Franco Zeffirelli

**Gian Franco Corsi Zeffirelli**  ve İtalya Cumhuriyeti Liyakat Nişanı sahibi (; 12 Şubat 1923 - 15 Haziran 2019), **Franco Zeffirelli** olarak bilinen İtalyan yönetmen ve opera, film ve televizyon yapımcısıdır. Aynı zamanda 1994 ile 2001 arasında İtalyan merkez sağ *Forza Italia* partisinin senatörüydü.

Bazı opera tasarımları ve prodüksiyonları dünya klasikleri arasındadır.

Ayrıca yönettiği filmlerle, özellikle de Akademi Ödülü adaylığı aldığı 1968 *Romeo ve Juliet'in* film uyarlamasıyla tanınıyordu. Ayrıca 1967'de Elizabeth Taylor ve Richard Burton'ın başrol olarak yer aldığı filmi, Hırçın Kız'ın en iyi bilinen film uyarlaması olmaya devam ediyor. Dizi filmi *Nasıralı İsa* (1977) ise yoğun beğeni topladı ve hala birçok ülkede Noel ve Paskalya'da gösterilmeye devam ediyor.

1977'den beri İtalyan Cumhuriyetinin Grande Ufficiale OMRI'sı (*İtalya Liyakat Nişanı*) olan Zeffirelli, 2004 yılında İngiliz İmparatorluğu'nun Onursal Şövalye Komutanı unvanı alarak Britanya İmparatorluk Nişanı ile taltif edildi. 2009 yılında Roma kenti tarafından Premio Colosseo ile ödüllendirildi.

## Erken yaşantısı
Zeffirelli, İtalya'nın Floransa eteklerinde Toskana'da, Gian Franco Corsi Zeffirelli olarak doğdu. Floransalı bir moda tasarımcısı Alaide Garosi ve Vinci'den yün ve ipek tüccarı Ottorino Corsi arasındaki bir ilişkinin çocuğudur. Her ikisi de evli olduğundan, Alaide kendisinin ve Corsi soyadını çocuğu için kullanamadı. Alaide, Mozart'ın operası *[[İdomeneo|Idomeneo'da]]* çok sevdiği “küçük esintiler” olarak geçen “Zeffiretti” ismini çocuğun soy ismi olarak seçti. Ancak kayıt edilirken yanlış yazılır ve soy ismi Zeffirelli oldu. Altı yaşındayken Zifferelli annesini kaybeder ve ardından İngiliz gurbetçi topluluğunun himayesinde ve özellikle  *Mussolini ile Çay (Un Te Con Mussolini),* yarı-otobiyografik filmine ilham veren Scorpioni ile büyüdü.

İtalyan araştırmacılar Zeffirelli'nin, Leonardo da Vinci'nin geriye doğru soyu takip edilip akrabalığı ispat edilebilen bir avuç insandan biri olduğunu ortaya çıkardılar. Zeffirelli, Da Vinci'nin kardeşlerinden birinin soyundan gelmişti.

Zeffirelli, 1941'de Floransa Güzel Sanatlar Akademisi'nden mezun oldu ve babasının tavsiyesini uyarak, sanat ve mimarlık okumak üzere Floransa Üniversitesine girdi. II. Dünya Savaşı başladıktan sonra savaşta, 1. İskoç Muhafızlarının İngiliz askerleri ile karşılaşıp tercüman olmadan önce bir partizan olarak savaştı. Savaştan sonra çalışmalarına devam etmek için Floransa Üniversitesine yeniden girdi, ancak 1945'te Laurence Olivier'in *[[V. Henry (film, 1944)|Henry V'sini]]* gördüğünde, kendini tiyatroya verdi.

Floransa'da bir doğa ressamı için çalışırken, 1948'de gösterime giren *La Terra trema* filminde onu yönetmen yardımcısı yapan Luchino Visconti ile tanıştırıldı ve Visconti tarafından işe alındı. Visconti'nin metotları Zeffirelli'nin daha sonraki çalışmaları üzerinde derin bir etki yaptı. Zeffirelli, Vittorio De Sica ve Roberto Rossellini gibi yönetmenlerle de çalıştı. 1960'larda ise Londra ve New York'ta kendi oyunlarını tasarlayıp yöneterek adını duyurdu ve kısa süre sonra fikirlerini sinemaya aktardı.

## Kariyer

### Film

Zeffirelli'nin yönetmen olarak ilk filmi, aslen Sophia Loren ve Marcello Mastroianni için planladığı ancak sonunda Hollywood yıldızları Elizabeth Taylor ve Richard Burton'ın yer alacağı *Hırçın Kız'ın* (1967) film uyarlamasıydı. Taylor ve Burton prodüksiyonun finansmanında yardım ettiler ve ücret yerine kârdan yüzde aldılar.

*Hırçın Kız'ı* düzenlerken *,* Zeffirelli'nin doğal Floransa'sı sel yüzünden harap oldu. Bir ay sonra, Zeffirelli sel felaketine yardım için para toplamak amacıyla kısa bir belgesel olan *Florence: Days of Destruction'ı* yayınladı.

Zeffirelli'nin en büyük sıçraması, iki genci *Romeo ve Juliet* olarak filme çekmesinin (1968) ertesi yıl geldi. Film hala son derece popülerdir ve uzun yıllar boyunca öğrencilere eğitimleri sırasında gösterilen oyunun standart uyarlamasıydı. Bu film aynı zamanda Zeffirelli'yi marka yaptı - daha sonraki çalışmalarının hiçbiri *Romeo ve Juliet'in* etkisine erişemedi.

Film, 1969'da Kuzey Amerika'daki video kiralarında 14.5 milyon dolar kazandı. 1973 yılında yeniden piyasaya sürüldü ve kiralardan 1,7 milyon dolar daha kazandırdı.

Film eleştirmeni Roger Ebert, *[[Chicago Sun-Times|Chicago Sun-Times için]]* şunları yazdı: "Franco Zeffirelli'nin *Romeo ve Juliet'inin* şimdiye kadar yapılmış en heyecan verici Shakespeare uyarlaması olduğuna inanıyorum".

Shakespeare'in iki başarılı film uyarlamasından sonra Zeffirelli, önce Assisili Francesco'nun hayatını anlatan *Ay ve Güneş Kardeşler*  (Fratello Sole, Sorella Luna 1972) ve genişletilmiş mini dizisi *Nasıralı İsa* (1977) filmlerini döneminin güçlü bir all-star kadrosu ile çekti. İkincisi, reytinglerde büyük bir başarıydı ve o zamandan beri sık sık televizyonda gösterildi.

Boks filmi *[[Şampiyon (film, 1979)|The Şampiyon]]* (1979) ve eleştirel olarak çekilmiş *Endless Love* (1981) ile çağdaş temalara geçti. 1980'lerde operayı ekrana uyarlayan bir dizi başarılı film yaptı, Plácido Domingo, Teresa Stratas, Juan Pons ve Katia Ricciarelli gibi yıldızlarla. *[[Hamlet (film, 1990)|Hamlet]]* (1990) ile Shakespeare'e geri döndü ve o zamanki aksiyon kahramanı Mel Gibson'ı başrolde kullandı. 1996 yılında Charlotte Brontë romanı *Jane Eyre’nin* uyarlaması bir başka kritik başarıydı.

Zeffirelli sık sık ana rollerde tanınmayan aktörleri değerlendirdi; bununla birlikte, erkek başrolleri nadiren yıldız olarak kariyerlerine devam edebildiler, hatta bir kısmı oyunculuk kariyerlerini sonlandırmıştır. Leonard Whiting (Romeo *ve Juliet’te Romeo*), Graham Faulkner (*Ay ve Güneş Kardeşler* Aziz Francis) ve Martin Hewitt (*Endless Love’da*) film sektöründen ayrıldılar. Bu filmlerdeki kadın başroller (Olivia Hussey ve Brooke Shields) film sektöründe çok daha büyük bir başarı elde etti.

### Opera
Zeffirelli, 1950'lerden beri İtalya'da ve Avrupa'nın yanı sıra Amerika Birleşik Devletleri'nde opera yapımlarının  yönetmenlerindendi. Kariyerine Luchino Visconti'nin asistanı olarak tiyatroda başladı. Sonra scenografide denedi. Yönetmen olarak ilk çalışması Giacomo Rossini'nin buffo operalarıydı. Maria Callas  ile arkadaş oldular ve 1958'de Teksas, Dallas'taki *[[La traviata|La Traviata'da]]* birlikte çalıştılar. 1964 Kraliyet Opera Binası prodüksiyonu olan *[[Tosca|Tosca'da]]* Maria Callas ve Tito Gobbi ile birlikte çalıştılar. Aynı yıl Callas'ın Paris'teki son *[[Norma (opera)|Norma'sını]]* yarattı. Zeffirelli ayrıca 1959'da Donizetti'nin *[[Lucia di Lammermoor]]* performansını tasarlayıp yöneten Dame Joan Sutherland ile sık sık işbirliği yaptı. Yıllar geçtikçe New York'taki Metropolitan Opera için *[[La bohème]]*, *[[Tosca]]*, *[[Turandot]]* ve *[[Don Giovanni|Don Giovanni gibi]]* çeşitli prodüksiyonlar yaptı.

## Başarılar
2004 yılının Kasım ayında, İngiltere tarafından fahri şövalyelik aldı.

1996 yılında, sanata hizmet verdiği için, Canterbury Katedrali'nde düzenlenen mezuniyet töreninde Kent Üniversitesi tarafından fahri bir doktora derecesi kazandı. 1999'da Karlovy Vary Uluslararası Film Festivali'nde dünya sinemasına, olağanüstü sanatsal katkılarından dolayı Kristal Küre ödülünü aldı.

## Eleştiriler
Zeffirelli, dini gruplardan, filmlerinde İncil'deki figürlerin dine hakaret edilecek şekilde temsilinden dolayı eleştiri aldı. Aksine, Zeffirelli, Martin Scorsese'ye *[[Günaha Son Çağrı (film)|Günaha Son Çağrı]]* filminden dolayı *"*Hristiyan dünyasına her saldırma şansını kullanan Yahudi kültürel pislik"'in bir ürünü olarak tanımladığı için antisemitizm suçlamalarına da maruz kaldı.

Zeffirelli, muhafazakâr bir Roma Katoliği idi  ve İtalyan senatosunda Silvio Berlusconi'nin merkez sağ Forza Italia partisinin bir üyesi olarak iki dönem görev yaptı. Bir yandan eşcinsel topluluk üyeleri tarafından Roma Katolik Kilisesi'nin eşcinsellik konusundaki tutumunu açıkça desteklediği için eleştirildi  ve diğerleri tarafından da kürtaj yapmış kadınlar için ölüm cezası verilmesini savunan kilisenin kürtaj konusundaki tutumunu desteklediği için eleştirildi 

2006 yılında bir gazeteye, çocukken bir rahip tarafından cinsel istismara uğramasına rağmen herhangi bir zarar görmediğini söylediğinde yine tartışmalara yol açtı.

## Kişisel yaşamı
1996 yılında, Zeffirelli eşcinsel olduğunu açıkladı, ancak daha sonra kişisel hayatı hakkında ihtiyatlı olmayı tercih etti. Zeffirelli, "gay" teriminin daha az zarif olduğunu düşündüğü için kendisini eşcinselden çok "homoseksüel" olarak gördüğünü söyledi. Zeffirelli, yıllarca beraber çalıştığı, onunla birlikte yaşayan ve işlerini yöneten iki yetişkin erkek çocuk evlat edindi.

### Ölüm
Zeffirelli, 15 Haziran 2019'da, 96 yaşındayken Roma'daki evinde öldü.

## Cinsel taciz iddiaları
Yönetmen Bruce Robinson, Benvoliosu'yu oynadığı *Romeo ve Juliet* filmi çekimleri sırasında, Ziffirelli tarafından tacize uğradığını iddia ettiği. Robinson, *[[Withnail and I|Withnail ve I]]* filminde ahlaksız *Mont* Amca  karakterinin Zeffirelli'den esinlendiğini söyledi.

2018 yılında, aktör Johnathon Schaech, Zeffirelli'nin *Sparrow'un* çekimleri sırasında cinsel saldırıya uğradığını iddia etti. Zeffirelli'nin oğlu Pippo, iddiaları reddeden bir bildiri yayınladı.

## Seçilmiş filmleri

* *La Bohème* (1965; yalnızca yapım tasarımcısı)  
* *Floransa: Yıkım Günleri* (1966) (kısa belgesel) 
* *Hırçın Kız* (1967)  
* *Romeo ve Juliet* (1968)  Akademi Ödülü adayı, yönetmen 
* *Fratello Sole, Sorella Luna* (1972)  
* *Nasıralı İsa* (1977)  
* *[[Şampiyon (film, 1979)|Şampiyon]]* (1979)  
* *[[Cavalleria rusticana|Cavalleria Rusticana]]* (1978), Tatiana Troyanos ve Plácido Domingo  (canlı Metropolitan Opera Binası - sahne yönetmeni) 
* *[[Palyaçolar|Pagliacci]]* (1978), Teresa Stratas, Sherrill Milnes ve Plácido Domingo  (canlı Metropolitan Opera Binası - sahne yönetmeni) 
* *Sonsuz Aşk* (1981)  
* *Cavalleria Rusticana* (1982) Placido Domingo ve Elena Obraztsova ile  
* *Palyaçolar* ile (1982) Placido Domingo ve Teresa Stratas ile 
* *La Bohème* (1982)  (canlı Metropolitan Opera - sahne yönetmeni) 
* *La Traviata* (1983)  - Akademi Ödülü adayı, BAFTA kazananı, sanat yönetmenliği; Teresa Stratas ve Plácido Domingo ile birlikte 
* *Tosca* (1985), (canlı Metropolitan Opera - sahne yönetmeni) 
* *Otello* (1986)  - İngiliz Film ve Televizyon Sanatları Akademisi kazananı, yabancı dilde film kategorisinde; Plácido Domingo ve Katia Ricciarelli ile 
* *Genç Toscanini* (1988)  
* *[[Hamlet (film, 1990)|Hamlet]]* (1990)  
* *Don Giovanni*  (canlı Metropolitan Opera - sahne yönetmeni) 
* Luciano Pavarotti ve Daniela Dessi ile *[[Don Carlos|Don Carlo]]*  (canlı La Scala - sahne yönetmeni) 
* Sheherazade Ventura ile *Storia di una capinera* (*Serçe* olarak da bilinir; 1993)  
* *Jane Eyre* (1996)  
* *Mussolini ile Çay* (1999)  
* *Callas Forever* (2002) 

## Kitapları

* Zeffirelli, Franco; John Tooley (Anna Tims'in Röportrajları), "How we made: Franco Zeffirelli and John Tooley on ''Tosca'' (1964)" ,. *The Guardian* (Londra), theguardian.com'da 23 Temmuz 2012'de yayınlandı. Erişim tarihi 11 Ağustos 2014.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*     
*    
*    
* Franko Zeffirelli'nin eserleri     
* "Franco Zeffirelli haber ve yorumları" . New York Times. 
* İtalyan Senatosu profili  
* Röportaj: Maria Callas ve ''Callas Forever'' https://web.archive.org/web/20041016112029/http://www.keithbush.com/article_zeffirelli.htm
* 1999'dan Zeffirelli ''ile Mussolini Çayı ile'' Röportaj  http://www.tipjar.com/dan/zeffirelli.htm  
* BBC Ölüm ilanı: Franco Zeffirelli