Kafiye

**Kafiye** ya da **uyak**, şiirde mısra sonlarında bulunan sözcüklerin son heceleri arasındaki ses benzerliğidir. Şiirde uyak, dize sonlarında bulunan farklı görevlerdeki ekler veya anlamları ayrı sözcükler arasında görülür. Dize sonlarında yinelenen aynı görevdeki ekler ya da sözcükler uyak değildir. Bunlara **[[redif]]** denir.

## Uyak türleri

### Uyaktaki ses sayısına göre

#### Yarım Kafiye
**Yarım uyak**, dize sonundaki **tek** ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

-Di**z**

-Ya**z**

Buradaki **"z"** sesleri yarım uyaktır.

**Tam Kafiye**

Mısra sonlarındaki **iki** ses benzerliğine **"tam uyak"** denir.

Örnek:

:Ben yâr ile ettim sav**aş**
:Akıttım gözümden kanlı y**aş**

Yukarıdaki örnek dizede **“aş”** sesleri tam kafiye oluşturmuştur.

Örnek:

:Bir hazan akşamı indimdi sahile b**en**
:Vardı, mavi sular üstünde beyaz bir yelk**en**

Yukarıdaki örnek dizede **"en"** sesleri tam kafiye oluşturmuştur.

**DİKKAT!**

Uzun okunan ünlüler tek başına **"tam kafiye oluşturur"** Çünkü bu ünlüler **iki** ses yerine geçer.

Örnek:

:Gönlümüz düşmişdi girdâb-ı belâ dery**â**sına
:Geçdi derbend-i melâledden safâ sahr**â**sına

Yukarıdaki dizelerdeki **“â”** ünlüsü **tam** **uyaktır**.

#### Zengin Kafiye
Dize sonlarındaki **üç** ve **daha fazla** ses benzerliğine dayanan uyak türüdür.

Örnek:

::Eteklerinde güneş rengi bir yığın yap**rak**,
::Ve bir zaman bakacaksın semâya ağlaya**rak**...
:::*[[Ahmet Haşim]]*

Burada "yap**rak**" ve "ağlaya**rak**" (*-*'rak***) ekleri zengin uyağa örnektir.

=== Dizilişlerine Göre Uyaklar ===

==== Düz Kafiye ====
Bir dörtlüğün '''bütün''' dizelerinin '''birbiriyle''' uyaklı ya da '''ilk üç''' mısra '''birbiriyle''' uyaklı '''dördüncü''' dize serbest şekilde olmasıdır.

Örnek:

''Gül büyütenlere mahsus hevesle''&nbsp; a

''Renk renk dertlerimi gözümde besle''&nbsp; a

''Yalnız, annem gibi o ılık sesle''&nbsp; &nbsp;&nbsp;a

''İçimde dövünüp ağlama gurbet''&nbsp; b

[[Necip Fazıl Kısakürek]]

==== Sarmal Kafiye ====
Bir dörtlüğün '''birinci''' ve '''dördüncü''' dizelerinin kendi arasında, '''ikinci''' ve '''üçüncü''' dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür. '''ABBA''' biçimindedir.

Örnek:
::''a'' Balkonlara, yalılara dalar düşünürüm
::''b'' O günler uzaklaşan yelkenlerin peşi sıra
::''b'' Akan bulutlar gibi geçmiş: ne iz, ne hâtıra!
::''a'' Sır şimdi bunca güzel hayat, güzel ölüm!
:::''[[Necati Cumalı]]

==== Çapraz Kafiye ====
Bir dörtlüğün '''birinci''' ve '''üçüncü''' dizelerinin kendi arasında, '''ikinci''' ve '''dördüncü''' dizelerinin kendi arasında uyaklı olmasına dayanan uyak türüdür. '''ABAB''' biçimindedir.

::''a'' Ne doğan güne hükmüm geçer,
::''b'' Ne halden anlayan bulunur;
::''a'' Ah aklımdan ölümüm geçer;
::''b'' Sonra bu kuş, bahçe, nur.
:::[[Cahit Sıtkı Tarancı|''C. S. Tarancı'']]

====Örüşük Kafiye Şeması====
Batı şiirinden şiirimize geçmiş kafiye şemasıdır. Özellikle TERZARİMA nazım şeklinde kullanılan bir kafiye şemasıdır. '''Üç dizeli bentliklerden oluşur'''. Son bent tek dizeden oluşur. '''Son kelimelere bakılır'''

Şeması; (a, b, a), (b, c, b), (c, d, c) şeklinde gösterilebilir.

====Mani Tipi Kafiye====
Halk Edebiyatı'ndaki manilerden yayılmış kafiye şemasıdır.
Manilerden oluşur

A  Uzaklar '''seçilmiyor'''  
  
A  Gönüldür '''geçilmiyor''' 
 
B  Gönül bir top ibrişim

A  Dolaşmış '''açılmıyor'''

Şeması; ('''a, a, b, a'''), ('''c, c, d, c'''), ... gösterilebilir.

=== Uyakların dizelerdeki bulunma yerlerine göre ===
==== İç Kafiye ====
Dizelerin "'''ortasında"''' bulunan uyaktır.

Örnek:
::Şeb-i hicran yanar '''cânım''' döker kan çeşm-i giryânım
::Uyadır halkı '''efganım''' kara bahtım uyanmaz mı.
:::''[[Fuzûlî|Fuzulî]]''

Burada '''"''cânım''"''' ve '''"''efganım''"''' (***-an***) sözcüklerinde iç uyak görülmektedir.

==== Baş Kafiye ====
Dizelerin başında bulunan uyaktır. [[Altay aliterasyonu]] diye de bilinir.

Örnek:
::Gönlümüz bağlandı zülfün teline
::'''Alınmaz''' gözleri mestim alınmaz
::Sencileyin cevredici kuluna
::'''Bulunmaz''' gözleri mestim bulunmaz.
:::''[[Gevherî|Gevheri]]''

İkinci dizedeki '''"''alınmaz''"''' ile dördüncü dizedeki '''"''bulunmaz''"''' ('''-l''') sözcükleri baş uyak oluştururlar.

=== Özel durumlar ===
==== Tunç kafiye ====
Ses benzeşmesinin '''"üçten"''' fazla olması durumunda kelimelerin biri genellikle diğerini içine alır. Bu, durumda zengin kafiyenin adı “tunç kafiye” olur.

Örnek:
::Fikrim bir hulyaya bazı '''dalar da''' Düşünür, derim ki: Bu o'''dalarda''' Kim bilir kaç kişi oturmuş yatmış.” ('''7 harf''') (Yusuf Ziya Ortaç, Evim)

Örneğin bu beyitte "'''dalar da'''" ve "''o'''dalarda***" sözcükleri tunç uyak oluşturur.

#### Cinaslı Kafiye
Mısra sonlarında anlam olarak farklı ancak yazılış olarak aynı olan yani eş sesli kelimelerin kullanılması sonucu oluşan kafiyedir.

:Örneğin; 
:::… bülbül, 
::Kapımdaki **asmaya**, 
:::… vazgeçmem 
::Götürseler **asmaya**.

Mısra sonlarında bulunan **asmaya** kelimeleri cinaslı kafiye örneğidir. **"Asmak"** iki farklı anlamda kullanılmış ve bu sayede ses ahengi oluşturularak **"cinaslı kafiye"** örneği verilmiştir.
Söyleniş bakımından aynı ancak anlam olarak farklı sözcüklerden ya da söz yüklemlerinden oluşan uyak türüdür.
Örnek:
::Dönülmez akşamın ufkundayız, vakit çok **geç**:
::Bu son fasıldır ey ömrüm, nasıl geçersen **geç**.
:::''Yahya Kemal''
*Buradaki alıntıda *'"geç"** ve **"geç"** sözcükleri **cinaslı** uyak oluşturur''

**REDİFLER**

Uyaktan sonra gelen aynı anlam ve görevdeki ek ya da sözcüklere [[redif]] denir. Redif ve uyaklar karıştırılmamalıdır.
**ÖRNEK:**

Koyun verdi kuzu verdi süt **verdi**

Yemek verdi ekmek verdi et **verdi**

Kazma ile dövmeyince kıt **verdi*'

Benim sadık yarim kara topraktır.

:::*Âşık Veysel''

Örneğin yukarıdaki alıntıda kalın olarak gösterilen sözcükler rediftir.

## Kaynakça