Sana'a el yazmaları

**[[San'a|Sana'a]]** parşömeni günümüzde var olan en eski Kur'an yazmalarından biriydi. Daha sonrasında Birmingham gibi daha eski kur'an yazıları bulunmuştur. Yemen'de Sana'a Ulu Camii'nin 1972'deki restorasyonu sırasında keşfedilen, önemli miktarda Kur'an ve Kuran dışı parçalardan oluşan El yazması eserlerin, parşömen üzerine yazılmış olması ve iki katmandan oluşması nedeniyle, yeniden yazılmış parşömen (Palimpsest) Kur'an olduğu 1981 yılında tanımlandı.

Üst katmandaki metin ve surelerin veya "bölümlerin" standart sıralaması bakımından standart Osmanî Kur'an'a tamamen uymaktadır. Üst metin tarafından silinip üzerine yazılan, ancak yine de ultraviyole ışık ve bilgisayar işleme yardımıyla kısmen okunabilen hasarlı alt metin, standart metinden farklılık içerdiği düşünülmüştür. Fakat bu düşünce 2014'te daha eski kur'an keşfinden sonra değişmiştir.

Alt katmanın bir sürümü 2012 yılında yayınlandı. ve Sana'a El Yazmaları Evi'ndeki 38 folionun hem alt hem de üst metinlerinin okunabilir kısımlarının yeniden inşası, alt metnin sonradan işlenmiş dijital görüntülerini kullanarak 2017'de yayınlandı. Yapılan karbon testleri sonucu yazmaların %99 doğruluk payı ile  671 yılından önceye dayandığını, %95.5 doğruluk payı ile 661 yılından önce, %75 doğruluk payı ile 646 yılından öncesine ait olabileceği sonuçları da elde edilmiştir.

Sana'a el yazmalarından inceleyenler 926 parçanın % 22'si bilinen Kur'an'dan tamamen farklı bir yazılış, linguistik ve surelere ait diziliş farkı sunmaktadır.

## Birmingham ile yorumlanması
Muhtemelen Kahire'den gelen Birmingham folyoları olarak bilinen daha eski el yazması ve Sanaa'daki (Yemen) eski bir camide keşfedilen Sanaa folyoları olarak bilinen ikinci el yazması karşılaştırılmıştır. Birmingham ve Sanaa'dan gelen 19. ve 20. bölümlere karşılık gelen iki eski yazıtın, temel morfolojileri bakımından, eski Arapça yazıtla yazıldığı şekliyle, mevcut Osman'ın Kur'an derlemesine benzer olduğu bulundu. Bu sonuç, Kuran 19. ve 20. bölümlerinin son 14 yüzyıldır hiçbir değişikliğe uğramadan korunduğunu göstermektedir. İstatistiksel olarak konuşursak, bu sonuç Kuran'ın ve sadece 19 ve 20. bölümlerin değil, son 14 yüzyıl boyunca da güvenli bir şekilde muhafaza edilmiş olması gerektiğini göstermektedir.

Şimdi, ortaya çıkan soru şu ki: İki farklı bölgeden gelen ve 14 yüzyıl önce tarihlenen, günümüzdeki Osman'ın Kur'an derlemesiyle bu kadar büyük bir benzerlik gösteren iki farklı eski parşömene sahip olmak nasıl mümkün olabilir? Çıkarılabilecek tek yorum, kutsal kitabın Kuran alimleri tarafından hafıza (yani ezbere öğrenilerek) ve yazı (yani parşömenlere yazılarak) yoluyla hassas bir şekilde muhafaza edildiği ve tüm bunların muhtemelen büyük bir titizlikle kontrol edildiğidir. Bu bilimsel araştırmanın sonucuyla tamamen uyumludur. Ancak adil olmak adına, bu tür bir karşılaştırmayı tüm Kur'an metni için yapabilseydik daha iyi olurdu.

## Keşfi
1972 yılında işçiler Yemen'deki Sana'a Ulu Camii'nin tavan arasında yer alan odalardan birinin duvarını yenilerken, birçoğu çürümüş olan fazlaca sayıda parşömen ve el yazması ile karşılaştılar. Yazmaların önemini fark etmeyen işçiler bu yazmaları toplayıp yirmi patates çuvalı içine tıkıştırıp cami minarelerinin merdivenine bıraktılar.

Dönemin kadısı ve Yemen Antikleri Sorumlusu olan Ismail El-Akwa bu yazmaların potansiyel önemini fark etti. Parçaların korunması ve araştırılması için uluslararası yardım arayan El-Akwa 1979 yılında bir Alman bilim insanının ilgisini çekmeyi başardı. Bu Alman bilim insanı daha sonra vatandaşı olduğu Doğu Almanya hükûmetini bu parçaların incelenmesi, korunması ve restore edilmesi için kaynak ayırmaya ikna etti.

## El yazması hakkında
Sana'a parşömeni dünyada toplanmış en önemli el yazmalarından biridir. Parşömen, iki tarafı da Kur'an'daki ayetlerin Hicazi yazımı ile yazılmış iki katmandan oluşur. Üst katman günümüz modern Kur'an ile neredeyse birebir özdeş iken (bazı heceleme farklılıkları dışında), alt katman ise standart yazımdan çok farklılık içerir. Örnek olarak; 2 numaralı sure, 87. ayette standart Kur'an yazımı *wa-qaffaynā min ba'dihi* iken, alt katmanda bu kısım *wa-qaffaynā 'alā āthārihi* şeklinde yazılmıştır. (Aşağıdaki "Yazılış farkları" tablosundan daha ayrıntılı görülebilir.)

Sadeghi ve Goudarzi'nin sürümleri ve ikinci katmanın X-ışını fotoğraflamasından görülebileceği üzere yazıda hiçbir sesli harf işareti bulunmamaktadır. Sessiz harfleri ayırt etmek için kullanılan işaretler bile çok nadir kullanılmıştır. Alt katman yazıları silinmiş ve üzerine tekrar yazılmış olmasına rağmen, kullanılan mürekkebin içeriğindeki metaller sayesinde alt katmandaki yazı tekrar yüzeye çıkmış ve açık kahverengi ışık altında rahatlıkla görünebilir hale gelmiştir.

Alt katmandaki yazının silinmesinin birden fazla sebebi olabileceği düşünülmektedir: el yazması kitabın bazı sayfalarının yok olmuş veya yıpranmış olması sebebiyle, el yazması kitabı yeniden oluşturmak için eski sayfaların üzerine tekrar yazılmış olma ihtimali bu sebeplerden biridir. (Bu uygulama eski dönemlerde sık kullanılan bir tekniktir. El yazmalarında kullanılan mürekkepler, günümüz kağıtlarında olduğu gibi parşömene tamamen yapışmazdı. Yeni parşömeni yeni oluşturulacak yazıtlara kullandıklarından dolayı, eski yazıtları yenilemek için parşömen tamamen yıkanır ve tekrar üzerine yazılırdı. Buna antik dönem geri dönüşümü de diyebiliriz) Alternatif olarak da Halife Osman'ın, döneminde Kur'an yazıtlarını standardize etmesinden dolayı, eski yazıların silinip üzerine bu standartlara uygun olarak yeniden yazılması sebep gösterilebilir. Parşömenin alt katmanında yer alan yazılara yapılan karbon testleri bu el yazmalarının 671 yılına dayandığını %99 doğruluk payıyla kanıtlamıştır. Yapılan testler neticesinde el yazmalarının %95.5 doğruluk payı ile 661 yılından önce, %75 doğruluk payı ile 646 yılından öncesine ait olabileceği sonuçları da elde edilmiştir.

El yazmaları tamamlanmamıştır. 80 civarında kitap yaprağının varlığı bilinmektedir: 36'sı Yemen El Yazmaları Merkezi'nde, 4'ü özel koleksiyoncularda (yurtdışındaki müzayede sonrası), ve geri kalan 40 tanesi de Sana'a Ulu Camii'ndeki Doğu Kütüphanesi'nde bulunmaktadır. Yemen'deki El Yazmaları Merkezindeki kitap yapraklarının birçoğu hasarlarından ötürü fiziki olarak bir bütün olmamakla birlikte, özel mülkiyettekiler ve Doğu Kütüphanesinde bulunanlarda fiziken eksiklik yoktur. Bu 80 yaprak Kur'an'ın kabaca yarısını ihtiva etmektedir.

El Yazmaları Merkezinde ve yurtdışında müzayedeye çıkarılan kitap yapraklarının ikinci katmanları, Behnam Sadeghi (Stanford Üniversitesi'nde İslami Bilimler profesörü) ve Mohsen Goudarzi (Harvard Üniversitesi'nde doktora öğrencisi) tarafından uzun bir makale yazılarak Mart 2012'de yayınlandı. Bundan önce 2010 yılında Behnam Sadeghi, el yazmalarının özel mülkiyet altında olan 4 sayfasını çeşitli yazım inceleme metodlarını kullanarak analiz etmiş, bu 4 sayfa ile ilgi ayrıntılı bir çalışma yayınlamıştı. Kocası 1985 yılına kadar restorasyon projesinin yerel sorumlusu olan Alman bilim insanı Elisabeth Puin (Saarland Üniversitesi'nde öğretim görevlisi), bazı sayfaların ikinci katmanlarının çözümlemesini beş başarılı yayım ile gerçekleştirmiştir. Doğu Kütüphanesi'ndeki el yazmaları henüz yayınlanmamıştır.

## Yazılış farkları
Sana'a parşömeni, orijinal Kur'an yazılarından genel olarak pek farklı değildir fakat bazı yazım farklılıkları bulunmaktadır. Bununla birlikte bu değişiklikler genel anlatıyı değiştirecek boyutta değildir. Örneğin Tâhâ Suresi'ndeki 31 ve 32. ayetler ters yazılmıştır. Aşağıdaki tablo Sadeghi ve Goudarzi'nin hazırladığı ikinci katman yazım farklarından alınmıştır.

Sayfa numaraları Sadeghi ve Goudarzi sürümünden referans alınmıştır. Hazırladıkları sürümde net bir şekilde okunup, kısmen görünür olan harfler parantez içerisine, az emin olunarak okunan harfler ise köşeli parantez içerisine alınmıştır. Çift eğik çizgi ikili yazmalarda okunması imkânsız alanları ve ikili yazmalardaki kayıp kısımları göstermek için kullanılmıştır. Buradaki liste yazım farklarının bütününü kapsamamaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Osman'ın Kur'anı
* Topkapı Kur'anı

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Codex Ṣanʿāʾ – Inv. No. 01-27.1: Mid-1st Century Of Hijra , *İslami Farkındalık*
* Early Qur'anic Manuscripts , *İslami Farkındalık* 
* UNESCO Restorasyon Projesi
* Müzeden Alınan İslami Koleksiyonlar , (pdf) UNESCO
* "A Qur’an written over the Qur’an – why making the effort?" "Kur'an üzerine yazılmış Kur'an - efor sarf etmek niye?