Jakobenizm

Bir "**Jakoben**" (; ), Fransız İhtilali (1789–1799) esnasında en meşhur siyasi oluşum olan ve devrimci bir siyasi hareketi temsil eden "Jakoben Kulübü"nün bir üyesiydi. Kulüp, adını Dominiken rue Saint-Honoré Jakoben Manastırı'ndaki toplantılarından almıştır. Fransa'daki Dominikenler, Paris'teki ilk merkezleri Saint Jacques Manastırı olduğu için "Jakobenler" (, Fransızca'da "Jacques" ve İngilizce'de "Jack" isimlerine tekabül eder) olarak anılmaktaydılar.

Jakoben ve "*Jakobenizm*" terimleri muhtelif anlamlarda kullanılmıştır. 1793 yılı öncesinde bu terimler, çağdaşları tarafından 1789'dan 1792'ye kadar olan kongrelerdeki Jakoben siyasetini tarif etmek için kullanılmıştır. Maximilien Robespierre ve Montagnards'ların 1793'teki yükselişiyle birlikte, bu ifadeler o tarihten itibaren "Terör Dönemi" politikalarıyla eşanlamlı hale gelmiş ve Jakobenizm artık "*Robespierrizm*" anlamını kazanmıştır. Jakobenizm, yüzyıllar boyunca efsaneler, miraslar, gelenekler ve diğer tarihi vasıtalarla anısallaştıkça; terim, 20. yüzyıl sonu Fransız siyasetinde "*muğlak bir anlam yelpazesine*" sahip bir "*semantik esneklik*" kazanmış, ancak tüm bu anlamlar "*sivil toplum üzerinde kudret sahibi, egemen ve bölünmez bir kamu otoritesinin merkezi figürü*" etrafında toplanmıştır. Bugün Fransa'da Jakoben tabiri, halk dilinde merkeziyetçi ve devrimci bir demokrasi veya devletin ateşli yahut cumhuriyetçi bir taraftarını belirttiği gibi, aynı zamanda "*Devletin zayıflatılması ve parçalanması fikrine muhalif olan bir siyasetçiyi*" ifade eder.

## Fransız İhtilali Esnasında
Jakoben Kulübü, Fransız İhtilali'nden doğan pek çok organizasyondan biriydi ve sol kanat, devrimci politikalarıyla diğerlerinden tefrik edilmekteydi. Bu sebeple Jakobenler, aslen Jakobenlerin bir parçası olup sonradan ayrışan Jirondenler (Girondins) gibi diğer hiziplerin aksine, devrimin tekâmülünde mihver rolü oynayan Parizyen işçi sınıfının halk gücü olan Sans-culottes'lar ile sıkı bir ittifak kurmuşlardı.

Jakobenler, Ulusal Konvansiyon içerisinde hatırı sayılır bir mevcudiyete sahiptiler; meclis salonunun en üst kısmındaki koltukları işgal etmeleri hasebiyle "Dağ" veya "Dağlılar" (Montagnards) olarak tesmiye edilmişlerdi. Neticede İhtilal, Sans-culottes ayaklanmalarının da yardımıyla Montagnardlar'ın iktidarı etrafında toplandı ve Robespierre liderliğindeki Jakobenler, Kamu Güvenliği Komitesi ile Genel Güvenlik Komitesi'nin müşterek tahakkümüne dayanan devrimci bir diktatörlük tesis ettiler.

Jakobenler, savaşın icapları, iktisadi kaos ve dahili isyanlarla (örneğin Vendée Savaşı) başa çıkabilecek kudrette güçlü bir hükûmet teşkil etmeleriyle tanınırlardı. Bu süreç, iç huzursuzlukları bastırmak ve savaşı idame ettirmek amacıyla ordu saflarını doldurmak için bir çözüm yolu olarak dünyanın ilk genel seferberlik sisteminin kurulmasını da ihtiva etmekteydi. Jakoben diktatörlüğü; spekülatörleri, monarşistleri, sağ kanat Jirondenleri, Hébertistleri ve hainleri hedef alan ve pek çok idamla neticelenen Terör Dönemi'ni icra etmesiyle maruftur.

Jakobenler mülkiyet haklarını desteklemişlerdir; ancak Termidor'da kendilerinin yerini alan hükûmete kıyasla çok daha fazla orta sınıf duruşunu temsil etmişlerdir.

Jirondenler gibi serbest ticareti ve piyasa ekonomisini müdafaa etmişler, lakin halk tabanıyla olan münasebetleri onları müdahaleci iktisadi politikaları benimsemeye daha teşne kılmıştır. Jirondenlerin aksine, iktisadi siyasetleri; ekonomik sorunlara çözüm mahiyetinde tahıl gibi temel gıda maddeleri ile seçilmiş ev ve bakkaliye emtiası üzerinde fiyat kontrollerini (yani Maksimum Yasası) esas almıştır. Devrim ordusunu (*armée révolutionnaire*) kullanarak; işbirliğine yanaşmayan stokçulara ağır cezalar öngören milli bir dağıtım sistemine hizmet amacıyla, temel ihtiyaç maddesi stokuna sahip olabilecek çiftçileri, zenginleri ve diğer kesimleri hedef almışlardır.

Jakobenizmin bir diğer umdesi ise, mevcut dinlerin tasfiyesi ve devlet kontrolünde bir dinin (örneğin Akıl Kültü ve Mutlak Varlık Kültü) ikamesini öngören bir sekülerizmdir (Laiklik).

Jakobenizm, bu minvalde 1789 Fransız İhtilali esnasında gelişmiş ve tatbik edilmiş bir ideolojidir. François Furet'nin *Penser la révolution française* adlı eserindeki ifadesiyle: "*Jakobenizm hem bir ideoloji hem de bir iktidardır: Bir temsil sistemidir ve bir eylem sistemidir.*" Siyasi hedeflerine büyük ölçüde daha sonra Üçüncü Fransız Cumhuriyeti döneminde nail olmuştur.

## Fransa
Jakobenizm, Jakobenlerle birlikte nihayete ermemiştir. Robespierre taraftarı François-Noël Babeuf, zamanla Jakoben idaresini reddetmiş ve Terör Dönemi'nin sona ermesini memnuniyetle karşılamıştır. Lakin daha sonra Jakobenleri deviren Termidor Reaksiyonu'ndan içtinap ederek yeniden Robespierre doktrinine rücu etmiştir. 1796 yılının Mayıs ayında, Eşitler Komplosu (Conspiracy of Equals) dahilinde cumhuriyeti yeniden 1793 Montagnards Anayasası'na döndürmek gayesiyle neo-Robespierre takipçileriyle birlikte başarısız bir hükümet darbesine teşebbüs etmiştir. Babeuf'ün siyasi ideolojisi; tüm toprak ve mülkiyetin, "Eşitler" tarafından idare edilen bir diktatörlük vasıtasıyla müsavi şekilde paylaştırılmasını öngören bir tür neo-Jakobenizm ve iptidai komünizm mahiyetindeydi. Bu fikirler, mesai arkadaşı Philippe Buonarroti tarafından 1828 tarihli *[[Buonarroti's History of Babeuf's Conspiracy for Equality|Histoire de la Conspiration Pour l'Égalité Dite de Babeuf]]* (Babeuf'ün Eşitlik Komplosu Tarihi) adlı eserde geniş kitlelere duyurulmuş ve "Baböfizm" (Babeuvism) olarak geliştirilmiştir.

Friedrich Engels ve Karl Marx, Eşitler Komplosu'nu "*hakikaten faal bir Komünist partinin ilk tezahürü*" olarak tavsif etmişlerdir. Lev Troçki de bu mütalaaları teyit ederek, Komünist Enternasyonal'in kuruluşunun, "*Babeuf'ten bu yana süregelen uzun bir devrimci nesiller silsilesinin kahramanca gayretlerinin ve şehadetlerinin doğrudan bir halefi*" olduğunu belirtmiştir.

Kendisi de bir Robespierre takipçisi olan Buonarroti, 1836 yılında Jakoben lideri bir efsane ve kahraman olarak yücelten *[[Observations on Maximilien Robespierre|Observations sur Maximilien Robespierre]]* adlı eseri kaleme almıştır. Robespierre'i sosyalist devrimciler için bir numune-i imtisal olarak takdim etmesi, Albert Laponneraye gibi genç sosyalistler ve cumhuriyetçiler üzerinde derin bir tesir bırakmıştır.

19. yüzyılın ateşli sosyalist ve milliyetçi hatibi, Blankizmin banisi Louis Auguste Blanqui; Maximilien Robespierre ve Louis Antoine de Saint-Just gibi Terör Dönemi'nin Jakoben liderlerine hayranlık duymuş, onları mesihvari bir lisanla methetmiştir. Blanqui'nin prensiplerinin, Buonarroti ile olan aşinalığı vasıtasıyla Baböfizmden de beslendiğine dair deliller mevcuttur. 1848 Devrimi'nden sonra, Jakobenizmin mirasçısı olduğunu iddia eden çağdaşlarını şu sözlerle tenkit etmiştir: "*Bizim sözde Dağlılarımız (Montagnards), Jirondenlerin karikatürü, hatta oldukça kötü bir kopyasıdır.*" Robespierre hakkındaki mütalaası; Terör dönemindeki Georges Jacques Danton ve Hébertistlerin idamları ile Mutlak Varlık Kültü'nün teşkili hususundaki anlayışı sebebiyle zamanla değişmiş, bu değişimde Blanqui'nin materyalizm ve ateizm taraftarlığı da rol oynamıştır. Blanqui'ye göre ateizmi, bilimi ve eşitliği müdafaa eden asıl devrimciler Hebertistlerdir. Sosyalizmin, Fransız İhtilali'nin attığı temeller üzerine inşa edilmesi gerektiğini ve Aydınlanma ideallerini Jakobenizmden daha iyi müdafaa edeceğini ifade ederek şu meşhur kadeh kaldırma sözünü eklemiştir: "*Vatandaşlar, Montagnard öldü! Yaşasın onun yegâne varisi sosyalizm!*"

Muhtelif Fransız sol partileri, Fransız İhtilali ve 1871 Paris Komünü'nün "*hakiki mirasçıları*" olduklarını iddia etmişlerdir. Benzer şekilde Blanqui'nin fikirlerinin bazı yönleri, Radikal Sosyalistler ve Stalinistler gibi Fransız siyasi grupları tarafından sahiplenilmiştir. Diğer teşekküller arasında Fransız Merkezi Devrimci Komite ve onun halefi olan Sosyalist Devrimci Parti ile Uluslararası İşçi Birliği veya Birinci Enternasyonal'in Blanquist seksiyonu yer almıştır.

4 Ekim 1919'da Alexandre Varenne, günlük sosyalist gazete olan *[[La Montagne (gazete)|La Montagne, Quotidien de la Démocratie Socialiste du Centre]]*'u kurmuştur. Gazetenin ismi, Montagnards'ların fikirlerine olan bağlılığını yansıtmak üzere seçilmiştir.

1930'larda Halk Cephesi koalisyonu içerisinde yer alan Fransız Komünist Partisi (PCF) ile ittifakın sosyalist kanadı olan İşçi Enternasyonali Fransız Seksiyonu'nun (SFIO) bazı kısımları, vatanseverliğe giderek daha fazla vurgu yapmışlardır. PCF bu dönemde "Yeni Jakobenler", liderleri Maurice Thorez ise "*Stalinist bir Jakoben*" olarak vasıflandırılmıştır.

Fransız sağında ise, Nazi işbirlikçisi ve Neososyalizmin kurucusu Marcel Déat'nın Jakoben siyasetinden mülhem fikirler taşıdığı bilinmektedir.

## Tesirleri
Jakobenlerin müdafaa ettiği siyasi retorik ve popülist fikirler, 19. ve 20. yüzyıl boyunca modern sol hareketlerin inkişafına zemin hazırlamıştır; bu minvalde Jakobenizm, Anarşizm, Komünizm ve Sosyalizm dahil olmak üzere hemen hemen tüm sol düşünce ekollerinin siyasi temelini teşkil etmiştir. Paris Komünü, Jakobenlerin devrimci halefi olarak telakki edilmiştir. Jakobenler tarafından benimsenen ve tatbik edilen radikal ve popülist eğilimlerin dip dalgası, Avrupa'nın gelenekçi ve muhafazakâr hükûmetleri üzerinde tam bir kültürel ve toplumsal şok yaratarak cemiyete dair yeni siyasi fikirlerin tebellür etmesine yol açmıştır. Jakoben retoriği, 1800'lü yıllar boyunca Avrupa hükûmetlerine karşı artan bir sekülarizasyon (dünyevileşme) ve şüpheciliğe önayak olmuştur. Kısmen Jakobenlerin amil olduğu bu karmaşık ve köklü siyasi, toplumsal ve kültürel devrim, Avrupa genelinde kalıcı tesirler bırakmış; 1800'lü yıllar boyunca süregelen bu toplumsal devinimler nihayet 1848 Devrimleri ile zirve noktasına ulaşmıştır.

Jakoben popülizmi ve eski rejimin (Ancien Régime) yapısal olarak tamamen tasfiyesi, Avrupa genelinde devrimci bir ruhun kuvvetlenmesine sebebiyet vermiş ve bu değişimler yeni siyasi temellere istinat etmiştir. Bu durum aynı zamanda yeni siyasi ideolojilere de ilham vermiştir. Misal olarak, İtalyan olmayan ilk faşist parti olan Faisceau'nun banisi Fransız Georges Valois, Faşizmin kökenlerinin Jakoben hareketine dayandığını iddia etmiştir. Faşizm, bilhassa mevcut düzene karşı savaşan demokratik bir milliyetçilik olarak Jakobenizm ile benzerlikler taşısa da, bu soy kütüğünü doğrudan takip etmek güçtür. Faşist gruplar, Fransız İhtilali hakkında ekseriyetle menfi olmak üzere muhtelif görüşler serdetmişler; Alman Nasyonal Sosyalistleri devrimi açıkça telin etmişlerdir. İtalyan faşistleri ise faşizmi, Fransız İhtilali'ni "üreticiler tarafından idare edilen yeni bir demokrasi türüyle" aşmaya çağırmışlardır. Bazı Fransız faşistleri kararsız kalmış veya Jakobenizmin ve Devrimin belirli yönlerine hayranlık duymuşlardır. Valois ise Devrim'i, hem sosyalist hem de milliyetçi bir hareketin başlangıcı olarak görmüş ve faşistlerin bu süreci tamamlayacağını savunmuştur.

Sol teşekküller, Jakobenizmin asli temellerinden farklı unsurlar tevarüs etmişlerdir. Anarşistler, Jakobenlerin kitle hareketlerini, doğrudan demokrasiyi ve sol popülizmi kullanma biçimlerinden mülhem olarak Doğrudan eylem taktiklerini geliştirmişlerdir. Bazı Marksistler ise Jakobenlerin aşırı korumacılığından ve cumhuriyetin öncü savunucusu mefhumundan etkilenmişler; bu düşünce daha sonra öncülük (vanguardism) anlayışına tahavvül etmiştir. Eski bir sistemin kökten tasfiyesini ve tamamen radikal, yeni bir yapının inşasını öngören Jakoben felsefesi, tarihsel olarak modern tarihin en devrimci ve ehemmiyetli hareketlerinden biri olarak kabul edilmektedir.

## Kaynakça

### Kaynaklar

* Geneviève Rousselière. 2021. "" **.