Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesi

**Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesi** veya **Sovyet-Afgan Savaşı,** Sovyet kontrolündeki Afganistan Demokratik Cumhuriyeti'nde (DRA) 1979'dan 1989'a kadar süren uzun süreli bir silahlı çatışmaydı. Savaş, Soğuk Savaş'ın büyük bir çatışmasıydı, çünkü DRA, Sovyetler Birliği ve müttefik paramiliter gruplar arasında Afgan mücahitlere ve onların müttefik yabancı savaşçılarına karşı yoğun çatışmalar yaşandı. Mücahitler çeşitli ülke ve kuruluşlar tarafından desteklenirken, desteklerinin çoğunluğu Pakistan, ABD (Siklon Operasyonu kapsamında), İngiltere, Çin, İran ve Basra Körfezi'ndeki Arap ülkelerinden geldi. Yabancı güçlerin katılımı, savaşı ABD ile Sovyetler Birliği arasında bir vekalet savaşı haline getirdi. Çatışmalar 1980'ler boyunca çoğunlukla Afgan kırsalında gerçekleşti. Savaş yaklaşık 3.000.000 Afgan'ın ölümüyle sonuçlandı, milyonlarcası da mülteci olarak ülkeden kaçtı. Ülke dışında yerinden edilen Afganların çoğu Pakistan ve İran'a sığındı. Afganistan'ın 1979 nüfus sayımına göre 13,5 milyonluk eski nüfusunun yaklaşık %6,5 ila %11,5'inin çatışma sırasında öldürüldüğü tahmin edilmektedir. Sovyet-Afgan Savaşı, Afganistan genelinde büyük yıkıma neden oldu ve bilim adamları tarafından Sovyetler Birliği'nin dağılmasına ve Soğuk Savaş'ın resmen sona ermesine katkıda bulunan önemli bir faktör olarak gösterildi.

Savaş, Leonid Brejnev liderliğindeki Sovyetlerin, Fırtına-333 Harekâtı sonrasında kurulan Sovyet yanlısı yerel hükûmeti desteklemek için Afganistan'ı işgal etmesiyle başladı. Buna cevaben uluslararası toplum tarafından Sovyetler Birliği'ne çok sayıda yaptırım ve ambargo uygulandı. Sovyet birlikleri Afganistan'ın büyük şehirlerini ve tüm ana iletişim arterlerini işgal ederken, mücahitler ülkenin tartışmasız Sovyet kontrolüne tabi olmayan - neredeyse tamamı kırsal kesimdeki engebeli, dağlık araziyi kapsayan - %80'inde küçük gruplar halinde gerilla savaşı yürüttü. Sovyetler, Afganistan'a milyonlarca kara mayını döşemenin yanı sıra, hem Afgan direnişine hem de sivillere karşı sert bir şekilde mücadele etmek için hava güçlerini kullandı. Mücahitlere güvenli bir sığınak sağladığı için köyleri yerle bir etti, hayati önem taşıyan sulama hendeklerini yok etti ve diğer yakıp yıkma taktiklerini uyguladı.

Sovyet hükûmeti başlangıçta Afganistan'ın kasabalarını ve yol ağlarını hızla güvence altına almayı, Afganistan Halk Demokratik Partisi (PDPA) hükûmetini istikrara kavuşturmayı ve tüm askerî güçlerini altı aydan bir yıla kadar bir süre içinde geri çekmeyi planlamıştı. Ancak Afgan gerillalarının şiddetli direnişiyle karşılaştılar ve engebeli dağlık arazide büyük operasyonel zorluklar yaşadılar. 1980'lerin ortalarına gelindiğinde Afganistan'daki Sovyet askeri varlığı yaklaşık 115.000 birliğe yükseldi ve ülke çapındaki çatışmalar yoğunlaştı. Savaş çabalarının karmaşıklığı, askeri, ekonomik ve politik kaynaklar giderek tükendikçe Sovyetler Birliği'ne giderek yüksek bir maliyet getirdi. 1987 ortalarında reformcu Sovyet lideri Mihail Gorbaçov, Sovyet ordusunun Afganistan'dan tamamen çekilmeye başlayacağını duyurdu. Çekilmenin son dalgası 15 Mayıs 1988'de başladı ve 15 Şubat 1989'da Afganistan'ı işgal eden son Sovyet askerî birliği Özbek SSC'ye geçti. Devam eden dış Sovyet desteğiyle, ADPA hükûmeti mücahitlere karşı tek başına bir savaş çabası sürdürdü ve çatışma Afgan İç Savaşı'na dönüştü. Ancak Aralık 1991'de Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Cumhuriyet'e verilen tüm destek çekildi ve bu durum 1992'de Vatan Partisi'nin İzole Cumhuriyeti'nin mücahitlerin elinde devrilmesine ve yeni bir Afgan İç Savaşı'nın başlamasına yol açtı.

## Yabancı katılımı
Afgan mücahitleri öncelikle Pakistan, Amerika Birleşik Devletleri, Suudi Arabistan  ve Birleşik Krallık tarafından destekleniyordu ve bu da bunu Soğuk Savaş'ın bir vekalet savaşı haline getiriyordu. Mücahidleri destekleyen ülkeler arasında en büyük maddi desteği ABD ve Suudi Arabistan verdi. Bununla birlikte, Müslüman dünyasındaki özellikle Basra Körfezindeki özel bağışçılar ve dini hayır kurumları, Afgan isyancılar için herhangi bir yabancı hükûmetten çok daha fazla fon topladı.   Jason Burke şunu anlatıyor: "Afgan cihadı için harcanan paranın yüzde 25 kadar küçük bir kısmı aslında doğrudan devletler tarafından sağlandı."  Suudi Arabistan savaş çabalarına yoğun bir şekilde dahil oldu ve Amerika Birleşik Devletleri'nin katkılarını kamu fonlarından dolar bazında eşleştirdi. Suudi Arabistan ayrıca Afgan mücahitleri için özel bağışlarla muazzam miktarda para topladı, bu paranın en yoğun olduğu dönemde ayda yaklaşık 20 milyon doları buluyordu. Mücahidleri destekleyen diğer ülkeler ise Mısır, Çin ve İsrail'di.  İran ise sadece Şii Mücahidleri yani Farsça konuşan Şii Hazaraları sınırlı bir şekilde destekledi. Bu gruplardan biri de Afgan Şiilerinin siyasi birliği olan Tahran Sekizlisi'ydi.  Bunlar ağırlıklı olarak İslam Devrim Muhafızları tarafından sağlanıyordu, ancak İran'ın Hazaralara verdiği destek yine de birleşik bir Mücahid cephesi kurma çabalarını boşa çıkardı.

Sovyetler Birliği'nin Afganistan'a müdahalesinde Çin-Sovyet ayrılığı nedeniyle Çin Halk Kurtuluş Ordusu birlikleri Afgan mücahitlerini desteklemiştir. Bu destek doğrultusunda mücahitlerin Pakistan'da yer alan eğitim kampları Çin sınırları içerisine taşındı, Çinli askeri danışmanlar bu kamplarda mücahitlere askerî eğitim vermiş ve bununla birlikte yüzlerce uçaksavar füzesi, roketatar ve makineli tüfek desteği sağlanmıştır.

Savaş nedeniyle ülkenin savaş öncesi nüfusunun tam üçte biri olan 5,5 milyon Afgan mülteci durumuna düştü ve ülkeden Pakistan ya da İran'a kaçtı. Başka bir tahmine göre 6,2 milyon mülteci var. 1981 yılının sonuna gelindiğinde BM Mülteciler Yüksek Komisyonu, Afganların dünyadaki en büyük mülteci grubunu temsil ettiğini bildirdi.  

Savaşın mirası Afganistan'a silah, uyuşturucu ve terörizm kültürünü getirdi. Geleneksel güç yapısı da güçlü Mücahid milislerin lehine değiştirildi. Militarizasyon, ülkedeki toplumu dönüştürdü, ağır silahlı polisin, özel korumaların ve açık silahlı sivil savunma gruplarının hem savaş sırasında hem de sonrasındaki on yıllar boyunca Afganistan'da norm haline gelmesine yol açtı. Savaş aynı zamanda ülkedeki etnik güç dengesini de değiştirdi. Peştunlar, Durrani İmparatorluğu'nun 1747'deki modern kuruluşundan bu yana tarihsel olarak siyasi olarak egemen olsa da, iyi organize olmuş Mücahit yanlısı veya hükûmet yanlısı grupların çoğu Tacikler, Özbekler ve Hazaralardan oluşuyordu. Peştunların siyasi açıdan giderek parçalanması nedeniyle devlet üzerindeki nüfuzları sorgulanmaya başlandı.

## Sonrası

### Sovyetler Birliği'nin Çöküşü
Bilim adamları Rafael Reuveny ve Aseem Prakash'a göre savaş, Kızıl Ordu'nun yenilmez imajını zayıflatarak, Sovyet meşruiyetini baltalayarak ve yeni siyasi katılım biçimleri yaratarak Sovyetler Birliği'nin çöküşüne katkıda bulundu. Öte yandan, Sovyetler Birliği'nin maliyetleri diğer taahhütlerle karşılaştırıldığında çok büyük değildi. CIA, 1987'de maliyetlerin yıllık Sovyet askeri harcamalarının yaklaşık yüzde 2,5'u kadar olduğunu tahmin ediyordu. Tarihçi Sergey Radchenko'ya göre Afganistan savaşının SSCB'yi iflas ettirdiğine dair hiçbir kanıt yok. Sovyetler Birliği 1984 ile 1987 arasında yaklaşık 7,5 milyar dolar harcadı, ancak bu rakam yaklaşık 128 milyar dolarlık yıllık askeri bütçeyle karşılaştırıldığında ihmal edilebilir düzeydeydi. Geri çekilme kararı bir dizi siyasi faktöre dayanılarak verildi. Tarihçiler Stephen Kotkin ve Vladislav Zubok'un Sovyetler Birliği'nin dağılmasıyla ilgili çalışmaları, çöküşün esas olarak iç nedenlerini tespit ediyor ve Afganistan savaşından sadece laf arasında bahsediyor.

Savaş, Sovyetler Birliği'nde parti ile ordu arasında bir bölünme yarattı, burada Sovyet ordusunu SSCB'nin denizaşırı çıkarlarını korumak için kullanmanın etkinliği artık şüpheye düşürüldü. Rus olmayan cumhuriyetlerde bağımsızlıkla ilgilenenler ordunun yenilgisi karşısında cesaretlendi. Bazı Rus liderler, Sovyet karşıtı direnişi askeri olarak bastırma yeteneğinden 1968'de Çekoslovakya'da, 1956'da Macaristan'da ve 1953'te Doğu Almanya'da olduğu gibi şüphe etmeye başladı. Savaş, "Sovyet olmayanların Afganlara karşı yürüttüğü bir Sovyet savaşı" olarak görüldüğünden, Sovyetler Birliği dışında Sovyetler Birliği'nin ulusötesi bir siyasi birlik olarak meşruiyetinin altını oydu. Savaş, savaş gazilerinin yeni sivil örgütleri biçiminde, komünist partinin siyasi hegemonyasını zayıflatan yeni siyasi katılım biçimleri yarattı. Aynı zamanda basın ve medyada Glasnost döneminde devam eden dönüşümü de başlattı.

### İç savaş
Savaş, Sovyet Ordusunun geri çekilmesiyle sona ermedi. Sovyetler Birliği, Kabil yetkilileri arasında paniğe yol açacağı yönündeki uyarılarla kışın ortasında Afganistan'ı terk etti. Afgan mücahitleri taşra kasaba ve şehirlerine ve gerekirse gerekirse Kabil'e saldırmaya hazırdı. Genel Sekreter Muhammed Necibullah'ın hükûmeti, halk desteği, bölge veya uluslararası tanınma elde edemese de 1992 yılına kadar iktidarda kalmayı başardı. İronik bir şekilde, üst düzey subaylarının ayrılmasıyla morali bozulana kadar Afgan Ordusu, doğrudan Sovyet vesayeti altında asla ulaşamadığı bir performans düzeyine ulaşmıştı. Kabil, Mücahidlerin siyasi ve askeri zayıflıklarını açığa çıkaran bir çıkmaza ulaşmıştı. Ancak neredeyse üç yıl boyunca Necibullah hükûmeti kendisini Mücahidlerin saldırılarına karşı başarıyla savunurken, hükûmet içindeki gruplar da muhalifleriyle bağlantılar geliştirdi.

Sovyet lideri Mihail Gorbaçov, 1989'da Afganistan lideri Muhammed Necibullah ile işbirliği içinde, ateşkes ve barış müzakereleriyle sonuçlanacak şekilde sırasıyla hükûmete ve gerillalara Sovyet ve Amerikan yardımının ortaklaşa kesilmesi için bir barış planı önerdi. Necibullah, siyasi bir çözüme ulaşmak için Amerikan işbirliğini aradı. Ancak George HW Bush'un yeni seçilen yönetimi, savaşı savaş yoluyla kazanmayı umarak planı reddetti. Sovyetlerin çekilmesinden hemen sonra Mücahidler, Pakistan'ın Servisler Arası İstihbaratından (ISI) Hamid Gül'ün kışkırttığı bir planla doğudaki Celalabad şehrine saldırdı. Hem Amerikalılar hem de Pakistanlılar, Celalabad'ın hızla gerillaların eline geçmesini ve Kabil'de nihai muzaffer bir saldırıyla sonuçlanmasını bekliyordu. Afgan Ordusu, Mücahidlerin saldırısını engellemeyi başararak Sovyet birlikleri olmadan yeteneklerini kanıtladı ve Mücahidler için büyük bir yenilgiyle sonuçlandı. Celalabad'daki zafer, Necibullah hükûmetine, özellikle eski komünistleri ve muhalefetteki ılımlıları kapsayan siyasi bir çözüme ulaşabileceğine dair güven verdi. Afgan ve Sovyet hükûmetlerinin yanı sıra Çin de geniş tabanlı bir hükûmetin kurulmasını desteklediğini ve İran'ın da müzakere yoluyla barışçıl bir çözümü desteklediğini açıkça söyledi. Hem Çin hem de İran gerillaları destekleyen ülkelerdi. Ancak ABD ve Pakistan askeri çözüme bağlı kaldı. Ayrıca Afgan hükûmeti, binlerce sivilin hayatını kaybettiği ve şehrin büyük bir bölümünün zarar gördüğü Celalabad bombardımanının ABD ve Pakistan tarafından Amerikan silahları kullanılarak planlandığını iddia edebilir.

Aralık 1990'da ABD ve Sovyetler Birliği, iç savaşta taraflara silah tedarikini sona erdirme konusunda anlaşmaya yaklaştı ancak bir tarih üzerinde anlaşmaya varılamadı. Sovyetlerin geri çekilmesinden iki yıl sonra, gerillalar yalnızca bir eyalet başkenti olan Tarinkot'u ele geçirdiler ve buranın teslim edilmesi yerel kabile liderleri tarafından ayarlandı. Ancak Mart 1991'de  gerillalar ilk kez Küçük Rusya lakaplı şehri  ele geçirmeyi başardı. Ancak gerillalar, ABD ve Pakistan'ın beklediği gibi Afgan Ordusunu tam anlamıyla mağlup edemedi ve Necibullah hükûmeti de savaş alanında galip gelemedi. Bu durum, Sovyetler Birliği'ndeki 1991 Ağustos Darbesi'nin ardından sona erdi  - Rus gazeteci Andrey Karaulov'a göre, Necibullah'ın güç kaybetmesinin ana tetikleyicisi, Rusya'nın 1992'de siyasi nedenlerle Afganistan'a petrol ürünleri satmayı reddetmesiydi. Nisan ayında Necibullah ve onun komünist hükûmeti, Necibullah'ın yerine ülke için yeni bir yönetim konseyi getiren Mücahidlerin eline geçti. 1979'dan 1992'ye kadar hiçbir zaman birleşik bir komuta altında olmayan eski Mücahid gerillalarının 1992'de işleyen bir birlik hükûmeti kurmayı başaramaması üzerine iç savaş devam etti. İç savaş devam etti ve 1990'larda yaklaşık 400.000 Afgan sivil hayatını kaybetti ve sonunda Taliban yönetimine yol açtı.

### Dünya geneli cihatçı hareketlerin yükselişi
Sovyetlerin geri çekilmesinin ardından, bazı yabancı gönüllüler (Usame bin Ladin'in El Kaide'si dahil)  ve genç Afgan mülteciler Afganistan, Pakistan ve yurtdışında şiddetli cihadı sürdürmeye devam ettiler. Afganistan'ı terk eden binlerce Afgan Arap'tan bazıları, Cezayir, Mısır, Bosna ve Çeçenya gibi yerlerde isyancı veya terörist olarak "hayati roller" oynayan yetenekli liderler, dini ideologlar ve askeri komutanlar haline geldi. Pakistan'daki onbinlerce Afgan mülteci çocuk, muhafazakârlık ve dini titizlik ruhuyla medreselerde eğitim gördü ve Afganistan'da Taliban'ın ve Pakistan'da Sipah-e-Sahabe'nin saflarını ve liderliğini doldurmaya devam etti. Gruplar, Siyasal İslam'ın yeni çeşitlerini bünyesinde barındırıyordu. Bunlar, yabancı gönüllüler arasında Selefi cihatçılık  ve medrese eğitimi almış kişiler arasında "melez" Deobandi cihatçılığı.

Afganistan'ın Genel Sekreteri Muhammed Necibullah, 1992'de Mücahidler tarafından görevden alınmadan önce, kendisini ziyaret eden ABD'li bir akademisyene "Afganistan'ın aşırılıkçıların elinde bir istikrarsızlık merkezi olacağını" söylemişti. Bush yönetiminin, Necibullah ve Sovyetlerin topyekûn askeri çözüm yerine gerillalarla koalisyon hükûmeti kurulması önerilerini desteklemeye istekli olsaydı kaosun önlenebileceği iddia edildi. Necibullah ayrıca *International Herald Tribune'a* yaptığı açıklamada, "Eğer kökten dincilik Afganistan'a gelirse, savaş uzun yıllar devam eder. Afganistan terörün merkezi haline gelir" dedi.

Yalnızca uluslararası destek sağlamakla kalmayıp aynı zamanda bu gönüllülere cihat için Afganistan'a seyahat etmeleri konusunda ilham veren kişi de Filistinli Müslüman Kardeşler'in din adamı Abdullah Azzam'dı. Müslüman dünyasını ve Amerika Birleşik Devletleri'ni gezerek genç Müslümanlara, Sovyet birliklerinin büyük birliklerini neredeyse tek başına mağlup eden Mücahidler, at sırtında savaşa giden melekler ve kuşlar tarafından önlenen bombalar gibi mucizevi eylemlerin hikâyeleriyle ilham verdi. Gönüllüler de birbirlerini etkiledi. Birçok beklenmedik dini-siyasi fikir, onlarca ülkeden İslamcıların kamplarda ve eğitim merkezlerinde "büyük buluşması" sırasında "fikir alışverişi" yapıldı.  Bunlardan özellikle biri, Selefi cihatçılık olarak bilinen, "silahlı mücadeleye ve aşırı dinsel güce dayalı İslamcı ideolojinin bir çeşidi" idi.

Afganistan'dan çekildikten kısa bir süre sonra Sovyetler Birliği çöktüğünde gönüllüler "coşkuluydu".  Usame bin Ladin'in sözleriyle, " Sovyetler Birliği'nin dağılmasında övgünün... Tanrı'ya ve Afganistan'daki mücahitlere ait olduğuna... ABD'nin kayda değer bir rolü olmadığına" inanarak . Cihadlarını hevesle başka ülkelerde de çoğaltmaya çalıştılar. Bu ülkelerden üçü Bosna, Cezayir ve Mısır'dı. Bosna'da Selefi cihadçı Afgan Araplar, Bosnalı Sırp ve Hırvat milislere karşı savaştı ancak bir Selefi devleti kurmayı başaramadı. Cezayir ve Mısır'da binlerce gönüllü geri döndü ve savaştı, ancak daha da az başarılı oldular.  Cezayir'de Selefi cihatçılar GIA'nın liderliğine ve onun için savaşmaya yardım ederek binlerce sivili kasten öldürdü. Mısır'da El-Gama'a el-İslamiyye 1990 ile 1997 yılları arasında binden fazla insanı öldürdü ancak hükûmeti devirmeyi de başaramadı. 

Mücahidleri finanse etmenin istenmeyen sonuçları, 1993 Dünya Ticaret Merkezi bombalamasında ve 11 Eylül saldırılarında olduğu gibi Amerika Birleşik Devletleri'nin başına geldi. 1993 bombalamasında, bombalama olayına katılanların tümü ya Afganistan'da görev yapmıştı ya da daha sonra El Kaide'nin fiili ABD'si olduğu ortaya çıkacak olan Afgan cihadı için Brooklyn merkezli bağış toplama kurumuyla bağlantılıydı. 2001 saldırısının liderleri Usame Bin Ladin, Halid Şeyh Muhammed  her ikisi de Afganistan'da savaşmıştı ve bin Ladin, Abdullah Azzam'ın teğmeniydi. Grubu El Kaide, Sudan'dan sınır dışı edildikten sonra Taliban'a sığınmak için Afganistan'a döndü. 11 Eylül saldırısından önce El Kaide, 1998'de Afrika'daki iki ABD büyükelçiliğini bombalamıştı ve 2000'de neredeyse Yemen'deki USS ''Cole'u'' batırıyordu. Ancak Bin Ladin'e veya bağlı kuruluşlarından herhangi birine doğrudan ABD yardımı sağlanmadı.

Savaş, eski Sovyetler Birliği'nde ve onun çöküşünün ardından uzun bir miras bıraktı. Kayıpların yanı sıra, SSCB genelinde fiziksel sakatlıklara ve yaygın uyuşturucu bağımlılığına da yol açtı. Afganistan'da ve uluslararası alanda öldürülen Sovyet askerlerinin anılması her yıl 15 Şubat'ta Rusya, Ukrayna ve Beyaz Rusya'da anılıyor. Savaş gazilerine Rusçada sıklıkla *Afgantsy* adı verilir.

## Ayrıca bakınız
* CIA'in Usame bin Ladin'i desteklediği iddiaları

## Kaynakça
*