Huiler

**Huiler**, (Arapça: هوي; ; Xiao'erjing: حُوِ ذَو), Çin Halk Cumhuriyeti'nin 56 resmî etnik grubundan biri olan bir etno-dinî topluluktur. Huiler, dil ve fiziksel yapı açısından Han ulusu ile aynı olup İslam dinine bağlıdırlar. Dilleri Çince olan Huilerin dinî kelime hazinelerinde geniş kapsamlı Arapça, Farsça ve Türkçe kökenli kelimeler de mevcuttur.

## Tarih

Yaklaşık 600 yıl önce Yuan Hanedanı'nın son ve Ming Hanedanı'nın ilk yıllarında bugünkü Huiler etnik grup olarak oluşturulmaya başlanmıştır.

Qing Hanedanı yükselişinde, (1644 - 1911), Müslümanlarla ve Müslüman olmayan Çinlilerin arasındaki geçimsizlik başlamıştır. Hanedanlık, dinsel kurban kesimini, yeni camilerin yapımını ve İslam'ın beş şartından biri olan Mekke'ye hacca gitmeyi yasaklar. Qing Hanedanı yöneticileri Mançular (Mançuca:   *Manju*; Çince: basit: 满族; geleneksel: 滿族; pinyin: Mǎnzú, Moğolca: Манж, Rusca: Маньчжуры)'ın eline geçer, bunlar Çin'deki bir azınlık, "böl ve yönet" bir taktikle Hanları, Müslümanları, Tibetlileri ve Moğolları birbirleriyle çatıştırır. Bu baskıcı politikalar beş kanlı Huilerin isyanıyla sonuçlanır, bunlar birçoğu Panthay isyanı Yunnan eyaletinde 1855 ile 1873 yılları arasında ve Dungan isyanı, çoğunlukla Sincan, Shaanxi ve Gansu sınırları içinde 1862 ile 1877 yılları arasında meydana gelir. Mançu hükûmeti böyle isyanları bastırmak için soykırımı işler bir milyon Panthay isyanınında insanı öldürür, birkaç milyon Dungan isyanınında ve beş milyon Guizhou baskısınında Miaoları öldürürler. Bu "Müslümanlardan temizleme"  (洗回, xi Hui) Mançu yönetiminin uzun zamandır savunduğu resmî politikasıdır.

## Din

Tang Hanedanı (618-907 milâttan sonra) zamanında, İslâm dinine "*Dashi jiào*" (Dashi Dini. Dashi, Araplara verilen isimdir), Ming Hanedanlığında (1368 - 1644), "*Tianfang jiào*" (Arabistan dini) veya "*Hui Hui jiào*" (Hui hui dini. Müslüman olan diğer etnik gruplarınada Hui Hui derlerdi.); Ming Hanedanlığı sonunda ve Qing Hanedanlığı (1616 - 1911) başladığında, "*Qingzhen jiào*" (temiz ve doğru din), Cumhuriyet döneminde (1912 - 1949), "回教 *Huí jiào*" (Huilerin dini) veya Yisilan-Dini (伊斯蘭教 *Yīsīlán jiào*) adını verdiler. İslam dini Çin'e yayılması batı sınırından Kara Hıtay Devleti tarihi ile ilgilidir. Tang Hanedanlığı sona erdiğinde, Hui Hus (müslüman olan eski bir oymak) batıya doğru göç ettiler. Bir grup Hui Hus Pangtegin'nin yönetimi altında batıya Çuy (Rusça: Чу, Kırgızca: Чүй, Kazakca: Шу) Nehrine Karluk ülkesine kadar geldiler, Karluk boyu, Hui Hus, diğer boylar ve oymaklar birleşerek tarihi Karahıtay (Çince: 西遼 pinyin: xī liáo; anlamı: Batı Liao, 黑契丹 hēi qìdān; anlamı Kara Kitan, Moğolca: Хар Хятад; Kara Kitad, Farsça: قرا ختاى Qarā Khitā'ī) devletini kurdular. Karahıtay devleti 9. yüzyıl ortasından 13. yüzyıl başlarına kadar 370 yıldan fazla sürdü.

Hui kadınları ve kız çocukları için birçok dini okullar vardır, bunların çoğu Camilerdedir, okullar Huilerin kendi verdikleri bağışlarla finanse edilmekte ve işletilmektedir. Huiler de kadınlar *ahong* (Farsça: اكهُند; *akhund*(öğretmen); Türkçe: imam, hoca veya müslüman din öğretmeni) olarak çalışırlar, bu demektir ki kendi bölgelerinde kadınlar (*nǚ*) dini ve ruhani önder (*nǚ āhōng*: kadın imam) olarak camilerde ayrı bir bölümde (tamamen erkeklerden ayrı), camilerin bir odasında veya *nu si* (kadın cami) denilen mekanlarda, bazıları ücret karşılığı, diğerleri gönüllü olarak hizmet verirler.

Nakşibendi tarikatının iki önemli kolundan biri olan Aktağlık (*Afakiyye*) Qinghai ve Gansu'da yaşayan Salarlar ve Huiler'in çok önemli katkıları olmuştur.

* Kur'an (古蘭經 / 古兰经)
* Camii (清真寺 veya 回教堂)

## Soyadları
Huiler arasında, Bay (白 bái), Muhammed'in baş harfi olan Ma (馬 mǎ), Mu (穆 mù), Mu (木 mù), Şa (沙 shā Sadık?), Ding (丁 dīng din), Ha (哈 hǎ), Yu (羽 yǔ), Guo (郭 guō), Yang (杨 yáng) ve Tuo (脫 tuō) gibi soyadlar yaygındır.

## Huilerin özerk yönetim birimleri

1958 yılında Ningksia Huy Özerk Bölgesi dışında aşağıdaki eyaletler ve özerk bölgelerde 2 özerk ili, 6 özerk ilçesi ve 5 ortak özerk ilçesi kurulmuştur.

* Çinghay
** Datong Hui ve Tu Özerk İlçesi (; Xining il düzeyi şehrine bağlı)
** Hualong Hui Özerk İlçesi (; Haidong il düzeyi şehrine bağlı)
** Menyuan Hui Özerk İlçesi (; Haibei Tibet Özerk İli'ne bağlı)
** Minhe Hui ve Tu Özerk İlçesi (; Haidong il düzeyi şehrine bağlı)
* Guizhou
** Weining Yi, Hui ve Miao Özerk İlçesi (; Bijie il düzeyi şehrine bağlı)
* Hebei
** Dachang Hui Özerk İlçesi (; Langfang il düzeyi şehrine bağlı)
** Mengcun Hui Özerk İlçesi (; Cangzhou il düzeyi şehrine bağlı)
* Kansu
** Linxia Hui Özerk İli
** Zhangjiachuan Hui Özerk İlçesi (; Tianshui il düzeyi şehrine bağlı)
* Sincan Uygur Özerk Bölgesi:
** Sanci Hui Özerk İli
** Yençi Hui Özerk İlçesi (Bayangolin Moğol Özerk İli'ne bağlı)
* Yünnan
** Weishan Yi ve Hui Özerk İlçesi (; Dali Bai Özerk İli'ne bağlı)
** Xundian Hui ve Yi Özerk İlçesi (; Kunming il düzeyi şehrine bağlı)

### Hui beldeleri

Çin'in 11 eyaletinde toplam 92 tane Hui  vardır:

## Ünlüler
* Zheng He 鄭和 / 郑和 - 馬三寶 / 马三宝 - Ming Hanedanı döneminde amiral ve kâşif.
* Ma Huan, yazar, ayrıca amiral Zheng He'ye eşlik etmiştir.
* Ma Zhongying 馬仲英 / 马仲英 - Doğu Türkistan İslâm Cumhuriyeti'ni yıkan general.
* Shi Zhongxin, 2002 yılından beri Harbin şehrinin belediye başkanı.
* Li Zhi (1527–1602), Fujian Eyaletinden bir bilgin.
* Hai Rui (1514–1587), Ming Hanedanı döneminde bir siyasetçi.
* Hui Liangyu, Çin'in Başbakan yardımcısı ve Politbüro üyesi.

## Ayrıca bakınız

* Çin'de İslam
* Çin İslam mutfağı
* Dunganlar

## Notlar

## Dış bağlantılar
* Hui etnik azınlık