Boynuzlugiller

**Boynuzlugiller** (Bovidae), gevişgetiren bir çift toynaklı familyası.

Bu 140 türden oluşan büyük familya sığır, koyun, keçi, manda, bizon, antilop ve ceylan gibi insanların uzun zamandır av ve ev hayvanı olarak faydalandığı birçok türü içermektedir.

## Özellikler

En büyükleri olan ve 1000&nbsp;kg ağırlığa varan bizondan en ufakları olan ve 5&nbsp;kg ağırlığa varan dikdike kadar familyanın tüm 140 türünün ortak özelliği boynuzlara sahip olmalarıdır: Dört boynuzlu antilobun haricinde tüm boynuzlugillerin 2 adet boynuzu vardır. Bazı türlerde boynuzların boyu 1,50 m'yi bulur. Çoğu türde yalnızca erkeklerin boynuzları olur, dişilerin yoktur. Bu boynuzlar doğrudan kafatasına bağlı kemiktendir ve etrafları boynuz dokusu ile kaplıdır. Boynuzlugillerin boynuzları asla geyikgillerde ya da çatal boynuzlu antilopta olduğu gibi çatallı olmaz.

Boynuzlugillerin büyük çoğunluğu açık alanlarda yaşar ama ormanlarda veya dağlık alanlarda yaşayan türler de vardır.

## Evrim tarihi
Evrim açısından boynuzlugiller çok genç bir familyadır. Kesin olarak boynuzlugillere ait olduğu tespit edilebilmiş en eski kalıntılar, Miyosen çağında yaşamış olan *[[Eotragus]]* cinsinden kalmadır. Bu hayvanlar bugünkü Cephalophinae familyasına ait antiloplara benzemiş, çok küçük boynuzları olmuş ve asla bir ceylandan daha büyük olmamışlardır. Daha ancak Miyosen çağında şekillenmeye başlayan familyanın bugün tanıdığımız en mühim kolları Pliyosen çağında gelişmiştir. Miyosen çağında yalnızca Avrupa, Asya ve Afrika'da yayılım göstermiş olan boynuzlugiller familyası Pleistosen çağının buzul devrinde Kuzey Amerika'ya da dağılmıştır. Güney Amerika ve Avustralya'da da hiçbir zaman yabani boynuzlugiller yaşamamıştır. Günümüzde evcil boynuzlugiller dünyanın her ülkesinde bulunmaktadır.

## Sınıflandırma

### Klasik sınıflandırma
Bu sınıflandırmada kullanılan kaynak: C. D. Simpson (*Artiodactyls*, in Anderson und Jones: *Orders and families of recent mammals of the world*, 1984).

* Alt familya **[[Cephalophinae]]**
** Cins *[[Cephalophus]]*
*** *[[Cephalophus spadix]]*
*** *[[Ader duikeri|Cephalophus adersi]]*
*** *[[Cephalophus dorsalis]]*
*** *[[Cephalophus niger]]*
*** *[[Cephalophus nigrifrons]]*
*** *[[Cephalophus monticola]]*
*** *[[Cephalophus harveyi]]*
*** *[[Cephalophus jentinki]]*
*** *[[Cephalophus maxwellii]]*
*** *[[Cephalophus natalensis]]*
*** *[[Cephalophus ogilbyi]]*
*** *[[Cephalophus callipygus]]*
*** *[[Cephalophus natalensis]]*
*** *[[Cephalophus rufilatus]]*
*** *[[Cephalophus rubidis]]*
*** *[[Cephalophus weynsi]]*
*** *[[Cephalophus leucogaster]]*
*** *[[Cephalophus sylvicultor]]*
*** *[[Cephalophus zebra]]*
** Cins *[[Sylvicapra]]*
*** *[[Sylvicapra grimmia]]*
* Alt familya **[[Neotraginae]]**
** Cins *[[Pelea]]*
*** *[[Karaca antilobu|Pelea capreolus]]*
** Cins *[[Oreotragus]]*
*** *[[Oreotragus oreotragus]]*
** Cins *[[Ourebia]]*
*** *[[Ourebia ourebi]]*
** Cins *[[Raphicerus]]*
*** *[[Raphicerus campestris]]*
*** *[[Raphicerus melanotis]]*
*** *[[Raphicerus sharpei]]*
** Cins *[[Neotragus]]*
*** *[[Kral antilop|Neotragus pygmaeus]]*
*** *[[Neotragus batesi]]*
*** *[[Neotragus moschatus]]*
** Cins *[[Dikdik|Madoqua]]*
*** *[[Madoqua saltiana]]*
*** *[[Madoqua piacentinii]]*
*** *[[Madoqua guentheri]]*
*** *[[Madoqua kirki]]*
** Cins *[[Dorcatragus]]*
*** *[[Dorcatragus megalotis]]*
* Alt familya **[[Tragelaphinae]]**
** Cins *[[Tragelaphus]]*
*** *[[Tragelaphus angasi]]*
*** *[[Tragelaphus buxtoni]]*
*** *[[Sitatunga|Tragelaphus spekei]]*
*** *[[Tragelaphus scriptus]]*
*** *[[Büyük kudu|Tragelaphus strepsiceros]]*
*** *[[Tragelaphus imberbis]]*
*** *[[Tragelaphus eurycerus]]*
** Cins *[[Taurotragus]]*
*** *[[Taurotragus oryx]]*
*** *[[Dev boğa antilobu|Taurotragus derbianus]]*
** Cins *[[Boselaphus]]*
*** *[[Boselaphus tragocamelus]]*
* Alt familya **[[Alcelaphinae]]**
** Cins *[[Damaliscus]]*
*** *[[Hirola|Damaliscus hunteri]]*
*** *[[Damaliscus pygargus]]*
*** *[[Damaliscus lunatus]]*
** Cins *[[Alcelaphus]]*
*** *[[Alcelaphus buselaphus]]*
** Cins *[[Sigmoceros]]*
*** *[[Sigmoceros lichtensteinii]]*
** Cins *[[Gnu|Connochaetes]]*
*** *[[Connochaetes gnou]]*
*** *[[Connochaetes taurinus]]*
* Alt familya **[[Hippotraginae]]**
** Cins *[[Hippotragus]]*
*** *[[Hippotragus leucophaeus]]*
*** *[[Hippotragus equinus]]*
*** *[[Hippotragus niger]]*
**** *[[Dev samur antilobu|Hippotragus niger variani]]*
** Cins *[[Oriks|Oryx]]*
*** *[[Oryx dammah]]*
*** *[[Oryx leucoryx]]*
*** *[[Gemsbok|Oryx gazella]]*
** Cins *[[Addax]]*
*** *[[Addaks|Addax nasomaculatus]]*
* Alt familya **[[Reduncinae]]**
** Cins *[[Kobus]]*
*** *[[Kobus ellipsiprymnus]]*
*** *[[Nil leçvesi|Kobus megaceros]]*
*** *[[Leçve|Kobus leche]]*
*** *[[Kobus kob]]*
*** *[[Puku|Kobus vardonii]]*
**** *[[Puku|Kobus vardonii]]*
** Cins *[[Redunca]]*
*** *[[Redunca redunca]]*
*** *[[Güney kamış antilobu|Redunca arundinum]]*
*** *[[Redunca fulvorufula]]*
* Alt familya **[[İmpala|Aepycerotinae]]**
** Cins *[[Aepyceros]]* - İmpala
*** *[[İmpala|Aepyceros melampus]]*
* Alt familya **[[Antilopinae]]**
** Cins *[[Antilope]]*
*** *[[Antilope cervicapra]]*
** Cins *[[Ammodorcas]]*
*** *[[Ammodorcas clarkei]]*
** Cins *[[Gerenuk|Litocranius]]*
*** *[[Gerenuk|Litocranius walleri]]*
** Cins *[[Ceylan|Gazella]]*
*** *[[Gazella dorcas]]*
*** *[[Gazella saudiya]]*
*** *[[Gazella bennettii]]*
*** *[[Gazella gazella]]* - Dağ ceylanı
*** *[[Gazella bilkis]]*
*** *[[Gazella arabica]]*
*** *[[Gazella spekei]]*
*** *[[Gazella cuvieri]]*
*** *[[Gazella rufifrons]]*
*** *[[Gazella thomsonii]]*
*** *[[Gazella rufina]]*
*** *[[Gazella subgutturosa]]*
*** *[[Gazella leptoceros]]*
*** *[[Gazella dama]]*
*** *[[Gazella soemmeringii]]*
*** *[[Gazella granti]]*
** Cins *[[Antidorcas]]*
*** *[[Antidorcas marsupialis]]*
** Cins *[[Procapra]]*
*** *[[Procapra picticaudata]]*
*** *[[Procapra przewalskii]]*
*** *[[Procapra gutturosa]]*
** Cins *[[Pseudonovibos]]*
*** *[[Pseudonovibos spiralis]]*
** Cins *[[Sayga]]*
*** *[[Sayga|Saiga tatarica]]*
* Alt familya **[[Sığırlar|Bovinae]]**
** Cins *[[Tetracerus]]*
*** *[[Tetracerus quadricornis]]*
** Cins *[[Pseudoryx]]*
*** *[[Pseudoryx nghetinhensis]]*
** Cins *[[Bubalus]]*
*** *[[Asya mandası|Bubalus bubalis]]*
*** *[[Tamarao|Bubalus mindorensis]]*
*** *[[Bubalus depressicornis]]*
*** *[[Bubalus quarlesi]]*
** Cins *[[Syncerus]]*
*** *[[Afrika mandası|Syncerus caffer]]*
** Cins *[[BOS|Bos]]*
*** *[[Sığır|Bos taurus]]*
*** *[[Bos sauveli]]*
*** *[[Bos javanicus]]*
*** *[[Gaur|Bos gaurus]]*
*** *[[Bos primigenius]]* - Yaban öküzü
**** *[[Bos primigenius indicus]]*
*** *[[Evcil yak|Bos grunniens]]*
*** *[[Bos aegyptiacus]]*
** Cins *[[Bizon|Bison]]*
*** *[[Amerika bizonu|Bison bison]]*
*** *[[Avrupa bizonu|Bison bonasus]]*
* Alt familya **[[Caprinae]]**
** Cins *[[Pantholops]]*
*** *[[Pantholops hodgsoni]]*
** Cins *[[Capricornis]]*
*** *[[Capricornis sumatraensis]]*
*** *[[Capricornis swinhoei]]*
*** *[[Japon serovu|Capricornis crispus]]*
** *[[Naemorhedus]]*
*** *[[Naemorhedus goral]]*
*** *[[Naemorhedus baileyi]]*
*** *[[Naemorhedus caudatus]]*
** Cins *[[Oreamnos]]*
*** *[[Ak dağ keçisi|Oreamnos americanus]]*
** Cins *[[Rupicapra]]*
*** *[[Çengel boynuzlu dağ keçisi|Rupicapra rupicapra]]* - Çengel boynuzlu dağ keçisi
*** *[[Rupicapra pyrenaica]]*
** Cins *Myotragus]]*
*** *[[Myotragus balearicus]]*
** Cins *[[Budorcas]]*
*** *[[Budorcas taxicolor]]*
** Cins *[[Misk sığırı|Ovibos]]*
*** *[[Misk sığırı|Ovibos moschatus]]*
** Cins *[[Hemitragus]]*
*** *[[Hemitragus jemlahicus]]*
*** *[[Hemitragus jayakiri]]*
*** *[[Hemitragus hylocrius]]*
** Cins *[[Dağ keçisi|Capra]]*
*** *[[Yaban keçisi|Capra aegagrus]]*
*** *[[Capra ibex]]*
*** *[[Capra walie]]*
*** *[[Capra caucasica]]*
*** *[[Capra cylindricornis]]*
*** *[[Capra pyrenaica]]*
*** *[[Burma boynuzlu keçi|Capra falconeri]]*
** Cins *[[Pseudois]]*
*** *[[Pseudois nayaur]]*
*** *[[Pseudois schaeferi]]*
** Cins *[[Berberi koyunu|Ammotragus]]*
*** *[[Berberi koyunu|Ammotragus lervia]]*
** Cins *[[Koyun|Ovis]]* - Koyun
*** *[[Ovis aries]]* - Evcil koyun
*** *[[Ovis orientalis]]*
**** *[[Ovis orientalis anatolica]]* - Anadolu dağ koyunu, Türkiye.
*** *[[Ovis vignei]]*
**** *[[Ovis vignei cycloceros]]*
**** *[[Ovis vignei punjabiensis]]*
**** *[[Ovis vignei cycloceros]]*
*** *[[Argali|Ovis ammon]]*
**** *[[Ovis ammon hodgsonii]]*
**** *[[Ovis ammon polii]]*
*** *[[Ovis nivicola]]*
**** *[[Ovis nivicola nivicola]]*
**** *[[Ovis nivicola lydekkeri]]*
**** *[[Ovis nivicola alleni]]*
**** *[[Ovis nivicola borealis]]*
*** *[[Dall yaban koyunu|Ovis dalli]]*
*** *[[Amerika yaban koyunu|Ovis canadensis]]*
**** *[[Ovis canadensis canadensis]]*
**** *[[Ovis canadensis sierrae]]*
**** *[[Ovis canadensis nelsoni]]*)
*** *[[Ovis musimon]]*

Yukarıda kaynak olarak gösterilen kitabın basımı sırasında *Pseudoryx* ve *Pseudonovibos* cinsleri tanınmamaktaydı. Bu yüzden sonradan eklenmiştir. Ayrıca Sayga antilobu modern bilim dikkate alınarak keçi ve ceylanların arasına konulmuşdur.

Antiloplar belli bir gruba dahil değildir. Boynuzlugiller familyası içerisinde birçok uzun boynuzlu, zarif yapılı, tropik türler, akrabalıkları dikkate alınmadan antilop olarak adlandırılır.

### Diğer sınıflandırma yolları
Wilson'un *Mammal Species of the World* (1993) başlıklı kitabında, Ceylan antilobu ilk kez keçicikler grubundan çıkarılıp Peleinae adlı ayrı bir alt familyaya konulmuştur. Bu tür Zoologların görüşüne göre boynuzlugillerin yaşayan en ilkel türüdür. Ayrıca bu kitapta Çiru ve Sayga keçimsilere değil ceylanımsılara ait olarak gösterilmiştir.

Diğer bir sınıflandırma deneyimi Gentry'nin *The subfamilies and tribes of the family Bovidae* (1992) başlıklı kitabında yapılmıştır. Gentry kladistik analizlerinden ve 112 türün iskelet özelliklerini araştırdıktan sonra Duiker ve sığırların farklılıklarına rağmen yakın akraba olduklarını ve birlikte Bovinae alt familyasına yerleştirilmeleri gerektiği sonucuna varmıştır. Ayrıca impala'yı sığır antilopları'na, ceylan antilobu ile saygayıda ceylanımsılara eklemiştir.

### Kladistik sınıflandırma

Boynuzlugillerin kladogramı şu şekilde yapılır:

 Bovidae
  |-- N.N.
  |    |-- Neotraginae
  |    '-- Antilopinae
  '—N.N.
       |-- N.N.
       |    |-- N.N.
       |    |    |-- N.N.
       |    |    |    |-- Cephalophinae
       |    |    |    '-- N.N.
       |    |    |         |-- Alcelaphinae
       |    |    |         '—Aepycerotinae
       |    |    '-- N.N.
       |    |         |-- Hippotraginae
       |    |         '—Reduncinae
       |    '-- N.N.
       |         |-- Tragelaphinae
       |         '—Bovinae
       '-- Caprinae

Yukarıda da açıklandığı gibi birden fazla sınıflandırma yöntemi vardır. Bu kladogram da bu farklı görüşlerin arasından yalnızca birini göstermektedir.

## Dış bağlantılar

## Kaynakça