Molla Lutfî

**Molla Lutfî**, **Deli Lutfî** ya da öldürüldükten sonraki adıyla **Maktul Lutfî** (, Tokat - 23 Ocak 1495, İstanbul), asıl adı **Lütfullah** olan, 15. yüzyılda yaşamış bir Osmanlı âlimi, şair ve matematikçiydi. Fâtih Sultân Mehmed'in en yakın dostu ve kütüphanecisiydi. II. Bâyezîd döneminde dinden çıktığı ve "sapkın" olduğu iddiasıyla idam edildi.

Molla Lutfî, çağının âlimlerinden olan babası Kutbüddin Hasan'ın yanında eğitim gördü. Hoca Sinan Paşa'dan mantık, felsefe, kelâm dersleri aldı; onun yönlendirmesiyle Ali Kuşçu'dan matematik dersi aldı. 1470'li yıllarda Fâtih Sultan Mehmed tarafından saray kütüphanesine hâfız-ı kütüb olarak tayin edildi. Daha sonra müderris olarak da görev yaptı. 1476 yılında Sinan Paşa'nın Sivrihisar'a sürülmesinin ardından, onunla birlikte gitti. Beş yıl sonra II. Mehmed'in ölümü üzerine Sinân Paşa ile birlikte İstanbul'a döndü ve II. Bâyezîd tarafından Bursa Yıldırım Bâyezîd Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Daha sonra Filibe'de Şehâbeddin Paşa, Edirne'de Dârülhadîs, İstanbul'da Semâniye ve Bursa'da Murâdiye medreselerinde müdesserlik yaptı. Bu süreçte Sahn-ı Seman Medresesi'ndeki eğitimi eleştirdi; Molla Hamîdeddîn ve Molla Muhyiddin gibi ilmiye üyelerini hicvetti.

1494 yılında Dîvân-ı Hümâyun'da yüksek ulemadan oluşan bir mahkemede, zındıklık ve ilhâd suçlamasıyla yargılandı. Şeyhülislam Efdalzade Hamîdüddin Efendi'nin karşı çıkmasına rağmen, idam cezasına mahkûm edildi. Lütfî'nin, At Meydanı'ndaki infazından önce ilhad ile bir ilişkisinin bulunmadığını halka haykırıp kelime-i şehâdet getirdiği bilinmektedir.

## Hayatı
Molla Lutfî, Sahn-ı Seman medreselerindeki eğitimi eleştirmiş, Molla Hamîdeddîn ve Molla Muhyiddin gibi ilmiye üyelerini hicvetmiştir. Ağır tahrik içeren eleştirileri sonrasında ulemadan kalabalık bir grup bizzat II. Bayezid'e şikayet ederek Molla Lutfî'nin bir sapkın olduğunu ve halkı da sapkınlığa teşvik ettiğini bildirmişlerdir. Sultan Bayezid tahkik ve teftişi konusunda emir verince zamanın şeyhülislamı Efdalzâde Molla Hamîdeddîn önderliğinde Dîvân-ı Hümâyun'da Hatipzâde, Molla İzârî, Molla Arap ve Molla Ahaveyn gibi yüksek ulemadan oluşan bir mahkeme kuruldu. İki yüz kadar şahit de bulundu. Özellikle namaz için *"kuru kıyam ve inhinadır, andan fâyide yoktur"* dediği iddiası tartışmalara yol açtı. Hakkındaki iddiaların, onun eleştirel kişiliğinden gücenen taife tarafından üretilmiş olduğu bugün düşünülmektedir. Efdalzade Efendi ve Molla Ahaveyn gibi alimler karşı çıktıysa da, çoğunluğun baskıları sonucu ikna oldular ve idam kararı verildi. II. Bayezid ise, ulemanın kararına uymak zorunda hissederek istemeden de olsa idamı onaylamıştır. 23 Ocak 1495 (pazar) günü At Meydanı'nda kılıçla boynu vurularak idam edilmiştir.

Muhyiddîn-i Foçavî gibi devrin aydınları, Lutfî'nin iyi niyetli olduğunu ifade etmişlerdir. Alimin akıbeti halk tarafından da büyük bir zulüm ve haksızlık olarak değerlendirilmiştir. Ayrıca zamanın bazı ileri gelenleri ve şairleri, Molla Lutfî'nin idamına haksız yere, haset yüzünden öldürüldüğünü vurgulayan veciz tarihler düşürmüşlerdir.

Molla Lütfi aynı zamanda matematik alanında çalışıp bu bilim alanına katkı sağlamıştır. Bunlar bir açının üçe bölünmesi, dairenin dörtgenleştirilmesi, bir küpün iki katına eşit bir küp bulmak veya "Delos problemi"dir. Molla Lütfi, bu problemler ile özellikle de Delos problemi ile ilgilenmiştir.

Hakkında bilgiler Heşt Behişt (Sehi Bey), Meşâirü'ş-Şu'arâ (Aşık Çelebi), Tezkire-i Lâtifi, Şuarâ Tezkiresi (Kınalızade Hasan Çelebi), Riyâzü'ş-Şuarâ (Riyazî), Beyânı Tezkiresi ve Tâcü't-Tevârih (Hoca Sâdeddin Efendi)'de bulunmaktadır.

## Ayrıca bakınız
* Şeyh Bedrettin
* İsmail Maşuki
* Nadajlı Sarı Abdurrahman

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* http://www.isam.org.tr/documents%5C_dosyalar%5C_pdfler%5Cislam_arastirmalari_dergisi%5Csayi06%5C017_062.pdf
* https://www.academia.edu/4482600/Tokatl%C4%B1_Molla_L%C3%BCtfi_Hayat%C4%B1_eserleri_ve_felsefesi_-_Molla_Lutfi_Tokadi_d._900_1494_His_Life_Works_and_Philosophical_Thoughts_-_%C4%B0brahim_MARA%C5%9E
* http://www.osmanlimedeniyeti.com/Bilgi/Tokatl%C4%B1%20Molla%20L%C3%BBtfi