Hemotafonomi

**Hemotafonomi** (Yunanca *haima* - kan, *taphos* - gömülme ve *nomos* - kanum kelimelerinden türemiştir) kan lekelerinde sitomorfoloji ile ilgilenen bilimdir. Terim 1992'de önerildi[1]. Paleontolojide 1940 yılında Ivan Antonovich Efremov tarafından tanıtılan "tafonomi" kelimesinden esinlenmiştir[2].

Hemotafoninin incelenmesinin amacı, bir leke halindeyken kan hücrelerinin morfolojisi olduğundan, çalışma konuları kanla boyanmış herhangi bir örnektir. Hemotafonomi çalışma metodolojisi veya yöntemi, taramalı elektron mikroskobu aracılığıyla elde edilen ışık gölgeli görüntülerin analizidir. Son zamanlarda, kan lekelerinin yüzeyinde çok yüksek düzeyde ayrıntı gerekli olmadığında, konfokal mikroskopinin taramalı elektron mikroskobuna pratik bir alternatif olabileceği öne sürülmüştür[3]. Yirminci yüzyılın ortalarında ilk ticari taramalı elektron mikroskobunun ortaya çıkmasından çok önce, Menorcanlı doktor ve kimyager Mateu Josep Bonaventura Orfila'nın ilk deneyen olduğu düşünüldüğünde, kan lekelerinin mikroskobik tespiti adli bilime yardımcı olmak için sporadik olarak yapıldı. Bu amaçlar için bir optik mikroskop kullanımı[4]. Temel bilim bakış açısının ötesinde, uygulamalı hemotafonomi, kan lekelerini kriminalistik veya arkeolojik kanıt olarak kullanmayı amaçlar[5][6]. Ayrıca Orta Çağ el yazmalarında[7] ve Torino Kefeni'nde kullanılmıştır[8].

Pratik açıdan, hemotafonomi, bir lekenin kan olup olmadığını, kırmızı kan hücrelerinin varlığını kontrol ederek belirlemeyi amaçlar. Eğer öyleyse, kanın bir memeliden olup olmadığını belirlemek gereklidir. Kan memeli kökenliyse, bu durumda kanın bir camelid (örneğin deve, Bactrian devesi, guanako, vicuña vb.) kökenli olup olmadığını belirlemek gerekecektir, çünkü bu hayvanların kırmızı kan hücrelerinin şekli oval, yassı ve çekirdeksizdir. Ayrıca, mikromorfolojik bir teknik olması nedeniyle, hemotafonomi, orak hücreli anemi veya drepanositozun karakteristik kırmızı kan hücrelerini de tanımlamaya olanak sağlar.

Hemotafonomi, kan lekesi patern analizi ile karıştırılmamalıdır (**').

== Vücutta ve beneklerde omurgalı kanı ve memeli eritrosit morfolojisi ==
[[Omurgalılar|Omurgalı]] kanı (yani tam anlamıyla "kan") sıvı bir ortamda (plazma) hücrelerin bir süspansiyonudur. Bu dokuda üç tip hücre bulunur: eritrositler (kırmızı kan hücreleri), lökositler (beyaz kan hücreleri) ve trombositler (memelilerde trombositler).

Diğer omurgalıların aksine, [[memeliler]]de çekirdeksiz kırmızı kan hücreleri (akariositler) bulunur. Diğer omurgalılarda bir istisna olarak, Pletodontidae [[familya]]sının [[Semendergiller|semenderlerinde]] çekirdeksiz kırmızı kan hücreleri oranı bulunurken, ''Batrachoseps attenuatus'' türleri neredeyse %95 akariyositlere sahiptir<sup>[9]</sup>. Benzer şekilde, [[Gerçek kemikli balıklar|teleos]]t [[balık]] ''Maurolicus muelleri'' eritrositleri çekirdeklendirmiştir<sup>[10]</sup>.

Çekirdek eksikliği nedeniyle, tipik memeli eritrositleri, bikonkav diskler (diskositler) şeklindedir. Bu, kırmızı kan hücrelerinin oval şekilli (ovalositler) olduğu Camelidae ailesi için geçerli değildir. Küçük bir oranda ortaya çıkan veya patolojik olan diğer fizyolojik formlar, ekinositler (jimson meyvesi şeklindeki hücreler), dakriyositler (gözyaşı şeklindeki hücreler), şizositler (kırık hücreler), keratositler (boynuz şeklindeki hücreler), orak hücreler (orak şekilli hücreler) ve diğerleri.

Kan lekelerindeki kırmızı kan hücrelerinin çoğu, hematolojide tanımlananlarla morfolojiyi paylaşır. Bununla birlikte, iki eritrosit morfolojisi özellikle kanın kuruma fenomeninden kaynaklanmaktadır, bu nedenle (en azından) memelilerin kan lekelerinin karakteristik morfolojileri olarak kabul edilebilirler ve bu nedenle fizyolojik koşullarda bulunmazlar. Bu yollar ikidir<sup>[11]</sup>:

• Hekatositler (kurutulduğunda eritrosit-plazma etkileşimi ile ilgili lunoid formlar; etimolojik olarak [[Hekate]]'den).

• Janositler (kuru plazma matrisinin izlenimiyle ilgili negatif kopyalar; etimolojik olarak [[Janus]]'tan).

== Kaynakça ==

[1] [EN] Hortolà, P. (1992). «SEM analysis of red blood cells in aged human bloodstains». ''Forensic Science International'' **55** (2): 139-159. [https://dx.doi.org/10.1016%2F0379-0738%2892%2990120-L doi:10.1016/0379-0738(92)90120-L].

[2] [EN] Efremov, J. A. (1940). «[http://iae.makorzh.ru/science/taph.htm Taphonomy: new branch of paleontology] ». ''Pan-American Geologist'' **74**: 81-93.

[3] [EN] Hortolà, P. (2020). «Microscopic imaging of human bloodstains: testing the potential of a confocal laser scanning microscope as an alternative to SEMs». ''Micron **130**: 102821''. [https://dx.doi.org/10.1016%2Fj.micron.2019.102821 doi:10.1016/j.micron.2019.102821].

[4] [CA] «[https://www.enciclopedia.cat/EC-GEC-0519698.xml Gran enciclopèdia catalana - hemotafonomia] » ([[Katalanca]]'da).

[5] [EN] Milani, M.; Curia, R.; Savoia, C. (2015). «[https://web.archive.org/web/20160207132338/http:/www.jacobspublishers.com/images/Forensic/J_J_Foren_Sci_1_1_003.pdf FIB/SEM Haemotaphonomy: Red Blood Cells Identification in Unprepared Samples of Forensic Interest]». ''2015'' **1** (1): 1-8.

[6] [ES] Mainou Cervantes, L.; Antuna Bizarro, S.; Fortoul Van der Goes, T.; Straulino Mainou, L. (2017). «[http://www.scielo.org.mx/pdf/inter/v8n15/2007-249X-inter-8-15-00022.pdf Identificación de restos de tejidos humanos en instrumentos rituales prehispánicos de México]» ([[ispanyolca]]'da). ''Intervención'' **15**: 22-32.

[7] [EN] Bicchieri, M.; Pinzari, F. (2016). «[https://www.researchgate.net/profile/Marina-Bicchieri/publication/283290519_Discoveries_and_oddities_in_library_materials/links/5a16f9abaca272df08089fc0/Discoveries-and-oddities-in-library-materials.pdf Discoveries and oddities in library materials] ». ''Microchemical Journal'' **124**: 568-577.

[8] [EN] Lucotte, G. (2017). «[https://jacobspublishers.com/uploads/article_pdf/16/scientific_16_1685_12062019040448.pdf Red blood cells on the Turin Shroud] ». ''Jacobs Journal of Hematology'' **4** (2): 024.

[9] [EN] Emmel, V. E (1924). «Studies on the non-nucleated elements of the blood. II. The occurrence and genesis of non-nucleated erythrocytes or erythroblastids in vertebrates other than mammals». ''The American Journal of Anatomy'' **33** (2): 347-405. .

[10] [EN] Wingstrand, K. G (1956). «[https://link.springer.com/article/10.1007/BF00338830 Non-nucleated erythrocytes in a teleostean fish ''Maurolicus mülleri'' (Gmelin)] ». ''Zeitschrift für Zellforschung und Mikroskopische Anatomie'' **45** (2): 195-200.

[11] [EN] Hortolà, P (2002). «Red blood cell haemotaphonomy of experimental human bloodstains on techno-prehistoric lithic raw materials». ''Journal of Archaeological Science'' **29''' (7): 733-739. doi:10.1006/jasc.2001.0782.

## Dış bağlantılar
* Google Kitaplar - The aesthetics of haemotaphonomy. Stylistic parallels between a science and literature and the visual arts