Malatya

**Malatya**, Türkiye'nin Malatya ilinin merkezi olan şehirdir. Malatya'nın deniz seviyesinden ortalama yüksekliği 900 metredir.

## Etimoloji
Malatya'nın adı Kültepe tabletlerinde *Melita* olarak, Hitit tabletlerinde "Maldia" olarak geçmektedir. Malatya'nın isim kökü Hititçede bal anlamına gelen "melid"den türediği ve Hitit kitabelerinde "öküz başı ve ayağı" ile ifade edildiği belirtilmiştir. "Melit+ava" ise "bal ülkesi" anlamına gelmektedir. Sonra bu isim "Meliddu", "Melide", "Melid", "Milid", "Milidia", "Melitea" olarak kitabelerde geçmiştir. Malatya'yı ele geçiren Araplar, şehre "Malatiyye" ismini vermişlerdir. Türklerin Malatya'yı fethetmesiyle isim bugünkü halini almıştır ve 1923 yılında Türkiye Cumhuriyeti'nin kurulmasıyla ismi Malatya olarak resmîleşti.

Eski çağ coğrafyacılarından Strabon, Malatya'yı, kesin olarak belirtmemekle birlikte, Kommagene sınırında Kapadokya Krallığı'nın (MÖ 280-212) on valiliğinden biri olarak göstermiştir.

## Tarihçe
Malatya tarihi ve arkeolojisine ışık tutan Levent Vadisi kanyonu 65 milyon yıl öncesine dayanan kaya oluşumları 28&nbsp;km uzunluğunda kaya formasyonlarından oluştuğunu görmekteyiz. 2007 yılında bölgedeki tarih öncesi kalıntıları yüzeysel araştırma yapan belgesel yönetmeni Tekin Gün, Malatya Paleolitik Çağ-(Eski taş çağı)'ndan Tunç çağı'na kadar yerleşim izlerinin olduğunu sanılmaktadır.1979 yılında başlayan Karakaya Baraj Gölü Kurtarma Kazıları kapsamındaki İzollu mevkii Cafer Höyük'te yapılan kazılarda, Paleolitik dönemde yaşayan toplumun mağaralardan çıkıp tarım ve hayvancılıkla uğraştıkları köy yerleşik düzene geçtiklerini görmekteyiz.
ImageSize = width:825 height:auto barincrement:15
PlotArea  = top:10 bottom:30 right:130 left:20
AlignBars = justify

DateFormat = yyyy
Period     = from:-4000 till:2021
TimeAxis   = orientation:horizontal
ScaleMajor = unit:year increment:500 start:-4000
ScaleMinor = unit:year increment:100  start:-4000

Colors     =
  id:canvas      value:rgb(1,1,1)
  id:y     value:yellow
  id:b     value:blue
  id:g     value:green
  id:r     value:red
  id:l     value:black

Backgroundcolors = canvas:canvas

BarData =
  barset:Rulers

PlotData=
  width:5 align:left fontsize:S shift:(5,-4) anchor:till
  barset:Rulers

  from:-4000 till: -2500 color:l text:"İlk yerleşme dönemi"
  from:-2500 till: -1700 color:y text:"Hattiler"
  from:-1700 till: -1200 color:y text:"Hititler"
  from:-1200 till: -900 color:y text:"Asurlular"
  from:-900 till: -800 color:y text:"Urartular"
  from:-800 till: -700 color:y text:"Asurlular"
  from:-700 till: -600 color:y text:"Medler"
  from:-600 till: -400 color:r text:"Persler"
  from:-400 till: -323 color:r text:"Büyük İskender İmparatorluğu"
  from:-323 till: -100 color:r text:"Kapadokya Krallığı"
  from:-100 till: -120 color:l text:"Bağımsız"
  from:-120 till: -66 color:r text:"Pontus Devleti"
  from:-66 till: 375 color:r text:"Roma İmparatorluğu"
  from:375 till: 700 color:r text:"Doğu Roma (Bizans) İmparatorluğu"
  from:700 till: 1000 color:g text:"Arap-Bizans çekişmesi"
  from:1000 till: 1101 color:r text:"Bizans İmparatorluğu"
  from:1101 till: 1105 color:g text:"Danişmendliler"
  from:1105 till: 1399 color:g text:"Anadolu Selçuklu Devleti"
  from:1399 till: 1401 color:g text:"Osmanlı İmparatorluğu"
  from:1401 till: 1410 color:g text:"Timur Devleti"
  from:1410 till: 1482 color:g text:"Osmanlı-Memlük çekişmesi"
  from:1482 till: 1515 color:g text:"Dulkadiroğulları"
  from:1515 till: 1923 color:g text:"Osmanlı İmparatorluğu"
  from:1923 till: 2021 color:g text:"Türkiye" 
  
  barset:skip


### Genel tarih
Malatya; Doğu Anadolu Bölgesi'nin ve Fırat Nehri'nin stratejik konumunda yer alan bir yerleşim yeridir. Bu konumu nedeniyle ilk yerleşmeler MÖ 6000'lere gitmektedir. Ayrıca bölge önemli ticaret yolları üzerinden olduğundan dolayı sürekli savaşılmış bir yerdir. Sürekli iki devlet arasında çekişmelere neden olmuştur. Bu durum sonrası şehir her savaş sonrası yağmalanmış, savunma ve istilalardan korunmak için şehir merkezi 2 kez değişim geçirmiştir. Bunun gibi nedenlerden Malatya'nın tarihinin araştırılması çok zordur.

Malatya'nın sınırları içerisinde birçok höyük bulunmaktadır. Bunlardan en eski yerleşmenin görüldüğü yer ve ayrıca Malatya'nın ilk yerleşim alanı olan Arslantepe Höyüğüdür. İlk yerleşim alanı suyun kenarına kurulmuş bir verimli tarım alanıdır. Yaklaşık 6000 yıl kullanıldı. Yaklaşık olarak 35250 m2'lik bir alandır. Bugün ilk yerleşim yeri olan Arslantepe Höyüğü, Orduzu beldesinin Arslantepe mahallesinde bulunmaktadır.

Malatya'nın tarihi ana hatlarıyla dört büyük döneme ayrılabilir:
* Erken dönem
* İlk Anadolu Uygarlıkları
* Osmanlı dönemi
* Cumhuriyet dönemi

### Erken dönem
Malatya 5 milyon yıl önce denizdi. Hititler MÖ 2000 yıllarının başında bu bölgede hüküm sürmeye başlamışlardır. MÖ 1750 yıllarında Kuşsara Kralı Anitta, Anadolu'yu tek bir yönetim altında toplayarak siyasi birliği sağlamış ve Malatya'yı da bu birliğe dâhil etmiştir. II. Murşili, Muvattalli ve III. Hattuşili dönemlerinde Malatya, Hitit merkezine bağlı kalmıştır. Asur Kralı Sanherib (MÖ 705-MÖ 681) döneminde Asur egemenliğine giren Malatya, daha sonra Med ve Perslerin hâkimiyetine girmiştir.

MÖ 4. yüzyılda Makedonya Kralı İskender'in Anadolu'yu ele geçirmesinden sonra, Malatya Helenistik kültürün etkisinde kalmıştır. Bu tarihten sonra Malatya sırasıyla, Medlerin, Perslerin, Romalıların, Bizanslıların, Selçuklu Hanedanının egemenliği altına girmiştir.

### İlk Anadolu uygarlıkları

Kuruluş ve isim itibarıyla başlangıçtan zamanımıza kadar büyük bir değişikliğe uğramadan gelen Anadolu şehirlerinden birisidir. Kültepe vesikalarında "Melita" şeklinde görülen Malatya'dan Hitit vesikalarında "Maldia" olarak bahsedilmektedir. Asur İmparatorluk devri vesikalarında ise *Meliddu, Melide, Melid, Milid, Milidia* olarak geçmektedir. Urartu kaynaklarında ise *Melitea* denilmektedir. Malatya kelimesinin Hititçe "bal" anlamına gelen "Melid"den türediği anlaşılmaktadır. Hitit hiyeroglif kitabelerinde Malatya şehri, bir öküz başı ve ayağı ile ifade edilmektedir.

### Osmanlı dönemi
1515 yılından itibaren Osmanlı yönetimi altına giren Malatya, Harput Vilayeti'ne bağlı iken, Cumhuriyetle birlikte (20 Nisan 1924 Anayasası 89. maddesi ile) il olmuştur. İl olduktan sonraki ilk belediye başkanı, Hasanbey Caddesi'ne de ismi verilen son Osmanlı beyi Hasan Derinkök'tür.

### Cumhuriyet dönemi
Malatya ili 1927-1931 yıllarında; Adıyaman, Kâhta, Arapgir, Akçadağ, Hekimhan, Pütürge ve Kemaliye (Eğin) ilçelerinden oluşuyordu. Toplam nüfusu 258.331 olup merkez nüfusu köylerle birlikte 56.528'di. Vali Mehmet Tevfik Bey, belediye başkanı Mehmet Naim Karaköylü idi. Belediye binası Emir Ahmedoğlu Hanı'ndaydı.

Şehirde Cumhuriyet Halk Partisi, Türk Ocağı, Türk Hava Kurumu, Kızılay kurumlarının birer şubesi bulunmaktaydı.

2012 yılında çıkarılan 6360 sayılı kanun ile Malatya'da sınırları il mülki sınırları olan büyükşehir belediyesi kuruldu ve 2014 Türkiye yerel seçimlerinin ardından büyükşehir belediyesi çalışmalarına başladı.

2023 Kahramanmaraş depremlerinden etkilenen Malatya'da, şehrin merkezi büyük zarar gördü. Şehirde yaklaşık 350 binden fazla konut ağır hasar aldı. 1237 kişi hayatını kaybetti.
## Turizm

### Gezilebilecek Yerler
*Somuncu Baba Türbesi
*Arslantaşlar
*Günpınar Şelaleleri
*Balaban İçmeleri
*Ansur Mağaraları
*İspendere İçmeleri
*Kernek Şelalesi
*Malatya Ulu Camii
*Silahtar Mustafa Paşa Kervansarayı
*Taşhan
*Akminare
*Yeni Cami
*Yeşilyurt Lezzet Sokağı
*Beşkonaklar
*Arslantepe Höyüğü
*Şire Pazarı
*Tohma Kanyonu
*Kudret Havuzu
*Levent Vadisi
*Nemrut Dağı (bir kısmı)
*Roma Surları
*Bakırcılar Çarşısı
*Girmana Kanyonu
*Kanlı Kümbet
*Mısır Çarşısı
*Doğanşehir Kalesi
### Parklar
*Hürriyet Parkı
*Sümerpark
*Turgut Özal Doğa Parkı
*Kernek Parkı
*Beydağı Tabiat Parkı
*Beylerderesi Şehir Parkı
*Tecde Şelale Parkı
*Horata Mesire Alanı
*Emekliler Parkı
*Malatya Battalgazi Millet Bahçesi
*Malatya 100. Yıl Parkı
*Kırkgöz Sahil Parkı
### Alışveriş Merkezleri
*Malatyapark AVM
*Doğa Cadde AVM
*Malatya City AVM
### Müzeler
*Malatya Müzesi
*Beşkonaklar Etnografya Müzesi
*Malatya Kent Müzesi
*Malatya Fotoğrafçılık Müzesi 
*Hulusi Efendi Müzesi
*Malatya Atatürk Evi
*Malatya Kültür Evi
*Malatya Sanat Sokağı
*Turgut Özal Anı Evi
*İnönü Müzesi

## Mutfak
*Gırık
*Kayısılı Kavurma
*Kiraz Yaprağı Sarması
*Banık
*Kulak Çorbası
*Elmalı Köfte
*Geleli Kebabı
*Acılı Ayran
*Çiğleme
*Maş Çorbası
*Kağıt Kebabı
*İçli Köfte
*Analı Kızlı Köfte
*Analı Kızlı Çorba
*Kömbe
*Sıkma Köfte
*Ekşili Köfte
*Lahana Sarması 
*Yumurtalı Köfte 
*Pirpirim Çorbası

## Nüfus

## İklim

## Kardeş şehirler
* 
* 
*  Kahramanmaraş, Türkiye
*  Lefke, KKTC
*  Prešov, Slovakya
*  Mekke, Suudi Arabistan
*  Bingöl, Türkiye
* Baton Rouge, ABD

Kaynak:

## Galeri

Dosya:Hacı Yusuf Mosque.jpg|Malatya'nın simgelerinden Malatya Yeni Cami (2010)
Dosya:Malatya an image of public housing...jpg|Malatya Toplu Konutlardan Bir Görüntü (2013)
Dosya:Malatya Kanal Boyu Caddesi.jpg|Malatya'nın ünlü eğlence ve kafeler caddesi Kanal Boyu'nun gece görünüşü (2010)
Dosya:Malatya, Hürriyet Parkı.jpg|Hürriyet Parkı (2014)
Dosya:Malatya şelale parkı.jpg|Malatya'nın en ünlü parklarından Malatya Şelale Park girişi (2009)
Dosya:44 malatya panorama.JPG|Malatya İnönü Stadyum ile çevresinin panoramik görüntüsü (2008)
Dosya:Malatya Hacı Yusuf Taş Camisi'nden bir görüntü.jpg|Yeni Cami'ye kar yağarken (2010)
Dosya:Malatya saat kulesi.jpg|Malatya Saat Kulesi (2010)
Dosya:Malatya old houses 2012.jpg|Saray Mahallesi'ndeki tarihi evler (2005)
Dosya:Malatya Gazi Primary School 3002.jpg|Gazi İlkokulu (2005)
Dosya:Mosque, Malatya 02.jpg|Modern mimaride bir cami (2018)
Dosya:Main bus station, Malatya 02.jpg|Buhara Bulvarı'ndaki otobüs durakları (2018)
Dosya:MalatyaMuseum.jpg|Kernek Meydanı'nda bulunan Malatya Müzesi (2014)
Dosya:Malatya Erhaç Airport 2.jpg|Malatya Havalimanı (2014)
Dosya:Malatya turgut ozal nature park stream and trees view.jpg|Turgut Özal Tabiat Parkı'ndan Orduzu Göleti ve Mesire Alanı'na bir bakış (2020)
Dosya:Malatya gari.jpg|Tektut Semti'nde bulunan Malatya Garı (2001)


## Notlar

## Kaynakça
;Özel

;Genel
* Erkal, A. Münir, Belediyecilik ve Şehircilik açısından Malatya Uygulaması, Malatya Belediyesi Yayınları, Ankara 1991
* Junior Larousse Temel Bilgi Ansiklopedisi Cilt 1, Milliyet Gazetesi Yayınları, İstanbul 1993
* Yeni Rehber Ansiklopedisi Cilt 13, Türkiye Gazetesi Yayınları, İstanbul 1994
* Alp, Sedat, Hitit Çağında Anadolu Çiviyazılı ve hiyeroglif yazılı kaynaklar, TÜBİTAK Yayınları, Ankara 2002
* Göğebakan, Göknur, 16. Yüzyılda Malatya Kazası (1516-1560), Malatya Belediyesi Kültür Yayınları, Malatya 2002
* Aydın, Mesut, Atatürk'ün Malatya'ya Gelişleri, Malatya Belediyesi Kültür Yayınları, Malatya 2003
* Göğebakan, Göknur, Fotoğraflarla Geçmişte Malatya, Malatya Belediyesi Kültür Yayınları, Malatya 2004
* Malatya İl Çevre Durum Raporu, Malatya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü, Malatya 2005
* Malatya İl Çevre Durum Raporu, Malatya İl Çevre ve Orman Müdürlüğü, Malatya 2007
* Tuğrulca, Orhan, Malatya Siyasi Tarihi, Malatya 2008
* Akın H. Cemal, Modern Malatya, Malatya Belediyesi Yayınları, Malatya 2009
* 2010-2014 Malatya Belediyesi Stratejik Planı, Malatya Belediyesi Yayınları, Malatya 2010

## Dış bağlantılar

*