Azerbaycan'da petrol endüstrisi

**Azerbaycan'daki [[petrol endüstrisi]]** yaklaşık  günlük petrol ve 2013 itibarıyla yılda 29 milyar metreküp gaz üretmektedir. Azerbaycan, petrol endüstrisinin doğum yerlerinden biridir. Tarihi petrol servetiyle bağlantılıdır. Dünyadaki en önemli petrol ve gaz üreticisi olmaya adaydır.

## Petrolün ilk çıkarılışı

1871'de, o zamanlar *otkupchina* tekelcisi olan etnik bir Ermeni olan Ivan Mirzoev, ilk ahşap petrol kuyusu iskelesini inşa etti ve bir sonraki yıl bu iskelelere bir yenisini ekledi. Sondaj ilkel olarak bir denge kolu, bocurgat ve manuel pompa ile gerçekleştirildi.

## Erken tarihi

Petrolün ticarette 3. ve 4. yüzyıllarda kullanıldığına dair kanıtlar bulunmaktadır. Abşeron Yarımadası'nda petrol üretimi hakkındaki bilgiler, çoğu Arap ve Fars yazarın el yazmalarında bulunabilir.

Ünlü gezgin Marco Polo "il Milione"nin aşağıdaki paragrafta anlattıklarının Bakü petrolüne atıfta bulunduğuna inanılmaktadır: 'Gürcistan sınırına yakın bir yerde, o kadar bol miktarda yağ fışkıran bir kaynak var ki yüz gemi oraya aynı anda yüklenebilir. Bu yağın yenmesi iyi değil; ancak yakmaya ve kaşıntı veya kabuktan etkilenen deve ve erkeklere merhem olarak faydalıdır. Erkekler bu yağı almak için uzun bir mesafeden geliyorlar ve tüm mahallelerde bundan başka petrol yakılmıyor*."*

Balahanı'nda 1593 tarihli bir yazıt, 35 m derinliğinde elle kazılmış bir kuyudan bahsetmektedir.

17. yüzyılın ikinci yarısının Türk bilim adamı ve seyyahı Evliya Çelebi, "Bakü kalesinin, beyaz ve siyah acı  rafine petrolün üretildiği 500 kuyu ile çevrili olduğunu" bildirdi.

1636'da bir Alman diplomat ve seyyah olan Adam Oleary Elshleger (1603-1671), Bakü'de 30 petrol kuyusunun bulunduğunu belirtmiş ve bazılarının topraktan fışkırdığını belirtmiştir.

Bakü petrol endüstrisinin ilk ayrıntılı açıklaması, 1683'te İsveç'in İran Büyükelçiliği Sekreteri Engelbert Kaempfer tarafından yapıldı.

Kafkasya ile ilgili 18. ve 19. yüzyıl Avrupa kayıtlarının çoğu, alevinin bölgenin altındaki bir mağaradan çıkan doğal gazla beslendiği Surahanı Rayonu'ndaki Bakü Ateş Tapınağı'na atıfta bulunmaktadır.

## Devrim öncesi dönem

Hacı Kasimbey Mansurbekov, dünyada ilk kez 1803 yılında, sahil şeridinden 18m ve 30m uzaklıktaki iki kuyudan Bibi-Heybat Körfezi'nde deniz petrolü çıkarımına başladı. İlk açık deniz petrol çıkarımı, 1825'teki güçlü bir fırtına kuyuları tahrip ettiğinde terk edildi.

1806'da Rus İmparatorluğu Bakü Hanlığını işgal etti ve petrol üretimini ele geçirdi. Daha sonra şahıslara petrol üretimi için münhasır haklar verildi ve böylece İran *otkupchina* kiralama sistemi kuruldu. Aynı yıl Bakü Hanlığı'na ait Abşeron, Kuba ve Salyan'ın tüm petrol kaynaklarına el konuldu ve Rusya'nın devlet malları ilan edildi; ve ayrıca Bakü Hanlığı'nın Rusya'ya katılması sonrasında Bakü bölgesinde yaklaşık 120 kuyu açıldı; bu kuyulardan yıllık çıkarım yaklaşık 200 bin pood petrolden oluşuyordu.

1837'de Ruslar Balahanı'da bir petrol damıtma fabrikası kurdular.

O zamanlar petrol çıkarma yöntemleri çok ilkeldi&nbsp;—Çoğunlukla elle kazılmış kuyular, çok sığ derinliklere kadar açılabilirdi. Bu yılların üretim hacmi, Devlet Mülkiyet Bakanlığı Hazar Odası tarafından 1842'de sağlanan verilerden değerlendirilebilmektedir. Bu veriler Abşeron çevresindeki  petrol üreten 136 kuyunun açıldığını ve bu petrolün, hem aydınlatma hem de merhemler ve diğer halk ilaçları için kullanıldığı İran'a ihraç edildiğini belgelemektedir.

*Otkupschina* tekeli ve artan taleb karşılık vermedeki eksikliğin bir sonucu olarak, 19. yüzyılın ilk yarısında yıllık petrol üretimi 250-300 poodda (4-5 bin ton) değişmeden kalmıştır. 1813'te üretilen kuyu sayısı 116, 1825'te 125, 1850'de 120 ve 1860'ta sadece 218 idi. *Otkupschina* sistemi, petrol üretiminin, üretimi artırmak veya sondaj yöntemlerini iyileştirmek için hiçbir teşvik görmeyen bir grup kişi tarafından tekelleştirildiği anlamına geliyordu. 1844'te - Nikolay Voskoboynikov (1801-1860) tarafından el ile çukur kazmak yerine petrol için sondaj konusunda geliştirilen fikirleri detaylandıran bir rapor, Vasily Semyonov (1801-1863) tarafından Kafkasya'daki (Bakü bölgesi) Rus hükûmetine sunuldu. 1845'te Büyük Dük Mihail Vorontsov (1782-1856), Kafkas Valisi, NI Voskoboynikov'un fikirlerini dikkate alarak petrol sondajı için fon yetkisi verdi.

1846'da, devlet danışmanı V. N. Semyonov'un gözetiminde bir mühendis olan Alekseev, Bibiheybet'te petrol araştırması için ilkel bir darbeli delme mekanizması kullanarak 21 metre derinliğinde bir kuyu açtı ve olumlu sonuçlar aldı. On yıldan fazla bir süre sonra, 27 Ağustos 1859'da "Albay" Edwin L. Drake, Amerikan topraklarında ilk kez petrole ulaştı.

Yerel olarak kerosen talebinin artmasıyla Bakü çevresinde küçük bir petrokimya endüstrisi ortaya çıktı. Vasily Kokorev, Peter Gubonin ve Alman baron N. E. Tornow, Surahanı'da ilk kerosen fabrikasını kurdu. Fabrika, asfalt benzeri bir madde olan "kir"den kerosen üretmek için kullanıldı. 1859'da Tiflisli bir eczacı olan N. I. Vitte, Pirallahi Adası'nda ikinci parafin üretim fabrikasını kurdu.

1870'lere kadar Rusya, 3-4 yıllık sözleşmelerle Bakü civarında petrol üretimi ve rezervleri için devlet petrol tekeline sahipti. Üretim, elle kazılan sığ kuyulardan sızıntı ile sınırlıydı. Petrol daha sonra *arbos* (2 varil taşıyan at arabaları) ile Bakü Körfezi'nin kıyısına taşınmıştır. Orada, kerosen açık rafinerilerde damıtılır ve ardından Hazar Denizi ve Volga Nehri üzerinden gemi ile başta St. Petersburg olmak üzere Rus pazarlarına taşınırdı. 1873'te yeni bir yasa, tekel-sözleşmeleri uzun vadeli bir kiralama sistemi ile değiştirdi ve 1877'de kerosen tüketim vergisi kaldırıldı.

Robert Nobel, 1873 yılının Mart ayında bir petrol rafinerisi satın aldığı Bakü'ye geldi ve 1875'te yeni bir rafineri inşa ettiği Balahanı Petrol Sahası'nın büyük bir bölümünü satın aldı. Nobel Brothers Petroleum Production Company 1877'de kuruldu, ardından Branobel 1879'da onu takip etti. Rusya'nın 1877'deki ilk boru hattı sistemi, pompa istasyonları, depolama depoları, demiryolu tankerleri ve ilk başarılı okyanus petrol tankeri *Zoroaster* dahil altyapıyı tamamladılar. 1881'de sürekli çoklu damıtma uygulamasını başlattılar ve 1885'te şirket jeoloğu olarak Sten Anders Hjalmar Sjögren'i işe aldılar. Nobel'ler Villa Petrolea'yı apartmanları, evleri, okulları ve kütüphaneleri içeren bir şirket kasabası olarak inşa ederken, çalışanlara kar paylaşımı ve ücretsiz eğitim verildi.

Bakü Petrol Derneği, ham petrol ihracatını yaygınlaştırmak için 1884 yılında kuruldu. Bunun yerine, 1897-1907 yılları arasında Bakü'yü Batum'a bağlayan büyük bir kerosen boru hattı inşa edildi. 

Bakü'deki petrol baronları, petrol işinin tartışılması için kendi örgütlerini, Petrol Çıkarıcıları Kongre Konseyi'ni kurdu. Kendi dergileri *Neftyanoe Delo* (Petrol İşletmesi), bir kütüphane, okul, hastane ve eczane kurdular. Altı yıl boyunca, Petrol Çıkarma Konseyi Kongresi, Ludvig Nobel tarafından yönetildi.

Petrol endüstrisi, Bakü'nün modern bir şehir olarak mimari görünümünü büyük ölçüde etkiledi. Şehrin aydınlatması, yolları, sokakları, binaları, telefon istasyonları ve atlı arabaları hakkında kararlar alan idari, sosyal ve belediye kurumları kuruldu. Bahçeler ve parklar düzenlendi ve oteller, kumarhaneler ve güzel mağazalar inşa edildi.

İlk olarak, Bakü petrol sahalarını geliştirmek için münhasır haklar Rus tescilli işletmelerin elindeydi ve sadece 1898'de yabancı şirketlere petrol sahalarını keşfetme ve geliştirme ve yıllık ihale sürecine katılma hakları verildi. 1898 ile 1903 yılları arasında İngiliz petrol firmaları Bakü petrol sahalarına 60 milyon ruble yatırım yaptı. Etnik Ermeniler de Bakü civarında petrol üretimi ve sondaj çalışmalarına katkıda bulundu. 1900 yılına kadar bölgenin petrol endüstrisinin neredeyse üçte birini işlettikleri bildirildi.

### Petrol üretimi

1898 ile 1901 yılları arasında Bakü'de, ABD'den daha fazla petrol üretildi. 1901'e gelindiğinde, dünya petrolünün yarısı 6 mil kare içinde yer alan 1900 kuyudan çıkarıldı. 

Ana petrol üreten bölgeler Bakü yakınlarında bulunan Sabuncu, Surahanı ve Bibi Heybet bölgeleri idi. 20. yüzyılın başlarına kadar, Sabuncu Rayonu Bakü petrolünün %35'ini ve Bibi-Heybet Rayonu %28'ini üretti, bunları ardından Ramana ve Balahanı rayonları takip etti. Çok ekonomik olmayan ve çevreye zararlı bir süreç olmasına rağmen, petrol üretiminin çoğu ilk günlerde petrol çeşmelerinden elde ediliyordu. Ancak, ekipman geliştikçe fışkırtma üretiminin toplam üretim içindeki payı azaldı. 1887'de fışkırtma geri kazanılan petrolün %42'sini oluşturuyordu, 1890'da yaygınlıkları %10,5'e kadar düştü.

Devrim öncesi Rusya'nın petrol endüstrisine yabancı sermaye egemen oldu. Birinci Dünya Savaşı'nın arifesinde üç şirket ("Russian General Oil Company", "Royal Dutch Shell" ve "Nobel Brothers Ortaklığı") tüm sermayenin %86'sına sahipti ve petrol üretiminin %60'ını kontrol ediyordu. 1903 yılında Bakü bölgesinde 60 milyon ruble sermayeli 12 İngiliz şirketi faaliyet gösteriyordu. 1912'de İngiliz-Hollanda ortaklığı Shell, De Rothschild Frères'e ait olan Hazar-Karadeniz Topluluğu "Mazut" hisselerinin %80'ini aldı. Diğer İngiliz firmaları ise Hacı Zeynalabdin Tağyev'den petrol işletmeleri satın aldı.

1898'de Rus petrol endüstrisi ABD petrol üretim seviyesinden daha fazlasını üretti. O sırada yaklaşık 8 milyon ton petrol üretiliyordu ( petrol/gün). 1901 yılına gelindiğinde, Bakü dünya petrolünün yarısından fazlasını  (11 milyon ton veya  petrol/gün) ve tüm Rus petrolünün %55'ini üretti. Yaklaşık 1,2 milyon ton Bakü petrolü de yurtdışına satıldı.

### Yerel petrol baronları ve yabancı petrol şirketleri
* Branobel İşletme Şirketi&nbsp;- 1914'te 25.000 bop/g ile Azerbaycan'ın en büyük tek petrol üreticisi. Avrupa'daki en büyük petrol rafinerisi ve taşıyıcısı ve aynı zamanda kerosen perakendecisi. Fransa, Türkiye, Yunanistan ve Almanya pazarlarına tamamen Nobel tarafından üretilen kerosen ve diğer ürünler tedarik etti.
* De Rothschild Frères&nbsp;- Shell ile birlikte ticaret ve nakliye şirketi. Nobellerden sonra Hazar'daki en büyük tanker filosuna sahipti.
* Aleksander Mantaşev&nbsp;- 1904 yılına kadar Bakü'deki üçüncü büyük petrol şirketi olan AI Mantashev &amp;amp; Co.'nun sahibi olan Ermeni petrol baronu.
* Royal Dutch Shell&nbsp;- Shell, aşağıdaki bağlı şirketler aracılığıyla hareket etti: *Hazar Karadeniz Derneği*, *Kafkaslar*, S. M. Şibayev ve Şirketi. Shell liderliğindeki konsorsiyum, 1914'e kadar Rusya üretiminin beşte birini üretti. Royal Dutch Shell'in Bakü petrol sahalarından elde ettiği ürün 1914'te 15.000 bop/d idi.
* Zeynalabdin Tağıyev&nbsp;- petrol, tekstil ve balıkçılık. Şirketi  üretimi ile 1887'de rafineri sektöründe 4. sırada yer aldı.
* Ağa Musa Nagiyev&nbsp;- petrol ve emlakçılık. İkinci en büyük petrol üreticisi ve en büyük yerli üreticiydi
* Murtuza Muhtarov&nbsp;- petrol sondaj hizmetleri.
* Şemsi Asadullayev&nbsp;- petrol taşımacılığı, en büyük yerli sanayici.
* James Vishau ve **Anglo-Russian Oil Company**
* **Benkendorf Ticaret Evi ve Şirketi** - petrol üretimi.
* **Rus Petrol Genel Şirketi**&nbsp;- 1912 yılında en önemli Rus şirketlerini ve yabancı bankalar tarafından Londra'da kurulan 20 şirketi birleştirdi. Bunlar arasında AI Mantashev &amp;amp; Co., G. M. Lianozov Sons, Adamov ve oğulları *Moskova-Kafkas Ticaret Şirketi*, *Hazar Ortaklığı*, *Rus Petrol Topluluğu*, *Abşeron Petrol Topluluğu* ve diğerleri vardı. Bu aglomerasyon, 1916 yılına kadar Rus petrolünün %30'undan fazlasını üretti.

Hacı Baba Alekperov, Agasibek Aşurbeyov, Ali Bala Zarbaliyev, Kerbalay Zarbaliyev, Hüseyin Melikov, G. Bagirov, G. Aliyev, S. Zminov, Amir- Aslanov kardeşler ve diğerleri Sabuncu, Balahanı, Ramana Şubani, Bibi-Heybet'teki petrol sahalarının sahipleriydi.

### Yer altı ve sondaj
1890'ların sonlarında, büyük şirketler muhtemel yapıları tanımlamak ve haritalamak için jeologları işe almaya başladı. Jeolog ve petrol uzmanı Dmitry Golubyatnikov, Abşeron hakkında sistematik bir araştırma başlattı ve Surahanı Sahası'nda petrol yataklarının varlığına dair görüş belirtti. 1901'de Pirallahı Petrol Sahası keşfedildi ve burada petrol üretimi başladı. Ivan Gubkin, Golubyatnikov ve Uskin gibi bilim insanları  Azerbaycan'ın üretim serilerini ve üretim sürecini ilk kez 1916'da tanımladı.

20. yüzyılın başlarında, inovasyon geçmişe dönük kuyu açma uygulamalarını geliştirmeye başladı. O zamana kadar açılmış olan kuyuların çoğu, kullanımı sığ derinlikle sınırlandıran kablo-alet delme yöntemiyle açılmıştı.

Kalifiye mühendisler (Fatulla Rustambeyov ilk Azeri vatandaşıdır) kuyu tasarımlarının iyileştirilmesine katkıda bulunmuştur. 1913'ün başlarında Branobel gibi en büyük üreticilerin bazılarında aşağıdaki değişiklikler meydana geldi.

* Elektrikli araçlar kullanılarak darbeli kablo-alet delme işleminden döner delmeye geçiş.
* Delme sırasında valf dizileri yerine dişli hat muhafaza borusu kullanılması.
* Ahşap vinçlerin metal olanlarla değiştirilmesi
* Gaslift sürecinin ilk kez 1915'te Ramana Sahası'nda test edilmesi.
* Petrol ve gaz nakliyesi sırasındaki gerçekleştirilen sıkıştırma işleminin 1911'de tanıtılması.

### Depolama ve nakliye
1858'de Hazar Denizi'ndeki en büyük nakliye şirketlerinden biri&nbsp;- "Kavkaz ve Merkuriy" anonim şirketi kuruldu ve ilk akaryakıt satış noktası oldu.

Nobeller tarafından petrol depolama alanlarında büyük değişiklikler yapıldı. Şirket, büyük miktarlarda petrolün buharlaştığı veya basitçe toprağa geri döndüğü yer altı çukurları, gemiler ve göllerin kayıplarını önlemek için petrol depolamak için demir göletler kullanmaya başladı.

Dünyanın ilk başarılı petrol tankeri&nbsp;- *Zoroastr* adında yenilenmiş bir metal gemi&nbsp;- 1877 yılında İsveç'te Nobeller tarafından inşa edilmiştir. 1890'da, Hazar Denizi'nde 133 buhar gemisi ve 212 yelkenli gemi dahil 345 tanker dolaşmaktaydı. Örneğin, 1898'de Rothschild Frères tarafından kurulan Mazut Trading Co, sadece Hazar Denizi'nde 13 tankere sahipti. Bu yıllarda, en büyük filosu Shamsi Asadullayev'e ait olan Azerbaycanlı yerli armatörler de ortaya çıktı.

1877'de Surahanı Petrol Sahası ile Bakü'deki rafineriyi birbirine bağlayan ilk petrol boru hattının inşaatı tamamlandı. 1890'a gelindiğinde, toplam uzunluğu 286&nbsp;km olan 25'ten fazla boru hattı bulunmaktaydı.

Bakü ve Tiflis arasındaki demiryolu bağlantısı 1883'te inşa edildiğinde, petrol taşımacılığı için demiryolu tanklarını (sarnıçları) ilk kez Nobel Kardeşler piyasaya sürdü. Sınırlı ihracat seçeneklerinin olduğu durum Bakü-Batum boru hattının inşası ile çözüldü. 1936'dan sonra Batum, Batumi olarak yeniden adlandırıldı. İnşaat 1897'de başladı ve 10 yıl sonra Profesör N. L. Szhukin gözetiminde tamamlandı.

## Devrim ve Sovyet Cumhuriyeti
1905 Rus Devrimi sırasında meydana gelen sürekli grevler, şiddet ve etnik çekişmelerin petrol üretiminin  zirvesinden düşmesine neden olduğu 1903 yılı civarında meydana gelen birkaç petrol krizi Rusya'yı sarstı. 1910'ların başındaki görece sakinlik, petrol üretiminin sürekli olarak azaldığı ve sadece  en düşük seviyeye ulaştığı I. Dünya Savaşı ile bozuldu. 1918'de ve daha sonra 1920'de üretim daha da yıkıcı bir şekilde düştü. İç karışıklık nedeniyle petrol ihracatı mümkün olmadı, petrol depolama tesisleri hasar gördü ve kuyular atıl bırakıldı. Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti hükûmeti, 1918-1920 arasında görev yaptığı dönemde petrol endüstrisinde meydana gelen zararı telafi edemedi.

1918'den sonra Azerbaycan'da 5 milyon tondan fazla petrol birikti. Azerbaycan'ın Bolşevikler tarafından işgalinden sonra tüm petrol kaynakları Rusya'ya yöneldi. Ülkedeki tüm petrol varlıkları kamulaştırıldı ve Azneft Devlet şirketi kuruldu. 1920 yılında, yakında "Sovyetlerin Rockefelleri" olarak anılacak olan Aleksander P. Serebrovsky, Azneft'in başına getirildi.

1920 yılında 1232'si Azerbaycan'da olmak üzere Rus petrol endüstrisinde sadece 1800 kalifiye uzman çalıştı. Endüstrinin acilen teknolojiye, eğitime ve uzmanlara ihtiyacı vardı. Bilimsel değişim, Bakü'den gelen ziyaretçilerin Pennsylvania, Oklahoma, Kaliforniya, Teksas'taki petrol sahalarına yerleştirildiği ABD ile başladı ve kuyuları derinleştirmek ve sömürmek için yeni yöntemlerin öğrenilmesi ile devam etti. Azerbaycan Devlet Petrol Akademisi, petrol uzmanlarını yetiştirmek için 1920 yılında kuruldu.

1920'lerin sonunda, üretim stabil hal geldi. 1928-29'da, SSCB'de petrol üretimi Azerbaycan'ın 8,7 milyon tonu dahil 13,5 milyon tona eşitti. 1940'a kadar Azerbaycan'ın toplam üretimi&nbsp;- 23,5 milyon ton ( )&nbsp;- 2005 yılına kadar kırılmamış tarihi bir rekor kırdı.

### Sondaj ve uygulamalarda ilerleme
Rusya'da ilk kez 1925'te Bakülü mühendis M. M. Skvortsov, "otomatik delici" olarak bilinen bir makinenin otomatik hareketine dayanan bir cihaz üretti. 1930'da, Surahanı Petrol Sahası'nda Schlumberger tarafından sondaj kuyusunda elektrikli ağaç kesme aletleri kullanıldı.

Bakü'de sondajda yeni bir teknoloji tanıtıldı: dönme sayısının tam olarak kontrol edildiği elektrikli araçlar yaygın kullanıma girdi. 1930'ların başlarında, kuyu stoğunun yaklaşık üçte biri gaz asansörü kullanan pompalarla çalıştırılıyordu. 1933 yılında, ilk ayrı kuyu Bibi-Heybet Sahası'nda açıldı.

Diğer ilkler şunlardı:

* 1936, Şumilov, Tağıyev ve diğerleri tarafından icat edilen, redüktörsüz çok kademeli turbo matkabın endüstriyel uygulamasının başlangıcı.
* Kala Petrol Sahası'nda mühendisler Ostrovsky, Aleksandrov ve diğerleri tarafından hayata geçirilen elektro sondaj inşaatı ile dünyada ilk kez bir petrol kuyusu açıldı.

### II. Dünya Savaşı
Sovyetler Birliği'nin Nazi Almanyası'na petrol tedarik ettiği 1939 ile 1940 yılları arasında, İngiltere ve Fransa, Bakü'deki petrol üretim tesislerini yok etmek için Pike Operasyonu adlı büyük bir stratejik bombalama saldırısı planladılar.

Azerbaycan savaşın bu ilk yılında 25,4 milyon ton petrol üretti&nbsp;- bu bir rekordu. SSCB Yüksek Sovyeti'nin Şubat 1942'deki Kararnamesi ile, Azerbaycan petrol endüstrisinin 500'den fazla işçi ve çalışanının bağlılığı, SSCB'nin emirleri ve madalyaları ile kabul edildi.

Yıl sonuna kadar, o kadar çok mühendis ve petrol işçisi savaş cephesine gitmişti ki, pozisyonların kadınlar tarafından doldurulması gerekiyordu. 1942 yazına gelindiğinde, 25.000'den fazla kadın veya tüm işçilerin %33'ü petrol endüstrisinde 18 saatlik vardiyalar halinde çalışıyordu. Rafinerilerde ve kimya fabrikalarında, kadınların yüzdesi daha da yüksekti, bu oran %38 olarak tahmin ediliyordu. 1944'te kadınların katılımı %60'a yükseldi. Gaziler ve emekliler de yardım için petrol yataklarına döndüler. Küçük kasabaların (yani Kıncıvo) iş gücünün bu dönemde tamamen ve hızlı bir şekilde petrol endüstrisine bağımlı bir hale dönüşmesi nadir karşılaşılan bir durum değildi.

Hitler, kuşatmalardan muzdarip olan Alman ordusu için çok ihtiyaç duydukları petrol kaynaklarını ellerinde tutmalarına olanak sağlayacağı için Kafkasya'daki petrol yataklarını, özellikle Bakü'yü ele geçirmeye kararlıydı. Case Blue kod adı verilen 1942 Alman taarruzu ile bölgedeki petrol sahalarını ele geçirmek için geniş çaplı bir operasyon idi. Hedeflenen, 25 Eylül 1942'de Bakü'ye saldırmaktı. Zafer kazanacaklarını tahmin eden Hitler'in generalleri, Bakü'nün Hitler'e verildiği bir bölgenin pastasını ona hediye ettiler. Ancak Mihver kuvvetleri kuşatıldı, Stalingrad'da yenilgiye uğradı ve bölgeden geri çekilmek zorunda kaldı. II. Dünya Savaşı sırasında (1939-1945) - Bakü ve Orta Doğu'dan petrol arzının kontrolü, savaş olaylarında ve müttefiklerin nihai zaferinde büyük rol oynadı. Petrol arzının kesilmesi, Pasifik savaşının son bölümünde Japonya'yı önemli ölçüde zayıflattı.

## Savaş sonrası dönem

### Açık deniz araştırmalarının başlangıcı
Mevcut sahalardan petrol üretimi, felaketle sonuçlanan aşırı üretim ve yetersiz yatırım sonucunda II. Dünya Savaşı'ndan sonra azalmaya başladı. Bununla birlikte, yeni keşifler için gerçek potansiyelin açık denizde olduğu fark edildi.

1864 yılı civarlarında, bir Alman mineralog ve jeolog olan Otto von Abich, Hazar'ın deniz tabanında bulunan yapıları araştırdı ve raporladı.

1930'ların başlarında, mühendisler bir geçit ile birbirine bağlanan kereste kazıklarından açık deniz kuyularının inşasını önerdi. Bu tür ilk kuyu, doldurulan Bibi-Heybet Körfezi'nini doğusunda 6 m derinlikte açık denizde açıldı.

1945 yılında, petrol mühendisleri S. A. Orujev ve Y. Safarov, açık deniz üsleri için boru şeklinde katlanabilir yapılar için bir yöntem önerdi. Bu yapı, her mevsimde petrol sondaj kulesi altına hızlı kurulum yapılmasını sağladı. 1947'de bir grup petrolcü, geliştirme teçhizatları ile işleme tesislerini birbirine bağlamak için köprü ayağı yöntemini geliştirdi. Deniz seviyesinden ortalama ayak yüksekliği 5–7&nbsp;m ve geçidin genişliği yaklaşık 3.5 m idi. 1948'de Pirallahı ve Petrol Taşları'nda ayakların ve diğer geçitlerin inşası başladı.

### Petrol Kayaları
Açık deniz petrol yatağı gelişimi için çarpıcı örneklerden biri "Petrol Kayaları"dır&nbsp;- "Neft Taşları". Abşeron Takımadaları'nın güney-doğusunda yer almaktadır. "Petrol Kayaları"nda petrol havuzlarının bir kısmının derinliği 60 metreye ulaşsa da deniz derinliği 10 ile 25 metre arasında değişir. Jeolojik araştırma, yapı sondajı, sismik araştırma ve ön sondaj ile petrol arama faaliyetleri 1945'te başladı.

24 Ağustos 1949'da, geçit inşa edildikten sonra Neft Taşları'nda (Petrol Kayaları) ilk açık deniz keşif kuyusu açıldı. Kasım ayında 1000 derinlikte&nbsp;metre, N1 Kuyusu'nda  oranında petrol varlığı tahmin edildi. Neft Taşları, köprü başının inşası sırasında kullanılmayan gemilerin geçitler için sağlam bir temel oluşturmak üzere batırılmasından dolayı "Yedi Gemi Adası" olarak anılır.

1950'de yoğun gelişme başladı. Ahşap köprülerle birbirine bağlanan çok sayıda sondaj sahasından yapılan geliştirmede, ayrılmış delikler de kullanıldı. 1953 yılında rezervuar basıncını korumak için su dolumu yapıldı. Alan açılışından yaklaşık 50 yıl sonra bile  kapasite ile çalışmaktadır.

### 1960'larda ve 1970'lerde açık deniz keşifleri
1950-1960 yıllarında yoğun jeolojik ve jeofiziksel haritalama sonucunda Hazar'ın petrol ve gaz taşıyan yapıları belirlendi. Keşifler arasında Darwin Sahili, "Güney" Kum Denizi, "Gurgani-esea", "Çilov Adası", "Hacıi Aslanov", "Sangaçallı-Deniz", "Duvanni-Deniz", "Bulla Adası" ve Pesçanı gibi alanlar yer aldı.

En büyük açık deniz sahalarından biri olan "Sangaçal-Deniz", 1959'dan beri birkaç kez açıldı, ancak başarılı bir sonuca yalnızca 1965'te ulaşıldı. "Duvanni-Deniz Sahası" keşif kuyusu Mayıs 1963'te  kapasite ile açıldı. Bu sahada yaklaşık  petrol rezervi keşfedildi.

1968 ve 1975 yılları arasında birkaç büyük petrol ve gaz sahası keşfedildi ve üretime alındı: Bahar (1968), Sangaçali-Duvanni (1969), Bulla Deniz (1975).

Üretim  ile 1967'de zirveye ulaştı ve bundan sonra Yağlı Kayalar'ın gelişimi tamamlandığında azalmaya başladı. Gaz üretimi, 1990'lı yıllara kadar Bahar ve Bulla gaz sahalarının azalmasına kadar istikrarlı bir şekilde arttı.

Modern keşif yöntemlerinin kullanılmasının bir sonucu olarak, Hazar'da 200 metre derinlikte dört yeni çok havuzlu saha açıldı: Güneşlı (1979), Çırak (1985), Azeri (1988) ve Kapaz (1989). Hazar, kapsamlı 2D sismik ızgarayla kaplandı ve 3D sismik araştırmalarda bulunuldu, ancak araştırmalar başarısızlıkla sonuçlandı. Azer-Çırak-Güneşli saha kompleksinin keşfi, Azeri Sovyet kaşiflerinin son ama önemli bir başarısıydı. Güneşli'nin su derinliğinin petrol gelişimine izin verdiği sığ kısmı 1989'da üretime alındı ve günümüzde  kapasite ile çalışmaktadır.

Çırak'ta sondaj 200 metre derinlikte SSCB için açık deniz araçlarından yarı dalgıç sondaj ekipmanı ile gerçekleştirildi. Azer-Çırak-Güneşli kompleksi  kapasiteden daha yüksek bir verimle çalışmaktadır.

## "Yüzyılın Sözleşmesi" ve sonraki yıllar
Azerbaycan bağımsızlığını kazandıktan sonra çok ihtiyaç duyulan yabancı yatırımı ülkeye çekmeye başladı.

2020 yılına kadar imzalanmış olan 60 milyar dolarlık yatırım gerektiren 20 PSA sözleşmesinin  uygulanması, Azerbaycan'ın petrol stratejisinin ayrılmaz bir parçasıdır. Azer, Çırak ve Derin Deniz Güneşli (ACG) - 1 No'lu Uluslararası Sözleşme, Cumhurbaşkanı Haydar Aliyev ve katılımcı uluslararası şirketler tarafından 20 Eylül 1994 tarihinde imzalanmış, 2 Aralık'ta Parlamento tarafından onaylanmış ve 12 Aralık'ta yürürlüğe girmiştir.  tahmin edilen potansiyel rezervinden dolayı petrol, bu proje genellikle "Yüzyılın Sözleşmesi" olarak anılır. Bu proje için öngörülen yatırım 13 milyar dolar seviyesindedir.

Birkaç ay sonra 1995'te Azerbaycan Uluslararası İşletme Şirketi (AUİŞ) olarak bilinen bir konsorsiyum kuruldu. Başlangıçta AUİS on bir büyük uluslararası şirketten oluşuyordu: BP (İngiltere), Amoco (ABD), Lukoil (Rusya), Pennzoil (günümüzde ABD'nin Devon'u), UNOCAL (ABD), Statoil (günümüzde Norveç'in Equinor'u), McDermott (ABD ), Ramco (İskoçya), TPAO (Türkiye), Delta Nimir (günümüzde ABD'nin Amerada Hess'i) ve SOCAR (Azerbaycan).

O zamandan sonra Exxon, günümüzde ExxonMobil (ABD); ITOCHU (Japonya); ve INPEX (Japonya) konsorsiyuma katıldı ve McDermott, Ramco ve LUKoil hisselerini sattı. AUİŞ'in ilk başkanı, açık deniz petrol platformlarını ve kapalı deniz Sangaçal Terminali'ni işleten British Petroleum'dan (BP) Terry Adams (İngiltere) idi.

Ancak, zaman içinde petrolün Avrupa pazarlarına nasıl ulaştırılacağı ilgili sorunlar ortaya çıktı. Bu sorun, 1998 yılında Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye arasında Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattının inşası için yapılan anlaşma ile çözüldü.

Bakü-Tiflis-Ceyhan boru hattı resmi olarak 13 Temmuz 2006'da açıldı ve günümüzde ham petrol  boyunca Hazar Denizi'ndeki Azer – Çırak – Güneşli petrol sahasından Akdeniz'e taşınır. Petrol, Bakü yakınlarındaki Sangaçal Terminali'nden Gürcistan'ın başkenti Tiflis üzerinden Türkiye'nin güneydoğu Akdeniz kıyısındaki Ceyhan limanına pompalanır. Dünyanın ikinci en uzun petrol boru hattıdır (En uzunu Rusya'dan Orta Avrupa'ya giden Drujba boru hattıdır).

Eylül 2017'de Ceyhan limanından 1,9 milyon tonun üzerinde Azerbaycan petrolü dünya pazarlarına ihraç edildi (bu hacmin 1 milyon 204 bin 943 tonu Azerbaycan Devlet Petrol Fonu tarafından yapılmıştır). Ceyhan limanından 2016 yılı Ocak-Eylül döneminde ihraç edilen petrol hacmi 19 milyon 140 bin 954 ton olarak gerçekleşti.

Ekim 2017'de 2 milyon 268 bin 672 ton Azerbaycan petrolü BTC ana ihracat boru hattıyla taşındı.

Haziran 2006'dan 1 Kasım 2017'ye kadar toplam 344.133.525 ton Azerbaycan petrolü BTC boru hattıyla taşındı.

BTC boru hattının  günlük kapasitesi bulunmaktadır. Bu proje sayesinde Türkiye'nin de yılda yaklaşık 300 milyon dolar kazanması hedeflenmiştir. 3 milyar dolara mal olan boru hattı inşaatı sırasında yaklaşık 15.000 kişi istihdam edildi.

1999 yılında keşfedilen Şah Deniz Gaz Sahası, BP'nin son yıllarda en büyük gaz sahası keşiflerinden biridir. Sangaçal Terminali'ndeki Şah Deniz Gaz Santrali 2007 yılında faaliyete geçti ve Azerbaycan'ı büyük bir gaz üreticisine dönüştürdü. Şah Deniz Projesi'nin 1. aşaması tamamlandı ve Gürcistan ve Türkiye'ye Güney Kafkasya Boru Hattı üzerinden 8 milyar metreküp doğal gaz sağlamaya başladı. Aralık 2013'te Şah Deniz Projesi'nin 2. aşaması onaylandı ve tasarlandı. Şah Deniz Projesi'nin 2. aşaması ile hidrokarbonların TANAP ve TAP ihracat boru hatları ile Türkiye ve Avrupa'ya taşınması planlandı.

9 Eylül 2011'de, 1996'dan beri Azerbaycan'da faaliyet gösteren Fransız enerji devi Total SA, Bakü'nün 100&nbsp;km güneydoğusunda, açık denizdeki Abşeron Gaz Sahası'nda büyük bir gaz keşfini açıkladı. Sahada yaklaşık 300 milyar m³ gaz bulunduğu tahmin edilmektedir. Bu keşfin sonucunda Azerbaycan'ın gaz rezervleri 2,2'den trilyon'dan 2,5 trilyon m³'e çıkmaktadır.

Azerbaycan Hükûmeti, Azer-Çırak-Güneşli petrol ve gaz sahalarının geliştirilmesine yönelik Üretim Paylaşım Anlaşması'nın (PSA) uzatılmasına yönelik sözleşmeye dayalı olarak BP liderliğindeki konsorsiyumla (Azerbaycan Uluslararası İşletme Şirketi) "“Yüzyıl Sözleşmesi'ni" 2050 yılına kadar uzattı. Yeni sözleşme 14 Eylül 2017 tarihinde 23 Aralık 2016 tarihinde sahanın gelecekteki gelişimi için bir niyet mektubunun imzalanmasının ardından imzalandı.

BP'nin grup başkanı Bob Dudley şunları söyledi: “Son 23 yılda, Yüzyılın Sözleşmesi Azerbaycan'ı, Avrupa'ya enerji tedarikini ve onu başarılı kılmak için çok çalışan hepimize gerçekten seviye atlattı. Bugünkü sözleşme, Azerbaycan tarihinde belki de daha da önemli bir kilometre taşıdır, çünkü önümüzdeki 32 yıl boyunca yeni yatırımlar, yeni teknolojiler ve iyileşmeyi en üst düzeye çıkarmak için yeni ortak çabalarla ACG'nin uzun vadeli kalkınma potansiyelini ortaya çıkarmak için birlikte çalışmaya devam edeceğiz. Bunun ışığında, buna *Yeni yüzyılın Sözleşmesi* demenin adil olduğunu düşünüyorum."

SOCAR Absheron Gas Company ile Bangladesh Petroleum Exploration and Production Company Limited (BAPEX) arasında 20 Şubat 2018 tarihinde bir mutabakat zaptı imzalandı.

19 Nisan 2019'da SOCAR başkanı Rövnag Abdullayev ve BP'nin Azerbaycan, Gürcistan ve Türkiye bölge başkanı Garry Johns 6 milyar dolarlık bir sözleşme imzaladı. Azer-Çırak-Güneşli (ACG) bloğu üzerine inşa edilmesi planlanan Azeri Orta Doğu (ACE) platformuna ilişkin nihai yatırım kararı imza töreninde alındı. İnşaatın 2019'da başlaması ve 2022'nin ortalarında tamamlanması planlandı.

Nisan 2020'de, COVID-19 salgınının ortasında, Bakü, Petrol İhraç Eden Ülkeler Örgütü (OPEC) ile OPEC dışı petrol üreten ülkeler arasında, zarar gören petrol piyasasını istikrara kavuşturmak amacıyla üretimi kısmak için tarihi bir anlaşmayı destekledi. Azerbaycan Enerji Bakanlığı tarafından yapılan bir açıklama, yeni anlaşma uyarınca Azerbaycan'ın önümüzdeki iki ay boyunca üretimini günde 164.000 varil azaltmasının bekleneceğini ortaya koydu. Bu dönemde Azerbaycan günlük ortalama ham petrol üretimini 554.000 varili geçmeyecek bir seviyede tutacaktır ve ülkenin günlük petrol üretimini Temmuz-Aralık döneminde 587.000 varil, Ocak 2021 ile Nisan 2022 arasında ise 620.000 varil seviyesinde kalacaktır.

## Azerbaycan Devlet Petrol Fonu
Azerbaycan Devlet Petrol Fonu, 29 Aralık 1999 tarihinde eski cumhurbaşkanı Haydar Aliyev'in kararnamesiyle kurulmuş ve 2001 yılında faaliyete başlamıştır. Petrol endüstrisinin fazla gelirlerinin biriktirildiği egemen bir varlık fonudur. Fonun temel amacı, makroekonomik istikrarı sağlamak ve petrol ve gaz gelirlerine olan bağımlılığı azaltmak ve petrol dışı sektörün gelişimini desteklemek, gelecek nesiller için gelir tasarrufu sağlamak ve ana projeleri finanse etmektir. Fon'un mali rezervlerinin yaklaşık tutarı 34,7 milyar dolardır. Fon varlıkları stratejik açıdan önemli altyapı projeleri için kullanılabilir, ancak devlet borçlanması için kullanılamaz. Fonlar esas olarak Azerbaycan Devlet Petrol Şirketi'nden gelmektedir.

**Fon tarafından finanse edilen ana projeler**

* Bakü-Tiflis-Ceyhan Petrol Boru Hattı
* Bakü-Tiflis-Kars demiryolu
* Trans Anadolu doğalgaz boru hattı
* Oğuz-Kabala-Bakü su temin sistemi
* Samur-Abşeron sulama sistemi

## Ayrıca bakınız

* Azerbaycan'da boru hatları
* Azerbaycan'da enerji
* Abşeron gaz sahası

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

# Acts collected by the Caucasian Archaeographic Commission; Tiflis, 1884, v.IX, p.&nbsp;650-651.
# Azerbaijan International Sherman Oaks, CA (U. S.), 1993–2003. Search at AZER.com.
# Azerbaijan Oil Industry (magazine). Baku, 1995–2002.
# Oil Industry (magazine). Moscow, 1995–2002.
# Territory of Neftegas (magazine). Moscow, 2001–2002.

Kitaplar

# Balayev S. G. Oil of the Country of Eternal Fire. Baku: Azernashir Publishing House, 1969, 160 p.
# Lisichkin S. M. Outstanding People of Native Oil Science and Technique. Moscow: Nedra Publishing House, 1967.
# Mir-Babayev M. F. Concise history of Azerbaijani oil. Baku: Azerneshr, 2007, 288 p.
# Vassiliou, Marius. Historical Dictionary of Petroleum Industry; 2nd edition. USA, Lanham MD: Rowman and Littlefield-Scarecrow Press, 2018, 593 p.

Makaleler

# Mir-Babayev M. F. Azerbaijan's Oil History: A Chronology Leading Up to the Soviet Era Part 1 - "Azerbaijan International" Magazine, Sherman Oaks, CA (US) AI 10.2 (Summer 2002), p.&nbsp;34–41. Search at AZER.com
# Mir-Babayev M. F. Azerbaijan's Oil History: Brief Oil Chronology since 1920  Part 2 - "Azerbaijan International" Magazine, Sherman Oaks, CA (US) AI 10.2 (Summer 2002), p.&nbsp;34–41. Search at AZER.com
# Bati Alum. The Legal Status of Production Sharing Agreements in Azerbaijan - "Journal of Energy & Natural Resources Law", V. 21, No. 2, 2003, p.&nbsp;153–167
# Mir-Babayev M. F. Oil Rocks: the first city on the Caspian Sea – “Reservoir”, Canada, 2012, V. 39, Issue 4, April, p.&nbsp;33-36.
# Mir-Babayev M. F. Establishment of the first oil institute in Transcaucasian - "Reservoir", Canada, 2011, V. 38, Issue 8, September, p.&nbsp;31–37.
# Mir-Babayev M. F. The role of Azerbaijan in the world's oil industry - "Oil-Industry History", USA, 2011, V. 12, No 1, p.&nbsp;109-123.
# Mir-Babayev M. F. A brief history of oil and gas well drilling – “Visions of Azerbaijan”, 2012, January–February, p.&nbsp;62-65.
# Mir-Babayev M. F., Atabeyli B. The Unknown Nobel Prize in Baku - "Oil-Industry History", USA, 2013, V. 14, No 1, p.&nbsp;117-124.
# Mir-Babayev M. F. Brief history of the first drilled oil well; and the people involved - "Oil-Industry History", USA, 2017, V. 18, No 1, p.&nbsp;25-34.
# Wysatta, Mike. History of Azerbaijan oil chronical further in second book: Reservoir Solutions, (USA-Canada), 2017, April–June, v.20, No. 2, p.&nbsp;10-12.
# Mir-Babayev M. F. The Rothschild pages of Azerbaijan's oil history (Marking the 135th anniversary of the Caspian-Black Sea oil industry and trade company) – “Visions of Azerbaijan”, 2018, Spring, p.&nbsp;34-38.

## Dış bağlantılar

* Dean Peter Krogh Dış İlişkiler Dijital Arşivlerinden Hazar Boru Hattı Tartışması
* Ücretsiz Siyasi Dergi
* Yüzyılın Sözleşmesi&nbsp;- 15 yıl 
* Azerbaycan'daki petrol ve gaz altyapısının interaktif haritası 
* http://www.petroleumworld.com/lagniappe18043001.htm