Saurophaganax

***Saurophaganax*** (anlamı: *"kertenkele yiyicilerin efendisi"*), Amerika Birleşik Devletleri'nde Oklahoma eyaletinde Geç Jura yaşlı Morrison Formasyonundan (en son Kimmeridgian dönemi, yaklaşık 151 milyon yıl önce) büyük bir allosaurid dinozor cinsidir. Bazı paleontologlar, onun  daha genç bir *[[Allosaurus]]* türü (*A. maximus* olarak) olduğunu düşünmektedir. *Saurophaganax*, sırt omuru dikenlerinin tabanındaki yanal tabakalanma ve kuyruk omurlarının ön yüzündeki kemiksi yay ile karakterize edilmiş çok büyük bir Morrison Allosaurid'idir. *S. maximus'un* uzunluğunun 10,5 m ila 13 m kadar geldiği, ve ağırlığının 3 ton ila 4,5 ton geldiği tahmin edilmektedir. 2020 yılında yapılan bir çalışmada, minimum ortalama ağırlığı 2,6 ton ve maksimum ortalama ağırlığı 4,7 ton olmak üzere genel ortalama olarak 3,5-3,8 ton ağırlık değerleri ortaya konmuştur.

Son yapılan çalışmaya göre Morrison Formasyonu'nun Geç Jura (Kimmeridgian) dönemine ait bu fosillerin, büyük bir saurischian dinozorun, muhtemelen bir sauropod, belirsiz ve kimerik bir cinsine ait olduğu bulundu. Bu taksonun tarihsel olarak bir *Allosaurus* türünü veya çok büyük bir Allosaurid türünü temsil ettiği düşünülmüştür. Ancak, atfedilen örneklerin yeniden incelenmesi, bazı örneklerin büyük olasılıkla bir Diplodocid sauropoda ait olduğu ve diğer örneklerin ise yeni bir *Allosaurus* türüne yeniden atanabileceği için, bunun birden fazla dinozor cinsinin kimerası olduğunu ortaya koymuştur.

## Keşif ve adlandırma

1931 ve 1932'de John Willis Stovall, Oklahoma , Cimarron County'deki Kenton yakınlarında, geç Kimmeridgian yaşlı katmanlarda büyük bir teropod kalıntılarını ortaya çıkardı. 1941'de gazeteci Grace Ernestine Ray'in bir makalesinde *bu fosil numunelere Stovall tarafından Saurophagus maximus* adı verildi. Dinozorun cins adı , **', ''"kertenkele"'', , **', *"yemek"*, sözcüklerinden oluşturulan bir ad tamlamasıdır ve anlamı *"kertenkele yiyen"dir*. Tür adı olan *maximus,* Latincede *"en büyük"* anlamına gelir. Adlandırma makalesi bir açıklama içermediğinden, cinse verilen ad bir *[[Nomen nudum|nomen nudum olarak]]* kaldı. 1987'de Spencer George Lucas, *Saurophagus*'un bir *nomen nudum* olduğundan habersiz olarak OMNH 4666 kodlu numuneyi (bir kaval kemiği) lektotip olarak atamıştır.

Daha sonra, *Saurophagus* adının önceden doldurulmuş olduğu keşfedilmiştir: 1831'de William Swainson tarafından sınıflandırma açısından gerçek kertenkelelerin güncel yiyicisi olan bir zorba sinekkapana verilmişti. 1995'te Daniel Chure yeni bir cins adını verdi: *Saurophaganax*, önceki adın sonuna Antik Yunanca *-άναξ*, **', "''hükümdar''" anlamına gelen bir ek konmuştur. Chure 1995'te OMNH 4666 numunesini ''Allosaurus''<nowiki/>'a ilişkin olarak tanısı konulmamış bulmuştur ve bu yüzden Chure OMNH 01123 numunesini (omurgadaki sinir yayı) ''Saurophaganax'' için holotip olarak seçmiştir ve ''Saurophaganax'', "''Saurophagus''"un yeniden adlandırılması değildir. Gayri resmi olarak "Saurophagus maximus" olarak adlandırılan materyalin çoğu, yani ''Allosaurus'tan'' ayırt edilebilen tanısal unsurlar, Chure tarafından ''Saurophaganax maximus'a'' atfedildi. Bu fosil örnekleri en az dört bireyin eklemsiz kemiklerini içerirler.

''Saurophaganax'', [[Oklahoma|Oklahoma'nın]] resmi eyalet fosilidir ve Sam Noble Oklahoma Doğa Tarihi Müzesi'ndeki Jura salonunda büyük bir ''Saurophaganax'' iskeleti görülebilir. En iyi bilinen ''Saurophaganax'' materyali Oklahoma'nın diğer bir eyalete yaptığı girintide bulunmasına rağmen, olası bir ''Saurophaganax'' materyali (NMMNH P-26083), (bir uyluk kemiği, birkaç kuyruk omuru ve bir kalça kemiğinden oluşan kısmi bir iskeleti içeren), kuzey [[New Mexico|New Mexico'da bulunmuştur]] .

=== ''Allosaurus'' ile İlişkisi ===

''Saurophaganax'ın'' kimliğinin saptanması bir tartışma konusudur. Kendisi bir cins olarak ''veya'' ''Allosaurus'un'' ''(A.'' ''maximus)'' bir türü olarak tanımlanmıştır. Bazal tetanuran dinozorların en güncel çalışmasında ''Saurophaganax'' ayrı bir cins olarak kabul edilmiştir. ''New Mexico'dan''   yeni olası ''Saurophaganax'' buluntuları, cinsin sınıflandırma durumunu netleştirebilir.

== Paleoekoloji ==


''Saurophaganax'', Geç Jura Kuzey Amerika'sının en büyük etoburlarından biriydi. Diğer uzunluk tahminleri daha düşük olsa da Chure de 14 metrelik bir uzunluk tahmini yapmıştır. ''Saurophaganax'ın'' bilinen fosilleri (hem olası New Mexican materyali hem de Oklahoma materyali), Morrison Formasyonunun en son üyesi olan Brushy Havzası Üyesi'nden biliniyor ve bu gözlem cinsin (''Saurophaganax''<nowiki/>'ın) ilgili çevrede ya her zaman nadir olduğunu ya da Jura döneminde ilk kez oldukça geç ortaya çıktığını gösteriyor. ''Saurophaganax bir allosaurid'' için büyüktü ve çağdaşları olan ''[[Torvosaurus|Torvosaurus tanneri]]'' ve''[[Allosaurus|Allosaurus fragilis'ten]]'' daha büyüktü. Morrison Formasyonu teropod faunasının yüzde birini veya daha azını oluşturan çağdaşlarından çok daha nadir olduğu için davranışı hakkında fazla bir şey bilinmemektedir.

Morrison oluşumu (formasyonu) çökel bilimsel olarak sığ denizel ve alüvyon çökellerinin bir dizisidir, [[Radyometrik tarihleme|radyometrik]] yaşlandırma ışığında oluşumun tabanı 156,3 milyon yıl önceye, en üstüyse 146,8 milyon yıl önceye tarihlenir ve Geç Jura döneminin geç Oxfordian, Kimmeridgian ve erken [[Tithonian]] evrelerine denk düşer. Bu oluşum, belirgin yağışlı ve kurak mevsimlerle tanımlanan [[Yarı kurak iklim|yarı kurak bir]] ortam olarak yorumlanır. Dinozorların yaşadığı Morrison Havzası, New Mexico'dan Alberta ve Saskatchewan'a kadar uzanıyordu ve [[Front Range|Rocky Dağları'nın]] ön sırasının öncüleri batıya doğru ilerlemeye başladığında oluştu. Doğuya bakan akaçlama havzalarından gelen tortular, akarsular tarafından taşınmış ve bataklık ovalarında, göllerde, ırmak kanallarında ve [[Taşkın yatağı|taşkın yataklarında]] birikmiştir. Bu formasyon, [[Almanya|Almanya'daki]] Solnhofen Kireçtaşı Formasyonu ve [[Tanzanya|Tanzanya'daki]] Tendaguru Formasyonu ile benzer yaştadır. 1877'de bu oluşum, [[Othniel Charles Marsh|öncül paleontologlar Othniel Charles Marsh]] ve [[Edward Drinker Cope]] arasındaki fosil toplama rekabeti olan Kemik Savaşları'nın merkezi haline geldi.

Morrison oluşumu ''[[Barosaurus]]'', ''[[Apatosaurus]]'', ''Brontosaurus'', ''[[Camarasaurus]]'', ''[[Diplodocus]]'' ve ''[[Brachiosaurus]]'' gibi dev sauropodlarca domine edilmiş bir uzam ve zamanı kaydeder. Kuş kalçalı ''[[Camptosaurus]]'', ''[[Dryosaurus]]'', ''[[Stegosaurus]]'' ve ''Othnielosaurus'' gibi cinsler de dahil bu dinozorlar ''Saurophaganax**ın yanında yaşamış ve onun avı konumunda bulunmuş olabilir. Bu paleoçevredeki teropodlar *[[Torvosaurus]]*, *[[Ceratosaurus]]*, *Marshosaurus*, *Stokesosaurus*, *Ornitholestes* ve*[[Allosaurus]]* gibi cinslerdir ve *[[Allosaurus]]* bu oluşumdaki tüm teropod örneklerinin 70 ila 75% oluşturmaktadır ve Morrison besin zincirinde tepe yırtıcı konumundadır. Bu paleoçevreyi paylaşan diğer omurgalılar da aşağıdaki gibidir: Işın yüzgeçli balıklar, kurbağalar (*Eobatrachus)*, semenderler, kaplumbağalar, sphenodonts, kertenkeleler, karasal ve sucul crocodylomorphans (*Goniopholis)* ve çeşitli pterosaur türleri (*Kepodactylus)* *Bu bölgede Fruitafossor*, docodonts, multituberculates, symmetrodonts ve triconodonts gibi erken memeliler mevcuttu. Dönemin florası yeşil algler, mantarlar, yosunlar, Atkuyrukları, cycads, ginkgoes ve kapalı tohumlu bitkilerin birkaç ailesinin fosilleriyle ortaya konur. Bitki örtüsü, eğrelti ağaçları ve eğrelti otlarının ( galeri ormanları ) ırmak kenarındaki ormanlarından ''Araucaria'' benzeri kozalaklı ağaç *Brachyphyllum* gibi ağaçların seyrek bulunduğu eğrelti otu savanlarına kadar değişiyordu. Stovall, Oklahoma'da *Saurophaganax* gibi büyük bir teropod için olası av durumunda olabilecek *Apatosaurus*ların önemli sayıdaki  fosil numunesini gün yüzüne çıkarmıştır.

Üst Jura yaşlı Mygatt-Moore Taş Ocağı'nda beslenme izleri taşıyan diğer kemikler arasında *[[Allosaurus]]* ve *Mymoorapelta* kalıntılarında ısırık izlerine rastlanmıştır. Diğerlerinden farklı olarak, bu fosil kemiklerin üzerlerindeki ısırık izleri diş genişliğini belirlemek için ölçüldüğünde, ilgili izlerin boyutlarından yola çıkılarak yapılan dışkestirimler (extrapolation) taş ocağındaki jeolojik birimlerden bilinen iki büyük yırtıcı cinsi *olan Allosaurus* veya *[[Ceratosaurus|Ceratosaurus'un]]* bilinen herhangi bir örneğinden daha büyük diş ve vücut boyutu öngörmektedir. Dışkestirimler bunun yerine ya alışılmadık derecede büyük bir *Allosaurus* *[[Torvosaurus|örneğiyle]]* ya da her ikisi de taş ocağından bilinmeyen *Torvosaurus veya Saurophaganax* gibi ayrı cinsleri ifade eden dinozorlarla uyumludur. Sonuç olarak, ilgili bulgular ya sadece bilimsel kanıtlara dayanarak sitenin bilinen fauna çeşitliliği artmış olacaktır ya da *Allosaurus cinsinde* yamyamlığın güçlü kanıtlarını temsil edecektir. Isırık izleri olan çeşitli iskelet elemanlarıyla ilişkili pozisyon ve besin değerine dayanarak, *Mymoorapelta av olmuş* ya da ölümünden kısa bir süre sonra leşi yenmişken*, Allosaurus'un* ölümden bir süre sonra leşinin yendiği tahmin edilmektedir.

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

*