Saab JAS 39 Gripen

**Saab JAS 39 Gripen** (), İsveçli havacılık ve uzay şirketi Saab tarafından üretilen hafif, tek motorlu, süpersonik ve çok maksatlı bir savaş uçağıdır. Gripen, gevşek stabilite tasarımına ve fly-by-wire uçuş kontrollerine sahip delta kanat ve kanatçık konfigürasyonuna sahiptir ve daha sonraki modeller tamamen NATO ile uyumludur. 2025 itibarıyla A-F modelleri dâhil olmak üzere 280'den fazla Gripen teslim edildi.

1979 yılında İsveç hükûmeti, Saab 35 Draken ve 37 Viggen uçaklarının yerini alacak “savaş, saldırı ve keşif uçağı” (JAS) geliştirme çalışmalarına başladı. Saab'ın tasarımı seçildi ve JAS 39 olarak geliştirildi. İlk uçuş 1988'de yapıldı, ilk seri üretim uçağı 1993'te teslim edildi ve 1996'da İsveç Hava Kuvvetleri'nde hizmete girdi. Daha gelişmiş aviyonik sistemler ve uzun görev süreleri için yapılan yükseltilmiş varyantlar ise 2003'te hizmete girmeye başladı.

Uçağı uluslararası pazarda satmak için Saab, yabancı havacılık şirketleriyle ortaklıklar ve işbirlikleri kurdu. Gripen'in ilk modelleri Orta Avrupa, Güney Afrika ve Güneydoğu Asya ülkelerine yapılan satışlarla ihracat pazarında orta düzeyde başarı elde etti. Bazı alımlarda rüşvet şüphesi bulunmasına rağmen, İsveçli yetkililer 2009 yılında soruşturmayı kapattı.

## Gelişimi

### Kökenler
1970'lerin sonunda İsveç, eskiyen Saab 35 Draken ve Saab 37 Viggen uçaklarını yenilemek istedi. İsveç Hava Kuvvetleri, işgal halinde savunma amaçlı dağınık üs planı için kısa pist performansına sahip, maliyeti uygun Mach 2 hızında bir uçak talep etti. Plan, Bas 90 sisteminin bir parçası olarak 800 metre uzunluğunda ve 17 metre genişliğinde basit pistleri içeriyordu. Hedeflerden biri, uçağın Viggen'den daha küçük olmasına karşın yük ve menzil açısından eşit veya üstün olmasıydı. İlk teklifler arasında saldırı ve eğitim amaçlı Saab 38 ile Viggen'in geliştirilmiş versiyonu olan A 20 yer aldı. Ayrıca General Dynamics F-16 Fighting Falcon, McDonnell Douglas F/A-18 Hornet, Northrop F-20 Tigershark ve Dassault Mirage 2000 gibi yabancı tasarımlar da değerlendirildi. Sonuç olarak İsveç hükûmeti, Saab tarafından geliştirilecek yeni bir avcı uçağını tercih etti.

1979'da İsveç hükûmeti, aynı görevde birden fazla rol üstlenebilen bir çok maksatlı savaş uçağı geliştirilmesi için "JAS" (*jakt, attack* ve *spaning; avcı, saldırı, keşif*) konseptini tanımlayan bir çalışma başlattı. Birkaç Saab tasarımı incelendi ve en uygun görülen proje, Savunma Malzemeleri İdaresi tarafından hükûmete "Proje 2105" adıyla önerildi. Bu proje daha sonra "Proje 2108" ve ardından "Proje 2110" olarak yeniden adlandırıldı. 1980'de Saab, Ericsson, Svenska Radioaktiebolaget, Volvo Flygmotor ve İsveç Silahlı Kuvvetleri'nin sanayi kolu Försvarets Fabriksverk tarafından "Industrigruppen JAS" (IG JAS) adıyla bir ortak girişim kuruldu.

Tercih edilen tasarım, tek motorlu, hafif, tek koltuklu bir yapıdaydı. Uçak, fly-by-wire uçuş kontrol sistemi, kanard konfigürasyonu ve aerodinamik olarak dengesiz bir tasarıma sahipti. Güç ünitesi olarak General Electric F404−400'ün lisanslı türevi olan Volvo Flygmotor RM12 seçildi. Motor geliştirmesinde ağırlığın azaltılması ve parça sayısının düşürülmesi öncelikli hedeflerdi. 30 Haziran 1982'de İsveç Parlamentosu'nun onayının ardından, Savunma Malzemeleri İdaresi (FMV) Saab ile beş prototip ve 30 adetlik ilk üretim partisini kapsayan, toplam 25,7 milyar İsveç kronu değerinde bir sözleşme imzaladı. Ocak 1983'e gelindiğinde, bir Saab 37 Viggen uçağı, fly-by-wire sistemleri dâhil olmak üzere JAS 39 Gripen'in planlanan aviyonik donanımlarını test etmek amacıyla uçan laboratuvar olarak dönüştürüldü. Uçak, kamuoyuna açık bir isim yarışması sonucunda Saab armasında yer alan efsanevi yaratığa atıfla "Gripen" adını aldı.

### Test, üretim ve iyileştirmeler
Saab, 26 Nisan 1987'de şirketin 50. kuruluş yıldönümünü kutlamak amacıyla ilk Gripen prototipini tanıttı. Uçağın ilk uçuşunun aynı yıl içinde yapılması planlanmıştı, ancak uçuş kontrol sisteminde yaşanan teknik sorunlar nedeniyle test programı yaklaşık 18 ay ertelendi. 9 Aralık 1988'de ilk prototip, test pilotu Stig Holmström tarafından 51 dakikalık bir uçuşla havalandı. Denemeler sırasında, aviyonik sistemler ve özellikle fly-by-wire uçuş kontrol sistemi (FCS) ile uçağın gevşek stabilite tasarımı hakkında çeşitli endişeler ortaya çıktı. 2 Şubat 1989'da bu endişeler haklı çıktı; Linköping'de yapılan bir iniş denemesi sırasında uçak düştü. Test pilotu Lars Rådeström, kazadan dirseği kırık şekilde kurtuldu. Soruşturma sonucunda, kazanın nedeninin FCS'deki eğim kontrol algoritmasındaki hatalardan kaynaklanan pilot kaynaklı salınım olduğu belirlendi.

## Geliştirme
Gripen uçağı 800 metre gibi oldukça kısa pistlere iniş yapabilir ve bu uzunluktaki pistlerden havalanabilir. Bu pistler özel gereksinimler içermez. Bu yüzden yeterli uzunluktaki karayolları ve bombalanan havalimanları iniş kalkış işleri için uygundur. Bu özellik tesadüfi değildir. İsveç Hava Kuvvetleri tarafından yapılan tavsiyeler üzerine uçak tasarlanırken dikkat edilen en önemli unsurlardan biridir.

Gripen'in ilk modelleri JAS 39 A/B olarak adlandırılır. Tek koltuklu versiyon için A ve 2 koltuklu versiyon için B kullanılır. Daha sonra Gripen C/D adı verilen versiyonlar geliştirildi. Bu versiyonlar NATO standartlarına uygun hale getirilmiştir ve diğer özelliklerin yanı sıra yakıt ikmali yapılabilirler.

### Gripen NG
Gripen Next Generation projesi, eski modellerin kötü yanlarını kapatıp yeni modeller geliştirmek için 2000'li yıllarda başlatıldı. Yapılan çalışmaların ardından 2016 yılında SAAB tarafından JAS 39 modelinin güncellenmiş yeni sürümü Gripen E duyuruldu. Gripen E versiyonunun 2018 yılında uçuşa hazır olacağı ve birçok yenilik sunacağı da aynı sunumda açıklandı. Bu yenilikler arasında, AESA radarı, daha güçlü motor, önemli ölçüde daha uzun menzil gibi biçok özellik bulunmaktaydı.

Gripen E, 15 Haziran 2017'de Saab'ın Linköping, İsveç'teki tesislerinde ilk uçuşunu gerçekleştirdi. Saab tarafından 30 Ağustos 2022 tarihinde yapılan açıklamada, firmanın geliştirdiği Gripen E modeli ile Meteor görüş ötesi havadan havaya füzesi (Beyond Visual Range Air-to Air Missile - BVRAAM) demesinin başarı ile gerçekleştirildiği duyuruldu.

## Kullanıcılar

* 
** İsveç Hava Kuvvetleri (98)
* 
** Çek Hava Kuvvetleri (14 adet)
* 
** Macaristan Hava Kuvvetleri (14 adet)
* 
** Güney Afrika Hava Kuvvetleri (26)
* 
** Tayland Kraliyet Hava Kuvvetleri (12)
* 
** Kraliyet Hava Kuvvetleri (?)
* 
** Brezilya Hava Kuvvetleri (8)

## Teknik özellikler (JAS 39E/F)

## Kaynakça