Kızamık aşısı

**Kızamık aşısı**, kızamık hastalığına yakalanmaya karşı koruyan aşıdır. Tek bir dozdan sonra bağışıklık geliştirmeyenlerin neredeyse tamamı ikinci bir dozdan sonra bağışıklık geliştirir. Bir toplumda aşılanma oranı %92'den fazla olduğunda, kızamık salgınları tipik olarak artık meydana gelmez; ancak aşılanma oranı azalırsa tekrar ortaya çıkabilir. Aşının etkinliği uzun yıllar sürer. Zaman içinde daha az etkili olup olmadığı belirsizdir. Aşı, kızamığa maruz kaldıktan sonraki birkaç gün içinde yapılırsa da kızamığa karşı koruma sağlayabilir.

Aşı, HIV ile enfekte olanlar için bile genellikle güvenlidir. Çoğu çocuk herhangi bir yan etki yaşamaz; ortaya çıkanlar ise ateş, döküntü, enjeksiyon yerinde ağrı ve eklem sertliği gibi genellikle hafiftir ve kısa sürelidir. Anafilaksi milyon doz başına yaklaşık 3,5-10 vakada belgelenmiştir. Guillain-Barré sendromu, otizm ve inflamatuar bağırsak hastalığı oranlarının kızamık aşısı ile arttığı görülmemektedir.

Aşı hem tek başına hem de KKK aşısı (kızamıkçık aşısı ve kabakulak aşısı ile kombinasyon) veya KKKV aşısı (KKK aşısı ile suçiçeği aşısı kombinasyonu) gibi kombinasyonlarda mevcuttur. Kızamık aşısı tüm formülasyonlarda kızamığı önlemede eşit derecede etkilidir, ancak yan etkiler farklı kombinasyonlar için değişir. Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) kızamık aşısının, hastalığın yaygın olduğu bölgelerde dokuz aylıkken veya hastalığın yaygın olmadığı bölgelerde on iki aylıkken yapılmasını önermektedir. Kızamık aşısı, canlı ancak zayıflatılmış bir kızamık türüne dayanmaktadır. Kurutulmuş bir toz olarak gelir ve derinin hemen altına ya da bir kas içine enjekte edilmeden önce belirli bir sıvı ile karıştırılır. Aşının etkili olduğunun doğrulanması kan testleri ile belirlenebilir.

Kızamık aşısı ilk kez 1963 yılında kullanıma sunulmuştur. O yıl, kızamık virüsünün Edmonston-B türü John Enders ve arkadaşları tarafından aşı haline getirilmiş ve Amerika Birleşik Devletleri'nde ruhsatlandırılmıştır. 1968'de Maurice Hilleman ve arkadaşları tarafından geliştirilmiş ve daha zayıf bir kızamık aşısı geliştirilerek dağıtılmaya başlandı ve 1968'den beri Amerika Birleşik Devletleri'nde kullanılan tek kızamık aşısı oldu. 2018 itibarıyla küresel olarak çocukların yaklaşık %86'sı en az bir doz aşı olmuştur. 2021'de en az 183 ülke rutin bağışıklama programlarında iki doz sağlamıştır. Dünya Sağlık Örgütünün Temel İlaçlar Listesi'nde yer almaktadır. Az aşılanmış popülasyonlarda kolayca salgınlar meydana geldiğinden, hastalığın yaygın olmaması, bir popülasyonda yeterli aşılamanın bir testi olarak görülmektedir.

## Etkinlik

Bir doz aşı kızamığı önlemede yaklaşık %93, iki doz aşı ise yaklaşık %97 oranında etkilidir. Aşının yaygın kullanımından önce kızamık o kadar yaygındı ki enfeksiyonun "ölüm ve vergiler kadar kaçınılmaz" olduğu düşünülüyordu. Amerika Birleşik Devletleri'nde, 1963 yılında iki kızamık aşısının (hem inaktive hem de canlı zayıflatılmış aşı (Edmonston B suşu) kullanım için ruhsatlandırılmıştır, sağdaki tabloya bakınız) piyasaya sürülmesinin ardından, bildirilen kızamık vakaları yılda 400 ila 500 ölümle 3 ila 4 milyondan on binlere düşmüştür.

1971 ve 1977'deki salgınların ardından aşının artan kullanımı, 1980'lerde bu sayıyı yılda binlerce vakaya düşürmüştür. 1990'da yaklaşık 30.000 vakanın görüldüğü bir salgın, aşılamanın yeniden gündeme gelmesine ve önerilen programa ikinci bir aşının eklenmesine yol açmıştır. 1997'den 2013'e kadar hiçbir yıl 220'den fazla vaka rapor edilmemiş ve hastalığın Amerika Birleşik Devletleri'nde artık endemik olmadığına inanılmıştır. 2014 yılında 667 vaka rapor edilmiştir.

Kızamık aşısının hastalık, sakatlık ve ölümleri önlemedeki faydaları iyi bir şekilde belgelenmiştir. ABD'de ruhsatlandırıldıktan sonraki ilk 20 yıl içinde kızamık aşısı tahmini 52 milyon hastalık vakasını, 17.400 zihinsel engellilik vakasını ve 5200 ölümü önlemiştir. 1999'dan 2004'e kadar DSÖ ve UNICEF tarafından yürütülen bir strateji, kızamık aşısı kapsamının iyileştirilmesini sağlayarak dünya çapında tahmini 1,4 milyon kızamık ölümünün önüne geçmiştir. Kızamık aşısı, Amerika Birleşik Devletleri ve diğer gelişmiş ülkelerde hastalığın neredeyse tamamen ortadan kaldırılmasına yol açmıştır. Aşı, yan etkilere neden olabilen canlı bir virüsle yapılsa da bunlar kızamığın kendisinin neden olduğu hastalık ve ölümden çok daha az ve daha az ciddidir; döküntülerden nadiren konvülsiyonlara kadar değişen yan etkiler, alıcıların küçük bir yüzdesinde görülür.

Kızamık dünya çapında yaygındır. ABD'de 2000 yılında ortadan kaldırıldığı ilan edilmiş olsa da salgınları önlemek ve kızamığın ortadan kaldırılmasını sürdürmek için yüksek aşılama oranlarına ve aşı olmayı reddedenlerle mükemmel iletişime ihtiyaç vardır. 2005 yılında ABD'de bildirilen 66 kızamık vakasının yarısından biraz fazlası Romanya'ya yaptığı bir ziyaret sırasında enfekte olan aşılanmamış bir gençten kaynaklanmıştır. Bu kişi, çok sayıda aşılanmamış çocuğun bulunduğu bir topluluğa geri dönmüştür. Ortaya çıkan salgın, çoğu çocuk ve neredeyse tamamı aşılanmamış 34 kişiyi enfekte etmiş; bunlardan üçü hastaneye kaldırılmıştır. Halk sağlığı müdahalesi, temaslı takibinin bir parçası olarak yaklaşık 5000 telefon görüşmesi yapılmasını, gerektiğinde testlerin düzenlenmesini ve gerçekleştirilmesini ve bu kişiyle teması olan risk altındaki kişiler için acil aşılama ayarlanmasını gerektirmiştir. Vergi mükellefleri ve yerel sağlık kuruluşları bu tek salgını kontrol altına almak için muhtemelen 167.000 ABD Dolarından fazla doğrudan maliyet ödemiştir. Çevredeki topluluklarda yüksek aşılama oranları sayesinde büyük bir salgın önlenmiştir.

Aşının solunum yolu enfeksiyonlarını önleme gibi spesifik olmayan etkileri vardır ve bu etkiler tek başına kızamığın önlenmesinden daha fazla olabilir. Bu faydalar, aşı bir yaşından önce yapıldığında daha fazladır. Yüksek titreli bir aşı, kız çocuklarında daha kötü sonuçlara yol açmıştır ve bu nedenle Dünya Sağlık Örgütü tarafından önerilmemektedir.

### Takvim
Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tüm çocuklar için iki doz aşı önermektedir. Hastalık riskinin yüksek olduğu ülkelerde ilk doz dokuz aylıkken yapılmalıdır. Aksi takdirde on iki aylıkken verilebilir. İkinci doz, ilk dozdan en az bir ay sonra yapılmalıdır. Bu doz genellikle 15 ila 18 aylıkken yapılır. Dokuz aylıkken yapılan bir dozdan sonra %85 oranında bağışıklık kazanılırken, on iki aylıkken yapılan bir doz %95 oranında bağışıklık sağlar.

Amerika Birleşik Devletleri'nde Hastalık Kontrol ve Korunma Merkezleri (CDC), Amerika Birleşik Devletleri dışına seyahat eden altı ila on bir aylık çocukların yola çıkmadan önce ilk KKK aşısı dozunu almalarını ve ardından biri 12-15 ayda (yüksek riskli bölgelerdeki çocuklar için 12 ayda) ve ikincisi dört hafta sonra olmak üzere iki doz daha almalarını önermektedir. Aksi takdirde ilk doz genellikle 12-15 ayda, ikinci doz ise 4-6 yaş arasında yapılır.

Birleşik Krallık'ta Ulusal Sağlık Servisi (NHS) ilk dozun yaklaşık 13 aylıkken, ikincisinin ise üç yaş dört aylıkken yapılmasını önermektedir.

Kanada'da Health Canada, Kuzey Amerika dışına seyahat eden çocukların altı ila 12 aylık olmaları halinde KKK aşısı olmalarını önermektedir. Bununla birlikte, çocuk 12 aylık olduktan sonra, uzun süreli koruma sağlamak için iki ek doz almalıdır.

## Advers etkiler
KKK aşısıyla ilişkili yan etkiler arasında ateş, döküntü, enjeksiyon bölgesinde ağrı ve nadir durumlarda ciltte trombositopenik purpura olarak bilinen kırmızı veya mor renk değişiklikleri veya ateşe bağlı nöbetler (febril nöbet) yer alır.

Çok sayıda çalışma KKK aşısı ve otizm arasında bir ilişki bulamamıştır.

### Kontrendikasyonlar
Bazı kişilerin kızamık veya KKK aşısı olması tavsiye edilmez:

* Hamilelik dönemi: KKK aşısı ve bileşenleri hamile kadınlara yapılmamalıdır. Doğurganlık çağındaki kadınlar hamile kalmadan önce aşı yaptırma konusunda doktorlarına danışmalıdır.
* HIV ile enfekte çocuklar, CD4+ lenfosit sayıları %15'ten fazla ise kızamık aşısı olabilirler.
* HIV/AIDS veya bazı tıbbi tedaviler nedeniyle zayıflamış bağışıklık sistemi olanlar
* Bağışıklık sorunları geçmişi olan bir ebeveyn veya kardeşe sahip olmak
* Hastanın kolayca morarmasına veya kanamasına neden olan durum
* Yakın zamanda kan veya kan ürünleri transfüzyonu
* Tüberküloz
* Son 4 hafta içinde başka aşıların yapılması
* Orta veya şiddetli hastalık. Ancak hafif hastalıklar (örn. soğuk algınlığı) genellikle kontrendike değildir.

## Tarihçe

Çocuk felci virüsü üzerindeki çalışmalarıyla 1954 Nobel Tıp Ödülü'nü paylaşan John Franklin Enders, Thomas C. Peebles'ı kızamık salgınının yaşandığı Massachusetts'teki Fay School'a gönderdi; Peebles virüsü kan örneklerinden ve boğaz sürüntülerinden izole etmeyi başardı ve daha sonra virüsü geliştirerek hastalığın topladığı materyalle aşılanan maymunlara geçebileceğini gösterdi. Enders, Peebles tarafından izole edilen materyalin kültürlenmiş tavuk embriyosu fibroblastları yoluyla zayıflatılması yoluyla 1963 yılında bir kızamık aşısı geliştirmek için kültürlenmiş virüsü kullanmayı başardı.

1950'lerin sonu ve 1960'ların başında kızamıktan ölen çocuk sayısı, çocuk felcinden ölenlerin neredeyse iki katıydı. Enders'in geliştirdiği aşı, Peebles'in virüsün geliştirilmesine yol açan kültürü aldığı Fay öğrencisi 11 yaşındaki David Edmonston'ın adını taşıyan zayıflatılmış canlı kızamık virüsünün Edmonston türüne dayanıyordu.

20. yüzyılın ortalarında kızamık özellikle 5 yaşından önce çocuk ölüm oranının yüzde 50'ye ulaştığı Batı Afrika'da yıkıcı bir etkiye sahipti ve çocuklar 1900'den önce İngiltere ve diğer ülkelerde yaygın olan döküntü ve diğer semptomlarla karşı karşıya kalıyordu. Canlı zayıflatılmış kızamık aşısının ilk denemesi 1960 yılında İngiliz çocuk doktoru David Morley tarafından Nijerya'nın Ilesa kenti yakınlarındaki bir köyde gerçekleştirildi; Morley Nijerya halkını istismar etmekle suçlanabileceği ihtimaline karşı çalışmaya kendi dört çocuğunu da dahil etti. Cesaret verici sonuçlar, köyde ve Ilesa'daki Wesley Guild Hastanesinde yaklaşık 450 çocuk üzerinde ikinci bir çalışma yapılmasını sağladı.

Başka bir salgının ardından, Eylül ve Ekim 1962'de New York'ta DSÖ'nün yardımıyla daha büyük bir deneme gerçekleştirilmiştir: 131 çocuğa canlı Enders tarafından zayıflatılmış Edmonston B suşu artı gama globulin, 130 çocuğa gama globulin içermeyen "daha fazla zayıflatılmış" aşı uygulanmış ve 173 çocuk her iki grup için de kontrol deneği olarak görev yapmıştır. Nijerya'daki denemede de gösterildiği gibi, deneme "daha fazla zayıflatılmış" aşının Edmonston B aşısından daha üstün olduğunu ve önemli ölçüde daha az ateş ve ishal vakasına neden olduğunu doğrulamıştır. Bölgedeki 2000 çocuk daha fazla zayıflatılmış aşı ile aşılanmıştır.

Aşıların geliştirilmesinde öncü olan Merck & Co. şirketinden Maurice Hilleman, 1968 yılında kızamık aşısının geliştirilmiş bir versiyonunu ve daha sonra 1971 yılında kızamık, kabakulak ve kızamıkçığa karşı tek bir aşı ve ardından bir rapel ile sağlanan KKK aşısını geliştirmiştir. Aşının bir formuna "Attenuvax" adı verilmektedir. KKK aşısının kızamık bileşeni, Enders'in zayıflatılmış Edmonston suşu kullanılarak bir civciv embriyo hücre kültüründe yetiştirilen Attenuvax'ı kullanır. ACIP tavsiyelerini takiben Merck, 21 Ekim 2009 tarihinde Attenuvax'ın tek başına aşı olarak üretimine devam etmeme kararı almıştır.

*[[American Economic Journal]]*'da 2022 yılında yapılan bir çalışma, kızamık aşısı uygulamasının gelirde yüzde 1,1'lik bir artışa yol açtığını ve aşılananların daha üretken olması sayesinde istihdam üzerinde olumlu etkiler yarattığını ortaya koymuştur.

## Türler

Kızamık nadiren tek bir aşı olarak yapılır ve genellikle kızamıkçık, kabakulak veya suçiçeği aşılarıyla birlikte verilir. Aşağıda kızamık içeren aşıların listesi yer almaktadır:

* Kızamık aşısı (tek başına aşı)
* Kızamık ve kızamıkçık karma aşısı (KK aşısı)
* Kabakulak, kızamık ve kızamıkçık karma aşısı (KKK aşısı)
* Kabakulak, kızamık, kızamıkçık ve suçiçeği karma aşısı (KKKV aşısı)

## Toplum ve kültür
Amerika Birleşik Devletleri'ndeki sağlık sigortası planlarının çoğu aşı masraflarını karşılamaktadır ve Çocuklar için Aşı Programı, sigortası olmayanlara yardımcı olabilir. Eyalet yasaları okul çağındaki çocukların aşılanmasını zorunlu kılar, ancak tıbbi nedenlerle ve bazen de dini veya felsefi nedenlerle muafiyetler sunar. Elli eyaletin tamamında uygun yaşta 2 doz KKK aşısı yapılması gerekmektedir. Tek bir bölge içinde yaşa veya sosyal sınıfa göre farklı aşı dağılımı, aşılama etkinliğine ilişkin farklı genel algıları tanımlayabilir.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar
*  
*  
*  
*