlerinin (dikkat arama, kaçınma, otomatik/duygusal uyarım, tercih edilen nesne ya da etkinliklere erişim gibi) onu tetiklediğini ve sürdürdüğünü ve nasıl daha uygun bir alternatife ikame edilebileceğini anlamayı hedefledi. 

## Özellikler
Baer, Wolf ve Risley'in 1968 tarihli makalesi, Bugün hâlâ UDA'nın standart tanımı olarak kullanılmaktadır.Makalede UDA'nın yedi temel özelliği şöyle sıralanmaktadır. Uygulamalı davranış analizinin özellikleri için başvurulabilecek bir diğer kaynak ise *Davranış Modifikasyonu: İlkeler ve Yordamlar* adlı ders kitabıdır.

* **Uygulamalı**: UDA, İncelenen davranışın toplumsal önemine odaklanır ve hizmet alanların yaşamını iyileştirmeyi hedefler.
* **Davranışsal**:UDA, bir organizmanın gözlemlenebilir ve ölçülebilir hareketleri olarak tanımlanan davranışı merkeze alır. Davranış tanımları, üçüncü bir kişi tarafından açıkça anlaşılabilmesi için kesin ve muğlaklıktan uzak biçimde yazılmalıdır.
* **Analitik**: Analist, hedef davranışı denetleyen olayları anlayıp bunları yönlendirebildiğinde davranış analizi başarılı sayılır. Bu, araştırmacının ilgili olayları düzenleyebildiği laboratuvar ortamına görece kolaydır; ancak uygulamalı bir bağlamda her zaman mümkün ya da etik olmayabilir. Analitik kapsamda değerlendirilebilmesi için işlevsel bir ilişkinin ortaya konulması ve bunun kanıtlanabilir olması gerekir. Baer ve arkadaşları, etik standartları koruyarak denetimi göstermek amacıyla kullanılabilecek iki yöntemi açıklamaktadır: tersine çevirme tasarımı ve çoklu temel düzey tasarımı. Tersine çevirme tasarımında araştırmacı önce hedef davranışı ölçer, bir müdahale uygular ve ardından davranışı yeniden ölçer; sonra müdahaleyi kaldırır ya da azaltır ve ölçümü bir kez daha tekrarlar. Davranışın bu değişimlere bağlı olarak dönüşüm göstermesi müdahalenin etkinliğine işareet eder. Çoklu temel düzey yöntemi ise geri döndürülemez görünen davranışlar için kullanılır; bu yöntemde birden fazla davranış ölçülür ve müdahale sırayla her birine uygulanır. Müdahalenin etkinliği, yalnızca o an müdahale uygulanan davranıştaki değişime kendini gösterir.
* **Teknolojik**: Analitik araştırmanın tanımı, tekin her araştırmacının ona doğru biçimde tekrarlayabilmesi için açık ve ayrıntılı olmalıdır.
* **Kavramsal Tutarlılık**:Davranış analizi yalnızca etkili müdahalelerin bir listesini üretmekle yetinmemelidir; müdahale protokolleri, teknolojik açıklamaların yanı sıra okuyucunun kavramların benzer protokollerde nasıl kullanılabileceğini anlayabilmesi için "ikincil pekiştirme" veya "hatasız ayrım" gibi kuramsal açıdan anlamlı terimleri de içermelidir.
* **Etkili**:Müdahaleler, danışanın yaşamında anlamlı ve olumlu değişimler yaratacak büyüklükte davranışsal değişimler üretmelidir.
* **Genellenebilirlik**: UDA müdahalesi, danışanın yeni öğrendiği becerileri doğrudan öğretilen bağlamın dışındaki ortam ve uyaranlara aktarabilmesi için yeni davranışların seçilmesi ve öğretilmesine odaklanmalıdır. Davranış analistleri, program oluştururken genellemeye yönelik planlar dahil edilmelidir. 

### Önerilen Diğer Özellikler
Heward ve arkadaşları 2005 yılında beş özelliğin eklenmesini önermiştir.

* **Hesap Verilebilirlik**: UDA, yöntemlerinin etkili olduğunu kanıtlayabilmelidir. Bu, müdahalelerin etkisini (başarı, başarısızlık veya hiçbir etkinin olmaması) sürekli olarak ölçülmesini ve gerektiğinde etkinliği arttıracak değişiklikler yapılmasını gerektirir.
* **Kamuya Açıklık:** UDA'nın yöntemleri, sonuçları ve kuramsal analizleri yayımlanmalı ve denetime açık olmalıdır. Gizli tedaviler ya da gizemli, metafizik açıklamalar söz konusu olmamalıdır.
* **Uygulanabilirlik:** Genel anlamda yararlı olabilmesi için müdahalelerin öğretmenler, ebeveynler, terapistler ve hatta kendi davranışlarını değiştirmek isteyenler dahil çeşitli bireyler tarafından kullanılabilir olması gerekir. Uygun planlama ve eğitimle, pek çok müdahale çaba göstermeye hazır hemen herkes tarafından uygulanabilir. 
* **Güçlendirici:** UDAü uygulayıcılara müdahalelerin sonuçları hakkında geri bildiğim sağlayan araçlar sunar. Bu araçlar, klinisyenlerin beceri düzeylerini değerlendirmelerine ve etkinliklerine olan güvenlerini pekiştirmelerine olanak tanır.

* **İyimserlik:** Davranış analistlerinin çabalarının toplumsal açıdan değerli olduğuna dair iyimsel olmak için geçerli nedenleri vardır:
** Davranış analizinin etkilediği davranışlar büyük ölçüde öğrenme yoluyla şekillenir ve çevrenin yönlendirilebilir unsurları tarafından denetlenir.
** Uygulayıcılar, doğrudan ve sürekli ölçümler aracılığıyla performansı geliştirebilir. 
** Bir uygulayıcı davranışçı teknikleri olumlu sonuçlara kullandıkça gelecekte başarıya olan güven artar.
** Alan yazını, daha önce öğretilemez kabul edilen bireylerin eğitiminde elde edilmiş pek çok başarı örneği sunmaktadır. 

## Temel İlkeler

### Edimsel Koşullanma ve Üç terimli Koşulluk
Edimsel davranış, sonuçlarına duyarlı olan ya da sonuçları tarafından denetlenen gönüllü davranıştır. Edimsel koşullanma, uyarak denetimini kullanan üç terimli koşulluluğa dayanır. Bu yapıda ayrımsal uyaran, özneye pekiştirmenin (ya da daha az sıklıkla cezanın) mevcut olduğunu ilk bildiren bir öncül uyarandır. Özne ardından bir davranış sergiler; bu davranışın ardından gerçekleşen sonuç, bir şeyi ekler (olumlu) ya da kaldırır (olumsuz) ve söz konusu davranışın gelecekte daha sık (pekiştirme) veya daha az (ceza) gerçekleşmesini sağlar.

#### Pekiştirme
Pekiştirme, bir davranışın sonucunun o davranışın gelecekte daha sık gerçekleşmesini sağladığı durumlarda ortaya çıkar. Pekiştirici sonuçlar, tercih edilen bir şeyin eklendiği olumlu ya da itici bir şeyin kaldırıldığı olumsuz biçimde gerçekleşebilir. Pekiştirme, edimsel koşullanmanın ve pek çok davranış değiştirme programının temel ögesidir. Davranışın gelecekteki olasılığını etkileyen çeşitli pekiştirme çizelgeleri mevcuttur. 

#### Ceza
Ceza, bir davranışın sonuçlarının o davranışın gelecekte daha az gerçekleşmesine yol açtığı durumlarda ortaya çıkar. Pekiştirmede olduğu gibi uyaran eklenebilir (olumlu ceza) ya da kaldırılabilir (olumsuz ceza). Genel olarak üç tür cezadan söz edilebilir: itici uyaranların sunulması (örn: acı), tepki maliyeti (para cezası gibi tercih edilen uyaranların kaldırılması) ve hareket özgürlüğünün kısıtlanması (örn: zaman aşımı).  Ceza uygulamada çoğunlukla saldırgan davranışlarda artış gibi istenmeyen yan etkilere yol açabilir.  Diğer olası istenmeyen etkiler arasında cezalandırılmaya duyulan kırgınlık, cezadan kaçınma girişimleri, buna eşlik eden acı, olumsuz bir pekiştireci işlevi görebileceğinden, aşırı cezalandırma ve davranışsal sapmanın önüne geçmek amacıyla dikkatli bir izleme yapılması zorunludur. Ceza yordamlarıyla ilişkili riskler ve etik kaygılar nedeniyle Davranış Analistleri Sertifikasyon Kurulu'nun etik kuralları, daha az müdahaleci yöntemler sonuç vermediği ya da "danışana yönelik zarar riski, davranış değiştirme müdahalesiyle ilişkili risk aştığı" sürece davranış analistlerinin ceza yordamlarına başvurması yasaklanmaktadır.

#### Söndürme
Söndürme, daha önce pekiştirilen bir davranışa yönelik pekiştirmenin kesilmesi/durdurulması yoluyla o davranışın azaltılması işlemidir. Davranışın söndürüldüğü kabul edilir. (Cooper ve ark.) Söndürme, ceza yordamlarına kıyasla daha az kısıtlayıcı olmakla birlikte, daha önce pekiştirilen bir davranış artık pekiştirilmediğinde danışanlar söndürme patlaması sergileyebilir. Söndürme patlaması, söndürme hedeflenen davranışın sıklık, yoğunluk ve/veya süresine geçici olarak artık yaşanmasıdır. Söndürme patlaması sırasında yeni sorunlu davranışlar da ortaya çıkabilir. daha ağır biçimlerinin değişken bir pekiştirme çizelgesine yerleşmesine yol açabilir; bu durum davranışı daha da kötüleştirerek gelecekteki müdahalelere karşı direncini arttırabilir. Bu nedenle söndürme yordamının uygulanabilirliği, hayta geçirilmeden önce titizlikle değerlendirilmelidir. 

#### Güdüleyici İşlemler
Güdüleyici işlemler, bir pekiştireçin etkinliğini değişitren değişkenlerdir. ETkinliği arttıran değişkenler kurucu işlemler (KİO), azaltan değişkenler ise yıkıcı işlemler (YİO) olarak adlandırılır. Koşullu güdüleyici işlemler (KGİ), bireyin öğrenme geçmişine bağlı olan ve geçişli (KGİ-G), vekil (KGİ-V) ile yansımalı (KGİ-Y) koşullu güdüleyici işlemlerini kapsayan güdüleyici işlem türüdür.

### Yanıtsal (Klasik) Koşullanma
Yanıtsal (klasik) koşullanma, istemsiz reflekslere dayanır. Yanıtsal koşullanmada, koşulsuz bir uyaranın varlığında koşulsuz bir tepki ortaya çıkar. Yansız bir uyaran tekrar tekrar koşulsuz bir uyaranla eşleştirildiğinde, tepki artık yalnızca bu yansız uyaranın varlığında da gerçekleşmeye başlar; böylece yansız uyaran koşullu uyarana, koşulsuz tepki ise koşullu tepkiye dönüşür.

Ivan Pavlov, köpeklerle yürüttüğü deneylerde hayvanlara yiyecek (koşulsuz uyaran) sunmuş ve köpeklerin salya salmaya (koşulsuz tepki) başladığını gözlemlemiştir. Deney öncesinde köpekler, Pavlov zil çaldığında (yansız uyaran) salya salmıyordu. Deney süresince Pavlov, köpeklere yiyecek sunarken her seferinde zil çaldı. Zili yiyecekle eşleştirdikten sonra Pavlov yiyeceği sunmayı bıraktı; ancak köpekler sadece zil sesini duyduklarında salya salgılamaya devam ettiler. Böylece zil koşullu uyarana, zil sesinde salya salma ise koşullu tepkiye dönüştü. Edimsel koşullanmanın aksine yanıtsal koşullanmada tepki, bir pekiştireci ya da cezayı üretmez; örneğin köpek salya salgıladığı için yiyecek almaz. 

## Davranışın Ölçülmesi
Davranış analizinde davranış, bir organızmanın çevreyi değiştiren her türlü hareketi olarak tanımlanır; dolayısıyla hem gönüllü (edimsel) hem de istemsiz (yanıtsal) davranışları kapsar. Ogden Lindsley, davranışçıların davranışlar ile edilgen varoluş halleri arasında ayrım hedefin ölü bir kişinin yapabileceği bir şey olup olmadığını belirtmelidir; eğer öyleyse hedef bir davranış değildir. Jhonston ve Pennypacker'a göre davranışın ölçülebilecek üç boyutu vardır: tekrarlanabilirlik, zamansal kapsam ve zamansal konum.

### Tekrarlanabilirlik
Tepki sınıfları zaman içinde tekrar tekrar ortaya çıkar; yani davranışın kaç kez gerçekleştiğini ifade eder.

* **Sayım,** davranışın gerçekleşme sayısıdır.
* **Oran/sıklık,** birim zamandaki davranış örneği sayısıdır.
* **İvmelenme,** oranın zaman içinde nasıl değiştiğinin ölçüsüdür.

### Zamansal Kapsam
Zamansal kapsam, tepkinin başlangıcından sonuna kadar geçen süreyi ifade eden tepki süresine karşılık gelir. Tepki süresi, her bir tepkinin süresi ya da belirli bri zaman dilimindeli tüm tepkilerin toplam süresi olarak kaydedilir ve yüzde olarak ifade edilir.

### Zamansal konum
Gecikme, bir uyaranın sunulması ile ardından gelen davranış arasında geçen süreyi ölçer. Bu ölçüm, bireyin dışsal uyaranlara ne kadar hızlı tepki verdiğini sayısal olarak ortaya koyduğundan davranış araştırmalarında önem taşır ve algısal ile bilişsel işlem hızları hakkında fikir verir. Zamansal konumu tanımlayan iki ölçüm vardır: tepki gecikmesi ve tepkilerarası süre.

* **Tepki gecikmesi,** bir uyaranın (örneğin bir yönergenin) sunulması ile ilk tepki arasındaki süreyi ölçer.
* **Tepkilerarası süre,** iki davranış örneği arasında geçen süreyi ifade eder ve belirli bir zaman dilimindeki davranış örüntülerini ve sıklığını anlamaya yardımcı olur.

### Türev Ölçümler
Türev ölçümler, birincil verilerden - çoğunlukla boyutsal niteliklerin birleştirilmesi ya da dönüştürülmesiyle - elde edilen ve bir olgu ilişkin daha derin kavrayışlar sunan ek ölçütlerdir. Belirli boyutlarla doğrudan bağlantılı olmasalar da bu ölçümler değerli tamamlayıcı bilgiler sağlar. UDA'da yüzde, belirli tepkilerin toplam tepkilere oranını ölçen ve davranışın nüanslı biçimde anlaşılmasına katkıda bulunan bir türev ölçümdür; ayrıca ilerlemenin ve müdahale etkinliğinin değerlendirilmesine de yardımcı olur. Bir diğer UDA türev ölçümü olan ölçüte ulaşmak için gereken dene sayısı, belirlenen bir performans düzeyinde ulaşmak için gereken tepki fırsatlarının sayısını izler.Bu ölçüt, davranış analistlerinin beceri edinimini ve ustalık düzeyini değerlendirmesine, program düzenlemeleri ve öğretim yöntemlerine ilişkin kararları yönlendirmesine yardımcı olur. Uygulamalı davranış analizi, gözlemlenebilir davranışın titiz ölçümünü ve tarafsız değerlendirmesini temel ilke olarak benimser. Doğru veri toplama ve analiz yapılmadan davranış analistleri, müdahale etkinliğini değerlendirmek ve program değişikliklerine ilişkin bilinçli kararlar almak için gerekli temel bilgiden yoksun kalır. Bu nedenle kesin ölçüm ve değerlendirme, UDA uygulamasında davranışsal sonuçları iyileştirmeye ve anlamlı değişim yaratmaya rehberlik eden kilit bir rol üstlenmedir. 

## UDA Araştırmalarıyla Geliştirilen Yöntemler

### Beceri Analizi
Beceri analizi, çok adımlı bir yönergeyi bileşen parçalarına ayırma sürecidir. Öğrenciye daha sonra zincirleme yoluyla beceriyi tamamlaması öğretilir. Örneğin el yıkamaya ilişkin bir beceri analizi şu adımları içerebilir: Musluğu aç, ellerini suya tut, ellere sabun sür, elleri ovar, elleri durula, suyu kapat. 

Beceri analizi; fabrikalar, ofisler veya hastaneler gibi örgütlerin üyelerinin davranışlarını değiştirmeye yönelik davranış analitik bir yaklaşım olan örgütsel bir davranış yönteminde kullanılmıştır. Davranışsal senaryolar çoğunlukla bir beceri analizinden doğar. Bergan, davranışsal danışmanlık ilişkisinin beceri analizini yapmış, Thomas Kratochwill ise Bergan'ın becerilerini öğretmeye dayalı bir eğitim programı geliştirmiştir. Danışmanlar için mikrobeceri eğitiminin geliştirilmesinde de benzer bir yaklaşım kullanılmıştır. Ivey daha sonra bu "davranışçı" aşamayı oldukça verimli bulduğunu ifade etmiş ve beceri temelli yaklaşım 1970-90 yılları arasında danışman eğitiminde baskın hale gelmiştir. Beceri analizi, bir kariyer alanına erişmek için gereken becerilerin belirlenmesinde de kullanılmıştır. Eğitim alanında ise Englemann (1968), doğrudan öğretim müfredatını tasarlamak amacıyla beceri analizini yöntemlerinden biri olarak benimsemiştir.

### Zincirleme
Zincirleme yöntemi, bir beceri analizinin adımlarını öğretmen sürecidir. İleri zincirleme ve geri zincirleme olmak üzere iki yöntem bulunan zincirlemenin bu iki biçimi, öğrenciye hangi adımın önce öğretildiği bakımından birbirinden ayrılır. İleri zincirlemede UDA uygulayıcısı, öğrenciye ilk adımı bağımsız olarak tamamlamayı öğretir ve sonraki tüm adımlar için ipucu verir. Geri zincirlemede ise uygulayıcı son adım dışında tüm adımlar için ipucu verir. Öğrenci bağımsız tepki vermeye başladıkça uygulayıcı ipuçlarını sistematik biçimde azaltır ve beceri analizindeki bir sonraki adımı öğretir.

Tam beceri sunumu, ileri zincirlemenin bir çeşididir; bu yaklaşımda uygulayıcı öğrenciden tüm beceri analizini gerçekleştirmesini ister ve yalnızca öğrencinin bir adımı bağımsız olarak tamamlayamadığı durumda ipucu verir.

### İpucu Verme
İpucu, bir bireyden istenen tepkiyi teşvik eden bir yönlendiricidir. İpuçları iki kategoriye ayrılır; uyaran ipuçları ve tepki ipuçları. Uyaran ipuçları, doğru tepkiyi daha belirgin kılacak biçimde çevreyi düzenler. Uyaranlar ipuçlarının farklı türleri arasında konumsal, yedekli, jest ipuçları sayılabilir. Tepki ipuçları ise sözel, model ve fiziksel ipuçlarını kapsayan, öğrenciye yönelik yönlendirmelerdir. İpuçları çoğunlukla en müdahaleciden en az müdahaleciye uzanan bir ipucu hiyerarşisi içinde sınıflandırılır; ancak hangi ipucunun en müdahaleci sayıldığı - fiziksel olarak müdahaleci olanlar mı yoksa silikleştirilmesi en güç olanlar mı (örn: sözel ipuçları) - tartışılmaktadır. En çoktan en aza ipucu stratejisi kullanıldığında eğitimci, öğrenciye hiyerarşideki en müdahaleci ipucuyla başlar ve birden fazla doğru tepkinin ardından ipuçlarını sistematik olarak azaltır. Buna karşın en azından en çoğa ipucu stratejisinde eğitimci önce en az müdahaleci ipucuyla başlar. Öğrenci doğru tepki vermezse eğitimci, öğrenciyi doğru tepki verinceye dek ipucunun müdahalecilik düzeyini kademeli olarak arttırır.

Diğer ipucu verme stratejileri arasında hayır-hayır ve hatasız (ya da el zamanlı) ipucu verme yer almaktadır. Hatasız ipucu vermede, hataları en aza indirmek amacıyla yönerge sunulduktan hemen sonra doğru tepkiyle sonuçlanacak bir ipucu verilir. Hayır-hayır ipucu stratejisinde ise öğrenciye hatasız ipucu, yalnızca iki yanlış tepki verdikten sonra sunulur.

### Silikleştirme
Temel hedef, bireyin zamanla ipuçlarına gerek duymadan tepki verebilmesidir. Birey belirli bir ipucu düzeyinde bir beceriyi ustalıkla sergilemeye başladıkça ipucu, daha az müdahaleci bir düzeye silikleştirilir. Bu sayede bireyin yeni davranış veya beceri öğrenirken belirli bir ipucuna aşırı bağımlı hale gelmesinin önüne geçilir.

Bir davranışın başka bir şekilde gösterilmesinde alınan temel kararlardan biri, ipuçlarının nasıl silikleştirileceğidir. İpuçlarının düzenli bir biçimde silikleştirilmesi için önceden bir plan oluşturulmalıdır. Örneğin bir çocuğun ellerini yönlendirmeye yönelik fiziksel ipucunun silikleştirilmesi şu sırayı izleyebilir: (a)bilekleri destekleme, (b) ellere hafifçe dokunma, (c) ön kola vea dirseklere dokunma, (d) fiziksel teması tamamen kaldırma. Silikleştirme, çocuğun yeni bir beceri öğrenirken belirli bir ipucuna aşırı bağımlı hale gelmemesini güvence altına alır.

### İşlevsel Davranış Değerlendirmesi
Davranış analistlerine göre her davranış en az dört temel işlevden birini yerine getirir: duyusal (otomatik),, somut nesne veya etkinliklere erişim, kaçma veya kaçınma ve dikkat. İşlevsel davranış değerlendrimesi (İDV), hedef bir davranışı sürdüren çevresel değişkenleri ve pekiştirme koşullarını sistematik biçimde belirleme sürecidir. Bu süreç çoğunlukla veri toplama, doğrudan gözlem ve bağlamsal etkenlerin analizini kapsar. Görüşme veya derecelendirme ölçekleri gibi dolaylı yöntemler yerine öncelikle davranışın doğrudan gözlemine ve ölçümüne dayanan İDV'ler, betimsel davranış değerlendirmeleri olarak da bilinir.

#### İşlevsel Analiz
İşlevsel analiz, hedef bir davranışın işlevini belirlemek amacıyla çevrenin deneysel olarak denetlendiği bir süreçtir.

### Pekiştirme Çizelgesini Seyrekleştirme
Seyrekleştirme çoğunlukla silikleştirmeyle karıştırılır. Silikleştirme bir ipucunun kaldırılmasını ifade ederken seyrekleştirme, pekiştirmeler arasında gereken tepki sayısının veya geçen sürenin arttırılmasını ifade eder. Pekiştirmede %30'luk azalmaya yol açan periyodik seyrekleştirme, verimli bir yöntem olarak önerilmektedir. Çizelge seyrekleştirme, özellikle niteliksiz uygulayıcılar tarafından geliştirilen koşulluk yönetimi ve jeton ekonomisi sistemlerinde çoğunlukla göz ardı edilen önemli bir konudur.

### Genelleme
Genelleme, bir öğrencinin performans yeteneğinin bir becerinin kazanımı için belirlenen başlangıç koşullarının ötesine geçmesidir. Genelleme; kişiler, mekanlar ve öğretimde kullanılan materyaller genelinde gerçekleşebilir. Örneğin bir beceri belirli bir ortamda, belirli bir eğitimciyle ve belirli bir materyalle öğrenildikten sonra, ilk kazanım aşamasından daha fazla çeşitlilik barındıran genel ortamlarda öğretilir. Örneğin bir öğrenci masada renkleri öğrenmeyi başarıya tamamladıysa öğretmen, öğrenciyi evinin veya okulun farklı bölümlerinde götürerek beceriyi başka materyallerle daha doğal ortamlarda genelleyebilir. Davranış analistleri, genellemeye yol açan etkenleri incelemeye önemli miktarda zaman ayırmıştır.

### Şekillendirme
Şekillendirme, mevcut tek bir davranışı hedef davranışa dönüştürmeyi; bunu yaparken de hedef davranışa birbirini izleyen yaklaşımları farklılaştırılmış biçimde pekiştirmeyi kapsar. Öğrenci önceki tepkilerden hedef davranışa daha yakın bir tepki sergilediğinde yeni tepki pekiştirilir, eski tepkinin örnekleri ise artık pekiştirilmez. Örneğin hedef davranış öğrencinin "baloncuk" sözcüğünü söylemesiyle uygulayıcı başlangıçta öğrencinin her ses çıkarışına karşılık baloncuk diyebilir. Öğrenci "ba-" sesini çıkarmaya başladığında uygulayıcı yalnızca bu tepkiye karşılık olarak baloncuk üfler. Sonunda uygulayıcı baloncukları yalnızca öğrenci "baloncuk" dediğinde üfler.

### Sözel Davranış
B. F. Skinner'ın davranış analizindeki insan dili sınıflandırma sistemi pek çok iletişim bozukluğunun tedavisinde uygulanmaktadır. Skinner'ın sistemi şu unsurları içerir:

* **Dokunma:** Sözel olmayan bir öncül tarafından uyarılan ve genelleştirilmiş koşullu pekiştirme tarafından sürdürülen sözel tepki (Ör: nesneleri, kişileri veya hayvanları adlandırma).
* **İstek:** kendiliğinden başlatılan bir isteğe doğrudan pekiştirme sağlanarak sürdürülen, güdüleyici işlemlerin denetimindeki davranış.
* **İçsel Sözel davranış:** İlgili öncül uyaranın başka bir sözel davranış olduğu, ancak o öncül sözel uyaranın tepki topolojisini paylaşmayan sözel davranış. (Ör: başka bir konuşmacının sorusuna yanıt verme.)
* **Yankı:** Sözel uyaranların denetimindeki sesli taklit. (Ör: söyleyeni tekrar etme)
* **Otokilitik:** Birincil sözel davranışın dinleyici üzerindeki etkisini değiştiren ikincil sözel davranış. Örnekler arasında nicelik belirtme, dil bilgisi ve nitelendirici ifadeler yer alır. (Ör: "sanırım..." ile biliyorum..." ifadelerinin dinleyici üzerindeki farklı etkileri.)

## Uygulamalar

### Otizm Müdahalesi
Otizm müdahalesi dışında UDA'nın pek çok uygulama alanı bulunmakla birlikte, UDA uygulayıcılarının büyük çoğunluğu otizm alanında uzmanlaşmıştır ve UDA'nın kendisi çoğunlukla yanlışlıkla yalnızca otizm terapisiyle özdeşleştirilmektedir. Uygulayıcılar, otistik bireylerde uyumsal davranışlar kazandırmak ya da bu bireylerde görülen zorlayıcı davranışları azaltmak amacıyla sıklıkla UDA temelli tekniklerden yararlanmaktadır. Farklılaştırılmış pekiştirme, söndürme ve beceri analizi gibi UDA yöntemleri, otizm müdahalesine yönelik en kapsamlı biçimde araştırılmış kanıta dayalı uygulamalar arasında yer almaktadır. Kuzey Amerika'da UDA terapisi, değerlendirme yapan ve danışmanlar için doğrudan müdahale sunan davranış teknisyenleri tarafından uygulanmaktadır.

#### Ayrık Denemelerle Öğretimi
1965 yılında Lovaas yöntemi olarak da bilinen ayrık deneme öğretimi tekniklerinin erken geliştirme sürecinde elektrik şoku azarlama ve yiyecek yoksunluğu uygulamalarına başvurulmuştur. Ivar Lovaas, tokat atma ve elektrik şoku gibi itici uyaranlar dahil olmak üzere stereoptik beden hareketlerini ve duygusal patlamaları bastırmaya yönelik öncülleri ve sonuçları inceleyen önü bir araştırmayı betimleyen bir dizi makale yayımlamıştır. Lovaas, sosyal (ikincil) pekiştireçlerin nasıl kullanılacağını, çocuklara azaltmak için hangi müdahalenin kullanılabileceğini açıklamıştır. Bunun yanı sıra başlangıçta Charles Ferster tarafından sözel olmayan çocuklara konuşmayı öğretmek amacıyla ortaya atılan hatasız öğrenme yöntemlerine de başvurmuştur.

Lovaas 1987'de "Genç otistik çocuklarda davranışsal tedavi ve normal eğitimsel ve entelektüel işlevsellik" adlı çalışmasını yayımladı. Araştırmanın deney grubundaki çocuklar, eğitimli bir terapistle bire bir öğretim ortamında hatasız ayrık deneme öğretimi kullanılarak haftada ortalama 40 saat eğitim aldı. Tedavi çocuğun evinde uygulandı. Göz teması, ince ve kaba motor taklit, akademik beceriler, alıcı ve ifade edici dil ile oral motor taklit öğretimine ağırlık verildi. Her yeni beceri ipucu verme, modelleme ve şekillendirme yoluyla öğretildi. Araştırmanın sonuçları, deney grubunun %47'sinin (19 çocuktan ve 9'u) otizm tanısını yitirdiği ve tipik gelişim gösteren akranlarından ayırt edilemez hale geldiğini ortaya koydu. Bu kazanımlar arasında yardım almadan genel eğitimi tamamlama ve arkadaşlık kurup sürdürme yer alıyordu. Bu iyileşmelerin kalıcılığı, 1993 tarihli "Erken yoğun davranışsal tedavi alan otistik çocuklarda uzun vadeli sonuçlar" adlı çalışmada da raporlandı. Lovaas'ın çalışmaları 1999'da ABD Sağlık Genel Müdürü ve New York Eyaleti Sağlık Departmanı tarafından kabul gördü; araştırmaları üniversite ve özel ortamlarda çoğaltıldı. "Lovaas Yöntemi" zamanla erken yoğun davranışsal müdahale (EYMD) olarak anılmaya başlandı.

2018'de bir Cochrane meta-analiz veritabanı, ön araştırmaların sözlü dil kazanımına yönelik iki farklı UDA öğretim yaklaşımına işaret ettiği sonucuna ulaştı: daha yüksek alıcı dil becerilerine sahip olan çocuklar haftada 2,5-20 saatlik doğalcı yaklaşımdan yararlanırken, daha düşük alıcı dil becerilerine sahip olan çocuklar haftada 25 saatlik ayrık denemelerle öğretimden - UDA'nın yapılandırılmış ve yoğun biçiminden - sözcükler edinmektedir. 164 katılımcıyla yürütülen 2023 tarihli çok merkezli randomize kontrollü bir çalışma da benzer bulgular ortaya koymuş; ayrık deneme öğretimi alan düşük alıcı becerili grupta daha büyük kazanımlar gözlemlenmiştir.

#### Eksensel Tepki Tedavisi
Eksensel tepki tedavisi (ETT(, ustalaşıldığında "çocuğun diğer işlevsellik alanlarında daha kağsamlı olumlu klinik kazanımlar ortaya çıkarabilen" becerileri hedef alan, doğalcı UDA temelli bir müdahaledir. EET'nin temel odağı, öğrencinin motivasyonunu öz başlatımlı istekler aracılığıyla arttırmak ve davranışçı bir çeerçeve içinde oyun yoluyla bireyi sosyal açıdan etkinleştirmektir. ETT, öğrencilerin genetik etkiler gibi doğal nedenlerle iletişim kurmaya isteksiz olabileceğini ve daha önce başarısız geçen iletişim girişimlerinden kaynaklanan öğrenilmiş çaresizliğin gelecekteki iletişim girişimlerini nasıl olumsuz etkileyebileceği kabul etmektedir.

### Otizm Müdahalesi Dışındaki İnsan Uygulamaları
UDA çoğunlukla otizm müdahalesiyle ilişkilendirilse de tipik gelilim gösteren öğrencilerle sınıf içi öğretim, pediatrik beslenme terapisi, ve madde kullanım bozuklukları gibi pek çok farklı alanda da kullanılmaktadır. UDA'nın diğer insan uygulamaları arasında tüketici davranış analizi, adli davranış analizi, davranışsal tıp, davranışsal nörobilim, klinik davranış analizi, örgütsel davranıl yöntemi, okul genelinde olumlu davranış desteği ve fobilere yönelik temas duyarsızlaştırılması sayılabilir.

#### Kabul ve Kararlılık Terapisi
Kabul ve kararlılık terapisi (KKT), felsefi temelini klinik davranış analizinde ve işlevsel bağlamsalcılıkta bulan; ilişkisel çerçeve kuramının teorik çerçevesiyle yönlendirilen klinik bir yaklaşımdır. KKT'nin temel amacı, danışanın düşünceler ve duygular gibi olumsuz ta da istenmeyen özel olayları kabullenmesine yardımcı olmak ve benlik kimliğini psikolojik olgulara dayalı bir yapıdan bağlama dayalı benlik anlayışına doğru dönüştürmektir. Terapinin başvurduğu teknikler arasında bilinçli farkındalık ve şekillendirme yer almaktadır.

### Uygulamalı Hayvan Davranulı ve İnsan Dışı Hayvan Refahı
UDA, uygulamalı hayvan davranışı gibi alanlarda diğer türlere de başarıyla uygulanmıştır. UDA tedavisine benzer bir örnek olarak Pavlov'un köpeği verilebilir; bu deneyde bir uyaran (zil sesi) bir tepkiye (salya salgılama) yol açmaktaydı; bu durum, bir uyaranın bir davranışa, davranışın ise sonuca yol açmasıyla karşılaştırılabilir. Sertifikalı Davranış Analistleri insanlarla çalışırken, sertifikalı uygulamalı hayvan davranışçıları barınaklarda ve diğer topluluk ortamlarında insan dışı hayvanlara hizmet sunmak için yetkilendirilmiştir.

1992'de Forthman ve Ogden, UDA'nın hayvanlarda veteriner bakımına uyum sağlama ve türe özgü davranışları teşvik etme gibi yollarla hayvanat bahçesindeki hayvanların sağlık ve refahını desteklemek amacıyla nasıl kullanılabileceğini anlatan bir makale yayımladı. Pfaller-Sadovsky ve arkadaşları (2019), evcil köpeklerin sahiplerine atlamasının işlevini belirlemek amacıyla bir işlevsel analiz yürüttü. Araştırmacılar beş katılımcının tamamı için davranışın işlevini başarıyla belirledi; beş sahibin tamamı ise koşulsuz pekiştirme çizelgesi uygulayarak davranışın sıklığını başarıyla azalttı. Aynı yıl Morris ve Slocum, bir kara akbabada öz-yaralanmaya yol açan tüy yolma davranışını azaltmak amacıyla işlevsel analiz ve koşulsuz dikkati başarıyla kullandı.

## Eleştiriler

### Nöroçeşitlilik Hareketi
UDA müdahalelerini deneyimlemiş otistik bireyler de dahil olmak üzere bazı nöroçeşitlilik savunucuları, UDA'nın otistik davranışları ortadan kaldırmaya, bastırmaya veya azaltmaya çalıştığını ve otistik bireyleri gerçek özelliklerini gizlemeye, otistik olmayan davranışları (örn. göz teması, beden dili) taklit etmeye ve aşırı dar bir normallik anlayışına uymaya yönlendirdiğini eleştirmektedir. Maskeleme, genel olarak intihar eğilimi ve uzun vadeli olumsuz ruh sağlığıyla ilişkilendirilmektedir. Bu eleştirmenler bunun yerine zararsız ve zaman zaman uyumsal olan otistik özelliklerin daha fazla toplumsal kabulünü ve refahı ile yaşam kalitesini iyileştirmeye odaklanan müdahaleleri savunmaktadır. ASAN, UDA'nın bir otizm terapisi olarak kullanılmasına karşı kampanya yürütmektedir. Otistik Bireyler Avrupa Konseyi (EUCAP), 2024 yılında UDA'nın yol açtığı zararlarla ilgili derin endişelerini dile getiren bir tutum bildirisi yayımladı. Bildiride, ankete katılan otistik bireylerin büyük çoğunluğunun UDA'yı zararlı, istismar edici ve iyilikleri açısından olumsuz sonuçlar doğuran bir uygulama olarak gördüğü vurgulandı. EUCAP, çeşitli destek yöntemlerini ve otistik bireylerin kendi bakımlarına ilişkin karar alma süreçlerine dahil edilmesini savunmaktadır.

2020 tarihli bir çalışma, çocukken UDA alan otistik yetişkinlerin bakış açılarını inceledi ve büyük çoğunluğunun "davranışçı yöntemlerin acı verici yaşam deneyimleri yarattığını", UDA'nın "gerçek benliğin aşınmasına" yol açtığını ve "kişilerarası deneyimlerde öz-etkinlik eksikliği" hissettiklerini bildirdiğini ortaya koydu. 2023 yılında *Autism* dergisinde yayımlanan başka bir çalışma da benzer bulgular ortaya koyarak bazı otistik bireylerde maskelemenin arttığına ve ruh sağlığı sorunlarına yol açtığına dair kanıtlar sundu. Ruh sağlığının kötüleşmesi, maskeleme ve travma dahil olmak üzere UDA müdahalelerinin muhtemelen yaygın olumsuz etkilerine ilişkin nicel kanıtlar da giderek artmakla birlikte, metodolojik sınırlılıklar nedeniyle henüz kısıtlı düzeydedir.

### Araştırma Geçerliliği
Çıkar çatışmaları, metodolojik kaygılar ve yüksek yanlılık riski, UDA çalışmalarının büyük çoğunluğunu etklimektedir. 2019 tarihli bir meta-analiz, UDA'nın otizm terapisi olarak kullanımına ilişkin araştırmalarda "metodolojik titizliğin acil bir sorun olmayı sürdürdüğünü" vurguladı; yazarlar davranışsal müdahaleler lehine bazı kanıtlar bulmakla birlikte, incelemelerinin kapsamını randomize kontrollü çalışma tasarımlarıyla ve saptama yanlılığı riski taşımayan sdsonuçlarla sınırladıklarında bu etkiler ortadan kalktı.

#### Araştırmalardaki Çıkar Çatışmaları
Bir çalışma, yayımlanmış UDA araştırmalarında yaygın ve açıklanmamış çıkar çatışmaları (ÇÇ) olduğunu ortaya koydu. Bir yıllık süreçte önde gelen davranış dergilerinde yayımlanan çalışmaların %84'ünde, en az bir yazarın UDA klinik sağlayıcısı veya UDA klinik sağlayıcılarına eğitim danışmanı olarak istihdamından kaynaklanan bir ÇÇ bulunuyordu. Ancak bu çalışmaların yalnızca %2'si söz konusu çıkar çatışmasını açıkladı.

### Kanıt Kalitesi
Düşük kaliteli kanıt, UDA'nın otistik çocuklar üzerindeki olası zararlarını ele alan bazı araştırmalarda da sorun olmaya devam etmektedir.

Bir diğer kaygı ise UDA araştırmalarının başarıyı yalnızca biliş veya davranış üzerinden ölçmesidir; bu durum, otistik bireylerin UDA deneyimlerine ilişkin nitel araştırmaların, UDA'nın iç etkilerini (örn. ruh sağlığı, iyilik hali, duygular) inceleyen çalışmaların ve konuşamayan ya da eş zamanlı zihinsel yetersizliği olan otistik çocuklara yönelik araştırmaların yetersiz kalmasına yol açmıştır. UDA'nın uzun vadede etkili olup olmadığına ilişkin araştırmalar da yetersiz olup boylamsal sonuçlar oldukça sınırlı biçimde incelenmiştir.

### Etik Kaygılar
UDA karşıtları, UDA etik kurallarını çok gevşek bularak kınamaktadır. Bu eleştirilerin gerekçeleri arasında itici uyaranların kullanımını kısıtlamaması veya netleştirmemesi, UDA terapistleri için otizm ya da çocuk gelişimi eğitimi zorunluluğunun bulunmaması ve hizmet alan kişinin onayı yerine ebeveyn onayını ön plana çıkarması sayılabilir. Pek çok araştırmacı, bazı UDA müdahalesi biçimlerinin istismar niteliği taşıyabileceğini ve müdahaleye maruz kalan bireylerde travma sonrası stres bozukluğu (TSSB) belirtilerini artırabileceğini savunmuştur. Bazı biyoetikçiler ise UDA uygulamasının adalet ve zararsızlık ilkelerini ihlal ettiğini ve hem otistik çocukların hem de ebeveynlerinin özerkliğine müdahale ettiğini öne sürmektedir.

### İtici Uyaranların Kullanımı
Lovaas, istenmeyen davranışları değiştirmek amacıyla elektrik şoku, tokat atma ve bağırma gibi itici uyaranları geliştirdiği bazı UDA uygulamalarına dahil etti. Zamanla UDA'da itici uyaran kullanımı azalmış ve 2012'de bu uygulamanın çağdaş pratikle bağdaşmadığı belirtilmiş olsa da, bazı UDA programlarında itici uyaranlar varlığını sürdürdü. 2014 yılında ABD Gıda ve İlaç Dairesi'ne (FDA) sunulan yorumlarda, daha önce JRC'de çalışan bir klinisyen "uygulamalı davranış analistlerinin kapsamlı eğitimi için kullanılan tüm ders kitaplarının, elektriksel uyarım kullanımı dahil olmak üzere ceza ilkelerine genel bir bakış içerdiğini" ileri sürdü.

### Dilbilimsel Titizlik
Skinner'ın sözel edimlerine, dilbilimci Noam Chomsky tarafından eleştiri yöneltilmiştir. Chomsky, Skinner'ın dili bir davranış olarak ele alan bakış açısının insan dilinin karmaşıklığını açıklamadığını savunmuştur.

### Eleştirilere Yanıtlar
Justin B. Leaf ve diğerleri, 2018, 2019 ve 2022 yıllarında yayımlanan üç makalede bu UDA eleştirilerinin bir bölümünü inceleyerek yanıtladı; söz konusu eleştirilerin kanıt temelini sorgulayan yazarlar, tüm UDA'nın istismar niteliği taşıdığı iddiasının yayımlanmış literatürde herhangi bir dayanağının bulunmadığı sonucuna ulaştı. Başka araştırmacılar da benzer yanıtlar yayımladı. Bunun yanı sıra bazı UDA müdahalesi biçimleri, nöroçeşitlilik yaklaşımlarından, ilgili bulgulardan ve otistik bireylerin yaşanmış deneyimlerinden yararlanarak bu eleştirileri ele almak ve olası zarar risklerini azaltmak amacıyla dönüşüm geçirmektedir.

## Ayrıca Bakınız

* Uluslararası Davranış Analizi Derneği
* Psikanalizde otizm
* Çocuk gelişiminin davranış analizi
* Davranış terapisi
* Davranışsal aktivasyon
* Eğitim psikolojisi
* Ebeveyn yönetimi eğitimi

* Davranış analizinin mesleki uygulaması

## Kaynakça

## Ek Kaynak
*

## İleri Okuma Kaynakları

* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar

* Applied Behavior Analysis: Overview and Summary of Scientific Support
* Functional Behavioral Assessment, The IRIS Center – U.S. Department of Education, Office of Special Education Programs Grant and Vanderbilt University