Karafatma

**Karafatma** (*Blaps* spp.), kara böcekgiller (Tenebrioniddae) familyasından karanlık yerleri seven ve ışıktan kaçınan gececi böcek cinsidir.

Evlerde (karyola altında bile), kiler, mahzen, hangar, ahır, ambar ve kuş yuvası olan çatılarda bulunurlar. Tahıl, kepek ve diğer tahıl ürünleri başta olmak üzere bitkisel ve hayvansal döküntülerle beslenirler. Tel kurdu (Elateridae) larvalarına çok benzeyen larvaları toprak içinde derinlerde bitkisel döküntülerle beslenen karafatmalar, aynı boyutta ve onlar gibi kara olan Doğu hamam böceği (*Blatta orientalis*) ile karıştırıldıklarından *karafatma* adı yanlışlıkla ve çoğu kez hamam böceği için kullanılır.

## Morfoloji

Uzunlukları genelde 1&nbsp;mm ile 5&nbsp;cm arasında değişen Tenebrionidae familyasının en irileri 2–3&nbsp;cm lik boylarıyla karafatmalardır. Bütünüyle mat siyah renktedirler. Fazlasıyla uzun bacaklarıyla da örümceğimsi bir görüntü sergilerler. Bu uzun bacaklılık ailenin çölde yaşayan türlerinde gözlemlenen tipik anatomik farklılaşmadır. Çünkü sıcak çöl kumlarından vücudu korumanın yolu zeminden yükselmeyi sağlayacak olan uzun bacaklarla mümkün olur.

## İnsanla karşılaşması

Elle ya da karyola altını süpürürken süpürgeyle dokunulunca pis bir koku salmalarıyla tanınırlar. En tipik savunma hareketleri arka ayakları üzerine vücudunun alt bölümünü kaldırıp [*a sort of headstand*] karın ucunu yukarı doğru uzatmaları ve savunma silahı olan kötü kokuyu salmalarıdır.

## Kullanımı

Moğolistan'da Ayurveda tıp kitaplarında da yer alan *Blaps femoralis* türünden geleneksel Moğol tıbbında kullanılır

## İnsan sağlına zararları

Salgıladıkları kimyasalların (= kinonların), deride yanma, kabarcık ya da esmerliğe sebep olduğu Avrupa ve Orta Doğu'da biliniyor.

## Savunma

Saldırıya maruz kalınca arka bacakları üzerine bir tür amuda kalkması tipik korkutma hareketidir. Eğer saldırı devam ederse, karın ucunu dikerek, anüs çevresindeki bir bezden salgılanan ve *p-benzokinon* içeren sarımsı-kahverengi bir sıvıyı birkaç santimetrelik mesafeye fışkırtırlar. Saldırganı (*insan derisinde yanma yapar*) etkisiz kılan bu silahı pis bir kokuya dönüşür.

## Düşmanları

İçeriğindeki p-benzokinon kimyasalından dolayı tahriş edici özelliği olan savunma sıvıları (*insana koku olarak da gelir*) diğer böcekler için caydırıcı olsa da bazı asalak böcekler karafatmalara zarar verirler.

## Türler

## Adlandırma

Latince cins adı Blaps, Yunanca *βλάπτειν* (*blaptein* 'zarar vermek') fiilinden türetilmiştir.

Türkiye'de halk dilinde yerel olarak **karaheççe**, **kara böcek**, **osurgan böceği**, **tıstan** adları da verilen karafatmanın Türkçe kaynaklarda görülen "*ölü böceği, ölüm böceği*" adları Almanca *Totenkäfer* sözünden, "*mezarlık böceği*" adı ise İngilizce *churchyard beetle* sözünün birebir çevirilmesiyle oluşmuştur.

* Renginden (ve belki de çıkardığı kokudan) dolayı:
** Türkçe **karafatma**
*** NOT: Türkçedeki ***karafatma*** adı yanlışlıkla hamam böceğinin sinonimi olarak kullanıldığı gibi kitaplarda Carabidae üyeleri için de kullanılmaktadır.
** İzlandaca (*svertingi*) ***zenci*** (<svartur 'siyah' + -ingi)
* Bıraktığı pis kokudan dolayı:
** Macarca (*bűzbogár*) **pis kokulu böcek**
** İngilizce (*stink beetle*) **pis kokulu böcek**
** Katalanca (*escarabat pudent*) **pis kokulu böcek**
** İzlandaca (*þefbjalla*) **pis kokulu böcek**
* Avrupa'daki "*göründüğü evden ölü çıkar*" biçiminde özetlenebilecek bir halk inanışından kaynaklanan ve *Blaps mortisaga* türünün epitetinde [*mortisaga*: ölüm kehanetçisi] de yer alan bu inanç böceğin kötü şöhretli olmasına yolaçar:
** Almanca (*Totenkäfer*) **ölüm böceği**
** Felemenkçe (*dodenkever*) **ölüm böceği**
** İsveççe (*dödsbud*) **ölüm böceği**
** Danca (*dødningebille*) **ölüm böceği**
** Norveççe (*dødningsbille*) **ölüm böceği**
** Esperanto (*mortoskarabo*) **ölüm böceği**
** Macarca (*halálbogár*) **ölüm böceği**
** Çekçe (*smrtnik*) **ölümcü** 
** Slovakça (*smrtník*) **ölümcü** 
** Hırvatça (*mračnjak*) **ölümcü** 
** Bulgarca (*вестител на мъртвите*) **ölüm habercisi**
** Slovence (*mrtvaški sel*) **ölüm habercisi**
** Almanca (*Totenansager*) **ölüm habercisi**
** İtalyanca (*annunciatore della morte*) **ölüm habercisi**
** Fransızca (*blaps annonce-mort*) **ölüm habercisi Blaps**
** Esperanto (*mortodora tenebrio*)
** İspanyolca (*la leyenda de la muerte*) **ölüm menkıbesi**
** Fransızca (*socière de mort*) **ölüm cadısı**
** İngilizce (*churchyard beetle*) **kilise mezarlığı böceği**
** İspanyolca (*escarabajo de cementerio, gorgojo de cementerio*) **mezarlık böceği**
** Estonca (*kalmumardikas*) **mezarlık böceği**
** Macarca (*gyászbogár*) **yas böceği**
** Macarca (*halottbűzű bogár*) **kaza kokusu böceği**
* Bulunduğu karanlık mekândan dolayı:
** İngilizce (*cellar beetle*) **kiler böceği**
** Felemenkçe (*kelderkever*) **kiler böceği**
** Letonca (*pagrabu melnulis*) **kiler böceği**
* Ağır hareketinden dolayı:
** Rusça (*медляк*) **yavaşçı**
* Belirsiz:
** Rumence (*borză*)
* ?
** Lehçe (*pokątnik*) (?< *pokątnie* 'illicitly')
* ?
** İngilizce (Avustralya; B. polychestra) (*Egyptian beetle*) **Mısır böceği**

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* http://publicacions.iec.cat/repository/pdf/00000001/00000096.pdf M. C. Cartagena & E. Galante (2003, Barcelona) Ecología del género Blaps en el Sudeste Ibérico
* http://130.235.149.100/zoomus/ZooDoc/VetSam/ZooEnt/OrdCol/ListCol/162Tenebrionidae.html Tenebrionidae present in the Entomological Museum of Lund University (2009)