Evbakan, Şenkaya

**Evbakan**, Erzurum ilinin Şenkaya ilçesine bağlı bir kırsal mahalledir.

## Tarihçe

Evbakan'ın eski adı Solomonisi'dir. Gürcüce bir ad olan Solomonisi (სოლომონისი), "Solomon'un yeri" anlamına gelir. Mahallenin kuzeyinde bir mağara kilisedeki 1482 tarihli yazıtta da bu yerleşim yerinin adı Solomonisi olarak geçer. Solomonisi erken dönem Osmanlı kayıtlarında Soğomon (صوغمون) ve 1886 tarihli Rus nüfus sayımında da Solomon-Kala (Согомон-Кала) adıyla kaydedilmiştir.

Solomonisi, Orta Çağ'da Gürcistan'ı oluşturan bölgelerden biri olan Tao'da yer alır. Nitekim Osmanlılar bu bölgeyi, 1549 tarihli Gürcistan seferinin ardından Gürcülerden ele geçirmiştir. Köyün bugünkü sınırları içinde 9-10. yüzyılda inşa edilmiş kilise, buranın eski bir yerleşim alanı olduğunu göstermektedir.

Solomonisi köyü, 1574 tarihli Osmanlı mufassal defterinde Ardahan-iBüzürg livasının Kamhis nahiyesine bağlıydı. Soğomon (صوغمون) şeklinde kaydedilmiş olan köyün nüfusu, tamamı Hristiyan olan 24 haneden oluşuyordu. 1595 tarihli Osmanlı mufassal defterinde ise, köyün nüfusu 13 haneye düşmüş, bu nüfus içinde iki hane Müslüman olmuştu. Bu iki hanenin resileri Ali ve Ahmed adıyla kaydedilmiştir. Diğer hane reisleri ise Gürcü adlarını taşıyordu. Bu tarihte Solomonisi, Penek livasının Kamhis nahiyesine bağlıydı. Köyde buğday ve arpa tarımı ile arıcılık yapılıyor, domuz ve koyun besleniyordu. Üç adet su değirmeni bulunuyordu.

Solomonisi köyü, Çıldır Eyaleti'nin 1694-1732 dönemini kapsayan Osmanlı cebe defterinde Soğomon (صوغمون) adıyla aynı idarî konuma sahipti. Hicri 1111 (1699/170o) tarihinde hasılası 18.000 akçe olan köy Ahmed adında birine zeamet olarak verilmişti. Hicri 1118 () tarihinde önce hasılası 6.999 akçe olarak belirlenmiş. Aynı yıl daha sonra 19.600 akçe hasıla ile Ali adında birine yeniden zeamet olarak bırakılmıştı. Köy 1835 tarihli Osmanlı nüfus defterinde Çıldır Eyaleti içinde Penek sancağına bağlıydı. Askere alma ve vergi belirleme amacıyla yapılan nüfus sayımında sadece erkek nüfusu belirlenmişti ve bu sırada köydeki 19 hanede 70 erkek bulunuyordu. Köyün toplam nüfusunun ise, erkek sayısının yaklaşık iki katı olduğu söylenebilir.

Solomonisi köyü, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı'nın ardından imzalanan Berlin Antlaşması uyarınca, savaş tazminatının bir parçası olarak Osmanlı Devleti tarafından Rusya'ya bırakıldı. 1886 tarihli Rus nüfus sayımında Oltu sancağının Oltu kazasına bağlı Tecerek nahiyesinin dokuz köyünden biriydi. Nüfusu, 45'i erkek ve 41'i kadın olmak üzere, 14 hanede yaşayan 86 kişiden oluşuyordu. Bu nüfus içinde 78 kişi Türk, 8 kişi Kürt olarak kaydedilmiştir. Yerleşimin nüfusu 1896'da  135 kişiye, 1906'da da 156 kişiye yükselmiştir.

Rus idaresi sırasında bölgeyi gezen Gürcü tarihçi ve arkeolog Ekvtime Takaişvili, Panaki köyünün 8 kilometre kuzeyinde yüksek bir tepede kurulu olan köyün eski adının Solomonisi, o tarihteki adının Solomon-Kala olduğunu yazar. Takaişvili'nin verdiği bilgiye göre, o tarihte köyde 15 hane yaşıyordu ve bu nüfus Müslümanlaşmış Meshilerden oluşuyordu. Köyün nüfusunun önemli kısmı ise, 1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı’nda Osmanlı ülkesine göç etmişti. Köyün güneyinde kayalık bir tepede kuleleri, surları ve başka yapıları olan kale oldukça sağlamdı. Kalenin içinde kesme taştan inşa edilmiş olan kubbeli kilise de büyük ölçüde sağlamdı ve batı duvarında iki taşta Gürcüce yazılar vardı.

Evbakan köyü 1928'de Soğomin adıyla Erzurum vilayetinin Oltu kazasına bağlıydı. 1933 yılında Soğmon adıyla aynı idari konuma sahipti. İçişleri Bakanlığı'nın 1968'de yayımladığı *Köylerimiz* adlı kitapta Solomonisi, Erzurum ilinin Şenkaya ilçesinde Kömürlü bucağına bağlıydı. Köyün eski adının Soğmun, yeni adının Evbakan olarak verilmiş olması, köyün adının "yabancı kökten geldiği ve iltibasa yol açtığı" gerekçesiyle 1933-1968 arasında değiştirildiğini göstermektedir. Köy 1986'da yıkıma uğramış, yerleşim yeri de değiştirilmiştir.

1993 yılında Büyükşehir olan Erzurum'da, 2012 yılında 6360 Sayılı Yasa ile, tüm köylerin tüzel kişiliği kaldırılmıştır. Bu köy de Şenkaya Belediyesi'nin bir mahallesi olmuştur.

Evbakan köyündeki en önemli yapı topluluğu Solomonisi Manastırı'dır. 15. yüzyılda kurulmuş olan kaya manastırı, ana kilise, mezarlık binası, hücreler, başka mağaralardan oluşmaktadır. Tao-Klarceti'de kaya manastırlara ender rastlanır ve Solomonisi Kaya Manastırı bu nadir manastırlardan biridir. Manastır, Solomon Kalesi yakınında bulunmaktadır. Bu kale, büyük bir olasılıkla Kalmahi prensliğinin merkeziydi. Manastırın tarihsel adı bilinmediği için bazen köyü adıyla, bazen de kalenin adıyla adlandırılmıştır. Manastırın ana kilisesi, kaya içine yapılmış  kubbeli bir yapıdır. Büyük ölçüde günümüze sağlam ulaşmış olan kilisenin duvar resimleri çok fazla zarar görmüştür.

Rus idaresi sırasında 1907 yılında Solomonisi Kaya Kilisesi'ni görmüş olan Gürcü tarihçi Ekvtime Takaişvili’nin verdiği bilgiye göre, kaya kilisesine ulaşmak için önce kayanın tepesine çıkmak, oradan da kilisenin kayadan avlusuna inmek gerekir. Avlunun etrafında piramit biçiminde kayalar vardır. Bu tip bir kaya oyularak kilise haline getirilmiştir. Kilise iki bölümden oluşur. Doğu tarafta olan apsisli kısım kilisenin ana kısmını oluşturmaktadır. Diğeri kiliseye dar bir girişle bağlı bir odadır. Ağırlıklı olarak koyu mavi rengin kullanıldığı duvar resimleri o tarihte çok az zarar görmüş bulunuyordu. Kilisede Gürcü alfabesinin asomtavruli harfleriyle yazıları vardı.

Bazı kaynaklarda yerleşim sınırları içinde anılan tarihsel yapılar, gerçekte bu köye sınır olan Yanıkkaval (Kalmahi) mahallesinde yer alır. Tarihi süreçte Solomonisi ile Kalmahi'nin birbirine çok yakın iki tarihsel yerleşme olduğu anlaşılmaktadır. Bundan dolayı Solomonisi Manstırı, Kalmahi Manastırı olarak da anılmıştır. Solomonisi yerine kullanılan Solomon-Kala adının kaynağı olan Solomon Kalesi bugün Yanıkkaval köyü sınırları içindedir ve Kalmahi Kalesi olarak da adlandırılmaktadır.

## Coğrafya
Mahalle, Erzurum il merkezine 159&nbsp;km, Şenkaya ilçe merkezine 36&nbsp;km uzaklıktadır. Mahalle, Şenkaya'nın kuzeybatısında olup,  numaralı Erzurum-Ardahan (Oltu-Göle) devlet yoluna, Yanıkaval Mahallesi üzerinden, Paşalı Mahallesi'nde 11,9 km'lik bir köy yoluyla ulaşmaktadır.

## Nüfus

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*