I. Arnuvanda

***I. Arnuvanda*** (veya ***Arnuwanda***) MÖ 14. yüzyıl başlarında hüküm sürmüş Hitit kralıdır.

## Kimliği
Arnuvanda'nın anne ve babası bilinmemektedir. Hem Arnuvanda hem de eşi Kraliçe Aşmu-Nikkal, mühürlerinde kendilerini I. Tuthaliya'nın çocukları olarak tanımlandığı için, bu önceleri kardeşler arasındaki bir evlilik olarak yorumlanmıştı. Ancak aile içi evlilikler, Hitit gelenek ve yasaları tarafından açıkça yasaklanmıştı ve artık genel olarak kabul edilen görüş Aşmu-Nikkal'ın I. Tuthaliya'nın kızı ve Arnuvanda'nın ise sadece damadı ve dolayısıyla evlat edinilen oğlu olduğu, bir öz oğulun yokluğunda Tuthaliya'nın ardından tahta geçtiği şeklindedir.

Arnuvanda, bu ismi taşıyan üç Hitit kralından ilkidir. Hititlerde yaygın olduğu üzere teoforik bir isimdir. Etimolojik olarak bu isim orijini Hattice olan ve muhtemelen Hatti bölgesinde bulunan kutsal Arnuvanda dağından kaynaklanmaktadır.

## Hükümdarlığı
Arnuvanda yıllıklarda hem Tuthaliya hem de kendisi için aynı zamanda Büyük Kral unvanını kullanır. Bu da ikilinin bir süre ortak krallık yaptıkları şeklinde yorumlanabilir.

**Batı Anadolu**
Arnuvanda, Hititlerin Batı Anadolu'daki Arzava'ya karşı seferlerine I. Tuthaliya ile birlikte katılmıştır. Bu seferler oldukça başarılı olmasına rağmen Hititler bölgede güçlü hakimiyet kurmaya calışmamış, sadece Madduwatta isimli bir Arzava prensini tampon bölgede oluşturulan yeni bir krallığın başına getirmekle yetinmiştir. Ancak Arnuvanda dönemine ait, *Madduwatta'nın Günahları* diye adlandırılan bir dokümandan Madduwatta'nın pek de sadık kalmadığı ve çeşitli kereler Hititler için problem yarattığı anlaşılmaktadır.

Muhtemelen Arzavalı bir kral olan Huhhazalma (veya Uhhazalma) isimli bir kişi ile ismi korunmamış bir Hitit kralı arasında yapılan antlaşma genellikle I. Arnuvanda'ya atfedilir ve hükümdarlığının son dönemlerine tarihlenir. Bu antlaşmadan batıdaki problemlerin bir süre daha devam ettiği ve Anadolu'nun güney sahillerine kadar uzandığı anlaşılmaktadır.

**Kuzey ve Doğu Anadolu**
Kuzeyde Kaşka halkı ile süregelen çatışmalar devam etmiştir. Kaşkaların yolaçtığı yıkım Arnuvanda'ya ait bir dua metninde:

şeklinde belirtilir. Kaşkalı kabile liderleriyle bir seri antlaşmalar yapılarak çatışmalar yatıştırılmaya çalışılmış, ancak bölgede güçlü bir merkezi otorite olmadığından pek etkili olmamıştır. Benzer bir antlaşma metni güneydoğudaki çeşitli grupların liderleriyle yapılmış, Pahhuva ülkesinde isyan etmiş Mita isimli bir Hitit vasalının yakalanarak Hattuşa'ya gönderilmesi talep edilmiştir.

Muhtemelen güneydoğuda bulunan Hititlere tabii İşmerika halkıyla yapılan antlaşma metnine göre, Arnuvanda, İşmerika'dan bir grup göçemeni Kizzuvatna bölgesine yerleştirmiştir.  Akdeniz sahilindeki Ura şehri ileri gelenleri ile yapılan oldukça hasarlı bir diğer antlaşmayla da Hititlerin Ura'dan doğru deniz ulaşımını emniyete almayı amaçladığı düşünülebilir.

**Suriye**
Anadolu'daki meselelerle meşgul olan Arnuvanda, Suriye'de aktif bir politika izlememiştir. Bu dönemde Kuzey Suriye'ye hakim olan Mitanni kralı I. Artatama'nın Mısır kralı IV. Thutmose'ye kızını eş olarak gönderip bir ittifak kurduğu Amarna mektuplarından bilinmektedir. Arnuvanda ve halefi II. Tuthaliya döneminde bu bölgenin kuzeyi Mittani güneyi Mısır kontrolünde kalmıştır.

**Devlet İdaresi**
I. Arnuvanda'nın dönemi istikrarsız toprak kontrolü ve henüz savaşçı komşuları tarafından tam olarak istismar edilmemiş bir askeri zafiyetle karakterize edilebilir. Devletin sadece mütevazı bir toprak kaybı olmuş, ancak halefi II. Tuthaliya'nın ilk yıllarında Hititleri vuran çöküşün temelleri bu dönemde atılmıştır.

Öte yandan idari olarak çeşitli reformların yapılmaya çalışıldığı gözlemlenmiştir. Hitit Kraliyet Talimatnameleri olarak adlandırılan ve çeşitli mevkilerdeki devlet görevlilerine yönelik talimatlar içeren dokümanların yaklaşık olarak yarısı I. Tuthaliya ve I. Arnuvanda döneminde düzenlenmiştir.

## Ailesi
I. Arnuvanda, selefi I. Tuthaliya'nın kızı Aşmu-Nikkal ile evlenerek kraliyet ailesine katılmıştır. Muhtemelen bunun da etkisiyle Kraliçe Aşmu-Nikkal'in, Arnuvanda'nın hükümdarlığı boyunca devlet işlerinde etkin bir rol oynadığı belgelerden gözlemlenmektedir. Aşmu-Nikkal kocasından daha uzun yaşamış olabilir. Bu çiftin Hurri dilindeki adıyla Taşmi-Şarri olarak bilinen oğulları Arnuvanda ve Aşmu-Nikkal tarafından Tuthaliya ismiyle *tuhkanti* yani veliaht prens olarak atanmıştır.

Bir diğer oğulları Kantuzzili, Kizzuvatna'nın rahibi (ve valisi) olarak atandı. Çiftin bilinen diğer oğulları Aşmi-Şarruma, Mannini, Pariyawatra ve Tulpi-Teşşub'dur.

I. Arnuvanda yaklaşık olarak MÖ 1375 yılı civarında ölmüş ve büyük oğlu II. Tuthaliya tahta çıkmıştır.

## Notlar

## Kaynakça
* Akurgal, Ekrem (2008), *Anadolu Kültür Tarihi*, 20. baskı. Ankara: Tübitak.
* Astour, Michael C. (1989), *Hittite History and the Absolute Chronology of the Bronze Age*, Partille: P. Åström.
* Beal, Richard R. (1983), "Studies in Hittite History," *Journal of Cuneiform Studies* 35, 115–126.
* Beckman, Gary (1999), *Hittite Diplomatic Texts,* 2nd ed. Atlanta: Scholars.
* Bryce, Trevor (2005), *The Kingdom of the Hittites*, Oxford: Oxford University.
* De Martino, Stefano (2010), "Nomi di persona hurriti nella prima età imperiale ittita," *Orientalia* 79 (2010) 130–139.
* Del Monte, Giuseppe & Tischler, Johann (1978), *Répertoire Géogrpaphique des Textes Cunéiformes*, Band VI, Wiesbaden: Reichert Verlag.
* Devecchi, Elena (2015), *Trattati internazionali ittiti*, Brescia: Paideia.
* Freu, Jacques, and Michel Mazoyer (2007), *Les débuts du nouvel empire hittite*, Paris: L'Harmattan.
* Klengel, Horst (1999), *Geschichte des Hethitischen Reiches*, Leiden: Brill.
* Kuhrt, Amélie (1995, reprinted 2020), *The Ancient Near East: c.3000–330 BC*, Volume One, London: Routledge.
* Miller, Jared (2013), *Royal Hittite Instructions*, Atlanta: Scholars.
* Singer, Itamar (2002), *Hittite Prayers*, Atlanta: Scholars.
* Weeden, Mark (2022), "The Hittite Empire," in Karen Radner et al. (eds.), *The Oxford History of the Ancient Near East*, vol. 3 (From the Hyksos to the Late Second Millennium BC), Oxford: Oxford University, 529–622.
* Zehnder, Thomas (2010), *Die hethitischen Frauennamen*, Dresdner Beiträge zur Hethitologie  29, Wiesbaden: Harrasowitz.

## Dış Bağlantılar
*Reign of Arnuwanda I