Aşölyen

**Aşölyen** (Acheulean), adını Fransa'daki Saint-Acheul bölgesinden almış bir taş alet yapım kültürüdür. Bu kültür, Homo erectus ve Homo heidelbergensis gibi insan türleriyle ilişkilendirilip, kendine özgü oval ve armut biçimli "el baltaları" ile tanımlanan Paleolitik Çağ'a ait bir taş alet üretim endüstrisidir.

Aşölyen aletler, Alt Paleolitik Çağ’da Afrika, Batı Asya, Güney Asya, Doğu Asya ve Avrupa’nın büyük bir kısmında üretilmiştir ve genellikle Homo erectus kalıntılarıyla birlikte bulunur. Bu teknolojinin, Homo habilis ile ilişkilendirilen daha ilkel Oldovan taş endüstrisinden türediği ve yaklaşık 2 milyon yıl önce geliştiği düşünülmektedir.

Aşölyen, Orta Paleolitik Çağ'ın erken dönemini de kapsar. Bu taş kültürün sonu kesin olarak tanımlanamamıştır; ancak 130.000 yıl öncesine kadar sürdüğü kabul edilebilir. Avrupa ve Batı Asya’da erken Neandertaller, Aşölyen teknolojisini benimsemiş ve yaklaşık 160.000 yıl önce Musteryen taş endüstrisine geçiş yapmıştır.
## Araştırmaların tarihçesi
Aşölyen dönemin tipik kazı alanı, Picardy bölgesindeki Somme ilinin başkenti Amiens’in bir banliyösü olan Saint-Acheul’dür. Bu bölgede 1859 yılında arkeolojik eserler bulunmuştur.

*John Frere*, Aşölyen el baltalarının çok eski bir döneme ait olduğunu ilk öne süren kişi olarak kabul edilir. 1797 yılında, Suffolk’taki Hoxne’dan bulduğu iki örneği Londra’daki Kraliyet Akademisi’ne gönderdi. Bu baltaları, tarih öncesi bir göl yatağında nesli tükenmiş hayvanların kemikleriyle birlikte bulmuştu. Frere, bu aletlerin "metalleri kullanmayan insanlar" tarafından yapıldığını ve bugünkü dünyadan çok daha eski bir döneme ait olduğunu savundu. Ancak, dönemin Darwin öncesi insan evrimi anlayışına bağlı olan çağdaşları tarafından bu fikirler görmezden gelindi.

*Jacques Boucher de Perthes*, 1836-1846 yılları arasında Kuzey Fransa'da, Somme Nehri'nin Abbeville yakınlarındaki çakıl teraslarında el baltaları ve fosilleşmiş hayvan kemikleri buldu. Ancak, bu bulguların çok eski bir döneme ait olduğunu söyleyen teorileri, başta meslektaşları tarafından kabul edilmedi. Durum, *Marcel Jérôme Rigollot*’un Saint-Acheul yakınlarında daha fazla alet bulmasıyla değişti. Jeolog *Joseph Prestwich*’in Abbeville ve Saint-Acheul’daki kazı alanlarını ziyaret etmesiyle, bu aletlerin yaşı nihayet onaylandı.

1872 yılında *Louis Laurent Gabriel de Mortillet*, bu karakteristik el baltası aletlerini *"L'Epoque de St Acheul" (Saint-Acheul Dönemi)* olarak tanımladı. Bu dönem ismi 1925 yılında "Aşölyen (Acheulean)" olarak yeniden adlandırıldı.
## Tarihlendirme
Taş alet üretiminin incelenmesinde takvimsel tarihler ve sıralı kronolojik diziler genellikle bir veya birden fazla jeolojik teknikle yapılır, bunlar arasında radyometrik tarihlendirme, genellikle potasyum-argon tarihlendirmesi ve manyetostratigrafi yer alır. Etiyopya'daki Aşölyen el baltaları, volkanik kül içeren yatakların radyometrik tarihlendirilmesiyle yaklaşık 1,5 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir. Güney Asya'da bulunan Aşölyen aletlerin de yaklaşık 1,5 milyon yıl öncesine tarihlendiği keşfedilmiştir. Güney Asya'da bulunan Aşölyen aletler de yaklaşık 1,5 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir. Ancak, 2003 yılında Kenya'nın Batı Turkana bölgesinden Aşölyen örnekleri tanımlanmış ve manyetostratigrafi yöntemiyle yaklaşık 1,76 milyon yıl öncesine tarihlenmiştir. Ayrıca, 2023 yılında Etiyopya'dan yapılan taş buluntuların 1,95 milyon yıl öncesine tarihlendiği bildirilmiştir.

Aşölyen aletlerini kullanan ilk tür, yaklaşık 1,8 milyon yıl önce ortaya çıkan Homo ergaster olabilir (tüm araştırmacılar bu resmi ismi kullanmaz ve bunun yerine Homo ergaster'leri erken Homo erectus olarak adlandırmayı tercih ederler). Ancak, Homo ergaster'in erken Aşölyen aletlerini yapan tek tür olup olmadığını kesin olarak bilmek imkansızdır, çünkü bu dönemde Homo habilis gibi diğer hominin türleri de Doğu Afrika'da yaşamaktadır.

Jeolojik tarihlendirme ile yapılan sedimanter yataklar üzerinde yapılan çalışmalara göre, Aşölyen, Afrika'da ortaya çıkmış ve yaklaşık 1,5 milyon yıl ile 800 bin yıl önce arasında Asya, Orta Doğu ve Avrupa'ya yayılmıştır. Bireysel bölgelerde bu tarihlendirme oldukça hassaslaşabilir; örneğin, Avrupa'da Aşölyen kültürün kıtaya yaklaşık 500.000 yıl önce ulaşmadığı düşünülüyordu. Ancak, daha yeni araştırmalar, İspanya'dan gelen el baltalarının 900.000 yıldan daha eski olduğunu göstermiştir.

Bağıl tarihlendirme teknikleri (teknolojinin zaman içinde ilerlediği varsayımına dayalı olarak), Aşölyen aletlerinin daha önceki, daha ilkel alet yapım yöntemlerinin ardından geldiğini öne sürer. Ancak, erken tarih öncesi taş işleme endüstrilerinde önemli bir kronolojik örtüşme vardır ve bazı bölgelerde, Aşölyen alet kullanan grupların, daha az gelişmiş endüstriler olan Clactonian ile aynı dönemde var olduklarına dair kanıtlar bulunmaktadır. Ayrıca, bu grupların daha sonra daha gelişmiş olan Musteryen endüstrisiyle de aynı dönemde yaşadığına dair bulgular mevcuttur. Bu nedenle, Aşölyen'i net bir şekilde tanımlanmış bir dönem olarak görmek veya belirgin bir sıralamanın parçası olarak değerlendirmek yerine, özellikle erken tarih öncesi dönemde başarılı bir şekilde gelişen bir alet yapım tekniği olarak görmek önemlidir. Aşölyen tekniklerinin geniş coğrafi yayılımı, adı zorlaştırır çünkü bu teknik, benzer bir tema üzerinde pek çok bölgesel varyasyonu temsil eder. Aşölyen terimi, modern anlamda ortak bir kültürü temsil etmez; aksine, Eski Dünya'nın büyük bir kısmında paylaşılan, taş alet yapımında kullanılan temel bir yöntemdir.

İlk Aşölyen toplulukları, genellikle pek çok Oldovan tarzı yonga ve çekirdek formu içerir ve kesin olarak Aşölyen'in bu daha eski endüstriden geliştiği söylenebilir. Aşölyen kültür, Afrika ve Yakın Doğu'da 175-166 bin yıl önce, Avrupa'da 141-130 bin yıl önce ve Asya'da 57-53 bin yıl önce sona ermiştir.

## Aşölyen taş aletler

### Aşamalar
Tarih öncesi taş işleme dört ana kategoriye ayrılır ve Aşölyen eserleri Mod 2 olarak sınıflandırılır. Bu, Aşölyen aletlerinin, daha eski Clactonian veya Oldovan/Abbevillian aletlerinden daha gelişmiş olduğunu, ancak daha sonraki ve daha karmaşık olan Mod 3 Orta Paleolitik teknolojisi, örneğin Musteryen aletlerinden daha basit olduğunu gösterir.

Mod 1 endüstrileri (Oldovan), uygun bir taşı çekiçle vurarak kaba yonga aletleri yapardı. Kopan bu yonga, kesme için doğal bir keskin kenara sahip olurdu ve gerektiğinde kenarından daha küçük bir yonga çıkarılarak (bu işleme "yeniden işleme" denir) daha da keskinleştirilebilirdi. Bu erken alet yapıcıları, yongayı aldıkları taşı (çekirdek olarak bilinir) da işleyerek doğrayıcı çekirdekler yapmış olabilirler; ancak bu nesnelerin gerçekten alet mi yoksa sadece atılmış çekirdekler mi olduğu konusunda bazı tartışmalar vardır.

Mod 2 Aşölyen alet yapıcıları, Mod 1 yonga aleti yapma yöntemini kullanmaya devam etmiş, ancak buna ek olarak taş aletleri şekillendirmek için kemik, boynuz veya odun kullanmışlardır. Bu tür bir çekiç, taşa göre daha fazla kontrol sağlar ve yapılan aletlerin şeklini daha iyi belirleyebilme imkânı sunar. Daha önceki Mod 1 endüstrilerinin aksine, bu dönemde değerli olan şey, yongaların çıktığı çekirdeklerdi. Bir diğer ilerleme ise, Mod 2 aletlerinin simetrik olarak ve her iki tarafı işlenerek yapılmış olmasıdır; bu da, aletin üretiminde daha fazla özen gösterildiğini gösterir.

Mod 3 teknolojisi, Aşölyen'in egemenliğinin sonlarına doğru ortaya çıkmış ve en ünlü olarak Musteryen endüstrisi tarafından kullanılan Levallois tekniğini içermektedir. Bu iki endüstri arasındaki geçiş alet biçimlerine "Aşölyen Geleneği Musteryen"  türleri denir. Üst Paleolitik Mod 4 endüstrilerinin uzun bıçakları, Aşölyen terk edildikten çok sonra ortaya çıkmıştır.

Aşölyen alet kullanım dönemi o kadar geniştir ki, çeşitli aşamalara ayırmak için çabalar yapılmıştır. Örneğin, *John Wymer,* İngiltere'deki materyaller için Erken Aşölyen, Orta Aşölyen, Geç Orta Aşölyen ve Geç Aşölyen olarak bir ayrım yapmıştır. Bu tür sınıflandırmalar genellikle bölgeseldir ve tarihlendirmeleri ile yorumları farklılık gösterebilir.

Afrika'da, 600.000 yıl önceki dönemde yapılan aletlerde belirgin bir fark vardır; eski gruptaki aletler daha kalın ve simetrik olmayan, daha genç gruptaki aletler ise daha fazla işlenmiş ve ince işçilikle yapılmıştır.

### Üretim
Aşölyen el baltalarıyla ilişkilendirilen temel yenilik, taşın simetrik bir şekilde ve her iki tarafının da işlenmesidir. Bu nedenle, el baltaları, doğrayıcılarla birlikte, büyük yongalardan veya hazırlanan çekirdeklerden yapılabilen, her iki tarafı da işlenmiş aletlerdir.

Aşölyen topluluklarında bulunan alet türleri, son aletin şekillerine atıfta bulunarak sivri, kalp biçimli, oval, el baltalarını içerir; ayrıca doğrayıcılar, yeniden işlenmiş yongalar, kazıyıcı aletler de vardır. Kullanılan malzemeler, yerel taş türlerine göre belirlenmiştir; flint (çakmak taşı) aletlerle en çok ilişkilendirilen malzemedir, ancak kullanımı Batı Avrupa ile sınırlıdır. Afrika'da ise sedimenter ve volkanik kayaçlar, örneğin kiltaşı ve bazalt, en yaygın şekilde kullanılmıştır. Diğer kaynak malzemeler arasında akik, kuvarsit, andezit, kumtaşı, çört ve şist bulunur. Hatta kireçtaşı gibi nispeten yumuşak kayaçlar bile kullanılabilmiştir. Tüm bu örneklerde, alet yapıcılarının, hammaddelerinin kaynağına yakın bölgelerde el baltalarını işledikleri görülür; bu da Aşölyen'in, bireysel gruplar arasında aktarılan bir beceri seti olduğunu düşündürmektedir.

Bazı daha küçük aletler, taş çekirdeklerinden vurularak elde edilen büyük yongalardan yapılmıştır. Bu yonga aletleri ve Aşölyen alet yapımında üretilen belirgin atık yongalar, daha planlı bir tekniği işaret eder. Bu teknik, alet yapıcısının çalışırken bir veya iki adım önceden düşünmesini gerektiren bir yöntemdir ve birkaç aletin bir oturuşta yapılabilmesi için net bir adım sırası izlemeyi zorunlu kılar.

İlk olarak sert bir çekiç taşı, taşın şeklini kaba bir şekilde oluşturmak için kullanılır ve büyük yongalar çıkarılır. Bu büyük yongalar, yeniden alet yapmak için kullanılabilir. Alet yapıcı, kalan taş çekirdeğinin etrafında çalışarak, her yüzeyden sırasıyla daha küçük yongalar çıkarır. Önceki yonganın çıkarılmasıyla oluşan iz, bir sonraki yonganın çıkarılması için bir vurma platformu sağlar. Yanlış yönlendirilmiş darbeler veya kullanılan malzemedeki kusurlar sorun yaratabilir, ancak yetenekli bir alet yapıcı bunların üstesinden gelebilir.

Kaba şekil oluşturulduktan sonra, aletin daha ince hale gelmesi için bir sonraki aşamada daha küçük yongalar çıkarılır. Bu inceleştirme işlemi, daha yumuşak bir çekiç, örneğin kemik veya boynuz kullanılarak yapılır. Yumuşak çekiç, vurma platformunun daha dikkatli bir şekilde hazırlanmasını gerektirir; bu platform, çekiç vurulduğunda kaymaması için kaba bir taşla aşındırılır.

Son şekillendirme, aletin kullanılabilir kesme kenarına uygulanırdı ve yine ince yongalar çıkarılarak yapılırdı. Bazı Aşölyen aletleri ise, bir tranchet yongası çıkarılarak keskinleştirilmiştir. Bu, el baltasının kesme alanına yakın olan yan kenarından vurularak çıkarılır ve bu işlem, baltanın bıçağı boyunca (paralel olarak) bir yonganın çıkarılmasına neden olur, böylece düzgün ve çok keskin bir çalışma kenarı elde edilir.

### Kullanımı
*Loren Eiseley,* Aşölyen aletlerinin ortalama 20 santimetre uzunluğunda bir kesme kenarına sahip olduğunu hesaplamıştır, bu da onları Oldovan aletlere göre çok daha verimli hale getirmektedir.

Aşölyen aletler üzerindeki kullanım izleri analizi, yapılan farklı alet türlerinde genellikle bir uzmanlaşma olmadığını ve bu aletlerin çok amaçlı kullanıldığını göstermektedir. İşlevler arasında ağaçlardan odun kesme, hayvan leşlerini doğrama ve gerektiğinde derileri kazıma ve kesme yer alıyordu. Ancak bazı aletler, diğerlerine göre kök kazma veya hayvanları parçalama için de kullanılmıştır.

Alternatif teoriler, oval el baltalarının av hayvanlarına atılacak bir tür av diski olarak kullanıldığına işaret etmektedir. Ancak ilginç bir şekilde, Melka Kunturé (Etiyopya), Olorgesailie (Kenya), Isimila (Tanzanya) ve Kalambo Falls (Zambiya) gibi bazı bölgelerde, çoğu pratik olmayan büyük boyutlarda ve görünüşte kullanılmamış yüzlerce el baltası bir arada bulunmuştur. Bu buluntular, Aşölyen el baltalarının her zaman işlevsel bir amacı olmayabileceğini gösteren kanıtlar da sunmaktadır.

Son zamanlarda, Aşölyen alet kullanıcılarının el baltalarını bir sosyal araç olarak benimsedikleri öne sürülmüştür. Bu, el baltalarının sadece bir et doğrama veya odun kesme aracı olmanın ötesinde bir anlam taşıdığı anlamına gelir. Bu aletleri yaratma ve kullanma bilgisi, değerli bir beceri olmalıydı ve daha ayrıntılı olanlar, sahiplerinin kimliklerinde ve başkalarıyla olan etkileşimlerinde rol oynamış olabilir. Bu durum, bazı örneklerin aşırı sofistike olmasının nedenini açıklamaya yardımcı olmaktadır.

Bir teori daha ileri giderek, bazı özel el baltalarının, erkekler tarafından bir eş arayışında yapılmış ve sergilenmiş olabileceğini öne sürüyor. Erkekler, güçlü ve yetenekli olduklarını göstermek için büyük ve iyi yapılmış bir el baltası kullanarak, bu özelliklerini yavrularına aktarabileceklerini ortaya koymuş olabilirler. Bir grup etkinliğinde bir dişi çekmeyi başardıktan sonra, baltalarını terk ettikleri ve bu durumun, baltaların neden bu kadar çok bir arada bulunduğunu açıklayabileceği öne sürmektedir. Bu popüler cinsel seçilim hipotezi, soyu tükenmiş organizmalar arasında cinsel seçilimle ilgili yapılan varsayımlar nedeniyle tartışmalıdır.

British Columbia Üniversitesi'nden araştırmacı *Mimi Lam,* Aşölyen el baltalarının "ilk ticari mal" haline geldiğini, yani, bir değer taşıyan ve değişim aracı olarak kullanılan ticaret yapılabilir bir mal veya hizmet olduğunu öne sürmüştür.

### Coğrafik dağılım
Aşölyen aletlerinin coğrafi dağılımı – bu aletleri yapan halklar – genellikle paleo-iklimsel ve ekolojik faktörlerin bir sonucu olarak yorumlanır. Bu faktörler arasında buzul çağları ve Sahra Çölü'nün çölleşmesi gibi olaylar yer alır.

Aşölyen taş aletleri, Afrika kıtasında, hominidlerin daha sonra yerleştiği düşünülen Kongo Nehri çevresindeki yoğun ormanlık alan dışında her yerde bulunmuştur. Afrika'dan bu aletlerin kullanımı, kuzeye ve doğuya, Asya'ya doğru yayılmıştır: Anadolu'dan, Arap Yarımadası'ndan, günümüz İran'ı ve Pakistan'ı üzerinden Hindistan'a ve ötesine kadar. Avrupa'da ise kullanıcıları, Panonya Ovası ve Batı Akdeniz bölgelerine, günümüz Fransa'sına, batı Almanya'ya, güney ve orta Britanya'ya ulaşmıştır.

Kuzey bölgelerinde, buzul çağları nedeniyle insan yerleşimi çok daha sonra gerçekleşmiştir. Tamil Nadu'daki Chennai'deki Athirampakkam bölgesinde, Aşölyen dönemi 1.51 milyon yıl önce başlamış olup, bu dönem Kuzey Hindistan ve Avrupa'dan daha önce başlamıştır.

1980'lere kadar, Doğu Asya'ya gelen insanların, atalarından kalan el baltası teknolojisini terk edip yerine çekiç aletler kullanmaya başladığı düşünülüyordu. *Hallam L. Movius*, Aşölyen ve Non-Aşölyen alet endüstrileri arasındaki belirgin farkı tanımlayarak, geleneklerin ayrıldığını gösteren Movius Hattı'nı Kuzey Hindistan üzerinden çizdi. Ancak, Güney Kore'nin Chongokni bölgesinde, Moğolistan ve Çin'de Aşölyen alet buluntuları, Movius'un yaptığı ayrımın güvenilirliğini sorgulamaya açtı.

Movius Hattı teorisinin zayıflamasından sonra Roe Hattı adı verilen başka bir ayrım önerildi. Bu çizgi Kuzey Afrika'dan İsrail'e, oradan Hindistan'a kadar uzanır ve Acheulean alet yapıcılarının kullandığı iki farklı yöntemi ayırır. Roe Çizgisi'nin kuzeyinde ve doğusunda, el baltaları büyük taşlardan doğrudan yapılırken, güneyde ve batıda baltalar, bu taşlardan kırılan yongalarla yapılmıştır.

## Aşölyen alet kullanıcıları
Başat olarak, bu tekniği kullanan Homo ergaster (bazen erken Homo erectus olarak adlandırılır), neredeyse tamamen Aşölyen aletleri kullanıyordu. Daha sonra, Neandertaller ve Homo sapiens'in ortak atası olan Homo heidelbergensis bu tekniği geniş çapta kullandı. Geç Aşölyen aletleri, H. erectus'tan türemiş olan Homo sapiens idaltu ve erken Neandertallar gibi türler tarafından da kullanılmaya devam etti.

El baltalarının simetrisi, Aşölyen alet kullanıcılarının dil kullanma yeteneğine sahip olabileceğini düşündürmektedir, çünkü ince motor hareketleri kontrol eden beyin bölgesi, konuşmayı da kontrol eden bölgeyle aynı alandadır. Ayrıca, daha fazla alet çeşidi ve estetik açıdan hoş olan şekilleri, Aşölyen kullanıcılarının daha yüksek bir zekaya sahip olabileceğini gösterebilir. Ancak bazıları, alet yapımı ile dil kullanımı arasında bir ilişki olmadığını ve dilin, alet yapımı gibi aynı şekilde öğrenilmediğini savunmaktadır.

Aşölyen el baltalarıyla ilişkilendirilen Alt Paleolitik buluntular, alet kullanıcılarının sanatsal ifade yeteneklerini savunmak için kullanılmıştır. Almanya'daki Bilzingsleben'den kazınmış bir fil kaval kemiği ve Kenya'nın Kapthurin ile Güney Afrika'nın Duinefontein bölgelerindeki okra buluntuları, insanlık tarihindeki estetik anlayışın en erken örnekleri olarak gösterilmektedir. Bu eserlerin üretilmesine dair başka birçok açıklama öne sürülmüştür; ancak insan sanatına dair kanıtlar, modern Homo sapiens'in ortaya çıkışından yaklaşık 50.000 yıl sonra yaygınlaşmaya başlamıştır.

İngiltere'deki Boxgrove'deki av alanı, bir başka ünlü Aşölyen alanıdır. 1970'lere kadar, bu av alanları, genellikle hayvanların içmek için toplandığı su çukurlarında, Aşölyen alet kullanıcılarının avlarını öldürüp etlerini doğradığı ve ardından kullandıkları aletleri terk ettikleri yerler olarak yorumlanıyordu. Ancak, hayvan kemiklerini arkeolojik alanlardan incelemeye daha fazla önem veren zooarkeoloji biliminin ortaya çıkmasıyla bu görüş değişti. Bu av alanlarındaki birçok hayvanın başka yırtıcı hayvanlar tarafından öldüğü bulunmuş, bu da dönemin insanlarının avcılıkla birlikte ölü hayvanlardan leşçilik yaptığına işaret etmektedir.

İsrail'in kuzeyindeki Hula Vadisi'ndeki Ölü Deniz yarığında bulunan Bnot Ya'akov Köprüsü alanındaki kazılar, bölgedeki insan yerleşiminin 750.000 yıl öncesine kadar uzandığını ortaya koymuştur. Kudüs İbrani Üniversitesi'nden arkeologlar, bu alanın, daha önce tahmin edilenden yarım milyon yıl önce "gelişmiş insan davranışları"na dair kanıtlar sunduğunu iddia etmektedir. Raporlarında, bölgede bulunan Aşölyen katmanında, çok sayıda taş alet, hayvan kemiği ve bitki kalıntısı bulunduğu belirtilmektedir.

Azerbaycan'da bulunan Azıh Mağarası, Aşölyen aletlerin bulunduğu bir başka alandır. 1968 yılında mağaranın beşinci katmanında (Aşölyen katmanı) yeni bir tür homininin alt çenesi keşfedilmiştir. Uzmanlar bu türü "Azykhantropus" olarak adlandırmışlardır.

Aşölyen aletleri kullanan insanların izleri sınırlıdır. Mağaralar yerleşim olarak kullanılmış olabilir, ancak bu dönemdeki avcı-toplayıcılar, Aşölyen aletlerin bulunduğu *Grotte du Lazaret* ve *Terra Amata* gibi yerlerde barınaklar da yapmış olabilirler. Bu barınaklar, sitelerdeki büyük taşlardan anlaşılmaktadır; taşlar, çadır gibi yapıları tutmak ya da barınakların temelleri olarak kullanılmış olabilir. Ayrıca, ahşap veya deriden yapılmış barınaklar zamanla kaybolduğu için çok fazla iz bırakmaz. Homo ergaster'ın ateşi kullandığı düşünülmektedir ve bu, daha soğuk Avrasya'ya yerleşmelerinde önemli olmuştur. Ancak, bu erken dönemde ateşi kontrol edebildiklerine dair kesin kanıtlar azdır.
## Ayrıca bakınız

* Oldovan
* Homo ergaster
* Homo erectus
* Musteryen
* Paleolitik çağ
* Taş çağı

## Kaynakça
* Özhan Öztürk. Karadeniz: Ansiklopedik Sözlük. 2. Cilt. Heyamola Yayıncılık. İstanbul. 2005. ISBN 975-6121-00-9.