Ana Ermenice

**Ana Ermenice**, **Ön** veya **Proto-Ermenice**) *[[Ermeni alfabesi|Ermenice]]*: *նախահայերեն*  Ermenicenin dilbilimciler tarafından yeniden inşa edilen ve tasdik olunmamış varsayımsal en erken anadil aşamasıdır. Sınıflandırmaya göre Ermenice, Hint-Avrupa dillerinin tek başına bağımsız bir dalıdır ve bundan ötürü de dilin daha önceki erken aşamalarını yeniden inşa etmek için karşılaştırmalı yöntem kullanılamaz. Bunun yerine; Proto-Hint-Avrupa dili (PHA) ve diğer dallarının yeniden inşası yoluyla iç ve dış yeniden yapılandırılmasının bir bileşimi, dilbilimcilerin Ermenicenin önceki tarihini bir araya getirebilmesine olanak sağlamıştır.

## Tavsif
Proto-Ermeni dili yaşayan tek bir dil olan Ermenicenin atası olması hasebiyle terimin net bir tanımı yoktur. Aşama safhaları ise genellikle Proto-Hint-Avrupa dili (PHA) ile Klasik Ermenice (գրաբար-grabar)'ın en eski tasdikleri arasında, Ermenicenin çeşitli erken atasal evrelerini içerecek bir şekilde yapılır ve dolayısıyla da katı anlamda bir proto-dil değildir ancak "Ön veya Proto-Ermenice" bu alanda yaygınlaşmış bir terimdir.
 
Ermenicenin hayatta kalmış en eski tanıklığı ve yazılı ifadesi, Mesrop Maştots'un 5. yüzyıldaki Kitâb-ı Mukaddes çevirisidir. Ermenicenin bir Hint-Avrupa dili olduğu açıktır. Ancak dilin daha önceki tarihsel gelişim seyri belirsiz ve şeffaf olmamakla birlikte kapalıdır ve çokça fazla tahminlere dayalıdır.

Proto-Ermeni dilinin doğduğu zaman aralığı konusunda genel bir fikir birliği yoktur. En yaygın savlar doğumunu, Geç-Proto Hint-Avrupa dili sonrası oluşan varsayımsal Heleno-Ermeni veyahut daha geniş kapsamlı Greko-Ermeni-Aryan gibi Paleo-Balkan ve Hint-İran dillerinin ortak ataları ile olan tek bir lehçe sürekliliğine dayandırır ve MÖ 3. binyılın sonlarına doğru da bu klad veya monofiletik dilsel yapılardan ayrıldığı varsayılır. Bunun ile birlikte Ermenice satem bir dildir.

Her hâlükârda Ermenice pek çok alıntı kelime katmanlarına sahiptir. Başta Luvice ve Hititçe gibi Anadolu dilleri, (Mitanni) Hurri-Urartu dilleri ile Akadca ve Aramice gibi Sâmî diller olmak üzere Farsça ve Partça gibi İranî diller ile olan uzunca zamanlar sürmüş tarihsel dil temaslarının da izlerini taşımaktadır. Buna mukabil, Ermenicede daha az ölçüde Yunanca ve Arapçadan etkilenmeler mevcuttur.

## Proto-Ermenicenin sesbilimsel gelişimi
Proto Ermenicenin ses değişmeleri çeşitli, alışılmadık ve olağan dışı olup (Ana Hint-Avrupa **dw-* 'nin Grabar  'i vermesi gibi) ve çoğu durumda da belirsizdir. Bu durum, Ermenicenin kendi başına bağımsız bir Hint-Avrupa dalı olarak tanımlanmasını engelledi ve dilbilimci Johann Heinrich Hübschmann tarafından 1874 yılında bağımsız tabiatı kurulana kadar da çok farklı bir İranî dil olduğu varsayıldı.
 
Ermenicedeki ötümlüleşme zıtlıklarının gelişimi, Ana Almanca dilinde de görülene oldukça benzer olması bakımından dikkate değerdir. Bu durum, Glottalik Teori'nin oluşumunda da önemli bir olgudur. Ermenicedeki Ünsüz kayması ise genellikle Cermen dillerindeki ünlü Grimm Yasası ile karşılaştırılır; zirâ her iki vakada da Ana Hint-Avrupa dilindeki ötümsüz kapantılı ünsüzler ötümsüz soluklu ünsüzler hâline gelir (Ana-Hint-Avrupa **p* ünsüzü ile ilgili bazı karmaşıklıklar ile birlikte), ötümlü kapantılı ünsüzler ötümsüzleşir ve ötümlü soluklu ünsüzler ise ötümlü kapantılı ünsüzlere dönüşür. 

Bu arada Ermenice, Yunanca ve Frigce ile birlikte ünsüzlerden önce sözcük başındaki ilk gırtlaksıl seslerin ünlüleşmesini paylaşır; Proto-Hint-Avrupa kökünden **h₂nḗr*  ("adam - kuvvet") Latince *Nero* ve *neriōsus* ("katı"), Arnavutça *njeri*, Farsça *nar*, Sanskritçe *nára* ve Galce *nerth* ile kıyaslanabilecek olan Grekçe , Proto-Ermenice **aynr* 'dan Ermenice *ayr* ve Frigce *anar* ("adam") şeklinde ortaya çıkar.

Belirli bağlamlarda, soluklu kapanmalı ünsüzler Ermenicede *w,* *h* veya daha da sıfıra indirgenir ve kaybolur: Proto-Hint-Avrupa (akuzatif) **pódm̥* "ayak" > Ermenice *ոտն (otn)* /Grekçe (akuzatif) *póda* vb. Proto-Hint-Avrupa **tréyes* "üç anlamına gelir" > Grabar **' / Eski Yunanca **' ile karşılaştırıldığında.

## Tarih
Proto-Ermeni dilinin kökeni, Hint-Avrupa dilbilimi sahasında bilimsel tartışmalara tâbi olmak ile beraber Ermenistan hipotezi kapsamında MÖ 3. binyılda Proto-Hint-Avrupa dilinin (*[[In situ]]*) yerinden yerel bir gelişimi olarak meydana geldiği de ileri sürülmektedir ve daha güncel olan Kurgan hipotezine göre ise Ermeni Yaylaları'na Kafkasya veya Balkanlar üzerinden ulaştığıdır. Yaylalara Proto-Ermenice konuşan bir nüfusun gelişinin ise MÖ 2. binyılın sonlarına doğru Bronz Çağı Çöküşü sırasında (MÖ 1200 yılı civarında) gerçekleştiği de varsayılmaktadır. 

Bölgede Ermenicenin ortaya çıkışı ile ilgili diğer teorilerden birisi de Urartu'nun (MÖ 860) kurulmasından çok önce Yukarı Fırat'ın batı kesimlerinde yerleşikleşmiş olan Frigler (Muşkiler veyahut daha da geriye dönük olarak Ermeni-Frigler) ile ilgili Paleo-Balkan konuşuru yerleşimcilerin Med İmparatorluğu ve hemen akabindeki Ahameniş İmparatorluğu'nun yönetimi altında yönetici elitler hâline gelmeleridir. Ermenicedeki Urartuca alıntı kelimeler ve Urartucadaki Ermenice kelimelerin varlığı, bu iki dil arasında erken bir teması ve epeyi zamanlar sürmüş iki dillilik döneminin de yaşandığını göstermektedir.

Hint-Avrupa Kültürü Ansiklopedisi'ne göre; (EIEC) Dyakonov'a göre Ermeniler; Hurriler (ve Urartular), Luviler [Luvian] ve Hint-Avrupa dillerini Anadolu'nun doğusuna doğru taşıyan Proto-Ermeni Muşkilerin bir karışımıdır. Tarihî topraklarına gelişinin sonrasında Proto-Ermenicenin en nihayetinde yerini almış olduğu dillerden de yoğun şekilde etkilendiği görülmektedir. Ermenicenin sesbilimi, Urartu dilinden büyük ölçüde etkilenmiş olmakla birlikte uzun zamanlar sürmüş bir çift dillilik dönemini de önerebilir.
Ermeni genetiğindeki son bulgular, MÖ 3. binyıldan başlayarak Bronz Çağı Çöküşü'ne kadar meydana gelmiş olan Avrasyalı nüfusların çok yoğun bir şekilde karıştırıldığını ortaya koymaktadır. Büyük kent yerleşimlerinin yıkıldığı veya terk edildiği ve çoğu ticaret yolunun da bozulduğu bir dönem olan MÖ 1200 yıllarından sonra karışımın genetik sinyalleri önemsiz seviyelere inmiş ve Ermenilerin çevrelerinden soyutlanmış olmalarından kaynaklandığı anlaşılan mevcut Ermeni DNA'sı ise sabit bir şekilde kalmıştır ve günümüze kadar devam edegelmiş olan kültürel, dilsel ve dîni farklılıklar tarafından da sürdürülmüştür.

Muşki dili hakkında hiçbir şey bilinmediğinden Muşkiler ve Ermeniler arasındaki bağlantılar belirsizdir. Bazı çağdaş bilim insanları, Muşkilerin Traklar veya Frigler olmaları durumuna istinaden Proto-Ermeniler ile olan doğrudan bir dilsel ilişkisini de reddetmişlerdir. Bunlara ilave olarak MÖ 1200'den sonra Ermeni etnogenezine önemli bir karışım desteklenmez ve Muşki'yi Bronz Çağı Çöküşü sırasında veya sonrasında bir Balkan veya Batı Anadolu vatanından göç etmişler ise eğer Proto-Ermeniler için en olası aday hâline de getirmez. Fakat bir kısım araştırmacılar en azından (Doğu Muşki) vatanını Ermeni Yaylası'na veyahut Güney Kafkasya bölgesine yerleştirdikleri gibi Muşkilerin ya da en azından bir kesiminin Ermenice veya çok daha yakından ilişkili bir dilin konuşurları olmaları olasılığını da mümkün görmektedir.

Bu doğrultuda yapılan son genetik çalışmalar, çağdaş Ermenilerin Balkan coğrafyasının hem eski hem de günümüz nüfuslarından genetik olarak çok farklı olduğunu ortaya koymakta ve Ermenilerin Balkan kökenli olduklarını kategorik bir biçimde reddetmektedir ve tam aksine  çağlardan bu yana Ermeni Yaylası'nın çağdaş ve eski sakinlerinin arasındaki genetik yakınlığı da doğrulamaktadır. Dilbilimsel araştırmalar Ermenicenin Aryan dillerine, Yunan ve Frig diline olduğu kadar yakın olduğunu da göstermektedir.

Alternatif bir sav, Proto-Ermeni dili konuşmacılarının Hayasa, Dayaeni veya Etiuni gibi Ermeni Yaylası'nın kuzeyindeki dağlık kesimlerine özgü döneminin kabileleri olduğunu da öne sürmektedir. Bu kabile ve topluluklar yalnızca komşu halkların (Hitit, Urartu ve Asur) bıraktıkları ifade ve tanıklıklarıyla bilinmelerine rağmen de adları için Ermeni dilinde kökenbilim önerilmiştir. Urartu dili, kraliyet elitleri tarafından kullanılmakta iken yönettikleri nüfus muhtemelen çok dilliydi ve bu halklardan bazıları Ermenice konuşuyordu. Bu kabile veya topluluklar, aslen Kafkasya bölgesinden ya da Ermeni Yaylası'nın herhangi bir noktasından gelmişler ise eğer (Frig-Muşki) teorisi ile de uzlaştırılabilir.

## Urartu'da Proto-Ermeni dili

Urartu'nun çöküşünden önce Urartu içerisinde Proto-Ermenice konuşan bir nüfusun varlığı spekülasyonlara konu olmak ile birlikte Ermeni dilindeki Urartuca kelimelerin varlığı ve Urartucaya Ermenice alıntılar, bu iki dil arasında Urartu'nun kuruluşundan çok önce gerçekleşen erken bir teması ve uzun iki dillilik dönemlerini düşündürür. Dilbilimciler, Urartu metinlerinde geçen bir dizi muhtemel Ermeni tanrıları, kişisel adlar ve toponimler bulmuşlardır ve bu en azından veya kısmen Urartu'nun kuzey kesimlerinde Ermenice konuşan bir nüfusun varlığını daha da desteklemektedir. İgor Dyakonov, Giorgi Melikişvili, Mihail Nikolski, Friedrich Wilhelm König ve İvan Meşaninov gibi Asur ve Urartu araştırmalarının uzmanları (Ermenistan resmi tarihçiliği de dâhil) Urartucanın yalnızca resmi yazı dili olarak kullanıldığını ve halk kitleleri tarafından konuşulmadığını belirtirler. Bu sorun, Ermenicenin bölgedeki yayılımı ile de yakından ilişkilidir.
 
Urartu Krallığı'nın hanedan ve siyasi elitleri tarafından kullanılan çivi yazı dili, Batı Asya menşeli ve içinde bilinen sadece iki dili barındıran Hurri-Urartu dil ailesine mensup Urartuca dilidir. İlk kez MÖ 9. yüzyılda kanıtlanan Urartuca, MÖ 585 yılında Urartu devletinin yıkılmasından sonra yazılmaktan vazgeçildi ve muhtemelen Urartu'nun düşüşü nedeni ile de nesli tükenmişti. Ailenin bilinen diğer üyesi Hurricenin ise MÖ 1. binyılın başlarında dil ölümü gerçekleşmiştir.

Onomastik'de Urartu dilinde görülen Ermenice sözcüklerin birçok kanıtı vardır ve Urartu çivi kitabe metinlerinde bulunan aşağıdaki kelimeler için (Hint-Avrupa) Ermeni etimolojisi önerilir.

*Urartu: *Arṣibi* /*arcivə*/ (Kral Menua'nın atının adı) - Erm. *arcui* 2arg’-*  " parlak, beyaz")

Dilbilim araştırmaları, Urartu yönetici seçkinlerinin olası bir Hint-Avrupa kökenlerini kaydeder. Kral isimlerinin Ermeni ve Balkan paralelleri vardır.

*Ad. *Aramu* /türevi: *Arame, Aram, Arama*) Ermenistan'ın ikinci adı olan efsanevi Patrik Aram'ın adına karşılık gelir ve "siyah" [[Gök gürültüsü]] tanrısının Hint-Avrupa adını sergiler. **rφmo-* (<**H2rHmo-* <**Aramo/ā*); [[Bkz.]] [[Hint mitolojisi]] *rāma*, (राम) [[Rama (avatar)|Rama]].
*Ad. *Sarduri*, muhtemelen Ermeniceden' gelen Urartu tanrıçası *Sardi* 'nin adıyla ilişkilidir. Erm: *Զարդ* (Zard). Bu [[Antroponim]], tanrıça + [[Ön Hint-Avrupa dili|PHA:]] **dōro-* (*Sardodōro- >Sardōrə*) belirtilen birleşik adından oluşur. Bkz. - [[Yunanca]] *Apollodorus*, *Artemidoros*; [[Ermenice]] *Astvatsatur**'
*Ad. [[I. Argişti|''Argišti'']], Ermenice արեգ (''areg'') – “güneş tanrısı”, “güneş”, ile karşılaştırılır. Frig dilinde ΑΡΕJΑΣΤΙΝ (''Areyastin'') - “anne”  büyük anne'nin' ([[Ana tanrıça]]) lakabı” ve Antik Yunanca αργεστής (''argestes'') - “parlayan”, “ışıltılı”, “beyaz”, “aydınlık”. ''Ti'' (''Di''), Proto-Ermeni dilinde "tanrı" anlamına geliyordu (Klasik Ermenice ''Dik** ile karşılaştırılabilir). Ayrıca bkz. (अर्जुन) Arjuna

## Konuyla ilgili yayınlar

## Dipnotlar

### Kaynakça

## Diğer kaynaklar

* Adjarian, Hrachia. *Etymological root dictionary of the Armenian language*, vol. I–IV. Yerevan State University, Yerevan, 1971 – 1979.
* 
* 
* 
* 
* 
*
* 
* 
* 
*K. H. Schmidt, The Indo-European Basis of Proto-Armenian: Principles of Reconstruction, Annual of Armenian linguistics, Cleveland State University, 11, 33-47, 1990.
*Werner Winter, Problems of Armenian Phonology I, Language 30, No. 2 (Apr., 1954), pp.&nbsp;197–201
*Werner Winter, Problems of Armenian Phonology II, Language 31, No. 1 (Jan., 1955), pp.&nbsp;4–8
*Werner Winter Problems of Armenian Phonology III, Language 38, No. 3, Part 1 (Jul., 1962), pp.&nbsp;254–262

## Dış bağlantılar