Hocalı (rayon)

**Hocalı Rayonu** (Azerice: Xocalı rayonu), Azerbaycan'da rayon (il) olarak adlandırılan birinci derece idarî bölümlerden birisidir. Karabağ Ekonomik Bölgesi'ne dahildir. Askeran da Hocalı rayonuna dahildir.

## Hakkında
Eski zamanlarda Hocalıda Piank ve Myus-Haband illeri mevcut idi. Hocalı XVIII–XIX yüzyıllarda Karabağ Hanlığının birimi idi. Sovyet döneminde Hocali, Azerbaycan SSR'nin Dağlık Karabağ Özerk Oblastı (NKAO) içinde yer alıyordu. 1978'den önce Stepanakert İlçesi içinde idi. 1978'den sonra Stepanakert İlçesi'nin Askeran olarak yeniden adlandırılması sonucu Askeran Rayonuna dahil edildi. Nüfusun başlıca geçim kaynakları bağcılık ve hayvancılıktı. Köyde bir ortaokul, bir toplum merkezi, bir kütüphane ve bir sağlık merkezi bulunuyordu. Azerbaycan SSR Yüksek Sovyeti Başkanlığı'nın 21 Nisan 1990 tarihli kararnamesiyle, DKÖO'nın Askeran İlçesi'ndeki Hocali köyünün ilçe bağlılığı altındaki bir şehir olarak sınıflandırılmasına karar verildi. Hocali şehir meclisi, merkezi Hocali kasabasında olmak üzere kuruldu ve Hocali köy meclisi kaldırıldı. Kasım 1991'de kaldırılan Askeran bölgesinin toprakları, Hocali bölgesine birleştirildi.

Hocalı Rayonu, Birinci Karabağ Savaşı sırasında 25 Şubat 1992'de Karabağ Ermeni güçleri tarafından işgal edilen ilk rayon olmuş ve 25 - 26 Şubat'ta Hocalı Katliamı yaşanmıştır. Ayrıca Meşali Katliamı ve Cemilli Katliamı yaşandı.

Tanınmayan Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'nin (NKR) yetkilileri, yerleşimi bir rayon olarak kabul etti ve Christopher Ivanyan'ın onuruna Ivanyan (Ermenice: ԻվանյանԻ־ֵֶֶ֡֡) olarak yeniden adlandırdı. De facto Dağlık Karabağ Cumhuriyeti'ni kuran Ermeniler burayı Askeran ilinin bir parçası olarak yönetmekteydi. Rayonun merkezi işgal sonrası geçici olarak Goranboy rayonuna bağlı Aşağı Ağcakend'e taşınmış ayrıca Hocalı'dan zorla göç ettirilen nüfusun bir kısmı da buraya yerleşmiştir.

İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri, 7 Kasım 2020'de Baharlı ve Garabulag köylerini, 9 Kasım'da Chanagchi, Demirchiler, Madatkend, Sygnag köylerini ve 10 Kasım'da Yukhari Yemishjan köylerini kurtardı. 10 Kasım 2020'de imzalanan 2020 Dağlık Karabağ Ateşkes Antlaşması ile bu köyler Azerbaycan'da kalırken rayonun kalanı ise Rus barış gücü denetiminde Ermeni kontrolünde bırakılmıştır.

Azerbaycan ordusunun 26 Mart 2023'te gerçekleştirdiği Ferruh operasyonu sonucunda Farrukh köyü ve Farrukh Dağı kurtarıldı. 2023 Dağlık Karabağ çatışmaları sonrasında yapılan görüşmeler uyarınca rayonun tamamı Azerbaycan'ın kontrolüne bırakılmıştır. Azerbaycan ordusu 23 Eylül 2023'te rayonun merkezi Hocalı kentine girmiş ve Azerbaycan bayrağını dikmiştir.

## Coğrafya
Bölgenin topraklarının büyük kısmı dağlıktır. En yüksek rakımlar Karabağ Sıradağlarına ait Qizgala (2843 m) ve Kirkhgyz'dir (2830 m). Dağlık alanlar dışında iklim ılıman-sıcaktır. Yüksek dağlık alanlar subalpin ve alpin çayırlardır. Başlıca nehirler Badara ve Gargar'dır. Dağ ormanı ve dağ çayırı toprakları mevcuttur. Bölgenin %40'ına kadarında kayın, ıhlamur, akçaağaç, karaağaç vb. ağaçlar yetişmektedir.

## Kültürel anıtları
Hocali bölgesi, en eski mimari ve erken dönem kültürel anıtlar açısından zengindir. Mimari anıtlar arasında türbe (14. yüzyıl), dairesel türbe (1356–1357), Geç Bronz ve Erken Demir Çağı nekropolü, kurgan çölü vb. bulunmaktadır.

19. yüzyılda keşfedilen ve taş kutular ile kurganlardan oluşan Hocali mezarlığı, Geç Bronz ve Erken Demir Çağı'na (MÖ 8.-7. yüzyıllar) ait bir arkeolojik anıttır. Burada çeşitli çömlek türleri, silahlar (kılıçlar, hançerler, mızraklar ve ok uçları, baltalar ve mızrak uçları), altın, bronz, kabuk, akik, cam, macun vb. malzemelerden yapılmış süs eşyaları, bronz aletler ve at koşum takımları bulunmuştur. Bölgede çok sayıda "Koç ve eyer" mezar taşı, kutsal türbeler - Seyid Celal ocağı, Nine Cihan ocağı vb. bulunmaktadır.

Hocalı şehri ile Askeran yerleşimi arasında, Gargar Nehri'nin sağ ve sol kıyılarında 18. yüzyıldan kalma "Askeran Kalesi" bulunmaktadır. Kale, Karabağ Hanı Panahali Han tarafından inşa edilmiştir. Kale iki surdan oluşmaktadır. Sağ kıyıdaki kale kulesi çift taş duvarlardan oluşmaktadır. Sol kıyıdaki kale ise dörtgen bir kuleye sahiptir. Duvarların kalınlığı 2-3 metredir. 1810 yılında Rusya ve İran arasında barış görüşmeleri "Askeran Kalesi"nde yapılmıştır.

Bölgedeki Karkijahan yerleşiminde 3 mezarlık bulunmaktadır. Burada 14. yüzyıla ait yazıtlı mezarlar, "Kilsali" denilen yerde bir Alban kilisesi, mezarlar, 800 yıl öncesine ait bir Müslüman mezarlığının kalıntıları, Alban cenaze ateşleri vb. bulunmaktadır.

Bölgenin Kosalar köyü topraklarında, "Muhammed Ağa'nın Odası" tarihi anıtı, "Darily Piri" ve "Elam Ağağı" türbeleri ve taş mezarlar bulunmaktadır.

Bölgenin Meşali köyü topraklarında -Meydan platosunda- "Seyid'in Türbesi" (Ermeniler tarafından yıkılmıştır) kutsal türbesi ve "Yedi Kilise" (Alban kilisesi) bulunmaktaydı. Ayrıca 4 yerde Alban kiliseleri vardı.

Ermeni işgali sonucunda Hocali bölgesinin tarihi, kültürel, dini anıtları, şehirleri ve köyleri, ekonomik merkezleri vb. yıkıldı. Hocali şehrinin en eski tarihi anıtları, mezarlıklar, Kerkijahan, Kosalar, Jamilli ve Meşali köylerinin yerleşimleri, dini anıtlar (örneğin Meşali'deki "Seyid Türbesi"), 1 şehir, 1 yerleşim yeri, 8 köy, 2495 konut, 31 sanayi tesisi, 15 tarım tesisi, 20 eğitim kurumu, 14 sağlık kurumu, 56 kültür kurumu, 5 iletişim tesisi vb. yıkıldı.

### Anıtlar
* Kutsal Meryem Ana Kilisesi — Çanakçı köyü
* Meryem Ana Kilisesi — Chanagchi köyü
* Şoşkaveng Manastırı — Xaçmaç köyü
* Bovurkhanavang Manastırı — Daghdagan köyü
* Badara Manastırı — Badara köyü
* Ochkanvang Manastırı — Badara köyü
* Khilaskar Manastırı — Badara köyü
* Askeran Kalesi — Askeran yerleşim yeri
* St. George Manastırı — Khanabad köyü
* Aslan Kalesi — Khanabad köyü
* Saksağan Kalesi — Meşali köyü



Dosya:Kurgans near Khojaly.jpg|Hocalı kurqanları
Dosya:Ասկերանի մայրաբերդ12.JPG|Askeran Kalesi
Dosya:Օխտը եղցի.jpg|Badara Manastırı
Dosya:Մզկիթ, Իվանյան.jpg|Hocalı türbesi
File:Khachaghakaberd fortress between Kolatag and Patara.jpg|Saksağan Kalesi
File:Ամենափրկիչ եկեղեցի (Պատարա).jpg|Khilaskar Manastırı
File:Բովուրխանի վանք 03.jpg|Bovurkhanavang Manastırı
File:Kaňon řeky Karkar, Náhorní Karabach.jpg|Qarqar kanyonu
File:Honut canyon near Shushi, Artsakh, Armenia - panoramio (2).jpg|Qarqarçay
File:Հունոտի կիրճ07.JPG|Çetir şelalesi



## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
* Hocalı-Gedebey kültürü
* Hocalı Havalimanı
* Hocalı, Manavgat
* Hocalı, Mut
* Dağlık Karabağ Savaşı 
** Askeran Çarpışması (22 - 23 Şubat 1988)
** Hocalı Katliamı (25 Şubat 1992)