Bursa Kalesi

**Bursa Kalesi**,  Bursa şehrinin çekirdeğini oluşturan *Prusa ad Olympum* antik kentini çevrelemek üzere inşa edilmiş tarihî surlardır.

İlk ve Ortaçağ kale mimarisinin çok önemli bir örneğidir. İlk defa M.Ö 1. yüzyılda Bitinyalılar tarafından doğal kayalıklar üzerine inşa edilen kale, Roma, Bizans ve  Osmanlı Devletleri tarafından 19.yüzyıla kadar kullanılmaya devam edilmiştir. Günümüze gelen kalıntılar genellikle M.S. 3. yüzyıldaki Got saldırılarından sonra yapılan surlara aittir.

Sur ve kapılarının bir bölümü 1855 Bursa depreminde yok olan, bir bölümü ise çeşitli yol açma çalışmaları kapsamında  ortadan kaldırılan Bursa Kalesi, 2000'li yıllarda restore edilmiştir.

## Tarihi

### I. evresi
Bursa Kalesi'nin geçmişi M.Ö. 1. yüzyıla dayanır. O sırada Bitinya'nın bir sınır kenti olan ve kayalık bir tepe üzerinde bulunan Prusa ad Olympum (Olimpos kenarındaki Prusa) antik kentinin,  Bitinya Kralı I. Prusias tarafından yaklaşık M.Ö 185 yılında surlarla çevrelendiği varsayılmaktadır. Savunmanın daha güç olduğu güney tarafında surlar, iç ve dış olmak üzere çift sur şeklinde inşa edilmiş kalenin, bir su düzenlemesiyle bu cephesinde geniş bir savunma gölü meydana getirilmiştir. Birçok tarihsel kaynakta, kalenin ilk plan kurgusunun, o dönemde Romalılarla yaptığı savaşı kaybedip Prusias'a sığınmış olan ünlü Kartacalı komutan Hannibal tarafından yapıldığı ifade edilir. 

Kalenin altında,  üzerinde bulunduğu sert taş kütlesi oyularak 79 metre uzunluğunda 5,5 metre genişliğinde ve 4 metre yüksekliğinde bir yeraltı mağarası meydana getirilmiştir.  Söz konusu mağara, halkın kuşatmalara karşı direnebilmesi için erzak ve cephane depolamak ve hayati tehlike olduğunda kalenin dışına gizlice çıkmak için kullanılmıştır.

Bursa Kalesi, Romalıların istilası sırasında şehir savunmasında kullanıldı. M.S. 3. yüzyılın ortalarına doğru Karadeniz'in kuzeyinden gelerek Anadolu'yu istila eden Got saldırıları sonrasında kale onarıldı. Günümüze gelen sur duvarlının  Got Saldırılarından sonra yapıldığı düşünülür.

Roma ve Bizans İmparatorlukları döneminde, sınırlar artık çok uzakta olduğundan Bursa Kalesi önemini kaybetti ve altı yüzyıl boyunca terk edildi.

### II. evresi
M.S 6. yüzyıla doğru Bursa Kalesi, bir Bizans sınır kalesi işlevi kazandı. İranlıların hücumlarına, 7. yüzyılda Arap işgallerine ve 11. yüzyılda Selçukluların işgaline karşı  şehri savundu. Kuşatmalar sırasında hasar gören surlar, çeşitli onarımlar gördü.

### III. evresi

Selçuklular, Haçlılar ve Osmanlılar dönemi, Bursa Kalesi'nin 3. evresidir. 1326'da Orhan Gazi, Bizans'ın elindeki Bursa surlarını aşıp kenti Osmanlı Devleti topraklarına kattı ve kaleyi burçlarla destekledi. Kale, Timur saldırıları ve Karamanoğulları saldırıları sırasında harap oldu; Çelebi Mehmet'in emri ile Hacı İvaz Paşa tarafından onarılıp güçlendirildi. Duvarların çarçabuk tamiri için Roma döneminden kalma pagan mabetlerden çıkartılmış sütun, sütun başlığı, ortostat gibi mimari parçalar devşirme malzeme olarak  kullanıldı.

### Yıkılması ve restorasyonu
Sur ve kapıların bir bölümü 1855 Bursa depreminde yok oldu; bir bölümü ise "taş yığını" olarak görüldü ve çeşitli yol açma çalışmaları kapsamında  ortadan kaldırıldı.

Kale, 2004 yılından itibaren Osmangazi ve Büyükşehir Belediyesi tarafından gerçekleştirilen restorasyon çalışmaları ile yeniden yapıldı.

## Mimari

Bursa surları, kuzey, doğu ve batı yönlerinde yüksek traverten kayaç yamaçları üzerinde tek sur halinde, savunmanın daha güç olduğu güneydeki düzlükte ise, dış sur ve iç sur olmak üzere iki sur halinde inşa edilmiştir.  Çift surun ana kapısı doğu ucundadır. Batı ucunda ise zindan bulunur.

Bursa şehir surları mimarisinin üç temel unsuru kapılar, kuleler ve beden duvarlarıdır.

### Kapılar
Bursa surlarında üçü kente dışarıdan ve doğrudan giren (Saltanat Kapısı, Kaplıca Kapı ve Taht-ı Kale kapısı), iki sur arası bölümden kente giren (Yer Kapı ve Zindan Kapı) beş adet kapı vardır. 

2004 yılında Osmangazi Belediyesi tarafından başlatılan, Bursa Büyükşehir Belediyesi tarafından sürdürülen çalışmalarda  Saltanat Kapısı, Yer Kapı  Taht-ı Kale Kapısı adlı kapıları mimar İbrahim Yılmaz tarafından hazırlanan restitüsyonlara göre 2000'li yıllarda yeniden inşa edilmiştir.  
#### Sur Ana Kapıları
Bursa Surlarında üç adet şehir ana sur kapısı bulunmaktaydı: *Saltanat Kapı*, *Kaplıca*  *Kapısı* ve *Taht-ı Kale*. İlk ikisi, sur içinde bulunan, kente dışarıdan ve doğrudan giren kapılardı. Taht-ı Kale (kale altı) ise iki sur arası boşluğa açılır. Ana sur kapıları, tekerlekli araçların da girip çıkabileceği genişliktedir.

Saltanat Kapı, doğu istikametinden kente doğrudan giren kapıdır ve en görkemli ana kapıdır. "Kale" ve "Hisar Kapısı" da denen bu kapı, Bey Sarayı’na çıkan yolun başında idi ve devlet yöneticileri kente giriş  çıkışlarında bu kapıyı kullanırdı. 1855 depreminde zarar gördüğünden, 1904 yılında  yıktırılmıştı; 2000'li yıllarda yeniden inşa edildi.

Kaplıca Kapı, günümüzde mevcut değildir ancak çevresindeki surlar sağladır. Hisar'dan kaplıcalara gidecekler bu kapıyı kullandıkları için "Kaplıca Kapısı" denilmiştir.

#### Şehiriçi Sur Kapıları
İki sur arası koridordan kente girişi sağlayan, tekerlekli araçların da girip çıkabildiği anıtsal nitelikte şehir içi ana sur kapıları *Yer Kapı* (*Bab-ı Zemin)* ve *Zindan Kapı*'dır (*Bâb-ı Siccîn*). Her iksi de yanlarındaki dörtgen bir kule ile korunur.  Ayrıca Pınarbaşı bölgesinde  günlük giriş-çıkışlar için 1,15 metre genişliğinde bir kır kapısı vardır.

#### Dar koridorlu günlük giriş çıkış kapıları

Bursa surlarında, iki koridor arası bölümden çıkış için dış sur duvarı yüzeyinde açılmış bir adet geçit tespit edilmiştir. Bu geçit, *Fetih Kapı* olarak adlandırılır. Halkın şehir dışına, Olimpos’a, tarlalara, kırlara gidip gelirken kullandığı kapıdır. Uludağ’dan gelen su kaynaklarının toplanıp dağıldığı yer olduğu için "Su Kapısı" olarak da adlandırılır.

Zindan Kapı ile Yer Kapı karşısında da bu tür geçitler bulunduğu tahmin edilir ama  bir iz ya da kalıntı tespit edilememiştir.

#### Huruç kapıları
Bursa surlarında iç sur duvarı yüzeyine açılmış, birbirine 45 metre mesafede iki huruç duvarı tespit edilmiştir. Bu kapıların askerî amaçlı kullanıldıkları düşünülür. Her ikisi de dörtgen iç kuleler tarafından korunmaktadır.

## Bursa Zindanı
Şehir surlarında savunmanın güç olduğu güney kısımda, doğudan batıya doğru ilerleyen çift surun son bulduğu bölümde bir kale zindanı yer alır. Zindan, üç büyük kule ve bu kulelere bağlanan yüksek beden duvarlarıyla birlikte  bir iç kale gibi korunur. İçinde bulunduğu semte (Zindankapı) adını veren kapısı, bir avluya açılır. Asıl zindana altı basamaklı bir merdiven ile inilir.  Girişinde  bedensel infazların gerçekleştiği rivayet edilen "kanlı kuyu” bulunmaktadır.

19. yüzyıl sonlarına kadar hapishane olara kullanılan mekân, 2021'de güncel sanat galerisi fonksiyonuyla yeniden işlevlendirilmiş ve  Bursa surlarının tarihsel sürecini teknoloji ve interaktif alanlarla ziyaretçiye sunmak üzere düzenlenmiştir.

20250823_Zindan_Kapı_01.jpg|Zindan Kapı
20250823_Zindan_Kapı_03.jpg|Zindan Kapı avlusu
20250823_Zindan_Kapı_02.jpg|Asıl zindana inen basamaklar


## Kale içi yapıları

* Alâeddin Bey Camii
* Bey Sarayı
* Bursa Kalenderhanesi
* Bursa Mevlevihanesi
* Çırağ Bey Medresesi
* Güranlı Mescidi
* Darülkurra Muallimhanesi
* Haraççıoğlu Medresesi
* İbrahim Paşa Hamamı

* İmaret-i İsa Bey Camii
* Kavaklı Camii
* Lala Şahin Medresesi
* Nakkaş Ali Mescidi
* Nilüfer Hatun Mescidi
* Okçu Baba Türbesi
* Orhan Bey Hamamı
* Osman Bey ve Orhan Bey Türbeleri
* Oruç Bey Türbesi

* Pınarbaşı Bayram Yeri
* Sümbüllü Bahçe Konağı
* Şehadet Camii
* Tophane Saat Kulesi
* Üftade Camii
* Veled-i Yaniç Camii
* Yerkapı Camii

## Notlar

## Kaynakça