Macar irredantizmi

**Macar İrredantizmi** veya **Büyük Macaristan** (Macarca: Nagy-Magyarország), tarihi Macaristan Krallığı topraklarının kurtarılmasına ilişkin irredantist siyasi fikirlerdir. Bu fikrin en düşük hedefi Macaristan'ın komşu ülkelerindeki Macar nüfuslu bölgelerin kontrolünü yeniden kazanmayı hedefliyordu. Macar tarihçiliği, Macar irredantizmini aynı zamanda "Tarihi Macaristan" (Macarca: történelmi Magyarország) olarak adlandırmaktadır. "Bütün Macaristan" (Macarca: Egész-Magyarország) da bu ideolojinin destekçileri tarafından yaygın olarak kullanılmaktadır.

Trianon Antlaşması, Macaristan'ın mevcut sınırlarını tanımladı ve savaş öncesi Krallığın iddialarıyla karşılaştırıldığında, Trianon sonrası Macaristan yaklaşık %72 daha az toprak payına ve yaklaşık üçte iki daha az nüfusa sahipti, bunların yaklaşık 5 milyonu Macar etnik kökenindendi. Ancak, savaş öncesi Macaristan Krallığı sakinlerinin yalnızca %54'ü Birinci Dünya Savaşı'ndan önce Macardı. Anlaşmanın yürürlüğe girmesinin ardından Macar liderler, anlaşmanın bazı şartlarını iptal etme eğiliminde oldular. Bu siyasi amaç, İkinci Dünya Savaşı boyunca daha fazla dikkat çekecekti.

1930'lardaki irredantizm, Macaristan'ın Hitler'in Nazi Almanyası ile ittifak kurmasına yol açtı. Eva S. Balogh şöyle diyor: "Macaristan'ın İkinci Dünya Savaşı'na katılımı, Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra kaybedilen toprakları geri almak için Trianon Antlaşması'nı gözden geçirme arzusundan kaynaklandı. Bu, Macaristan'ın savaşlar arası dış politikasının temeliydi."

Mihver Devletleri tarafından desteklenen Macaristan, 1938'de Birinci Viyana Ödülü (çoğunlukla Macarların yaşadığı güney Çekoslovakya), 1940'ta İkinci Viyana Ödülü (etnik olarak karışık bir nüfusa sahip Kuzey Transilvanya) ile eski Krallığın bazı bölgelerini barış yoluyla toprağına katarken, askeri müdahale yoluyla da 1939'da Karpat-Ukrayna bölgesini ve 1941'de Yugoslavya'nın etnik olarak karışık olan Baçka, Baranya, Međimurje ve Prekmurje bölgelerini ele geçirdi. İkinci Dünya Savaşı'nın sona ermesinin ardından, Çekoslovakya'ya devredilen üç Macar köyü dışında, Trianon Antlaşması ile tanımlanan Macaristan'ın sınırları korundu. Bu köyler bugün idari olarak Bratislava'nın bir parçasıdır.

## Geçmiş
### Arka plan

Bağımsız Macaristan Krallığı MS 1000'de kuruldu ve Mohaç Muharebesi'nin ardından 1526'da Osmanlı İmparatorluğu orta kısmını fethedene kadar Orta Avrupa'da bölgesel bir güç olarak kaldı. 1541'de eski Macaristan Krallığı toprakları üç kısma ayrıldı: kuzeybatı, Habsburg Macaristan Krallığı yani Habsburg yönetimi altında varlığını sürdürürken, Osmanlılar, eski Macaristan Krallığı'nın güney-orta kısımlarını kontrol ediyordu; doğuda ise Doğu Macar Krallığı (daha sonra Erdel Prensliği), Osmanlı hükümdarlığı altında yarı bağımsız bir varlık olarak kuruldu. Osmanlı'nın Macaristan Krallığı'nı fethinden sonra, seyrek nüfuslu bölgelere göç nedeniyle krallığın etnik yapısı daha çok etnik yapıya sahip olmaya başladı. 1683 ile 1717 yılları arasında Habsburg monarşisi, 1526'dan önce Macaristan Krallığı'nın bir parçası olan tüm Osmanlı topraklarını fethetti ve bu bölgelerin bir kısmını Habsburg Macaristan Krallığı'na dahil etti.

1848-1849'daki bastırılmış ayaklanmanın ardından, Macaristan Krallığı ve diyeti feshedildi ve Macaristan Krallığı toprakları, doğrudan Viyana'dan kontrol edilen Pest & Ofen, Ödenburg, Preßburg, Kaschau ve Großwardein olmak üzere 5 bölgeye bölündü. Hırvatistan, Slavonya ve Sırbistan Voyvodalığı ve Temeşvar Banatı, 1849 ile 1860 yılları arasında Macaristan Krallığı'ndan ayrılırken, bu yeni merkezi yönetim istikrarı sağlayamadı ve askeri yenilgilerin ardından Avusturya İmparatorluğu dönüştürülmek zorunda kalındı. İmparatorluk, 1867 Avusturya-Macaristan Antlaşması ile Avusturya-Macaristan İmparatorluğu haline geldi ve bu sayede Macaristan Krallığı, iç işlerinde kendi kendini yöneten yeni ikili monarşinin iki kurucu varlığından biri oldu.

Bugün Macar kültüründe önemli kabul edilen önemli sayıda şahsiyetler, bugün Romanya, Slovakya, Polonya, Ukrayna ve Avusturya'nın bugünkü bölgelerinde doğmuştur. Macar yemeklerinin adları, ortak soyadları, atasözleri, deyimler, türküler vb. de bu zengin kültürel bağlara gönderme yapmaktadır. 1867'den sonra Macar olmayan etnik gruplar asimilasyona ve Magyarizasyona maruz kaldılar.

En dikkate değer politikalar arasında, Macar dilinin ülkenin resmi dili (Latince ve Almancanın yerine) olarak tanıtılması; Batı Slav dilleri ve Rumence'ye rağmen oldu. Yeni özerk Macaristan Krallığı hükûmeti, Macaristan Krallığı'nın bir Macar ulus devleti olması ve Macaristan Krallığı'nda yaşayan diğer tüm halkların (Almanlar, Yahudiler, Romenler, Slovaklar, Polonyalılar, Rutenler ve diğer etnik kökenler) asimile edilmesi gerektiği görüşünü benimsedi. Hırvatlar, Macaristan Krallığı'na bağlı bir krallık olan Hırvatistan-Slavonya'da makul derecede özyönetime sahip olduklarından, bir dereceye kadar bunun bir istisnasıydı.

### I. Dünya Savaşı

Birinci Dünya Savaşı'ndan sonra imzalanan barış antlaşmaları, Avrupa'nın ulusal sınırlarını yeniden tanımladı. Avusturya-Macaristan İmparatorluğu'nun Birinci Dünya Savaşı'ndaki yenilgisinden sonra dağılması, eski Monarşinin tebaası milletlerin hepsinin kendi ulus devletlerini kurma fırsatı verdi. Bununla birlikte, ortaya çıkan devletlerin çoğu yine de birkaç milletten oluşan çok etnisiteli devletler haline geldi. 1920 tarihli Trianon Antlaşması, yeni Macar devletinin sınırlarını tanımladı: kuzeyde, Macar çoğunluk bölgeleri de dahil olmak üzere Slovak ve Ruthene bölgeleri, yeni Çekoslovakya devletinin bir parçası oldu. Transilvanya ve Banat'ın çoğu Romanya'nın bir parçası olurken, Hırvatistan-Slavonya ve diğer güney bölgeleri yeni Yugoslavya devletinin bir parçası oldu.

Macar irredantistlerin hedefleri için argümanları şunlardı: komşu ülkelerde Macar çoğunluk bölgelerinin varlığı, Macaristan Krallığı'nın algılanan tarihsel gelenekleri veya bazı Macar irredantistleri olmasına rağmen, Karpat Havzası içindeki bölgenin algılanan coğrafi birliği ve ekonomik ortak yaşamı. Macaristan'ı çevreleyen yalnızca etnik olarak Macar çoğunluklu bölgeleri geri kazanmayı tercih etti.

Trianon sonrası Macaristan, eski Krallık nüfusunun yaklaşık yarısına sahipti. Macaristan Krallığı'nın Trianon sonrası Macaristan'a tahsis edilmeyen topraklarının nüfusu, büyük bir oranda etnik Macar ve Macar çoğunluk bölgelerini içermesine rağmen, toplamda Macar olmayanlar çoğunluğa sahipti.

Böylece Trianon, Macaristan'ın yeni sınırlarını, etnik Macarları ülkedeki ezici çoğunlukla mutlak çoğunluk yapacak şekilde tanımladı. Yaklaşık 3 milyon etnik Macar, Trianon sonrası Macaristan'ın sınırları dışında kaldı. Macaristan'da en büyük azınlık nüfus 550.062 kişi (% 6,9) ile Almanlardı (Svabyalılar). Almanların dışında yeni sınırlar içinde kalan Macar olmayan bir başka etnik grup Yahudilerdi. Yahudilerin sayısı 1910'da 911.227 (%5.0) iken, Trianon sonrası bu 473.310 (toplam nüfusun %5.9'u) oldu.

#### Sonrası

Trianon Antlaşması'ndan sonra Macar İrredantizmi olarak bilinen siyasi bir kavram Macaristan'da popüler hale geldi. Trianon Antlaşması, Macar halkı için bir yaraydı ve Macar milliyetçileri, Trianon öncesi Krallık sınırlarının restorasyonunu hedefleyen siyasi ideoloji yarattılar.

Bu amacın gerekçesi genellikle, ülke topraklarının üçte ikisinin komşu ülkeler tarafından alınması ve bu topraklarda yaklaşık 3 milyon Macar'ın yaşamasıydı. Tamamen etnik Macar nüfusa sahip ve önemli ekonomik belediyeler (Segedin, Pécs, Debrecen vb.) sınır dışında kaldı. Dahası, savaş öncesi krallığın en büyük on şehrinden beşi diğer ülkelere çekildi. Ekonominin bel kemiğini oluşturan demiryolları da Trianon sonrası Macaristan'nın dışında kalmıştır.

Macaristan'ın iki savaş arası dönemdeki tüm hükûmetleri, en azından Macaristan dışındaki Macarların yaşadığı bölgeleri geri almayı saplantı haline getirmişti. 1934'te Gyula Gömbös, Benito Mussolini'nin isteği üzerine barışçıl bir şekilde yeniden ilhak etmek istediği toprakları sundu.

### Yakın gerçekleşme

Macaristan hükûmeti, İkinci Dünya Savaşı sırasında Büyük Macaristan'ın sınırlarının eski haline getirileceğine dair güvence karşılığında Nazi Almanyası ile ittifak kurdu. Macaristan, savaşın başlangıcında Çekoslovakya, Romanya ve Yugoslavya'dan toprakları yeniden ilhak ettiğinde bu hedefe kısmen ulaşıldı. Bu ilhaklar, Münih Anlaşması, iki Viyana Ödülü (1938 ve 1940) ve Yugoslavya'ya yönelik saldırı (1941) kapsamında onaylandı.

Macarca konuşanların yüzdesi, Güney Çekoslovakya'da %84 ve Altkarpat'ta %15 idi.

Kuzey Transilvanya'nın demografisi, 1930'daki Romanya nüfus sayımına göre %38 Macar ve %49 Rumen iken, 1941'deki Macar nüfus sayımına göre %53,5 Macar ve %39,1 Rumendi.

16 Ekim 1944'ten itibaren Macaristan'ın lideri Ferenc Szálasi, milliyetçiliğin bölge temelli olduğu ve diğer halkların bağımsız olarak katılmaya istekli olduğu bir "Karpat-Tuna" federasyonu kurulmasını tasavvur etti. Karpat Havzası'nda "kök salmayan" Yahudileri dışladı, bu yüzden ona göre bir Yahudi devletine yerleştirilmeleri, ancak öldürülmemeleri (asemitizm) gerekiyordu. Szálasi ideolojisine Macarizm adını verdi.

Macaristan tarafından işgal edilen Yugoslav topraklarında (Baçka, Baranya, Međimurje ve Prekmurje dahil), 543.000 Yugoslav (Sırplar, Hırvatlar ve Slovenler), 301.000 Macar, 197.000 Alman, 40.000 Slovak, 15.000 Rusin ve 15.000 Yahudi dahil olmak üzere yaklaşık bir milyon nüfus vardı. Yalnızca Baçka bölgesinde, 1931 nüfus sayımı Macarca konuşanların yüzdesini %34,2 olarak verirken, 1941'deki daha sonraki Macar nüfus sayımının yorumlarından biri, %45,4 veya %47,2'nin kendilerini Macarca anadili olarak ilan ettiğini belirtir. Ancak 1941 nüfus sayımı, halkın etnik kökenini değil, yalnızca ana dilini kaydetmiştir.

Macar yönetiminin kurulması, bazı yerlerde Macar olmayan nüfusun bir kısmında isyanla karşılaştı ve Macar kuvvetlerinin misillemesi, Kuzey Transilvanya'daki (Romenlere yönelik) Ip ve Treznea katliamları veya Baçka gibi savaş suçlarına neden oldu. 1941 ve 1944'te Macarlar yeni yetkililerle işbirliği yapmayan Macarlar da dahil olmak üzere 19.573 sivili sınır dışı etti veya öldürdü. Yaklaşık 56.000 kişi de Bačka'dan sınır dışı edildi. Bu rakamın çoğunluğunu Sırplar ve Yahudiler oluşturuyordu.

Macaristan'daki Yahudi nüfusu ve işgal ettiği bölgeler, Holokost'un bir parçası olarak kısmen azaldı. On binlerce Rumen, Macar yönetimindeki Kuzey Transilvanya'dan kaçtı. İkinci Dünya Savaşı sırasında Macaristan tarafından ele geçirilen bölgeler, savaştan sonra eski sahiplerine iade edildi ve Bratislava'nın güneyindeki üç köyün Slovakya'ya bırakılmasıyla Macaristan'ın toprakları biraz daha küçüldü. Bazı sivil Macarlar Yugoslavya'da Yugoslav partizanlar tarafından öldürüldü. Yugoslav partizanlar tarafından öldürülen etnik Macarların kesin sayısı net bir şekilde belirlenmedi ve tahminler 4.000 ila 40.000 arasında değişmektedir. Genellikle 20.000 en olası rakam olarak kabul ediliyor. Transilvanya'da ise Rumen Maniu Muhafızları Macarları katletti.

## Modern dönem

Komünist dönemde, Marksist-Leninist ideoloji ve Stalin'in milliyetler teorisi, milliyetçiliği burjuva kapitalizminin bir hastalığı olarak görüyordu. Dolaysıyla Macaristan'da azınlıklar sorunu siyasi gündemden kayboldu. Her ne kadar komünist hegemonya, üniter devletlerde azınlık çıkarlarının kalıcı bir uyumunu güvence altına almakta başarısız olsa da otoriter yönetim etnik gruplar arası barış cephesini garanti etti.

Komünizmin çözülmesi, komşu ülkelerdeki Macar azınlıkların beklentilerini uyandırdı. Ancak kaosla boğuşan yeni Macaristan bu talepleri karşılayamadı. Ancak zamanla Macar siyasetçilerin komşu ülkelerdeki Macar azınlıkların haklarını resmîleştirme kampanyaları yürütmeye başladı. Bu durum, bölgede tedirginlik yarattı. Macaristan, diaspora Macarlarının haklarını garanti altına almak ve kültürel hakları ve siyasi katılımı teşvik etmek için bulundukları ülkelerde Macar azınlık örgütlerini teşvik etti.

Viktor Orbán hükûmetinin neden olduğu en son tartışma, Macaristan'ın 2011'de AB başkanlığını devraldığı zaman Macaristan'ın "tarihsel zaman çizelgesi" özelliklerini ifade eden haritanın Büyük Macaristan'ın 1848 haritasıyla birebir aynı harita olması nedeniyle yaşandı.

Mayıs 2020'de Başbakan Orban, Büyük Macaristan'ın restorasyonu için tarihi bir Macaristan haritasıyla komşu ülkelerde bazı tartışmalar yarattı.

### Macaristan
Jobbik'in kampanya enstrümanları, 1920 öncesi Büyük Macaristan'ın haritasını içerir.

### Slovakya
AB ve NATO'nun büyük baskısı altında Macaristan, Mart 1995'te Slovakya ile sınırlar ve azınlık haklarıyla ilgili anlaşmazlıkları çözmeyi amaçlayan İyi Komşuluk İlişkileri ve Dostane İşbirliği konulu ikili bir devlet anlaşması imzaladı. Yine de belirsiz dili, irredantist yorumlara izin veriyor. Çatışmanın bir nedeni, etnik azınlıkların nüfusun çoğunluğunu temsil ettiği bölgelerde etnik ilkelere dayalı özerk özyönetim kurulmasını şart koşan Avrupa Konseyi'nin 1201 sayılı Tavsiye Kararıydı.

Macaristan Başbakanı, anlaşmanın Macar azınlığı bir "cemaat" olarak koruduğu konusunda ısrar etti. Slovakya, anlaşmadaki 1201 Tavsiye Kararını kabul etti, ancak azınlıkların toplu hakları ve siyasi özerklik kavramını "kabul edilemez ve istikrarsızlaştırıcı" olarak kınadı. Slovakya, hükûmetin anlaşmanın Macarlara toplu özerklik sağlamayacağına dair tek taraflı bir deklarasyon eklemesinin ardından nihayet Mart 1996'da anlaşmayı onayladı. Macar hükûmeti bu nedenle deklarasyonun geçerliliğini tanımayı reddetti.

### Romanya

II. Dünya Savaşı'ndan sonra, Transilvanya'da Sekeller'in yaşadığı toprakların çoğunu kapsayan bir Macar Özerk Bölgesi oluşturuldu. Bu bölge, idari reformun Romanya'yı mevcut ilçelere böldüğü 1964 yılına kadar sürdü. 1947'den 1989 Romanya Devrimi'ne ve Nikolay Çavuşesku'nun ölümüne kadar, Macarların kültürel kimliklerini inkâr eden çeşitli ayrımcı hükümlerle sistematik bir Rumenleştirilme politikası izlendi. Bu eğilim 1989'dan sonra azalmaya başladı, Sekeller özerkliği sorunu hassas bir konu olmaya devam ediyor.

16 Eylül 1996'da, beş yıllık müzakerelerin ardından, Macaristan ve Romanya da, Bükreş'in Macar vatandaşlarına sağlaması gereken azınlık korumasının niteliği ve kapsamını belirleyen ikili bir anlaşma imzaladılar. Macaristan, etnik azınlıklar için özerklik taleplerini geri çekti; Buna karşılık Romanya, bireysel hakları garanti eden ancak toplu hakları ve etnik kriterlere dayalı bölgesel özerkliği dışlayan ortak bir yorumlayıcı deklarasyonla, anlaşmadaki 1201 sayılı Tavsiye Kararına atıfta bulunmayı kabul etti. Bu tavizler büyük ölçüde verildi çünkü her iki ülke de iyi komşuluk ilişkilerini NATO üyeliğinin ön koşulu olarak geliştirme gereğini kabul etti.

### Voyvodina, Sırbistan

Voyvodina'da beş ana etnik Macar siyasi partisi var:
* István Pásztor liderliğindeki Voyvodina Macarları İttifakı
* Áron Csonka liderliğindeki Voyvodinalı Macar Demokratik Topluluğu
* András Ágoston liderliğindeki Voyvodinalı Macar Demokrat Partisi
* László Rác Szabó liderliğindeki Macar Sivil İttifakı
* Bálint László liderliğindeki Macar Umut Hareketi
Bu partiler, Voyvodina'nın kuzey kesiminde, Macar çoğunluğuna sahip belediyeleri içerecek olan Macarlar için bölgesel özerkliğin kurulmasını savunuyorlar.

### Ukrayna
2018 yılında Transkarpatya'daki Macar Kültür Federasyonu (KMKSZ), ulusal azınlıkların ikametgâhının dikkate alınması da dahil olmak üzere seçim bölgelerinin oluşturulması gerektiğini belirten yürürlükteki "Halk Milletvekillerinin Seçimine Dair" Kanunun 18. Maddesine atıfta bulunarak ayrı bir Macar seçim bölgesi kurulmasını talep etti.

KMKSZ başkanı László Brenzovics, Transkarpatya'daki etnik Macarların yoğun olduğu Tisa Nehri boyunca uzanan 4 ilçesinin topraklarında, Verkhovna Rada'daki temsilcilerini seçmek amacıyla sözde Pritysyansky seçim bölgesini oluşturmayı amaçlayan ayrı bir seçim bölgesini reddettiği için Ukrayna Merkez Seçim Komisyonu'na dava açtı.

17 Mayıs'ta, Ukrayna'daki Macar Demokratik Federasyonu'nun (UDMSZ) en büyük Macar yanlısı fraksiyonunun başkanı Karolina Darcsi, Beregovo Kent Konseyi'nin olağan oturumunda, milletvekillerinin Transkarpatya'daki Macar seçim bölgesini (Pritysyansky) oluşturmak için MSK'ya yaptığı çağrıyı okumayı planladı. Ancak çoğunluk sağlanamadığı için belediye meclisi toplantısı hiçbir zaman gerçekleşmedi.

2022'de Rusya'nın Ukrayna'yı işgali, Macar milliyetçileri arasında Ukrayna'nın bazı kısımlarını ilhak etmeye olan ilgiyi canlandırdı.

## Kaynakça