Türkmenistan'ın jeolojisi

**Türkmenistan'ın jeolojisi** iki farklı jeolojik bölge içerir: Karakum veya Güney Turan Platformu ve Alpin Orojenezi.

## Jeolojik Tarih, Stratigrafi ve Tektonik

Temel kayası, Türkmenistan ovasında sadece üç yerde yüzeyde açığa çıkar. Tuarkyr yükseltisinin merkezinde spilit mercekli şeyl, jasper benzeri kayalar ve silisleşmiş kireçtaşı yüzeye çıkar. Gabro, serpantinleşmiş piroksenit ve diyabaz ve çok sayıda radyolarya fosili ile birlikte, dört kilometrelik kumtaşı, kil, tüf ve çakıltaşı ile örtülen Paleozoik'ten bir ofiyolit melanjı oluştururlar.

Krasnovodsk Yarımadası'nda, 450 ila 350 milyon yıl öncesine tarihlenen granit, gabro ve asit volkanik kayaçları da dahil olmak üzere Geç Paleozoik magmatik kayaçlar açığa çıkar. Üçüncü maruz kalma, 285 ila 280 milyon yıllık kataklastik granitin Devoniyen kil ve karbonat çökellerine girdiği Amudarriya Nehri'nin sol kıyısındadır.

Prekambriyen şist, amfibolit ve gnays, Orta Paleozoyik granit, gabbroid, metamorfik volkano-tortul kayaçlar ve Geç Paleozoik intruzifler Güney Turan Platformu'ndaki sondajlarla bilinmektedir. Jeologlar, platformun temelini Prekambriyen masifi ve Hersiniyen orojenezi ile ilgili kıvrım bölgeleri ile tanımlarlar. 

## Mezozoik (251-66 milyon yıl öncesi)

Güney Turan Platformu üzerinde Jura, Kretase ve Senozoyik'te oluşan tortul kayaçlar bulunur. Murgab depresyonu ve Cis-Kopetdağ'da, ortalama kalınlık bir ila iki kilometre olmasına rağmen, sekiz ila 10 kilometre kalınlığa ulaşırlar. Türkmenistan, genellikle sığ derinliklerle ayrılmış, tektonik olarak karmaşık yaylalara sahiptir.

Güney Turan Platformu üzerindeki Reetik ve Liyas yaşlı Alpin örtü kayaları kıvrımlı temel kayaçları üzerinde uyumsuzlukla yer alır. Bunlar çoğunlukla kıyıya yakın bir ortamda çökelmiş kum ve kil katmanlarıdır ve genellikle kömür katmanlarıdır. Geç Jura çökelleri, 60 metrelik kil ve marn birimi, 800 metrelik karbonlu birim ve üstte 1.2 kilometrelik tuz içeren bir istif içerir. Jura çökelleri, Güney Türkmenistan çökme sisteminde üç kilometre kalınlığa ulaşır.

## Senozoik (66 milyon yıl öncesi-günümüz)

Paleosen ve Eosen'de, Kuzey Mesotetis Okyanusu kapanarak Shachrud-Nishapoor bindirmeli kıvrımlı yayı ve Doğu İran enine kıvrımlı sistemini oluşturdu. Bu, Türkmenistan, İran ve Afganistan'ın daha büyük Avrasya Plakasına dahil olmasına yol açtı. Gondwana kuzeye doğru hareket edip Paleojen'de Avrasya ile etkileşime girdiğinde, kuzey Irak ve İran'daki mevcut Zagros Dağları'nın güneyinde yitim başladı. Kuzey Mesotetis Okyanusu havzası batarken, Eosen'de İran'da kalk-alkali volkanizma başlattı. Türkmenistan'da Turan Levhası üzerindeki Badkhys volkanik kayaları ve Büyük Balkhan bentonitleri bu yitim ve volkanizmanın iç boyutunun kalıntılarıdır.

Çarpışmalar, Avrasya'da Alp-Asya hareketli kuşağı olarak geniş bir alanı yükseltti. Bölgesel olarak, bu yükselme Türkmen-Horasan ve Afgan-Tien Shan kıvrımlı bölgeleriyle sonuçlandı. Güney Türkmen kenet kuşağı, güneybatıda Türkmen-Horasan kıvrım sistemi boyunca anahtar çıkıkları olan lineer bir alan oluşturmaktadır. Miyosen boyunca melas çökelleriyle dolu derin oluklar iki kilometreden sekiz kilometreye kadar kalınlıktadır (Batı Türkmen Havzası örneğinde). Pliyosen ve Kuvaterner boyunca Hazar Denizi'nin seviyesi büyük ölçüde değişmiştir. Hatta Hazar havzalarının seviyesi 500 metreye kadar düşmüştür. Bu, aşağı kesim gerçekleştikçe derin paleo-vadilerin oluşumunu sağlamıştır.

Türkmenistan, özellikle Kopetdag-Balhan derin fay zonu çevresinde sismik olarak oldukça aktiftir. 

## Doğal kaynak jeolojisi
Petrol ve gaz, 20. yüzyılın sonundan önce keşfedilen 50'den fazla yatakla Türkmenistan'daki baskın doğal kaynaklardır. Transcaspian Depresyonu olarak da bilinen Batı Türkmen Depresyonu, öncelikle Pliyosen kayalarından oluşan ana petrol üreten bölgedir. Yoğun petrol çıkarımı 1940'larda başladı ve 1973'te 16 milyon tona ulaştı. Türkmenistan, Rusya, ABD ve Kanada'dan sonra dünyanın dördüncü büyük doğal gaz üreticisidir. Gaz rezervlerinin çoğu, Doğu Türkmenistan Turan Platformu'ndaki Jura, Kretase ve Paleosen kayalarındaki yapısal tuzaklarda, Türkmen Anteclise ve Amudarija Syneclise'nin yükselmelerinde 1,5 ila beş kilometre derinlikte tutulmaktadır. Murgab Depresyonu, 1.8 trilyon metreküplük devasa Dauletabad-Dönmez gaz sahası ve 300 milyar metreküp Naip sahası ile gaz için en verimli tek alandır.

Gaz yataklarına ek olarak, Türkmenistan dünyanın en büyük brom ve iyot rezervlerine ve ayrıca büyük mirabilit ve sodyum sülfat rezervlerine sahip Karaboğazgöl Körfezi'ne sahiptir. Guardak-Kugitang'ın doğu bölgesi bol miktarda potasyum tuzu, halit ve kükürt içerirken, Eosen çökellerinde Büyük Balkhan'daki Oglanly yatağı önemli bir bentonit kaynağıdır. Keramsit ve diğer malzemeler inşaat için çıkarılır. 

## Kaynakça