Ali Hamenei

**Ali Hüseyni Hamenei** (; 19 Nisan 1939, Meşhed - 28 Şubat 2026, Tahran), İranlı din adamı, siyasetçi, Şii merci-i taklid ve 1989'dan 2026'daki suikastına kadar İran'ın ikinci yüce lideriydi. 1981-1989 yılları arasında ise İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak görev yapmıştı. Hamenei, Orta Doğu'da en uzun süre görev yapan devlet başkanı ve Şah Muhammed Rızâ Pehlevî'den sonra geçen yüzyılın en uzun süre görev yapan ikinci İran lideri oldu.

Resmî web sitesine göre Hamenei, Muhammed Rızâ Pehlevî'nin saltanatı sırasında üç yıl sürgüne gönderilmeden önce altı kez tutuklandı ve cezaevlerinde kaldı. İran Devrimi'nin Şah'ı devirmesinden sonra, Haziran 1981'de sağ kolunu felç eden bir suikast girişiminin hedefi oldu. Hamenei, 1980'lerde İran-Irak Savaşı sırasında İran'ın liderlerinden biriydi ve şimdi kontrol ettiği ve komutanlarını kendisinin atadığı Devrim Muhafızları ile yakın ilişkiler geliştirdi. Devrim Muhafızları, ona karşı gelişen muhalefeti bastırmak için görevlendirildi. Hamenei 1981'den 1989'a kadar İran'ın üçüncü cumhurbaşkanı olarak görev yaptı ve ilk Dini Lider Ruhullah Humeyni'nin yakın müttefiki oldu. Ölümünden kısa bir süre önce Humeyni, vekil olarak seçtiği yerine gelecek olan Hüseyin Ali Muntazeri ile bir anlaşmazlık yaşadı, bu yüzden Humeyni öldüğünde halefi üzerinde anlaşmaya varılmadı. Uzmanlar Meclisi, 4 Haziran 1989'da 50 yaşındayken Hamenei'yi dini lider olarak seçti. Ekber Haşimi Rafsancani'ye göre Hamenei, Humeyni'nin ölmeden önce halefi olarak seçtiği adamdı. Hamenei, 14 Nisan 1979'dan beri Şah İsmail zamanında kurulan bir vakıf olan Astan Kuds Razavi'nin hizmetkarlarının başında bulunuyordu.

Dini lider olarak Hamenei, İslam Cumhuriyeti'ndeki en güçlü siyasi otoriteydi. İran devletinin başı ve silahlı kuvvetlerin başkomutanı olarak görev yaptı. Ayrıca ekonomi, çevre, dış politika ve ulusal planlama dâhil olmak üzere birçok alanda devletin temel politikalarına ilişkin kararname çıkarma ve nihai kararları alma yetkisine sahipti. Kerim Secadpur'a göre Hamenei, yasama, yürütme ve yargı organlarının yanı sıra ordu ve medya üzerinde doğrudan ya da dolaylı etki sahibiydi. Uzmanlar Meclisi, cumhurbaşkanlığı ve İran Parlamentosu seçimleri için aday olan kişilerin başvuruları, üyeleri doğrudan veya dolaylı olarak dinî lider tarafından belirlenen Anayasayı Koruma Konseyi tarafından incelenir. Bazı durumlarda, Anayasayı Koruma Konseyi'nin belirli kişilere yönelik yasak kararlarını Hamenei'nin talimatı sonrasında geri aldığı bildirildi. İran'ın nükleer programı ile ilgili olarak Hamenei, 2003 yılında her türlü kitle imha silahının üretilmesini, stoklanmasını ve kullanılmasını yasaklayan bir fetva yayınladı.

Hamenei'nin saltanatı sırasında 1994 Kazvin protestoları, 1999 öğrenci protestoları, 2009 cumhurbaşkanlığı seçimi protestoları, 2011-12 protestoları, 2017-18 protestoları, 2018-19 genel grev ve protestoları, 2019-20 protestoları, 2021-2022 protestoları, Mehsa Emini protestoları ve 2025-26 protestoları gibi büyük protestolar yaşandı. İran'da gazeteciler, blog yazarları ve diğerleri Dini Lider Hamenei'ye hakaret ettikleri gerekçesiyle, genellikle dine hakaret suçlamasıyla birlikte hapse atıldı. Verilen cezalar arasında kırbaçlanma ve hapis cezası da yer almaktadır; bazıları gözaltında hayatını kaybetti. Hamenei'yi eleştirenler onu baskı, toplu katliamlar ve diğer adaletsizliklerden sorumlu baskıcı bir diktatör ve despot olarak görmektedir.

## İlk yılları ve eğitimi

Necef doğumlu bir alim ve müçtehit olan Seyid Cevad Hamenei ile Hatice Mirdamadi'nin (Haşim Mirdamadi'nin kızı) Meşhed'de dünyaya gelen Hamenei, sekiz çocuktan ikincisidir. İki erkek kardeşi de din adamıdır; küçük erkek kardeşi Hadi Hamenei bir gazete editörü ve din adamıdır. Ablası Fatıma Hüseyni Hamenei 2015 yılında 89 yaşında öldü. Babası Hameneli bir Türk, annesi ise Yezdli bir Fars'tır. Atalarının bir kısmı bugünkü Merkezi Eyaleti'ndeki Tefriş'ten olup, Tefriş'teki asıl evlerinden Tebriz yakınlarındaki Hamene'ye göç etmiştir. Hamenei'nin büyük atası, soyu Şii dördüncü İmam Ali bin Hüseyin'in torunu Sultan Seyyid olarak bilinen Sultan ul-Ulema Ahmed'e ulaştığı varsayılan Aftasi Seyyidlerinin soyundan gelen Seyyid Hüseyin Tafreşi'dir.

Hamenei'in eğitimi dört yaşında, Mektep'te Kur'an öğrenerek başladı; temel ve ileri düzeydeki ilahiyat eğitimini Meşhed'deki Havza'da Şeyh Haşim Kazvini ve Milani gibi hocaların yanında geçirdi. Daha sonra 1957'de Necef'e gitti, ancak babasının orada kalmasına izin vermemesi nedeniyle kısa süre sonra Meşhed'e döndü. 1958'de Kum'a yerleşti ve burada Seyyid Hüseyin Borujerdi ve Ruhullah Humeyni'nin derslerine katıldı. O dönemde siyasi olarak aktif olan diğer pek çok din adamı gibi Hamenei de dini ilimlerden çok siyasetle ilgileniyordu.

## Siyasi kariyeri

Hamenei, İran Devrimi'nin kilit isimlerinden biri ve Ruhullah Humeyni'nin yakın bir sırdaşıydı. İslam Cumhuriyeti'nin kuruluşundan bu yana Hamenei, birçok hükûmet görevinde bulundu.

Muhammed Sahimi, siyasi kariyerinin İran Devrimi'nden sonra, Humeyni'nin sırdaşı olan eski İran Cumhurbaşkanı Ekber Haşimi Rafsancani'nin Hamenei'yi Humeyni'nin yakın çevresine sokmasıyla başladığını iddia etmektedir. Daha sonra, o zamanlar parlamento üyesi olan Hasan Ruhani, Hamenei'nin geçici devrim hükûmetinde savunma bakan yardımcısı olarak ilk önemli görevini almasını sağladı.

Humeyni, Hüseyin Ali Muntazeri'nin istifasının ardından 1980 yılında Hamenei'yi Tahran Cuma Namazı İmamlığı görevine atadı. Temmuz sonundan 6 Kasım 1979'a kadar kısa bir süre Millî Savunma Bakan yardımcılığı ve Devrim Muhafızları komutanlığı yaptı. Ayrıca parlamentonun savunma komisyonunun bir temsilcisi olarak savaş alanına gitti.

### Suikast girişimi

Hamenei, Halkın Mücahitleri Örgütü tarafından düzenlenen bir suikast girişiminden, bir ses kayıt cihazına gizlenmiş bombanın yanında patlamasıyla kıl payı kurtuldu.

27 Haziran 1981'de Hamenei cepheden döndükten sonra, Cumartesi günkü programına uygun olarak Aboozar Camii'ne gitti. İlk namazdan sonra, sorularını kâğıtlara yazmış olan cemaate bir konuşma yaptı. Bu sırada bir düğmeye basan genç bir adam, Hamenei'nin önündeki masanın üzerine kağıtlarla birlikte bir ses kayıt cihazı koydu. Bir dakika sonra kayıt cihazı ıslık çalmaya başladı, ardından aniden patladı. Kayıt cihazının iç duvarında "Furkan Grubu'nun İslam Cumhuriyeti'ne hediyesi" yazıyordu. Hamenei'nin tedavisi birkaç ay sürdü ve kolu, ses telleri ve akciğerleri ciddi şekilde yaralandı. Kalıcı olarak yaralandı ve sağ kolunu kullanamaz hale geldi.

### Başkanlık

1981 yılında Muhammed Ali Recai'nin bir suikast sonucu öldürülmesinin ardından Hamenei, sadece dört adayın Koruyucular Konseyi tarafından onaylandığı Ekim 1981 İran cumhurbaşkanlığı seçimlerinde ezici bir oy oranıyla (%97) İran Cumhurbaşkanı seçildi. Ruhullah Humeyni, başlangıçta din adamlarını cumhurbaşkanlığından uzak tutmak istiyordu ancak daha sonra görüşlerini değiştirdi. Hamenei, sadece üç adayın Koruyucular Konseyi tarafından onaylandığı 1985 İran cumhurbaşkanlığı seçimlerinde oyların %87'sini alarak yeniden seçildi. Koruyucular Konseyi tarafından onaylanan aday sayısının daha az olduğu tek İran cumhurbaşkanlığı seçimi, Koruyucular Konseyi tarafından sadece iki adayın adaylığının onaylandığı ve Rafsancani'nin oyların %96'sını kolaylıkla kazandığı 1989 İran cumhurbaşkanlığı seçimidir.

Hamenei, cumhurbaşkanlığı açılış konuşmasında "sapmayı, liberalizmi ve Amerikan etkisindeki solcuları" ortadan kaldırma sözü verdi. İran Meclisine göre, şiddet içermeyen ve şiddet içeren protestolar, suikastlar, gerilla faaliyetleri ve ayaklanmalar da dahil olmak üzere hükûmete karşı şiddetli muhalefet, 1980'lerin başında, Hamenei'nin cumhurbaşkanlığı öncesinde ve sırasında devlet baskısı ve terörle yanıtlandı. İsyancı grupların binlerce rütbeli üyesi, genellikle devrim mahkemeleri tarafından öldürüldü. 1982 yılına gelindiğinde hükûmet mahkemelerin dizginleneceğini açıklasa da 1980'lerin ilk yarısında çeşitli siyasi gruplar hükûmet tarafından baskı altına alınmaya devam etti.

### İran-Irak savaşı sırasında

Hamenei, 1980'lerde İran-Irak Savaşı sırasında İran'ın liderlerinden biriydi ve şu anda güçlü olan Devrim Muhafızları ile yakın ilişkiler geliştirdi. Cumhurbaşkanı olarak askeri, bütçe ve idari ayrıntılarla yakından ilgilenmesiyle ün yaptı.

### Savaştan sonra
Alman mahkemesi, 10 Nisan 1997'de Mikonos restoran suikastlarıyla ilgili olarak verdiği kararda, İran İstihbarat Bakanı Ali Fallahian'ın suikast emrini Hamenei ve Rafsancani'nin bilgisi dahilinde verdiğini açıkladıktan sonra hakkında uluslararası tutuklama emri çıkardı. Ancak İranlı yetkililer bu suikasta karıştıklarını kesin bir dille reddetti. Dönemin İran Meclis Başkanı Ali Akbar Nategh-Nouri kararı siyasi, gerçek dışı ve asılsız olarak nitelendirdi. Karar, İran ve bazı Avrupa ülkeleri hükûmetleri arasında Kasım 1997'ye kadar süren diplomatik bir krize yol açtı. Suikast zanlıları Darabi ve Rhayel nihayet 10 Aralık 2007'de hapisten çıkarıldı ve ülkelerine geri gönderildi.

## Yüce Lider
### Yüce lider olarak seçilmesi

1989 yılında Ruhullah Humeyni, Hüseyin Ali Muntazeri'yi siyasi halefi olarak görevden aldı ve yerine Hamenei'yi getirdi. Hamenei ne ayetullah ne de merci-i taklid olduğu için Uzmanlar Meclisi anayasayı değiştirerek Hamenei'yi İran'ın yeni Yüce Lideri olarak atamak zorunda kaldı. Seçilmesine hocalarından olan eniştesi Şeyh Ali Tahrani ve Hüseyin Ali Muntazeri karşı çıktı.

Humeyni'nin ölümünden sonra Ruhullah Humeyni'nin yerine resmen geçen Hamenei, 4 Haziran 1989 tarihinde Uzmanlar Meclisi tarafından yeni Dini Lider olarak seçildi.

#### Liderlik konseyi teklifi

Başlangıçta Uzmanlar Meclisinin bazı üyeleri, bir liderlik konseyi fikrini ortaya attı. Çeşitli listeler önerildi ve hepsinde Hamenei'nin adı geçti. Örneğin Ali Meşkini, Musavi Erdebili ve Hamenei'den oluşan üç kişilik bir konseyin İran'ı yönetmesi önerildi. Rafsancani'ye göre kendisi ve Hamenei bu öneriye karşı çıkarken, Hayri Şirazi ve İbrahim Amini öneriyi destekliyordu. Konsey önerisini destekleyenler, bir konseye sahip olmanın toplumda daha yüksek derecede birlik yaratacağına ve konseyde daha olumlu özellikler bulunacağına inanıyordu. Buna karşılık karşı çıkanlar ise Yargı Konseyi örneğinde olduğu gibi geçmiş tecrübelere dayanarak bireysel bir liderin daha etkili olduğuna inanıyordu.

### Siyasi strateji ve felsefe

Hamenei'nin dönemi selefinin döneminden farklı oldu. Ancak Humeyni'nin "bir grubu diğerine karşı dengeleme, tek bir tarafın çok fazla güç kazanmamasını sağlama" politikasını sürdürdü. Ancak Humeyni'nin karizması ve ruhani konumundan yoksun olarak, Kum ve Meşhed'deki büyük bonyad ve seminerleri yönetirken önce silahlı kuvvetler içinde, sonra da din adamları arasında kişisel ağlar geliştirdi. Otuz yıldır Dini Lider olan Hamenei, "kendisine hizmet eden ve onu koruyan bir sistem inşa ederek" İran'ın başlıca kurumlarına çok sayıda sadık adam yerleştirdi. Eski din adamı Mehdi Khalaji ve Saeid Golkar, Hamenei'nin sistemini, ülkenin her bir kurumu için (ordu, istihbarat teşkilatları vb.) bu kurumları zayıf tutmak amacıyla "paralel bir yapı" oluşturmak olarak tanımlamaktadır.

Johns Hopkins İleri Uluslararası Çalışmalar Okulu'ndan Vali Nasr'a göre, "Hamenei, cumhurbaşkanlığının birçok yetkisini yanına aldı ve dini liderlik makamını İran'ın siyasi sahnesinin her şeye gücü yeten denetleyicisi haline getirdi". Nasr'a göre Hamenei, "alışılmadık türden bir diktatör"dür. Hamenei'ye bağlı yetkililer, "parlamento, cumhurbaşkanlığı, yargı, Devrim Muhafızları, ordu, istihbarat servisleri, polis teşkilatları, din adamları eliti, Cuma namazı liderleri ve medyanın büyük bölümü" ile çeşitli "hükûmet dışı vakıflar, kuruluşlar, konseyler, seminerler ve iş grupları" dahil olmak üzere ülkenin çeşitli güçlerini ve bazen de çekişen kurumlarını etkilemektedir.

Hamenei, İran'da ekonomi, çevre, dış politika ve diğer her konuda kararnameler çıkarmakta ve nihai kararları vermektedir. Hamenei düzenli olarak cumhurbaşkanı, kabine üyeleri, yargı erki başkanı ve yetkilileri, parlamenterler ve diğerleriyle bir araya gelerek, onlara ne yapmaları gerektiğini söylemektedir. Hamenei ayrıca cumhurbaşkanlığı kabinesindeki atamaları da görevden alıp yeniden göreve getirdi. Hamenei tarafından atanan İran Başyargıcı Sadık Laricani, İran Cumhurbaşkanını Hamenei'ye muhalefet etmemesi konusunda uyardı. Hamenei, yabancı devlet adamlarıyla görüşmeler yapmaktadır ancak yurt dışına seyahat etmemektedir; kendisini görmek isteyen bir kişi İran'a gelmek zorundadır. Necef'te öğrenciyken geçirdiği zaman dışında Hamenei, cumhurbaşkanı olduğu dönemde Libya'ya seyahat etti.

## İç siyaset

Bazıları, Hamenei'yi ülkenin muhafazakâr yapısının kuklası olarak görmektedir.

Hamenei, 2007 yılında hükûmet yetkililerinden İran'ın ekonomik özelleştirmeye doğru ilerlemesini hızlandırmalarını istedi. Bu yöndeki son adım 2004 yılında anayasanın 44. maddesinin kaldırılmasıyla atılmıştı. 44. madde, İran'ın temel altyapısının devlet tarafından işletilmeye devam etmesini emrediyordu. Hamenei ayrıca mülkiyet haklarının Adalet Bakanlığı tarafından kurulan mahkemelerde korunmasını önerdi; bu yeni korumanın özel yatırımlara bir ölçüde güvenlik sağlayacağı ve onları teşvik edeceği umuluyordu. 2007 yılında Hamenei yönetimindeki İran polisi, bir "Kamu Güvenliği Planı" başlatarak kamu güvenliğini artırmak için düzinelerce "haydutu" tutukladı.

## Dış siyaset
### Hamenei'nin ABD'deki öğrencilere mektubu
Ali Hamenei, 30 Mayıs 2024'te ABD üniversitelerindeki öğrencilere bir mektup gönderdi. Mektup dünya çapında sosyal medyada karışık tepkiler aldı. Ali Hamenei, ABD'li Filistin'e destek veren öğrencileri övdü ve onları İsrail'e karşı direniş cephesi'nin bir parçası olarak gördü. Mektubunda "Tarihin sayfası döndükçe siz tarihin doğru tarafında yer aldınız." diyerek tutumlarını teyit etti.

Devam eden Hamas-İsrail Savaşı sırasında, yaklaşık ABD'nin birçok üniversitesinde Filistin yanlısı gösteriler düzenlendi. Bu gösterilerde polis onlarca kişiyi gözaltına alıp 2000'den fazla öğrenciyi tutukladı.

#### Mektubun İçeriği
İsrail'in eylemlerini "soykırım ve apartheid" olarak nitelendiren Hamenei, öğrencilerden "acımasız Siyonist rejime" karşı protestolarına devam etmelerini istedi. Ali Hamenei mektubunda İsrail'in Gazze'deki saldırılarını protesto eden öğrencilerle empati ve dayanışma içinde olduğunu ifade etti. Bu öğrencilerden “Direniş Cephesi'nin bir kolu” olarak söz etmiş ve onların zaferini “Allah'ın izniyle” öngörmüştür.
Hamenei mektupta öğrencilere “Kuran'ı tanımalarını” tavsiye etti.

Mektup dünya çapında sosyal medyada karışık tepkiler aldı. Bazı uzmanlara göre Hamenei'nin mesajı, batılı öğrencilere yalnız olmadıklarını küresel adalet ve özgürlük savaşında direniş cephesinin bir parçası olduklarını hissettirmesi bakımından büyük önem taşıyor.

## Ölümü

28 Şubat 2026 tarihinde, ABD ve İsrail'in ortak hava operasyonları (ABD operasyonu "Operation Epic Fury", İsrail tarafı ise Tahran hedeflerine odaklanan saldırılar) sırasında Tahran'daki Yüce Liderlik kompleksi (Beit Rahbari)'ne yapılan doğrudan İsrail hava saldırısında Ayetullah Ali Hamaney öldü. 86 yaşındaki Hamaney, 1989'dan beri İran'ın Yüce Lideri olarak görev yapıyordu ve saldırı, İran'ın nükleer tesisleri ile askerî hedeflerine yönelik geniş çaplı operasyonların bir parçasıydı.

İran devlet medyası (IRNA, Tasnim News Agency, Mehr News Agency, Fars News Agency ve İran devlet televizyonu) 1 Mart 2026 tarihinde ölümü resmen doğruladı ve Hamaney'i "şehit" ilan etti. İran hükûmeti, bu gelişme üzerine ülkede 40 günlük ulusal yas dönemi ve kamu kurumları ile iş yerleri için 7 günlük resmî tatil ilan etti.

ABD Başkanı Donald Trump, Truth Social platformunda yaptığı açıklamada Hamaney'in ölümünü doğrulayarak onu "tarihin en kötü insanlarından biri" ("one of the most evil people in History") şeklinde nitelendirdi; operasyonu "İran halkı için adalet ve rejimi değiştirme fırsatı" olarak değerlendirdi. İsrail Başbakanı Benjamin Netanyahu da saldırıyı ve sonucu kamuoyuna onayladı.

Aynı saldırılarda Hamaney'in kızı, damadı, torunu ve gelini (oğlu Mücteba Hamaney'in eşi Zahra Haddad Adel) dâhil olmak üzere birden fazla aile üyesi de öldü. Bu bilgiler, İran devlet medyasına bağlı Fars News Agency tarafından "Yüce Lider'in ev halkına yakın bilgilendirilmiş kaynaklara" dayanılarak doğrulandı.

## Kişisel yaşamı

### Ailesi
Mansure Huceste Bakırzade ile evli olan Hamenei'nin altı çocuğu vardır; dört oğlu (Mustafa, Mücteba, Mesud ve Meysam) ve iki kızı (Büşra ve Hüda). Oğullarından biri olan Mücteba, Gulam-Ali Haddad-Adel'in bir kızıyla evlendi. En büyük oğlu Mustafa, Azizullah Hoşvaht'ın bir kızıyla evlidir. Diğer oğlu Mesud ise Muhsin Harazi'nin kızıyla evlidir. Aralarında Muhammed Hamenei ve Hadi Hamenei'nin de bulunduğu üç erkek kardeşi vardır. Dört kız kardeşinden biri olan Bedri Hamenei (muhalif Ali Tehrani'nin eşi), 1980'lerde sürgüne gitti.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Resmî internet sayfası
* İslam İnkılabı Rehberi Aytullah'ıl Uzma Seyyid Ali Hamenei'nin Bürosu - Türkçe