Apsis (astronomi)

**Apsis** ( *kemer veya tonoz*;  ), gök mekaniğinde, eliptik yörüngedeki bir cismin genelde sistemin kütle merkezi durumunda da olan çekim merkezine yörünge boyunca en yakın ve en uzak olduğu noktalara verilen addır.

Genel anlamda cismin yörüngede, merkeze en yakın olduğu noktaya *periapsis* (*enberi*), en uzak olduğu noktaya ise *apoapsis* (*enöte*) denir. Dilimizde bu sözcükler, teknik adlandırmalarına uygun şekilde *günberi, günöte, ayberi* ve *ayöte* şeklinde de nitelenebilmektedir.

Periapsis ve apoapsis arasında çizilen düz çizgi ***apsis çizgisi*** olarak isimlendirilir. Bu çizgi elipsin ana eksenidir ve elips boyunca olan en uzun çizgiyi oluşturur.

Yörüngenin çevresinde bulunduğu gök cismine bağlı olarak apsis noktaları için farklı isimler türetilmiştir. En yaygın olanı Dünya çevresindeki bir yörüngeyi betimlerken kullanılan *apoje* ve *perije*dir. Apoje, Dünya çevresindeki yörüngelerde apoapsisi tanımlarken, perije de periapsisi belirtir. Ayrıca Güneş merkezli yörüngeler için benzer şekilde *perihelion* (*günberi*) ve *aphelion* (*günöte*) terimleri kabul edilmiş olup, Ay merkezli yörüngeler için de Apollo Projesi esnasında *pericynthion* ve *apocynthion* sözcükleri tercih edilmiştir.

## Genel tanım

Herhangi bir eliptik yörüngede iki apsis bulunur. Her bir apsis için tanımlama en uzak nokta için *apo-* () gibi öneklerden veya en yakın nokta için *peri-* (), gibi ön eklerden oluşturulmaktadır. Bu ön eklere birincil cisme ilişkin niteleyici ibarelerin eklenmesiyle referans alınan cisme en uzak veya en yakın noktalar belirtilmektedir. Örneğin Dünya için Yunan mitolojisindeki Gaia'ya atıfla son ek *-gee*'dir ve "*apogee*" ve "*perigee"* olarak en uzak veya en yakın noktalar nitelenmektedir. Güneş için ise yine Yunan mitolojisindeki Helios'a atıfla son ek *-helion* kullanılır ve bu nedenle Güneş'e en uzak ve en yakın konumları nitelemek için "*aphelion*" ve "*perihelion*" adları kullanılır.

Newton'un hareket yasalarına göre, tüm periyodik yörüngeler elips şeklindedir. İki cismin ağırlık merkezi(*barycenter*) büyük cismin içindeki bir noktada yer alabilir - örneğin, Dünya-Ay ağırlık merkezi Dünya'nın merkezinden yüzeyine kadar olan yolun yaklaşık %75'i noktasındadır. Büyük kütleye kıyasla küçük kütle ihmal edilebilir düzeydeyse (örneğin uydular için), yörünge parametreleri küçük kütleden bağımsızdır.

Son ek olarak kullanıldığında *-apsis-* terimi birincil cisimden yörüngede bulunan cisme olan iki mesafeyi ifade edebilir: Bunlar; 1) periapsis noktası veya 2) apoapsis noktasıdır. *Apsis çizgisi*, bir yörünge boyunca en yakın ve en uzak noktaları birleştiren çizginin mesafesini belirtir; aynı zamanda basitçe bir ana cismin yörüngesinde dönen bir cismin en uç aralığını ifade eder.

Yörünge mekaniğinde, apsisler teknik olarak merkezi cismin kütle merkezi ile yörüngedeki cismin kütle merkezi arasında ölçülen mesafeyi ifade eder. Bununla birlikte, bir uzay aracı söz konusu olduğunda, bu terimler genellikle uzay aracının merkezi gövdenin yüzeyi üzerindeki yörünge yüksekliğini ifade etmek için kullanılır.

## Terminoloji
Teknik kullanımda *periapsis/apoapsis* (*enberi/enöte*) tercih edilmesine rağmen "*pericenter*" ve "*apocenter*" ("*galaktik enberi*" ve "*galaktik enöte*") kelimeleri de sıklıkla görülür.

* Birincil cismin belirtilmediği genel durumlarda, yörüngelerin en uç noktalarını adlandırmak için *pericenter* ve *apocenter* terimleri kullanılır; *periapsis* ve *apoapsis* (veya *apapsis*) eşdeğer alternatiflerdir, ancak bu terimler aynı zamanda sıklıkla mesafelere, yani yörünge aracı (orbiter) ile birincil cisim arasındaki en küçük ve en büyük mesafelere atıfta bulunur.
* Güneş etrafında dönen bir cisim için en az mesafe noktası *perihelion* (*günberi*), en büyük mesafe noktası ise *aphelion*'dur (*günöte*). Diğer yıldızların etrafındaki yörüngeler söz konusu olduğunda ise bu terimler *periastron* ve *apastron* olur.
* Ay da dahil olmak üzere Dünya'nın bir uydusu söz konusu olduğunda, en yakın mesafe noktası *perigee* (*yerberi*) ve en uzak mesafe noktası *apogee*'dir (*yeröte*) (Grekçe: Γῆ (*Gē*), "kara" veya "yeryüzü" anlamına gelir).
* Ay yörüngesindeki nesneler için, en yakın mesafe noktası *pericynthion* (*ayberi*) ve en uzak mesafe *apocynthion* (*ayöte*) olarak adlandırılır. *Perilune* ve *apolune* terimlerinin yanı sıra *periselene* ve *aposelene* terimleri de kullanılmaktadır. Ay'ın doğal uyduları olmadığı için bu sadece insan yapımı nesneler için geçerlidir.

### Etimoloji
Türkçede genellikle bir cismin ana cisme en uzak konumu nitelenirken **enöte**, en yakın konumu nitelenirken **enberi** terimleri kullanılmakta olup, bununla birlikte Güneş'e referanslı mesafeler için **günöte** ve **günberi**; Ay referanslı mesafeler için ise **ayöte** ve **ayberi** kullanımına da rastlanmaktadır.

*Perihelion* ve *aphelion* sözcükleri Johannes Kepler  tarafından gezegenlerin Güneş etrafındaki yörünge hareketlerini tanımlamak için türetilmiştir. Bu sözcükler, Yunanca Güneş anlamına gelen ἥλιος ya da *hēlíos* sözcüğüne *peri-* (Yunanca: περί, yakın) veya *apo-* (Yunanca: ἀπό, uzak) ön eklerinin eklenmesiyle oluşturulmuştur.

Diğer gök cisimleri için çeşitli terimler kullanılmaktadır. Astronomi literatüründe *-gee, -helion, -astron* ve *-galacticon* sonekleri sırasıyla Dünya, Güneş, yıldızlar ve galaksi merkezlerinden bahsederken sıklıkla kullanılır. Jüpiter için zaman zaman *-jove* eki kullanılır, ancak Satürn için son 50 yılda çok nadiren de olsa *-saturnium* eki kullanılmıştır. Ayrıca *-gee* formu, sadece Dünya'ya uygulamak yerine, "herhangi bir gezegen" terimine en yakın genel bir yaklaşım olarak da kullanılmaktadır.

Apollo programı sırasında, Ay'ın yörüngesinde dönmekten bahsederken *pericynthion* ve *apocynthion* terimleri kullanılmıştır; bu adlandırma Yunan mitolojisindeki ay tanrıçası Artemis'in alternatif bir adı olan Cynthia'ya atıfta bulunur. Daha yakın zamanlarda, Artemis programı sırasında *perilune* ve *apolune* terimleri de kullanılmıştır.

Kara deliklerle ilgili olarak, Yunanca "*bothron*", çukur ifadesinden türetilen *peribothron* terimi ilk kez J. Frank ve M. J. Rees tarafından 1976 tarihli bir makalede kullanılmıştır. W. R. Stoeger'e Yunanca çukur kelimesini kullanarak bir terim yaratmayı önerdiği için teşekkür ederler:

## Günberi (''perihelion'') ve Günöte (''aphelion'')

Günberi (*perihelion*) (q) ve günöte (*aphelion*) (Q), bir cismin Güneş etrafındaki doğrudan yörüngesinin sırasıyla en yakın ve en uzak noktalarıdır.

Belirli bir devirdeki salınım unsurlarının farklı bir devirdeki salınım unsurlarıyla etkin bir şekilde karşılaştırılması bazı farklılıklar yaratacaktır. Altı salınım unsurundan biri olarak günberi-geçiş zamanı, iki cisim modeli dışında tam dinamik model kullanılarak Güneş'e olan gerçek minimum mesafenin kesin bir tahmini değildir. Günberi geçişinin kesin tahminleri ise sayısal entegrasyon gerektirmektedir.

### Gezegenler (İç ve Dış Güneş Sistemi Elemanları)
Aşağıdaki iki resim Güneş Sistemi gezegenlerinin yörüngelerini, yörünge düğümlerini ve *perihelion* (q) ve *aphelion* (Q) konumlarını Dünya'nın yörünge düzlemiyle eş düzlemde olan Dünya'nın ekliptik düzleminin kuzey kutbunun üstünden görüldüğü şekliyle göstermektedir. Gezegenler Güneş'in etrafında saat yönünün tersine hareket ederler ve her gezegen için yörüngelerinin mavi kısmı ekliptik düzlemin kuzeyinde, pembe kısmı ise güneyinde hareket eder ve noktalar *perihelion* (yeşil) ile *aphelion'u* (turuncu) gösterir.

İlk görüntü (sol altta) Güneş'ten dışa doğru Merkür, Venüs, Dünya ve Mars olarak konumlanmış iç gezegenleri göstermektedir. Dünya yörüngesi sarı renklidir ve yörünge referans düzlemini temsil eder. İlkbahar ekinoksu zamanında Dünya şeklin en altındadır. İkinci görüntü (sağ altta) Jüpiter, Satürn, Uranüs ve Neptün olmak üzere dış gezegenleri göstermektedir.

Yörünge düğümleri, bir gezegenin eğik yörüngesinin referans düzlemiyle kesiştiği "düğümler çizgisinin" iki uç noktasıdır; burada bir yörüngenin mavi bölümünün pembe ile buluştuğu noktalar olarak 'görülebilirler'.
Dosya:Inner_Planet_Orbits_02.svg|Güneş sistemi iç gezegenlerinin günberi (yeşil noktalar) ve günöte (kırmızı noktalar) konumları. 
Dosya:Outer_Planet_Orbits_02.svg|Güneş sistemi dış gezegenlerinin günberi (yeşil noktalar) ve günöte (kırmızı noktalar) konumları. 


### Dünya'nın günberi ve günöte mesafeleri

Günümüzde Dünya, Aralık gündönümünden yaklaşık 14 gün sonra, Ocak ayı başlarında günberi mesafesine ulaşır. Günberi noktasında Dünya'nın merkezi Güneş'in merkezinden yaklaşık 0.98329 astronomik birim (AU) veya  uzaklıktadır. Buna karşılık, Dünya Temmuz ayı başlarında, Haziran gündönümünden yaklaşık 14 gün sonra günöte mesafesine ulaşmaktadır. Dünya'nın ve Güneş'in merkezleri arasındaki günöte mesafesi yaklaşık  veya 'dir.

Günberi ve günöte noktaları, Milankovitch döngüleri olarak bilinen döngüsel kalıpları takip eden devinim ve diğer yörüngesel faktörler nedeniyle zaman içinde değişir. Kısa vadede, bu tarihler bir yıldan ötekine 2 güne kadar değişebilir. Bu önemli değişim Ay'ın varlığından kaynaklanmaktadır: Dünya-Ay *[[Çift merkezi|barycenteri]]* Güneş etrafında sabit bir yörüngede hareket ederken, bundan ortalama 4.700 kilometre (2.900 mil) uzaklıkta olan Dünya'nın kütle merkezinin konumu herhangi bir yöne kayabilir ve bu da Güneş'in ve Dünya'nın merkezleri arasındaki gerçek en yakın yaklaşımın zamanlamasını etkiler.

Günöte noktasında artan mesafe nedeniyle, Güneş'ten gelen radyasyonun yalnızca %93,55'i Dünya yüzeyinin belirli bir alanına günberi noktasında olduğu kadar düşer, ancak bu, Dünya'nın ekseninin Dünya'nın yörünge düzlemine göre 23,4° eğik olmasından kaynaklanan mevsimleri hesaba katmaz. Nitekim, hem günberi hem de günöte noktasında bir yarımkürede yaz olurken diğerinde kış olur. Kış, Dünya'nın Güneş'e olan uzaklığına bakılmaksızın, güneş ışığının en az doğrudan vurduğu yarımkürede, yaz ise güneş ışığının en doğrudan vurduğu yerde yaşanır.

Kuzey yarımkürede yaz, güneş radyasyonunun en düşük olduğu günöte noktasıyla ile aynı zamanda gerçekleşir. Buna rağmen, kuzey yarımküredeki yazlar güney yarımküredekinden ortalama  daha sıcaktır, çünkü kuzey yarımküre denizlerden daha kolay ısıtılabilen daha büyük kara kütleleri içerir.

Ancak günberi ve günötenin mevsimler üzerinde dolaylı bir etkisi vardır: Dünya'nın yörünge hızı günötede minimum ve günberide ise maksimum olduğundan, gezegenin Haziran gündönümünden Eylül ekinoksuna kadar yörüngede dönmesi, Aralık gündönümünden Mart ekinoksuna kadar dönmesinden daha uzun sürer. Bu nedenle kuzey yarımküredeki yaz, güney yarımküredeki yazdan (89 gün) biraz daha uzun sürer (93 gün).

Astronomlar genellikle Koç'un İlk Noktası'na göre günberi zamanlamasını gün ve saat cinsinden değil, enberi boylamı (periapsis boylamı da denir) olarak adlandırılan bir yörünge yer değiştirme açısı olarak ifade ederler. Dünya'nın yörüngesi için bu değer 2000 yılında yaklaşık 282,895° olarak gerçekleşmiş; 2010 yılına gelindiğinde ise, bir derecenin küçük bir kesri kadar ilerleyerek yaklaşık 283,067° olmuştur.

Dünya'nın Güneş etrafındaki yörüngesi için apsis zamanı genellikle mevsimlere göre bir zaman olarak ifade edilir, çünkü bu eliptik yörüngenin mevsimsel değişimlere katkısını belirler. Mevsimlerin değişimi esas olarak, ekliptik düzlemden ölçülen Dünya ekseninin eğiminin bir sonucu olan Güneş'in yükselme açısının yıllık döngüsü tarafından kontrol edilir. Dünya'nın eksantrikliği ve diğer yörünge unsurları sabit değildir, ancak gezegenlerin ve güneş sistemindeki diğer nesnelerin bozucu etkileri nedeniyle yavaşça değişir (Milankoviç döngüleri).

Çok uzun bir zaman ölçeğinde, günberi ve günöte tarihleri mevsimler boyunca ilerler ve 22.000 ila 26.000 yılda bir tam döngü yaparlar. Yıldızların Dünya'dan görülen konumlarında apsidal presesyon(kubbemsi yalpalanma) olarak adlandırılan ve yörüngesel salınıma benzeyen bir duruma karşılık gelen bir hareket görülür. Geçmiş ve gelecek yıllara ait günberi ve günöte tarih ve saatleri aşağıdaki tabloda listelenmiştir:

### Diğer gezegenler
Aşağıdaki tablo, gezegenlerin ve cüce gezegenlerin günberi ve günöte konumlarında Güneş'e olan uzaklıklarını göstermektedir.

## Formüller
Şu formüller ile bir yörüngenin *apoapsis* ve *periapsisi* karakterize edilebilir:

* Periapsis: Yörünge boyunca en yüksek hız  v_\mathrm{per} = \sqrt{ \tfrac{(1+e)\mu}{(1-e)a} } \, şeklindedir ve merkeze uzaklığı r_\mathrm{per}=(1-e)a\!\, olan periapsis noktasında sağlanır.
* Apoapsis: Yörünge boyunca en düşük hız  v_\mathrm{ap} = \sqrt{ \tfrac{(1-e)\mu}{(1+e)a} } \, şeklindedir ve merkeze uzaklığı 
*r_\mathrm{ap}=(1+e)a\!\, olan dolma noktasında sağlanır.

Burada
* a\!\, yarı ana eksen.
* \mu\!\, standart yer çekimsel parametre.
* e\!\, ise yörünge eğikliğidir ve e=\frac{r_\mathrm{ap}-r_\mathrm{per}}{r_\mathrm{ap}+r_\mathrm{per}}=1-\frac{2}{\frac{r_\mathrm{ap}}{r_\mathrm{per}}+1} şeklinde tanımlanır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar

* Apogee – Perigee  Photographic Size Comparison, perseus.gr
* Aphelion – Perihelion  Photographic Size Comparison, perseus.gr
* Earth's Seasons: Equinoxes, Solstices, Perihelion, and Aphelion, 2000–2020 , usno.navy.mil
* Dates and times of Earth's perihelion and aphelion, 2000–2025  from the United States Naval Observatory
* List of asteroids currently closer to the Sun than Mercury  
* JPL SBDB list of Main-Belt Asteroids (H<8) sorted by perihelion date