Magmatik kayaçlar

**Magmatik kayaçlar**, magmanın yükselerek yer kabuğunun içerisine girip veya yeryüzüne ulaşıp soğuyarak katılaşması sonucu oluşan kayaç türüdür. Üç ana kaya türünden biridir, diğerleri tortul ve metamorfiktir. Magmatik kaya magma veya lavın soğutulması ve katılaşmasıyla oluşur. Magmatik kayaçlar çok çeşitli jeolojik ortamlarda meydana gelir: kalkanlar, platformlar, orojenler, havzalar, büyük magmatik bölgeler, genişletilmiş kabuk ve okyanus kabuğu. (Resim1) Magmatik kayaçlar temel olarak silikat minerallerinden oluşmuşlardır. Magmanın bileşimi temel bazı elementlerin dağılımını yansıtsa da oranları değişmekte ve bu da belli başlı magma tiplerinin oluşmasına neden olur.
Silisyum oksit bileşiğini barındırma oranlarına göre 3 tip magma belirlenmiştir. Bunlar: felsik (+%65), mafik(%45) ve ortaç(%45-65) magmalardır. Magmanın sahip olduğu bileşim fiziksel ve kimyasal özelliğinde karakteristik izler bırakmaktadır, örnek olarak en önemli özellik de viskozite (akmaya karşı direnç) özelliğidir. magmanın yapısındaki silisyum oksit de viskoziteyi artırmaktadır. magmatik kayaçlar temel olarak 2 grupta toplanır:

**Plutonik Kayaçlar (Intrusive Magmatik Kayaçlar)**

Bu tür magmatik kayaçlar yüksek viskoziteli magmadan türerler, bu sayede mantodan oluştuktan sonra magma kütlesi yüzeye gelecek kadar ilerleyemez ve jeotermal etki nedeniyle (yerin derinliklerideki sıcaklık) hızlıca soğumaz ve iri taneli kristaller üreterek kaya oluşturur.

**Volkanik kayaçlar (Extrusive Magmatik Kayaçlar)**

İçeriklerinde, plütonik kayaçlara nazaran oldukça az silisyum oksit barındıran magmadan türeyen bu kayaçlar düşük viskoziteleri sayesinde magmatik oluşum sürecinin ardından hızlıca yeryüzüne ulaşırlar, bu durum sonrası ise ani sıcaklık düşüşüyle soğurlar ve büyük kristal üretemeden kayaç oluşur. Masif, küçük kristalli ve genelde koyu renkli kayaçlardır.

## Jeolojik Önem

Magmatik ve metamorfik kayaçlar, Dünya kabuğunun en büyük 16&nbsp;km'sinin% 90-95'ini hacim olarak oluşturur. Magmatik kayaçlar, Dünya'nın şu anki toprak yüzeyinin yaklaşık %15'ini oluşturur. Dünya'nın okyanus kabuğunun çoğu magmatik kayadan yapılır.

*Mineralleri ve küresel kimyası, bazı magmatik kayaçların ekstrakte edildiği manto bileşimi ve bu ekstraksiyona izin veren sıcaklık ve basınç Koşulları ve/veya erimiş diğer önceden var olan kayaç hakkında bilgi verir;
* Bunların mutlak yaşları, çeşitli radyometrik yaşlandırma formlarından elde edilebilir ve bu nedenle bitişik jeolojik tabakalarla karşılaştırılarak olayların bir zaman dizisine izin verir;
* Özellikleri genellikle belirli bir tektonik ortamın karakteristiğidir ve tektonik yeniden yapılandırmaya izin verir (bkz. levha tektoniği);
* Bazı özel durumlarda önemli mineral yataklarına (cevherlere) ev sahipliği yaparlar: örneğin, tungsten, kalay ve uranyum yaygın olarak granitler ve dioritlerle, krom ve platin cevherleri ise gabrolarla ilişkilidir.

## Jeolojik Ortam
Oluşum biçimleri açısından, magmatik kayaçlar; dış püskürük (plütonik ve hipabissal) veya iç püskürük (volkanik) olarak ikiye ayrılır.

### Plutonik Kayaçlar (Derinlik) (İntrüsiv)
Plütonik magmatik kayaçlar (derinlik) magmatik kayaçların çoğunluğunu oluşturur ve önceden var olan kaya (ülke kayası olarak adlandırılır) ile çevrili bir gezegenin kabuğunda (plüton olarak bilinir) soğuyan ve katılaşan magmadan oluşur; magma yavaş yavaş soğur ve sonuç olarak bu kayalar kaba taneli olurlar. Bu tür kayaçlardaki mineral taneleri genellikle çıplak gözle tanımlanabilir. Derinlik kayaçlar, müdahaleci gövdenin şekline ve büyüklüğüne ve içine girdiği diğer oluşumlarla olan ilişkisine göre de sınıflandırılabilir.Tipik plütonik  oluşumlar, batolitler, stoklar, lakolitler, siller ve dikelardır. Magma yer kabuğunda katılaştığında, yavaş yavaş soğur ve granit, gabro veya diyorit gibi kaba dokulu kayaçlar oluşturur.

Büyük dağ sıralarının merkezi çekirdekleri, genellikle granit olan müdahaleci magmatik kayaçlardan oluşur.Erozyona maruz kaldığında, bu çekirdekler (batolit olarak adlandırılır) Dünya yüzeyinin büyük bölgelerini işgal edebilir.Kabuğun derinliklerinde oluşan derinlik magmatik kayaçlar plütonik (veya abisal) kayaçlar olarak adlandırılır ve genellikle kaba tanelidir.

Yüzeyin yakınında oluşan derinlik magmatik kayaçlara subvolkanik veya hipabissal kayaçlar denir ve genellikle orta tanelidir.

Hipabyssal kayalar, plütonik veya volkanik kayalardan daha az yaygındır ve genellikle dikelar, siller, lakolitler, lopolitler veya facolitleri oluşturur.

### Volkanik Kayaçlar (Ekstrüziv)
Volkanik kayalar olarak da bilinen ekstrüzyonlu magmatik kayaçlar, manto ve kabuk içindeki kayaların kısmi erimesinin bir sonucu olarak kabuk yüzeyinde oluşur. Ekstrüzyonlu magmatik kayaçlar müdahaleci magmatik kayalardan daha hızlı soğur ve katılaşır. Erimiş magmanın yeryüzünde soğutulmasıyla oluşurlar. Çatlaklar veya volkanik patlamalar yoluyla yüzeye getirilen magma daha hızlı bir şekilde katılaşır. Dolayısıyla bu tür kayalar pürüzsüz, kristalimsi ve ince tanelidir. Bazalt yaygın bir ekstrüzyonlu magmatik kayadır ve lav akışları, lav tabakaları ve lav platoları oluşturur. Bazı bazalt türleri uzun sütunlu birleşmeler oluşturmak için katılaşır. Dev Geçit Antrim, Kuzey İrlanda bir örnektir.

**Magma**; yeraltında bulunan, ergimiş haldeki kayaçlar. Kayaçların basınç düşmesi, sıcaklık yükselmesi, H<sub>2</sub>O ilavesi gibi etkenler altında ergimesi sonucu oluşan silikat hamuru durumundaki eriyiklerdir. Yeryüzüne ulaşarak yanardağlardan püsküren magmaya lav denir.

Lavın (bir yanardağdan çıkan magma) davranışı, sıcaklık, bileşim, kristal içeriği ve içerdiği silika miktarı ile belirlenen viskozitesine bağlıdır. Çoğu bileşimde bazaltik olan yüksek sıcaklıklı magma, kalın yağa benzer şekilde davranır ve soğudukça, şekerleme yapar. lav yüzeyi uzun, ince bazalt akışları yaygındır. Andezit gibi ara kompozisyon magması, birbirine karışmış kül, tüf ve lav gibi kül konileri oluşturma eğilimindedir ve patladığında kalın, soğuk pekmez veya hatta kauçuğa benzer bir viskoziteye sahip olabilir. Felsic magma, örneğin riyolit, genellikle düşük sıcaklıkta patlar ve bazalt kadar kalındır. Riyolitik magmaya sahip volkanlar patlayıcı olarak patlar ve riyolitik lav akışları tipik olarak sınırlıdır ve magma çok kalın olduğu için dik kenar boşluklarına sahiptir.

Genellikle şiddetli bir şekilde patlayan felsik ve ara magmalar, çözünmüş gazların salınmasından kaynaklanan patlamalar ile (tipik olarak su buharı, aynı zamanda karbondioksit) meydana gelir. Patlayan piroklastik malzeme tefra olarak adlandırılır ve tüf, aglomerat (yığılma) ve ignimbrit içerir. İnce volkanik kül de patlar ve genellikle geniş alanları kaplayabilen kül tüf tortuları oluşturur.

Lav genellikle hızla soğuduğu ve kristalleştiği için genellikle ince tanelidir. Soğutma, ekstrüzyondan sonra küçük kristallerin bile oluşumunu önleyecek kadar hızlı olursa, elde edilen kaya çoğunlukla cam olabilir (kaya obsidyeni gibi). Lavın soğutulması daha yavaş olsaydı, kaya kaba taneli olurdu.

Mineraller çoğunlukla ince taneli olduğundan, farklı ekstrüzyonlu magmatik kayaçları ayırt etmek, farklı müdahaleci magmatik kayaçlar arasında ayrım yapmaktan çok daha zordur. Genel olarak, ince taneli ekstrüzyonlu magmatik kayaçların mineral bileşenleri, kayanın ince kesitlerinin mikroskop altında incelenmesiyle belirlenebilir, bu nedenle sahada sadece yaklaşık bir sınıflandırma yapılabilir.

## Sınıflandırma

Magmatik kayalar, oluşum şekline, dokuya, mineralojiye, kimyasal bileşime ve magmatik gövdenin geometrisine göre sınıflandırılır.

Birçok farklı magmatik kayaç türünün sınıflandırılması, bize oluşturdukları koşullar hakkında önemli bilgiler sağlayabilir. Magmatik kayaçların sınıflandırılması için kullanılan iki önemli değişken, büyük ölçüde soğutma geçmişine ve kayanın mineral bileşimine bağlı olan parçacık boyutudur. Feldispat, kuvars veya feldspathoidler, olivinler, piroksenler, amfiboller ve mikalar, hemen hemen tüm magmatik kayaçların oluşumunda önemli minerallerdir ve bu kayaçların sınıflandırılmasında temeldir. Mevcut diğer tüm mineraller hemen hemen tüm magmatik kayaçlarda gereksiz olarak kabul edilir ve bunlara yardımcı mineraller denir. Diğer temel minerallere sahip magmatik kayaç türleri çok nadirdir ve bu nadir kayaçlar esansiyel karbonatlara sahip olanları içerir.

Basitleştirilmiş bir sınıflandırmada, magmatik kayaç türleri mevcut feldispat tipine, kuvarsın varlığına veya yokluğuna ve feldispat veya kuvars içermeyen kayalarda, demir veya magnezyum minerallerinin türüne göre ayrılır. Kuvars içeren kayaçlar (bileşimde silika) silika-aşırı doygundur. Feldspatoidli kayaçlar silika-doygun değildir, çünkü feldspatoidler kuvars ile kararlı bir ilişki içinde bir arada bulunamazlar.

Çıplak gözle görülebilecek kadar büyük kristalleri olan magmatik kayalara faneritik denir; kristalleri görülemeyecek kadar küçük olanlara afanitik denir. Genel anlamda, faneritik müdahaleci bir köken anlamına gelir ;afanitik bir ekstrüzyon.

Daha ince taneli bir matrise gömülü daha büyük, açıkça fark edilebilir kristalleri olan magmatik bir kayaya porfir denir. Porfritik doku, magmanın ana kütlesi daha ince taneli, tek tip malzeme olarak kristalleşmeden önce bazı kristaller önemli ölçüde büyüdüğünde gelişir.

Magmatik kayaçlar doku ve kompozisyon bazında sınıflandırılır. Doku, kayanın oluştuğu mineral tanelerinin veya kristallerinin büyüklüğünü, şeklini ve düzenini ifade eder.

### Doku

Doku, volkanik kayaların adlandırılmasında önemli bir kriterdir. Volkanik kayaların doku, boyutu dahil, şekil, oryantasyon ve mineral taneleri dağılımıdır volkanik kayalar; Kayanın tüf  olup olmadığını belirleyecektir, bir piroklastik lav veya basit bir lav olabilir.

Bununla birlikte, doku, volkanik kayaları sınıflandırmanın yalnızca bir alt parçasıdır, çünkü çoğu zaman, son derece ince taneli toprak kütlesine sahip kayalardan veya volkanik külden oluşabilen hava tüflerinden toplanan kimyasal bilgiler olmalıdır.
Dokusal kriterler, minerallerin çoğunun çıplak gözle görülebileceği müdahaleci kayaların sınıflandırılmasında veya en azından bir el merceği, büyüteç veya mikroskop kullanılarak daha az kritiktir. Plütonik kayaçlar ayrıca dokusal olarak daha az çeşitlilik gösterir ve yapısal kumaşlar kazanmaya daha az eğilimlidir. Dokusal terimler, büyük plütonların farklı müdahaleci fazlarını, örneğin porfiritik marjları büyük müdahaleci cisimlere, porfir stoklarına ve subvolkanik penslere (apofizler) ayırmak için kullanılabilir. Mineralojik sınıflandırma çoğunlukla plütonik kayaçları sınıflandırmak için kullanılır. Volkanik kayaçları, örnek olarak kullanılan fenokrisst türleriyle, örneğin "olivin taşıyan pikrit" veya "ortoklaz-frikik riyolit" ile sınıflandırmak için kimyasal sınıflandırmalar tercih edilir.

### Kimyasal Sınıflandırma Ve Petroloji
*Magmatik kayaçlar kimyasal veya mineralojik parametrelere göre sınıflandırılabilir.*

**Kimyasal:** Modal veya mineralojik veriler küçük tane büyüklüğü nedeniyle belirlenemediğinde kullanılan volkanik kaya sınıflandırması için toplam alkali-silika içeriği (TAS diyagramı).

* %63 SiO2'den daha yüksek bir silika içeriği içeren felsik magmatik kayaçlar (granit ve riyolit örnekleri),
* %52-63 arasında SiO2 içeren ara magmatik kayaçlar (örnek andezit ve dasit),
* Mafik magmatik kayaçlar %45-52 arasında düşük silikaya ve tipik olarak yüksek demir - magnezyum içeriğine sahiptir (örneğin gabro ve bazalt),
* %45'ten az silis içeren ultramafik Kaya magmatik kayaçlar (örnekler pikrit, komatit ve peridotit),
* %5-15 alkali (K2O + Na2O) içeriğine sahip veya 1:6'dan büyük bir molar alkali oranına sahip alkalik magmatik kayaçlar (örnekler fonolit ve trakit).

*Kimyasal sınıflandırma, aynı zamanda, TAS diyagramına göre kimyasal olarak benzer kayaları ayırt etmeye de uzanır, örneğin:*

* Ultrapotasik - molar içeren kayalar K2O/Na2O >3.
* Peralkalin - molar içeren kayalar (K2O + Na2O)/Al2O3 >1.
* Peraluminous - molar içeren kayalar (K2O + Na2O)/Al2O3 2  ve %1.50 TiO2) olarak ifade edilir. İz (eser) elementlerin bolluğu geleneksel olarak ağırlıkça milyonda parça (örnek olarak, 420 ppm Ni ve 5.1 ppm Sm) olarak ifade edilir. "İz element" terimi tipik olarak 100 ppm'den az bolluktaki çoğu kayada bulunan elementler için kullanılır, ancak bazı iz elementler 1000 ppm'yi aşan bolluklarda bazı kayaçlarda bulunabilir. Kaya kompozisyonlarının çeşitliliği, büyük bir analitik veri kütlesi tarafından tanımlanmıştır-230.000'den fazla kaya analizine, ABD Ulusal Bilim Vakfı tarafından desteklenen bir site aracılığıyla web üzerinden erişilebilir.

## Etimoloji
"Magmatik" kelimesi "ateş" anlamına gelen &nbsp;Latince &nbsp;ıgneus'tan türetilmişir. Magmatik kelimesinin etimolojisi de *IGN (is)* &nbsp;(“ ateş ”) + *-eus* &nbsp;(“ -lı ”, türetme eki) bu şekildedir. Volkanik kayalar &nbsp;Vulkan ateş tanrısı için, Roma adını almıştır. İç püskürük kayalara, yeraltı dünyasının Roma tanrısı Pluto'nun adını taşıyan "plütonik" kayalar da denir.

## Galeri

Dosya:Kanaga Volcano (22432739869).jpg|Ön planda lav akışı ile Aleutian Adaları'ndaki Kanaga yanardağı (1906)
Dosya:Molten Lava in Pahoehoe Skylight.jpg|Katılaşmış bir lav kabuğunda yaklaşık 6&nbsp;m (20&nbsp;ft) çapında bir "ışıklık" deliği, Hawaii'deki Kīlauea patlamasında aşağıdaki erimiş lavları (sağ üste doğru akıyor) ortaya çıkarıyor.
Dosya:"This means something. This is important" (19967592275).jpg|Şeytan Kulesi, Wyoming'in siyah tepelerinde aşınmış bir lakolit.
Dosya:Happy Anniversary Hawaii (14802198589).jpg|Kilauea yanardağının 1969-1971 Mauna Ulu patlaması sırasında Aloi Krateri'ne akan erimiş lav bir çağlayan resmi.
Dosya:Columnar jointing in the Alcantara Gorge, Sicily.jpg|Alcantara Geçidi'nde sütun birleşimi, Sicilya
Dosya:Cretaceous sedimentary rocks intruded by a Miocene granite laccolith.jpg|Torres del Paine Milli Parkı Cuernos del Paine'de eski tortul kayaçlara (koyu renkli) sokulmuş bir granit lakoliti (açık renkli), Şili
Dosya:Multiple Igneous Intrusion Phases Kosterhavet Sweden.jpg|Bir pegmatit dike tarafından kesilmiş bir magmatik saldırı, sırayla bir dolerit dike tarafından kesilir.


## Kaynakça