Yaban öküzü

**Yaban öküzü** (*Bos primigenius*), Asya, Avrupa ve Kuzey Afrika'da yaşamış ve soyu tükenmiş bir vahşi sığır türü olup evcil sığırın atasıdır. *Bos primigenius primigenius* da dahil olmak üzere vahşi alt türlerin soyu tükenmiş olsa da, mevcut evcil sığırlar, yaban öküzünün alt türü olarak kabul edilir. Bu makalede "yaban öküzü" terimi aksi belirtilmedikçe yalnızca soyu tükenmiş vahşi alt türlere atıfta bulunacaktır. *Bos primigenius primigenius*, Polonya'daki Jaktorów Ormanı'nda kaydedilen son yaban öküzlerinin öldüğü 1627 yılına kadar Avrupa'da yaşamıştı.

Tarım devrimi sırasında en az iki yaban öküzü evcilleştirme olayı meydana geldi: zebu sığırlarına yol açan Hint yaban öküzüyle (*B. p. namadicus*), evcil sığırlara yol açan Avrasya alt türü *Bos p. primigenius*. Modern sığırların pek çok ırkı, boğalarda koyu renk, sırt boyunca açık yılan balığı şeridi, ineklerin daha açık renkli olması veya yaban öküzüne benzer bir boynuz şekli gibi yaban öküzlerinin özelliklerini paylaşır.

## Evrim

Pliyosen sırasında daha soğuk iklim, açık otlakların genişlemesine neden oldu ve bu da yabani sığırlar gibi büyük otlakların evrimine yol açtı. *[[Bos acutifrons]]*, yaban öküzlerinin atası olarak öne sürülen soyu tükenmiş bir sığır türüdür.

En eski yaban öküzü kalıntıları, Hindistan'da yaklaşık 2 milyon yıl öncesine tarihleniyor. Hint alt türleri ilk ortaya çıkanlardı. Pleyistosen sırasında türler batıya, Orta Doğu'ya (batı Asya) ve doğuya göç etti. Avrupa'ya yaklaşık 270.000 yıl önce ulaştılar. Güney Asya yerli sığırları veya zebu, Thar Çölü'nün kenarındaki Hint yaban öküzlerinin soyundan gelir; zebu kuraklığa dayanıklıdır. Yerli yak gayal ve Bali sığırları bizonların soyundan gelmemiştir.

Bos primigenius'un arkeolojik olarak doğrulanmış ve son derece iyi korunmuş bir yaban öküzü kemik örneğinden alınan ilk tam mitokondriyal genomu (16,338 baz çifti) DNA dizi analizi 2010'da yayınlandı, ardından 2015'te 6.750 yıllık İngiliz yaban öküzü kemiğinden izole edilen DNA kullanılarak tam genom dizisi yayınlandı. *Bos primigenius'un* tam genom dizisini kullanan daha ileri çalışmalar, aday mikroRNA tarafından düzenlenen evcilleştirme genlerini tanımladı.

Bir DNA çalışması, modern Avrupa bizonunun asıl bizonlar ve bozkır bizonu arasında tarih öncesi bir melez olarak geliştiğini ileri sürdü.

## Açıklama

Yaban öküzlerinin görünümü, iskelet kalıntılarından, tarihi betimlemelerden ve mağara resimleri, gravürler veya Sigismund von Herberstein'ın illüstrasyonu gibi çağdaş tasvirlerden yeniden oluşturulmuştur. Charles Hamilton Smith'in eseri, Augsburg'da bir tüccara ait olan ve 16. yüzyıla tarihlenebilecek bir resmin kopyasıdır. Akademisyenler, Smith'in illüstrasyonunun bir sığır/yamız öküzü melezine ya da yaban öküzü benzeri bir türe dayandığını öne sürmüşlerdir. Yaban öküzü, tarih öncesi mağara resimlerinde tasvir edilmiş ve Julius Caesar'ın *[[Gallia Savaşı|Galya Savaşı]]* kitabında anlatılmıştır.

### Boyut

Yaban öküzü, buzul sonrası Avrupa'daki en büyük otoburlardan biriydi ve Avrupa bizonuyla karşılaştırılabilirdi. Bir yaban öküzün boyutunun bölgeye göre değiştiği görülüyor; Avrupa'da, kuzey popülasyonları güneydekilerden ortalama olarak daha büyüktü. Örneğin, Holosen sırasında, Danimarka ve Almanya'dan yaban öküzlerinin ortalama omuz yüksekliği boğalarda 155–180&nbsp;cm  ve ineklerde 135–155&nbsp;cm iken, Afrika'da yaban öküzü popülasyonları Macaristan'da 155–160&nbsp;cm'ye ulaşan boğalar vardı. Yaban öküzlerinin vücut kütlesi bir miktar değişkenlik göstermiş gibi görünüyor. Bazı bireyler ağırlık olarak bilge ve bant ile karşılaştırılabilir, yaklaşık 700&nbsp;kg'a ulaşırken, Geç Orta Pleistosen'den gelenlerin en büyük gaur kadar, yani 1.500&nbsp;kg olduğu tahmin edilmektedir (en büyük mevcut boynuzlugil). Boğalar ve inekler arasındaki eşeysel dimorfizm, ineklerin ortalama olarak boğalardan önemli ölçüde daha kısa olmasıyla güçlü bir şekilde gözlenebilir.

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Bunzel-Drüke, M. 2001. Wild Horse (Equus ferus Boddaert, 1785 = E. przewalslii Poljakov, 1881) ve *Aurochs* (Bos primigenius Bojanus, 1827) *için ekolojik ikameler.* Natur- und Kulturlandschaft, Höxter/Jena, 4, 10 s. AFKP. Çevrimiçi pdf (298)&nbsp;kB)

## Konuyla ilgili yayınlar

* Heptner, VG ; Nasimoviç, AA ; Bannikov, AG ; Hoffman, RS (1988) , Cilt I, Washington, DC : Smithsonian Enstitüsü Kütüphaneleri ve Ulusal Bilim Vakfı
* 

## Dış bağlantılar

* Extinction Web Sitesi – Yaban öküzü ( ''Bos primigenius primigenius'' )
* Polonya'da yaban öküzü tarihi
*