Çubukoğulları Beyliği

**Çubukoğulları Beyliği**, Selçuklu emirleri Çubuk Bey (1085-1092) ve oğlu Mehmed Bey tarafından 1085-1112 arasında Fırat Nehri'nin batısında Palu, Genç arasını, Çemişgezek, Eğin, Arapgir ve civarını fethederek kurulan Türk beyliğidir. Beyliğin merkezi Harput'tu. Çubuk Bey'in Harput Ulu Camii'nin bahçesinde heykeli bulunmaktadır. Çubukoğulları Beyliği, 1112'de Artuklu Beyliği hakimiyeti altına girdi.

## Tarihi
Bizans İmparatoru Romanos Diogenes'in 1071 yılında Malazgirt Meydan Muharebesi'nde yenilmesinin ardından, Bizans'ın sınırlarını savunamaması nedeniyle Türk boyları toplu halde Anadolu'ya akın etmeye ve ele geçirilen topraklara yerleşmeye başladılar. Sultan Alparslan'ın komutanlarına ele geçirdikleri toprakların ikta olarak verilmesiyle ileride Anadolu'da kurulacak beyliklerin temeli atılmıştır.

### Çubuk Bey
Beyliği kurucusu Çubuk Bey, Artuk Bey'in maiyetinde olduğu ve onun yanında Bizans'a karşı yapılan seferde yer alarak 1073 yılında Nikomedia'ya kadar ulaşan kuvvetlere iştirak ettiği değerlendirilmektedir. Çubuk Bey ile ilgili ilk yazılı bilgiler 1083 yılından itibaren görülmektedir. Bu tarihte Musul emîri Şerefüddevle Müslim'e karşı Harran şehri dolaylarında yapılan muharebeyi kaybetmiştir. 
Ali İbnü'l-Esîr'in kayıtlarında, 1092/93 yılında Aden ve Yemen bölgesinin fethine Kirmanşah hakimi olarak katılmıştır. 31 Ağustos 1085'te Meyafarikin'in kuşatılıp alınmasından sonra Selçuklu Sultanı Melikşah'ın veziri Fahreddin, Çubuk'u şehrin emiri tayin ederken Harput ve civarını da ikta olarak kendisine vermiştir. Çubuk Bey'in en azından Kasım 1094'e kadar Harput'ta hüküm sürdüğü düşünülmektedir. Daha sonra Tutuş'un ordusu Rey Savaşı'na katıldı. Çubuk Bey, Tutuş'un ordusundaydı ve muhtemelen bu savaşta öldü.

### Mehmed
Çubuk Bey'in yerine oğlu Mehmed geçti. Mehmed ilk olarak 1104 olayları ile bağlantılı olarak anılır. Mehmed Bey, Selçuklu hükümdarı Berkyaruk ile kardeşi Muhammed Tapar arasındaki Hoy Muharebesi'ne katılmıştır. 1106 yılında Muhammed Tapar, Çekermiş'i Musul Atabegi görevinden alarak yerine Çavlı'yı atadı. Çekermiş görevini bırakmak istemedi ancak Musul surları yakınında yapılan savaşta Çavlı Çekermiş'i mağlup etti. Buna rağmen Musul halkı, onun zulmünden korkarak ona şehir kapılarını açmadılar ve Konya Sultanı I. Kılıç Arslan'dan yardım istediler. Çubuk Bey'in oğlu Emir Mehmed, I. Kılıç Arslan'ın Çavlı'ya karşı seferine katıldı. Ancak 1107 yazında Habur Nehri üzerinde yapılan savaşta Anadolu beyleri düşmanın gücünü değerlendirerek sultanı terk ettiler. I. Kılıç Arslan yenildi ve nehre düşerek boğuldu. Mehmed Bey, 1112 yılında öldü. Harput Bey'inin öldüğü haberini alan Artuk Bey'in torunu Balak Gazi, onun topraklarına el koymaya başladı. Öncelikle Palu ve çevresini (Mazgirt, Dersim ve Çemişkezek) ele geçirdi. Balak, Harput hariç beyliğin bütün topraklarını ele geçirerek yeni bir beylik kurdu ve başkenti Palu oldu. Mehmed Bey'in çocukları vardı, fakat Balak Gazi beylik topraklarını ele geçirdiğinde onların adları anılmaz. Bu da onların henüz çocuk olduklarını gösterir. Muhtemelen Mehmed'in oğullarından biri Harput beyi olmaya devam etti.

### Beyliğin sonu
I. Kılıç Arslan'ın dul eşi Ayşe Hatun, 1113 yılında oğlu Tuğrul Arslan'ı Malatya'daki kardeşine bırakarak evlenmek üzere Palu'ya gitti. Burada Balak Gazi'nin itibarı çok artmıştı ve Harput Emiri ondan korkmaya başlamıştı. 1114 yılında şehri Tuğrul Arslan'a verdi. Ancak Tuğrul Arslan'ın Harput'a gönderdiği birlikler, Ak Sunkur el-Hacib ve Muhammed Tapar'ın oğlu Mesud komutasındaki Büyük Selçuklu ordusunun yaklaşması nedeniyle kentte kalmayıp Malatya'ya döndüler. Haçlılara karşı yapılan bu sefer sırasında İlgazi Bey ile Aksungur arasında anlaşmazlıklar çıktı. Bu durum Selçuklu ordusunun yenilgisine ve Mesud'un İlgazi Bey tarafından esir alınmasına yol açtı.

Bazı tarihçiler Balak'ın bu savaşta amcasının yanında yer aldığını, hızla Harput'a geldiğini ve 1115 yılında şehri ele geçirdiğini yazmaktadır. Ancak o dönemin kaynaklarında böyle bir bilgi bulunmamaktadır. K. Caen, Harput emirinin Çubuk'un soyundan geldiğini ve 1115'te hala hüküm sürdüğünü yazmıştır. K. Kaen, başka bir eserinde, Balak'ın Harput'u ele geçirmeyi kolaylaştırmak için 1118'de Tuğrul Arslan'ın annesi Ayşe ile evlendiğini yazmıştır. Suriyeli Mihail, "Balak'ın 1119'da Hisn-ziad'ı ele geçirdiğini" yazmıştır. Anonim Süryani Vakayiname'sine göre, "Artuk'un oğlu Balak, Hanzit'i ve Harput kalesini" 1121'e kadar elinde tutmuştur. Harput'un ilhakı büyük ihtimalle 1119 veya 1120'de gerçekleşmiştir. Balak'ın Harput'u ele geçirmesiyle beylik varlığını yitirmiştir.

Kaynakların yetersizliği nedeniyle beyliğin tam olarak sınırlarını belirlemek mümkün değildir. Merkezi Harput, Palu ve Mazgirt'in tamamını kapsarken, muhtemelen Çemişkezek, Dersim, Eğin, Arapgir, Pötürge'de beylik sınırları içerisinde yer alıyordu.

Harput'un Hısnıkeyfa Artuklu topraklarına katılmasından sonra da Çubuk Bey'in torunları bölgede yaşamaya devam ederek Artuklulara hizmet etmişlerdir. Çubuk Bey soyundan gelenlerin bir kısmı Hasankeyf'te kalırken, bir kısmı da Mardin Artukluları'nın hizmetine girdi. İbnü'l-Ezrak, Meyafarikin Tarihi'ni yazdığı dönemde Çubuk Bey soyundan gelenlerin Fahreddin Kara Arslan (1144-1167) ve oğullarının hizmetinde olduklarını yazmaktadır.

Çubukoğulları'nın yapıları hakkında çok az bilgi bulunmaktadır. İbnü'l-Ezrak'ın rivayetine göre, vezir Âmid Nisanoğlu'nun, emir Erzen'in kız kardeşi Fahreddin Devletşah ile evlenmesi sırasında düğün alayı, Erzen'den Âmid'e giden yol üzerinde bulunan Çubuk Han'da konaklamıştır. Muhtemelen Çubuk Bey tarafından yaptırılmıştır. Bu kervansaray hakkında başka bir bilgi bulunmamaktadır.

## Kaynakça