Nâmık Kemal

**Mehmed Nâmık Kemâl,** (), (21 Aralık 1840; Tekirdağ - 2 Aralık 1888; Sakız Adası), 19'uncu yüzyılın ikinci yarısında Türk edebiyatı ve siyasî hayatında etkili olmuş, Türk milliyetçiliğine esin kaynağı olmuş, Yeni Osmanlılar Cemiyeti üyesi Osmanlı yazarı, gazetecisi, devlet adamı ve şâiridir.

Yurtseverlik, özgürlük, ulus kavramlarına bağlı bir Tanzimat aydınıdır. Bu kavramları Türk düşünce yaşamına ve edebiyatına sokan kişi kabul edilir. Heyecanlı, kavgacı kişiliği, akıcı ve parlak biçemi nedeniyle döneminin diğer yazarlarından daha çok tanındı. "*Vatan Şairi*" ve "*Hürriyet Şairi*" olarak anılan Namık Kemal, şiirin yanı sıra eleştiri, yaşam öyküsü, tiyatro, roman, tarih ve makale türlerinde eserler verdi. Özellikle Türk edebiyatının ilk edebî romanı olan "*[[İntibah]]*" ve Türk edebiyatının sahnelenen Batılı tarzdaki ilk tiyatro eserlerinden olan *[[Vatan yahut Silistre|"Vatan yahut Silistre]]* "eserleriyle ünlüdür. Türkiye Cumhuriyeti'nin kurucusu Mustafa Kemal Atatürk'ü eserleri ve düşünceleriyle etkiledi. Atatürk, Namık Kemal'i Türk dünyasının çağdaşlaşması açısından en üst nokta olarak kabul eder ve onun Türk dünyasına bırakmış olduğu mirası da benimser. Bu benimsemeyi Atatürk'ün Namık Kemal'in ünlü beyitlerinden birine yapmış olduğu nazire gösterir. Namık Kemal'in "*Vatanın bağrına düşman dayadı hançerini/Yoğimiş kurtaracak bahtı kara maderini*&nbsp;" dizelerine Atatürk şu nazireyi yazmıştır: "*Vatanın bağrına düşman dayasın hançerini/Bulunur kurtaracak bahtı kara maderini"* bu ifade kalıpları o dönemdeki halk mücadelesinin mühim bir parolası olmuştur.

Hatta Atatürk'ün bir biyografisini yazmış olan yazar Andrew Mango, Atatürk'ün Kemal adını Namık Kemal'in adında "Kemal" bulunduğu için kendisinin koyduğunu iddia etmektedir.

## Hayatı
21 Aralık 1840 tarihinde Tekirdağ'da dünyaya geldi. Annesi Arnavut asıllı Fatma Zehra Hanım'dır, babası Yenişehirli Mustafa Âsım Bey ise Türk kökenli Topal Osman Paşa'nın neslindendir.

Tekirdağ'daki evlerinin yakınında bulunan tekkenin şeyhi Tokatlı Hafız Ali Rıza Efendi kendisine "Mehmet Kemal" adını verdi. Çocukluğu annesinin babası Abdülatif Paşa'nın yanında geçti. Abdülatif Paşa, Tekirdağ (Tekfurdağ) Sancağında vali yardımcısı idi; Afyonkarahisar Sancağına atandığında ailece Afyon'a taşındılar. 1848 yılında annesi Fatma Zehra Hanım'ı Afyon'da kaybetti. Mehmet Kemal, dedesinin yanında yaşamını sürdürdü.

Abdülatif Paşa'nın değişik kentlerde görev yapması nedeniyle düzenli bir eğitime devam edemedi. Özel dersler aldı ve kendi kendini yetiştirmeye çalıştı. Arapça ve Farsça öğrendi. Dedesinin Afyon'daki vali yardımcılığı görevinin ardından ailesiyle İstanbul'a gelmişti. Orada, üç ay Bayezid Rüştiyesi'ne ve ardından dokuz ay Valide Mektebi'ne devam etme fırsatı buldu.

### Kars yılları
Dedesinin Kars'a mutasarrıf olarak atanması sebebiyle 1,5 yıl Kars'ta yaşadı. Karslı şair ve müderris Vaizzade Seyid Mehmet Hamid Efendi'den divan edebiyatını öğrendi. Avcılık, atıcılık, cirit dersleri aldı. Kars'ta görevi sona eren dedesi ile 1854'te İstanbul'a döndü. Burada görüp yaşadıkları ileride yazacağı tiyatro eserlerine ilham vermiştir. Namık Kemal, Midilli'de sürgüne gönderildiği sırada Abdülhak Hamit'e gönderdiği bir mektupta nişanlısının arkasına düşerek, gönüllü nefer yazılmış, Kars'a kadar gelmiş ve bir taburun trampetçiliğinde bulunduğu halde şehit olmuş Kürt kızın cenazesini gördüğünden bahseder. *Vatan yahut Silistre* piyesinin konusunu oluşturan erkek kıyafetine girip nişanlısının ardından Silistre'ye giden Zekiye'yi buradan etkilenerek yarattığı düşünülür.

### Sofya yılları
1855'te babasının Bulgaristan Filibe mal müdürü, dedesinin Sofya kaymakamı olması ile Sofya'ya gitti. Kars'ta öğrendiği aruz ve hece vezinlerini Sofya'da kaldığı dört sene boyunca pekiştirdi. Sofya'da evlerine ziyarete gelen dedesinin arkadaşı şair Binbaşı Eşref Bey, şiirlerini okuduktan sonra Mehmet Kemal'e yazıcı, kâtip anlamlarındaki "Namık" adını verdi. O günden sonra Namık Kemal olarak anılmaya başladı. 18 yaşına kadar kaldığı Sofya'da komşuları Niş Kadısı Mustafa Ragıp Efendi'nin kızı Nesime Hanım ile evlendi. Bu evlilikten Feride ve Ulviye adında iki kızı ve Ali Ekrem adında bir oğlu dünyaya geldi.

### İstanbul yılları
1857'de İstanbul'a döndü ve Bab-ı Ali'de Tercüme Odası stajyer olarak memurluğa başladı. 1858'de büyükannesi Mahmude Hanım'ı, 1859'da büyükbabası Abdülatif Paşa'yı kaybetti. Babasının ikinci evliliğini yaptığı Dürrüye Hanım'ın Kocamustafapaşa'daki evinde yaşadı. Babasının bu evliliğinden *Naşit* adında bir kardeşi oldu. 1859'da gümrük kaleminde çalışmaya başladı.

İlk şiirlerini Sofya'da yazan Namık Kemal, İstanbul'a geldiğinde kısa sürede şairler arasında tanınmıştı. Henüz Batı edebiyatı ile bir teması yoktu. İstanbul'da divan edebiyatı geleneğini takip ettiren şairlerle tanıştı. Arap ve Fars edebiyatlarını öğrenmeye çalıştı. Divan şiirinin son temsilcilerinden Leskofçalı Galip Bey ile yakın dostluk kurdu. Bu şairin başkanlığında kurulan Encümen-i Şuara adlı şairler topluluğuna katıldı.

1863'ten itibaren dört yıl yeniden tercüme odasında görev aldı. Bu yeni görevi sırasında Batı'yı tanıyanlarla tanışma imkânı buldu ve gözlerini Batı kültürüne çevirdi. Edebiyatta Batılılaşmanın ilk adımlarını atan İbrahim Şinasi ile tanışması hayatını değiştirdi. Sanat ve hayat görüşü değişti. Batı edebiyatını öğrenmeye başladı, ilgisi nesre yöneldi. Tarih ve hukuk alanında kendini geliştirmeye çalıştı. Tercüme odasının bir kâtibinden Fransızca dersleri aldı. Tasvir-i Efkar'da fıkra ve tercüme yazılar kaleme aldı. İlk defa Şinasi'de gördüğü "hak, millet, vatan, hürriyet, meclis, mebus" gibi kelimeleri yaygınlaştırdı.

### Genç (Yeni) Osmanlılar

1865'te Şinasi, *Tasvir-i Efkar* gazetesini kendisine bırakarak Fransa'ya gidince Namık Kemal, tek başına gazeteyi çıkardı. Aynı dönemde İttifak-i Hamiyet adlı (daha sonra *Yeni Osmanlılar Cemiyeti* adını alacak) gizli derneğin kurucuları arasına girdi (Sağırahmetbeyzâde Mehmet Bey'in öncülüğündeki derneğin diğer kurucuları Menâpirzâde Nuri Bey, Kayazade Reşat Bey, *[[Mir'at (dergi)|Mir'at]]* mecmuasının sahibi Mustafa Refik Bey, Suphipaşazade Ayetullah Bey ve Ziya Bey'dir). Derneğin amacı bir anayasa hazırlanmasını ve parlamenter bir yönetim sistemi kurulmasını sağlamaktı. Namık Kemal, gazetesinde bu görüşler doğrultusunda ve hükûmet aleyhine şiddetli makaleler yayınladı. "*Şark Meselesi*" üzerine yazdığı bir makale, gazetenin 1867'de kapatılmasına ve kendisinin Erzurum vali muavini olarak atanmasına yol açtı.

Namık Kemal, hükûmet tarafından gönderildiği Erzurum'a gitmek yerine Ziya Paşa ile birlikte Paris'e kaçtı. O ve arkadaşlarını Paris'te yaşayan Mısırlı prens Mustafa Fazıl Paşa davet etmiş ve maddi himayesine almıştı. Mısır Valisi Kavalalı Mehmet Ali Paşa'nın torunu olan ancak Sultan Abdülaziz'in bir fermanıyla Mısır yönetimindeki haklarından mahrum edilen Mustafa Fazıl Paşa, kendisini Yeni Osmanlılar Cemiyeti'nin reisi ilan etmiş ve Avrupa'ya davet ettiği örgüt üyelerinin finansörlüğünü üstlenmiş birisiydi. M. Fazıl Paşa'nın desteğiyle Londra'da "*Muhbir*" adlı gazeteyi çıkardılar ancak Namık Kemal, Ali Suavi ile yaşadığı anlaşmazlık üzerine Muhbir'den ayrıldı. Aynı yıl Sultan Abdülaziz Uluslararası Paris Sergisi'ni görmek üzere şehre gelince Fransız hükûmeti Genç Osmanlılar'ı ülkeyi terk etmeye davet etti. Namık Kemal, bazı arkadaşlarıyla birlikte Londra'ya gitti ve orada *[[Hürriyet (gazete, 1868)|Hürriyet]]* gazetesini çıkardılar. Bu arada Mustafa Fazıl Paşa, Paris'e gelen Abdülaziz'le ilişkilerini düzeltmiş ve onunla İstanbul'a dönmüştü. Giderken gazeteyi çıkarmaya devam etmelerini, desteğinin süreceğini söylediyse de İstanbul'a döndükten sonra fikrini değiştirdi ve geçici olarak Hürriyet'i kapatmalarını istedi. Bunun üzerine Namık Kemal ile Ziya Paşa gazeteyi kendi imkânları ile çıkarmayı denediler. Bir süre sonra arkadaşları ile arası bozulan Namık Kemal vazgeçti ve 1870'te Sadrazam Âli Paşa ile barışıp yurda döndü.

### Sürgün yaşamı
Siyasetten uzak durmak, yazı yazmamak koşuluyla affedilmiş olan Namık Kemal, İstanbul'a döndükten sonra *Diyojen* adlı mizah dergisinde imzasız fıkralar yazdı; Sadrazam Ali Paşa'nın ölümünden sonra 1872'de *İbret* gazetesini çıkararak yeniden muhalefete başladı. Gazete sık sık kapatıldı ve sonunda Sadrazam Mahmut Nedim Paşa'yı eleştiren yazılar yüzünden Namık Kemal, İstanbul'dan uzaklaşması için mutasarrıf olarak Gelibolu'ya atandı.

Birkaç ay kaldığı Gelibolu'da "*[[Vatan yahut Silistre]]*" adlı oyunu ile "*Evrâk-ı Perişan*" adlı eserini tamamladı. Gelibolu'nun bazı sorunları ile ilgilendi ve su davasını halletti. Rumeli Fatihi Gazi Süleyman Paşa'nın Bolayır'daki kabrini ziyaret etti. Ebüzziya Tevfik Bey'e burada gömülmeyi vasiyet etti.

Namık Kemal, bir yandan da *İbret* gazetesine "*BM*" (Baş muharrir) ve Ebuzziya'nın çıkardığı *Hadika* gazetesine "*N.K*" imzası ile yazı göndermeye de devam ediyordu. Gelibolu'da salgın haline gelen kuduz hastalığını önlemek için köpekleri sürgün etmesi bahane edilerek Gelibolu mutasarrıflığı görevinden alındı.

### ''Vatan yahut Silistre''
Osmanlı hükûmeti tarafından açığa alınan Namık Kemal 1872'nin son günlerinde Gelibolu'dan İstanbul'a döndü, İbret'in başına geçti. Çok geçmeden bir makalesi nedeniyle hakkında soruşturma açılıp gazetesi tekrar kapatılınca tiyatro ile ilgilenmeye başladı. *Vatan yahut Silistre* oyunu, 1 Nisan 1873 gecesi İstanbul'da Güllü Agop'un Gedikpaşa'daki tiyatrosunda sahnelendi. Oyunun sahnelenmesi halkı coşturup olaylar çıkmasına neden olmuştu. Bu konuda İbret'te yayınlanan yazılardan sonra gazete kapatıldı; Namık Kemal ve dört arkadaşı yargılanmadan sürgüne gönderildiler. Namık Kemal Mağusa'ya, Ahmet Mithat ile Ebüzziya Tevfik Bey Rodos'a, Menapirzade Nuri ve Bereketzade Hakkı Beyler de Akka'ya sürüldü.

### Mağusa (Kıbrıs) sürgünlüğü
(bkz. Namık Kemal Zindanı ve Müzesi)

Namık Kemal'in Mağusa (Kıbrıs) sürgünlüğü 38 ay sürdü. Mağusa'da son derece olumsuz koşullar altında yaşamak zorunda kaldı, pek çok kez sıtmaya ve başka hastalıklara yakalandı. Namık Kemal, eserlerinin çoğunu bu dönemde Kıbrıs'ta kaleme almıştı. Namık Kemal Mağusa'ya geldiği andan itibaren İstanbul'da ön çalışmalarını hazırlamış olduğu Gülnihal'i tamamına ulaştırıp neticelendirmiştir. Gülnihal dışında Zavallı Çocuk, Kara Bela, Celaleddin Harzemşah gibi ehemmiyetli eserlerini de kaleme almıştır. Kanje, Silistre Muhasarası, Nevruz Bey'in Tercüme-i Hali gibi bir o kadar önemli metinleri de burada ele almıştır.

### Midilli sürgünlüğü

Sürgün dönüşü İstanbul'da bir kahraman gibi karşılandı. *[[Hürriyet Kasidesi]]* adlı eserini sürgün sonrasında tekrar başkente geldiği dönemde kaleme aldı. Tahta çıkışından 93 gün sonra akıl bozukluğu gerekçesiyle indirilen V. Murat'ın yerine Osmanlı tahtına oturan II. Abdülhamit, ilk Osmanlı anayasasını oluşturmak için bir komisyon kurdu. Namık Kemal, bu komisyonun bir üyesi oldu ancak padişahın aleyhine bir tehdit beyti yazıp bunu mecliste okuyunca mahkemede yargılandı. Söylediği Arapça beyit, "*Bir şey, ikilendi mi, muhakkak üçlenir de*" anlamındaydı ve tıpkı Abdülaziz ve V. Murat gibi Abdülhamit'in de tahttan indirilebileceğini ima ediyordu. Namık Kemal, asayişi bozduğu gerekçesiyle suçlu bulunup 6 ay hapis cezasına çarptırıldıysa da sonradan beraat etti. Girit Adası'nda ikamete mecbur edildi. Kendi isteği üzerine ikameti Midilli Adası'na çevrildi. 2,5 yıl sonra Midilli mutasarrıfı olarak görevlendirildi. Midilli'de tanıdığı genç yaştaki Hüseyin Hilmi Paşa'yı ömrü boyunca koruyup destekledi. Hüseyin Hilmi Paşa, yıllar sonra 1909'da sadrazamlığa kadar yükselmiştir.

1879'dan itibaren 5 yıl süren Midilli'deki görevi sırasında kaçakçılığı önledi; hazine gelirini artırdı. 20 Türk ilkokulu açtı. Türklerin hayat şartlarını iyileştirdi. Adalarda yaşayan Türk ahalisinin sorunlarını dile getiren bir rapor hazırlayıp Bâb-ı Âli'ye sundu. 1882'de Nişan-i Osmanlı madalyası ile ödüllendirildi. "Vaveyla", "Murabba", "Vatan Mersiyesi" gibi şiirlerini burada yazdı. Mağusa'da yazmaya başladığı *Celaleddin Herzemşah* adlı eserini tamamladı. Bu eser, okunmak için yazılmış 15 perdelik tarihi bir oyundur. Harzemşahlar Devleti'nin son hükümdarı Celaleddin Harzemşah etrafında gelişen oyunda İslam birliği düşüncesini işledi. Abdülhamit, bu eserinden ötürü onu bâlâ rütbesi ile ödüllendirdi.

Namık Kemal'in Midilli'de kaçakçılıkla mücadelesinden çıkarları zarar görenlerin şikâyetinden sonra 1884'te Rodos mutasarrıfı oldu. Rodos Adası'ndaki çalışmaları da padişahın imtiyaz madalyası ile ödüllendirildi. Rodos'ta, Osmanlı tarihi hakkında eser yazmaya başladı. İngiliz ve Yunanların şikayeti üzerine 1887'de Rodos'taki görevi sona erdi. Sakız Adası mutasarrıfı oldu.

### Ölümü

Sakız Adası'nın kuru havası nedeniyle rahatsızlanan Namık Kemal, 2 Aralık 1888 günü 47 yaşında öldü. Adada bir caminin haziresine defnedildi. Arkadaşı Ebüziyya Tevfik, şairin Bolayır'da gömülme arzusunu Padişah II. Abdülhamit'e iletince naaşı Gelibolu'ya nakledildi. Bolayır'da Orhan Gazi'nin oğlu Şehzade Gazi Süleyman Paşa'nın türbesinin yanına gömüldü. Birkaç yıl sonra Sultan Abdülhamit bir türbe yaptırdı. Türbenin planını Tevfik Fikret çizdi. 1912 Mürefte-Şarköy Depremi'nde sütunlar zedelendiği için hâlen mermer kaplı bir kabirde bulunmaktadır. Şu anda mezar restore aşamasındadır ve ziyarete kapalıdır.

Namık Kemal'in ölümünden sonra II. Abdülhamit, şairin oğlu Ali Ekrem'i sarayda görevlendirdi, babası Mustafa Asım'ı ise saraya müneccimbaşı tayin etti.

## Sanatçı özellikleri

Tanzimat döneminin en önemli düşünce, sanat ve siyaset adamlarından birisidir. 
"Toplum için sanat" anlayışını benimsemiştir. Sanatı, toplumun Batılılaşması için bir araç olarak kullanmıştır. 
Eserlerini halkın anlayabileceği sade bir dille yazmayı amaçlamıştır. 
Divan edebiyatının süslü, sanatlı düz yazısı yerine, belli bir düşünceyi iletmeyi amaçlayan yeni bir düzyazıyı kullanmıştır. 
Eserlerinde noktalama işaretlerini kullanmıştır. 
Gençliğinde divan edebiyatı tarzında şiirler yazmış, Avrupa'ya gittikten sonra yeni edebiyatı benimsemiş ve o yolda yapıtlar vermiştir. 
Namık Kemal, Fransız edebiyatını örnek almış, romantizmin etkisinde kalmıştır. 
Şiirleri biçim bakımından eski, konu bakımından yenidir. Yurt, ulus, özgürlük gibi konuları işlemiştir. Ayrıca şiirlerinde mücadeleci tipte bir insan yaratmıştır.

Celaleddin Harzemşah adlı tiyatrosunda tiyatro ile ilgili düşüncelerini açıklamış, tiyatroyu "eğlencelerin en faydalısı" olarak nitelemiş, halkın eğitilmesinde okul gibi görmüş, sahne dili ve tekniği yönünden başarılı yapıtlar vermiştir. Tiyatrolarının hepsi dram türündedir.

## Namık Kemal Evi
Tekirdağ'da 1994 yılında hizmete giren yapıda Namık Kemal hakkında yazılmış eserler teşhir edilmektedir.

## Eserleri

### Oyunları
*Vatan Yahut Silistre (1873, yeni harflerle 1940)
*Gülnihâl (1875)
* Âkif Bey
*Zavallı Çocuk (1873)
* Kara Belâ
* Celâleddin Harzemşah
### Romanları
* İntibah (1876)
* Cezmi (1880)
### Tarihî eserleri
* Bârika-i Zafer 
* Devr-i İstîlâ 
* Evrâk-ı Perîşan Serisi (1872)
* Silistre Muhâsarası (1873) 
* Kanije Muhâsarası (1874)
* Osmanlı Tarihi Medhali (1888)

### Edebi tenkitleri
* Lisan-ı Osmanî'nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülahazatı Şamildir
* Bahar-ı Daniş Mukaddimesi (1874)
* Terceme-i Hâl-i Nevruz Bey (1875)
* Mukaddime-i Celal (1888)
* *[[Tahrîb-i Harâbât|Tahrîb-i Harabat]]*
* Takip
* İrfan Paşa'ya Mektup
* *[[Renan Müdafaanâmesi]]*
*İntibah Mukaddimesi
*Mes Prison Muahezenesi

### Makaleleri
* Lisan-ı Osmanî'nin Edebiyatı Hakkında Bazı Mülâhazatı Şamildir

## Ayrıca bakınız
* MEB 100 Türk Edebiyatçısı

## Kaynakça