Aişe

**Aişe bint Ebu Bekir** (; 614 veya 617, Mekke - 678, Medine), İslam peygamberi Muhammed'in üçüncü ve en genç karısı, birinci İslam halifesi Ebû Bekir'in kızıdır. Muhammed'in ölümünden sonra, Raşidun Halifeliği döneminde siyasi olarak aktifti ve dönemin önde gelen kadın figürlerinden biri olarak öne çıktı.

Klasik kaynakların büyük çoğunluğu Aişe'nin evlendiğinde 6 ya da 7, gerdeğe girdiğinde ise 9 yaşında olduğu konusunda birleşmektedir. Aişe'nin yaşı, ideolojik bir tartışma konusudur. Aişe, hem Muhammed'in hayatı boyunca hem de ölümünden sonra, erken İslam tarihinde önemli bir role sahip oldu. Sünni gelenekte Aişe, âlim, zeki ve araştırmacı olarak tasvir edilir. Muhammed'in mesajının yayılmasına katkıda bulundu ve onun ölümünden sonra 44 yıl boyunca Müslüman toplumuna hizmet etti. Sadece Muhammed'in özel hayatıyla ilgili konularda değil, miras, hac ve eskatoloji gibi konularda da 2.210 hadis rivayet ettiği bilinmektedir. Şiir ve tıp da dâhil olmak üzere çeşitli konulardaki zekâsı ve bilgisi, İbn Şihab Zuhrî ve öğrencisi Urve ibnü'z-Zübeyr gibi erken dönem âlimleri ve aydınları tarafından övgüyle karşılandı.

Babası Ebû Bekir (), Muhammed'in yerine geçen ilk halife oldu ve iki yıl sonra yerine Ömer () geçti. Aişe, üçüncü halife Osman'a () karşı muhalefette öncü bir rol oynadı, ancak onun suikastından sorumlu olanlara da karşı çıktı. Osman'ın halefi Ali'nin () halifeliğini tanımadı ve Zübeyr bin Avvâm ile Talha bin Ubeydullah'a katıldı. Cemel Muharebesi'nde yenildi, ardından Medine'de inzivaya çekildi. Daha sonrasında Ali ile uzlaştı ve halife Muaviye'ye () karşı çıkmadı. Ali'ye karşı gelmesi ve savaşa katılması nedeniyle Şii Müslümanlar, Aişe hakkında genellikle olumsuz bir görüşe sahiptir. Sünni İslam'da Aişe, önde gelen bir İslam âlimi ve birçok sahabenin ve tabiinin hocası olarak görülür.

## İlk yılları
Babası Ebû Bekir, *es-Sıddîk* lakabıyla tanındığı için kendisine Aişe es-Sıddîka (es-Sâdıka) binti's-Sıddîk denilmiştir. Annesi, Kinâne kabilesinden Ümmü Ruman bint Amir'dir. Muhammed ile soyları baba tarafından yedinci-sekizinci kuşakta, anne tarafından soyları ise on bir-on ikinci kuşakta birleşmektedir. Aişe'ye Muhammed tarafından "Ümmü Abdullah" künyesi verilmiştir. Klasik kaynaklarda 614 yılında doğduğu belirtilmektedir, ancak doğum yılı konusunda tartışmalar vardır. Aişe, Muhammed'in üçüncü ve en genç eşidir. Bu evlilikten çocuğu olmadı.

## Muhammed ile evliliği
Klasik İslam kaynaklarında ve hadislerde, Aişe'nin Muhammed ile 6 yaşındayken nişanlandığı ve 9 yaşındayken gerdeğe girdiği aktarılmaktadır. İbn Kesir, Aişe'nin bu yaşta evlendiği konusunda hiçbir ithafın olmadığını belirtir. İbn Sa'd'ın biyografisinde, evlendiği sırada yaşının 6 ile 7 arasında olduğu ve evliliğin tamamlandığı sırada (gerdek) yaşının 9 olduğu belirtilirken, İbn-i Hişam'ın Muhammed biyografisinde evliliğin tamamlandığı sırada yaşının 10 olabileceği öne sürülmektedir. Sünni İslam dünyasının en güvenilir hadis kaynaklarından biri kabul edilen ve klasik hadis literatüründe Kur'an'dan sonra en sahih eser olarak değerlendirilen Sahih-i Buhari'de aktarıldığı üzere, Aişe şunları demektedir:

İslam literatüründe Aişe'nin evlilik yaşı, klasik dönem boyunca önemli bir tartışma konusu hâline gelmedi. Bununla birlikte modern araştırmacılardan Denise A. Spellberg ve Kecia Ali, erken dönem Müslüman biyografi yazarlarının Aişe'nin yaşına özellikle dikkat çekmiş olabileceğini ve bu vurgunun onun bekâretine, dolayısıyla dinî saflığına işaret etme amacı taşıdığını ileri sürmektedir. Orta Çağ ve erken modern dönem Hristiyan polemiklerinde dahi bu yaş meselesinin belirgin bir tartışma başlığı olmadığı belirtilir. Erken dönem Oryantalist yazarlar da, Muhammed ve İslam'a yönelik eleştirel yaklaşımlarına rağmen, daha çok çok eşlilik ve evliliklerin siyasi boyutu üzerinde durdular. Aişe ile Muhammed arasındaki yaş farkını ele alan az sayıdaki yazar ise bunu açık bir kınama yöneltmeden, dönemin Doğu toplumlarına ilişkin yaygın tasavvurlara atıfla açıklama eğiliminde oldular.

19. yüzyılın sonlarına doğru, Doğu toplumları ve bu toplumlara atfedilen ahlaksızlık iddiaları, Avrupa kamuoyunda giderek daha sert biçimde eleştirilmeye başlandı. Bu eleştiriler karşısında bazı Müslüman düşünürler, modernleşme süreçleriyle uyumlu yorumlar geliştirdi. Bu çerçevede kronolojik yeniden değerlendirmeler yapılarak Aişe'nin yaşının erken ergenlik döneminde olduğu ileri sürüldü. Buna karşılık muhafazakâr çevreler, klasik  kaynakları esas almaya devam etti ve özellikle İbn-i Hişam'ın aktardığı siyer anlatılarına bağlı kaldılar.

20. yüzyılın ortalarından itibaren, İslamcı aşırılıkçılığa ilişkin küresel endişelerin artmasıyla birlikte Müslüman toplumlar ve İslam dini yeniden yoğun bir inceleme konusu hâline geldi. Bu süreçte, Aişe'nin evlilik yaşı hakkındaki eleştiriler de daha görünür ve sert bir nitelik kazandı. Bunun sonucunda birçok Müslüman âlim, geleneksel rivayetlerde aktarılan yaşı yeniden bağlamsallaştırma yoluna gitti. Bu değerlendirmelerde kültürel görecelilik, anakronizm, evliliğin siyasi ve toplumsal boyutları ile dönemin tarihsel koşulları gibi unsurlar öne çıkarıldı. 21. yüzyılın sonlarından itibaren ise bazı polemikçi çevreler, Muhammed'i pedofili ile suçlamak amacıyla Aişe'nin yaşını gündeme taşıdı ve bu konuyu Müslüman toplumlarda çocuk evliliklerinin yaygın olduğu iddiasıyla ilişkilendirdi.

### Evlilik yaşı ile ilgili tartışmalar
Aişe'nin evlilik yaşı ile ilgili olarak farklı kişi ve kaynaklarda birbirinden farklı ifadeler yer almaktadır. Muhammed'in kızı Fatıma ve Aişe'nin kız kardeşi Esma'ya ait rivayetler üzerinden Aişe'nin doğumu ve evlilik yaşı ile ilgili farklı rakamlar elde edilen çıkarımlar şeklinde yapılmaktadır.

TDV İslâm Ansiklopedisi'nde Aişe'nin 614 yılında doğduğu, 624 senesinde evlendiği ve on dört ila on sekiz yaşlarında evlendiğini söyleyen çağdaş araştırmacıların kaynaklarının sağlam olmadığı yazmaktadır. Mustafa Öztürk tartışmalar için Aişe dışında sahabeden yaklaşık 60 kişinin erken yaş evliliği yaptığı, bunun gelenekte olduğu ve Talâk Sûresi'nin 4'üncü âyetindeki "henüz âdet görmemiş olanların bekleme süresi üç aydır" ifadesinin modern çağa kadar "bir hastalıktan dolayı âdet göremeyenler" değil, "henüz ergenliğe girmeden dul kalanlar" olarak anlaşıldığını söyler. İlahiyatçı Mehmet Azimli on sekiz yaşında evlendiğini savunan görüşlerin isabetli olmadığını ve getirilen delillerin bilimsel değil, tepkisel olduğunu dile getirir. İlahiyatçı Suzan Yıldırım, Aişe'nin dokuz yaşında evlenmesinin dönemin örfüne aykırı olmadığını ve toplumun kabullendiği bir uygulama olduğunu; şimdiki zamanın değer yargılarıyla değerlendirilmemesi gerektiğini ifade etmektedir. İlahiyatçı Bünyamin Erul, Aişe'nin daha geç yaşlarda evlendiğini açıkça ifade eden herhangi sarih ve sahih bir rivayetin olmadığını ve başkalarının doğum ve vefat tarihlerinden hareketle yapılan geç yaşta evlenme hesaplamalarının çeşitli faraziyelere, ihtimallere ve tahminlere dayandığını söylemektedir.

Türk İslam profesörü Yaşar Nuri Öztürk, Aişe'nin evlilik yaşının 17 ile 20 yaş aralığında olduğunu ifade etmektedir. Türk ilahiyatçı ve eski Diyanet İşleri Başkanı Süleyman Ateş ise Aişe'nin evlilik yaşı ile ilgili olarak şunları söylemektedir:

İlahiyatçı Ahmet Tekin ve Mustafa İslamoğlu, Arapçada 10'dan sonraki rakamların sayım biçimine istinaden, bu rakamların 16 ve 19 olarak anlaşılması gerektiğini söylemektedir. Oxford Üniversitesinden hadis uzmanı Joshua Little, yazdığı doktora tezinde, Muhammed'in Aişe ile 9 yaşında evlendiğini belirten hadisin onun ölümünden 150 yıl sonra Irak'ta Hişam bin Urwah adındaki bir hadis aktarıcısı tarafından mezhep propagandası için aktarıldığını iddia etmiştir. Bir başka hadise göre, Aişe Muhammed'den önce Cubeyr b. Mutim adında bir putperestle nişanlanmış, İslam yayılmaya başlayınca nişandan vazgeçilmiştir. İslam tarihine göre Muhammed'e ilk vahiy 610 yılında gelmiştir ve İslam ilk kez bu tarihten sonra yayılmaya başlamıştır. Bazı tarihçiler bu bilgiyi kaynak gösterip Aişe'nin 610 yılından sonra doğmuş olamayacağını iddia ederler.

### Gerdanlık Olayı

Muhammed ve beraberindekiler, Benî Mustaliḳ kabilesine yönelik bir sefere çıktıklarında, o sırada 13 yaşında olan Aişe'yi de yanlarında götürdüler. Aişe, bir devenin üzerinde kapalı bir hevdec içinde taşınıyordu. Aişe, dönüş yolunda gece konaklaması sırasında ihtiyacını gidermek üzere kafileden ayrıldığını, döndüğünde ise kolyesini kaybettiğini fark ederek onu aramak için geri gittiğini anlatır. Kolyesini bulduğunda konvoy, onun hevdec içinde olduğunu zannederek yola çıkmıştı. Aişe, yokluğunun fark edilip geri dönüleceğini düşünerek bulunduğu yerde beklemeye karar verdi.

Bu sırada kafilenin gerisinde kalan sahabe Safvan bin Muattal, Medine'ye doğru ilerlerken Aişe'yi yalnız başına gördü. Onunla konuştu, devesine bindirdi ve kendisi yaya olarak deveyi yönlendirerek Medine'ye kadar eşlik etti. Kafile, Aişe'nin hevdecde olmadığını sabah fark etti. Daha sonra öğle sıcağında verilen bir molada Aişe ve Safvan kafileye ulaştı. Bu olayın ardından Aişe'nin Safvan ile zina ettiği yönünde söylentiler yayılmaya başladı. İslam kaynaklarında "İfk Hadisesi" olarak anılan bu süreçte ortaya atılan iddialar, dönemin hukuk anlayışı çerçevesinde Aişe'nin taşlanarak öldürülmesine yol açabilirdi.

Rivayetlere göre, İfk Hadisesi sırasında Muhammed, Aişe'ye yöneltilen zina isnadı karşısında onun masumiyetinden emin olamayarak Üsame bin Zeyd ve Ali bin Ebu Talib'in görüşlerini sordu; Üsame, Aişe'nin masumiyetine kefil oldu, Ali ise *"Kadınlar çoktur, onun yerine başkasını alabilirsin; cariyesine sor, sana gerçeği söyler"* dedi. Bunun üzerine cariye huzura getirildi; bazı kaynaklarda Ali'nin onu sert biçimde dövdüğü ve *"Resûl'e gerçeği söyle"* diyerek baskı yaptığı aktarılır. Cariye ise Aişe hakkında kötü bir şey bilmediğini söyledi. Bu olayın devamında Nur Suresi'nde inen ayetlerle Aişe'nin suçsuzluğunun ilahi vahiy ile bildirildiği ve Aişe'nin temize çıkarıldığı kabul edilir.

## Siyasi kariyeri
Aişe'nin Arap geleneklerini yeniden canlandırma ve kadın liderliğini güçlendirmedeki rolü, erken dönem İslam toplumundaki konumunun önemini yansıtmaktadır. Ebû Bekir, Ömer ve Osman'ın halifelikleri süresince siyasî açıdan aktif bir figür olarak öne çıktı. Kadınların toplumsal işlerden büyük ölçüde dışlandığı bir dönemde konuşmalar yaptı, siyasî ve askerî faaliyetlere katıldı ve Muhammed'in öğretilerinin aktarılmasına katkı sağladı.

### Halifelik dönemindeki rolü

#### Birinci, ikinci ve üçüncü halifelik dönemlerindeki rolü
Aişe, Muhammed'in eşi ve ilk halife Ebû Bekir'in kızı olması nedeniyle erken dönem Müslüman topluluğunda saygın bir konuma sahipti. Bu aile bağları, kendisine duyulan itibarı pekiştirdi. Aişe, hem kendi kişisel özelliklerine hem de babasının Muhammed'e, özellikle İsrâ ve Mi'râc hadisesini tereddütsüz kabul etmesiyle simgelenen erken ve sarsılmaz desteğine atıfla, "doğrucu kadının, doğrucu erkeğin kızı" anlamına gelen "el-Ṣıddîka bint el-Ṣıddîk" unvanıyla anıldı.

Ömer'in halifeliği döneminde Aişe'nin kamu işlerinde aktif rol aldığı ve siyasî konularda danışmanlık yaptığı aktarılmaktadır. Bazı tarihî kaynaklar, onun daha sonra üçüncü halife Osman'ın () bazı politikalarını eleştirdiğini; Ali'nin halifeliği sürecinde ise Osman'ın öldürülmesinden sorumlu tutulan kişilerin hesap vermesi gerektiğini savunduğunu belirtmektedir.

#### İlk Fitne ve Cemel Vakası

656 yılında Halife Osman, evini kuşatan isyancılar tarafından öldürüldü ve bu olay İslam tarihindeki ilk büyük iç savaş olan İlk Fitne'yi başlattı. Osman'ın ölümünün ardından halifelik Ali bin Ebu Talib'e teklif edildi; Ali siyasi baskı ortamında bu görevi kabul etti. Birçok klasik kaynakta, Osman'ın öldürülmesinde Ali'nin doğrudan rolü olmadığı belirtilir. Ancak Aişe'nin, Ali'yi sorumluları derhal cezalandırmamakla eleştirdiği aktarılır. Aişe, Talha bin Ubeydullah ve Zübeyr bin Avvâm ile birlikte destek topladı ve Basra'ya yöneldi; amaçlarının Osman'ın ölümü için kısas talep etmek olduğu belirtilir. Ali de kuvvetlerini toplayarak 656 yılında Basra yakınlarında onların ordusuyla karşı karşıya geldi. Tarihe Cemel Muharebesi olarak geçen çatışma, Aişe'nin bir devenin üzerindeki hevdec içinden birliklerine hitap etmesi nedeniyle bu adla anılır. Aişe'nin tarafı yenilgiye uğradı ve Müslümanlar arasındaki ilk büyük silahlı çatışma kabul edilen bu savaşta yaklaşık 10.000 kişinin öldüğü rivayet edilir.

Savaşın ardından Ali, Aişe'yi savaşa katıldığı için azarladı, ancak onu affetti. Ali, Aişe'nin Medine'ye güvenli biçimde dönmesini sağlamak amacıyla, komutanlarından ve aynı zamanda Aişe'nin kardeşi olan Muhammed bin Ebû Bekir'in komutasında bir askerî eskort görevlendirdi. Aişe daha sonra siyasî hayattan çekildi ve Medine'de yaşamını sürdürdü; bazı kaynaklarda Ali'nin ona bir maaş bağladığı da belirtilir. Bununla birlikte, savaşta üstlendiği rol nedeniyle, Ali'nin affına rağmen Şii gelenekte Aişe'ye yönelik eleştirel bir yaklaşım gelişti. Aişe'nin aktif siyasetten çekilmesine karşın, taraflar arasındaki daha geniş çaplı mücadele devam etti ve İlk Fitne süreci sürdü.

### İslam'a katkısı ve etkisi

Aişe'nin Muhammed ile evliliği, İslam kültüründe birçok kişi nezdinde ona ayrı bir konum kazandırdı ve döneminin en bilgili kadınlarından biri olarak anılmasına katkı sağladı. Ayrıca hayatı boyunca Muhammed'in en sevdiği eşi olarak kabul edildi. Muhammed'in Aişe ile genç yaşta evlenmesi bağlamında, onun "Müslüman kadınların dayanışmasını yönlendirecek ve etkileyecek değerlere sahip olduğu" yönünde değerlendirmeler yapıldı. Aişe, Muhammed'in uygulamalarını ve sözlerini yansıtan sünnet rivayetlerinin aktarımında önemli bir rol üstlendi. Kendisini kadınlar için bir örnek olarak konumlandırdı; ona atfedilen bazı rivayetler de bu algıyı destekledi. Aişe'ye nispet edilen rivayetlerin bir kısmı, toplumsal değişimi teşvik etmek amacıyla kadınlara yönelik olumsuz kabulleri sorgulayan ve reddeden bir yaklaşım sergiledi.

Aişe'nin İslam'ın sözlü geleneğine ilişkin entelektüel katkıları, zamanla yazıya geçirilerek İslam tarih yazımının temel kaynakları arasına dâhil edildi. Jawed Anwar, Aişe'nin hadis rivayetleri konusunda en güvenilir kaynaklardan biri olarak kabul edildiğini belirtmektedir. Aişe'nin Muhammed'in namaz kılma biçimi ile Kur'an okuma usulüne ilişkin aktarımları, namaz ve Kur'an tilaveti sünnetine dair bilginin sistemleşmesine ve gelişmesine katkı sağladı.

Muhammed'in en genç eşi ve İslam'ın ilk halifesi Ebû Bekir'in kızı olan Aişe, Sünni İslam geleneğinde önemli bir konuma sahiptir. Sahih-i Buhârî, Sahih-i Müslim ve Sünen-i Ebû Dâvûd gibi başlıca Sünni hadis külliyatlarında yer alan 2.210'dan fazla hadisin râvisi olarak kabul edilmesi, ona atfedilen ilmî otoritenin temel dayanaklarından biri olarak değerlendirilmektedir.

## Ölümü
Aişe, 58 Hicrî yılının Ramazan ayında (16 Temmuz 678), 67 yaşındayken Medine'deki evinde öldü. Cenaze namazını, tahaccüd namazının ardından Ebû Hüreyre kıldırdı. Aişe, Medine'deki el-Bakî Mezarlığı'na defnedildi.

## Ayrıca bakınız

* Muhammed'in evlilikleri
* İslam'da kadın
* İslam'da çocuk
* Çocuk evliliği
* Gerdanlık Olayı
* Şiilikte Aişe

## Kaynakça