Abdülhamîd bin Vâsi bin Türk

**Abdülhamîd bin Vâsi bin Türk** () ya da tam adıyla **Ebü'l-Fazl Abdülhamîd bin Vâsi' bin Türk el-Huttelî el-Hâsib**, dokuzuncu yüzyılda yaşamış Türk matematikçi. Öz geçmişi hakkında çok az bilgi bulunmaktadır. Onunla ilgili iki kayıt vardır, biri Farslı İbn el-Nedim ve diğeri İbn el-Kefti tarafından, fakat bilgiler aynı değildir. Ancak İbn el-Kefti onun adını *ʿAbd al-Hamid ibn Wase ibn Türk Jili* olarak bahseder. Jili, Gilan anlamına gelir. D. Pingree'ye göre, o Ḵottal (Amu Derya)'nın kuzeyinde ve Badaḵšān batısındadır) veya Gilan doğumludur. Abū Barza Fażl b. Moḥammad b. ʿAbd-al-Ḥamīd b. Tork (ö. Bağdat, 27 Ṣafar 298) (4 Kasım 910)'un onun torunu olduğu görünür.

Onuncu yüzyılda İbn el-Nedim, ʿAbd-al-Ḥamīd ile ilgili onun adının *Abu'l-Fadl 'Abd al-Hamîd ibn Wâsi' ibn Turk al-Khuttalî* (veya, *al-Jîlî*), soyadının *Abû Muhammad* olduğunu söyler ve iki eserini listeler:
1. *Kitāb al-Jāmeʿ fi’l-ḥesāb* ("Kapsamlı hesap kitabı") altı kitap halindedir; o kayıpdır, belki de, aşağıdaki dördüncü kitabın bir parçasıdır.
2. *Kitāb al-Moʿāmalāt* ("İşlemler kitabı") kayıptır. Bu başlıklı ve *Kitāb al-Mesāḥa* ("Ölçme kitabı") ile bir kitap daha İbn el-Nedīm tarafından Ebu Barza'ya atfedilir.

İbn el-Kefti ise, el-Fihrist, gibi birinci kitabı tekrarlar, ama ikinci kitap yerine, o aşağıdaki kitapları listeler:
3. *Nawāder al-ḥesāb wa ḵawāṣṣ al-aʿdād* (“Hesaplama ve Sayıların özellikleri çeşitleri kitabı”), kayıpdır.
4. *Kitāb al-Jabr wa’l-moqābala* (“Katışık Denklemlerde Mantıki Zaruretler”)

Aydın Sayılı'ya göre;
Halife Al-Maʾmūn zamanında Maveraünnehir'de doğan 9. yüzyılın ilk yarısında yaşayan ibn Türk (*Abdülhamid İbni Vasi İbni Türk Ebu Fazl*) (? - 847) Ceyl kentinden olduğu için el-Ceyli veya matematikçi anlamına gelen el-Hasip de denmektedir. Adından da anlaşıldığı gibi Türk oğlu olan bu bilim insanı sayılar teorisi ve cebir konularında çalışmalar yapmıştır. Yapıtları "Kitab-ül Cami fi'l hisap" (altı kitap halindedir),"Kitab'ül muamelat", "Kitab'ül Mesaha" (Ölçme işleri)'dır

Onun erken dokuzuncu yüzyılda Bağdat'ta yaşadığı ve çalıştığı ve matematik eserleri yayımladığı kesindir.

O cebir üzerine bir çalışma yazmış, "Katışık Denklemlerde Mantıki Zaruretler" olarak adlandırılan karesel (*ikinci dereceden*) denklemlerin çözümü üzerine sadece bir bölümü geriye kalabilmiştir.

Abdülhamid İbn Türk'ün, "*Kitāb al-jabr wa al-mukābala*" başlıklı el yazması, Hârizmî'nin el-cebir (*al-jabr*)'ine çok benzer, aynı zamanda hatta belki ondan daha erken de yayımlanmış olabilir.

## Notlar

## Kaynakça
* J. Høyrup, "*Al-Khwarizmi, Ibn Turk and the Liber Mensurationum: On the Origins of Islamic Algebra*". 1986, Erdem 5: 445–484.
* Aydın Sayılı, *Abdülhamit İbn Türk'ün Katışık Denklemlerde Mantıki Zaruretler Adlı Yazısı ve Zamanın Cebri.*, 1962 Ankara Türk Tarih Kurumu Basımevı. Rev. by Jean Itard in Revue Hist. Sci. Applic., 1965, I8:123-124.
* Ahmed Djebbar, *L'algèbre arabe*, genèse d'un art, Vuibert/Adapt, 2005, s. 214 - ISBN 2-7117-5381-6
* D. Pingree ''ʿAbd-al-Ḥamīd b. Vāse'' Encyclopedia Iranica Erişildi 28 Temmuz 2010. 
## Dış bağlantılar
* MuslimHeritage.com Logical Necessities in Mixed Equations: 'Abd Al-Hamîd Ibn Turk and the Algebra of his Time 
* Encyclopedia Iranica, D. Pingree ''ʿAbd-al-Ḥamīd b. Vāse''