Gargara (antik şehir)

**Gargara** () Anadolu'daki Troas bölgesinin güney kıyısında yer alan bir antik Yunan kentidir. Kaz Dağı'nın üç zirvesinden biri olan ve bugün *Koca Kaya* olarak bilinen Gargaron Dağı'nın eteklerinde () kurulan kent, MÖ 4. yüzyılda Koca Kaya'nın yaklaşık 5.8&nbsp;km güneyine, günümüzdeki Arıklı ve Nusratlı köylerinin yakınındaki küçük kıyı ovasındaki bir alana () taşındı. İlk yerleşim yeri **Eski Gargara** () olarak anılır. Her iki sit alanı da günümüzde, Çanakkale ilinin Ayvacık ilçesine bağlı Küçükkuyu yakınlarında bulunmaktadır.

## Gargaron Dağı
Bugünkü adı **Koca Kaya** olan, İda Dağı'nın batı uzantısı ve maksimum 780 m yüksekliğe sahip olan dağ, antik **Gargaron Dağı** ile özdeşleştirilmiştir.

MÖ 540-450 yılları arasında yaşamış Koslu şair Epikharmos, dağdan "karlı" (ἀγάννιφα) olarak bahseder. Yaklaşık MS 1150 tarihli *Etymologicum Magnum* adlı Bizans sözlüğü ise, Eski Gargara sakinlerinin, eski evlerinin soğuğundan kaçmak için yeni yerleşim yerlerine taşındıklarına dair bir geleneği aktarır.

Homeros'un İlyada'sında, zirvesinde Zeus'a adanmış bir sunağın bulunduğu ve bu nedenle tanrının sıkça ziyaret ettiği bir yer olduğu söylenir. Bir pasajda Zeus'un, Truvalılar ile Akalar arasındaki savaşı izlemek için Olympos Dağı'ndan Gargaron Dağı'na geldiği belirtilir.

MS 1. ve 2. yüzyıl yazarları olan Statius ve Samsatlı Lukianos gibi isimlerde Zeus'un, Truvalı prens Ganimedes'i yakınlardaki ormanlarda avlanırken Gargaron Dağı'ndan kaçırdığı söylenir. Lucian ayrıca, Paris'in Yargısı'nın, daha geleneksel yeri olarak bilinen Antandrus'un doğusu yerine Gargaron Dağı'nda gerçekleştiğini de aktarır.

Bir anonim yazar "*On Rivers* *(*Nehirler Üzerine)" adlı eserde Gargara'nın İda Dağı'nın önceki adı olduğunu düşünürken, Latin şair Valerius Flaccus bunu İda'ya gönderme yapmanın bilgili bir yolu olarak kullanmıştır. *Etymologicum Magnum*, Gargaron adını, zirveden fışkırdığı düşünülen pınarlar nedeniyle γαργαρίζειν ('*gargara yapmak*') fiilinden veya dağın şekli nedeniyle γαργαρέων (**küçük dil''<nowiki/>') kelimesinden türediğini açıklar (Homeros'un 'çok pınarlı İda'ya göndermesiyle birleştirilen bir çıkarım).

[[Soli, Mersin|Solili]] şair [[Aratos]], Gargara kentinin çocuklarına Gargaron Dağı'nda okuma-yazma öğreten arkadaşı Diotimos hakkında bir [[epigram]] yazmıştır:

::: αἰάζω Διότιμον, ὃς ἐν πέτρῃσι κάθηται
::: παισὶν Γαργαρέων βῆτα καὶ ἄλφα λέγων

::: Diotimos'a ağlarım ben, taşlar arasında oturan
::: Gargara çocuklarına alfabe öğreten o kişiye.

== Tarihi ==

=== Kuruluş ===
Homeros'un İlyada'daki ilgili pasajlarında, Gargaron Dağı'nın iskan edildiğine dair herhangi bir işaret bulunmamaktadır. Bu durum, alanda bulunan en eski arkeolojik kalıntıların (akropol çevresindeki sur duvarları ve bir tapınağın temelleri) MÖ 6. yüzyıldan daha yeni olmamasıyla kısmen doğrulanır.

=== Erken Dönem İddialar ve Çelişkiler ===
MÖ 7. yüzyılda şair [[Alkman]], yerleşimin Anadolulu bir halk olan **Lelegler** tarafından iskan edildiğini belirtmiştir. Ancak bu bilgi, Homeros'un İlyada'nın başka bir yerinde Troas'ın tüm güney kıyısının Lelegler tarafından iskan edildiği şeklindeki ifadesinden kaynaklanan basit bir çıkarım olabilir.

Miletli [[Hekataios (MÖ 550 doğumlu tarihçi)|Hekataios]] (yaklaşık MÖ 550-476) ve Lesboslu [[Hellanicus]] (yaklaşık MÖ 490-405), Gargara'nın başlangıçta yakındaki [[Assos]]'tan gelen [[Aiol]]isli Yunanlar tarafından iskan edildiğini söylemişlerdir. [[Methymna]]lı Myrsilos (MÖ 3. yüzyılın ilk yarısı) ise Assos'un Methymna'nın bir kurulumu olduğunu, dolayısıyla Assos'un ve ikincil kurulumlar olan Gargara ile [[Lamponeia]]'nın Aiolis etnik kökenli olduğunu belirtmiştir.

Eğer Alkman'ın MÖ 7. yüzyılda Gargara'da Anadolulu bir yerleşimin varlığına dair söyledikleri doğruysa, bu durum, Gargara'nın bir Yunan oluşumu olduğu şeklindeki görünüşte çelişkili hikaye ile şu şekilde uyumlu hale getirilebilir: Bölgedeki birçok yerleşim, yerel Anadolulu nüfusun Yunan göçmenlerle asimile olduğu karma bir Greko-Anadolu mirasına sahipti.

=== Adın Benimsenmesi ===
Erken yerleşimin dağın adını nasıl benimsediği konusunda, Eski Gargara'nın Koca Kaya'daki yerini tespit eden arkeolog **John Cook**, şu yorumu yapmıştır: "İnanabileceğimiz şey, boğazın karşısındaki Methymna halkının bu cesur zirveyi Homeros'un Γάργαρον ἄκρον (Gargaron Akron) olarak işaret ettiği ve oradaki yerleşimcilerin bu adı benimsemeye kendilerini haklı gördükleridir."

=== Klasik Dönemde Gargara: Delos Birliği'nden Athena Ilias Birliği'ne ===
MÖ 5. yüzyılda Gargara, [[Attika-Delos Deniz Birliği|Delos Birliği]]'nin bir üyesiydi ve [[Çanakkale Boğazı|Hellespont Bölgesi]]'nin bir parçası olarak [[Atina (şehir devleti)|Atina]]'ya 4.500 ila 4.600 [[drahmi]] arasında bir vergi ödüyordu. Güncel düşünceler, Gargaralıların MÖ 4. yüzyılda Koca Kaya'daki yerleşimden kıyıya taşındığı yönündedir, ancak bu durum henüz kazılarla doğrulanmamıştır.

[[Troya#Troya IX|İlion]]'da bulunan uzun bir yazıt, yaklaşık MÖ 306 itibarıyla Gargara'nın Athena Ilias Birliği'ne (Troas'taki şehirlerin yıllık bir festival düzenlediği bölgesel bir birlik) üye olduğunu göstermektedir. Yazıt, birliğin önde gelen ve zengin bir Gargara vatandaşı olan Malousios'u, yıllık festivali finanse etmek için faizsiz kredi sağlamasından dolayı öven bir dizi onurlandırma kararını kaydetmektedir.

=== Helenistik Dönemde Gargara: Nüfus Değişimi ve Geniş Etkileşimler ===
Yerel antikacı yazar [[Skepsisli Demetrius]] (yaklaşık MÖ 205-130), Gargara'nın MÖ 3. yüzyıl sonları veya 2. yüzyıl başlarında **"krallar"** (muhtemelen [[Bitinya]] kralları) tarafından [[Misya|Mysia]]'daki evleri, [[Karacabey|Miletoupolis]]'ten zorla göç ettirilen yerleşimcileri aldığını anlatır. Miletoupolis yarı-Yunan bir yerleşim yeriydi ve Demetrius, bu göçmen akınının bir sonucu olarak Gargara'da neredeyse hiç Aiolisli kalmadığını belirtir. Bu olay, muhtemelen Bitinya Kralı [[II. Prusias]]'ın MÖ 156-154'teki bölgeyi istilasıyla bağlantılı olmalıdır.

Helenistik dönemde Gargara vatandaşları, [[Sakız Adası]]'nda proxenos, [[Atina]]'da paralı asker olarak görev yaparken, [[Rodos]]'ta yerleşik yabancıların özel bir birliğine katılırken, Mısır'da [[III. Ptolemaios|III. Ptolemaios Euergetes]] ve ailesine adaklar sunarken, İlion'da onurlandırılırken ve [[Delos]]'ta adaklar sunarken bulunmuşlardır. MÖ. 230'lu veya 220'li yıllarda Gargara, [[Delfi]]'nin ''Theorodokoi''<nowiki/>'sinin kabul edildiği yerlerden biriydi. MÖ. 120'li yıllarda ise [[III. Attalos]]'un MÖ. 133'te [[Asya (eyalet)|Asya]] eyaletini Roma'ya miras bırakmasından kısa bir süre sonra gümrük vergilerinin ödendiği bir liman olarak belgelenmiştir.

=== Roma Döneminde Gargara: Tarımsal Refahın Simgesi ===
Gargara, Roma döneminde varlığını sürdürmesine rağmen, hakkında daha çok Latin edebiyatı bağlamında bilgi ediniyoruz. Zira [[Publius Vergilius Maro|Vergilius]]'un ''[[Georgics|Georgica]]'' (Çiftçilik Şiirleri) adlı eserinde yaptığı göndermenin ardından, Latin şiirinde **tarımsal refahın bir sembolü** haline gelmiştir:

::: ''humida solstitia atque hiemes orate serenas,''
::: ''agricolae; hiberno laetissima pulvere farra,''
::: ''laetus ager: nullo tantum se Mysia cultu''
::: ''iactat **et ipsa suas mirantur Gargara messis**.''

::: Dua edin nemli bir yaz için, ey çiftçiler, kışa da duru gökler için
::: (zira kış tozundan sonra en bahtiyar mısırdır, bahtiyar tarlalar);
::: böyle mevsimlerden başkaca ne zaman Mysia gurur duyar ekiniyle böylesine,
::: **ve Gargara'nın kendisi hayran kalır hasadına bu denli.*'

Gargara, benzer şekilde, [[Ovidius]]'un *Ars Amatoria*<nowiki/>'sında ("Aşk Sanatı"), [[Lucius Annaeus Seneca|Seneca]]'nın "Hercules Oeta'da, Phoenissae" (Fenikeli Kadınlar) adlı trajedisinde ve hatta MS 5. yüzyılda [[Sidonius Apollinaris]]'in odalarında deyişsel bir bereket ifadesi olarak kullanılmıştır.

[[Ambrosius Theodosius Macrobius|Macrobius]], MS 5. yüzyılın başlarında yazdığı *Saturnalia* adlı eserinde, Vergilius'e Gargara'yı bu şekilde kullanma fikrini ilk olarak neyin verdiğini sorgulayan bir bölüm ayırmıştır. Macrobius, bu kullanımın şu çıkarımlardan kaynaklandığı sonucuna varmıştır:

# İlk olarak, Homeros'ta İda Dağı'nın sulak olmasıyla ilgili ününden.
# İkincisi, Mysia'nın genel olarak bereketli olma ününden.
# Üçüncüsü, [[Eski Komedya]]'da "γάργαρα" (gargara) kelimesinin herhangi bir şeyin muazzam miktarını ifade etmek için kullanılmasından.

=== Bizans Döneminde Gargara: Sürekli İskan ve Piskoposluk Merkezi ===
Gargara'nın en azından 9. yüzyıla kadar, hatta belki de 14. yüzyıla kadar sürekli olarak iskan edildiği anlaşılmaktadır. Burası, [[Efes]] [[metropolit]]liğine bağlı bir [[sufragan piskopos]]luk merkeziydi. Bu piskoposluğa ait üç piskoposun adlarını biliyoruz: Yuhanna (518), Theodorus (553) ve Ephraim (878).

John Cook'un Gargara'da gördüğü olası Orta Bizans kalıntılarına ek olarak, İstanbul Patriği [[I. Germanos]]'un (715-730) *Epistulae Dogmaticae*<nowiki/>'si ve *Notitiae Episcopatuum* gibi diğer belgeler de Gargara'nın bu dönem boyunca varlığını sürdürdüğünü doğrulamaktadır.

Son olarak, [[Aynoroz]]'daki (Mount Athos) [[Büyük Lavra Manastırı]]'ndan 1284 ve 1304 yıllarına ait dört belge, Gargaralı bir Konstantin ve ailesinin varlığını tasdik etmektedir. Bölgedeki en son iskan dönemi, Cook'un Bizans veya [[Cenova|Ceneviz]] olabileceğini düşündüğü yakınlardaki Menteşe ve Şahin Kale kaleleriyle temsil edilebilir.

== Kaynakça ==


== Literatür ==

* A. Plassart, 'Inscriptions de Delphes: la liste de théorodoques' *BCH* 45 (1921) 1-85.
* J. M. Cook, *The Troad: An Archaeological and Topographical Study* (Oxford, 1973) 327–44.
* R. Stüpperich, 'Ein archaisches Kriegerrelief aus Gargara' in E. Schwertheim (ed.), *Studien zum Antiken Kleinasien III*, Asia Minor Studien 26 (Bonn, 1995) 127–38.
* A. Schulz, *Die Stadtmauern von Neandreia in der Troas*, Asia Minor Studien 38 (Bonn, 2000).
* S. Mitchell, 'Gargara' in M. H. Hansen and T. H. Nielsen (eds), *An Inventory of Archaic and Classical Poleis* (Oxford, 2004) no. 775.
* M. Cottier *et al.* (eds.), *The Customs Law of Asia* (Oxford, 2008).
* S. Radt, *Strabons Geographika: mit Übersetzung und Kommentar'', Vol. VII (Göttingen, 2008).