Zamir

**Zamir** veya **adıl**, cümlede varlıkların adları yerine kullanılabilen ve adların yerine getirdiği bütün işlevleri yerine getirebilen ad soylu sözcük. *Ben, sen, o, biz, siz, onlar; kendim, kendin, kendi, kendimiz, kendiniz, kendileri; bu, şu, o; kim, ne* ve *biri* gibi kelimeler, sıklıkla zamir olarak kullanılır. Türkçede herhangi bir sözcüğü *zamir* olarak adlandırmak yanlış olur çünkü pek çok ad soylu sözcük gibi zamirler de cümlede ayrı görevlerde kullanılabilir:

* Şunu da satın alayım. (zamir)
* *Şu</u> ceket* de hoşuma gitti. (sıfat)

## Anlamlarına ve görevlerine göre zamirler

### Şahıs (kişi) zamirleri
Kişi adlarının yerine kullanılan *ben, sen, o, biz, siz, onlar* gibi kelimelerdir:

* Bunu ancak ben yaparım.
* Yarın onlara da uğrayacağız.

Şahıs zamirlerinin belirtme sıfatlarından olan işaret sıfatları ile karıştırılmamaları gerekir. İşaret sıfatlarından sonra bir isim gelir ve sıfat tamlaması oluşturur. Şahıs zamirleri ise tek başına anlamlıdır.

* O, bu işe ne diyecek dersin? (şahıs zamiri)
* *O* çocuk seni bu hale getirdi. (işaret sıfatı)

Şahıs zamirleri bazen, vurgu amacıyla, karşıladıkları isimle birlikte kullanılır. Bu durumda yüklem, şahıs bakımından isme değil, zamire uyum sağlar:
* *Biz* izciler; soğuğa, yağmura ve çamura aldırmayız. (yüklemin kişisi 1. çoğul şahıs)
* İzciler; soğuğa, yağmura ve çamura aldırmazlar. (yüklemin kişisi 3. çoğul şahıs)

### Dönüşlülük zamiri

Cümledeki eylemin, özne tarafından bizzat yapıldığını bildiren, vurgulayan zamirdir. Dönüşlülük zamiri, kendi sözcüğü ve onun iyelik eki almış halleridir: kendim, kendin, kendisi, kendimiz, kendiniz, kendileri. Bazı kaynaklarda *şahıs zamiri* olarak da nitelenir.

* Ödevlerini kendin yapmalısın.
* Yazarım derdimi kendime, kaderin benimle bu derdi ne?
* Yahya Kemal, kendisi için yazılan her yazıya karşı hassastı. - Nihad Sâmi Banarlı

Kendi zamirinden sonra bir isim gelirse kelime grubu isim tamlamasına dönüşür ve kendi, "tamlayan" olur.

* Ankara'ya kendi arabamla gittim.

### İşaret zamirleri

Varlıkların yerini gösteren zamirlerdir. Türkçedeki başlıca işaret zamirleri bu, şu, o, bunlar, şunlar, onlar, öteki, beriki, bura, şura, ora, burası, şurası, orası, böylesi, şöylesi ve öylesi'dir:

* Şu, benim kardeşim.
* Orası çok uzak.
* Gel de böylesi ile ortaklık kur!

Genellikle yakındaki varlıklara işaret ederken *bu* ve *bunlar*; biraz uzaktaki varlıklara işaret ederken *şu* ve *şunlar*; en uzaktaki varlıklara işaret ederken *o* ve *onlar* kullanılır:

* Şunu deneyeyim, bu biraz küçük geldi.

*O* ve *onlar* zamirleri, insanlar için kullanıldığında "şahıs zamiri", diğer varlıklar için kullanıldığında "işaret zamiri" olarak adlandırılır:

* Ahmet'i soruyorsan, o yarın burada olacak. (şahıs zamiri)
* Onu en alt çekmeceye koy. (işaret zamiri)

NOT: "O" işaret zamiri özel bir ismin yerine kullanılsa dahi küçük yazılır ve ardından gelen ekler kesme işareti ile ayrılmaz:

* İmparator Hirohito'nun ziyaretçileri, ona olan saygılarını göstermek için, öne doğru eğildiler.

İşaret zamirleri belirtili isim tamlamalarında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilir:

* *<u>Bunun</u>* sonucuna katlanacaksın. ("bu" tamlayan)
* Öğrencinin *<u>böylesi</u>* insanı çileden çıkarır. ("böylesi" tamlanan)

### Soru zamirleri

Soru yoluyla isimlerin yerini tutan zamirlerdir. Cümledeki soru anlamı soru zamirleriyle sağlanır.

* *"<u>Nereye</u> gidiyorsun?"* (Ankara'ya, okula, ona vs.)
* *"Dolaptaki tatlıyı <u>kim</u> bitirdi?"* (Nazan, teyzem vs.)
* *"<u>Hangisini</u> giyeceksin?"* (şunu, bunu, uzun kollu olanı vs.)
* *"Ödülü <u>kime</u> verdiler?"* (sana, Orhan Pamuk'a vs.)

Bazı soru zamirleri cümledeki eylemi etkilediklerinde "soru zarfı" olur:

* *"<u>Ne</u> aval aval bakıyorsun, yesene!"* (soru zarfı)
* *"Yarın <u>ne</u> giyeceksin?"* (soru zamiri)

Bazı soru kelimeleri cümledeki isimleri nitelediklerinde veya belirttiklerinde "soru sıfatı"na dönüşür:

* *"<u>Hangi</u> kalem sana ait?"* (soru sıfatı)
* *"<u>Hangisi</u> senin?"* (soru zamiri)

Soru zamirleri bir belirtili isim tamlamasında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilirler:

* *"<u>Bunların hangisi</u> sana lazım?"* ("bunlar" işaret zamiri ve tamlayan, "hangisi" soru zamiri ve tamlanandır)
* *"O çocuk <u>babanın nesi</u> oluyor?"* (tamlanan)
* *"<u>Kimlerin kalbi</u> daha sağlıklı, belli olacak."* (tamlayan)

### Belgisiz (belirsiz) zamirler

Cümlede varlıkları isim, sayı, miktar ve ölçü yönünden belli belirsiz karşılayan zamirlere belirsiz zamir denir: *Hepsi, kimse, tümü, herkes, hepimiz, kimisi, kimileri, kimi, biri, birisi, birileri, birkaçı, bazısı, bazıları, çoğu, birçoğu, birçokları, başkası, birazı, fazlası, bir kısmı, şey* gibi:

* Dünkü eğlenceye kimse gelmemiş.
* Kimi rakı sever, kimi şarap.
* Başkası görse, seni kesin rapor ederdi.
* Bana aklı başında birisini gönder.

Belirsiz zamirler bir isim tamlamasında *tamlayan* veya *tamlanan* olarak kullanılabilirler:

* Herkesin iyiliği için böyle olması gerekiyor."* (tamlayan)
* <u>Çocuklardan birkaçı</u> firar etmiş."* (tamlanan)

Şahıs ve işaret zamirleri ikileme oluşturacak şekilde birlikte kullanılırlarsa, "belirsiz zamir" olurlar:

* Onun bunun lafıyla dolduruşa gelip hatalı kararlar alma.
* Seni beni dinler mi o hınzır.
* O bu ne derse desin, Rıza Bey bambaşkadır.

*"Şey"* kelimeyi varlıkların adlarını veya diğer zamirleri belli belirsiz karşıladığından belgisiz zamirdir:

* Bugün pazardan şey aldım.

### İlgi zamiri

**-ki** eki ile oluşturulan zamirlerdir.
* Senin sunumun benimkinden çok daha güzel oldu. (benim sunumumdan)
* İlgi zamiri olan -ki, isim tamlamalarında 2.ismin yerine kullanılır. Ali'nin **<u>kardeşi</u>** geldi. Ali'nin**<u>ki</u>** geldi.

İlgi zamiri, bağlaç olan *ki* ile karıştırılmamalıdır. Bağlaç olan ki ayrı yazılır ve kaldırıldığında cümlenin anlamı pek değişmez. İlgi zamiri kaldırıldığında ise cümle ya devrik hale gelir ya da apayrı ve kastedilmeyen bir anlam kazanır:

* Her gün gel ki bir şeyler öğrenesin. (bağlaç)
* Ne ki bu? (bağlaç)
* Senin çizimin de çok güzel ancak Ayşe'ninki şahane olmuş. (ilgi zamiri)

İlgi zamiri, isimden sıfat türeten *-ki* eki ile de karıştırılmamalıdır. İlgi zamiri olan -ki'den önce *-im, -in* gibi aidiyet bildiren ekler (ilgi ekleri) gelir. Sıfat türeten -ki eki ise doğrudan isme veya ismin hâllerinden birine eklenir:

* Evdeki hesap çarşıya uymadı. (sıfat üreten -ki)
* Evimizinki akıyor. (ilgi zamiri. evimizin çatısı, suyu vs. *-ki* kaldırıldığında cümle anlamsız hale gelir.)

Prof. Dr. Muharrem Ergin, -ki sıfat ve zamir yapma eki ile oluşturulan öteki, beriki, deminki, alttaki, dağdaki gibi kelimelerin belirsizlik zamiri olduğunu belirtir.

* Bugünkü yarış kolaydı ancak yarınki çok zorlu olacak."* (belgisiz zamir)
* <u>Öteki</u> de senin arkadaşın mı? (belgisiz zamir)

=== İyelik zamirleri ===

İyelik zamirleri <u>-im</u>, <u>-in</u>, <u>-i</u>, <u>-imiz</u>, <u>-iniz</u> ve <u>-leri</u>'dir ancak bazı kaynaklarda zamir olarak kabul edilmez. Bu ekler Türkçedeki ses kurallarına göre ufak değişikliklere uğrayabilir.

* <u>Kitabını</u> masanın üzerine koy.(-ın, senin kitabın)
* <u>Evinizi</u> buradan görebiliyorum. (-iniz, sizin eviniz)
* <u>Okulumuz</u> şu bahçelerin ardında. (-imiz, bizim okulumuz)

Dikkat edilirse iyelik zamirleri bir [[isim tamlaması]]nda "tamlanan" görevindeki kelimeye eklenir. Çoğunlukla şahıs zamiri veya bir isim olan tamlayan ise "gizli" durumda olabilir:
* <u>(Onun/senin/kendi/Ali'nin) Kitabını</u> masanın üzerine koy.
* <u>(Sizin) Evinizi</u> buradan görebiliyorum.
* <u>(Bizim) Okulumuz</u> şu bahçelerin ardında.

== Yapılarına göre zamirler ==

===Basit (yalın) zamirler===

Yapım eki almamış, kök durumunda olan zamirlerdir. Sadece [[çekim eki]] alabilirler: *ben, anne, bunda, bazıları, kim, onlardan, onuda, onda, şunda, sana* gibi.

=== Bileşik zamirler ===

İki kelimenin birleşiminden veya bir arada kullanımından oluşmuş zamirlerdir: *birçoğu, birkaçı, hiçbiri* vb.

=== Gruplaşmış zamirler ===
Birden fazla ayrı kelimenin anlam ilişkisi oluşturacak şekilde gruplaşarak meydana getirdikleri zamirlerdir: *Öteki beriki, falan filân, şundan bundan, şu bu, her biri, herhangi biri, ne kadarı v.s.*

=== Ek hâlindeki zamirler ===

Ek hâlindeki zamirler sonuna geldikleri kelimeleri zamire dönüştürürler. Türkçede ek hâlindeki zamirler ilgi zamiri "-ki" ve iyelik zamirleridir.

== Dış bağlantılar ==
* http://eogrenme.anadolu.edu.tr/eKitap/TDE204U.pdf
* http://web.deu.edu.tr/befdergi/14.pdf
* https://web.archive.org/web/20111110094243/http://www.turkdili.selcuk.edu.tr/sunu/cumlebilgisi.pps 
* https://web.archive.org/web/20160306014032/http://egitim.erciyes.edu.tr/~arak/3.TurkceOgreniyorum.com/TurkceDilbilgisiSunu/17.cumlenin_turleri_ve_ogeleri.ppt

== Kaynakça ==


== Literatür ==
* Ergin, Muharrem. *Üniversiteler İçin Türk Dili.'' İstanbul: Bayrak Yayım, 2009.