Macaristan

**Macaristan** (, ), Orta Avrupa'da denize kıyısı olmayan bir ülkedir. Karpat Havzası'nın büyük bir bölümünü kapsayan ülke, kuzeyde Slovakya, kuzeydoğuda Ukrayna, doğu ve güneydoğuda Romanya, güneyde Sırbistan, güneybatıda Hırvatistan ve Slovenya ve batıda Avusturya ile çevrilidir. Macaristan, Tuna Nehri'nin drenaj havzasında yer alır ve geniş ovalarla kaplıdır. Çoğunluğu etnik Macarlardan (Macarlar) ve önemli bir Roman azınlığından oluşan 9,6 milyonluk bir nüfusa sahiptir. Macarca resmi dildir ve Avrupa'da Hint-Avrupa dil ailesinin dışında kalan birkaç dilden biridir. Budapeşte, ülkenin başkenti ve en büyük şehri olup, baskın kültürel ve ekonomik merkezidir.

Macar devletinin kuruluşundan önce, günümüz Macaristan topraklarında Keltler, Romalılar, Hunlar, Cermen halkları, Avarlar ve Slavlar da dahil olmak üzere çeşitli halklar yerleşmiştir. Macar devletinin kökeni, dokuzuncu yüzyılın sonlarında Álmos ve oğlu Árpád tarafından Karpat Havzası'nın fethiyle kurulan Macaristan Prensliği'ne dayanmaktadır. Kral I. Istvan 1000 yılında tahta çıktı ve krallığını Hristiyan bir krallığa dönüştürdü. Orta Çağ Macaristan Krallığı, Geç Orta Çağ'da zirveye ulaşan bir Avrupa gücüydü.

Uzun bir Osmanlı savaşları döneminden sonra, Macaristan'ın kuvvetleri 1526'da Mohaç Muharebesi'nda yenildi ve başkenti Buda 1541'de ele geçirildi; bu da ülkenin 150 yıldan fazla bir süre boyunca üç parçaya ayrıldığı bir dönemi başlattı: Kraliyet Macaristanı (Habsburglara sadık), Osmanlı Macaristanı ve yarı bağımsız Transilvanya Prensliği. Osmanlılar, 1699'da Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Macaristanı'nın kaybını tanıdılar. Macaristan'ın büyük bir kısmı yeniden birleşti ve 18. yüzyılın başlarında Habsburg yönetimi altına girdi. 

1703-1711 ve 1848-1849 yıllarında Habsburglara karşı yapılan bağımsızlık savaşları, 1867'de Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun kurulmasıyla sonuçlanan bir uzlaşmaya yol açtı; bu monarşi 20. yüzyılın başlarında önemli bir güçtü. Avusturya-Macaristan, I. Dünya Savaşı'ndan sonra çöktü ve ardından 1920'de imzalanan Trianon Antlaşması, Macaristan'ın mevcut sınırlarını belirledi; bu da tarihi topraklarının %71'ini, ekonomisinin büyük bir kısmını, nüfusunun %58'ini ve etnik Macarlarının %32'sini kaybetmesine neden oldu.

Savaşın ardından yaşanan sarsıntıdan etkilenen Macaristan, savaşlar arası dönemin başlarında, naip yönetici Miklós Horthy'nin milliyetçi muhafazakar rejimiyle doruğa ulaşan bir kargaşa yaşadı. Macaristan, II. Dünya Savaşı'nda Mihver devletlerine katıldı ve önemli hasar ve kayıplar verdi. Sovyetler Birliği tarafından işgal edildi ve Macaristan Halk Cumhuriyeti uydu devleti olarak kuruldu. 1956 devriminin başarısızlıkla sonuçlanmasının ardından Macaristan nispeten daha özgürleşti, ancak Doğu Bloku'nun baskıcı bir üyesi olarak kaldı. 1989 Devrimleri'nin bir parçası olarak Macaristan, barışçıl bir şekilde demokratik parlamenter bir cumhuriyete dönüştü. 2004 yılında Avrupa Birliği'ne ve 2007 yılında Schengen Bölgesi'ne katıldı. 

Macaristan, evrensel sağlık hizmeti ve ücretsiz ortaöğretim sunan yüksek gelirli bir ekonomidir. Sanat, müzik, edebiyat, spor ve bilim ve teknolojiye önemli katkılarıyla uzun bir geçmişe sahiptir. Avrupa'da popüler bir turizm merkezi olan Macaristan, 2019 yılında 24,5 milyon uluslararası ziyaretçiye ev sahipliği yaptı. Macaristan, Avrupa Konseyi, Avrupa Birliği, NATO, Birleşmiş Milletler, Dünya Sağlık Örgütü, Dünya Ticaret Örgütü, Dünya Bankası, Asya Altyapı Yatırım Bankası ve Visegrád Grubu dahil olmak üzere çok sayıda uluslararası kuruluşun üyesidir.
## Tarihçe

## Coğrafya

### Macaristan Yaylası (''Felföld'')

Macaristan'ın kuzey kesimleri dağlık bir bölgedir. Doğu komşusu Romanya'nın kuzey sınırından içeri giren bu dağ zinciri batıya doğru uzanarak Avusturya Alpleri ile birleşir. Ama bu dağlar akarsulara sık sık geçit veren sayısız birtakım tepelere parçalanmıştır. Dağların en yüksek noktası Kekeş Tepesi'dir (1.014 m). Yer yer vadilerle yarılan dağların yamaçları sık ormanlarla kaplıdır. Tepelerden vadilere inildikçe "lös" adı verilen kil ve kum karışımı sarı renkli balçıkla kaplı araziler görülür. Bunlar çok verimli topraklardır. Bağlar, meyve bahçeleriyle dolu olan vadilerde sırtlarını yamaçlara dayamış kasabalara rastlanır. Tuna Nehri'nin batısında Bakony Ormanları bulunur.

Macar Denizi diye anılan Balaton Gölü'ne kadar uzayan bu dağlık bölge çoğunlukla kireçtaşından oluşmuş bir yayladır. En yüksek tepesi Kőröshegy Dağı'dır (713 m). Buralarda da tepeler ormanlarla kaplı olup vadiler tarıma ayrılmıştır. Vadilerde de yer yer lös toprağına rastlanır. Balaton Gölü'nden güneye doğru, Sırbistan sınırı yakınlarında Mecsek Dağları (En yüksek noktası 682 m) bulunur. "Felföld" diye anılan Macaristan Yaylası burada sona erer.

### Macaristan Ovası (''Alföld'')

Batı Macaristan Ovası'nda ilk planda tepelerin çokluğu göze çarpar. Buralarda akarsular bulanık ve çamurludur. Bunlardan daha çok ormandan kesilen ağaç kütüklerini taşımak için faydalanılır. Tuna'ya dökülen Raba, Repce ve Marcal nehirleri arasında kalan topraklarda buğday ekimi yapılır. Tuna'yı geçip doğuya ilerlendikçe Büyük Alföld denilen karakteristik Macar Ovası ile karşılaşılır. Macar halkının yarısını barındıran baştan başa düz, engin bir çayırdır. Büyük Alföld'de büyük ısı farkları göze çarpar. Kuzeyde dağlarla çevrili olduğu için yazın şiddetli sıcaklar olur. Kışın ise dondurucu rüzgârlar ovayı kaplar. Karpatlar'dan inen Tisza Nehri ovayı enlemesine keserek güneyde Sırbistan'a girer (Voyvodina Özerk Bölgesi) ve orada Tuna'ya karışır. Büyük miktarda çamuru da birlikte sürükleyen bu ırmak, ilkbahar taşkınları sırasında oldukça geniş bir çevreyi sular altında bırakır. Yazın kızgın güneşle kuruyan bu çamurlar Tuna ile Tisza arasındaki bölgenin karakteristik manzarasıdır. Kuzeydoğuda Romanya sınırına yakın Debrecen dolaylarında buna benzer kumlu, balçıklı yerlere rastlanır.

Tarıma çok elverişli löslü topraklar çoğunluğu meydana getirirler. Macaristan'ın tarım yönünden zenginliğinin belli başlı kaynağı bu bereketli ovalardır.

### İklim
Sıcaklık, ocak ayında -1 ila 2 derece arasındadır. Yaz aylarında ise sıcaklık en fazla 29 dereceye kadar yükselir. Denize kıyısı olmadığı için ülkede karasal iklim hâkimdir.

## Siyaset

Macaristan üniter bir cumhuriyettir. Parlamento tarafından her beş yılda bir seçilen devlet başkanının rolü semboliktir; ancak görevleri arasında başbakanı atamak vardır. Başbakan ise hükûmet üyelerini seçer ve görevden alır. Her bakan adayı, devlet başkanı tarafından bir formalite olarak onaylanmalıdır.

Yasama organı (*Országgyűlés*) 2014'ten bu yana 199 üyelidir. 1999-2014 yılları arasındaki 386 üyeli işleyiş, 2011'de başlayan bir dizi yasal değişiklik ve 2012'de yürürlüğe giren yeni anayasa ile değişmiştir.

Aynı şekilde seçim sistemi de yenilenmiş ve ilk kez 2014 seçimlerinde yürürlüğe giren seçim sistemiyle, 2010'dan beri iktidarda olan Fidesz partisinin hakimiyeti artmıştır. Son yasal değişiklikler Macaristan'da demokrasinin otoriterleştiği tartışmalarını da beraberinde getirmiştir.

Bir siyasi parti parlamentoya girebilmek için oyların en az %5'ini almalıdır. Macaristan'da milletvekili seçimleri 4 yılda bir yapılır. 15 üyeli Anayasa Mahkemesi, yasaların anayasaya uygunluğunu denetler. 2012 sonrası yeni sistemde Anayasa Mahkemesi'nin rolü de azaltılmıştır.

### İdari bölümler

Macaristan idari olarak 19 ile (megye) ve 1 başkent (főváros) Budapeşte'ye bölünmektedir.


Dosya:Diosgyorvar.jpg|Miskolc - "Diósgyőri" kale
Dosya:Tihanycivertanlegi2.jpg|Tihany

Dosya:Basin of Tapolca, Balaton Uplands National Park, Hungary - Okt 04.jpg|Transdanubia

Dosya:Hollókő_Ófalu_Fő_utca_(részlet)_002.jpg|Hollókő
Dosya:Esztergom Basilica.jpg|Esztergom

Dosya:Néptánccsoport saját kép.jpg|
Dosya:Esterházy-kastély (4051. számú műemlék) 2.jpg|Esterháza


## Ekonomi

İhracat odaklı bir ekonomiye sahip olan Macaristan, uluslararası ekonomik konjonktürün yarattığı risklere açıktır. Dış ticaretinin büyük bir bölümünü AB ülkeleriyle yapan ülke, Avro'ya geçiş için gerekli hazırlıkları da sürdürmektedir. Temel ürün gruplarına göre dış ticaretinin dağılımında, makineler, elektronik eşyalar ve nakliye araçları ülkenin ithalat ve ihracatında ana sektörler olarak öne çıkmaktadır. İthalatın yaklaşık %50'sini, ihracatın ise %60'ını bu üç sektör gerçekleştirmektedir.

### Bilim ve teknoloji

Macaristan çok sayıda seçkin bilim insanı yetiştirmiş olup matematik eğitimi ile ünlüdür.

Rubik Küpü, Ernő Rubik tarafından icat edilmiştir.

### Ulaşım

Macaristan oldukça gelişmiş bir karayolu, demiryolu, hava ve su taşıma sistemi vardır. Ülkenin başkenti Budapeşte, toplu taşıma ağında önemli bir düğüm olarak hizmet vermektedir.

## Demografi

### Etnik gruplar

Macarların atalarının büyük çoğunluğu Ural-Altay/Fin-Ugor kavimleri'nden olan Hun-Ugor kavimleridir. Daha sonra Hint Avrupa grubundan olmayan bu Ugor kavimlerine Hunlardan bazı boylar karışmıştır. Karışan bu üç kavim, Hazarlar'ın egemenliğini kabul etmiştir (460).

### Eğitim

Macaristan'da eğitim 5-18 yaşları arasında zorunludur.

1276 yılında Veszprém üniversite Péter Csák birlikleri tarafından tahrip edildi ve yeniden inşa edilmedi. Pécs'te bir üniversite 1367 kurulmuştur. Sigismund 1395 yılında Óbuda'da bir üniversite kurmuştur. Universitas Istropolitana, Matyas Corvinus tarafından 1465 yılında Pozsony'de kurulmuştur. Nagyszombat Üniversitesi 1635 yılında kuruldu ve 1777 yılında Buda'ya taşındı ve bugün Eötvös Loránd Üniversitesi olarak hizmet vermektedir. Dünyanın ilk teknik üniversitesi 1735 yılında Selmecbánya'da kuruldu. Onun ardılı Macaristan'daki Miskolc Üniversitesi'dir. Budapeşte Teknoloji ve Ekonomi Üniversitesi (BME) üniversite düzeyi ve yapısı ile dünyadaki en eski teknoloji kurumu olarak kabul edilir. Yasal selefi ise İmparator II. Joseph tarafından 1782 yılında kurulan *Institutum Geometrico-Hydrotechnicum*'dur.

## Ayrıca bakınız

* Macaristan'da LGBT hakları

## Dipnotlar


## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Macaristan Ulusal Meclisi resmi sitesi  
* Devlet başkanı ve kabine üyeleri 
* 
* Macaristan *UCB Libraries GovPubs*. 
* 
* Macaristan BBC News. 
* 
* 
* History of Hungary: Primary Documents 
* Macaristan tarihi *The Corvinus Library*.