Mehmed Kemal

**Mehmed Kemal Bey** (, 1884 - 10 Nisan 1919), Osmanlı Devleti'nde görev yapmış bir idareci ve öğretmendir. Özellikle Ermeni Tehcirisırasında üstlendiği görevler ve savaş sonrasında yargılanarak idam edilmesiyle tanınır.

I. Dünya Savaşı'nın son yıllarında Yozgat mutasarrıflığı ile Boğazlıyan kaymakamlığı görevlerinde bulunmuştur. Osmanlı Devleti savaş sonrasında teslim olmuş ve ardından Damad Ferit Paşa Hükûmeti kurulmuştur. Söz konusu hükûmetin tehcir uygulamaları ile ilgili soruşturmalar kapsamında, hakkında dava açılmış, 7 Ocak 1919 tarihinde gözaltına alınmış, 30 Ocak 1919'da İstanbul'a sevk edilmiştir. 

Nemrud Mustafa Paşa başkanlığındaki Harp Divanı tarafından yapılan yargılama sonucunda tehcir sırasında gerçekleştirilen eylemler nedeniyle suçlu bulunmuş ve idam cezasına çarptırılmıştır. Mehmet Kemal Bey, 10 Nisan 1919 tarihinde saat 17.20'de Beyazıt Meydanı'nda idam edilmiştir.

Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından 1922 yılında alınan bir kararla “millî şehit” ilan edilmiştir.

## Yaşamı
1884 yılında Beyrut'ta doğmuştur. Babası, aslen Yenişehirli olan Sirkeci Gümrüğü Yolcu Salonu Müdürü Arif Bey'dir. İlk ve orta öğrenimini Antalya ve İzmir liselerinde tamamlamıştır. Daha sonra Mekteb-i Mülkiye Şahane'ye devam etmiş ve buradan pekiyi derece ile mezun olmuştur.

1908 yılında Beyrut Vilayeti'nde Maiyet Memuru olarak göreve başlamıştır. 1909 yılında stajını tamamlayarak kaymakamlık görevine atanmıştır. Aynı dönemde yaklaşık bir yıl süreyle Rodos İdadisi'nde Türkçe ve Sosyal Bilimler öğretmenliği yapmıştır.

18 Aralık 1911 tarihinde yeniden kaymakamlık görevine dönmüş; sırasıyla Doyran (1911), Gebze (1912), Karamürsel (1913) ve Boğazlıyan (1915) kaymakamlıklarında bulunmuştur.

### Yaşamı ve Ermeni iddialarındaki rolü
Ermeni Tehciri sırasında Osmanlı hükûmeti, Yozgat sancağına bağlı Boğazlıyan kazasında yaşayan Ermeni nüfusun da Suriye'ye sevk edilmesini kararlaştırmıştır. Bu sevk işlemlerinin yürütülmesi görevi, bölgenin mülkî amiri olan Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey'e verilmiştir.

Osmanlı Devleti'nin I. Dünya Savaşı'nda yenilmesinin ardından İttihat ve Terakki Fırkası iktidardan çekilmiş, yerine Hürriyet ve İtilaf Fırkası'nın etkili olduğu yeni bir hükûmet kurulmuştur. Bu dönemde İttihat ve Terakki Fırkası ile bağlantılı olduğu değerlendirilen birçok bürokrat görevlerinden uzaklaştırılmış ve yerlerine yeni hükûmete yakın isimler atanmıştır. Aynı süreçte, savaş yıllarında gerçekleştirilen tehcir uygulamalarına ilişkin çeşitli soruşturmalar başlatılmıştır.

Bu kapsamda Boğazlıyan Kaymakamı Kemal Bey hakkında da, tehcir sırasında Ermeni ahalinin can ve mal güvenliğinin sağlanması konusunda gerekli tedbirleri almadığı iddiasıyla soruşturma açılmış ve yargılama süreci başlatılmıştır. Yapılan yargılama sonucunda Kemal Bey sorumlu bulunmuş ve idam cezasına çarptırılmıştır.

Yargılama sırasında Kemal Bey, “Ben bir Türk memuruyum. Aldığım emri yerine getirdim. Vazifemi yaptığıma vicdanım emindir. Sizlere yemin ederim ki ben masumum. Son sözüm bugün de budur, yarın da budur. Ecnebi devletlere yaranmak için beni asıyorlar. Eğer adalet buna diyorlarsa, kahrolsun böyle adalet. Benim sevgili kardeşlerim, asil Türk milletine çocuklarımı emanet ediyorum. Bu kahraman millet elbette onlara bakacaktır. Vatan uğruna cephede ölen bir insan gibi şehit gidiyorum. Allah vatana, millete zeval vermesin!” sözleriyle suçlamalara karşı çıktığını ifade etmiştir. 

Bu savunmaya rağmen, İstanbul'daki askerî mahkemenin başkanı Nemrud Mustafa Paşa tarafından dönemin Sadrazamı Damat Ferit ile Sultan Vahdettin'in onayı ve Şeyhülislam Mustafa Sabri Efendi'nin verdiği fetva üzerine kesinleşmiştir. İnfaz, 10 Nisan 1919 tarihinde İstanbul'daki Beyazıt Meydanı'nda gerçekleştirilmiştir.

## İdamının ardından gelen tepkiler
Mehmed Kemal Bey'in idamının, İstanbul'daki işgalci İngiliz makamlarının talepleri doğrultusunda gerçekleştirildiğini ileri süren görüşlerde bulunmaktadır. İnfazın ardından bir Askeri Tıbbiye öğrencisi, Kemal Bey'in naaşını bir istimbotla Sirkeci'den Kadıköy'e nakletmiş ve Moda'daki kendi evine nakletmiştir. Bir süre sonra cenaze, düzenlenen töreninin ardından, Kemal Bey idamından sonra üzerinden çıkan vasiyetine uygun olarak Kadıköy'de, daha önce vefat eden oğlunun kabrinin yanına defnedilmiştir.

Cenaze törenine Milli Mücadele yanlısı gruplar, eski Teşkilat-ı Mahsusa mensupları, Mekteb-i Mülkiye ve Askerî Tıbbiye başta olmak üzere çeşitli okuldan öğrenciler ile çok sayıda destekçi katılmıştır. Cenaze nedeniyle, işgale karşı ve saltanat yönetimine tepkili bazı kurumların da bayraklarını yarıya indirdiği belirtilmektedir.

Damad Ferit Paşa başkanlığındaki Osmanlı Hükûmeti, cenaze töreninin İngiliz işgaline karşı bir protesto ve direniş gösterisine dönüşebileceği endişesiyle bir bildiri yayınlamış ve törene katılanların tutuklanabileceğini duyurmuştur. Bununla birlikte, daha geniş çaplı tepkilere yol açma ihtimali nedeniyle herhangi bir müdahalede bulunulmadığı ifade edilmektedir.

1922 yılında Ankara'da faaliyet gösteren Türkiye Büyük Millet Meclisi, Mustafa Kemal Atatürk'ün öncülüğünde kabul edilen bir kanunla Mehmed Kemal Bey'i "milli şehit" ilan etmiştir. Bu kanun kapsamında ailesi devlet güvencesi altına alınmış ve kendilerine ömür boyu "şeref aylığı" bağlanmıştır. Ayrıca söz konusu düzenleme ile Mehmed kemal Bey'in itibarı iade edilmiştir. Meclis Başkanı Mustafa Kemal Atatürk, kanunun amacını, memleketin kurtuluşu ve geleceği uğruna hayatını kaybeden yöneticilerin geride bıraktıkları ailelerin millet ve devlet tarafından korunması gerektiği şeklinde ifade etmiştir.

Mezarı, Kadıköy, İstanbul'dadır.

## Kaynakça