Fekal-oral yol

**Fekal-oral yol** (**oral-fekal yol** veya **orofekal yol** olarak da adlandırılır), dışkı partiküllerindeki patojenlerin bir kişiden başka bir kişinin ağzına geçtiği belirli bir hastalık bulaşma yolunu tanımlar. Fekal-oral yolla hastalık bulaşmasının başlıca nedenleri arasında yeterli sanitasyonun olmaması (açık dışkılamaya yol açması) ve kötü hijyen uygulamaları yer almaktadır. Toprak veya su kütleleri fekal materyal ile kirlenirse, insanlar su kaynaklı hastalıklar veya topraktan bulaşan hastalıklarla enfekte olabilir. Gıdaların dışkı ile kirlenmesi de fekal-oral bulaşmanın bir başka şeklidir. Bir bebeğin bezini değiştirdikten veya anal hijyen sağladıktan sonra ellerin düzgün bir şekilde yıkanması gıda kaynaklı hastalıkların yayılmasını önleyebilir.

Fekal-oral yoldaki ortak faktörler beş adettir: parmaklar, sinekler, tarlalar, sıvılar ve gıda. Fekal-oral yolla bulaşan hastalıklar arasında tifo, kolera, çocuk felci, hepatit ve başta ishale neden olanlar olmak üzere diğer birçok enfeksiyon yer almaktadır.

## Arka plan

Fekal-oral bulaşma genellikle bir bulaşma yolu olarak tartışılsa da aslında patojenin giriş ve çıkış portallarının bir özelliğidir ve diğer bulaşma yollarının birçoğunda faaliyet gösterebilir. Fekal-oral bulaşma öncelikle kontamine gıda veya su yoluyla dolaylı bir temas yolu olarak kabul edilir. Bununla birlikte, anal seks gibi dışkı veya kontamine vücut parçaları ile doğrudan temas yoluyla da gerçekleşebilir. Ayrıca, kontamine tuvaletlerden gelen tuvalet dumanı yoluyla damlacık veya hava yoluyla bulaşma yoluyla da gerçekleşebilir.

### F-diyagramı
Günümüzde kullanılan "F-diyagramının" temelleri 1958 yılında Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ) tarafından yayınlanan bir yayında atılmıştır. Bu yayında, insan dışkısı odak noktasından hareketle hastalıkların bulaşma yolları ve bulaşma önündeki engeller açıklanmıştır.

Modern görünümlü F-diyagramları elde etmek için tarih boyunca değişiklikler yapılmıştır. Bu diyagramlar birçok sanitasyon yayınında kullanılmaktadır. Fekal-oral bulaşma yollarının su, eller, eklembacaklılar ve toprak yoluyla gerçekleştiği gösterilecek şekilde düzenlenmişlerdir. Hatırlamayı kolaylaştırmak için, bu yolların her biri için İngilizcesinde "F" harfiyle başlayan kelimeler kullanılır: sıvılar (), parmaklar (), sinekler (), gıda (), tarlalar (), fomitler (nesneler ve ev yüzeyleri).

Sadece insan dışkısına odaklanmak yerine, diğer hayvanların dışkıları () da F-diyagramına dahil edilmelidir.

Sanitasyon ve hijyen bariyerleri doğru bir şekilde yerleştirildiğinde bir enfeksiyonun eller, su ve gıda yoluyla bulaşmasını önler. F-diyagramı, uygun sanitasyonun (özellikle tuvaletler, hijyen, el yıkama) fekal-oral yollarla hastalıkların bulaşmasını durdurmak için nasıl etkili bir bariyer görevi görebileceğini göstermek için kullanılabilir.

## Örnekler

### Bulaşma
Bulaşma süreci basit olabilir veya birden fazla adım içerebilir. Fekal-oral bulaşma yollarına bazı örnekler şunlardır:

* dışkı ile temas etmiş (örneğin çukur tuvaletlerden kaynaklanan yer altı suyu kirliliği nedeniyle) ve içmeden önce uygun şekilde arıtılmamış su;
* dışkı ile kirlenmiş birinin elini sıkmak, bir çocuğun bezini değiştirmek, bahçede çalışmak veya evcil hayvanlarla uğraşmak.
* dışkı varlığında hazırlanmış yiyecekler;
* toprak yeme (jeofaji)
* karasinekler gibi hastalık vektörleri, açık dışkılama gibi yetersiz dışkı bertarafından kaynaklanan kontaminasyonu yayar;
* tuvaleti kullandıktan veya çocuk bezini değiştirdikten sonra ellerin yetersiz yıkanması veya hiç yıkanmaması;
* dışkı ile temas etmiş herhangi bir şeyin temizlenmemesi veya yetersiz temizlenmesi;
* anilingus, koprofili veya A2M gibi dışkı ile oral teması içerebilecek cinsel uygulamalar.
* Çocuklarda veya koprofaji adı verilen zihinsel bir bozuklukta dışkı yemek

### Korunma

İnsanların davranışlarını değiştirmeye ve açık dışkılamayı durdurmaya yönelik yaklaşımlardan biri de toplum liderliğindeki toplam sanitasyon yaklaşımıdır. Bu süreçte, sineklerin yiyeceklerden taze insan dışkısına ve oradan da geri döndükleri "canlı gösteriler" kullanılır. Bu, köylüleri harekete geçirmek için "tetikleyici" olabilir.

## Hastalıklar
Aşağıdaki liste fekal-oral yolla geçebilen başlıca hastalıkları göstermektedir. Bunlar, hastalığın bulaşmasında rol oynayan patojen türüne göre gruplandırılmıştır.

### Bakteriler

* *[[Vibrio cholerae]]* (kolera)
* *[[Clostridium difficile]]* (psödomembranöz enterokoli)
* *[[Shigella]]* (şigelloz / basilli dizanteri)
* *[[Salmonella enterica subsp. enterica|Salmonella typhii]]* (tifo)
* *[[Vibrio parahaemolyticus]]*
* *[[Escherichia coli]]*
* *[[Campylobacter]]*

### Virüsler

* Hepatit A
* Hepatit E
* Enterovirüsler
* Norovirüs akut gastroenterit
* *[[Poliovirüs]]* (çocuk felci)
* İnsan koronavirüslerinin çoğu dışkı yoluyla bulaşmasa da (aksine kedi koronavirüsü bulaşmaktadır), SARS-CoV-2'nin dışkı örneklerinde bulunduğuna dair raporlar da mevcuttur.
* *[[Rotavirüs]]* (rotaviral gastroenterit)
* *[[Adenovirüs]]* gastroenteriti

### Protozoalar

* *[[Entamoeba histolytica|Entameba histolytica]]*  (amipli / amipli dizanteri)
* *[[Giardia]]* (giardiyaz)
* *[[Cryptosporidium]]* (kriptosporidiyoz)
* *[[Toksoplazma gondii|Toxoplasma gondii]]* (toksoplazmoz)

### Helmintler

* Eucestoda
* Topraktan bulaşan helmintler

### İlgili hastalıklar
Su kaynaklı hastalıklar, patojen mikroorganizmaların neden olduğu ve en yaygın olarak kontamine tatlı sularda bulaşan hastalıklardır. Bu, fekal-oral bulaşmanın özel bir türüdür.

İhmal edilen tropikal hastalıklar arasında fekal-oral yolla bulaşan birçok hastalık da bulunmaktadır.

## Ayrıca bakınız

* Temel çoğalma sayısı

## Kaynakça