Tarbosaurus

***Tarbosaurus*** (anlamı: "endişe verici kertenkele"), Geç Kretase döneminin Maastrichtiyen çağında Asya'da yaşamış büyük bir Tyrannosaurid dinozor cinsidir. Bu cins, Moğolistan'ın Nemegt Formasyonu'ndan bilinen tek ve tip tür olan *Tarbosaurus bataar*ı içerir; ayrıca Çin'in Subashi Formasyonu gibi daha uzak bölgelerde daha parçalı kalıntıları bulundu. *Tarbosaurus*, birkaç eksiksiz kafatası ve iskelet dahil olmak üzere düzinelerce fosil örneği ile temsil edilir. Bu kalıntılar, onun filogenisi, kafatası mekaniği ve beyin yapısı üzerine odaklanan çalışmaların yapılmasına olanak sağladı. Asya'nın diğer jeolojik oluşumlarından da başka fosil kalıntıları bildirilmiştir, ancak bu kalıntılar parçalıdır ve *Tarbosaurus* veya tip türüne güvenilir bir şekilde atfedilemez.

## Keşif ve adlandırma
1946 yılında, Ömnögovi eyaletindeki Gobi Çölü'ne düzenlenen Sovyet-Moğolistan ortak keşif gezisi, Nemegt Formasyonu'ndan büyük bir teropod kafatası ve bazı omurlarını buldu. 1955 yılında Sovyet paleontolog Evgeny Maleev, bu örneği *Tyrannosaurus bataar* adını verdiği yeni bir türün holotipi (PIN 551–1) yaptı. Tür adı, Moğolca “kahraman” anlamına gelen *баатар/baatar* sözcüğünün yanlış yazılmış halidir. Aynı yıl Maleev, 1948 ve 1949'da aynı keşif gezisi sırasında bulunan iskelet kalıntılarıyla ilişkili üç yeni teropod kafatasını da tanımladı ve adlandırdı. Bunlardan ilki, PIN 551–2, *Tarbosaurus efremovi* olarak adlandırıldı. Bu yeni cins adı, “dehşet”, *korku*, *hayranlık* veya *saygı* anlamına gelen Eski Yunanca *τάρβος (tarbos)* ve *kertenkele* anlamına gelen *σαυρος (sauros)* sözcüklerinden oluşan yeni bir cins adıdır. Tür adı ise Rus paleontolog ve bilim kurgu yazarı Ivan Yefremov'dan alınmıştır. Diğer ikisi, PIN 553-1 ve PIN 552–2, da yeni türler olarak adlandırıldı ve sırasıyla *G. lancinator* ve *G. novojilovi* olarak Kuzey Amerika cinsi *Gorgosaurus*'a atandı. Bu son üç örnek, ilkinden daha küçüktür.

## Fiziksel Özellikler

*Tyrannosaurus*tan biraz daha küçük olmasına rağmen, *Tarbosaurus* en büyük tyrannosaurin türlerinden biriydi. PIN 551–1 tip örneği yaklaşık 10–11 metre uzunluğunda, kalça seviyesinde 3 metre yüksekliğinde ve 4,5–5 ton ağırlığındaydı. Bazı yetişkin örneklerin uzunluğunun muhtemelen 12 metre olduğu tahmin edilmektedir. Diğer yetişkin örnekler biraz daha küçüktü, MPC-D 107/2, ZPAL.MgD-I/4 ve PIN 552-1'in ağırlığı muhtemelen 2,2 ila 3,4 ton arasındaydı. Bilinen en büyük *Tarbosaurus* kafatası yaklaşık 1,35 m uzunluğundadır ve *Tyrannosaurus* dışında diğer tüm tyrannosauridlerin kafataslarından daha büyüktür.
Kafatası, *Tyrannosaurus*unki gibi uzundu, ancak özellikle arkaya doğru geniş değildi. Kafatasının arka kısmının genişlememiş olması, Tarbosaurus'un gözlerinin doğrudan öne bakmadığı anlamına geliyordu, bu da Tyrannosaurus'un sahip olduğu binoküler görüşün *Tarbosaurus*ta bulunmadığını gösteriyordu. Kafatasındaki büyük fenestrae (boşluk), kafatasının toplam ağırlığını azaltıyor ve kaslar için bağlanma noktası görevi görüyordu. Çenelerinde 58 ila 64 diş bulunurdu. Bu diş sayısı, *Tyrannosaurus*'unkinden biraz daha fazladır, ancak *Gorgosaurus* ve *Alioramus* gibi daha küçük tyrannosauridlerden daha azdır.
Tyrannosauridler genel beden yapısı bakımından çok az farklılık gösterirlerdi ve *Tarbosaurus* da bir istisna değildi. Başı S şeklinde bir boyunla desteklenirken, kuyruk dahil omurganın geri kalan bölümü yatay olarak dururdu. *Tarbosaurus*un kolları küçüktü ve boyutu ile oranlandığında bu familyanın tüm üyelerininkiler arasında en küçüğüydü. Her iki elinde pençeli ikişer parmak vardı ve kimi örneklerde, yakın akraba cinslere benzer biçimde, pençesiz üçüncü bir metakarpal kemik daha bulunmaktaydı.

## Sınıflandırma
*Tarbosaurus*, Tyrannosauridae familyasının Tyrannosaurinae alt familyasında bir teropod olarak sınıflandırılır. Diğer üyeleri arasında Kuzey Amerika'dan *Tyrannosaurus* ve ondan daha yaşlı *Daspletosaurus* ve muhtemelen Moğolistan'dan *Alioramus* cinsi bulunur. Bu alt familyadaki canlılar, *Albertosaurus*tan çok *Tyrannosaurus* ile daha yakından ilgilidir ve diğer alt familya Albertosaurinae'ye göre daha büyük kafatasları ve daha uzun uyluk kemikleri içeren sağlam yapılarıyla bilinirler.
*Tarbosaurus bataar*, başlangıçta *Tyrannosaurus*un bir türü olarak tanımlanmıştı ve bu sınıflandırma, bazı daha yeni çalışmalar tarafından da desteklendi. Diğerleri ise, bu cinsleri ayrı tutmayı tercih etmekle birlikte, onları kardeş taksonlar olarak kabul etmeye devam ediyorlar.
2020 yılında Voris ve ark. tarafından yapılan filogenetik çalışmaya dayanarak oluşturulan tyrannosaurinae aile ağacı aşağıda görülmektedir.

## Paleoçevre
*Tarbosaurus*, başlıca Nemegt Formasyonunda bulunur. Bu formasyonun çökelleri, altta yatan Barun Goyot ve Djadochta Formasyonlarının işaret ettiğinden çok daha nemli bir iklimi gösteren büyük ırmak kanalları ve toprak birikintilerini muhafaza eder. Ancak, kaliş birikintileri en azından dönemsel kuraklıkların olduğunu belirtir. Çökeller, büyük nehirlerin kanallarına ve taşkın ovalarına birikmiştir. Bu formasyonun kaya fasiyesleri, çamur düzlükleri ve sığ göllerin varlığını göstermektedir. Çökeller ayrıca, Kretase döneminin devasa dinozorlarını besleyebilecek düzeyde çeşitli besinler sunan zengin bir habitatın varlığını da göstermektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

### Resimler
* Skeletal image of *Shanshanosaurus* at The Grave Yard.
* Comparison between ''Tarbosaurus'' skulls from specimens of different age group and size.

### İleri okuma
* Discussion and specimen list at The Theropod Database.
* Review of the Tyrannosauridae by George Olshevsky (1995).

### Bilim blogları
* Juvenile, 5 years old ''Tarbosaurus'' specimen found in Mongolia 2006.