Uzun ömür

**Uzun yaşam**, bir nüfusun özellikle uzun ömürlü üyelerine atıfta bulunabilirken, yaşam beklentisi istatistiksel olarak belirli bir yaşta kalan ortalama yıl sayısı olarak tanımlanır. Örneğin, bir nüfusun doğumda beklenen yaşam süresi, aynı yıl içinde doğan tüm insanların ortalama ölüm yaşıyla aynıdır.

Uzun ömür çalışmaları, ömrü uzatmaya yönelik varsayılan yöntemleri içerebilir. Uzun ömür sadece bilim camiasının değil aynı zamanda gezi, bilimkurgu ve ütopik roman yazarlarının da konusu olmuştur. Efsanevi gençlik çeşmesi, Antik Yunan tarihçisi Herodot'un eserinde ortaya çıktı.

Yanlış veya eksik doğum istatistikleri nedeniyle en uzun insan ömrünün doğrulanması konusunda zorluklar yaşanıyor.

## Yaşam beklentisi

Bireyin ömrünün uzamasına çeşitli faktörler katkıda bulunur. Yaşam beklentisindeki önemli faktörler arasında cinsiyet, genetik, sağlık hizmetlerine erişim, hijyen, diyet, beslenme, egzersiz, yaşam tarzı ve suç oranları yer alıyor. Aşağıda farklı ülkelerdeki yaşam beklentilerinin bir listesi bulunmaktadır:

* Gelişmiş ülkeler: 77–90 yaş (örn. Kanada: 81,29 yıl, 2010 tahmini)
* Gelişmekte olan ülkeler: 32–80 yaş (örn. Mozambik: 41,37 yıl, 2010 tahmini)

Dünya genelinde yaşam beklentisi arttıkça nüfusun yaşam süresi de artıyor:

* Avustralya: 2002'de 80 yıl, 2010'da 81,72 yıl
* Fransa: 2002'de 79,05 yıl, 2010'da 81,09 yıl
* Almanya: 2002'de 77,78 yıl, 2010'da 79,41 yıl
* İtalya: 2002'de 79,25 yıl, 2010'da 80,33 yıl
* Japonya: 2002'de 81,56 yıl, 2010'da 82,84 yıl
* Monako: 2002'de 79,12 yıl, 2011'de 79,73 yıl
* İspanya: 2002'de 79,06 yıl, 2010'da 81,07 yıl
* Birleşik Krallık: 2002'de 80 yıl, 2010'da 81,73 yıl
* Amerika Birleşik Devletleri: 2002'de 77,4 yıl, 2010'da 78,24 yıl

## Uzun ömürlü bireyler

Gerontoloji Araştırma Grubu, mevcut uzun ömür kayıtlarını modern standartlara göre doğruluyor ve süper yüzyıllıkların bir listesini tutuyor; başka birçok doğrulanmamış uzun ömürlülük iddiası mevcuttur. Rekor sahibi kişiler şunları içerir:

* Eilif Philipsen (1682–1785, 102 yıl, 333 gün): 100 yaşına ulaşan (21 Temmuz 1782'de) ve yaşı doğrulanabilen ilk kişi.
* Geert Adriaans Boomgaard (1788–1899, 110 yıl, 135 gün): 110 yaşına ulaşan (21 Eylül 1898'de) ve yaşı doğrulanabilen ilk kişi.
* Margaret Ann Neve (18 Mayıs 1792 - 4 Nisan 1903, 110 yıl, 346 gün): Onaylanmış ilk süper asırlık kadın (18 Mayıs 1902'de).
* Jeanne Calment (1875–1997, 122 yıl, 164 gün): Yaşı modern belgelerle doğrulanan tarihteki en yaşlı kişi. Bu, şimdiye kadar yaşamış belgelenmiş en eski birey tarafından belirlenen modern insan yaşam süresini tanımlar.
* Sarah Knauss (1880–1999, 119 yıl, 97 gün): Modern zamanların belgelenen en yaşlı üçüncü kişisi ve en yaşlı Amerikalı.
* Jiroemon Kimura (1897–2013, 116 yıl, 54 gün): Yaşı modern belgelerle doğrulanan tarihteki en yaşlı adam.
* Kane Tanaka (1903–2022, 119 yıl, 107 gün): Modern zamanların belgelenen en yaşlı ikinci kişisi ve en yaşlı Japon.

## Başlıca faktörler
Ömür boyu yıllık gelir, bir tür uzun ömür sigortasıdır. Kanıta dayalı çalışmalar, uzun ömürlülüğün iki ana faktöre dayandığını göstermektedir: genetik ve yaşam tarzı.

### Genetik
İkiz çalışmaları, insan ömründeki çeşitliliğin yaklaşık %20-30'unun genetikle ilgili olabileceğini, geri kalanının ise değiştirilebilecek bireysel davranışlar ve çevresel faktörlerden kaynaklanabileceğini tahmin etmektedir. Her ne kadar ABD, Belçika ve İngiltere insan genetik varyantları araştırma veri tabanına göre 200'den fazla gen varyantı uzun ömürle ilişkilendirilmiş olsa da bunlar kalıtsallığın yalnızca küçük bir kısmını açıklamaktadır.

Asırlık kişilerin kan örneklerinden oluşturulan lenfoblast hücre dizileri, DNA onarım proteini PARP'nin daha genç (20 ila 70 yaş arası) bireylerin hücre dizilerinden önemli ölçüde daha yüksek aktivitesine sahiptir. Asırlık kişilerin lenfositik hücreleri, H2O2'nin ölümcül olmayan oksidatif DNA hasarından sonra onarım mekanizmasını başlatma yetenekleri hem de PARP gen ekspresyonu açısından genç insanların hücrelerine özgü özelliklere sahiptir. Bu bulgular, yüksek PARP gen ekspresyonunun, yaşlanmanın DNA hasarı teorisiyle tutarlı olarak, asırlık kişilerin ömrünün uzunluğuna katkıda bulunduğunu göstermektedir. 

Temmuz 2020'de bilim insanları, genel yaşam süreleri bilinen 1,75 milyon kişiyle ilgili kamuya açık biyolojik verileri kullanarak, doğası gereği sağlık süresini, yaşam süresini ve uzun ömürlülüğü etkilediği görünen 10 genomik lokus belirlediler; bunların yarısı daha önce genom çapında öneme sahip olarak rapor edilmedi ve çoğu, kardiyovasküler hastalıklarla ilişkili ve metabolizmasını bu alanda daha ileri araştırmalar için umut verici bir aday olarak tanımlayın. Çalışmaları, kandaki yüksek demir seviyelerinin muhtemelen azaldığını ve demirin metabolize edilmesinde rol oynayan genlerin insanlarda sağlıklı yaşam yıllarını muhtemelen arttırdığını öne sürüyor.

### Yaşam tarzı
Uzun ömürlülük son derece esnek bir özelliktir ve bileşenlerini etkileyen özellikler, fiziksel (statik) ortamlara ve geniş kapsamlı yaşam tarzı değişikliklerine yanıt verir: fiziksel egzersiz, beslenme alışkanlıkları, yaşam koşulları ve beslenme müdahalelerinin yanı sıra farmasötik müdahaleler. 2012 yılında yapılan bir araştırma, boş zamanlarında yapılan mütevazı miktardaki fiziksel egzersizin bile yaşam beklentisini 4,5 yıla kadar uzatabildiğini buldu.

#### Diyet
2021 yılı itibarıyla herhangi bir diyet uygulamasının insanın uzun ömürlülüğüne katkıda bulunduğuna dair klinik kanıt bulunmamaktadır.

### Biyolojik yollar
Yaşlanmayı düzenlediği bilinen ve modülasyonunun uzun ömürlülüğü etkilediği gösterilen, iyi çalışılmış dört biyolojik yol vardır: İnsülin, rapamisinin mekanik hedefi, AMP aktive edici protein kinaz ve Sirtuin yolları.

### Otofaji
Otofaji, sağlık süresinde ve yaşam süresinin uzatılmasında önemli bir rol oynar.

## Zamanla değişim

Sanayi öncesi dönemlerde genç ve orta yaştaki ölümler bugüne göre daha yaygındı. Bunun nedeni genetik değil, hastalık, kazalar ve yetersiz beslenme gibi çevresel faktörlerdir; özellikle de birincisi, 20. yüzyıl öncesi tıpla genellikle tedavi edilemediğinden. Kadınlarda doğumdan kaynaklanan ölümler yaygındı ve pek çok çocuk bebeklik dönemini geçemiyordu. Buna ek olarak, yaşlılığa ulaşan çoğu insanın yukarıda bahsedilen tedavi edilemeyen sağlık sorunlarından dolayı hızla ölmesi muhtemeldir. Buna rağmen, John Adams, Yaşlı Cato, Thomas Hobbes, Pomeraniali Eric dahil olmak üzere 20. yüzyıl öncesi 85 yıl veya daha fazla ömre sahip olan birçok örnek var. Christopher Polhem ve Michelangelo. Bu aynı zamanda köylüler ve işçiler gibi daha fakir insanlar için de geçerliydi. Şecere uzmanları neredeyse kesinlikle birkaç yüz yıl önce 70'li, 80'li ve hatta 90'lı yaşlarında yaşayan atalar bulacaklar.

Örneğin, Birleşik Krallık'ta 1871'de yapılan bir nüfus sayımı (türünün ilki, ancak diğer nüfus sayımlarından alınan kişisel veriler 1841'e ve sayısal veriler 1801'e kadar uzanıyor) ortalama erkek yaşam beklentisinin 44 olduğunu buldu, ancak bebek ölümleri çıkarıldığında, Yetişkinliğe kadar yaşayan erkeklerin ortalaması 75 yıldı. Birleşik Krallık'ta mevcut yaşam beklentisi erkeklerde 77, kadınlarda 81 yıl iken, Amerika Birleşik Devletleri'nde ortalama yaşam süresi erkeklerde 74, kadınlarda ise 80'dir.

Araştırmalar, Siyah Amerikalı erkeklerin ABD'deki herhangi bir grup insan arasında ortalama 69 yılla en kısa ömre sahip olduğunu gösterdi. Siyah Amerikalı erkekler arasında genel sağlık durumunun daha kötü olduğunu ve kalp hastalığı, obezite, diyabet ve kanserin daha yaygın olduğunu yansıtıyor.

Kadınlar normalde erkeklerden daha uzun yaşar. Buna yönelik teoriler arasında, kalbe daha az yük bindiren daha küçük vücutlar (kadınlarda kardiyovasküler hastalık oranları daha düşüktür) ve fiziksel olarak tehlikeli faaliyetlerde bulunma eğiliminin azalması yer alır. Tersine, kadınların sağlığı teşvik eden faaliyetlere katılma olasılıkları daha yüksektir. X kromozomu ayrıca bağışıklık sistemiyle ilgili daha fazla gen içerir ve kadınlar patojenlere karşı erkeklerden daha güçlü bir bağışıklık tepkisi geliştirme eğilimindedir. Bununla birlikte, testosteronun sözde immün baskılayıcı etkileri nedeniyle erkeklerin bağışıklık sistemlerinin daha zayıf olduğu fikri temelsizdir.

Uzun ömürlülük arayışının değerli bir sağlık hizmeti hedefi olup olmadığı konusunda tartışmalar var. Aynı zamanda ObamaCare'in mimarlarından biri olan biyoetik uzmanı Ezekiel Emanuel, hastalık açıklamasının sıkıştırılması yoluyla uzun ömür arayışının bir "fantezi" olduğunu ve 75 yaşını geçen uzun ömürlülüğün başlı başına bir amaç olarak görülmemesi gerektiğini savundu. Sağlıklı yaşlılıkta yaşamın değerli olabileceğini, morbiditenin azalmasının gerçek bir olgu olduğunu ve uzun ömürlülüğün yaşam kalitesiyle bağlantılı olarak sürdürülmesi gerektiğini belirten beyin cerrahı Miguel Faria buna karşı çıktı. Faria, sağlıklı yaşam tarzları ile birlikte uzun ömürlülüğün, yaşlılıkta mutluluk ve bilgeliğin yanı sıra yaşlanmanın da ertelenmesine nasıl yol açabileceğini tartıştı.

## Biyolojik uzun ömür
Hayvanlardaki uzun ömür, özellikle akraba memelilerde bulunduğunda, insanlarda yaşam beklentisinin belirleyicilerine ışık tutabilir. Ancak mayadan sineklere ve solucanlara kadar diğer türlerde yapılan araştırmalar uzun ömürlülük araştırmalarına önemli katkılar sağlamıştır. Aslına bakılırsa, yakın akraba olan bazı omurgalı türlerinin yaşam beklentileri önemli ölçüde farklı olabilir; bu da nispeten küçük genetik değişikliklerin yaşlanma üzerinde dramatik bir etkiye sahip olabileceğini göstermektedir. Örneğin, Pasifik Okyanusu kaya balıklarının yaşam süreleri çok değişkendir. *Sebastes minör* türü sadece 11 yıl yaşarken kuzeni *Sebastes aleutianus* 2 yüzyıldan fazla yaşayabilir. Benzer şekilde, *Furcifer Labordi adlı* bir bukalemun, yalnızca 4-5 aylık ömrüyle tetrapodlar arasında *en kısa* yaşam süresi rekorunun sahibidir. Buna karşılık *Furcifer pardalis* gibi bazı akrabalarının 6 yıla kadar yaşadığı tespit edildi.

Çeşitli kaplumbağalar gibi uzun ömürlü hayvanlarda ve *[[Mabet ağacı|Ginkgo biloba]]* ağaçları gibi bitkilerde yaşlanma ile ilgili özellikler ve yaşlanma ile ilgili çalışmalar bulunmaktadır. Potansiyel olarak nedensel koruyucu özellikler belirlediler ve türlerin çoğunun "yavaş veya zaman" olduğunu öne sürdüler. Denizanası *[[Turritopsis dohrnii|T. dohrnii]]* biyolojik olarak ölümsüzdür ve karşılaştırmalı genom bilimi ile incelenmiştir.

### Uzun ömürlü bitki ve hayvanlara örnekler

* *[[Pinus longaeva]]* türünün yaşındaki üyesi: Şu anda yaşayan, klonal olmayan, bilinen en yaşlı ağaç.
* Methuselah: Kaliforniya'nın Beyaz Dağları'ndaki 4.800 yıllık kıllı çam ağacı, şu anda yaşayan en eski ikinci klonal olmayan ağaçtır.
* Quahog deniz tarağı (*Arctica Islandica*), kaydedilen maksimum 507 yıllık yaşıyla olağanüstü uzun ömürlüdür ve tüm hayvanlar arasında en uzun olanıdır. Türün diğer istiridyelerinin 374 yıla kadar yaşadığı kaydedildi.
* Derin denizde yaşayan bir tür deniz kurdu olan *Lamellibrachia luymesi'nin*, büyüme hızlarına ilişkin bir modele göre 250 yıldan fazla yaşlara ulaştığı tahmin edilmektedir.
* Bir av sırasında öldürülen baş balinanın, bilinen en uzun ömürlü memeli olan yaklaşık 211 yaşında (muhtemelen 245 yaşına kadar) olduğu tespit edildi.
* Muhtemelen 250 milyon yıllık bakteri *Bacillus permians*, New Mexico'daki bir mağarada sodyum klorür kristallerinde bulunduktan sonra durağanlıktan yeniden canlandı.

### Yapay hayvan ömrünün uzatılması
CRISPR, Cas9 ve diğer yöntemlerle gen düzenleme, hayvanların yaşam süresini önemli ölçüde değiştirdi.

## Ayrıca bakınız
* Yaşlanma
* Yaşam uzatma
* Yaşlılık

## Kaynakça