Meksiko

**Meksiko** (, , Meksika'nın başkenti ve en büyük şehridir ve aynı zamanda Kuzey Amerika'nın en kalabalık şehridir. Dünyanın en önemli kültürel ve finansal merkezlerinden biridir ve Küreselleşme ve Dünya Şehirleri Araştırma Ağı (GaWC) 2024 sıralamasına göre Alfa dünya şehri olarak sınıflandırılmıştır. Meksika Şehri, Meksika'nın yüksek merkezi platosundaki Meksika Vadisi'nde, 2.240 metre (7.350 fit) rakımda yer almaktadır. Şehrin 16 ilçesi veya *demarcaciones territoriales*'i vardır ve bunlar da mahallelere veya *colonias*'lara ayrılmıştır.

Şehrin 2020 nüfusu 9.209.944'tür ve 1.495 kilometrekarelik (577 mil kare) bir yüzölçümüne sahiptir; bu da onu dünyanın en büyük ikinci İspanyolca konuşan şehri yapmaktadır. Federal ve eyalet hükûmetleri tarafından kabul edilen en son tanıma göre, Büyük Meksika Şehri'nin nüfusu 21.804.515'tir; bu da onu dünyanın altıncı büyük metropol alanı ve Batı yarımküre'deki ikinci büyük kentsel yığılma (Brezilya'daki São Paulo'nun ardından) yapmaktadır. Büyük Meksika Şehri'nin 2011 yılında 411 milyar dolarlık GSYİH'si vardır; bu da onu dünyanın en üretken kentsel alanlarından biri yapmaktadır. Şehir, Meksika'nın GSYİH'sının %15,8'ini oluşturmaktan sorumluydu ve metropol alanı ülkenin GSYİH'sının yaklaşık %22'sini oluşturuyordu. Eğer 2013 yılında bağımsız bir ülke olsaydı, Meksika Şehri Latin Amerika'nın beşinci büyük ekonomisi olurdu. 

Meksika Şehri, Amerika kıtasındaki en eski başkenttir ve yerli halklar tarafından kurulan iki başkentten biridir. Şehir, aslen 1325 civarında Mexica halkı tarafından Texcoco Gölü'ndeki bir ada grubu üzerine Tenoçtitlan adıyla inşa edilmiştir. 1521 Tenoçtitlan kuşatmasında neredeyse tamamen yıkılmış ve daha sonra İspanyol şehir standartlarına uygun olarak yeniden tasarlanıp inşa edilmiştir. 1524'te, México Tenochtitlán olarak bilinen Meksika Şehri belediyesi kurulmuş ve 1585'ten itibaren resmi olarak *Ciudad de México* (Meksika Şehri) olarak anılmaya başlanmıştır. Meksika Şehri, İspanyol İmparatorluğu'nda siyasi, idari ve finansal bir merkez olarak önemli bir rol oynamıştır. İspanya'dan bağımsızlığın ardından, şehrin çevresindeki ve şehri de içeren bölge, 1824 yılında yeni ve tek Meksika federal bölgesi (İspanyolca: *Distrito Federal* veya *DF*) olarak kuruldu. 

Yıllarca daha fazla siyasi özerklik talep ettikten sonra, 1997 yılında sakinlere nihayet hem hükûmet başkanını hem de tek meclisli Yasama Meclisi temsilcilerini seçimle seçme hakkı verildi. O zamandan beri, sol partiler (önce Demokratik Devrim Partisi ve daha sonra Ulusal Yeniden Doğuş Hareketi) her ikisini de kontrol etti. Şehir, isteğe bağlı kürtaj, sınırlı bir ötenazi biçimi, kusursuz boşanma, eşcinsel evlilik ve yasal cinsiyet değiştirme gibi çeşitli ilerici politikalara sahiptir. 29 Ocak 2016'da Federal Bölge (DF) olmaktan çıktı ve artık resmi olarak *Ciudad de México* (CDMX) olarak biliniyor. Bu 2016 reformları şehre daha fazla özerklik kazandırdı ve yönetim ve siyasi güç yapılarında değişiklikler yaptı. Ancak Meksika Anayasası'ndaki bir madde, ülkenin başkenti olarak kaldığı sürece Meksika federasyonu içinde bir eyalet haline gelmesini engelliyor.
## Tarihi

### Tarih öncesi
Gustavo A. Madero'daki San Bartolo Atepehuacan'da bulunan ve karbon-14 yöntemiyle 10.755±75 yıllık olduğu belirlenen "Peñon kadını", Meksiko'da varlığı tespit edilen en eski insan kalıntısıdır. Bulunan kemiklerin mitokondriyal DNA'sı üzerinde yapılan çalışmalar, kendisinin Asya, Batı Avrupalılara benzer bir görünüşe sahip Kafkas ırkından ya da Avustralya Aborjini olduğunu gösterir.

### Kolomb öncesi dönem

Toltek İmparatorluğu'nun yıkılması sonrasında Azteklerin yanı sıra çeşitli Nahuatl konuşan topluluklar, Meksika Vadisi'ne göç etti. Buraya göç edenler arasındaki Meşikalılar 1325 yılında, vadide yer alan Texcoco Gölü üzerindeki bir adada Tenoçtitlan adlı şehri kurdular. Azteklerin, ana tanrıları Huitzilopochtli'nin kendilerini adaya yönlendirmesi sonrasında bu şehri kurduklarına dair bir anlatısı vardır. Hikâyeye göre tanrı, bir nopal kaktüsüne türemiş ve gagasında yılan tutan bir kartalla yeni evlerini işaret etmiştir.

1325 ile 1521 yılları arasında genişleyen ve güçlenen Tenoçtitlan, Texcoco Gölü ile Meksika Vadisi çevresinde kurulan *[[altepetl]]*lerin en baskını hâline geldi. İspanyolların bölgeye ulaştığı dönemde Aztek İmparatorluğu'nun sınırları doğuda Meksika Körfezi'ne, batıda ise Büyük Okyanus'a kadar uzanmaktaydı.

### İspanyol hakimiyeti
Veracruz'da karaya çıkmasının ardından Hernán Cortés ve beraberindekiler, bazı yerlilerin de yardımıyla Tenoçtitlan'a doğru hareket etti ve 8 Kasım 1519'da buraya ulaştı. Iztapalapa tarafından şehre giriş yapan Cortés önderliğindeki birimler, şehrin hükümdarı II. Montezuma tarafından barışçıl bir şekilde karşılansa da bir süre sonra bu barışçıl ortam bozularak Cortés, şehrin kontrolünü sağlama amacıyla Montezuma'yı ev hapsinde tuttu. Zaman içerisinde artan gerilim, *[[La Noche Triste]]* olarak adlandırılan 30 Haziran 1520 gecesindeki, İspanyollar ile Tlaşkalalı müttefiklerinin bölgeden atılmasıyla sonuçlanan Aztek isyanına kadar sürdü. Sonrasında Aztekler, yeni kralları olarak Kuitlauak'ı seçseler de kendisinin aynı yıl içerisinde ölmesinin ardından yeni kral Cuauhtémoc oldu.

Tlaşkala'da tekrar toplanan Cortés'in önderliğindeki birlikler, Mayıs 1521'de şehri kuşattı. Üç ay süren çatışmaların ardından Cuauhtémoc, 31 Ağustos 1521'de teslim olarak şehri İspanyol hakimiyetine bıraktı.

İlk olarak Coyoacán'a yerleşen Cortés, şehrin tamamını yıkarak baştan inşa etmeye başladı. İspanyol İmparatorluğu'na sadık bir şekilde faaliyetlerin sürdürüldüğü şehir, tekrar bir şehir devleti hâline gelerek hakimiyet alanlarını şehrin dışına doğru genişletmeye başladı. Bu dönemde Aztek tapınakları yıkılarak bunların yerine Katolik kiliseleri yapılmaktaydı. İspanyollar tarafından telaffuzunun daha kolay olduğu gerekçesiyle şehrin adı "Meksiko" olarak değiştirildi.

### Sömürge durumundaki şehrin genişlemesi

İspanyol hakimiyeti altında şehir, İspanyol İmparatorluğu'nun bir parçası olan Yeni İspanya'nın da başkenti oldu. Yeni İspanya genel valileri, Zócalo olarak adlandırılan şehir merkezindeki sarayda ikamet etmekteydi. Bu meydana Meksiko Metropol Katedrali, Yeni İspanya Başpiskoposluğunun merkezi ve şehir konseyi binası inşe edildi.

### Bağımsız Meksika dönemi
1810-1821 yılları arasında gerçekleşen Meksika Bağımsızlık Savaşı'nı Meksikalı milliyetçilerin kazanmasının ardından ülke, İspanyol İmparatorluğu'ndan ayrılarak bağımsızlığını kazandı. Amerika Birleşik Devletleri Anayasası'ndan uyarlanan 1824 Anayasası ile birlikte şehir, federal bölge statüsünü elde ederek ülkenin başkenti oldu. Bu tanımlama öncesinde Meksiko, hem Meksika eyaletinin hem de ülkenin hükûmet merkezi konumundaydı.

19. yüzyıl boyunca şehir sırasıyla ilk imparatorluğun (1821-1823), geçiş hükûmeti (1823-1824) ile ardındaki ilk cumhuriyetin (1824-1835), merkezci cumhuriyetin (1835-1846), ikinci cumhuriyetin (1846-1863), ikinci imparatorluğun (1864-1867) ve son olarak günümüzde varlığını sürdüren federal cumhuriyetin başkenti oldu. Öte yandan şehir, 1861-1867 yılları arasında Fransız askerî müdahalesine, Meksika-Amerika Savaşı kapsamında ise 1847 yılında Amerikan işgaline maruz kalırken 2 Şubat 1848'de imzalanan Guadalupe Hidalgo Antlaşması'na kadar bu işgal sürdü.

## Coğrafya
Şehir; ülkenin orta-güney kısımlarında yer alan Trans Meksika Yanardağ Kuşağı'nın bir parçası olan Meksika Vadisi'nde konumlanmıştır. En düşük rakımı ortalama deniz seviyesinden yüksekliği  olan şehir, yüksekliği 'yi aşan dağ ve yanardağlarla çevrilidir. Kendisini çevreleyen dağlardan gelen suların drenajı için doğal bir sisteme sahip olmayan vadi sebebiyle şehir, gerçekleşebilecek sellere müsait bir durumdadır. Bu sebeple 17. yüzyıldan itibaren drenaj amacıyla çeşitli kanallar ve tüneller yapılmıştır.

Meksiko'nun büyük bir kısmı, 17. yüzyılda başlayan süreç sonrasında günümüz itibarıyla tamamen kurumuş olan Texcoco Gölü'nün yer aldığı alan üzerine kurulmuştur. Sismik aktivitelerin yoğun olarak yaşandığı bir bölgedir. Göl yatağının bulunduğu kısımların zemini doygun kilden meydana geldiğinden dolayı, yeraltı sularının aşırı miktarda çekilmesine ve bu da zeminin çökmesine yol açmaktadır. 20. yüzyılın başlarından itibaren şehir, bazı noktalarda 'ye ulaşan boyutlarda çökmüştür. Bu çökme, yüzey akışı ve atık suyun tahliyesinde sorunla yol açmakta, özellikle yağışlı mevsimde su baskınlarının meydana gelmesine sebebiyet vermektedir. Günümüzde göl yatağının bulunduğu bölgede doğal yeşil alan kalmamış olup, ağaçlık alanların büyük bir kısmı güneyde: Milpa Alta, Tlalpan ve Xochimilco belediyelerinde bulunmaktadır.


Dosya:MX-DF-Relieve.png|Şehrin topoğrafik haritası
Dosya:MX-DF-hidro.png|Şehrin hidrolojik haritası
Dosya:MX-DF-clima.png|Şehrin iklimsel haritası


### İklim
Meksiko'da, tropikal kuşakta bulunmasına karşın yüksek rakımlı bir şehir olmasından ötürü subtropikal dağ iklimi (Köppen iklim sınıflandırmasında *Cwb*), görülmektedir. Vadinin alçak kısımları, güneydeki yüksek kısımlarına göre daha az yağış alır.

Yıllık ortalama sıcaklık, bölgenin yüksekliğine göre  arasında değişmektedir. Sıcaklık, nadiren 'nin altına düşer veya 'nin üstüne çıkar. Şehir tarihinde ölçülen en düşük sıcaklık 13 Şubat 1960'ta  ile gerçekleşirken en yüksek sıcaklık 9 Mayıs 1998'de  ile gerçekleşmiştir.

Meksika Vadisi, yüksek basınçlı sistemlerin etkisine maruz kalır. Bu sistemlerin oluşturduğu zayıf rüzgârlar, şehirdeki kirli havanın vadi dışına dağılmamasına sebep olur.

Şehir her yıl, ortalama  yağış alır. Haziran ayından eylül-ekim aylarına kadarki dönem, yağışların en yoğun yaşandığı dönemdir ve yılın kalan kısmında bu döneme kıyasla çok az yağış görülür. Yağmurun yanı sıra dolu yağışı da görülebilirken kış aylarında nadiren kar yağışı gerçekleşir ki şehirde kaydedilen son kar yağışı 12 Ocak 1967'dedir. Rüzgârların etkisiyle denizden gelen nemli havanın yol açtığı yağışlarla, haziran-ekim arasında yaşanan yağışlı mevsim ile yılın geri kalan kısmında görülen ve yağışlı mevsime kıyasla çok az yağış görülen kurak mevsim, Meksiko'da görülen iki ana mevsimdir. En çok yağış alan ay temmuz iken, aralık ayı en az yağışın gördüğü aydır. Kurak mevsim, soğuk ve ılık dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Kasım-şubat arasında süren soğuk dönemde, kuzeyden gelen kutupsal hava kütleleri havanın büyük oranda kurak kalmasını sağlar. Mart-mayıs arasındaki ılık dönemde ise tropikal rüzgârların etkisi görülse de yağış oluşturacak kadar nem taşımazlar.

## Yönetim
### İdari birimleri

İdari olarak 16 belediyeye (*alcaldía*) ayrılmış olup, bu belediyeler de kendi içerisinde mahallelere (*colonia*) bölünmüştür. Şehri oluşturan 16 belediye şu şekildedir:

## Ulaşım
### Toplu ulaşım
#### Raylı sistemler

Şehirde hizmet veren metro sistemi  uzunluğunda olup, Latin Amerika'daki en büyük metro ağıdır. 4 Eylül 1969'da tek hatla hizmete giren metro, günümüzde 12 hatta sahiptir ve toplamda 195 istasyondan oluşmaktadır. 2015 verilerine göre yaklaşık olarak yıllık 1,624 milyar, günlük ise 4,44 milyon yolcu taşır ve bu verilerle dünyadaki en kalabalık 8. metro ağı konumundadır.

Servicio de Transportes Eléctricos'un idaresinde troleybüs hatları ile bir hafif raylı sistem şehirde faaliyet gösterir. Metropol bölgede hizmet veren banliyö treni, şehrin idari bölümlerinin dışına da çıkar. Günümüzde, 27&nbsp;km uzunluğundaki hatta yer alan 7 durakla hizmet verir. Meksiko'da kullanılan son tramvay hattı ise 1979'da kapatılmıştır.

### Lastik tekerlekli araçlar

Şehirdeki otobüs seferleri, Red de Transporte de Pasajeros tarafından idare edilir. 2009 verilerine göre şehirde faaliyet gösteren yaklaşık 28.000 minibüs, şehirdeki yolcuların yaklaşık %60'ını taşımaktadır.

Şehirde faaliyet gösteren ilk metrobüs hattı Haziran 2005'te, Avenida Insurgentes üzerinde seferlerine başladı. 2. hat Aralık 2008'de Eje 4 Sur'da, 3. hat Şubat 2011'de Eje 1 Poniente'de ve 4. hat Nisan 2012'de Benito Juárez Uluslararası Havalimanı ile Insurgentes üzerindeki San Lázaro ve Buenavista metro istasyonları arasında hizmete girdi. Günümüzde metrobüs ağı 7 hattan oluşmaktadır.

## Sanat
Kent en az 17. yüzyıldan sonraki sömürge dönemi yapıları bakımından zengindir: büyük Zocalo alanındaki katedral ve churrigueresco üslubunda Sagrario; ince bir işçilikte çalışılmış Guadalupe kilisesi ve Pocito capellası; manastırlar, kiliseler, Ulusal saray ya da Madenler sarayı gibi saraylar. 19. yüzyılın seçmeciliğinden sonra, 1920-1930'dan başlayarak, modern mimarlarla, Rivera, Orozco ve Siqueiros gibi duvar ressamlarıyla bir yenileşme hareketi ortaya çıktı. 1949'da yeni üniversite sitesinin yapımına başlandı; sitenin en ayırt edici yapısı Gustavo Saavedra, Juan Martinez de Valesco ve Juan O'Gorman tarafından yapılan merkez kitaplığıdır. 1964'te Mario Pani, Tlatelolco Aztek tören merkezi kalıntılarını da içine alan La Plaza de Las Tres Culturas'ı gerçekleştirdi. Siqueiros kültürel polyforumu 1971'de açıldı. Chapultepec parkı içindeki Ulusal Antropoloji Müzesi, Pedro Ramires Vasquez tarafından 1963-64'te tasarlandı. Burada Kolomb öncesi dönemden ve yerlilerden kalma olağanüstü koleksiyonlar sergilenmektedir. Meksiko'nun önemli müzelere arasında, Ulusal tarih müzesi, Kral naipliği resim müzesi, San Carlos Akademisi ve Güzel Sanatlar Sarayı'nı saymak gerekir.

## Medya
Meksiko, Latin Amerika'nın televizyon, müzik ve sinema endüstrilerinde en önde gelen merkezi konumundadır. Meksika'da ise, basılı medya ve kitap yayımı endüstrilerindeki en önemli şehridir. Şehirde basılan ve yayınlanan günlük gazeteler arasında en yüksek tiraja sahip olanları *[[El Universal (Meksika)|El Universal]]*, *[[Excélsior]]*, *[[Reforma]]*, *[[La Jornada]]*, *[[Milenio]]*, *[[Crónica, Buenos Aires|Crónica]]*, *[[El Economista (Meksika)|El Economista]]* ve *[[El Financiero]]*dır. *[[Proceso (dergi)|Proceso]]*, *[[Poder]]*, *[[Vanidades]]*, *[[Quién (dergi)|Quién]]*, *[[Chilango]]*, *[[TVNotas]]* ile *[[Vogue (dergi)|Vogue]]*, *[[GQ]]* ve *[[Architectural Digest]]*ın yerel sürümleri ise şehirde basımı gerçekleşen en yüksek tirajlı dergilerdir.

Reklamcılık endüstrisinde de bir merkez konumunda olan şehirde; JWT, Leo Burnett, Euro RSCG, BBDO, Saatchi & Saatchi ve McCann Erickson firmalarının ofisleri bulunur. Şehirde hizmet veren 60 radyo istasyonun yanı sıra çeşitli yerel radyo istasyonları da vardır. İspanyolca konuşan ülkelerdeki en büyük iki medya şirketi, Televisa ve Azteca'nın merkezi Meksiko'da bulunur. Merkezi şehirde bulunan diğer yerel televizyon kanalları ise XEW-TV, XHTV-TV, XHGC-TV, XHIMT-TV, XEQ-TV, XEIPN-TV, XHDF-TV, XHUNAM-TV, XEIMT-TV, XHRAE-TV, XHTVM-TV ve XHCDM-DT'dir.

## Kardeş şehirler
Meksiko, 24 şehirle kardeş şehir konumundadır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

*