Hikmet Kıvılcımlı

**Hikmet Ali Kıvılcımlı** (1902, Priştine - 11 Ekim 1971, Belgrad), Türk Marksist-Leninist siyasetçi ve kuramcı, yazar, yayıncı ve çevirmen. Kaleme aldığı 100'den fazla çalışma içerisinde en önemli düşüncelerinden birisi tarih tezidir. Ancak Kıvılcımlı'nın tarih yaklaşımına ve çalışmalarına Türkiye akademisinde yeterince yer verilmemiştir. Bununla birlikte yakın zamanda yapılan çeşitli çalışmalar Kıvılcımlı'nın kendine özgü tarih tezine dikkat çekmiştir (Bkz. Tarih tezi).

## Yaşamı
Babası Priştine'de Posta Telgraf Müdürlüğü yapmış Hüseyin Bey, annesi Münire Hanım'dır. 17 yaşında gönüllü olarak Türk Kurtuluş Savaşı'na katıldı, Yörük Ali Efe çetesinde Kuvâ-yi Milliye gönüllüsü oldu, Köyceğiz Kuvâ-yi Milliye Askerî Kumandanlığı görevinde bulundu. Liseyi Vefa Lisesinde okuduktan sonra sınavla İstanbul Tıp Fakültesine girdi.

Öğrencilik yıllarında siyasi faaliyetlerini sürdürüp *[[Kurtuluş]]*, *[[Aydınlık (gazete)#Dergi .281968-1971.29|Aydınlık]]* gibi TKP yayınları aracılığıyla komünist fikirlerle tanıştı ve 1920'lerin başında Türkiye Komünist Partisi (TKP) üyesi oldu. 1925'te TKP'nin Beşiktaş Akaretler'de gerçekleştirdiği 2. kongrede TKP Merkez Komitesine (MK) seçildi. MK içerisinde gençlik sorumlusu olarak görev aldı. Aynı yıl *Aydınlık* gazetesinde ilk yazıları yayımlanmaya başladı. 1925'ten hayatının sonuna kadar kadar sürekli kovuşturmalara, işkencelere maruz kaldı ve toplam 22,5 yıl hapis yattı.

1925 yılında Kürt ayaklanmaları ile çıkan Takrir-i Sükûn Kanunu'ndan sonra İstiklal Mahkemesinde yargılandı ve 10 yıl kürek cezası aldı. 1 yıl hapis yattıktan sonra çıkan afla serbest kaldı. TKP'ye yönelik 1927 Tevkifatı ile MK Genel Sekreteri Vedat Nedim Tör ve Şevket Süreyya Aydemir'in partiden ayrılıp parti arşivini polise teslim etmesi sonucu, diğer parti üyeleriyle birlikte tutuklanarak 3 ay tutuklu kaldı. 1929 yılında TKP İzmir Davası'nda 4,5 yıl yeni bir mahkûmiyet aldı. En önemli eserlerinden olan *Yol: TKP'nin Eleştirel Tarihi* kitabı 1932'de yayımlandı. 1938 yılında Nâzım Hikmet'le birlikte yargılandığı Donanma Davası'nda 15 yıl hapis cezasına çarptırıldı. 12 yıl hapis yattıktan sonra, Nazım Hikmet gibi o da, 14 Mayıs 1950 seçimlerini kazanarak Cumhuriyet Halk Partisinden iktidarı devralan Demokrat Partinin ilk icraatlarından biri olarak çıkardığı afla tahliye oldu.

Parti tarihindeki o zamana dek en geniş tutuklama olan 1951 Tevkifatı dışında kalması sonucu, 1954 yılında yasal Vatan Partisini kurdu. Kıvılcımlı bu dönemde bir yandan toplum içinde yaygın dindarlık ve milliyetçiliğe, diğer yandan devlet içinde "ilerici vurucu güç" olarak gördüğü orduya hitap eden bir politika izledi. Örneğin, 1957 Eyüp mitinginde Vatan Partisinin sosyalist amaçlarının İslam dininin değerleriyle uyuşmasına ağırlık veren konuşmasından ötürü önce "dini siyasete alet etmek" suçundan soruşturma açıldı, konuşma metni incelendikten sonra ise "komünizm propagandası yapma" suçuyla yargılandı, ardından parti kapatılıp 25 partili tutuklandı. Tutuklu yargılama sürerken gerçekleşen 27 Mayıs 1960 askeri darbesinin hemen ertesi günü Kıvılcımlı "İkinci Kuvayı Milliye Gazalarının kutlu olmasını" dileyen bir telgraf çekti. Daha sonra da, Talat Aydemir gibi birçok subayla ilişkiler geliştirdi.

1965 yılında Tarihsel Maddecilik Yayınları'nı kurup yöneterek Marx, Engels ve Lenin'in eserlerinden birçok çeviriler yaptı ve yayımladı. Aynı yıl, en önemli eserlerinden olan *Tarih Tezi* kitabını da yayımladı. Ayrıca, Marx'ın Kapital adlı çalışmasının bir bölümünü çevirdi. İktisattan antropolojiye, Marksist düşüncenin tarihsel ve kuramsal gelişiminin açıklanmasına ve Türkiye'de bir işçi sınıfı devriminin strateji ve taktik sorunlarına kadar çeşitli konularda çok sayıda telif eseri ve *[[Aydınlık (gazete)#Dergi .281968-1971.29|Aydınlık]]*, *[[Türk Solu (dergi, 1967)|Türk Solu]]*, *[[Ant (dergi)|Ant]]* ve (kendisinin kurduğu) *Sosyalist* gibi çeşitli dergilerde makaleleri yayımlandı.

12 Mart 1971 Muhtırası ile yine seçilmiş hükûmetin ordu tarafından devrilmesi üzerine, Kıvılcımlı'nın tutumu yine 27 Mayıs benzeri olup *Ordu Kılıcını Attı* başlıklı bir yazı ile meclisin kendisini düzeltmesi umudunu yitiren ordunun yönetime el koyma durumunda kaldığını belirtti.

O sırada prostat kanseri teşhisi konmuş olan Kıvılcımlı, kendisinin de arananlar listesine dahil edilmesi üzerine yurt dışına çıkmaya karar vererek sosyalist ülkelere gidip orada tedavi görmek istedi. Fakat iltica talebi gerek Bulgaristan gerekse Doğu Almanya tarafından (Moskova'ya danışılarak) reddedilip sınır dışı edildi. SBKP MK Genel Sekreteri ve SSCB cumhurbaşkanı Brejnev'e kendisine yapılan haksızlıkları anlatıp adalet talep ettiği mektup da cevapsız kaldı. Bunun üzerine sosyalist Arnavutluk'a giderken o zamanki sosyalist federal Yugoslavya içinde olan Makedonya'da 11 Ekim 1971'de öldü.

## Tarih tezi
Son yıllarda yapılan çalışmalar, Kıvılcımlı'nın tarih kuramına—kendi yazılarında “Tarih Tezi” olarak adlandırdığı yaklaşımına—yeniden dikkat çekmiştir. Kıvılcımlı'nın Tarih Tezi, kısmen onun “Türkiye'nin özgünlüğü” olarak tanımladığı olguyu açıklama çabasının bir parçasıydı ve özellikle kapitalizm öncesi toplumların anlaşılmasına, daha dar bir ifadeyle onun “tarihsel devrimler” olarak tanımladığı uygarlıkların yükseliş ve çöküşüne odaklanıyordu.

Lewis Henry Morgan'ın *[[Ancient Society]]* (1877), Friedrich Engels'in *[[Ailenin, Özel Mülkiyetin ve Devletin Kökeni]]* (1884) ve İbn Haldun'un *[[Mukaddime]]* (1377) eserlerinden ilham alan Kıvılcımlı, bu kuramı 1965 tarihli *Tarih Devrim Sosyalizm* adlı çalışmasında geliştirdi. Modern toplum içi mücadelelerin ürünü olan “sosyal devrimlerden” farklı olarak Kıvılcımlı, “tarihsel devrimleri” topluluklar arası çatışmaların bir sonucu olarak görüyordu—özellikle de “barbar göçebeler” ile yerleşik uygarlıklar arasındaki mücadelelerin. Kıvılcımlı'nın “ilkel sosyalist”ler olarak tanımladığı, ortak mülkiyete dayalı, eşitlikçi bir yaşam sürdüren “barbar göçebeler”, sınıfsal olarak katmanlaşmış uygarlıklarla çatışma içerisinde kalıyordu; bu uygarlıklar ise onları durdurmak için gereken kolektif eylemi örgütleyemiyordu. Eski uygarlıkların yükselişi ve yıkılışı, bu karşıtlığın sonucuydu.

## Eserleri

## Dipnotlar

## Dış bağlantılar

* Hollanda Sosyal Tarih Enstitüsü'nde Bulunan Hikmet Kıvılcımlı Arşivi
* Dr. Hikmet Kıvılcımlı (Hayatı ve Eserleri)