Mikoyan-Gureviç MiG-25

**MiG-25** (Rusça: Микоян и Гуревич МиГ-25) (NATO rapor ismi: "** Foxbat**") Rus Mikoyan Gurevich Tasarım Bürosu (OKB) tarafından geliştirilip üretilmiş üçüncü nesil bir avcı/ önleyici ve yüksek hızlı keşif uçağıdır. Prototip olarak ilk uçuşunu 1964 yılında gerçekleştiren *Foxbat*, sesten üç kat hızlı seyredebilme yeteneği, güçlü radar sistemi ve uzun menzilli havadan havaya füze donanımıyla zamanının Batılı gözlemcilerini oldukça endişelendirmiş, bu endişeler orta vadede ABD tarafından F-15 Eagle savaş uçağının geliştirilmesine giden zemini oluşturmuştur.

1972 yılında Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri'nde (PVO *Strany*) hizmete giren MiG-25'in yetenekleri, programın gizliliği sebebiyle gerçek anlamda 1976 senesine dek anlaşılamamıştır. O yıl Viktor Belenko isimli bir Rus MiG-25 pilotunun uçağıyla birlikte Japonya'ya iltica etmesi sonrasında bu yeni ve gizemli Sovyet uçağını yakından inceleme şansına sahip olan Batılı gözlemciler, iki adet büyük turbojet motoru, vakumlu tüplerden (lambalı devre) oluşan elektronik altyapısı ve hafif ve ucuz materyallerin kullanıldığı üstyapısıyla uçağın yıllarca abartıldığının aksine aslında son derece basit ancak işlevsel bir tasarıma sahip olduğu görüşüne varmışlardır.

Bugüne dek 1.182 adet üretilen MiG-25, Cezayir ve Suriye hava kuvvetleri envanterinde sınırlı sayıda hizmet vermektedir.

## Tasarım ve Geliştirme

1950'lerde ABD'nin sesten üç kat hızlı seyreden bombardıman (örn. XB-70 Valkyrie) ve avcı (örn. XF-103 Thunderwarrior, XF-108 Rapier) uçağı geliştirme çalışmalarına karşılık olarak tasarlanan MiG-25, başta cruise füzesi platformu, yüksek hızlı keşif uçağı, hatta 5-7 yolcu kapasiteli ufak bir yolcu uçağı gibi çeşitli türevlere sahip, çok amaçlı bir platform olarak düşünülmüş olsa da, zamanla sadece avcı ve yüksek hızlı keşif görevlerine odaklanılmıştır.

Yeni uçağın geliştirilmesi görevini 10 Mart 1961 tarihinde üstlenen Mikoyan Gurevich Tasarım Bürosu, ilk prototipi **Ye-155** ismiyle tasarlamıştır. Aynı dönemde ABD'nin sesten hızlı bombardıman ve avcı uçağı programları birer birer iptal olmasına karşın, Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri (PVO), uçağın Lockheed SR-71 Blackbird gibi hızlı stratejik keşif uçaklarına karşı etkili bir güç oluşturacağı kanısıyla tasarım sürecinin devamına karar vermiştir.

Ses hızının iki katını (Mach 2) aşan hızlarda yaşanan ısınma problemleri sebebiyle MiG-25 gibi yüksek hızlı tasarımlarda, uçak imalatında yaygın olarak kullanılan alüminyum alaşımlarından yararlanılamamaktadır. Amerikan firmaları bu sorunu titanyum veya gözenekli çelik gibi üretimi oldukça zahmetli ve pahalı materyallerle çözme yolunu tercih ederken, Mikoyan Gurevich, MiG-25'in üstyapısını çoğunlukla Inconel adı verilen bir çelik-nikel alaşımından imal etmiştir. Yine ucuzluk ve kolaylık gayesiyle punta ve el kaynağı gibi uçak imalatı için uygunluğu ve sağlamlığı tartışılan yöntemlerle üretilen MiG-25, öngörülenin aksine hizmette olduğu süre zarfında hiçbir sağlamlık sorunu yaşamamıştır. Yine de uçağın kritik noktalarında titanyum ve alüminyum alaşımları gibi daha geleneksel materyallere de yer verilmiştir. 

**Ye-155-R1** adı verilen ve keşif uçağı olarak tasarlanan ilk prototip, ilk uçuşunu 6 Mart 1964 tarihinde gerçekleştirmiştir. **Ye-155-P1** adı verilen ilk avcı uçağı prototipi de bundan yaklaşık altı ay sonra, 9 Eylül 1964 tarihinde ilk kez havalanmıştır. İlgili her alanda Sovyet havacılığı için bir ilki oluşturan MiG-25'in tasarım ve geliştirme çalışmaları 6 yıl sürmüş, bu süre zarfında **Ye-266** adıyla anılan bir dizi prototip 1965, 1966 ve 1967 yıllarında çeşitli uçuş hız ve irtifa rekorlarına imza atmıştır. Nihayet 1969 yılında **MiG-25P ''Foxbat-A*** ([[avcı uçağı]]) ve *'MiG-25R *Foxbat-B*** ([[keşif uçağı]]) olarak iki türev halinde [[seri üretim]]ine geçilen uçak, üç yıl sonra [[Sovyet Hava Kuvvetleri]]'nde (MiG-25R) ve [[Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri]]'nde (PVO) (MiG-25P) hizmete girmiştir. Her iki türev için de iki kişilik birer eğitim uçağı da ayrıca geliştirilmiş, bunlar **MiG-25PU *Foxbat-C*** ([[avcı uçağı]]) ve **MiG-25RU *Foxbat-D*** ([[keşif uçağı]]) olarak tanımlanmıştır.

Üretilen diğer türevler şu şekildedir:

* **MiG-25RBS** ve **MiG-25RBSh**: Yana doğru tarama yapabilen (side-looking) [[radar]] sistemleriyle donatılmıştır.
* **MiG-25RBK** ve **MiG-25RBF** (**Foxbat-D**): [[Elektronik]] [[istihbarat]] görevlerinde kullanılmak üzere özel donanıma sahiptir.
* **MiG-25BM** (**Foxbat-F**): Düşman [[uçaksavar]]larına karşı saldırı görevlerinde kullanılmak üzere özel donanıma sahiptir. [[AS-11 Kilter]] anti-radar füzelerini taşıyabilir.

== Genel Bilgiler ==


* Uçağın parçalarının çoğu elle ve oldukça kaba bir şekilde [[Kaynak (imalat)|kaynak]]lanmıştır. Yine ucuz ve kolay üretim kaygısı ile [[Amerikalılar|Amerikan]] tasarımlarının aksine [[perçin]] başları uçağın [[aerodinamik]] yapısını etkilemeyeceği düşünülen yerlerde gövdeye gömülmemiştir.
* Uçağın [[elektronik]] sistemlerinin büyük çoğunluğu vakum tüpü ([[lamba]]lı devre) teknolojisine sahiptir. Bu tercihin üç önemli avantajı mevcuttur:
** Vakum tüplü sistemler yüksek hızlı seyir sonucu oluşan aşırı ısıya daha iyi dayanmakta, [[transistör]] temelli modern sistemlerin aksine ayrıca [[iklim]]lendirme tertibatı gerektirmemektedir.
** Vakum tüplerinin üretimi oldukça kolay ve ucuz olduğu için elektronik sistemlerin bakım ve onarımı ileri [[üs]] ve konuşlandırma bölgelerinde hızlı ve ekonomik bir şekilde gerçekleştirilebilmektedir.
** Vakum tüplü sistemler [[nükleer]] patlamalar sonucu oluşan yıkıcı [[elektromanyetik]] dalgalardan etkilenmemektedir.
* Yine vakum tüplü sistemlerin kullanılması sayesinde uçağın ''Smerch-A'' (NATO: ''Foxfire'') radarı 600 [[kilowatt]] gibi korkunç bir güce ulaşabilmektedir. Yaygın olarak dillendirilen bir [[şehir efsanesi]]ne göre MiG-25'lerin konuşlu olduğu hava üslerinin çevresinde güçlü ''Smerch-A'' radarının yaydığı [[mikrodalga]] ışınları yüzünden yanarak ölmüş yüzlerce [[tavşan]] bulunmuş, bu sebepten ötürü radarın uçak belli bir irtifaya ulaşmadan radar sistemi kullanılması yasaklanmıştır. 
* Etkileyici hızına karşın MiG-25'in görev menzili yalnızca 1.200&nbsp;km'dir. Öyle ki, 1976 yılında [[Japonya]]'ya [[Sığınma hakkı|iltica]] eden [[Viktor Belenko]]'nun kullandığı MiG-25'in yakıtı inişten hemen sonra tükenmiştir.

[[Viktor Belenko]]'nun ilticasıyla belki de en sıkı korunan endüstriyel sırrının ifşa olmasının şokunu yaşayan [[MiG|Mikoyan Gurevich]] Tasarım Bürosu, MiG-25'in caydırıcılığını korumak amacıyla temel tasarım üzerine daha güçlü (ve verimli) motorlar ile gelişmiş [[radar]] ve [[elektronik]] sistemlerin entegre edildiği **MiG-25PD Foxbat-E** türevini geliştirmiştir. Daha önceden hizmete giren 370 MiG-25P de kademeli olarak bu standarda yükseltilmiştir.

Üretimi 1984 yılına dek devam eden MiG-25, tüm türevleriyle toplam 1.186 adet üretilmiş, bunlardan bir kısmı [[Cezayir]], [[Bulgaristan]], [[Hindistan]], [[Suriye]], [[Irak]] ve [[Libya]]'ya ihraç edilmiştir. [[Sovyetler Birliği]]'nin yıkılmasını takiben [[Rusya]] ve [[Azerbaycan]] tarafından kullanılmaya devam eden MiG-25, hâlen bu iki ülkenin envanterinde sınırlı sayıda da olsa hizmet vermektedir.

== Görev Tarihçesi ==

İlginçtir ki MiG-25, ilk görev tecrübesini henüz [[Sovyetler Birliği]] envanterinde hizmete girmemişken, 1970 yılından 1972 yılına kadar iki sene [[Mısır]]'da test edilmiştir. [[Sovyetler Birliği]] tarafından geçici olarak [[Mısır]]'da test edilen 4 MİG-25 ''Foxbat'', [[Mısır]] bayrak ve amblemleriyle ancak [[Sovyetler Birliği|Sovyet]] pilotları tarafından iki yıl bu ülkede görev yapmıştır. Bu süre zarfında ikili gruplar halinde toplam 20 kez [[İsrail]] hava sahasını taciz eden uçaklar, uçuşların zamanı ve süresi [[İsrail]] istihbaratı tarafından bilinmesine karşın herhangi bir engellemeye uğramamıştır. Ardından 1972 [https://tr.topwar.ru/158414-sudba-samogo-bystrogo-sovetskogo-istrebitelja-mig-25.html]  yılında MİG-25 [[Sovyet Hava Kuvvetleri]] Ve [[Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri]]nde hizmete girmiştir. 1973 yılında bu uçaklardan biri [[Mach sayısı|Mach]] 3.2 hızına ulaşarak bu türünün hız rekorunu kırmış, ancak uçağın [[motor]]ları bu zorlamayı kaldıramayarak yanmıştır. Uçaklar aynı yıl [[Yom Kippur Savaşı]] öncesinde [[Sovyetler Birliği]]'ne geri dönmüş, ancak savaşı takiben tekrar [[Mısır]]'da görev yapmaya başlamıştır.

1974 yıllarında [[Sibirya]] bölgesinden [[Sovyetler Birliği|Sovyet]] hava sahasını işgal eden bir [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] keşif görevi sırasında MiG-25 tarafından fark edilmiş ve [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] uçağına radar kilidi atmamıştır. MiG-25 tarafından füze ile saldırılan [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71-Blackbird]]'ün pilotu son anda yaptığı bir manevra ile kurtulmuştur. Bu olaydan sonra [[Amerika Birleşik Devletleri]] [[Sovyetler Birliği|Sovyet]] hava sahasına bir daha bir [[Lockheed SR-71 Blackbird|SR-71 Blackbird]] sokmadı ve bu tarihten itibaren bu uçakların bir kısmı NASA'ya verilirken diğer uçaklar yüksek işletme maliyetleri ve başta yakıt kaçırma gibi problemlerinden ötürü emekli edip [[Amerika Birleşik Devletleri]]'ndeki müzelere dağıtıldı. Bu uçakların bazıları gösteri uçuşlarında da kullanıldı.

[[Irak-İran Savaşı|İran-Irak Savaşı]] sırasında [[Irak]] tarafından kullanılan MiG-25'lerin savaştaki etkinliği konusunda bir bilgi bulunmamaktadır.
=== Körfez Savaşı ===


[[Körfez Savaşı|I. Körfez Savaşı]]'nın ilk gününün gecesinde Teğmen Scott Spiecher tarafından uçurulan [[Amerika Birleşik Devletleri Donanması|ABD Deniz Kuvvetleri]]'ne bağlı bir [[McDonnell Douglas F/A-18 Hornet|F/A-18 Hornet]] savaş uçağı, [[Irak]] Hava Kuvvetleri'ne bağlı bir MiG-25PD tarafından vurulup düşürülmüştür. Bu, savaş boyunca [[Irak]] Hava Kuvvetleri'nin doğrulanan 4 hava zaferinden biridir.

Savaş sırasında iki MiG-25 [[Amerikalılar|Amerikan]] güçlerince düşürülmüş, savaştan bir yıl sonra da [[Irak ]]'daki uçuşa yasak bölgeyi ihlal eden bir MiG-25, [[İncirlik Hava Üssü]]'nden kalkan [[Amerikalılar|Amerikan]] [[General Dynamics F-16 Fighting Falcon|F-16]] uçaklarınca düşürülmüştür.

Yine [[Körfez Savaşı|I. Körfez Savaşı]] sırasında [[Irak]] Hava Kuvvetleri'ne bağlı bir MiG-25, tam sekiz [[Amerikalılar|Amerikan]] [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]] uçağının arasından sıyrılarak korumakta oldukları [[EF-111 Raven]] [[elektronik]] harp ve [[radar karıştırıcı]] uçağına saldırı gerçekleştirmiştir. Saldırı sonucu EF-111 hasar görmemiş, ancak bölgeden uzaklaşmak zorunda kalmıştır. Radar karıştırıcı desteğinden yoksun kalan [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15]]'lerden biri de [[Irak]] [[uçaksavar]] [[füze]]leri tarafından düşürülmüştür. Yine [[Körfez Savaşı|aynı savaş]] sırasında iki MiG-25, dört [[McDonnell Douglas F-15 Eagle|F-15 Eagle]] uçağını taciz etmiş, karşılığında [[Amerikalılar|Amerikan]] uçaklarının ateşlediği toplam 10 adet füzenin tamamından da yüksek hızları sayesinde kaçmayı başarmıştır.

=== Hindistan ===
1997 yılında [[Hindistan]] Hava Kuvvetleri'ne bağlı bir MiG-25, [[Pakistan]] üzerinde 65.000&nbsp;ft irtifada sesten yaklaşık üç kat hızlı seyrederken Pakistan [[radar]]larınca tespit edilmiştir. Pakistan Hava Kuvvetleri'nin bu uçaklara karşı o dönemde kullanabileceği silahları olmadığı için bu uçuşun taciz/gösteri amaçlı olduğu kanısına varılmıştır.

23 Aralık 2002 tarihinde [[Irak]] Hava Kuvvetleri'ne bağlı bir MiG-25, bu ülkenin hava sahasında keşif görevi yürüten bir [[Amerikalılar|Amerikan]] [[General Atomics MQ-1 Predator|MQ-1 Predator]] [[insansız hava aracı]]nı vurup düşürmüştür. Tarihte insanlı ve insansız hava araçları arasında gerçekleşen bu ilk [[it dalaşı]] sırasında Predator tarafından ateşlenen [[AIM-92 Stinger]] füzeleri MiG-25'e isabet etmemiştir.

2003'te başlayan [[Irak Savaşı]] boyunca hiçbir varlık gösteremeyen [[Irak]] Hava Kuvvetleri'ne bağlı diğer tüm uçaklar gibi MiG-25'lerin de çoğu yerde veya yeraltı sığınaklarında yok edilmiştir. Aynı yıl [[Amerikalılar|Amerikan]] güçleri tarafından bir hava üssünün yakınlarında çöle gömülü vaziyette iki MiG-25 ele geçirilmiş, bu uçaklar inceleme için [[Amerika Birleşik Devletleri|ABD]]'ye gönderilmiştir. İncelemesi tamamlanan uçaklardan biri şu an [[Ohio]] eyaletinin [[Dayton, Ohio|Dayton]] kentindeki [[Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri|ABD Hava Kuvvetleri]] Müzesi'nde sergilenmektedir.

== Kullanıcılar ==


=== Aktif Kullanıcılar ===
;: Cezayir Hava Kuvvetleri'nde 11 adet MiG-25 hâlen aktif hizmettedir. 
;: 11 adedi hâlen hizmettedir. Bunlardan beşi [[Keşif uçağı|keşif]], biri de [[eğitim]] türevidir.

=== Eski Kullanıcılar ===
;:Hizmet dışı
;:2013 yılında hizmetten çekildi. 
;: 1982 yılında üç [[Keşif uçağı|keşif]] ve bir de [[eğitim]] türevi olarak hizmete girmiştir. 1984 yılında keşif uçaklarından biri düşmüş, 1991 yılında [[Sovyetler Birliği]]'nin yıkılmasını takiben kalan tüm MiG-25'ler [[Rusya]]'ya geri gönderilip [[Mikoyan-Gureviç MiG-23|MiG-23]] avcı-bombardıman uçakları ile değiştirilmiştir.
;: 2006 yılında hizmetten ayrılmıştır. 
;: Toplam yedi adedi hizmet vermiştir. Çoğu [[Körfez Savaşı|I. Körfez Savaşı]] ve [[Irak Savaşı]]'nda yok edilmiştir. Birinci körfez savaşı zamanında Türk asıllı Alpleon kod adlı bir rus pilot Mig-25 ile Amerikalı binbaşının kullandığı F-18 hava muharebesinde  F-18 düşmüştür, bunun üzerine Amerikan deniz kuvvetleri 30 savaş uçağını birden havalandırmış büyük bir skandal oluşmuştu. 2003 yılında iki adedi çölde gömülü olarak ele geçirilmiştir.
;
;
;
;:2013 yılında hizmet dışı bırakıldı. 
;
* [[Sovyet Hava Kuvvetleri]]
* [[Sovyet Hava Savunma Kuvvetleri]]
;
;: Hizmetten ayrılmıştır.

== Genel Özellikler (MiG-25P) ==

* **Mürettebat**: 1
* **Uzunluk**: 19.75 m (64&nbsp;ft 10 in)
* **Yükseklik**: 6.10 m (20&nbsp;ft 0.25 in)
* **Kanat açıklığı**: 14.01 m (45&nbsp;ft 11.5 in)
* **Kanat Alanı**: 61.40 m² (660.93&nbsp;ft²)
* **Boş ağırlığı**: 20,000&nbsp;kg (44,080&nbsp;lb) 
* **Yüklü ağırlığı**: 36,720&nbsp;kg (80,952&nbsp;lb)
* **Azami Kalkış Ağırlığı**: 31,800&nbsp;kg
* **Motor**: 2 × Tumansky R-15B-300 [[Artyakıcı]] [[turbofan]]
** **Kuru itme gücü:** 73.5&nbsp;kN (16,524&nbsp;lbf) (tek motor için)
** **Artyakıcı ile itme gücü:** 100.1&nbsp;kN (22,494&nbsp;lbf) (tek motor için)

=== Performans ===
* **Azami hız:**
** **Yüksek irtifa:** 3.2 [[Mach sayısı|Mach]] (3,470&nbsp;km/s, 2,170&nbsp;mph); 2.83 [[Mach sayısı|Mach]] (3,200&nbsp;km/h, 1,920&nbsp;mph) motor limiti ile.
** **Düşük irtifa:** 1,200&nbsp;km/s (648 knots, 746&nbsp;mph)
* **Menzil:** 1,730&nbsp;km (935 nmi, 1,075&nbsp;mi) Dahili yakıt ile birlikte
* **Azami irtifa (Servis Tavanı):** 20,700&nbsp;m (67,915&nbsp;ft) 4 füze ile beraber; 24,400&nbsp;m (80,000&nbsp;ft) RB modellerinde
* **Tırmanış değeri:** 208&nbsp;m/s (40,950&nbsp;ft/min)
* **Kanat yüklemesi:** 598&nbsp;kg/m² (122.5&nbsp;lb/ft²)
* **İtici Güç/Ağırlık oranı :** 0.41

== Ayrıca bakınız ==

**Benzer tasarım ve gelişimdeki uçaklar**
* [[Mikoyan MiG-31]]

**Benzer rolde, dönemde ve yetenekte olan uçaklar*'
* [[Avro Canada CF-105 Arrow|CF-105 Arrow]]
* [[Grumman F-14 Tomcat|F-14 Tomcat]]
* [[North American XF-108 Rapier|XF-108 Rapier]]
* Saab 35 Draken
* Convair F-106
* North American A-5 Vigilante

== Kaynakça ==

[http://www.aerospaceweb.org/aircraft/fighter/mig25/ MiG-25 *Foxbat* hakkında bilgi (İngilizce)]<br />
[http://www.vectorsite.net/avmig25_1.html#m4 MiG-25 *Foxbat'', Greg Goebel (İngilizce)]