Rüştiye

**Rüştiye** veya tam adıyla **Mekteb-i Rüşdî** (; çoğulu *Mekâtib-i Rüşdiye*), Tanzimat döneminde Osmanlı İmparatorluğu'nun eğitim modernleşmesi kapsamında açılan ve günümüzdeki ortaokul seviyesine denk gelen eğitim kurumudur.

Arapça "doğru yolu bulmak, ergin ve olgun olmak" anlamına gelen *rüşd* kökünden türetilen rüştiye; geleneksel Sıbyan mektebi (ilkokul) ile Dârülfünûn (üniversite) veya yüksek meslek okulları arasında köprü vazifesi görmesi amacıyla kurulmuştur. İlk rüştiye 1847 yılında İstanbul'da Davutpaşa'da açılmıştır.

Başlangıçta sadece erkek öğrenciler ve sivil memuriyet için tasarlanan bu okullar, zamanla çeşitlenerek "Mülkiye" (sivil), "Askerî" ve "İnas" (kız) rüştiyeleri olarak sınıflandırılmıştır. Özellikle 1869 Maarif-i Umûmiye Nizamnâmesi ile imparatorluk geneline yayılması hedeflenmiş, II. Abdülhamid döneminde ise en yaygın halini almıştır.

Rüştiyeler, Cumhuriyet'in ilanı ve eğitimde birliğin sağlanması (Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu) sürecinde "Orta Mektep" (Ortaokul) adını alarak Türk millî eğitim sisteminin temel basamaklarından birine dönüşmüştür.

## Tarihçe

### Arka Plan ve İhtiyaç
II. Mahmud (1808-1839) döneminde Osmanlı bürokrasisinde yapılan köklü reformlar, devlet dairelerinde çalışacak, okuma-yazma bilen ve modern usullere aşina memur (kâtip) ihtiyacını artırmıştı. O dönemde var olan sıbyan mektepleri, eğitim yöntemlerinin eskiliği ve sadece dini temel eğitimi vermeleri nedeniyle bu ihtiyacı karşılamaktan uzaktı. Öte yandan, yeni kurulan Tıbbiye ve Harbiye gibi yüksekokullara öğrenci hazırlayacak bir orta kademe bulunmuyordu.

Bu boşluğu doldurmak amacıyla ilk girişim, 1838 yılında "Mekteb-i Maarif-i Adliye" ve "Mekteb-i Ulûm-ı Edebiyye" adıyla memur yetiştiren okulların açılmasıyla yapıldı. Ancak bu okullar tam anlamıyla bir ortaokul sistemi oluşturamadı, daha ziyade kurum içi eğitim veren kurslar niteliğindeydi.

### Kuruluş Dönemi (1845-1869)
Sistematik rüştiyelerin temeli, Sultan Abdülmecid'in 1845 yılında yayınladığı bir irade ile atıldı. Meclis-i Vâlâ'yı ziyaretinde eğitimin önemini vurgulayan padişahın emriyle "Meclis-i Maârif-i Muvakkat" (Geçici Eğitim Meclisi) toplandı. Bu meclis, Osmanlı eğitim sistemini *sıbyan-rüştiye-dârülfünun* şeklinde üç kademeli olarak yeniden tasarladı. "Rüştiye" terimi ilk kez bu meclisin mazbatalarında kullanıldı.

Planlanan ilk rüştiye, 1847 yılında İstanbul'da Davutpaşa semtinde açıldı. Okulun ilk öğrencileri, sıbyan mekteplerinden seçilen ve Kur'an'ı hatmetmiş çocuklardı. Davutpaşa'yı kısa süre sonra Bâbıâlî, Tophane, Fatih ve Üsküdar rüştiyeleri izledi. 1852 yılına gelindiğinde İstanbul'daki rüştiye sayısı 12'ye ulaşmıştı. Taşradaki (İstanbul dışı) ilk rüştiyeler ise 1855'ten itibaren sırasıyla Edirne, Şam, Bursa, İzmir ve Girit'te açıldı.

### Kurumsallaşma ve 1869 Nizamnâmesi
Rüştiyelerin ülke genelinde yaygınlaşması ve standart bir yapıya kavuşması, Saffet Paşa'nın nazırlığı döneminde hazırlanan Maarif-i Umûmiye Nizamnâmesi (1869) ile sağlandı. Bu nizamnâme rüştiyeler için şu kuralları getirdi:

* 500 haneyi geçen her kasabada bir rüştiye açılması zorunlu kılındı.
* Okul binasının inşası ve giderleri için halktan toplanacak "İane-i Maarif" (Eğitim Vergisi) veya vakıf gelirleri kaynak gösterildi.
* Müfredat ve eğitim süresi (4 yıl) yasal standarda bağlandı.
* Müslüman ve gayrimüslim nüfusun karışık olduğu yerlerde, eğer azınlık hane sayısı 500'ü geçiyorsa onlar için de ayrı bir rüştiye açılmasına izin verildi.

### II. Abdülhamid Dönemi ve Yaygınlaşma
II. Abdülhamid dönemi (1876-1909), rüştiyelerin sayıca en çok arttığı ve sistemin oturduğu dönemdir. Padişahın eğitim alanındaki politikaları sayesinde rüştiyeler sadece vilayet merkezlerinde değil, kaza (ilçe) ve nahiyelere kadar yayıldı. 1875 yılında tüm imparatorlukta 350 civarında olan rüştiye sayısı, 20. yüzyılın başında 619'a ulaştı. Bu dönemde rüştiyeler, taşradaki halkın modern eğitimle tanıştığı en yaygın kurumlar haline geldi.

## Teşkilat, Yönetim ve Mekan

### İdari Yapı ve Personel
Rüştiyeler, merkezi yönetimde Maârif-i Umûmiye Nezâreti'ne (Eğitim Bakanlığı) bağlıydı. Nezaret bünyesinde kurulan "Mekâtib-i Rüşdiye Nezareti" (Rüştiyeler Dairesi), bu okulların idaresinden, öğretmen atamalarından ve müfredatın takibinden sorumluydu. Taşrada ise yönetim, vilayetlerdeki "Maarif Müdürleri" ve yerel eğitim meclisleri tarafından yürütülmekteydi.

Bir rüştiye mektebinin standart kadrosu genellikle şu görevlilerden oluşmaktaydı:
* **Muallim-i Evvel (Başöğretmen):** Okulun müdürü ve idari sorumlusu. Aynı zamanda üst sınıfların derslerine girerdi.
* **Muallim-i Sânî (İkinci Öğretmen):** Başöğretmenin yardımcısı ve alt sınıfların ders hocası.
* **Rika Muallimi:** Yazı (hüsn-i hat) derslerini veren, genellikle güzel yazı sanatında icazet sahibi hoca.
* **Bevvab (Kapıcı):** Okulun temizliği, güvenliği ve öğrencilerin giriş-çıkış kontrolünden sorumlu görevli.

Büyük şehirlerdeki rüştiyelerde bu kadroya coğrafya veya dil (Fransızca) hocaları gibi branş öğretmenleri de eklenmekteydi.

### Finansman
Rüştiyelerin en büyük sorunu kuruluş ve işletme giderlerinin karşılanmasıydı. 1869 Nizamnâmesi öncesinde giderler düzensiz olarak devlet hazinesinden veya yerel vakıflardan karşılanmaya çalışılıyordu. Nizamnâme ile birlikte finansman sorunu "Maarif Sandığı" (Eğitim Fonu) kurularak çözülmeye çalışıldı. Buna göre halktan toplanan eğitim vergileri ve bağışlar bu sandıkta toplanır, rüştiye binalarının inşası ve öğretmen maaşları buradan ödenirdi. Ancak taşrada sandık gelirlerinin yetersiz kaldığı durumlarda öğretmen maaşlarının aksadığı sıkça görülmüştür.

### Mimari Özellikler
Rüştiye binaları, Osmanlı kent dokusunda modernleşmenin simgesi olarak inşa edilmiştir. Geleneksel mahalle mekteplerinin aksine, rüştiyeler genellikle aydınlık, havadar ve planlı yapılar olarak tasarlanmıştır.

Tipik bir rüştiye binası şu özelliklere sahipti:
* Genellikle iki katlı ve kâgir (taş/tuğla) malzeme ile inşa edilirdi.
* Giriş katında idare odası ve geniş bir hol, üst katta ise sınıflar (dershaneler) bulunurdu.
* Sınıflarda öğrencilerin yerde oturması (mindere çökme) usulü terk edilmiş, sıra ve masa düzenine geçilmiştir.
* Duvarlarda karatahta, haritalar ve ders araç gereçleri için dolaplar yer alırdı.

Özellikle II. Abdülhamid döneminde inşa edilen rüştiyeler, kasabaların Hükümet Konağı ile birlikte en gösterişli kamu binaları arasında yer almıştır.

## Eğitim Sistemi ve Müfredat

### Kabul ve Sınav Usulü
Rüştiyelere giriş, sıbyan mektebini bitirmiş olma şartına bağlıydı. Başlangıçta öğrenci alımı için kesin bir yaş sınırı konulmamış olsa da, 1869 Nizamnâmesi ile okula giriş yaşı 10-11, mezuniyet yaşı ise en geç 15-16 olarak belirlenmişti. Rüştiyeye girmek isteyen bir öğrenci, "okuma-yazma bildiğini" ve "Kur'an-ı Kerim'i yüzünden okuyabildiğini" ispat etmek zorundaydı.

Eğitim süresi 4 yıldı. Sınıf geçme usulü, günümüzdeki gibi yıl sonu ortalamasıyla değil, her ders için ayrı ayrı yapılan "genel imtihanlar" ile belirlenirdi. Yıl sonunda yapılan bu halka açık imtihanlarda başarılı olanlar bir üst sınıfa geçer, başarısız olanlar sınıf tekrarı yapardı. Mezun olanlara "Rüştiye Şahadetnamesi" (Diploması) verilirdi.

### Müfredat
Rüştiyelerin ders programı, Tanzimat'ın ikili yapısını (geleneksel ve modern) yansıtmaktaydı. Dini derslerin yanı sıra, öğrencilere dünyevi işlerde lazım olacak pratik bilgiler (hesap, coğrafya, tarih) ağırlıktaydı.

Dönemlere göre değişiklik göstermekle birlikte temel ders programı şöyledir:
* **Ulûm-ı Diniyye:** Kur'an-ı Kerim, Tecvid, İlmihal (Temel dini bilgiler).
* **Lisan Dersleri:**
** Arapça ve Farsça: Gramer kuralları (Kavâid).
** Osmanlı Türkçesi: İmla, inşâ (kompozisyon/dilekçe yazımı) ve güzel yazı (Hüsn-i hat; Sülüs, Rika).
** Fransızca: 19. yüzyılın sonlarında, özellikle ticaret şehirlerindeki rüştiyelerin son sınıflarına seçmeli olarak konulmuştur.
* **Müsbet İlimler:**
** Hesap (Matematik): Dört işlem, kesirler ve oran-orantı.
** Mebâdi-i Hendese: Geometriye giriş.
** Coğrafya: Osmanlı ve dünya coğrafyası.
** Tarih: Muhtasar (Özet) Osmanlı Tarihi ve İslam Tarihi.
* **Diğer:** Resim (bazı dönemlerde), Jimnastik (Riyazet-i Bedeniye).

### Disiplin ve Ceza
Geleneksel mahalle mekteplerindeki falaka gibi bedensel cezalar, rüştiye nizamnameleriyle resmen yasaklanmıştır. Bunun yerine "tahkir" (azarlama), "izole etme" (ayakta bekletme, sınıfta tutma) veya okuldan uzaklaştırma gibi modern disiplin cezaları getirilmiştir. Ancak pratikte, özellikle taşradaki okullarda eski usul dayak cezalarının tamamen kalkması zaman almıştır.

## Rüştiye Türleri
Osmanlı eğitim sisteminde rüştiyeler, hitap ettikleri kitleye ve bağlı oldukları nezarete (bakanlığa) göre üç ana kategoride gelişmiştir.

### Mülkiye Rüştiyeleri
Doğrudan Maârif-i Umûmiye Nezâreti'ne bağlı olan sivil ortaokullardır. 1847'de açılan ilk rüştiyeler bu kategoridedir. Temel amaçları devlet bürokrasisine (Bâbıâlî ve diğer nezaretlere) okur-yazar memur yetiştirmek ve öğrencileri sivil yüksekokullara hazırlamaktı. Ülke genelinde en yaygın olan rüştiye türüdür.

### Askerî Rüştiyeler
Orduya nitelikli subay yetiştirmek amacıyla kurulan ve Seraskerlik makamına (Harbiye Nezareti) bağlı olan okullardır. İlk askerî rüştiye, 1875 yılında İstanbul'da açılmıştır. Bu okulların amacı, Askerî İdadîlere ve Mekteb-i Harbiye'ye altyapısı sağlam öğrenci hazırlamaktı.

Askerî rüştiyeler, eğitim disiplini, üniformalı öğrencileri ve görece daha yüksek eğitim kalitesiyle mülkiye rüştiyelerinden ayrılırdı. Müfredatlarında ek olarak askeri talim dersleri bulunurdu. Mezunları askerî liselere sınavsız geçiş hakkına sahipti. Mustafa Kemal Atatürk de eğitim hayatına Selânik Mülkiye Rüştiyesi'nde başlamış, ancak kısa bir süre sonra kendi isteğiyle sınavı kazanarak Selânik Askerî Rüştiyesi'ne geçiş yapmıştır.

### Kız (İnas) Rüştiyeleri
Tanzimat dönemine kadar kız çocuklarının eğitimi sıbyan mektepleriyle sınırlıydı. Kadınların eğitim seviyesini yükseltmek amacıyla ilk kız rüştiyesi (Cevri Kalfa Rüştiyesi), 1859 yılında İstanbul Sultanahmet'te açılmıştır.

Kız rüştiyelerinin müfredatı erkek rüştiyeleriyle büyük oranda benzerlik gösterse de, bazı dersler kız öğrencilerin o dönemdeki toplumsal rollerine uygun olarak farklılaştırılmıştı. "Hesap" veya "Coğrafya" gibi derslerin yanı sıra "biçki-dikiş", "nakış" ve "ev idaresi" derslerine ağırlık verilmiştir. Bu okullar, daha sonra açılan Dârülmuallimât (Kız Öğretmen Okulu) için kaynak oluşturmuş ve Osmanlı kadınlarının meslek hayatına (özellikle öğretmenliğe) atılmasında öncü rol oynamıştır.

## İstatistikler ve Coğrafi Dağılım
19. yüzyılın ortalarında İstanbul'da yoğunlaşan rüştiyeler, 1869 Nizamnâmesi sonrası imparatorluğun geneline yayılmıştır.

1875 yılı istatistiklerine göre İstanbul'da (Dersaadet) 20'ye yakın rüştiyede 1.884 öğrenci, taşrada ise 331 rüştiyede 18.750 öğrenci bulunmaktaydı. Aynı yıl itibarıyla İstanbul'daki kız rüştiyelerinde yaklaşık 1.200 kız öğrenci eğitim görmekteydi.

Dönemin vilayetlerine göre rüştiye sayılarının dağılımı aşağıdaki gibidir:

20. yüzyılın başına gelindiğinde, II. Abdülhamid dönemindeki eğitim yatırımlarıyla toplam rüştiye sayısı 600'ü aşmış, öğrenci sayısı ise 40.000 civarına ulaşmıştır.

## Cumhuriyet Dönemine Geçiş
Rüştiyeler, Osmanlı'dan Cumhuriyet'e miras kalan en köklü eğitim kurumlarından biridir. Kurtuluş Savaşı sonrasında kurulan Türkiye Cumhuriyeti, eğitim sistemini birleştirmek ve laikleştimek amacıyla 3 Mart 1924 tarihinde Tevhîd-i Tedrîsât Kanunu'nu kabul etti.

Bu kanun ve sonrasındaki düzenlemelerle:
* Medrese usulü eğitim tamamen kaldırılarak modern okul yapısı tek tip hale getirildi.
* "Rüştiye" adı kullanımdan kaldırılarak, bu okullar **"Orta Mektep"** (günümüzdeki Ortaokul) adını aldı.
* Rüştiye binalarının büyük bir kısmı Cumhuriyet döneminde de ortaokul binası olarak hizmet vermeye devam etti.
* Eğitim süresi ilkokuldan sonra 3 yıl olarak sabitlendi.

Dolayısıyla günümüz Türk Millî Eğitim sistemindeki "ortaokul" kademesi, kurumsal ve tarihi köken olarak rüştiyelere dayanmaktadır.

## Ayrıca bakınız
* İdadi (Lise)
* Sultani
* Darülfünun
* Maârif-i Umûmiye Nezâreti
* Dârülmuallimîn
* Köy Enstitüleri

## Kaynakça