Uyarıcı

**Uyarıcı** veya **stimülan**, genellikle merkezî sinir sistemine etki ederek farkındalığı, dikkati, enerjiyi ve uyanıklığı artıran ilaçlar ya da maddelerdir. Genellikle doz'u arttıkça yan etkileri de artar. En güçlü çeşitleri sıklıkla özel reçete ile verilen ya da yasa dışı ilaçlardır. Kahve ve bazı içeceklerde bulunan kafein ile sigara ve benzeri tütün ürünlerinde bulunan nikotin dünyada en yaygın olarak kullanılan uyarıcılarıdır. En çok bilinen uyarıcılar arasında kafein, nikotin, efedrin, amfetaminler, kokain, metamfetamin, metilfenidat, metilendioksimetamfetamin ve modafinil yer alır.

Uyarıcılar ya sempatik sinir sisteminde ya merkezi sinir sisteminde ya da her ikisinde birden etkinliği artırır. Özellikle merkezi sinir sistemini etkileyen bazı uyarıcılar dopamin salınımını tetikleyerek öfori hissi uyandırır buda bu ilaçların yasa dışı veya reçetesiz bir şekilde keyif verici olarak kullanılmasını sağlar. Uyarıcılar terapi amaçlı olarak uyanık kalmayı sağlamak içinde kullanılırlar.

## Çeşitli uyarıcılar

### Kafein

Kafein, kahvede, çayda, yerba matede, guaranada ve az miktarda kakao içinde bulunan bir alkaloiddir. Dünyada en çok ve sık kullanılan uyarıcı maddelerden biridir. Kafeinin saf formunun karakteristik, yoğun bir acı tadı vardır. Kola gibi bazı gazlı içeceklere de tatlandırıcı olarak eklenebilmektedir. Kafein, merkezi sinir sistemindeki adenozin reseptörlerini bloke ederek stimülan etki gösterir. Emilimi büyük oranda ince bağırsakta gerçekleşir. Kafeinin yaygın kullanım alanlarından biri de spor performansını artırmaktır. 

### Amfetamin

Amfetamin, çeşitli bozuklukların tedavisinde, kilo kontrolünde, iştah azaltıcı olarak kullanılan sentetik bir uyarıcıdır. Özellikle dikkat eksikliği ve hiperaktivite bozukluğu (DEHB) tedavisinde ilaç olarak yaygınca kullanılır. Amfetamin dopamin salınımını etkileyerek güçlü bir öforik etkiye neden olur bu sebeple yasa dışı olarak en sık kullanılan uyarıcı maddelerden biridir. Zayıf olarak MAO enzimini de inhibe ettiğinden MAO inhibitörleri ve SSRI'lar ile beraber kullanılırsa serotonin sendromuna sebep olabilir. DEHB tedavisinde kullanılan ticari ilaçlardan Dexedrine, Elvanse ve Adderall amfetamin içeren ilaçlar arasında sayılabilir. Metamfetamin de metillendirilmiş amfetamin türevidir.

### Efedrin

Efedrin, Ephedra adlı bitkiden elde edilen bir alkaloiddir. Çoğunlukla hidroklorür veya sülfat formları halinde pazarlanır. Kronik astım, bronşit, amfizem ve bronkospastik solunum rahatsızlıklarıyla birlikte oluşan reversibl bronkospazmların semptomatik tedavisinde kullanılır. Asabilik, irade dışı titremeler, uykusuzluk, iştah kaybı, kalp hızında artış ve yüksek tansiyon gibi yan etkilere sebep olabilir.

### Nikotin

Nikotin, patlıcangiller tarafından üretilen güçlü bir uyarıcı ve alkaloiddir. En sık tütün bitkilerinin yapraklarından elde edilir. Sigara şeklinde, elektronik sigara ile buharlaştırarak, burundan veya çiğnenerek kullanılabilir. Nikotin'in merkezi sinir sistemi ve çevresel sinir sisteminde eşit derecede uyarıcı ve depresan etkileri bulunmaktadır. Nikotin alındıktan sonra, öfori, uyanıklık, hafıza ve dikkatin artması gözlemlenebilir. Uzun vadeli nikotin kullanımı tolerans ve bağımlılık ile sonuçlanabilir.

### Kokain

Kokain, koka bitkisinin yapraklarından elde edilen kristalize tropan bir alkaloiddir. Madde, merkezi sinir sistemi üzerinde uyarıcı etkilere sahiptir. Özellikle dopamin, noradrenalin ve serotonin geri-alınım inhibitörüdür ve bu yollarla mezolimbik yolu etkiler ve kişide uzun vadede bağımlılık yapar. Yine de özellikle lokal anestezide kullanıma sahiptir. Etkisini dopamin nörottransmitterini hücrelere taşıyan proteinler üzerinden gösteren kokain, sinirleri tesirsiz hale getirir ve uygulandığı bölgede anastezik etki gösterir. Düşük dozlarla kana geçtiğinde ise uyarıcıdır. Keyif verici madde olarak enjeksiyon ve buruna çekmek suretiyle kullanılır.

### Gat

Gat**,** Doğu Afrika'nın bölgelerine özgü çiçekli bir bitkidir. Etiyopya kökenli olduğu düşünülür ve ağızda çiğnendiğinde verdiği uyarıcı etkisinden ötürü Doğu Afrika ile Arap yarımadasında özellikle Yemen'de tarımı yapılır.

## Kaynakça