Gediz Deltası

**Gediz Deltası**, Gediz Nehri'nin İzmir'in Çiğli, Menemen ve Foça ilçeleri sınırlarında, İzmir Körfezi'nin doğusundan Ege Denizi'ne döküldüğü yerde oluşturduğu deltadır. Pek çok kuş türüne ev sahipliği yapan delta, Ramsar alanı, Önemli Kuş Alanı ve Yaban Hayatı Geliştirme Sahası olarak koruma altına alınmıştır. Alanda yoğun tarım ve hayvancılık faaliyeetleri yapılmakta, sanayi tesisleri, kentsel ve kırsal yerleşimler bulunmaktadır. Gediz Deltası ayrıca farklı statülerde doğal ve tarihi sit alanlarına sahiptir. Alandaki en önemli tehditler yapılaşma baskısı, avcılık, kirlilik ve kuraklıktır.

## Coğrafya
Gediz Deltası, 401&nbsp;km uzunluğundaki Gediz Nehri'nin İzmir Körfezi'ne dökülürken oluşturduğu 400&nbsp;km² alanı ifade eder. Ege Bölgesi'nin ikinci büyük akarsuyu olan Gediz Nehrinin 17.500&nbsp;km² büyüklüğündeki havzasında toplanan sular bu noktadan denizle buluşur. Delta kareye benzer bir çöküntü alanında oluşmuştur. Delta çevresinde volkanik kütleler bulunur. Foça Tepeleri kuzeybatıdan, Dumanlı Dağ kuzeydoğudan, Yamanlar Dağı doğudan deltayı kuşatır. Delta Üçtepeler-Maltepe doğrultusunda Yeditepeler sırtıyla iki bölüme ayrılmıştır. 2022 yılında yapılan bir çalışmaya göre korunan alanının %25'i derin su yüzeyinden oluşmakta, bu sırasıyla sığ sular ve meralar takip etmektedir. Aynı çalışmaya göre 1987 yılından beri alandaki en büyük değişim sazlıklarda gerçekleşmiştir.

## Ekosistem

Gediz Deltası sucul ve karasal olmak üzere iki temel ekosistemden oluşmaktadır. Sucul ekosistem tatlı ve tuzlu su bölgelerini içermektedir. Sığ su bölgeleri 3 doğal lagün olan Homa Dalyanı, Çilazmak Dalyanı ve Kırdeniz Dalyanı ile birlikte sazlıklar, su tavaları, bataklıklar ve kumullardan oluşmaktadır. Bu alanlar tuzculdur. Bataklıklarda deniz börülcesi yaygın dağılım gösterir. Ayrıca nehrin eski ve yeni yatakları, drenaj kanalları, sulama hatları, bazı sazlıklar ve Seyrek Mahallesi yakınlarında bulunan Sazlıgöl ve Küçük Sazlıgöl alandaki tatlı su habitatlarını oluşturmaktadır. Bunlardan sazlıkların bir kısmı ve Küçük Sazlıgöl mevsimsel olarak kurumaktadır. Sulak alandaki tuzcul ekosistem Foça tepelerinden Mavişehir'e kadar neredeyse kesintisiz uzanmaktadır. Zaman içinde insan müdahalesiyle alan kullanımı değişkenlik göstermiş ve tuz tavaları, Doğal Yaşam Parkı ve okaliptus plantasyonundan oluşan piknik alanı gibi yeni bölgeler oluşmuştur. Bunlar içinde tuz tavaları su kuşlarının beslendiği önemli bir habitat haline gelmiştir. Ayrıca tuz tavaları içinde yapay olarak oluşturulan adalarda filamingolar ve diğer su kuşları üremektedir.

Karasal ekosistem frigana, maki ve ruderal ekosistemlerden oluşmaktadır. Alanda Akdeniz tipi vejetasyon gözlemlenmektedir. Tuzluluğun az olduğu bölgelerde ılgın türünün baskın olduğu çalı tipi vejetasyon görülür. Sakız, menengiç, kermes meşesi, kuşburnu ve fıstık çamı diğer yaygın bitki türleridir. Okaliptus ise plantasyon olarak Orta Gediz Deltası bölgesini kurutmak amacıyla dikilmiştir.

Türkiye'de gözlenen 494 kuş türünden 300'ü Gediz Deltasında gözlemlenmiştir. Pek çok kuş türüne ev sahipliği yapan deltadaki Çamaltı Tuzlası'nda İzmir Kuş Cenneti yer almaktadır. Gediz Deltası flamingoların Türkiye'de ürediği iki alandan biridir. Yine benzer bir şekilde nesli dünya ölçeğinde tehlike altında olan tepeli pelikanların Türkiye'de ürediği beş alandan biridir. Türkiye'deki kuş üreme faaliyetinin üçte biri deltada gerçekleşmektedir. Dünya genelindeki flamingoların yüzde onu deltada bulunmaktadır. Çakal, tilk, yaban domuzu, yaban tavşanı, yaban kedisi, porsuk, su sansarı ve kaya sansarı da alanda bilimsel çalışmalarla tespit edilmiş memelilerdir.

## Kullanım
Delta sınırları içinde pek çok faaliyet gerçekleşmektedir. Kıyı şeridinde bulunan Çamaltı Tuzlası'nda tarihsel olarak gerçekleştirilen tuz üretimi günümüzde de devam etmektedir. Ayrıca dalyanlarda ve körfez içinde geleneksel küçük balıkçılık yapılmaktadır. Sulak alanların dışında kalan bölgelerde tarım ve hayvancılık faaliyetlerinin yanı sıra alanın güneyinde Atatürk Organize Sanayi Bölgesi, kuzeydoğusunda ise deri sanayi yer almaktadır.

## Tarihçe
Her deltada olduğu gibi Gediz Nehri de burada yatak değiştirerek akar. Önceki yatak Menemen'den güneye doğru, körfezin ortasında, Karşıyaka'nın batısında denize ulaşmaktaydı. 1886'da nehir önceden de kullandığı başka bir yatağa çevrilmiştir. Nehir çok fazla taşkın yaptığından halk tarafından "Cadı Gediz" olarak isimlendirilmiştir. 19. yüzyılın sonlarına doğru nehrin taşıdığı alüvyonlar körfezin sığlaşmasına neden olmuş, gemi geçişleri sorun olmaya başlamıştır. Küçük Menderes'in Efes Limanı'nı, Büyük Menderes'in Milet Limanı'nı yok ettiği gibi, Gediz Nehri'nin de İzmir Limanı'nı yok edeceğinden korkulmuştur. Yapılan kanallar ve setlerle ırmağın akış yönü değiştirilmiştir. Osmanlı Devleti'nin en büyük akarsu çalışması olan nehir yatağı değişikliği yirmi yılda bitirilmiştir.

1998'de Ramsar alanı ilan edilen deltanın Dünya Mirası olarak listelenmesi için Kasım 2019'da resmî başvuru yapılmıştır. Delta ayrıca Önemli Kuş Alanı statüsündedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*