Sarı Saltuk

**Sarı Saltuk Baba** (Saltık Bay Sultan, *Sarı Saltuk Dede*, Sarı Sultan veya Sarı Saltık ö. 1297/1298) Balkanların Osmanlılar tarafından fethedilmesinden önce başlıca Balkanlarda ve civârındaki bölgelerde seyahat ederek insanlara İslâm'ı tebliğ eden Alevî-Bektâşî şeyhi ve Oğuz Türklerinin Çepni boyundan veya Kıpçak boylarının birinden olduğu ileri sürülen bir Derviştir.

## Hayatı
Yaşamı ve kişiliği efsanevî şahsiyet kimliğini daha yaşarken elde ettiği söylenmektedir. Hayatını anlatan Saltuknâme destanı, bu 13. yüzyıl alpereninin savaşlarını ve çeşitli kerâmetlerini konu almaktadır. Saltukname'ye göre Saltık sözcüğü Rumca ve Farsça ve Arapçada çok kuvvetli er Sarı ise ona çok sarı ve kızıl olduğu için verilmiş lakaptır.

Birçok kaynak tarafından Hacı Bektaş-ı Veli'nin talebelerinden Seyyid Mahmud Hayranî'nin müridi ve Alevî-Rufai tarikâtının kurucusu olan Seyyid Ahmed Er Rufai'nin tâkipçisi olarak anılır. *Encyclopedia of Islam*ın “Sarı Saltık Dede” maddesinin yazarı Franz Babinger, Sarı Saltık'a “Acem” denildiğine işaret eder.

Hacı Bektaş-ı Veli'nin müridlerinden olan Sarı Saltuk'un Anadolu ve Balkanlarda çok sayıda türbesi bulunmaktadır. Bu türbelerin bâzıları Müslümanların yanı sıra Hristiyan ahâliler için de ziyaret yeri konumundadır. *[[Saltuknâme]]*'de Sarı Saltuk'un on iki mezarı olduğu belirtilmektedir. Sarı Saltuk, beylerin ve kralların mezarına sahip çıkmak isteyeceklerini söyleyerek her isteyene verilmek üzere birer tabut hazırlamalarını vasiyet etmiştir. En ünlü Sarı Saltuk türbesi, halkının 13. yüzyılda İslamiyet'e geçmesine önayak olduğu rivayet edilen İznik'te bulunmaktadır. *Saltukname*nin çeşitli yerlerinde Sarı Saltuk'un yer altından şifalı sular çıkardığı anlatılmaktadır. Sarı Saltuk türbelerinden birisinin yer aldığı, Bosna-Hersek'te Blagay şehrinde bulunan Blagay Tekkesi'nin yanında Buna Nehri'nin kaynağı yer almaktadır.

Asıl mezarının Romanya'nın kuzeyinde Dobruca bölgesindeki Babadağ kasabasında olduğu sanılmaktadır. Kendisine bağlı Bektaşilerin yaşadığı Türkiye'de İznik'in yanı sıra Diyarbakır'da, Tunceli'de, Bor'da (Niğde), Rumeli Feneri'nde (İstanbul) Babaeski'de, Manisa'nın Alaşehir ilçesinin Yeşilyurt kasabasında; Makedonya'da Ohri'de; Arnavutluk'ta; Bosna-Hersek'te Blagay'da türbeleri bulunmaktadır.

## Saltukname
Sarı Saltuk'un hayatını anlatan *Saltukname* Fatih Sultan Mehmed'in oğlu Şehzâde Cem'in (sonradan Cem Sultan ismiyle tarihe geçecektir) şehzadeliği esnasında verdiği talimat üzerine Ebu'l Hayr er-Rumi tarafından yedi senelik bir çalışma sonucunda Türk sözlü geleneğinden toplanarak 1480 yılında tamamlanmış ve kitaplaştırılmıştır. Bu eserin bir başka ilginç noktası da, yazıya geçirilmiş ilk Nasreddin Hoca hikâyesini içermesidir. *Saltukname* yeni Türk harfleriyle tam metin olarak yayına Şükrü Halûk Akalın tarafından hazırlanmıştır. Bu çalışma 1987-1990 yıllarında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından üç cilt olarak yayımlanmıştır. Sarı Saltuk hakkında bilgi veren başka önemli kaynak da Evliya Çelebi'nin eseri *[[Seyahatname]]*’dir. Ayrıca, bazı tarih kitaplarinda da Sarı Saltuk ile ilgili çeşitli bilgiler bulunmaktadır. Bunlara örnek olarak Yazıcıoğlu Ali'nin *[[Tevârih-i Âl-i Selçuk]]* adlı eseri sayılabilir. İslamî rivâyetlere göre Sarı Saltuk, Peygamber Muhammed'in, İmam Ali'nin ve Hacı Bektaş Velî'nin nesillerinden gelen Alevî (Seyyid / Şerif) Türkmen bir Alevî / Çelebî Türkmen "*Er*" olarak bilinir. Bu Er'in şeceresi bizzat Nakibü'l Eşraflık kayıtlarında ve Türkmen Alevî ocaklarındaki Alevî silsilesinde geçer. Sarı Saltuk soyunun bir kolu Tunceli ilinin Hozat ilçesinde diğer kolları ise günümüz Türkiye Cumhuriyet'in Baba İylâs Horasanî'nin Alevî-Türkmen ocaklarına ve Alevî Tekke, Dergah ve Cem Evi, yani mescidlere bağlı olan Çorum, Amasya, Tokat, Denizli, Yozgat, Sivas, Konya, Nevşehir (Hacıbektaş), Kayseri ve Tunceli gibi farklı şehirlerdeki bölgelerdedir. Burada Sarı Saltuk'un türbesi ve onun soyundan gelen Alevî (Seyyid / Şerif) Türkmenler bulunmaktadır. Bu aileler Sarısaltık, Akdoğan, Yurt, Yer, Kılıçaslan, gibi temsilcilere sahiptir.

## Baba İlyâs Horasanî’nin halifeleri arasındaki yeri
Bedr’ed-Dîn Mahmud Aynî, Sarı Saltık Baba’nın Baba İlyâs Horasanî’nin “Çehariyâr” adı verilen dört halifesinden biri olduğunu belirtmektedir. Çehariyâr'ın diğer üçü Lokman Baba, Aybek Baba ve Behlül Baba'dır.

## Galeri

Blagaj Ceilings.jpg|Blagay'da Buna Nehri'nin kaynağı ve Sarı Saltuk Tekkesi (Bosna Hersek)
Svetinaum.jpg|Ohri Gölü kıyısında Sveti Naum Manastırı, Sarı Saltuk'un gömülü olduğuna inanılan yerlerdendir (Makedonya)
Kruja, Sari Saltek.jpg|Akçahisar'daki Bektâşî Tekkesi, bir Sarı Saltuk makâmıdır (Arnavutluk)
Nos Kaliakra.jpg|Kaligra Burnu'ndaki Kaligra Kalesi, bir Sarı Saltuk makâmıdır (Bulgaristan)
Babadag vedere de ansamblu.jpg|Sarı Saltuk Baba'nın hakikî mezarının bulunduğu kabûl edilen Babadağ'dan bir görünüm (Romanya)



## Konuyla ilgili yayınlar
* Ebü'l-Hayr-ı Rûmî, *Saltuknâme I-II-III*, hazırlayan Şükrü Halûk Akalın, Ankara - İstanbul, 1987 - 1988 - 1990
* İbn Battuta - *[[İbni Batuta Seyahatnâmesi]]*
* Evliya Çelebi, *[[Evliya Çelebi Seyahatnâmesi|Seyahatname]]*, Haz. İsmet Parmaksızoğlu, 1000 Temel Eser, İstanbul, 1971, s. 102
* Yazıcıoğlu Ali, *[[Tevârih-i Âl-i Selçuk]]*, Topkapı Sarayı Kütüphanesi, Revan Köşkü bölümü no.1391, 233a 
* Grace M. Smith, "Some Türbes/Maqams of Sarı Saltuq an Early Anatolian Turkish Gazi-Saint", *Turcica*, XIV, 1982, ss.216-225
* *[[Menakıb-ı Hacı Bektâş-ı Velî “Vilâyetnâme”]]*, Hazırlayan Abdülbâki Gölpınarlı, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, 1990, s.47
* Machiel Kiel, “The Türbe of Sarı Saltuk At Babadag-Dobrudja. Brief Historical and Architectonikal Notes”, *Güney-Doğu Araştırmaları Dergisi*, Sayı: 6-7, İstanbul, 1978, s. 212
* Ö.Lütfi Barkan, “İstila Devirlerinin Kolonizatör Türk Dervişleri ve Zaviyeler”, *Vakıflar Dergisi*, Sayı: 2, Ankara, 1942, s.283.
* Mehmet Z. İbrahimgil, "Balkanlar'da Sarı Saltuk Türbeleri"
* Şükrü Halûk Akalın, "Sarı Saltuk'un Türbe ve Makamları Üzerine", *I. Türk Dünyası Eren ve Evliyaları Kongresi, 12-17 Ağustos 1998*, Kültür Bakanlığı-ERVAK, Ankara
* Şükrü Halûk Akalın, "Sledite na Sarı Saltuk v Rumeliya i Svetata Obitel na Sveti Naum / Sarı Saltuk v Ohrid", *İslyam i Kultura İzsledvaniya*, Sofia, Bulgaria, 1999, s. 26-51,
* Şükrü Halûk Akalın, "Saltukname'nin Yeni Bulunan Nüshaları ve Bazı Düşünceler", *Türk Kültürü Araştırmaları*, c.XXIV/2, s. 229, Ankara, 1989
* Şükrü Halûk Akalın, ""Saltukname"deki Atasözleri", *Çukurova Üniversitesi Sosyal Bilimler Dergisi*, C. 4, S.4, s. 55-69, Adana, 1996
* Şükrü Halûk Akalın, "Ebü'l-Hayr-ı Rûmî'nin Saltukname’si", *TDAY Belleten* 1992, Türk Dil Kurumu Yayını, Ankara, 1995, ss. 37-59
* Şükrü Halûk Akalın, "Sarı Saltuk ve Ebü’l-Hayr-ı Rûmî’nin Saltuknamesi", *Kriterion, Renkler*, s.156-176, Bükreş, Romania, 1995
* Şükrü Halûk Akalın, "Ebülhayr Rumi", *Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi*, c.10, s.360-362
* Ahmet Yaşar Ocak, *Sarı Saltık: Popüler İslam’ın Balkanlar’daki Destanî Öncüsü: 13. Yüzyıl*. Ankara: Türk Tarih Kurumu, 2011

## Dış bağlantılar
* http://turkoloji.cu.edu.tr/CAGDAS%20TURK%20LEHCELERI/6.php
* http://turkoloji.cu.edu.tr/kisisel/akalin/dedekorkut1.htm
* https://web.archive.org/web/20060131191135/http://www.akmb.gov.tr/turkce/books/balkanlar/m.ibrahimgil.htm
* https://web.archive.org/web/20060228171725/http://www.iznik.gen.tr/ENG/sarisaltuk.htm
* http://www.dervisan.com/yazi2/kolonizator.html
* http://www.iznik.gen.tr

## Kaynakça