Bilim tarihi sosyolojisi

**Bilim tarihi sosyolojisi**, Bilim sosyolojisi ve bilim felsefesiyle yakından ilişkili olan ve tüm bilim çalışmaları alanını kapsayan bu disiplin, 20. yüzyılda bilimin gelişimindeki büyük ölçekli kalıplar ve eğilimler ile bilimin hem felsefi hem de pratik anlamda nasıl “işlediği” sorularıyla ilgilenmiştir.

## Sosyal bir girişim olarak bilim
Son birkaç yüzyılda, bilim sosyal bir girişim olarak hızla gelişmiştir. Antik Çağ'da doğal araştırma yapabilen birkaç kişi ya kendileri varlıklıydı, ya varlıklı sponsorların desteğini alıyordu ya da dini bir grubun arkasında yer alıyordu. Günümüzde ise bilimsel araştırmalar, hükûmetlerin büyük desteğinin yanı sıra özel sektörün de sürekli desteğini almaktadır.

Bilimsel devrimin önemli gelişmelerinden biri, bilimsel derneklerin temellerinin atılmasıdır: Giambattista della Porta tarafından 1560 yılında Napoli'de kurulan Academia Secretorum Naturae (Accademia dei Segreti, Doğanın Esrarları Akademisi), ilk bilimsel topluluk olarak kabul edilebilir. Akademi, yalnızca yeni bir doğa yasasının keşfinin üyelik için önkoşul olduğu seçkin bir üyelik kuralına sahipti. Ancak kısa süre sonra Papa Paul V tarafından iddia edilen büyücülük suçlamasıyla kapatıldı.

Academia Secretorum Naturae'nin yerini, 1603'te Roma'da kurulan Accademia dei Lincei aldı. Lincei, Galileo'yu da üye olarak kabul etmiş, fakat 1633'teki kınanmasının ardından işlevini yitirmiştir. 1657'de Floransa'da kurulan Accademia del Cimento ise on yıl süreyle faaliyette bulunmuştur. 1660'tan günümüze kadar devam eden Londra Kraliyet Cemiyeti, teorilerin tartışılması, deneylerin yapılması ve bilim insanlarının birbirlerinin çalışmalarını değerlendirmesi amacıyla çeşitli bilim insanlarını bir araya getirmiştir. 1666'da, Fransa hükûmetinin bir kurumu olarak, Kral'ın kütüphanesinde toplanan Académie des Sciences kurulmuş; Berlin'de ise 1700'de Berlin-Brandenburg Academy of Sciences and Humanities faaliyete geçmiştir.

Erken dönem bilimsel dernekler, deneysel araştırmalara açık, bu konuya ilgi duyan ve konu hakkında daha bilgili topluluklar oluşturma gibi değerli işlevler sağlamıştır. 1758'de, öğrencilerinin yardımıyla Lagrange bir dernek kurmuş; bu dernek sonradan Torino Akademisi (Turin Academy of Sciences) olarak yapılandırılmıştır.

Modern bilim kurumunun büyük bir kısmı, 19. yüzyılda meslekileşme sürecinde şekillenmiştir. Bu dönemde bilimsel araştırmaların yeri öncelikle üniversitelerde yoğunlaşmış, ancak belirli ölçüde sanayinin standart bir bileşeni haline de gelmiştir. 20. yüzyılın ilk yıllarında, özellikle I. Dünya Savaşı'nın bilim üzerindeki rolünün ardından, büyük sanayileşmiş ülkelerin hükûmetleri bilimsel araştırmalara büyük yatırımlar yapmaya başlamıştır. Bu çaba, II. Dünya Savaşı sırasında tüm tarafların yürüttüğü bilimsel araştırmalara yapılan finansmanın gerisinde kalmış, radar, roket bilimi ve atom bombası gibi “mucizevi silahlar” geliştirilmiştir. Soğuk Savaş döneminde, Amerika Birleşik Devletleri, SSCB ve birçok Avrupa gücü tarafından bilime büyük miktarda hükûmet kaynağı aktarılmıştır. Bu süreçte DARPA, İnternet'in öncülü olan ARPANET gibi ülke çapında bilgisayar ağlarına finansman sağlamıştır. Soğuk Savaş sonrası dönemde, birçok ülkeden hükûmet finansmanında yaşanan düşüş, sanayi ve özel sektör yatırımlarının artışıyla telafi edilmiştir. Bilime yapılan finansman, onun tarihsel ve küresel gelişiminde önemli bir faktördür. Bu nedenle, bilim varsayımsal olarak uluslararası bir nitelik taşırken, pratik anlamda en çok finansmanın bulunduğu merkezlere odaklanmıştır.

Bilimsel Devrim döneminde, erken bilim insanları Orta Çağ'da akademik dil olan Latinceyi kullanarak iletişim kurmuş; bu dil, birçok ülkeden akademisyen tarafından okunup yazılmıştır. 17. yüzyıl ortalarından itibaren yerel dillerde yayınlar ortaya çıkmaya başlamıştır. 1900 yılına gelindiğinde, Almanca, Fransızca ve İngilizce baskın diller haline gelmiştir. Birinci ve İkinci Dünya Savaşları sırasında Almanya'ya yönelik oluşan anti-Alman duygular ve Alman bilim insanlarına yönelik boykotlar, Almancanın bilimsel dil olarak kullanılmasını büyük ölçüde ortadan kaldırmıştır. 20. yüzyılın ilerleyen dönemlerinde, Amerika Birleşik Devletleri'nin ekonomik üstünlüğü ve bilimsel üretkenliği İngilizcenin yükselmesine neden olmuş, Soğuk Savaş'ın sona ermesinin ardından bilimsel iletişimin baskın dili haline gelmiştir.

Zamanla mevcut iletişim yöntemleri muazzam şekilde gelişmiştir. El yazısıyla kopyalanan bir mektubun aylardır beklenmesi yerine, günümüzde bilimsel iletişim neredeyse anında gerçekleşebilmektedir. Eskiden çoğu doğa filozofu, iletişimin zorluğu ve yavaşlığı nedeniyle nispeten izole çalışırken, yine de uzak gruplar ve bireyler arasında önemli düzeyde bilgi alışverişi yaşanmıştır.

Günümüzde neredeyse tüm modern bilim insanları, varsayımsal olarak küresel bir nitelik taşıyan (ancak genellikle birkaç ülke ve prestijli kurum etrafında toplanan) bir bilimsel topluluğa katılmaktadır. Bilimsel topluluk, doğru kullanıldığında, herhangi bir bireyin kişisel olarak edindiği bilginin ötesinde, daha güvenilir kabul edilebilecek yerleşik bir bilgi kaynağı temsil ettiği için önemlidir. Topluluk ayrıca, hakem değerlendirmesi ve yeniden üretilebilirlik gibi uygulamalar şeklinde bir geri bildirim mekanizması sağlar. Bilimsel içeriğin çoğu (deneysel sonuçlar, teorik öneriler veya literatür taramaları) bilimsel dergilerde yayımlanmakta ve varsayımsal olarak hakem incelemesine tabi tutulmaktadır. Ancak, son on yıllarda hem bilim camiası içinden hem de dışından bazı akademik eleştirmenler, ticari ve hükûmet yatırımlarının hakem değerlendirme ve yayımlama süreci üzerindeki etkilerini, ayrıca bilimsel yayın sürecinin içsel disiplinler arası sınırlamalarını sorgulamaya başlamıştır.

## Bilim tarihindeki kalıplar
Bilim tarihine ilgi duyanların başlıca meşguliyetlerinden biri, bilimsel teoriler arasındaki değişim bağlamında belirli kalıp veya eğilimlerin ortaya çıkıp çıkmadığıdır. Genel olarak, bilim felsefesi içerisinde çeşitli biçimlerde benimsenmiş üç ana model bulunmaktadır.

### Birinci Model: Doğruluk yaklaşımının doğrulanması
Erken bilim tarihinin büyük bir kısmında örtük olarak yer alan ve uygulayıcı bilim insanlarının ders kitaplarında öne sürdüğü model, 1930'lardan itibaren Karl Popper'ın (1902–1994) mantıksal pozitivizme yönelik eleştirileriyle ilişkilendirilir. Popper'ın bilim modeline göre, bilimsel ilerleme, yanlış teorilerin yanlışlanması ve yerine giderek gerçeğe daha yakın olan teorilerin kabul edilmesi yoluyla sağlanır. Bu yaklaşıma göre, bilimsel ilerleme, her bir bulgunun bir öncekine eklenmesiyle doğrusal bir bilgi birikimi şeklinde gerçekleşir. Örneğin, Aristoteles'in (MÖ 384 – 322) fiziği, Isaac Newton'ın (1642–1727) klasik mekaniğiyle bütünleşmiş; bu durum daha sonra Albert Einstein'ın (1879–1955) görelilik kuramı ve 1925'te temelleri atılan kuantum mekaniği teorisiyle aşılmıştır.

### İkinci Model: Kuhn'ın paradigma değişimi
Bu modele yönelik önemli bir eleştiri, tarihçi ve filozof Thomas Kuhn'ın 1962'de yayımlanan *[[Bilimsel Devrimlerin Yapısı]]* adlı eserinde ortaya konmuştur. Eski bir fizikçi olan Kuhn, bilimsel ilerlemenin doğrusal olmadığı görüşünü savunmuş ve modern teorilerin geçmiş teorilerin yalnızca daha doğru versiyonları olmadığını ileri sürmüştür. Thomas Kuhn'ın anlayışında, bilimsel gelişim; “paradigmalar” olarak adlandırılan baskın düşünce yapıları ve uygulamaların etkisi altındadır. Araştırma, “normal” bilim (bulmaca çözme) ve “devrimci” bilim (mevcut teorilerdeki belirsizlik ve kriz nedeniyle yeni varsayımlar temelinde yeni teorilerin test edilmesi) evrelerinden geçer. Kuhn, farklı paradigmaların evren hakkındaki varsayımlarının tamamen farklı ve karşılaştırılamaz olduğunu, her yeni paradigmanın önceki paradigmanın sorularını yeniden tanımladığını ve bazı unsurlarını terk ettiğini belirtmiştir. Bu yaklaşıma göre, Aristoteles'in fiziği, Newton'ın klasik mekaniği ve Einstein'ın göreliliği, dünyanın farklı yorumlarını temsil eder; her paradigma, hangi soruların sorulabileceğini ve önceki yaklaşımlardan hangilerinin artık geçerli sayılmayacağını belirler.

### Üçüncü Model ve Diğer yaklaşımlar
Kuhn'ın modeli, bilim insanları, tarihçiler ve filozoflar arasında çeşitli şüphelere yol açmıştır. Bazı bilim insanları, Kuhn'ın bilimsel ilerlemeyi doğruluktan tamamen kopardığını iddia ederken; pek çok tarihçi, argümanının bilimsel değişimin çok boyutlu ve tarihsel olarak koşullu doğası için aşırı sistematik olduğunu öne sürmüştür. En uç görüşlerden biri, filozof Paul Feyerabend (1924–1994) tarafından dile getirilmiştir. Feyerabend, tüm bilim insanlarının her zaman tutarlı yöntemler izleyerek “bilimsel” olarak nitelendirilebilecek sorgulama biçimleri geliştirmediğini savunmuş; yanlışlamanın tarih boyunca asla tam anlamıyla uygulanmadığını ve bilim insanlarının, belirli testlerden başarısız olan teorileri keyfi olarak doğru kabul etmekte olduklarını ileri sürmüştür. Ona göre, bilgi araştırmasında çoğulcu bir metodoloji benimsenmeli ve başlangıçta “bilim dışı” kabul edilen pek çok bilgi biçimi, daha sonra bilim kanonunun geçerli bir parçası olarak yer almalıdır.

Yıllar içinde, bilimsel değişime dair vurgular ve çıkarımlar değiştikçe pek çok farklı teori ortaya konulmuştur. Genel anlamda, günümüzde hâkim olan görüşler bu üç model arasında bir yerde konumlanmakta; bilimsel teorideki değişim, teori ile doğruluk arasındaki bağlantı ve bilimsel ilerlemenin doğası üzerine çeşitli yaklaşımlar sunmaktadır.

## Bilimsel keşfin doğası
Bireysel fikirler ve başarılar, bilimin hem kendi içindeki hem de toplum genelindeki en ünlü yönlerinden biridir. Sir Isaac Newton veya Albert Einstein gibi çığır açan isimler, sıklıkla bilim dehası ve kahramanları olarak anılmaktadır. Bilimi halka tanıtanlar, haber medyası ve bilimsel biyografi yazarları da bu olguyu desteklemektedir. Ancak birçok bilim tarihi uzmanı, bilimsel keşfin kolektif yönlerini vurgulamakta ve “Eureka!” anının önemini azaltmaktadır.

Bilim tarihine dair detaylı bir inceleme, büyük düşünürlerin zihinlerinin önceki çabaların sonuçlarıyla donatıldığını ve genellikle belirli bir krizin eşiğinde ortaya çıktıklarını göstermektedir. Örneğin, Einstein hareket ve yerçekimi fiziğini izole bir şekilde ele almamıştır. Onun büyük başarıları, ancak son yıllarda alanında doruğa ulaşan—ışık hızının, gözlemcinin görünürdeki hızından bağımsız olarak açıklanamaz bir biçimde sabit olduğunu gösteren ampirik verilerin ortaya koyduğu—bir problemi çözmeye yöneliktir. (Bkz. Michelson–Morley deneyi.) Bu bilginin mevcut olmaması halinde, Einstein'ın görelilik kuramı benzeri bir kavramı tasarlaması son derece düşük bir ihtimal olurdu.

Herhangi bir keşiften kimin sorumlu tutulması meselesi ise sık sık tartışma konusu olmaktadır. Birçok öncelik anlaşmazlığı, birden fazla birey veya ekibin bir keşfi ilk gerçekleştiren olarak öne çıkma iddiasıyla yaşanmaktadır. Aynı anda birden çok keşif yapılması, şaşırtıcı derecede yaygın bir olgudur ve bu durum, önceki katkıların (mevcut teoriler arasındaki çelişkilerin ortaya çıkması veya beklenmedik ampirik sonuçların elde edilmesi gibi) belirli bir kavramın keşfine zemin hazırlamasından kaynaklanabilir. Basit öncelik anlaşmazlıkları, çoğunlukla belirli deneylerin ne zaman yapıldığı veya belirli fikirlerin ilk kez meslektaşlara sunulup sabit bir ortamda kayda geçirildiğinin belgelendirilmesi meselesidir.

Bazen, keşif anı olarak hangi olayın tam olarak nitelendirileceği sorusu yanıtlanması güç bir hal almaktadır. Bunun en ünlü örneklerinden biri, oksijenin keşfi meselesidir. Carl Wilhelm Scheele ve Joseph Priestley, laboratuvarda oksijeni yoğunlaştırıp özelliklerini tanımlayabilmiş olsalar da, onu havanın bir bileşeni olarak tanımamışlardır. Priestley, aslında, havadan yanma ve solunum süreçlerinde tüketilmesi beklenen, hipotetik bir bileşen olan flogistonun eksik olduğunu düşünmüştür. Ancak Antoine Lavoisier'in modern oksijen kavramını –yanma ve solunum süreçlerinde havadan tüketilen bir madde olarak– ortaya koyması ancak birkaç yıl sonrasına rastlamıştır.

## Kaynakça