Quipu

**Quipu** (aynı zamanda khipu olarak da yazılır), Güney Amerika And Dağları bölgesindeki birçok kültür tarafından tarihsel olarak kullanılan düğümlü iplerden yapılmış kayıt tekniğidir.

Bir quipu genellikle  pamuk veya lama, alpaka gibi devegillerden elde edilen liflerden yapılır ve renk, sıralama ve sayı gibi boyutlara dayalı kategorize edilmiş bilgileri içerirdi. İnka İmparatorluğu, quipuları veri toplama, kayıt tutma, vergi yükümlülüklerini izleme, nüfus sayımı kayıtlarını toplama, takvimsel bilgileri kaydetme, askeri organizasyon ve potansiyel olarak basit ve kalıplaşmış tarihsel "yıllıklar" için kullanmıştır. İpler üzerindeki düğümler genellikle ondalık pozisyonel bir sistem kullanılarak sayısal ve diğer değerleri kodlardı. Bir quipu, sadece birkaç ipten binlerce ipe kadar değişebiliyordu. Quipunun yapısı "iplikten paspaslara" benzetilmiştir. Arkeolojik kanıtlar, renk kodlu iplerin bağlanabileceği ince oyulmuş ahşapların ek bir temel olarak kullanıldığını da göstermektedir. Nispeten az sayıda quipu günümüze ulaşabilmiştir.

Quipu olarak açıkça tanımlanabilecek nesneler, ilk kez MS birinci binyılın arkeolojik kayıtlarında görülmektedir. Ancak MÖ 3. binyılda var olan Caral–Supe uygarlığının düğümlü iplerle benzer bir sistem geliştirip geliştirmediği tartışmalıdır. Quipu, 13. ila 15. yüzyıllar arasında Cusco Krallığı'nın ve daha sonra İnka İmparatorluğu'nun (1438–1533) idaresinde önemli bir rol oynadı. 1100'den 1532'ye kadar Andlar genelinde gelişti. Bölge İspanyol İmparatorluğu'nun bir parçası haline geldikçe, quipular büyük ölçüde Avrupa yazı ve sayı sistemleriyle değiştirildi. Çoğu quipu putperestlik sembolü olarak görülüp yok edildi. Ancak bazı İspanyollar, quipuların sömürge yönetiminin ihtiyaçlarına uyarlanmasını teşvik etti. Bazı rahipler ise quipuların dini amaçlarla kullanılmasını savundu. Modern birkaç köyde quipular, yerel topluluklar için hala önemli eşyalar olarak kalmıştır. Kaç adet sağlam quipunun hâlâ var olduğu ve nerede bulunduğu belirsizdir, çünkü birçoğu mezarlıklarda saklanmıştır.

Güney Amerika quipularından bağımsız olarak, düğümlü iplerin bilgi kaydetmek için kullanıldığı başka kültürler de vardır. Bu uygulamalar arasında Çin düğüm sanatı, Tibetliler, Japonlar ve Polinezyalılar tarafından yapılan uygulamalar yer almaktadır.

Quipu, İspanyolca yazımıdır ve İngilizcede en yaygın kullanılan yazım şeklidir. Khipu (Quechua Cusco lehçesinde "düğüm" anlamına gelir), Quechua dillerinin çoğunda kipu olarak adlandırılır.

"Quipu" İspanyolca yazımdır ve İngilizcede en yaygın bu şekilde kullanılır. Khipu (telaffuz [ˈkʰɪpʊ], çoğul: khipukuna) Cusco Quechua'da "düğüm" anlamına gelen kelimedir. Çoğu Quechua çeşidinde bu terim kipu'dur.

## Etimoloji
"*Quipu*", "düğüm" veya "düğüm atmak" anlamına gelen bir Quechua kelimesidir. "*Qipu*" ve "*khipu*" terimleri, aynı kelimenin yazım varyasyonlarıdır. "*Quipu*" geleneksel İspanyolca yazım biçimidir, "*khipu*" ise yakın geçmişteki Quechuan ve Aymaran yazım değişimini yansıtır.

## İşlev
Quipular, renk, sayı ve sıraya göre en önemli kategoriden en az önemli kategoriye doğru sınıflandırılmış çeşitli kategorilerdeki bilgileri barındırır ve bu bilgiler, *quipucamayoc* olarak adlandırılan yetkililer tarafından çözümlenirdi.

Araştırmacılar tarafından bugüne kadar incelenen quipulardaki bilgilerin çoğu, ondalık bir sistemdeki sayılardan oluşmaktadır. Örneğin, "yerli liderlerin, hangi bölgenin diğerine göre daha fazla kayıp verdiğini tespit ederek bu kayıpları dengeledikleri" şeklinde İspanyol istilasından sonra kaydedilmiş veriler bulunmaktadır. Peru'nun İspanyollar tarafından fethedilmesinin ilk yıllarında, İspanyol yetkililer sık sık yerel vergi ödemeleri veya mal üretimi üzerindeki anlaşmazlıkları çözmek için quipulara başvuruyorlardı. *Quipucamayoclar* (Quechua: khipu kamayuq, "quipu uzmanı", çoğul: khipu kamayuqkuna), mahkemeye çağrılabilir ve kayıtları, geçmiş ödemelerin geçerli bir belgesi olarak kabul edilirdi.

2011 yılında Gary Urton, sömürge dönemine ait altı quipu ile İspanyol sömürge dönemi nüfus sayımı belgesi arasında bir bağlantı tespit etti. Öğrencisi Manny Medrano, bu bağlantıyı genişleterek, bir quipun ana gövdesine bağlanan iplerin, sosyal gruplara (ör. moiety) aitliği kodlayabileceğini önerdi. Son araştırmalar, bu çözümlemeyi daha da ilerleterek, bu altı quipuda kodlanmış daha ayrıntılı And toplumsal yapılarını ortaya çıkardı.

Bazı düğümlerin ve renk, lif türü, ip bağlantıları gibi diğer özelliklerin, henüz çözülememiş sayısal olmayan bilgileri temsil ettiği düşünülmektedir. Genel olarak bu sistemin, alfabedeki harflere benzer fonetik semboller içermediği düşünülmektedir. Ancak, Gary Urton, quipuların fonolojik veya logografik verileri kaydedebilen ikili bir sistem kullandığını öne sürmüştür. Martti Pärssinen'e göre *quipucamayoclar*, quipularda yer alan temel bilgilerle ilişkili belirli sözlü metinleri öğrenir ve bunlar, Aztek piktogramlarına benzeyen, *quiru* kaplarına boyanmış resimsel temsillerle birlikte basit "bölümleri" anlatırdı.

Herhangi bir yerli And dilinin quipularla açık bir şekilde bağlantısının olmaması, quipuların glottografik bir yazı sistemi olmadığı ve fonetik bir referansa sahip olmadığını varsayan bir görüşe yol açmıştır. Wisconsin Üniversitesi'nden Frank Salomon, quipuların, müzik notasyonu veya sayılar gibi, belirli bir dilin konuşma sesleriyle doğrudan ilişkili olmayan ancak bilgi ileten sembolik bir sistem, yani semasyografik bir dil olduğunu savunmaktadır.

Son dönemde, Sabine Hyland, bir quipunun ilk fonetik çözümlemesini yaptığını iddia ederek, quipuların fonetik bilgi içermediği varsayımına meydan okumuştur. Ancak söz konusu quipu, sömürge dönemine aittir ve kodlamasının Avrupa yazı sistemlerinin etkisiyle oluşturulmuş olabileceği düşünülmektedir. Hyland, Lima'daki Collatinos Derneği başkanı Meche Moreyra Orozco'nun kendisine ulaşmasının ardından, San Juan de Collata'ya ait epistolary (mektup formatındaki) quipulara erişim sağlamıştır. Bu quipular, 18. yüzyıldaki bir İspanyol hükûmetine karşı isyan sırasında değiş tokuş edilmiştir. Bu quipularda renk, lif türü ve ip büküm yönü gibi özelliklerin bir kombinasyonu toplamda 95 farklı kombinasyon oluşturur ve bu, logografik-hecesel bir yazı sisteminin kapsamına girebilir. Quipular aracılığıyla bilgi alışverişi yapmak, İspanyol yetkililer tarafından ele geçirilmeleri durumunda mesajların anlaşılamamasını sağlamıştır ve Collata quipuları sayısal değildir. Hyland, yerel liderlerin yardımıyla, quipunun "hayvanların dili" olarak tanımlandığı bu sistemi kullanarak iki *ayllu* (aile soy birliği) adını çözümlemeyi başarmıştır. Çözümleme, ilgili quipu iplerinin hayvan liflerine ve renklerine yapılan fonetik referanslara dayanmaktadır.

### Sayısal sistem
Marcia Ascher ve Robert Ascher, yüzlerce quipuyu analiz ettikten sonra, quipulardaki bilgilerin çoğunlukla sayısal olduğunu ve bu sayıların okunabileceğini göstermiştir. Düğümlerin her bir kümesi bir rakamı temsil eder ve üç ana düğüm türü vardır: basit düğümler, bir veya daha fazla ek dönüş içeren uzun düğümler ve sekiz şekilli düğümler. Ascher'lerin sisteminde, bir ekstra dönüş içeren sekiz şekilli düğümler dördüncü bir tür olarak "EE" şeklinde adlandırılır. Sayılar, onluk tabanda düğüm kümeleri dizisi olarak temsil edilir.

Onluk kuvvetleri, ip boyunca konum ile gösterilir ve bu konumlar birbirini takip eden ipler arasında hizalanır. On ve daha yüksek basamaklardaki rakamlar, basit düğüm kümeleri ile temsil edilir (örneğin, "40" onluk konumda dört basit düğüm olarak gösterilir). Birlik basamağındaki rakamlar uzun düğümlerle temsil edilir (örneğin, "4", dört dönüşlü bir düğümle ifade edilir). Ancak, düğüm şekli nedeniyle, "1" bu şekilde gösterilemez ve birlik basamağında sekiz şekilli bir düğüm ile temsil edilir. Sıfır, uygun konumda bir düğüm bulunmamasıyla ifade edilir. Birlik basamağının kendine özgü şekilde gösterilmesi, bir sayının nerede sona erdiğini açıkça belirtir. Böylece, bir quipu üzerindeki bir ip birden fazla sayı içerebilir.

Örneğin:

* "731" sayısı 7s, 3s, E (7 basit düğüm, 3 basit düğüm, 1 sekiz şekilli düğüm) ile temsil edilir.
* "804" sayısı 8s, X, 4L (8 basit düğüm, boşluk, 4 dönüşlü uzun düğüm) ile ifade edilir.
* "107" ve ardından "51" sayısı 1s, X, 7L, 5s, E (1 basit düğüm, boşluk, 7 dönüşlü uzun düğüm, 5 basit düğüm, 1 sekiz şekilli düğüm) ile ifade edilir.

Bu okuma, quipuların düzenli olarak sistematik şekilde toplamlar içerdiği gerçeğiyle doğrulanabilir. Örneğin, bir ip, sonraki n ipin toplamını içerebilir ve bu ilişki quipunun genelinde tekrarlanır. Bazen, toplamların toplamı da yer alabilir. Bu tür bir ilişki, düğümlerin yanlış okunması durumunda oldukça olasılık dışıdır.

Bazı veriler sayı değil, Ascher'lerin "sayı etiketleri" olarak adlandırdığı türdendir. Yine rakamlardan oluşur, ancak ortaya çıkan sayı bireyleri, yerleri veya nesneleri tanımlamak için kullanılan bir kod gibi görünür. Örneğin, Khipu Veritabanı Projesi, bazı quipuların başlangıcındaki belirli bir üç rakamlı etiketin Puruchuco'ya atıfta bulunduğunu (posta kodu benzeri) çözmüştür.

Quipunun diğer yönleri de bilgi iletiyor olabilir: renk kodlaması, iplerin göreceli yerleşimi, boşluklar ve iplerin ve alt iplerin yapısı gibi.

### Edebi kullanımlar
Bazıları, quipuların çok daha fazla bilgi içerdiğini ve bir yazı sistemi olduğunu öne sürmektedir. Bu, özellikle İspanyol istilasından önce yazılmış Quechua kayıtlarının bulunmaması nedeniyle önemli bir keşif olacaktır. Yazılı bir dilin görünürdeki bu yokluğunun nedenleri arasında İspanyollar tarafından tüm yazılı kayıtların yok edilmesi veya İnka halklarının bu kayıtları başarılı bir şekilde gizlemesi yer alabilir. Durumu daha da karmaşık hale getiren bir diğer faktör, İnka'nın her bölge için ayrı quipu tuttuğu ve bir ana ipe, her kategoriye ait kişi sayısını kaydeden ipler eklediğidir. Bu durum, şifre çözme sürecine bir adım daha eklerken, İspanyolların sistemi ortadan kaldırma çabalarını da hesaba katmayı gerektirir.

2003 yılında William Burns Glynn, Felipe Guaman Poma de Ayala'nın 1615 tarihli eseri *İlk Yeni Kronik ve İyi Hükümet*’teki İnka kıyafetleri çizimlerinde yer alan geometrik işaretleri incelerken, quipulardaki düğümleri ip renkleriyle eşleştirerek bazı kelimeleri çözebileceğini düşündüğü bir model bulmuştur.

2005 yılında *Science* dergisinde yayımlanan *Khipu Accounting in Ancient Peru* başlıklı bir makalede antropolog Gary Urton ve matematikçi Carrie J. Brezine, quipunun başlangıcında yer alan üç sekiz şekilli düğümden oluşan bir dizinin benzersiz bir işaretçi olduğunu tespit etmişlerdir. Bu, Puruchuco şehri için bir yer ismi, quipu yapıcısının adı, konuyla ilgili bir başlık ya da bir zaman işareti olabilir.

Alberto Sáez-Rodríguez liderliğindeki bir çalışma, quipu örneği VA 42527 üzerinde istatistiksel testler yaparak, S ve Z düğümlerinin düzenlenme biçiminin, Pleiades yıldız kümesine ait bir yıldız haritasından alınan bir bilgi sistemini organize edebileceğini ortaya koymuştur.

Laura Minelli, Bologna Üniversitesi’nde bir prekolombiyen çalışmalar profesörü, *Historia et Rudimenta Linguae Piruanorum* başlıklı, quipuların edebi kullanımlarını açıkladığını düşündüğü bir 17. yüzyıl Cizvit elyazması keşfetmiştir. Elyazması, İspanyolca, Latince ve şifrelenmiş İtalyanca metinlerden oluşur ve bir yün quipu parçasını içerir. Ancak, Michigan Üniversitesi Latin Amerika Çalışmaları Merkezi direktörü Bruce Mannheim ve Colgate Üniversitesi’nden Gary Urton, bu belgelerin kökenini ve otantikliğini sorgulamaktadır.

## Tarih

### İnka İmparatorluğu (Tavantin Suyu)
Quipucamayocs (Quechua’da *khipu kamayuq*, "khipu otoritesi"), Tawantin Suyu'nun muhasebecileri olup quipu düğümlerini oluşturmuş ve çözmüşlerdir. Quipucamayocs, toplama, çıkarma, çarpma ve bölme gibi temel aritmetik işlemleri gerçekleştirebilmiştir. Ayrıca *mita* adı verilen bir tür verginin kaydını tutmuşlardır. İşgücü türlerini takip etmiş, ekonomik çıktıları kaydetmiş ve bebeklerden "80 yaşın üzerindeki yaşlı körlere" kadar herkesi kapsayan bir nüfus sayımı yapmışlardır. Sistem aynı zamanda takvimin takibi için de kullanılmıştır. Guaman Poma'ya göre, quipucamayocs quipuları gözleri kapalı şekilde "okuyabiliyordu".

Quipucamayocs, genellikle "elli ila altmış yaşları arasındaki erkeklerden" oluşan bir sınıfa mensuptur ve quipuları kullanan tek grup değildir. İnka tarihçileri, İspanyollara Tawantin Suyu tarihi hakkında bilgi verirken quipuları kullanmıştır (sadece önemli sayıları mı kaydettikleri yoksa hikâyenin tamamını mı içerdiği bilinmemektedir). Hükümdar sınıfının üyeleri, genellikle bürokraside yer alacak olan üst sınıflar için, eğitimlerinin üçüncü yılında *yachay wasi* (kelimenin tam anlamıyla "öğretim evi") adı verilen İnka üniversitesinde quipu okuma eğitimi almıştır.

**İspanyol İstilası**

1532 yılında, İspanyol İmparatorluğu'nun And Dağları bölgesini fethetmesiyle quipuların varlığı, İspanyol fatihlerin istilaya dair yazılı kayıtlarında yer aldı. Bu konuda bilinen en eski örnek, İspanyol askeri lider Francisco Pizarro'nun kardeşi Hernando Pizarro'ya aittir. Hernando, 1533 yılında yüksek bölgelerden orta kıyıya uzanan kraliyet yolu boyunca seyahat ederken, birkaç quipu koruyucusuyla karşılaştıklarını yazmıştır. Bu koruyucuların, quipunun "depo bölümündeki düğümleri çözüp başka bir bölüme yeniden düğümlediklerini" belirtmiştir.

1583 yılında Lima'daki Üçüncü Konsey'in Hristiyan yetkilileri, quipuların Hristiyan olmayan tanrılara yapılan sunuları kaydetmek için kullanıldığı gerekçesiyle idolleştirilmiş nesneler olarak kabul edilmiş ve dini dönüşüme engel teşkil ettiği için yakılmasını emretmiştir.

**Modern Toplumdaki Önemi**

Quipu sistemi, hem bir hesaplama yöntemi hem de sosyal organizasyon aracı olarak işlev görmüş, bölgesel yönetişim ve arazi kullanımını düzenlemiştir. Günümüzde, sistemin tam anlamıyla okunamamasına rağmen hala korunuyor olması, tarihsel "ahlaki otoritesine" işaret etmektedir. "Khipu", günümüzde bir miras sembolü olarak görülmektedir ve yalnızca "modern saygınlık sahipleri" tarafından dikkatlice ele alınmaktadır. Sistem, modern "kültürel bilgi"yi içeren bir yapıya sahiptir. Quipular, "artık okunamamalarına rağmen" sergilendiği törenler, toplumun bu sisteme verdiği onur ve önem için güçlü bir kanıttır. Günümüzde bile, köy memurları görevlerini devrederken veya başlarken quipuların varlığı zorunludur ve bu düğümlü iplerin yeni memurlara örtülmesi, geçmişin ahlaki ve siyasi otoritesini temsil etmektedir.

**Tupicocha, Peru**

1994 yılında, Amerikalı kültürel antropolog Frank Salomon, Peru'nun Tupicocha köyünde bir araştırma yürütmüştür. Bu köyde, prekolombiyen quipularla benzer bir yapıya sahip olan quipular, resmi yerel yönetim kayıtları ve işlevleri için hala kullanılmaktadır. Ancak köy sakinleri, kendi quipularını İnka eserleriyle ilişkilendirmemektedir.

**San Cristóbal de Rapaz, Peru**

Rapaz köyü (yerel halk "Rapacinos" olarak anılır), Oyón Eyaleti'nde yer almaktadır. Köyde, *Kaha Wayi* adı verilen eski bir törensel binada bir quipu muhafaza edilmektedir. Bu yapı, yerel mahsullerin korunup yeniden dağıtıldığı eski bir topluluk deposu olan *Pasa Qullqa* ile çevrili bir mimari kompleksin parçasıdır. Bazı Rapacinos, quipunun bu mahsullerin toplanması ve dağıtılması sürecinin kaydını tuttuğuna inanmaktadır.

2004 yılında, Londra Üniversitesi Arkeoloji Enstitüsü'nden arkeolog Renata Peeters ve Wisconsin Üniversitesi'nden kültürel antropolog Frank Salomon, Rapaz'daki quipuların ve binanın kötüleşen durumunu koruma altına almak için bir proje başlatmıştır.

**Arkeolojik araştırmalar**

1912 yılında antropolog Leslie Leland Locke, *The Ancient Quipu, A Peruvian Knot Record* başlıklı çalışmasını *American Anthropologist* dergisinin Yeni Seri 14 (1912) 325–332 sayısında yayımlamıştır. Bu çalışma, İnka (Inka) İmparatorluğu ve öncül toplumlarının quipuları (khipuları) ondalık sistemde matematiksel ve muhasebe kayıtları için nasıl kullandığını gösteren ilk eserdir.

Arkeolog Gary Urton, 2003 yılında yayımladığı *Signs of the Inka Khipu* adlı kitabında, "kendi çalışmalarımdan ve diğer akademisyenlerin yayımladığı eserlerden edindiğim bilgilere göre, dünya genelindeki kamu ve özel koleksiyonlarda yaklaşık 600 quipunun mevcut olduğunu tahmin ediyorum" ifadelerini kullanmıştır.

Harvard Üniversitesi profesörü Gary Urton ve meslektaşı Carrie Brezine tarafından yürütülen *Khipu Database Project* (Khipu Veritabanı Projesi) kapsamında dünya genelinde 751 quipunun bulunduğu bildirilmiştir. [Doğrulama gerekli] Bu quipuların bulunduğu yerler Avrupa'dan Kuzey ve Güney Amerika'ya kadar geniş bir coğrafyaya yayılmaktadır. Çoğu, doğdukları ülkeler dışında müzelerde korunurken, bazıları düğüm kayıtlarını yapanların torunlarının bakımında, kendi yerel bölgelerinde bulunmaktadır. Aşağıda, en büyük koleksiyonların listesi verilmiştir.

### Quipu Koleksiyonları

----Patrimonyal (miras) quipu koleksiyonları, bu veritabanında tam olarak kayıt altına alınmamıştır ve sayıları bilinmemektedir. Önemli bir miras koleksiyonu, Peru'nun Rapaz köyündeki Rapazinler tarafından muhafaza edilmekte olup, Wisconsin–Madison Üniversitesi profesörü Frank Salomon tarafından yakın zamanda araştırılmıştır.

**Koruma**

Quipular, alpaka, lama, guanako veya vikunya gibi hayvanların yününden veya tüyünden eğrilmiş ve bükülmüş ipliklerden yapılabildiği gibi, genellikle pamuk gibi selüloz bazlı malzemelerden de üretilmiştir. Quipuların düğümlü ipleri, çoğu zaman "çeşitli renklerle boyanmış, düğüm atan memurlar tarafından anlamı bilinen ayrıntılı bir düğüm sistemi" ile yapılmıştır. Doğal veya boyalı renklerin solması geri döndürülemez bir durumdur ve liflerde daha fazla hasarın göstergesi olabilir. Renkler, toz veya belirli boyalar ve mordanlar tarafından zarar gördüğünde koyulaşabilir.Quipular, kordonlara eklenmiş hayvan kabukları gibi süslemelerle bulunmuş olup, bu tekstil olmayan malzemeler ek koruma önlemleri gerektirebilir.

Quipular, gelecekteki bozulmalarını en aza indirmeyi amaçlayan yöntemlerle korunmaktadır. Müzeler, arşivler ve özel koleksiyonlar, tekstil koruma uygulamalarından alınan yönergeleri benimsemiştir.

Çevresel kontroller, depolama alanlarının sıcaklık, nem ve ışık maruziyetini izlemek ve kontrol etmek için kullanılmaktadır. Tüm tekstil ürünlerinde olduğu gibi, serin, temiz, kuru ve karanlık ortamlar en uygun koşullardır. Quipu düğüm kayıtlarını barındıran binaların ısıtma, havalandırma ve iklimlendirme (HVAC) sistemleri genellikle otomatik olarak düzenlenir. Bağıl nem %60'ın altında tutulmalı, yüksek sıcaklıklardan kaçınılmalıdır çünkü yüksek sıcaklıklar liflere zarar verip kırılgan hale getirebilir. Nemli koşullar ve yüksek nem, protein açısından zengin malzemelere zarar verebilir. Tekstiller, lif malzemesinin zayıflamasına ve solmasına neden olabilen ultraviyole (UV) ışığından zarar görür. Sergilendiklerinde quipuların çevresel koşullara maruz kalma süresi genellikle en aza indirilir ve yakından izlenir.

En iyi çabalara rağmen, hasar depolama sırasında veya önceki koruma girişimlerinden kaynaklanabilir. Depolama sırasında ürünlere kolay erişim, erken tespit olasılığını artırır.Quipuların, asit transferini önlemek için nötr pH'lı kağıtla kaplı yatay panolarda saklanması, bir koleksiyonun ömrünü uzatan bir koruma tekniğidir. Lifler, birbirlerine sürtünerek veya çubuklara takılı olanlarda dikey pozisyonda tutulduklarında kendi ağırlıklarıyla aşınabilir. Quipulara aşırı derecede dokunmak da daha fazla hasar riskini artırabilir.

Quipular ayrıca küf, böcekler ve larvaları açısından yakından izlenmektedir. Tüm tekstillerde olduğu gibi bunlar büyük sorunlar teşkil eder. Kağıttaki küf ve böceklerden kurtulmak için yaygın bir uygulama olmasına rağmen, lif tekstilleri üzerinde fumigasyon önerilmemektedir.

Kütüphanecilik alanındaki koruma uzmanları, çeşitli durumlarla başa çıkmak için gerekli becerilere sahiptir. Bazı quipular yüzlerce kordondan oluşmasına rağmen, her kordon ayrı ayrı değerlendirilip işlenmelidir. Quipu kordonları "fırçalar, küçük aletler ve hafif vakumlama ile mekanik olarak temizlenebilir". Quipuların küften arındırılması için mantar öldürücüler kullanılması önerilmediği gibi, temizlenmesi için çözücülerin kullanılması da önerilmez.

Koruma çabalarına rağmen, düzeltici bakıma hala ihtiyaç duyulabilir. Quipular orijinlerine yakın bir yerde korunacaksa, yerel devegillerden elde edilen doğal renkli yünler temin edilip kordonlardaki kopma ve yarıkların onarılmasında kullanılabilir. Peru'nun güneyinden konservatörler Rosa Choque Gonzales ve Rosalia Choque Gonzales, And Dağları'ndaki Rapaz köyünde Rapaz miras quipularını korumak için çalışmıştır. Bu quipular geçmişte onarıldığından, konservatör ekibi, quipuda bulunan önceki onarımlara benzer şekilde, onarılan alanın etrafına yeni yerel devegillerden ve yünlerden elde edilen lifler sarmıştır.

Harvard Üniversitesi'nden Antropoloji Profesörü Gary Urton, quipuların kırılgan olup olmadığı sorulduğunda, "Bazıları kırılgan ve dokunamazsınız – kırılırlar ya da toza dönüşürler. Çoğu oldukça iyi korunmuş durumda ve onlara zarar vermeden inceleyebilirsiniz. Elbette, bu kadar eski bir kumaşa dokunduğunuz her an bir miktar zarar veriyorsunuz, ancak bu iplikler genelde oldukça dayanıklıdır" yanıtını vermiştir.

Perulu arkeolog Ruth Shady, kıyı şehri Caral'da yaklaşık 5.000 yıllık olduğu düşünülen bir quipu ya da muhtemelen proto-quipu keşfetmiştir. "İnce çubuklara sarılmış kahverengi pamuk iplikler" oldukça iyi bir durumda bulunmuş ve yanında "farklı boyutlarda lif topları, 'ağlarla' sarılmış ve kusursuz kamış sepetler" gibi sunular bulunmuştur. Ayrıca, "kirli kahverengiye dönmüş, taranmamış ve tohum içeren pamuk yığınları" ile "bir pamuk iplik topu" da korunmuş halde bulunmuştur. Bu eserlerin iyi korunmuş olması, Caral'ın kurak iklimine atfedilmektedir.

**Kurgusal temsiller**

Quipular, tarihsel gerçekliklerinin ötesinde, popüler kültürde de çeşitli şekillerde temsil edilmiştir:

* **Dora and the Lost City of Gold (2019):** Bu filmde, ana karakter Dora, hikâyenin doruk noktasında hazineyi bulmaya bir ipucu sağlamak için "taş bir quipu"yu dokunarak "okur".
* **The Wine-Dark Sea (Patrick O'Brian):** Romanın 9. bölümünde quipular, bir mesaj iletmek için kullanılır.
* **See (Televizyon Dizisi):** Görme yeteneğinden yoksun karakterlerin yer aldığı bu dizide, düğümlü ipler mesaj göndermek için bir yöntem olarak kullanılır.
* **The Rise and Fall of D.O.D.O. (Neal Stephenson ve Nicole Galland):** Roman, cadıların zaman yolculuğu algoritmalarını çözmek için quipuları kullandığı bir hikâye sunar.
* **Death Stranding (Video Oyunu):** Amelie adlı karakter, quipu benzeri bir aksesuarı belirgin bir şekilde taşır. Ayrıca oyunda, quipudan ilham alınarak tasarlanmış "Q-Pid" adlı bir cihaz bulunur.
* **Teekyu (Anime):** 4. sezonun bir bölümünde Marimo, bir quipu kullanarak Tomarin'i sakinleştirir.
* **This Is How You Lose the Time War (Roman):** "Blue" karakteri, Pre-Columbian Peru'da bir örnek örgü kumaşın içine "düğüm kodu" olarak gizlenmiş bir mektup bırakır.
* **Ammonite (Nicola Griffith):** Jeep kadınları, uzun mesafelerde iletişim kurmak için dokunarak okunan düğümlü mesaj kordonları kullanır.
* **Earth: Final Conflict (Televizyon Dizisi):** Üçüncü sezonun beşinci bölümünde, bir quipu ve Nazca Çizgileri, hikâye akışında önemli unsurlar olarak yer alır.
* **Paddington in Peru (Film):** El Dorado'ya giden yolu tarif eden bir mesaj quipu ile kaydedilir.

Quipuların bu şekilde kültürel ve kurgusal temsil edilmesi, onların yalnızca tarihsel bir araç olarak değil, aynı zamanda sanatsal ve anlatısal bir ilham kaynağı olarak algılandığını göstermektedir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Çeşitli quipu örnekleri