Taşınabilir hava savunma sistemi

**Taşınabilir hava savunma sistemi**, *man-portable air-defense systems* (MANPADS veya MPADS), omuzdan fırlatılan karadan havaya füze sistemidir. Genellikle güdümlü silahlardır ve özellikle helikopterler olmak üzere alçaktan uçan hava taşıtlarını vurmak için tasarlanmıştır.

**Tanım ve Genel Bakış**

* **MANPADS (Man-portable air-defense systems):** Tek bir kişi veya küçük bir ekip tarafından taşınabilen ve omuzdan ateşlenebilen taşınabilir güdümlü uçaksavar füze sistemleridir.
* **Temel İşlev:** Alçaktan uçan hava araçlarına, özellikle helikopterlere ve son dönemlerde alçak irtifadaki seyir füzelerine (cruise missiles) karşı bir tehdit oluştururlar.
* **Gelişim:** İlk olarak 1950'lerin sonunda, yer birliklerine düşman uçaklarına karşı koruma sağlamak amacıyla tasarlanmışlardır.

**Teknik Özellikler**

* **Boyut ve Ağırlık:** Modeline bağlı olarak genellikle 1,5 ila 1,8 metre uzunluğunda ve yaklaşık 17 ila 18 kilogram ağırlığındadırlar.
* **Menzil:** Çoğu MANPADS'in hedef tespit menzili yaklaşık 10 km, etkili vuruş menzili ise 6 km civarındadır.
* **İrtifa Kısıtlaması:** Genellikle 6.100 metrenin (20.000 feet) üzerindeki irtifalarda uçan hava araçları bu sistemlere karşı nispeten güvendedir.

**Güdüm Sistemleri**

* **Kızılötesi (IR) Güdüm:** En yaygın türdür. Füze, hava aracının motorundan veya egzozundan yayılan ısı kaynağına kilitlenir.
* **Lazer Işını Binici (Laser Beam Riding):** Operatörün hedefi bir lazer işaretleyici ile takip ettiği ve füzenin bu lazer hattı üzerinden hedefe yöneldiği sistemlerdir (Örn: RBS 70 veya Starstreak).
* **Komuta Hattı (SACLOS):** Operatörün hedefi optik bir nişangahla takip ettiği ve füzenin operatör komutlarıyla yönlendirildiği sistemlerdir.

**Sınıflandırma ve Nesiller**

* **1. Nesil:** Sadece kuyruk kısmından ısı takibi yapabilen, güneş veya diğer ısı kaynaklarından kolayca etkilenen ilk modeller (Örn: FIM-43 Redeye, 9K32 Strela-2).
* **2. Nesil:** Her açıdan (all-aspect) hedef takibi yapabilen, soğutmalı arayıcı başlıklara ve temel yanıltıcı (flare) korumasına sahip modeller (Örn: FIM-92 Stinger, 9K34 Strela-3).
* **3. Nesil:** Birden fazla spektrumda (IR ve UV) arayıcı başlık kullanan ve gelişmiş karşı tedbirlere (flare direnci) sahip olan modern sistemler (Örn: Mistral, 9K38 Igla).
* **4. Nesil:** Görüntüleyici kızılötesi (IIR) arayıcı başlıklar kullanarak hedefi bir resim gibi algılayan ve aldatılması çok zor olan en yeni nesil sistemler (Örn: FIM-92J, Verba).

**Kullanım Alanları ve Tehditler**

* **Askeri Kullanım:** Kara birliklerinin hava savunma şemsiyesinin en alt katmanını oluşturur; yüksek hareket kabiliyeti ve gizlenme imkanı sunar.
* **Sivil Havacılık Riski:** Taşınabilirlikleri ve karaborsadaki varlıkları nedeniyle ticari havayolları için de ciddi bir güvenlik tehdidi olarak kabul edilirler.

### 1. Güdüm Sistemlerinin Evrimi

* **Birinci Nesil (Kuyruk Kovalayanlar):** Bu füzeler (örneğin ABD yapımı **FIM-43 Redeye** veya Sovyet **9K32 Strela-2**), uçağın egzozundan çıkan sıcaklığı algılamak zorundaydı. Bu nedenle uçağa sadece arkadan kilitlenebiliyorlardı. Güneşten veya yerdeki ısı kaynaklarından kolayca sapabiliyorlardı.
* **İkinci Nesil (Her Açıdan Kilitlenme):** Soğutmalı arayıcı başlıklar sayesinde uçağın sadece egzozunu değil, sürtünmeden kaynaklı gövde ısısını da algılamaya başladılar. Bu, füzenin uçağa önden veya yandan da kilitlenmesini sağladı (**FIM-92 Stinger**, **9K34 Strela-3**).
* **Üçüncü ve Dördüncü Nesil (IIR ve Çoklu Spektrum):** Modern sistemler artık sadece bir "ısı noktası" görmez. **IIR (Imaging Infrared)** teknolojisi ile uçağın şeklini bir resim gibi görürler. Bu sayede uçakların attığı yanıltıcı fişekleri (flare) gerçek uçaktan ayırt edebilirler.

### 2. Bileşenler ve Çalışma Prensibi
Bir MANPADS sistemi genellikle üç ana parçadan oluşur:

* **Füze (Missile):** Arayıcı başlık, harp başlığı ve roket motorunu içeren kısımdır.
* **Fırlatma Tüpü (Launch Tube):** Füzeyi muhafaza eden ve yönlendiren, genellikle kompozit malzemeden yapılmış tüp.
* **Tetik Mekanizması (Gripstock):** Operatörün füzeyi ateşlemek için kullandığı, üzerinde nişangah ve batarya/soğutma ünitesi bulunan yeniden kullanılabilir parça.
* **BCU (Battery Coolant Unit):** Füzeyi ateşlemeden önce arayıcı başlığı dondurarak hassasiyetini artıran ve sistemin elektriğini sağlayan ünite.

### 3. Karşı Tedbirler
Hava araçları bu füzelere karşı çeşitli savunma sistemleri kullanır:

* **Flare (Yanıltıcı Fişek):** Füzenin arayıcı başlığını kandırmak için uçaktan atılan çok sıcak magnezyum topları.
* **DIRCM (Doğrudan Kızılötesi Karşı Tedbir):** Uçağın üzerindeki bir lazerin, gelen füzenin arayıcı başlığına doğrudan odaklanarak onu "kör etmesi" yöntemidir.
* **Motor Perdeleme:** Helikopterlerin egzoz çıkışlarına takılan ve sıcak gazı soğuk havayla karıştırarak ısı izini düşüren aparatlar (IR Suppressors).

### 4. Tarihsel Önem ve Çatışmalar

* **Afganistan (1980'ler):** Sovyet-Afgan Savaşı sırasında Mücahitlere verilen Stinger füzeleri, Sovyet helikopterlerini ve alçak uçuş yapan uçaklarını saf dışı bırakarak savaşın seyrini değiştirmiştir.
* **Körfez Savaşları:** MANPADS'ler, koalisyon güçlerinin alçak irtifa operasyonlarında en büyük tehdit unsuru olmuştur.
* **Günümüz (Ukrayna ve Diğerleri):** Modern savaşlarda omuzdan atılan füzeler (Piorun, Starstreak vb.), hava üstünlüğü kurmaya çalışan modern jetlere karşı "asimetrik" bir savunma gücü sağlamaktadır.

### 5. Sivil Havacılık ve Terörizm Tehdidi

* MANPADS'lerin karaborsaya düşmesi, sivil yolcu uçakları için en büyük korkulardan biridir. 2002 yılında Kenya'nın Mombasa şehrinde bir İsrail yolcu uçağına yapılan (başarısız) saldırı, bu tehlikenin en somut örneğidir. Birçok ülke, sivil havalimanlarının çevresinde bu riske karşı özel güvenlik önlemleri almaktadır.

### 6. Operasyonel Kullanım ve Atış Döngüsü
Bir MANPADS'in ateşlenmesi sadece tetiğe basmaktan ibaret değildir; genellikle şu aşamaları içerir:

* **Tespit ve Tanımlama:** Operatör, gözle veya bir erken uyarı ağından gelen bilgiyle hedefi tespit eder.
* **Aktivasyon:** BCU (Batarya Soğutma Ünitesi) devreye sokulur. Bu ünite, füzenin arayıcı başlığını (seeker) saniyeler içinde dondurarak (genellikle sıvı azot veya argon ile) ısıya karşı aşırı hassas hale getirir.
* **Kilitleme (Acquisition):** Operatör, hedefi optik nişangahın merkezine alır. Füze hedefi "gördüğünde" operatöre sesli bir ton (buzzer) veya görsel bir ışıkla "kilit sağlandı" uyarısı verir.
* **Ateşleme:** Tetik çekildiğinde, "fırlatıcı motor" füzeyi tüpten dışarı iter. Füze operatörden güvenli bir mesafeye (yaklaşık 5-10 metre) ulaştığında ana roket motoru ateşlenir.

### 7. Harp Başlığı ve İmha Mekanizması

* **Harp Başlığı Türü:** Genellikle 1 ila 3 kg ağırlığında **Yüksek Patlayıcılı Parçalanmalı (HE-FRAG)** başlıklar kullanılır.
* **Fünye Sistemleri:**
** **Çarpma Fünyesi:** Doğrudan temas halinde patlar.
** **Yakınlık Fünyesi (Proximity Fuze):** Hedefe belirli bir mesafeye yaklaştığında (genellikle manyetik veya lazer sensörle) patlayarak uçağın motoruna veya kontrol yüzeylerine şarapnel yağdırır.

### 8. Lazer Güdümlü Sistemlerin Farkı
Isı güdümlü füzelerin aksine, bazı modern sistemler farklı bir prensiple çalışır:

* **Bağışıklık:** Isı takibi yapmadıkları için uçakların attığı **Flare (yanıltıcı fişek)** bu füzelere etki etmez.
* **Hız:** Örneğin İngiliz yapımı **Starstreak**, fırlatıldıktan sonra Mach 3+ hıza ulaşarak dünyanın en hızlı kısa menzilli füzesi unvanını taşır. Bu hız, pilotun kaçınma manevrası yapmasına zaman tanımaz.

### 9. Lojistik ve Yayılma Kontrolü

* **Wassenaar Düzenlemesi:** MANPADS'lerin yasa dışı grupların eline geçmesini önlemek amacıyla, bu silahların ihracatı uluslararası düzeyde çok sıkı denetlenir.
* **Ömür Devri:** Bu füzelerin içindeki kimyasal yakıt ve bataryaların belirli bir raf ömrü vardır (genellikle 10-15 yıl). Bu süreden sonra füzelerin güvenilirliği ciddi oranda düşer.

### 10. Başlıca Modern MANPADS Modelleri

## Dış bağlantılar

* MANPADS Proliferation
* Man Portable AIr Defense System