Tulipa gesneriana

***Tulipa gesneriana***, botanikçi Martin Vahl tarafından 1813 yılında tanımlanarak literatüre girmiştir.

*Tulipa gesneriana*, zambakgiller familyasından bir bitki türüdür. büyük, gösterişli çiçekleri nedeniyle birçok ülkede süs bitkisi olarak yetiştirilir. Geç çiçek açar ve açtığında da sadece tek bir çiçeği vardır. doğrusal veya genişçe mızrak şeklinde yaprakları vardır. Karmaşık bir şekilde melezlenmiş yeni bir türdür. *Tulipa × gesneriana* olarak da adlandırılabilir. Lale kültivarlarının çoğu *Tulipa gesneriana'dan* türetilmiştir. Orta ve Güney Avrupa'nın bazı bölgelerinde ve Kuzey Amerika'nın dağınık yerlerine doğal olarak yayılış gösterecek şekilde adapte olmuştur.

Yaprak uçlarının cımbız gibi olması nedeni ile bu şekilde tanımlanan ve halen Avrupa'da yetiştirilmekte olan tek türdür. 1730 yılından itibaren yavaş yavaş yok olmaya başlamış ve nitekim de yok olmuştur. 19. yüzyılda ortadan kaybolan bu tür 150 yıl sonra İstanbul Üniversitesi botanikçileri ve İstanbul Büyükşehir Belediyesi'nin 2 milyon dolar ayırdığı bütçeyle melezleme ve seleksiyon yöntemleriyle yeniden elde edilmeye çalışılmaktadır.

Bu hibritin, tıpkı Avrupa'ya gelen diğer laleler gibi, yaygın olarak Çin'in tanrı dağlarından, İstanbul'daki Osmanlı İmparatorluğu sultanının koleksiyonlarından kaynaklandığına inanılmaktadır. 1574 yılında II. Sultan Selim, Suriye'deki Azez Kadısı'na kendisine 50.000 lale soğanı göndermesini emretti. Ancak, Harvey bu kaynağın birkaç sorunu olduğunu, ayrıca lalelerin aslında Hint nardı olan *[[Nardostachys jatamansi]]* ile karıştırılmış olma ihtimali olduğunu düşünüyor. Sultan Selim ayrıca, İstanbul'daki Topkapı Sarayı bahçeleri için Kırım'ın Kefe limanından 300.000 adet Kefe Lalesi (muhtemelen *[[Tulipa schrenkii]]*) soğanı ithal etti. Bunlar koleksiyonlarda bulunan diğer türlerle melezlendirildi. *Tulipa schrenkii* genetik olarak *Tulipa gesneriana* ile çok yakından ilişkilidir ve bazen aynı tür olarak sınıflandırılır.

Tulipa gesneriana, 1554 yılında İstanbul'dan Batı Avrupa'ya getirildi. Conrad Gesner tarafından ilk olarak 1559'da tanımlandı.

Osmanlı İmparatorluğu'ndan Avrupa'ya ilk geldiğinde lalelerin popülaritesi hızla arttı ve kısa sürede Hollanda Altın Çağı'nın zengin tüccarları için bir statü sembolü haline geldi. Ancak, soğanları enfekte eden mozaik virüsü, çiçeklenme döneminde nadir ve görkemli efektler yaratırken aynı zamanda sınırlı sayıda bulunan soğanları zayıflatıp yok etmeye başladı. Bu durum, 1634-1637 yılları arasında "lale çılgınlığı" olarak bilinen spekülasyon çılgınlığını tetikledi. Soğanlar arsa, hayvan ve evlerle takas edildi. Hollandalılar ayrıca, sezon sonunda soğan satın alma sözleşmelerinin alınıp satıldığı "vadeli işlem piyasaları" oluşturdular. Tek bir soğan olan "*Semper Augustus*", Haarlem'de 6.000 florine satıldı. O dönemde bir florin ile bir buğday kilesi (25&nbsp;kg) satın almak mümkündü.

Kokulu ve hermafrodit çiçekleri Nisan ve Mayıs aylarında açar. Soğanları dona karşı aşırı dayanıklıdır ve donma noktasının çok altındaki sıcaklıklara bile dayanabilir. Düşük sıcaklık dönemi, bitkinin büyümesi ve çiçeklenmesi için gereklidir. Bu dönemde bitki, oksin adlı bitki hormonuna karşı hassasiyetini artırır.

*Tulipa gesneriana*, *[[Tulipa fosteriana]]* ve *[[Tulipa eichleri]]* gibi çeşitli lale çiçeklerinde antosiyanin bulunmuştur.

## Sinonimler
* *Tulipa coronaria* Salisb.
* *Tulipa hortensis* Gaertn.
* *Tulipa stricta* Stokes
* *Tulipa pubescens* Willd.
* *Tulipa cornuta* Redouté
* *Tulipa laciniata* Fisch. ex Bellerm.
* *Tulipa campsopetala* Delaun. ex Loisel.
* *Tulipa stenopetala* Delaun. ex Loisel.
* *Tulipa bonarotiana* Reboul
* *Tulipa strangulata* Reboul
* *Tulipa media* C.Agardh ex Schult. & Schult.f.
* *Tulipa repens* Fisch. ex Sweet
* *Tulipa bicolor* Raf.
* *Tulipa scabriscapa* Fox-Strangw.
* *Tulipa unguiculata* Raf.
* *Tulipa neglecta* (Reboul) Reboul
* *Tulipa serotina* Reboul
* *Tulipa variopicta* Reboul
* *Tulipa spathulata* Bertol.
* *Tulipa didieri* Jord.
* *Tulipa fransoniana* Parl.
* *Tulipa platystigma* Jord.
* *Tulipa billietiana* Jord.
* *Tulipa mauritiana* Jord.
* *Tulipa planifolia* Jord.
* *Tulipa mauriana* Jord. & Fourr.
* *Tulipa acutiflora* DC. ex Baker
* *Tulipa elegans* Baker
* *Tulipa fulgens* Baker
* *Tulipa retroflexa* Baker
* *Tulipa mauriannensis* Didier
* *Tulipa macrospeila* Baker
* *Tulipa connivens* Levier
* *Tulipa etrusca* Levier
* *Tulipa lurida* Levier
* *Tulipa passeriniana* Levier
* *Tulipa sommieri* Levier.
* *Tulipa baldaccii* Mattei
* *Tulipa marjolletii* E.P.Perrier & Songeon
* *Tulipa segusiana* E.P.Perrier & Songeon
* *Tulipa saracenica* E.P.Perrier
* *Tulipa perrieri* Marj. ex P.Fourn.
* *Tulipa grengiolensis* Thommen
* *Tulipa montisandrei* J.Prudhomme
* *Tulipa rubidusa* Lieser
* *Tulipa sedunii* Lieser
* *Tulipa norvegica* Lieser

## Kaynakça