Soğan (botanik)

Botanik'te **soğan** yapısal olarak etli yaprakları veya yaprak tabanlarıyla bitkinin uykusunda gıda depolama organı olarak işlev gören kısa bir gövdedir. (Bahçecilik'te, başka tür depolama organlı bitkilere "soğanlı süs bitkileri" veya sadece "soğan" denir.)

## Açıklama

Kabuk olarak da bilinen soğanın yaprak tabanları genellikle yaprakları desteklemez ancak bitkinin olumsuz koşullarda hayatta kalmasını sağlamak için besin rezervleri içerir. Soğanın merkezinde vejetatif bir büyüme noktası veya genişlememiş bir çiçekli sürgün bulunur. Taban, indirgenmiş bir gövde tarafından oluşturulur ve bitki büyümesi bu taban plakasından oluşur. Kökler tabanın altından çıkarlar ve yeni gövde ve yapraklar üstten çıkar. **Tunikat** soğanlar, etli kabukların sürekli katmanını koruyan kuru, zarlı dış kabukludur. *[[Allium]]*, *[[Hippeastrum]]*, *[[Nergis (bitki)|Nergis]]* ve *[[Lale]]* cinslerindeki türlerin hepsinde tunik soğan vardır. *[[Lilium]]* ve *[[Fritillaria]]* türleri gibi tunik olmayan soğanlar koruyucu tunikten yoksundur ve kabukları daha gevşektir.
Soğanlı bitki türleri, vejetatif ve reprodüktif büyüme aşamalarından geçer; soğan vejetatif evrede çiçeklenme boyutuna kadar büyür ve üreme evresinde bitki çiçeklenir. Soğuk kıştan ilkbahara geçiş gibi bir aşamadan diğerine geçişi tetiklemek için belirli çevresel koşullara ihtiyaç vardır. 
Çiçeklenme dönemi bittiğinde, bitki yaklaşık altı haftalık bir yeşillik dönemine girer; bu süre zarfında bitki, bir sonraki yıl çiçek vermesi için topraktan besinleri ve güneşten gelen enerjiyi emer. Yeşillik dönemi tamamlanmadan önce kazılmış soğanlar bir sonraki yıl çiçek açmaz ancak sonraki yıllarda normal şekilde çiçek açması gerekir.

## Soğan oluşturan bitkiler
Soğanların yanı sıra yumrular ve soğanlar da dahil olmak üzere yeraltında depolama organı oluşturan bitkilere "geofit" denir. Bazı epifitik orkide'ler (Orkidegiller familyası) yüzeysel olarak soğanlara benzeyen *[[Sözde ampul|sözde soğan]]* olarak adlandırılan yer üstü depolama organları oluşturur.

Gerçek soğanları oluşturan hemen hemen tüm bitkiler tek çenekli bitkidir ve aşağıdakileri kapsar:

* *[[Nergis zambağı]]*, *[[Krinum]]*, *[[Hippeastrum]]*, *[[Narcissus (bitki)|Nergis]]* ve Amaryllidaceae familyasının diğer birkaç üyesi. Buna soğan, sarımsak ve diğer allium'lar, Amaryllid alt familyasının Allioideae üyeleri dahildir.
* Zambak, lale ve Liliaceae zambak familyasının diğer birçok üyesi.
* İki grup *[[Iris (bitki)|İris]]* türü, familya Iridaceae: alt cins *[[Iris subg. Xiphium|Xiphium]]* ("Hollanda" süsenleri) ve "Hermodaktiloidler"' alt cinsi (minyatür "kaya bahçesi" süseni).

Oxalidaceae familyasındaki *[[Okzalis]]*, gerçek soğan üreten tek tohumu çifte kabuklu bitki cinsidir.

## Bulbil
**[[Bulbil]]** küçük bir soğandır ve **bulblet**, **mermi** veya **bulbel** olarak da adlandırılabilir.

Küçük soğanlar, büyük bir soğanı geliştirebilir veya çoğaltabilir. Orijinal soğanın yerine bir veya birkaç orta büyüklükte soğan oluşursa bunlara **yenileme soğanları'' denir. 
**Yavru soğanlar*, soğanın içindeki yaprakların her birinde veya orijinal soğana bağlı küçük yeraltı gövdelerinin ucunda gelişen küçük soğanlardır.
Kaplan zambağı *Lilium lancifolium* gibi bazı zambaklar, yapraklarında [[aksil]]ler, bulbil adı verilen küçük soğanlar oluşturur.

Soğan familyasının, Alliaceae'nin "Allium sativum" ([[sarımsak]]) dahil olmak üzere birçok üyesi, bazen çiçekler soldukça, hatta çiçeklerin yerine (bir tür [[apomiksis]]) çiçek başlarında soğan oluşturur.
Sözde [[ağaç soğanı]] (*Allium* × *proliferum*), [[dekapaj]] için yeterince büyük olan küçük soğanlar oluşturur.

[[Asplenium bulbiferum|Tavuk-ve-piliç eğreltiotu]] gibi bazı eğrelti otları, yaprakların kepçelerinin uçlarında bazen bülbül olarak adlandırılan yeni bitkiler üretir.
<gallery>
Dosya:Lilium lancifolium bulbils.jpg|Bulbiller *Lilium lancifolium* yaprak aksillerinde oluşur
Dosya:Alliumvineale1web.jpg|Yabani sarımsak (*Allium vineale*) soğanı filizleniyor
Dosya:Allium fistulosum bulbifera0.jpg|"[[Ağaç soğanı|Ağaç soğan]]ları" çiçekler yerine küçük soğan kümeleri oluşturur
</gallery>

== Konuyla ilgili yayınlar ==
* Coccoris, Patricia (2012) *The Curious History of the Bulb Vase''. Published by Cortex Design. 

## Kaynakça