Türkiye'de sokak köpeği sorunu

**Türkiye'de sokak köpeği sorunu**, Türkiye'de kırsalda veya şehirlerde yaşayan sahipli veya sahipsiz, terk edilen veya sokakta doğup büyüyen, bakımını ve sorumluluğunu doğrudan kimsenin üstlenmediği başıboş ve serbest gezen köpeklerle ilişkilendirilen sorunlardır. 

Yerleşim yerlerinde köpeklerin başıboş olması, hem kamu güvenliği hem de hayvan refahı açısından tartışmalara yol açmaktadır. Devlete ve farklı kurumlara göre değişen tahminlerle milyonlarca sokak köpeği bulunduğu öne sürülmektedir ve bu durum nüfus kontrolü, sağlık riskleri ve insan-hayvan etkileşimleri bağlamında gündemde kalmaktadır.

2024-2025 yıllarında TBMM tarafından kabul edilen hayvan koruma yasası değişiklikleriyle, belediyelerin sokak köpeklerini toplama, bakımevlerine yerleştirme, kısırlaştırma ve sahiplendirme yükümlülüğü getirilmiş; belirli koşullarda risk teşkil eden veya tedaviye uygun olmayan köpeklerin itlafı hükme bağlanmıştır. Bu düzenlemeler geniş toplumsal tartışmalara yol açmış, hayvan hakları savunucuları ile kamu güvenliği odaklı gruplar arasında farklı görüşler ortaya çıkmıştır; bazı çevreler mevcut barınak kapasitesinin yetersiz olduğuna ve sokak köpeklerinin refahının tehlikeye girdiğine dikkat çekerken diğerleri sokaklarda yaşayan köpeklerin kontrol altına alınmasının gerekli olduğunu savunmaktadır.

## Arka plan

Türkiye'de, 2004 yılına kadar, 1932 yılında yayımlanan sahipsiz köpekler hakkındaki tamim uyarınca, köpekler, belediyeler tarafından zehirlenerek yerinde itlaf edilmekteydi. 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu kapsamında yakala-kısırlaştır-yerine bırak yöntemini uygulamaya geçmiş ancak etkin olarak uygulanamamıştır. Yasa, 2004 yılında var olan 1389 belediyeye kısırlaştırma da yapılabilecekleri barınakların kurulmasının şart koşmuş ancak belediyelerin 1200'ü bu barınakları inşa etmemiş ve yeterli kısırlaştırma uygulamasını gerçekleştirmemektedir. Bunların dışında, barınağa sahip olan 1000'den fazla belediyenin ise yasa yürürlüğe girdiği günden itibaren hiç kısırlaştırma yapmadığı iddia edilmektedir.

### Kamuoyu tepkisi
İletişim Başkanlığı'nın, 18 Ekim-8 Kasım 2023 tarihlerinde yaptığı kamuoyu araştırmasına göre verilen cevaplar tabloda özetlenmiştir:

### İstatistiki veriler
29 Mayıs 2024 tarihinde, Tarım ve Orman Bakanı İbrahim Yumaklı'nın açıklamasına göre:
* İçişleri Bakanlığı verilerine göre son 5 yılda hayvana çarpmayla gerçekleşen 3 bin 534 trafik kazasında, 55 ölüm ve 5 bin 147 yaralanma vakasının kayıtlara geçti.
* 2018-2022 yılları arasında kuduz riskli temas sayısı ortalama 267 bin iken 2023'te kuduz riskli temas sayısı 438 bine ulaşmıştır.
* Kist hidatik hastalığı 2005-2019 arasında 8,8 kat arttı.

Ancak Bakanın ifadelerinde, trafik kazası vakalarının ne kadarının evcil, ne kadarının yaban hayvanı olduğu bilgisi verilmemiştir. Verilerde ülke genelinde yapılan kuduz testinin pozitif rakamının düştüğü ancak hayvanların insanlara temasının arttığı görülmüştür. Türkiye'de *Kuduza Karşı Oral Aşı Temini Projesi* başlamadan önce, 194 olan kuduz pozitif numune sayısı 2020 yılında 90'a, 2021 yılında 11'e, 2022 yılında ise 2'ye inmiştir. 

#### Köpek popülasyonu

2024 yılı itibarıyla, Veteriner Hekimler Derneği gibi bazı kaynaklar Türkiye'deki başıboş köpeği popülasyonunun 4 ila 10 milyon arasında olduğunu belirtirken, Veteriner Hekimler Derneği'nin yayınladığı raporda, Türkiye'deki toplam köpek popülasyonunun 6,5 milyon olduğu bildirilmiştir. Ayrıca, bazı akademik makalelerde, aynı oranda büyüme olması takdirde 2033 yılında Türkiye'de 60 milyon başıboş köpek olacağı söylenmiştir. Bu sayı, dünyadaki başıboş köpek nufüsunun %30'una denk gelmektedir.

2018 yılında İstanbul'da 128.900, Ankara'da ise 100.000 başıboş köpek olduğu açıklanmıştır.

## Köpek kaynaklı sorunlar

### Köpeklerden bulaşan hastalıklar

Farklı türler birbirleriyle temasa geçtiğinde birbirlerine kuduz dahil birçok hastalık aktarabilir. İnsanlarda görülen kuduzun %99'u köpeklerden bulaşmaktadır. Dünya'da kuduz olan 10  kişiden 4'ü çocuklardır. Bu hastalıkları bazı türler bağışıklık sistemini geliştirdiği için kolaylıkla atlatabilirken bazı türlerde ise ölümcül sonuçlar görülebilir. Virüslerde her canlı arasında bakteriyel ve farklı aktarımlar olur. Bu aktarım kimi zaman salya ile olabileceği gibi damar yoluyla ve canlının besin olarak tüketilmesiyle de olabilir.

Köpekler ayrıca, sağlıksız koşullar altında yaşamaları ve sağlıksız yiyecekler tüketmeleri nedeniyle insanların sağlıklarını tehdit edebilir.

Köpekler, hayatlarını idâme ettirmek için çoğunlukla hijyenik olmayan şekillerde beslenme ihtiyaçlarını gidermekte. Bu beslenme yöntemlerinin başında çöp konteynerleri yer almakta. Çöp konteynerlerinden çoğu zaman zehirleyici yan etkileri olan besinler hayvanlarda ölüme veya hastalıklara sebep olmakta. Bu hastalıklar ölümcül olabildiği gibi tür içinde bir zararı olmayan ama bulaşıcı etkiye sahip hastalıklar da olabilir. Taşıyıcı görevi üstlenen hayvan bu hastalığı başka türde canlılara bulaştırabilir ve bu durum hastalık bulaşan kişide ölümcül sonuçlara yol açabilir.

### Köpek saldırıları

Özellikle çocuklar ve yaşlılar gibi daha hassas kesimler, köpeklerin saldırılarına daha açıktır. Nitekim birçok defa yaşlılar ve çocuklar kimi zaman ölümle sonuçlanan saldırılara uğramıştı.

Köpek saldırıları, köpek sebepli kazalar, köpek çeteleşmeleri, hastane/park/okul/sosyal alanda görülen köpekler, hasta/tehlikeli/saldırgan köpekler ve doğal hayata tehdit yaratan köpeklerle ilgili haberler ülke gündeminde yer almıştır.

Türkiye'de 2022-2024 yılları arasında 50'si çocuk olmak üzere 107 kişi köpekler tarafından öldürüldü. Ayrıca 2021-2024 yılları arasında 4.039 kişiye başıboş köpek saldırdı. Ayrıca başıboş köpekler, Kuzey ormanları dahil olmak üzere ormanlardaki nesli tükenmekte olan hayvanlarında aralarında bulunduğu yabani hayvanlara saldırmaktadır. Saldırıların sonucu olarak ormanlardaki yabani ekosistemin bozulmasına neden olmaktadır.

Mart 2022'de kızı ölen bir ebeveynin verdiği röportajda Türkiye'de, Mart 2022'den Aralık 2023'e kadar başıboş köpeklerden kaynaklı ısırılma, kuduz, trafik kazası gibi nedenlerle 92 kişinin öldüğünü iddia etti.

### Başıboş köpek sebepli Türkiye'ye uyarılar

ABD, Japonya, İsveç, Norveç, Hollanda, İrlanda, İngiltere, Fransa, Finlandiya, Almanya, Çekya, Kanada, Avustralya'nın da aralarında bulunduğu bazı ülkeler, köpek sorunu bulunan Türkiye'yi ziyaret etmek isteyen vatandaşlarını köpek saldırıları, kuduz ve diğer hayvan kaynaklı hastalıklar konusunda uyarmaktadır.

Dünya Sağlık Örgütü'nün yayımladığı verilerde Türkiye, kırmızı ile işaretlenen yüksek kuduz riski bulunan ülkeler arasındadır.

### Kontrolsüz besleme ve hijyen

Türkiye'de sokakta yaşayan köpek ve diğer hayvanlar kontrolsüz beslenmektedir. Bu beslemeler hayvanların kontrolsüz üremelerine neden olmaktadır. Ayrıca hava değişimleri dolayısıyla sokağa bırakılan yemekler hayvanları zehirleyebilmektedir. Hayvanlara çiğ et gibi yemekler hayvanların obezite olmalarınada neden olmaktadır.

Türkiye'de ilk olarak 5 Mart 2025'te Çanakkale'de başıboş köpekleri kontrolsüz bir şekilde beslemek yasaklandı. 4 Temmuz 2025'te İstanbul'da başıboş köpekleri kontrolsüz olarak beslemek yasaklandı. 6 Eylül 2025'te Afyonkarahisar'da başıboş köpeklerin kontrolsüz beslemenin yasaklandığı duyuruldu. Sonrasında 6 Kasım 2025'te, Ankara'da da sokak köpeklerini kontrolsüz olarak beslemek yasaklandı. Ankara'da besleme yasağını 15. İdare Mahkemesi kararıyla durduruldu. Durdurmanın ardından Ankara Valiliği yasağı tekrar koymuştur, güncel olarak besleme yasağı devam etmektedir.

### Köpeklere yönelik davranışlar
Köpekler, insanlar tarafından şiddet, işkence veya öldürülmeye maruz kalabilirler. 2024 yılı ortalarında sahipsiz köpeklere yönelik "uyutma" (ilaçla öldürme) tartışmaları devam ederken, İzmir'de 6 köpek belirsiz kişilerce tarım ilacı verilerek öldürülmüştür. 2024 yılında Şanlıurfa'nın Eyyübiye ilçesinde öldürüldüğü iddia edilen köpekler ile ilgili bir video yayınlanmıştır. Şanlıurfa Büyükşehir Belediyesi iddiaları yalanlamış ve bir vatandaşı ısıran köpeğin kuduz testinin pozitif çıkması sonucu karantina bölgesi olarak ilan edilen bölgedeki diğer sahipsiz köpeklere yönelik çalışma yürütüldüğünü açıklamıştır.

### Türkiye'de yasak olan köpek ırklarının yetiştirilmesi
Türkiye'de yasak olan köpek ırkları oldukça azdır. Türkiye'de yasak olan köpek ırkları Amerikan pitbull terrier, Dogo Argentino, Fila brasilerio, Japanese tosa, Amerikan Staffordshire teriyeri ve American Bullydir. 24.06.2004 tarihli 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile söz konusu türleri üretmek, sergilemek, takas etmek, satışını yapmak yasaktır. Söz konusu köpekler hiçbir işlem yapmadan sokağa terk etmek para cezası ile cezalandırılır.

## Başıboş köpeklere karşı kontrol tedbirleri

### Osmanlı dönemi

Anadolu'da başıboş köpeği sorunu Osmanlı döneminde de yaşanmıştır.

Türk hat sanatçısı Hattat Şefik Bey 1880 senesinde sokak köpeklerinin saldırısından kaçarken Haliç'e düşüp boğularak ölmüştür.

1910 yılında İstanbul'da artan köpek sayısı sonucu artan kuduz vakaları, ısırılmalar ve halk sağlığı sorunlarından dolayı dönemin Belediye Başkanı Suphi Bey, kentteki köpekleri toplatarak halk arasında Hayırsızada olarak da bilinen Sivriada’ya göndermiştir. Adadaki köpekler yetersiz beslenme sonucu bir süre sonra ölmüş ve olaya bazıları “Hayırsızada Sürgünü” demiştir. Bu olayın ardından İstanbul'da meydana gelen depremi paganizme benzer şekilde bu sürgünle ilişkilendirenler olmuştur. 2018 yılında adaya bir köpek koruma derneği tarafından ölen köpekler için bir anıt yaptırılmıştır.

### Cumhuriyetin ilk yıllarından 2004 yılına kadar olan dönem

Atatürk'ün cumhurbaşkanlığı döneminde 1932 yılında Sağlık Bakanlığı tarafından yayımlanan "Köpeklere karşı ittihaz edilecek tedbirler hakkındaki" tamimde, kuduz şüpheli köpekler tarafından ısırılarak tedavihanelere sevk edilen kişilerin sayısının çoğalması ve eksik olmayan ısırık vakalarının artması nedeniyle köpeklere karşı umumi bir mücadele kararı alınmıştır. Buna göre:

* Sahipsiz olan bütün köpekler itlâf edilecek,
* Şehir ve kasabalar dahilinde beslenen sahipli köpekler; hiçbir suretle başı boş olarak mahalle aralarında, çarşı ve pazarda dolaştırılmayacak,
* Sahipli olduğu hâlde maskesiz dolaştığı görülen köpekler itlâf edilecek,
* Köylerde bulunan sahipli köpekler gündüzleri bir mahalde bağlı olarak bulundurulacak ve ancak geceleri bekçilik işini görebilmeleri için serbest bırakılacaklardır.

Köpeklerin öldürülmesinde ise zehir kullanılmış ve kullanılacak zehir masrafı, şehir ve kasabalar belediyelerinin sorumluluğuna verilmiştir.

### 2004 yılı 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu
Türkiye, 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu ile küpeli köpeklerin toplatılmasını yasaklamış ve etkinliği tartışmalı olan yakala-kısırlaştır-yerine bırak yöntemini uygulamaya geçmiştir. Buna göre hayvanlar yakalanmış ve bazı belediyeler tarafından kısırlaştırılıp küpeli köpek olarak yaşadığı yere bırakılmıştır. Bir görüşe göre, bütün köpekler hızlı bir şekilde öldürülüp, yenilerinin sokağa terkedilmesi etkin bir şekilde engellenmezse, ölen köpeklerin yaşam alanları diğer köpekler tarafından hızla doldurulur ve yeni gelen köpeklerin eski kaynaklara da erişimleri sonucu üreme hızlarının artmasıyla "vakum etkisi" oluşur. Yakala-kısırlaştır-yerine bırak yönteminin seçilmesinin bir sebebi de vakum etkisinin oluşmaması hedefidir. Kısır olan küpeli köpekler doğurgan olmadığı için köpek sayısının artış nedeni değildir. Küpeli köpeklerin toplanması 5199 sayılı yasaya göre yasaktır. 2004 yılında çıkarılan 5199 sayılı Hayvanları Koruma Kanunu olmasına rağmen Türkiye'de 1.389 belediyenin 1.200'ünde bakım evi yoktur. Bu belediyeler kısırlaştırma da yapmamaktadır. Ancak sahipleri tarafından bilinçsizce üretilen ve şehirlere bırakılan sahipsiz köpeklerin sayısı giderek artmış ve köpek sorunu daha görünür hâle gelmiştir.

### 2024 yılı Hayvanları Koruma Kanunu yasa değişikliği

2024 yılı başlarında, Hayvanları Koruma Kanunu üzerinde bazı değişiklikler yapılması gündeme gelmiştir. Sonrasında, konu hakkında hükûmet tasarı üzerinde çalıştıklarını duyurdular. Tasarının ardından ülke genelinde protestolar başladı. Kamuoyu ve Meclis tartışmalarının akabinde Türkiye Büyük Millet Meclisi tarafından kabul edilen ve 2 Ağustos 2024 tarihli Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren 7527 sayılı 'Hayvanları Koruma Kanununda Değişiklik Yapılmasına Dair Kanun' ile 5199 sayılı 'Hayvanları Koruma Kanunu'’nda kapsamlı değişiklikler yapılmıştır. Bu değişiklikler kapsamında sahipli ve sahipsiz hayvan tanımlarının yeniden düzenlenmesi, sahipsiz hayvanların barınaklarda tutulma koşullarının netleştirilmesi ve bazı cezai hükümler ile uygulama esaslarının güncellenmesi sağlanmıştır.

Değişiklikler, TBMM Tarım, Orman ve Köyişleri Komisyonu ve Genel Kurulu’nda yürütülen uzun görüşmeler sonucunda kabul edilmiştir; komisyon görüşmeleri sırasında teklif metninden “ötanazi” kelimesinin çıkarılması ve sokak kedilerinin kapsam dışı bırakılması gibi bazı revizyonlar yapılmıştır. TBMM Adalet Komisyonu Başkanı Cüneyt Yüksel, kabul edilen yasa değişikliğinin uluslararası sözleşmelere ve anayasal düzenlemelere uygun şekilde hazırlandığını ve hayvan koruma amacını gözettiğini belirtmiştir. Yüksel, değişikliğin hayvanların acı ve eziyet çekmelerine karşı korunmasını güçlendirdiğini, sahipli ve sahipsiz hayvan tanımlarını netleştirdiğini ve kanunun “insan, hayvan ve çevre sağlığı gözetilmek kaydıyla” amaç ifadesi ile daha kapsayıcı hale getirildiğini belirtmiştir. Bu görüşe göre, kanun sadece sokak hayvanlarının korunmasına yönelik uygulamaları düzenlemekle kalmayıp aynı zamanda rehabilitasyon ve sahiplenme süreçlerini standartlaştırarak sahipsiz hayvanların bakım koşullarını iyileştirmektedir. Ayrıca kanunun, kritik sağlık kontrolleri ile aşılama, kısırlaştırma ve dijital kayıt sistemleri gibi uygulamaları zorunlu kılarak sokak hayvanı popülasyonunun sürdürülebilir şekilde kontrol altına alınmasına yardımcı olacağı savunulmuştur.

Ancak kanun değişikliği kamuoyunda geniş tartışmalara yol açmıştır; hayvan hakları savunucuları ve sivil toplum örgütleri, özellikle Yakala-kısırlaştır-yerine bırak metodu yerine barınaklarda uzun süreli tutma ve bazı uygulamaların hayvanların doğal yaşam hakkını kısıtladığı yönünde eleştirilerde bulunmuştur. Türkiye Barolar Birliği gibi meslek kuruluşları, teklifin hazırlandığı süreçte yeterince hayvan hakları uzmanı görüşü alınmadığını ve kanun teklifinin bilimsel temelden yoksun olduğunu ileri sürerek kanun teklifinin geri çekilmesi, mevcut kanunun bilimsel yöntemlerle iyileştirilmesi gerektiğini savunmuştur.

Öte yandan muhalefet partileri ve bazı sivil toplum temsilcileri, kanunun sahipsiz hayvanların kontrolsüz popülasyonuna odaklanması gerektiğini savunmuş; teklifin hayvanları korumaktan çok bazı uygulamalara yasal zemin sağladığına dair eleştiriler dile getirilmiştir.

Değişikliklere yönelik hukuki itirazlar kapsamında, Anayasa Mahkemesi'ne bazı iptal başvuruları yapılmış ve Anayasa Mahkemesi, 7 Mayıs 2025 tarihli kararında iptal taleplerini reddetmiştir.

Türk Veteriner Hekimleri Birliği ve 56 İl/Bölge Veteriner Hekim Odası ise, yakala-kısırlaştır-yerine bırak yönteminin son adımındaki yerine bırakmak yerine barınakta tutma yoluna gidildiğinde, vakum etkisiyle o bölgeye yabancı ve henüz kısırlaştırılmamış hayvanların gelmesiyle, sağlanması beklenen yararın alınamayacağı hatta tersinin gerçekleşerek hayvan nüfusunun artacağını ve dünyada denenmiş örnekleri görüldüğünü belirtmiştir.

### Yasa değişikliği sonrası (2024-günümüz)

2 Ağustos 2024'te yapılan yasa değişikliğinin ardından ilgili nüfusu karşılayan bütün belediyeler, iller ve büyükşehirlerin barınak yapması ve başıboş köpekleri toplaması zorunlu oldu. Yasanın ardından birçok ilçe, barınak inşaatlarına ve köpekleri toplamaya başladı.

## Tartışmalar
### İlgili sivil toplum kuruluşları
Mart 2022'de sokak köpeklerinden kaçarken bir kamyonun altında kalarak ölen 9 yaşındaki Mahra Melin Pınar'ın anne ve babası sokak köpeği sorunu ile mücadele etmek amacıyla 17 Mayıs 2022'de Antalya'nın Serik ilçesinde Güvenli Sokaklar Derneği'ni kurmuştur.

Mayıs 2022'de Başıboş Köpek Platformu tarafından Havrita adlı sokak köpeklerin yerinin işaretlendiği bir harita uygulaması yayınlandı. Ancak uygulamanın başıboş köpeklerin öldürülmesi için hedef gösterdiği iddia edilmiş ve ilgili internet sitesine erişim, Ankara 1. Sulh Ceza Hâkimliği'nin kararı ile engellenmiştir.

MASAK hazırladığı bir raporda sokak hayvanlarını koruma ve yaşatma amacıyla kurulan on bir derneğin, kendilerine yapılan bağışları zimmete geçirdiğini, bu derneklerde 2024 yılı içinde toplam 67.957.623₺ suç gelirinin olduğunu iddia etti. 
Ayrıca mama üreticisi şirketler, pet shop ve STK'ler arasında gayriresmî finansal ve çıkar bağlar bulunduğu iddia edilmiştir. İlgili MASAK raporunda ve bazı gazetelerde, özellikle sokak hayvanlarına yapılan bağışların harcanması noktasında çıkar ilişkisi içinde olan bu tarz dernek ve kişiler "Mama lobisi" olarak adlandırılmıştır.

## Popüler kültürdeki etkileri

* İstanbul'daki başıboş köpekler hakkında 2020 yapımı *[[Stray]]* () isimli bir film vizyona girmiştir.

## Ayrıca bakınız
* 2024 Türkiye sokak köpekleri protestoları
* Evcil hayvanlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar