55 Cancri

**55 Cancri**, Yengeç takımyıldızında Güneş'ten 41 ışık yılı uzaklıkta yer alan ikili yıldız sistemidir. Bayer belirtmesi **Rho<sup>1</sup>&nbsp;Cancri** (ρ1&nbsp;Cancri) olan sistem, ayrıca *55 Cancri* (kısaltması 55 Cnc) Flamsteed belirtmesiyle de bilinir. Sistem, bir K-tipi yıldızdan (55 Cancri A olarak belirtilir ve aynı zamanda **Copernicus** adıyla bilinir) ve daha küçük bir kırmızı cüceden (55 Cancri B) oluşmaktadır.

2015 yılı itibarıyla 55 Cancri A'nın yörüngesinde döndüğü bilinen beş ötegezegen bulunmaktadır. Bu gezegenler sırasıyla 55 Cancri b, c, d, e ve f olarak belirtilmiş ve Galileo, Brahe, Lipperhey, Janssen ve Harriot isimleri verilmiştir.

## Adlandırma
55 Cancri, sistemin Flamsteed belirtmesidir. Aynı zamanda Bayer belirtmesi ρ1 Cancri (Latinceleştirilmiş hali Rho1 Cancri) ve Parlak Yıldız Kataloğu belirtmesi HR 3522'dir. İki bileşen A ve B olarak belirtilmiştir, fakat A bileşeni bazen sadece 55 Cancri olarak ifade edilir. 55 Cancri A'nın yörüngesinde dönen ilk gezegen, kaşifleri tarafından HR 3522b olarak belirtilmiş, fakat genellikle 55 Cancri b olarak ifade edilir. İkili yıldız sistemlerindeki nesnelerin adlandırılma kurallarına göre bu gezegenin adı 55 Cancri Ab olarak belirtilmelidir ve daha resmi olan bu ifade, ikincil yıldız 55 Cancri B ile karışıklığı önlemek amacıyla zaman zaman kullanılmaktadır. Keşfedilen diğer gezegenler, keşif sırasına göre 55 Cancri c, d, e ve f olarak belirtilmiştir.

Temmuz 2014'te Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), belirli ötegezegenlere ve konak yıldızlarına özel isimler verme süreci olan NameExoWorlds'ü organize etmiştir. Bu süreç, yeni isimler için halkın aday göstermesini ve oylama yapılmasını içeriyordu. IAU Aralık 2015'te, 55 Cancri A için Copernicus ve gezegenleri için (sırasıyla b, c, d, e ve f olmak üzere) Galileo, Brahe, Lipperhey, Janssen ve Harriot isimlerinin kazanan isimler olduğunu duyurdu.

Kazanan isimler, Hollanda Kraliyet Meteoroloji ve Astronomi Derneği tarafından sunulan isimlerdi. Bu isimler, astronomlar Nicolaus Copernicus, Galileo Galilei, Tycho Brahe ve Thomas Harriott ile gözlük ustaları ve teleskop öncülerinden Hans Lipperhey ve Zacharias Janssen'i onurlandırmaktadır. IAU başlangıçta 55 Cancri d için kazanan ismin Lippershey olduğunu duyurmuştu. Ocak 2016'da, gerçek adının Lipperhey olduğu (Lippershey isminin 19. yüzyılda yapılan bir hata sonucu ortaya çıktığı) kabul edilerek, ötegezegenin adı IAU tarafından Lipperhey olarak düzeltildi ve bu isim, astronomi bilgilerini takip eden resmi sitelere bildirildi.

2016 yılında Uluslararası Astronomi Birliği (IAU), yıldızlar için özel isimleri kataloglamak ve standartlaştırmak amacıyla bir Yıldız İsimleri Çalışma Grubu (Working Group on Star Names - WGSN) oluşturdu. WGSN Temmuz 2016 tarihli ilk bülteninde, 2015 NameExoWorlds kampanyası sırasında kabul edilen yıldız isimleri de dahil olmak üzere, Executive Committee Working Group Public Naming of Planets and Planetary Satellites (*Yürütme Komitesi Gezegenlerin ve Gezegen Uydularının Kamusal Adlandırılması Çalışma Grubu*) tarafından onaylanan ötegezegen ve konak yıldız isimlerini açıkça tanımıştır. Bu yıldız, IAU Yıldız İsimleri Kataloğu'na da bu şekilde kaydedilmiştir.

## Yıldız sistemi
55 Cancri sistemi, Güneş Sistemi'ne oldukça yakın bir konumda yer alır. ''Gaia'' astrometri uydusu 55 Cancri A'nın paralaksını 79,45 mili yay saniye olarak ölçmüş ve bu da  mesafeye karşılık gelmektedir. 55 Cancri A'nın görünür büyüklüğü 5,95'tir ve çok karanlık bir gökyüzünde çıplak gözle görülebilir. Kırmızı cüce 55 Cancri B, 13 kadir büyüklüktedir ve yalnızca teleskopla görülebilir. İki bileşen  ile ayrılır ve tahmini ayrıklık 1.065 AU (6,15 ışık günü) olarak hesaplanmıştır. Geniş ayrıklıklarına rağmen, iki yıldız ortak bir özdevinimi paylaştıkları için kütleçekimsel olarak bağlı gibi görünmektedir.

### 55 Cancri A
Birincil yıldız olan 55 Cancri A, K0IV-V tayf tipine sahiptir, bu da bir anakol yıldızı veya bir altdev olduğunu gösterir. Güneş'ten daha küçük bir yarıçapa ve biraz daha az kütleye sahiptir ve bu nedenle daha soğuk ve daha az parlaktır. Yıldızın kromosferinden gelen emisyon düşüktür ve görünür spektrumda değişken değildir, fakat X-ışınlarında değişkenlik gözlemlenmektedir. Güneş'e kıyasla helyumdan daha ağır elementlerde daha zengindir ve demir bolluğu Güneş'in %186'sı kadardır, bu nedenle nadir görülen "süper metal zengini" (SMR) yıldız olarak sınıflandırılır. Ayrıca Güneş'e göre daha fazla karbon içerir, karbon/oksijen (C/O) oranı 0,78 iken Güneş'te bu oran 0,55'tir. 55 Cancri A, Güneş Sistemi'nden çok daha yaşlıdır ve yaşı 7,4–8,7 milyar yıl veya 10,2 ± 2,5 milyar yıl olarak tahmin edilmiştir.

SMR cüce yıldızlardaki yüksek metal içeriği için bir varsayım, ağır elementlerle zenginleştirilmiş malzemenin bir ön gezegen diskinden atmosfere ulaşmasıdır. Bu durum, yıldızın dış katmanlarını kirleterek normalden daha yüksek bir metalliğe yol açar. Derin bir konveksiyon bölgesinin olmaması, dış katmanların bu ağır elementlerin daha yüksek bolluk oranlarını muhafaza etmesine neden olur.

55 Cancri A'nın milimetre-altı bölgesindeki gözlemleri şimdiye kadar ilişkili herhangi bir toz tespit edememiştir. Bu yıldızın  içindeki emisyonlarının üst sınırı, 850 μm dalga boyunda yaklaşık 850 mJy olarak belirlenmiştir. Bu durum, yıldız çevresindeki ince tozun toplam kütlesini Dünya kütlesinin %0,01'inden az olarak sınırlar. Bununla birlikte bu durum, bir asteroit kuşağı veya Kuiper kuşağı benzeri bir yapının varlığını dışlamamaktadır.

### 55 Cancri B
İkincil yıldız olan 55 Cancri B, Güneş'ten çok daha az kütleli ve parlak bir kırmızı cüce yıldızdır. B bileşeninin kendisinin de ikili yıldız olabileceğine dair belirtiler bulunmaktadır, fakat bu kesin değildir.

## Gezegen sistemi

55 Cancri sistemi önce dört, daha sonra beş gezegene sahip olduğu bilinen ilk sistemdi ve muhtemelen daha fazlasına da sahip olabilir. En içteki gezegen olan e, Dünya'dan bakıldığında 55 Cancri A'nın önünden geçmektedir. Bir sonraki gezegen olan b, geçiş yapmayan bir gezegendir fakat yıldızın önünden geçen genişlemiş bir atmosfere sahip olduğuna dair geçici kanıtlar bulunmaktadır.

1997 yılında 55 Cancri A'nın yörüngesinde 51 Pegasi'dekine benzer bir gezegenin keşfi, Tau Boötis'in gezegeni ve Upsilon Andromedae'nin iç gezegeni ile birlikte duyuruldu. Gezegen, yıldızın dikey hızının ölçülmesiyle keşfedildi ve bu ölçümler, yaklaşık 14,7 günlük bir periyoda işaret eden ve Jüpiter kütlesinin en az %78'ine sahip bir gezegenin varlığını ortaya koydu. Dikey hız ölçümleri, bu gezegenle açıklanamayan ve daha uzak bir cismin kütleçekimsel etkisiyle açıklanabilecek bir sapmayı gösteriyordu.

1998 yılında 55 Cancri A etrafında olası bir toz diskinin keşfi duyuruldu. Hesaplamalar, diskin yarıçapının Güneş Sistemi'ndeki Kuiper kuşağına benzer şekilde en az 40 AU olduğunu ve gökyüzü düzlemine göre 25° eğik olduğunu göstermekteydi. Bu keşif doğrulanamadı ve daha sonra arka plan gökadalarından kaynaklandığı düşünülen asılsız bir bulgu olarak kabul edildi.

İlave dikey hız ölçümlerinin ardından 2002 yılında yaklaşık 5 AU mesafede yörüngede dönen bir gezegen duyuruldu. Bu gezegen 55 Cancri d belirtmesini aldı. Keşif sırasında, gezegenin hafif bir dış merkezliğe (0,1'e yakın) sahip bir yörüngede olduğu düşünülürken, sonraki ölçümler bu değerin arttığını gösterdi. Bu iki gezegenin etkileri hesaba katıldığında bile 43 günlük bir periyot gözlemlendi ve bu durum, olası üçüncü bir gezegene işaret ediyor gibiydi. Yıldızın ölçümleri bu periyodun yıldızın dönüş periyoduna yakın olduğunu gösterdiği için, 43 günlük değerin yıldız aktivitesinden kaynaklanma ihtimali de gündeme geldi. Bu olası gezegene 55 Cancri c belirtmesi verildi.

55 Cancri e ise 2004 yılında duyuruldu. 8,3 Dünya kütlesine sahip olan bu Dev Dünyanın başlangıçta 2,8 günlük bir yörünge periyoduna sahip olduğu düşünülmüştü, fakat 2011 yılında e gezegeninin geçiş gözlemleri sonucunda gerçek periyodunun 0,74 gün olduğu ortaya çıktı. Bu gezegen, bir sistemdeki dördüncü ötegezegenin bilinen ilk örneğiydi ve PSR J1719−1438 b'nin keşfine kadar en kısa periyotlu gezegen olarak bilinmekteydi. Bu gezegenin keşfine yol açan ölçümler aynı zamanda 55 Cancri c'nin varlığını da doğrulamıştır.

2005 yılında Jack Wisdom üç veri setini birleştirdi ve 2,8 günlük gezegenin aslında yanlış bir ölçüm olduğu ve 261 gün civarında bir periyoda sahip Neptün ölçeğinde bir gezegenin var olduğu sonucuna vardı. Fischer ve diğerleri (2008), McArthur ve diğerleri (2004) tarafından ilk bildirildiği gibi 2,8 günlük gezegenin ve Wisdom (2005) tarafından ilk bildirildiği gibi 260 günlük Neptün büyüklüğünde bir gezegenin varlığını doğruladıkları yeni gözlemleri duyurdular. Bununla birlikte Dawson ve Fabrycky (2010), Wisdom (2005) tarafından öne sürüldüğü gibi 2,8 günlük gezegenin gerçekten yanlış bir ölçüm olduğu ve doğru periyodun 0,7365 gün olduğu sonucuna vardılar.

2007'de Fisher ve diğerleri, Wisdom tarafından 2005 yılında önerilen 260 günlük periyoda sahip gezegenin varlığını doğruladılar. Bu gezegen (55 Cancri f), bir sistemde bilinen ilk beşinci ötegezegen örneği oldu. c'ye benzer bir kütleye sahip olan 55 Cancri f, 55 Cancri A'nın yaşanabilir bölgesinin iç kenarına doğru 260 günlük bir yörüngeye sahiptir. Gezegenin kendisinin yaşama elverişli olmadığı düşünülse de varsayımsal uyduları prensipte en azından suyu ve yaşamı barındırabilir.

e gezegeninin dış merkezliği kötü tanımlanmıştır. 0 ile 0,4 arasında değişen değerler model uyumunda kayda değer bir iyileşme sağlamaz, bu nedenle 0,2'lik bir dış merkezlik varsayılmıştır. Gezegenler arasındaki etkileşimler hesaba katıldığında yörünge dış merkezliği neredeyse sıfıra yaklaşmaktadır.

Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan astrometrik gözlemler dış gezegen d'nin yörünge eğikliğini 53° olarak ölçmüştür fakat bu sonuç, yayınlandığından beri önemli ölçüde revize edilmiş olan kesin yörünge parametrelerine dayanmaktadır. e gezegeninin geçişlerinin gözlemlenmesi yörüngesinin görüş hattımıza 9 derece içinde eğik olduğunu, yani neredeyse yandan görüldüğünü düşündürmektedir. Buna ilave olarak 55 Cancri b etrafındaki genişlemiş bir atmosferin geçişinin olası tespiti doğrulanırsa, onun yörüngesinin de yandan görüşe yakın olduğu anlamına gelecektir. Bunların arasında, c'nin veya f'nin eğiklikleri hakkında hiçbir ölçüm yapılmamıştır. Beş gezegenli bir sistemde kararlılığın korunması için yörüngelerin neredeyse aynı düzlemde olması gerektiği düşünülüyordu. En içteki gezegenin dönüş-yörünge uyumsuzluğunu ölçme girişiminde gezegenin neredeyse kutupsal bir yörüngede olduğu bildirildi fakat bu verilerin yorumu, ima edilen ile ölçülen yıldız dönüşü arasında görülen tutarsızlıklar nedeniyle daha sonraki bir çalışma tarafından sorgulanmıştır.

Komşu yörüngelerin yaklaşık periyot oranları (dışa doğru): 1:20, 1:3, 1:6, 1:20 şeklindedir. 55 Cancri b ile c arasındaki yaklaşık 1:3 oranı, gerçek bir ortalama hareket rezonansından ziyade tesadüfi bir "yakın rezonans" örneği olarak kabul edilmektedir.

### Muhtemel ilave gezegenler
f ve d gezegenleri arasında, bilinen hiçbir gezegenin yörüngede olmadığı devasa bir mesafe boşluğu gözlemlenmektedir. 2008 yılında yayımlanan bir makale, yıldızdan 0,9 ile 3,8 AU mesafede Dünya kütlesinin 50 katına kadar ulaşabilecek 3 gezegenin daha yörüngede dönebileceğini ortaya koymuş ve ayrıca varsayımsal bir g gezegeninin bilinen gezegenlerle kararlı rezonanslarının 3f:2g, 2g:1d ve 3g:2d olduğu bulunmuştur. 2019'da yayımlanan bir çalışma, henüz keşfedilmemiş karasal gezegenlerin bu bölgede 1 ile 2 AU arasında güvenle yörüngede dönebileceğini göstermiştir. Bu boşluk, 55 Cancri'nin yaşanabilir bölgesinin dış sınırlarını içermektedir. 2021 yılında yapılan bir araştırmada ise, Dünya ile benzer su içeriğine sahip karasal gezegenlerin gerçekten de f ve d gezegenleri arasında oluşup hayatta kalabileceği saptanmıştır. d gezegeninin yörüngesinin dışındaki alan için kararlılık bölgesinin 10 AU'nun ötesinde başladığı, fakat 2:1 rezonans nedeniyle 8,6 ile 9 AU arasında da bir kararlılık bölgesinin bulunduğu belirlenmiştir.

### Radyo emisyon araştırmaları
55 Cancri e, konak yıldızından 0,1 AU'dan daha az bir mesafede yörüngede döndüğü için bazı bilim insanları bu durumun ötegezegenin yörünge periyodu ile senkronize yıldız püskürmelerine neden olabileceğini öne sürmüştür. 2011'de bu manyetik yıldız-gezegen etkileşimlerini ve bunların koronal radyo emisyonlarına yol açıp açmayacağını araştıran bir çalışma hiçbir işaret tespit edememiştir. Ayrıca, sistemdeki hiçbir ötegezegenden manyetosferik radyo emisyonları gözlemlenememiştir.

## İletişim
55 Cancri'ye bir METI (aktif SETI) mesajı gönderilmiştir. Mesaj, Avrasya'nın en büyük radarı olan 70 metrelik (230&nbsp;ft) Evpatoria Planetary Radar'ından iletildi. Mesaja Cosmic Call 2 adı verildi; 6 Temmuz 2003'te gönderildi ve Mayıs 2044'te 55 Cancri'ye ulaşması beklenmektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* 
* 
* 
* 
* 
* When the Gods Fall 55 Cancri in fiction.
* Extrasolar Planet Interactions by Rory Barnes & Richard Greenberg, Lunar and Planetary Lab, University of Arizona
* The First and the second part of a computer animation of the 55 Cancri planetary system.