Nunivak Çupikleri

**Nunivak Çupikleri** (kendilerince *Cupʼig* *tekil* *Cupiik* *ikil* *Cupiit* *çoğul* ya da *Nuniwarmiut* 'Nunivak halkı' ; İngilizce *Nunivak Cup'ig*), Amerika Birleşik Devletlerinde, Alaska eyaletinin batısında Bering denizinde bulunan Nunivak Adasında (*Nuniwar*) yaşayan Yupik kolundan bir Eskimo halkıdır.

Alaska anakarasındaki **[[Yupikler]]**in bir kabilesi olsa da onlardan ayrı kısmen izole ada yaşamı sürdürmeleri dil ve kültürce farklılaşmalarına yol açmıştır.

## Adlandırma
Alaska anakarasında Yukon ve Kuskokwim bölgelerindeki ırkdaşları **Yup'ik** adını kullanırken, yine anakaradaki Hooper Bay ve Chevak yöresindekiler **Cup'ik** adını alırlar. Nunivak'takiler ise **Cup'ig** olarak kendilerini adlandırırken anakaradaki Yupiklere de **Yup'ig** adını verirler. Bunların hepsi de Yupikçe denilen aynı dilin farklı şivelerini konuşurlar.

Kanada Eskimoları "Eskimo" adını küçültücü bulup kendileri için kullanılmasını yasal olarak engellerken diğer Alaska Eskimoları gibi, Nunivak Çupikleri de kendilerine "Eskimo" denilmesinden rahatsızlık duymazlar.

## Nüfus
Günümüzde Nunivak Çupiklerinin sayısı 215 dir. Anadilleri yalnızca yaşlılarca bilinir; çocuklar konuşamadıkları dillerini okulda öğrenmektedir.

1900 yılında *USS Manning* gemisinin cerrahı Alanson Weeks tarafından yapılan sınırlı ABD nüfus sayımına göre 110 kişi kaydedildi. 1910 yılında ajan (agent) L.L. Bales tarafından yapılan sınırlı ABD nüfus sayımına göre 10 yerleşim yerinde toplam 131 nüfus kaydedildi. 1920 yılındaki sınırlı ABD nüfus sayımına gör göre 6 yerleşim yerinde toplam 189 nüfus kaydedildi.

Nunivak adasının ABD tarafından yapılan ilk sayımı 1890 yılında Ivan Petroff tarafından yapıldı ve 15 yerleşimde toplam 745 nüfus kaydedildi. Bu büyük rakam hem Nunivak Çupiklerince hem de akademik araştırmacılarca hep sorgulanır.

1890 yılında yapılan ve soru işaretleriyle dolu olan bu sayımın rakamları başka bir kaynakta şöyle yer almaktadır :

## Tarih
Nunivak Çupiklerinin Batılılarla (*Kass'ar*) ilk karşılaşması 1821 yılında Ruslarla olmuştur. Beyazlar için kullandıkları *Kass'ar* adı da Rusça Kazak (*Казак*) adından gelir. Bu *Kass'ar* adı günümüzde Beyaz Amerikalılar için kullanılırken, daha sonra Ruslar için *Kass'alugpiag* (harfiyen 'gerçek Beyaz') adı türetilmiştir. Amerikalıların Alaska'yı 30 Mart 1867 tarihinde Ruslardan satın almasıyla Nunivak adası da ABD'ye dahil edilmiştir. Nunivak Çupiklerinin Alaska anakarasındaki diğer Yupiklerden farklı olduğu ancak 1897 yılında Kuskokwim Irmağı *Moravian* misyoneri John H. Kilbuck tarafından adaya yapılan bir ziyaretle ortaya çıkmıştır.

18 Aralık 1971 tarihinde Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasasının onaylanması Alaska'daki bütün yerli halklar gibi Nunivak Çupiklerine de ekonomik rahatlama getirmiştir. Bu yasaya dayanarak aynı yıl Çupiklerin adadaki haklarını korumak ve ekonomik kalkınmalarını sağlamak üzere *Nunivak Island Mekoryuk Alaska Corporation* (NIMA) adlı köy şirketi kurulmuştur.

## Sosyal yaşam

### Aile
Geleneksel evlilik, kuzenler arasında olur. Çokkarılılık (*polygyny*) ya da çokkocalılık (*polyandry*) seyrek de olsa, daha çok iki kızkardeşle ya da iki erkek kardeşle evlilik biçiminde görülür. Ölen kocanın erkek kardeşiyle (*levirate*) ya da karının kız kardeşiyle (*sororate*) evlilik normal karşılansa da sık görülmez. İlk sakallı fokunu avlayan genç erkek, evliliğe hazır bir yetişkin erkek olarak görülür.

### Kiiyar
**[[Kiiyar]]** (anakara Yupiklerinde *Qasgi*, Chevak Çupiklerinde *Qaygiq*, İnyupiklerde *Qargi* ; İngilizce *community house, traditional community house, communal men's house, men’s community house, men's house, ceremonial house, council house, dance house, communal gathering place*) : Yalnızca kışın erkeklerce kullanılan, genelde yarı yarıya toprağa gömülü tek odalı geniş ve büyük evdir. Kadınlar ve kızlar ise normal evlerde (**Enpiar**) kalırlar. Kiiyar'ların geçmişteki kullanımı okul olarak da görülebilir.

### Şenlik ve Törenler
**Qusngim Kevga** (İngilizce *Reindeer Messenger Festival*) : Geleneksel Nunivak yemeklerinin ikram edildiği şenlikler üç gün sürer. Bu süre zarfında karşılık aile ziyaretleri yapılır. Şenliklerde dans gösterisi de sunulur. Danslarda, yelpaze olarak da nitelendirilebilecek "parmak maskeleri"  (**tegumiar**) ren geyiğinin sakallarından yapılır. Ayrıca fok, deniz kuşu ya da ren geyiği tasvirlerinin olduğu "yüz maskeleri" (**agayu**) de kullanılır.

**Mesane Bayramı** (*Bladder Festival*) : Avlanan fokların ruhlarının yatışması için *Kiiyar* içinde bir fokun idrar kesesi de denilen mesanesinin (**Nakacug**) kurutulmuşuyla (**Nakacugtaller**) şamanistik ritüel yapılan ve danslarla başlayıp sonuna doğru eskiden seksüel aktiviteyle devam eden bayramdır. Sosyal bir unsur olarak bazen ergenlikteki genç kızlar babaları tarafından Kiiyar'daki toplumun diğer üyelerine hediye olarak sunulur. Bugün bu bayram yalnızca folklorik değer taşımakta ve aktiveteler yapılmamaktadır.

**Agayar** (*Fall-time dance festival*) : Son baharda yapılan dans festivalidir. Erkeklerin dans şapkası (**Nacarpig'ar**) ve def benzeri davullar (**Cauyar**) dansın olmazlarındandır.

## Din

### Şamanizm

Çupik şamanizminde  "yaratıcı güç" **Ellam Cua** (harfiyen 'evrenin insanı') adıyla anılır. Şamanizmde Panteizm olmadığı halde, *Ellam Cua* günümüzün Hristiyan Çupik inancında Tanrı (*God*)  için de kullanılmaktadır

Ruhlar iyi (**Qel'a**) ya da kötü (**Qelangnagar**) olabilir.

**Angalku** (şaman) :

**Agayu** (maske) : etrafında ağaç halkası (**Ellanguar**) olur. Üzerinde de çizimler (**Qamurat**) bulunur. Günümüzde, modern Cadılar Bayramı (*Qaaritar*) maskeleri de bu adla anılır.

**Dans**  : Nunivak Çupiklerin dans etmesi 1930 larda Hristiyan misyonerlerce yasaklandı. Ancak yıllar sonra dansın yeniden canlandırılmasına çalışıldı ve 2002 yılında **Nuniwarmiut Kassiyurtait** adıyla Çupik dans grubu kuruldu.

Güneş (**Puqlaner**) kız kardeştir, Ay (**Tanqig**) da erkek kardeş.

### Hıristiyanlık
Nunivak Çupiklerinin Hristiyanlıkla tanışmaları 1936 yılında Mekoryuk (*Mikuryarmiut*) kasabasında *Evangelical Covenant Church* Kilisesinin kurulmasıyla olmuştur. Mekoryuk'un ilk *ordained minister*  i olan Jacob Kenizk'in adaya gelmesiyle Eskimo usulü dans etme ve şarkı söyleme ve maske yapımı ile birlikte bütün şamanistik törenler yasaklanmıştır.

Hristiyan ve Beyaz bayramları, Şükran Günü (***Quyaner***), Noel (***Agayunerpag***), Yılbaşı (***Allrakuukeggtaar***), Cadılar Bayramı (***Qaaritar***) ve Paskalya (***Ussukcauteller***) günümüzde Nunivak Çupikleri arasında da kutlanmaktadır. Uluslararası nitelik taşıyan Anneler Günü (***Aanat Erenrat***) de kutlanır.

## Avcılık ve toplayıcılık

 

Bütün Eskimo halkları gibi Nunivak Çupikleri de avcı ve toplayıcıdır. Bering Denizinin (*Imarpig* 'büyük deniz') memeli (**imarpillar**) ve balıkları (**iqallug**) avladıkları ana besin maddeleridir.

Mevsimler:

*sonbahar : **Uksuar**
*kış : **Uksur** 
*ilkbahar : **Upnerkar** 
*yaz : **Kiag**

Ay adları:

*Ocak : **Tanqiluryag Kinguqlir**  ('ikinci ay')
*Şubat : **Kuiget Aanit**  (**Nunivak Çupikçesi** 

Aşağı Kuskokwim Okul Bölgesine (LKSD *Lower Kuskokwim School District*)  bağlı olan Mekoryuk'taki okulda Nunivak Çupikçesi eğitimi yapılmaktadır. Alaska'daki tek okulları budur.

Nunivak Çupikçesinin tehdit altındaki dillerden olduğu Alaska Yerli Dil Merkezi (ANLC) tarafından da belgelenmiştir. Michael Krauss tarafından **1975** yılında yapılan tespite göre "**bazı çocuklar Çupikçeyi konuşabiliyor**" denilirken, **1982** yılında ise "**çocukların hiçbiri Çupikçeyi konuşamıyor**" olmuştur.

## Ayrıca bakınız
*Alaska Eskimoları
*Alaska Yerli Dil Merkezi
*Alaska Yerli Talepleri Çözümleme Yasası
*Alaska Yerli Bölge Şirketleri
*Amerika'nın Ruslar tarafından sömürgeleştirilmesi

## Dip notlar

## Dış bağlantılar
*Alaska's Digital Archives