Hadeen

Hadeen (Hadean), dünya tarihinin dört jeolojik üst zamanının (eon) en eskisidir. Yaklaşık 4,6 milyar yıl önce gezegenin oluşumuyla başlayan Hadeen, Uluslararası Stratigrafi Komisyonu (ICS) tarafından kabul edilen ve Dünya'nın bilinen en eski kayaç oluşumlarının yaşı olan 4,031 milyar yıl öncesine kadar uzanan zaman aralığını kapsar. Yeryüzünün yeni yeni oluşmaya başladığı bu dönemde gezegen yüksek volkanizma nedeniyle çok sıcaktır ve yüzey kısmen eriyik durumdadır. Ayrıca diğer gök cisimleriyle (asteroit, meteoroit ve kuyruklu yıldızlar) çarpışmalar devam etmektedir. Ay'ın oluşumuna neden olan gezegenlerarası çarpışma bu dönemde gerçekleşmiştir. Hadeen'den sonra ikinci jeolojik üst zaman olan Arkeen başlar. Geç Dönem Ağır Bombardıman hipotezine göre, Hadeen-Arkeen sınırında çok sayıda astronomik cismin Dünya'ya çarptığı iddia edilmektedir.

## Etimoloji
Hadeen terimi, ölüleri egemenliği altında bulunduran Antik Yunan yeraltı tanrısı Hades'ten (Antik Yunanca: *ᾍδης* veya *Ἅιδης*, dorisch *Ἀΐδας*) gelmektedir. Yeryüzünün o zamanki cehennemvari koşulları gözetilerek bu ad verilmiştir. Jeolog Preston Cloud bu terimi bilinen en yaşlı kayalardan önceki dönemi tanımlamak için 1972'de türetti. W. B. Harland ise aynı dönem için Latince “eski, antik” gibi anlamlara gelen *priscus* sözcüğünden *Priscoan Dönem* (veya *Priskoan Dönemi*) terimini türetti. Bu dönem için eski eserlerde *Arkeen öncesi* anlamına gelen *Pre-Arkean*, 19. ve 20. yüzyılda ise "içinde yaşam olmayan" anlamına gelen *Azoic* terimi sıklıkla kullanılmaktaydı.

## Alt bölümler
Hadeen'in resmî bir alt dönemi yoktur. Ancak Ay için kullanılan jeolojik zaman cetvelindeki bazı dönemler, Hadeen'deki aynı zaman dilimlerini karşılamak için gayriresmî olarak kullanılmaktadır. Bu dönemler şunlardır:
* *Pre-Nectarian Dönem*: 4.533 milyon yıl önce Ay'ın oluşmasıyla başlayıp, 3.920 milyon yıl önce Mare Nectaris'in oluşmasıyla son bulur.
* *Nectarian Dönem*: 3.920 milyon yıl önce Mare Nectaris'in oluşmasıyla başlayıp, 3.850 milyon yıl önce sona ermiştir.

Yakın geçmişte Hadeen öncesi dönem için *Chaotian* ve *Prenephelean* adlı dönemlerinin eklenmesi ve Hadeen dönemin *Paleohadeen* (4.567 - 4.300 myö), *Mezohadeen* (4.300 - 4.100 myö) ve *Neohadeen* (4.100 - 4.000 myö) olarak üçe bölünmesi önerilmiştir. Öneriye göre:
* *Prenephelean Dönem*: Big Bang ile başlar ve Güneş Sistemi'nin oluşmasıyla son bulur. Dünya'nın oluşumundan önceki dönemi kapsar. *Eoprenephelean* ve *Neoprenephelean* olmak üzere ikiye ayrılır.
* *Chaotian Dönem*: Dünya'nın bir gezegen olarak belirmesiyle başlayıp, Ay'ı oluşturan çarpışmayla son bulur. *Eochaotian* ve *Neochaotian* olmak üzere ikiye ayrılır.
* *Paleohadeen Dönem*: İlk dönem Hadeen. 4.567 milyon yıl önce başlayıp, 4.300 milyon yıl önce son bulmuştur. Kendi içinde *Hephaestean* ve *Jacobian* olmak üzere ikiye ayrılır.
* *Mezohadeen Dönem*: İkinci dönem Hadeen. 4.300 milyon yıl önce başlayıp, 4.100 milyon yıl önce sona ermiştir. Kendi içinde *Canadian* ve *Procrustean* olmak üzere ikiye ayrılır.
* *Neohadeen Dönem*: Son dönem Hadeen. 4.100 milyon yıl önce başlayıp, 4.000 (bazı yerlerde 3.900) milyon yıl önce sona ermiştir. Kendi içinde *Acastan* ve *Promethean* olmak üzere ikiye ayrılır.
Bu öneriler henüz resmi bir nitelik taşımamaktadır. Uluslararası Stratigrafi Komisyonu tarafından da onaylanmış değildir.

## Kayaçlar
20. yüzyılın sonlarına doğru jeologlar Batı Grönland, Kuzeybatı Kanada ve Batı Avustralya'da Hadeen döneminden kalma bazı kayaçlar belirledi.

Bugün bilinen en eski zirkonyum kristali 4,4 milyar yıl önceye tarihlenmektedir.

## Atmosfer ve okyanuslar

Hadeen dönemde atmosferin nasıl bir içeriğe sahip olduğu henüz büyük bir belirsizlik içinde olsa da, bazı jeologlar büyük miktarda azot içerdiğini düşünmektedir. Bazıları ise volkanik aktiviteler nedeniyle yüksek oranda karbondioksit ve su buharı içerdiğine inanmaktadır.

Ancak Dünya, oluşum evresinde hem yüksek sıcaklığı hem de yeterli büyüklüğe ulaşamamış olması nedeniyle, atmosferinde su bulundurması olası değildi. Bu konuda değişik teoriler olsa da bu teorilerin pek çoğu, Dünya'ya suyun uzaydan geldiği yönündedir.

Bilim adamlarına göre, gerek asteroit bandında yer alan asteroit ve kuyruklu yıldızlar gerekse de Kuiper kuşağı ve Oort bulutunda yer alan kuyruklu yıldızlar Dünya'da suyun oluşumunu sağladı. Teorilerdeki değişiklik ise suyun nereden geldiğinden ziyade hangisinin en çok katkıyı yaptığı yönündedir.

## Ayrıca bakınız
* Geç Dönem Ağır Bombardıman
* Kambriyen öncesi
* Erken Dünya
* Bilinen en eski yaşam formları

## Kaynakça