Miletli Anaksimenes

**Anaksimenes** (MÖ 585; Miletos, Karya - MÖ 525), doğa filozofu ve geleneksel olarak Batı dünyasının ilk filozofları kabul edilen Miletoslu üç düşünürün sonuncusudur. Helenistik döneme ulaşabilen yazılarından günümüze kalanlar, yalnızca sonraki yazarların kendi çalışmalarına aldıkları bazı bölümlerdir. Bu nedenle Anaksimenes'in düşüncelerine ilişkin yorumlar çoğunlukla birbirleriyle çelişir.

Düşünceleri İlkçağda çok etkili olmuştur. Onun düşüncelerinin izlerini, kendisinden sonraki pek çok düşünürde görüyoruz. Bu düşüncelerin geniş bir alana yayılmasında, Miletos'un İranlılarca alınması ve tahrip edilmesi sonucu öğrencilerinin her yöne dağılmaları etkili olmuştur. Anaksimenes, aynı Anaksimandros gibi bir fizikçi, bir doğa bilimcisidir. Onun da öncelikle doğa olaylarıyla ilgilendiğini görüyoruz. O da doğa olaylarını, bir doğa bilimcisi gibi açıklamak istemiştir. Bunun için, onun açıklamalarında da dini yorumlara rastlanmaz. Eserini, ölçülü ve yansız bir anlatımla yazmıştır.

## Milet Okulu

Milet'in coğrafi konumuna bakıldığında, Antik Yunan'ın önemli bir merkezi olan Attika ve çevresiyle Ege Denizi'nin kıyısındaki diğer bölgeler arasında bir köprü görevini üstlendiği görülür. Bu stratejik konumu sayesinde Milet, Doğu ve Batı kültürleri arasında bir geçiş noktası haline gelmiş ve deniz ticareti açısından büyük bir avantaja sahip olmuştur. Özellikle, Yunan mitolojisinin doğu kültürleriyle kaynaşmasına katkı sağlayan bir şehir olarak öne çıkmaktadır.

Milet, M.Ö. 8. yüzyıldan itibaren denizcilik ve ticaret alanında büyük bir gelişim göstermiştir. Bu durum, doğu kültürleriyle yoğun bir etkileşim içerisinde olmasını sağladı. Özellikle, Akdeniz ve Ege Denizi üzerindeki ticaret ağı sayesinde farklı kültürlerle iletişim kurmuş ve bu etkileşim Milet'in hem ekonomik hem de kültürel anlamda çeşitlenmesine katkıda bulunmuştur. Ayrıca, Yunan kolonilerinin kuruluşunda Miletli denizcilerin rolü büyüktür.

Milet okulu bu topraklarda doğmuş ve yetişmiş olan Thales, Anaksimenes ve Anaksimandros'u bünyesinde barındıran bir felsefe okuludur. Bu okul ile birlikte inanç, mitler ve masalların düşünce kavramı üzerindeki etkisi azalmış, daha rasyonel bir yaklaşımla evreni açıklama çabasına girilmiştir. Özellikle Hesiodos'un etkisiyle Milet Okulu filozofları, geleneksel mitleri rasyonel bir yaklaşımla değerlendirip incelemeye yönelmişlerdir. Milet Okulu'nda bilgi edinmenin amacı; evrenin düzenini ve yapısını anlamaktır. Doğal nedenlere dayanan açıklamalarla evreni anlamlandırmaya çalışılmaktadır. Mitolojik ve doğaüstü açıklamalardan uzak kalarak doğadaki sebeplerle açıklama yapılır. Bu sebeple, bilimsel düşüncenin temelinin bahsedilen filozoflar tarafından atılmış olduğu düşünülmektedir. Milet Okulu'nda yetişmiş olan düşünürler aklın, doğanın keşfi gibi önemli keşifler üzerinde çalışmışlardır.

## Hayatı

Anaksimenes M.Ö. 585-525 yılları arasında Milet şehrinde yaşamış olan ve Milet Okulu'nda yer alan son düşünürdür. Anaksimenes, Anaksimandros'un öğrencisi olsa da fikirleri Thales ile daha çok benzerlik göstermektedir.Bu durum, Anaksimandros'a göre bir gerileme sayılabilir. Anaksimenes'in asıl ilgi alanı görünür evrendir. Eserini İyon lehçesiyle gereksiz süslemelerden kaçınarak basit bir dille yazmıştır. Tıpkı Anaksimandros gibi Anaksimenes de *Doğa Üzerine* adlı bir eser yazmıştır. Fakat bu eserden günümüze yalnızca birkaç cümle ulaşabilmiştir. Theophrastos gibi kaynaklar sayesinde Anaksimenes'in hayatı hakkındaki bilgilerin temeli oluşmuştur. Bu monografi günümüze ulaşmamış olsa da çeşitli yazarların bu kaynaktan yaptığı alıntılar elimizde bulunmaktadır. Anaksimenes hakkında bilgi veren isimler arasında Aristoteles, Diogenes Laertios, Simplikios ve Hyppoliteos yer almaktadır. Anaksimadros'tan farklı olarak şiirsel düzyazı yerine sade bir yazım stili benimsemiştir. Anaksimenes, astronomi üzerine çalışmalar yapmış ve evrenin düzeni ile varlıkların oluşumu konusundaki görüşleriyle felsefe tarihinde kalıcı bir etki bırakmıştır. Evrenin temel maddesinin bir ve tek bir şey olduğunu düşünmüştür. Yani Anaksimenes'e göre tüm varlıkların dayandığı madde havadır.

## Arkhe

Yunan felsefesinin, neredeyse bir bütün olarak, doğaya yöneldiği dönemde filozoflar, doğaya ilişkin açıklamaların yine doğanın kendi içinde aranması gerektiğini düşünmüşlerdir. Başka bir deyişle, bu filozoflar doğada bir çokluk olduğunu gözlemlemişler ve bu çokluğu bir birliğe bağlı olarak açıklamaya çalışmışlardır. Arkhe kavramı ile ilk olarak çokluğun nedeni, sonra da çokluğun düzeni üzerine açıklamalar yapılmıştır. Çoklukta birlik arayışı, ilk filozofların evrenin nedenini açıklama amaçlarının bir sonucudur. Bu nedenle, bu dönem filozoflarının özellikle arkhe sorunuyla ilgilendikleri ve var olanların kendisinden meydana geldiği ilk maddeyi belirlemeye çalıştıkları, yani ontoloji yapmaya çalıştıkları söylenebilir. Arkhe sorununu ele alan doğa filozofları, Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes'tir. Bu filozoflar doğayı, olup bitenleri doğaüstü güçlere başvurarak değil, doğal nedenlere başvurarak açıklamaya çalışmışlardır. Böylece, felsefenin, felsefi etkinliğin öne çıkmasının aracı olmuşlardır. Bu filozoflar, dış dünyayı meydana getiren çokluğun gerisinde bir birlik aramışlar ve madde söz konusu olduğunda da varlığın temeline birçok arkhe ya da tek bir arkhe yerleştirmişlerdir.

## Teorileri

### Ana madde ‘''hava''’

Thales'in ‘*su*’ ana maddesinin yerini, Anaksimenes'te ‘*hava*’ alır. Böylece Anaksimandros'un aksine, ana maddeyi sınırlandırır, yani belirli bir madde ile bir tutar. Ama Anaksimenes'in her biri maddenin farklı biçimlerine özgü yoğunlukların karşılığı olan farklı nem yoğunlaşması derecelerinin varlığına inandığı açıktır. *Aer* ‘en eşit biçimde’ dağıldığında, atmosferin bildiğimiz ve göze görünmez havasını oluşturur. Ama yoğunlaşma sonucunda önce buğu ya da bulut, sonra su, en sonunda da taş, toprak gibi katı maddelere dönüşür, gözle görülebilir hale gelir. Anaksimenes'e göre evrenin temeli sonsuz, sınırsız ve değişime açık bir hava akışıdır. Hava, yoğunlaştıkça farklı maddelere dönüşebilir ve bu sayede tüm evreni oluşturabilirdi. Ayrıca Anaksimenes, gökyüzünde yer alan yıldızların ve gezegenlerin, yeryüzündeki hayvan ve bitkilerin de dahil olduğu tüm varlıkların, bu hava akışından oluştuğunu savunmuştur.

Anaksimenes'in ana madde olarak havayı, Thales'in suyuna tercih etmesinin çeşitli sebepleri olabilir. Anaksimenes havayı değişime en yatkın madde olarak görmüştür, çünkü daha akıcı ve daha hareketlidir. Ayrıca su ile kıyaslandığında daha fazla yere nüfuz edebilmektedir. Gerek yoğunlaşması, gerekse seyrekleşmesi bakımından sudan daha uygun görünmektedir. Bu özelliklere sahip olabilecek bir diğer madde ateş gibi görünmektedir, ateş Anaksimenes'den sonra gelecek olan filozoflardan Herakleitos tarafından ana madde olarak kabul edilecektir. İlk öğenin Thales'in ana madde olarak ‘su’yu alması, suyun yaşam açısından taşıdığı önemden kaynaklanır. Aynı şeyler ve hatta daha da çoğu, ‘hava’ için de söylenebilir. Öncelikle havanın kapladığı alan sudan daha geniştir. Havanın fırtınaları suyunkinden daha şiddetlidir. Son olarak, yaşayan varlıklar için hava sudan çok daha önemli ve gereklidir. Ayrıca Copleston, Anaksimenes'in havayı ana madde olarak seçişi noktasında, insanın soluk aldığı sürece hayatta kaldığı, yani havanın, yaşamın ilkesi olduğu fikrinden ilham aldığını belirtmektedir. Anaksimenes doğanın oluşumuyla ilgili çok daha somut, çok daha açık olan düşünceler üretmiştir. Ona göre her şey havadan oluşmaktadır. Hava özünde seyrekliğine ya da yoğunluğuna göre farklılık göstermektedir. Hava gevşeyince yukarıya doğru yükselen ateş olur. Hava sıkışınca önce buhar ve duman olur. Bu duman ve buhar bulutları daha çok sıkışınca yağmur olur, su olur. Suyun sıkışması sonunda önce çamur, sonra toprak, en sonra da taş olur. Diğer her şey bunlardan meydana gelir. O halde ateş-su-toprak, öz olarak hava ve onun gevşeyip sıkışmasının dereceleridir. Bu nedenle sıcaklık ve kuruluk seyrekliği ifade ederken soğukluk ve ıslaklık yoğunlaşmış maddeyle ilişkilidir. Bu da seyrekliğin sıcaklıkla (ateşte olduğu gibi) ve yoğunluğun soğuklukla (daha yoğun maddelerde olduğu gibi) ilişkili olduğunu ifade etmektedir. Anaksimenes basit bir deneye başvurarak kaba bir tür ampirik destek sağlar: Eğer bir kişi eline ağzını gevşeterek üflerse hava sıcaktır; dudaklarını büzerek üflerse hava soğuktur.

### Tanrısal Güç ve Ruh Kavramı

Ana madde olarak düşündüğü ‘*hava*’yı Tanrı gücüyle dolu olarak düşünmektedir. Havayı “yaşam nefesi” ve dolayısıyla ruhun yanı sıra atmosferdeki hava ile de özdeşleştirmiştir. İnsan nefesini, bedeni dolduran havayı insana can veren ilkeyle, insan **ruh**u (*psyche*) ile bir tutmuştur. Ruh (psyche) pneumadan farklıdır. Pneuma ruhani ve göksel olanla ilişkilendirilirken, ruh, toprak ve tozla ilişkilendirilir. "Ruhsallık" biyoloji ve doğal hayvan yaşamıyla daha yakından ilişkilidir. Ruhlar zayıf, doğal ve bozulabilirdir. Ruhlar ölür. Buna karşın Pneuma gökseldir, bozulmaz ve güçlüdür. Pneuma ölmez. Ruh kavramı ile ilk kez Anaksimenes'te karşılaşmaktayız. "*Tüm canlıların ruhu vardır*" diyen Anaksimenes, doğada canlı-cansız ayırımını da ilk kez yapan düşünürdür.

*Aer*'in sonsuz bir hareket içinde olduğuna ilişkin varsayımı, onun aynı zamanda aer'in canlı olduğunu düşündüğünü de gösterir. Sonsuza değin canlılığını koruduğu için aer, tanrısallığın tüm niteliklerini barındırır ve öteki tanrıların nedeni olduğu gibi, her türlü maddenin de nedenidir. Aynı hareket *aer*'in bir fiziksel konumundan bir başkasına geçişini de açıklar. İçinde ilk madde ile ilk gücün birleşerek üst düzeyde bir sentez oluşturduğu ilkeyi hava diye koyan öğretisiyle Anaksimenes geç Stoa felsefesine kadar uzanan bir öğretinin, her şeye hükmeden *pneuma* öğretisinin kurucusu olmuştur.

Anaksimenes'ten günümüze yalnızca bir cümle uzunluğunda bir alıntı ulaşmıştır: 
“Nasıl ki ruhumuz… hava olarak bizi bir arada tutuyorsa, pneuma ve hava da tüm dünyayı kuşatır [ve korur].” Bu, pneuma (Eski Yunanca: πνεῦμα, lit. ‘nefes’) kelimesini kullanan ilk kaynaktır.

### Fiziki düşünceleri

* Anaksimenes'e göre, dünya havadan bir keçelenme süreciyle oluşmuştur. Düz bir disk olarak başlamıştır. Yeryüzündeki buharlaşmalardan, göksel cisimler haline gelen ateşli cisimler ortaya çıkmıştır. Dünya bir hava yastığı üzerinde yüzmektedir. Yassılığından dolayı havanın üzerinde durmaktaymış. Yani Göksel cisimler ya da en azından Güneş ve Ay da hava akımları üzerinde yüzen düz cisimler gibi görünmektedir. Kosmos'u soğuk ve hava sararmıştır.
* Güneş yeryüzünün altında değil, etrafında dolanır ve geceleri yeryüzünün yüksek kısımları tarafından gizlenir.
* Ayın ışığını güneşten aldığını söylemiş ve ay tutulmasının doğru açıklamasını ilk olarak o yapmış.
* Deprem kuramını ortaya koymuş. Yer depreminin nedeninin yeryüzünün kendisi olduğunu söylemiş. Ya sıvının gevşettiği ya ateşin kemirdiği ya da içindeki havanın şiddetinin sarstığı bir takım parçaları yeryüzünden kayıp düşüyorlarmış.
* Ona göre güneş bir yaprak gibi yassı imiş.
* Anaksimenes de ilkelerini çeşitli doğa olaylarını açıklamak için kullanır. Şimşek ve gök gürültüsü rüzgârın bulutları yarmasından kaynaklanmaktadır; gökkuşağı güneş ışınlarının bulutların üzerine düşmesinin sonucudur; depremlerden sonra kuruyan toprağın çatlamasından kaynaklanmaktadır. Donmuş yağmur suyu olarak dolu hakkında esasen doğru bir açıklama yapmaktadır.
* Evrenin 7 bölümlü bağlantılı bir düzeni varmış.
# Ayrılmamış(öğe)yapısı
# Yıldızlarınki
# Güneşin dolaştığı küre
# Ayın küresi
# Yağmur, gök gürültüsü, karı meydana getiren havanın birleşmesi ve dizilişi
# Deniz, ırmaklar
# Toprak (Her şeyi besler, sudan meydana gelmiştir. Suyun kaynağı ise "sıkışmış hava"dır.)

### Bilimsel Düşünceleri

Zaman zaman ay ışığında görülen gökkuşaklarından söz etmiş, suyu yaran bir küreğin çıkardığı yakamozları tanımlamıştır. Düşüncesi mitolojiden bilime geçişin tipik özelliklerini taşır. Gökkuşağını bir tanrıça olarak değil de güneş ışınlarının yoğunlaşmış hava üzerindeki etkisi biçiminde ele alması, düşüncesinin ussal yanının kanıtıdır. Ancak evrenin bir yarımküre olduğu yolundaki inancından da anlaşılacağı gibi, kendinden önceki mitolojik ya da mistik eğilimlerden gene de bütünüyle arınabilmiş değildir. Bu nedenle Anaksimenes'in kalıcı katkısı kozmolojisinde değil, evrenin yapısında yoğunlaşmanın ve seyrelmenin de bir yeri olduğu görüşünde yatar. Bu görüşü ve maddeler arasındaki açıkça görülebilir niteliksel farklılıkları yalın nicelik farklılıklarına indirgemesi, bilimsel düşüncenin gelişiminde çok etkili olmuştur.

Anaksimenes, yaşamı boyunca hocası Anaksimandros'tan daha önemli bir figür olarak görülmüştür. Helenistik dönemde Anaksimenes'in bazı yazılarına atıfta bulunulmuştur, ancak şu anda bu belgelerin hiçbir kaydı mevcut değildir. Hayatına ve felsefi görüşlerine dair daha fazla ayrıntı, eserlerinin hiçbiri korunmadığı ve yalnızca Aristoteles gibi daha sonraki yazarlar ve polemikçiler tarafından yapılan fragmanlar ve yorumlar aracılığıyla bilindiği için belirsizdir.

## Kaynakça

* Baykent, U. Ö. (2018). SOKRATES ÖNCESİ FELSEFEDE ARKHE SORUNU. Avrasya Sosyal Ve Ekonomi Araştırmaları Dergisi, 5(5), 130-142.
* Külcü, R. (2016). Thales'ten Günümüze Arkhe Arayışı. Akademia Disiplinlerarası Bilimsel Araştırmalar Dergisi, 2(1), 1-16.
* http://www.iep.utm.edu/a/anaximen.htm 
* http://plato.stanford.edu/entries/presocratics/
* *Kranz Walter, Antik Felsefe, Sosyal Yayınları*
* *Dumont Jean-Paul, Antik Felsefe, Dost kitabevi Yayınları, Kültür Kitaplığı*
* *Capelle Wilhelm,Sokrates’ten Önce Felsefe,2.Cilt*
* *The Encyclopedia of Philosophy,Collier-Macmillan, London, U.S.A. 1967*
* *Ana Britannica Genel Kültür Ansiklopedisi*
* Doç.Dr. Tansu Açık'ın ders notları
* Dogrucan, A. (2020). Genel Felsefe Kaynaklarında Felsefenin Başlaması ve Milet Okulu. Akdeniz İnsani Bilimler Dergisi, 10, 179-194.
* Korman, H. (2016). Antik Felsefede Psikolojinin Artalanı. 21. Yüzyılda Eğitim ve Toplum, 5(15), 363-382.
* Yardımcı, A. B. (2016). Milet Okulu Doğa Filozofları Bağlamında Tanrının İmkânı (Thales, Anaksimandros ve Anaksimenes).
* Arslan, A. (2006). İlkçağ felsefe tarihi (Vol. 5). İstanbul Bilgi Üniversitesi.
* Sezer, Y. (2023). Anaksimenes.
* Mughal, R., and Begum, N. (2023) Assessing Birth & Development Of Critical Thinking In The Socio-Economic Context Of Miletus & Structure Of Argument: From Thales To Socrates. Journal of Positive School Psyschology, 106-114.
* Long, H. (2024). The Milesian School of Philosophy

## Bağlantılar

* http://yillik.eogrenme.anadolu.edu.tr/KitapSWF/%C4%B0LK%C3%87A%C4%9E%20FELSEFES%C4%B0%20(978-975-06-0632-8)/unite02.swf
* https://web.archive.org/web/20140221180638/http://didimli.com/felsefe/anaximenes.htm
* http://www.iep.utm.edu/a/anaximen.htm 
* http://plato.stanford.edu/entries/presocratics/