Batlamyus

**Klaudios Ptolemaios** () veya Arapçalaşmış haliyle **Batlamyus**, İskenderiyeli Yunan matematikçi, coğrafyacı, astronom ve müzik teorisyeniydi ve üçü daha sonra Bizans, İslam ve Batı Avrupa bilimi için önemli olan yaklaşık bir düzine bilimsel tez yazmıştır. MS 100-170 yılları arasında yaşadığı tahmin edilmektedir.

Geç İskenderiye Dönemi'nde yaşamış (MS 2. yüzyılın ilk yarısı) ünlü bilim adamlarındandır. Hayatı hakkında hemen hemen hiçbir bilgi bulunmamaktadır. Müslüman astronomlar 78 yaşına kadar yaşadığını söylemektedir. Yunan asıllı bir Mısırlı veya Mısır asıllı bir Yunan olduğu iddia edilmektedir.

## Kitapları
Batlamyus, iki önemli yapıtın yazarıdır: *Büyük Bileşim* ve *[[Coğrafya El Kitabı|Coğrafya]]*. Bu yapıtlar Avrupa'daki Orta Çağ'ın bitişinde önemli yere sahiptir. Kitapların Latinceye çevrilişi ancak 12. yüzyılda yapılmıştır.
* *Büyük Bileşim* (Almagest*, [[Yunanca]]: *Mathematike Syntatksis*), Yunan ve Babil uygarlıklarının gökbilim bilgilerinin bir derlemesidir. Derlemenin çoğu kendisinden üç yüzyıl önce yaşamış olan [[Hiparkus|Hipparkhos]]'a dayanır. Yapıtta Dünya merkezli bir [[Güneş Sistemi]] modeli önerilir. Bu model, [[Mikolaj Kopernik|Kopernik]]'in güneş merkezli modeline dek Batı ve İslam dünyalarında geçerli model olarak kabul edilmiştir. Kitapta ayrıca düzlem ve küresel [[trigonometri]] hakkında bir inceleme bulunmaktadır.
* Batlamyus'un diğer önemli yapıtı *Coğrafya* da bir derlemedir. Çağının [[Roma İmparatorluğu]]'nda bilinen coğrafya bilgileri bu kitapta toplanmıştır.

Batlamyus [[Gökbilim|astronomi]], [[matematik]], [[coğrafya]] ve [[optik]] alanlarına katkılar yapmıştır; ancak en çok astronomi çalışmalarıyla tanınır. Zamanına kadar ulaşan astronomi bilgisinin sentezini yapmış ve bunları *Mathematike Syntaxis* (Matematik Sentezi) adlı yapıtında toplamıştır. Bu eser daha sonra *Megale Syntaxis* (Büyük Derleme) olarak anılmış ve [[Arapça]]ya çevrilirken başına harf-i tarif takısı olan *el-* getirildiği için, ismi *el-Mecistî* biçimine dönüşmüştür; daha sonra Arapçadan [[Latince]]ye çevrilirken *Almagest* olarak adlandırıldığından, bugün Batı dünyasında bu eser *Almagest* adıyla tanınmaktadır.

*Almagest*, on üç kitaptan oluşur; 
* Birinci Kitap, kanıtlarıyla birlikte *yermerkezli dizge*'nin ana çizgilerini verir; 
* İkinci Kitap, [[Menelaus teoremi|Menelaus'un teoremi]]yle, [[küresel trigonometri]] bilgilerini ve bir kirişler tablosunu içerir; burada örnek problemler de çözülmüştür; 
* Üçüncü Kitap, [[Güneş]]'in hareketini ve yıllık süreyi anlatır;
* Dördüncü Kitap, [[Ay]]'ın hareketini ve aylık süreyi konu edinir;
* Beşinci Kitap, aynı konularla ilgilidir. Ay'ın ve Güneş'in mesafelerini tartıştığı gibi, bir [[usturlab]]ın yapılışı ve kullanılışı hakkında da ayrıntılı bilgiler sunar; 
* Altıncı Kitap, gezegenlerin kavuşumları ve karşılaşımlarını, Güneş ve Ay tutulmalarını inceler; 
* Yedinci ve Sekizinci Kitap, durağan yıldızlarla ilgilidir; meşhur [[devinme]] tartışmasını, Batlamyus'un durağan yıldızlar kataloğunu ve gök küresi aleti yapabilmek için gerekli yöntem bilgisini içerir; 
* Geriye kalan beş kitap ise devingen yıldızların, yani gezegenlerin hareketlerine ayrılmıştır ve yapıtın en özgün kısmıdır.

Batlamyus bu eserde, ana çizgileriyle göksel olguları anlamlandırmak üzere kurmuş olduğu geometrik kuramı tanıtmaktadır; [[Aristoteles]] fiziğini temel alan bu kuramda, evren küreseldir ve Yer bu evrenin merkezinde hareketsiz olarak durmaktadır. Şayet günlük veya yıllık görünümler Yer'in hareketleri sonucunda meydana gelseydi, her şey uzaya saçılır ve Yer parçalanırdı. [[Ay]], [[Merkür (gezegen)|Merkür]], [[Venüs (gezegen)|Venüs]], [[Güneş]], [[Mars (gezegen)|Mars]], [[Jüpiter (gezegen)|Jüpiter]], [[Satürn (gezegen)|Satürn]] ve sabit yıldızlar Yer'in çevresinde, muntazam hızlarla, dairesel hareketler yaparlar. Sabit yıldızlar küresi evrenin sonudur.

Ancak, Yer'in merkezde olduğu ve gök cisimlerinin de onun çevresinde düzenli olarak dolandıkları kabul edildiğinde, bazı gözlemleri, örneğin Ay ve Güneş'in Yer'e yaklaşıp uzaklaşmalarını, bazen hızlı ve en kapsamlı bilgiler vermiştir; çünkü [[küresel astronomi]]nin sınırları içinde kalan klasik astronomiye ait hesaplamalar, [[küresel geometri]]ye dayanmaktadır. Batlamyus'tan yaklaşık üç asır önce yaşamış olan [[Hipparkhos]] (MÖ 150) açıların [[kiriş (geometri)|kiriş]]lerle ölçülebileceğini bildirmiş ve bir [[kirişler cetveli]] hazırlamıştı; ancak konuya ilişkin yapıtı kaybolduğundan, bu cetveli nasıl düzenlediği bilinmemektedir. Bazı yayların kirişlerinin bulunması çok kolaydı ve bu kirişlere *ana kirişler* adı verilmişti; ama bunların dışındaki yayların kirişlerinin bulunması uzun işlemleri gerektiriyordu. Bu nedenle Batlamyus kirişler cetvelini hazırlarken bir dairenin içine çizilmiş dörtgenlere ilişkin [[Batlamyus teoremi|*Batlamyus Teoremi*]]'ni (AB. CD + AD. BC = AC. BD) kullanmak suretiyle, açılar toplamı ve farkının kirişlerini (kiriş (A-B), kiriş (A+B), kiriş A/2, kiriş 2A gibi) bulma yoluna gitmişti.

== Coğrafya araştırmaları ==
Batlamyus, coğrafya araştırmalarına da öncülük etmiş ve *Coğrafya* adlı yapıtıyla matematiksel coğrafya alanını kurmuştur. Bu kitap [[Kristof Kolomb]]'a kadar bütün coğrafyacılar tarafından başvuru kitabı olarak kullanılmıştır.

Almagest'ten sonra yazılan *Coğrafya*, sekiz kitaba bölünmüştür ve matematiksel coğrafya ile [[harita]]ların çizilebilmesi için gerekli bilgilere tahsis edilmiştir; Almagest gibi Coğrafya da derleme bir eserdir; Batlamyus bu kitabı hazırlarken [[Eratosthenes]], [[Hipparkhos]], [[Strabon]] ve özellikle de Surlu [[Marinos]]'tan büyük ölçüde yararlanmıştır.



Coğrafya'nın Birinci Kitabı, Dünya'nın -ya da doğrusunu söylemek gerekirse Yunanlar tarafından bilinen Dünya'nın- büyüklüğü ve *kartografik* izdüşüm yöntemleri hakkında ayrıntılı bilgiler verir.

İkinci Kitap'la Yedinci Kitap arasında, tanınmış memleketlerdeki önemli yerlerin, yani önemli kentlerin, dağların ve nehirlerin enlem ve boylamları verilerek Dünya'nın düzenli bir tasviri yapılır. [[Enlem]] ve [[boylam]]lardan, yani bir başlangıç dairesine olan uzaklıklardan söz eden ilk bilgin olan Batlamyus'un enlem ve boylam tablolarıyla betimlemeye çalıştığı Dünya, kabaca 20° güneyden, 65° kuzeye; batıdaki Kanarya Adaları'ndan, bunların yaklaşık olarak 180° doğusundaki bölgelere kadar uzanmaktadır. Bunun dışında kalan bölgeler ise Yunanlar ve dolayısıyla Batlamyus tarafından tanınmamaktadır.

Batlamyus'un tahminlerinin başarısının şaşırtıcı bir başka nedeni daha vardı. Haritalı Coğrafya'nın hayatta kalan en eski el yazmaları, 12. yüzyılın sonlarında Bizans'tan gelmektedir. Batlamyus'un kendi haritalarını çizdiğine dair somut bir kanıt yoktur. Bunun yerine, coğrafi verileri daha sonraki harita yapımcılarının uyarlamasına izin veren bir dizi sayı ve diyagram kullanarak dijital biçimde iletti. Belki de bu nedenle Batlamyus'u ilk dijital coğrafyacı olarak kabul etmeliyiz. Söz konusu tablolar, haritaların çizilmesini olanaklı kılmaktadır ve belki? de bu haritalar eserin eski nüshalarında mevcuttur. Astronomi bilgilerini kapsayan Sekizinci Kitap'ta bunlara atıflar yapılmıştır.

Ancak Batlamyus'un coğrafya anlayışı yeterince geniş değildir. İklim, doğal ürünler ve fiziki coğrafyaya giren konularla hiç ilgilenmemiştir. [[Başlangıç meridyeni]]ni sağlam bir şekilde belirleyemediği için, vermiş olduğu koordinatlar hatalıdır. Ayrıca, Yer'in büyüklüğü hakkındaki tahmini de doğru değildir. Ancak [[Kristof Kolomb]] bu yanlış tahminden cesaret alarak Batı'ya doğru gitmiş ve [[Kuzey Amerika]]'ya ulaşmıştır.

== Optik araştırmaları ==

Aynı zamanda döneminin önde gelen [[optik]] araştırmacılarından olan Batlamyus, daha önceki optikçilerin çoğu gibi, görmenin gözden çıkan görsel ışınlar yoluyla oluştuğu görüşünü benimsemiştir. Ancak, görsel yayılımın fiziksel yorumunu da vermiş ve bu yayılımın, kesikli ve aralıklı koni biçiminde değil de, kesiksiz ve sürekliliği olan piramit biçiminde olduğunu belirtmiştir. Şayet böyle olmasaydı, yani ışınlar gözden sürekli olarak çıkmasaydı, nesneler bütün olarak görülemezlerdi. Buna rağmen, Batlamyus'un görsel piramit fikri, optikçiler arasında rağbet görmemiş ve görme söz konusu olduğunda daha çok koni biçimi göz önüne alınmıştır. Daha sonra da İslam dünyasında bilginlerin görsel koni fikrine dayandıkları ve görme geometrisini bunun üzerine kurdukları görülmektedir.

Batlamyus, *katoptrik* (yansıma) konusuyla da ilgilenmiş ve ayrıntılı deneyler sonucunda üç prensip ileri sürmüştür:
# Aynada görünen nesne, gözün konumuna bağlı olarak aynadan nesneye yansıyan görsel ışın yönünde görünür. 
# Aynadaki görüntü, nesneden ayna yüzeyine çizilen dikme yönünde ortaya çıkar. 
# Geliş ve yansıma açıları eşittir.

Bu üç prensipten ilk ikisini kuramsal, üçüncüsünü ise deneysel olarak kanıtlayan Batlamyus, ayna yüzeyine gelen ışının eşit açıyla yansıdığını gösterebilmek için, derecelenmiş ve tabanına ayna yerleştirilmiş olan bakır bir levha kullanmıştır. Bir ışın hüzmesini levhaya teğet biçimde ayna yüzeyine gönderip, gelme ve yansıma açılarının büyüklüklerini belirlemiş ve bunların eşit olduğunu görmüştür. Batlamyus bu deneyini küresel ve parabolik bütün aynalar için tekrarlayarak, sonucun doğruluğunu kanıtlamıştır.

Batlamyus, [[dioptrik]] (kırılma) konusuyla da ilgilenmiş ve ışığın bir ortamdan diğerine geçerken yoğunluk farkından dolayı yön değiştirmesinin nedenini araştırmıştır. Bu araştırmanın sonucunda, az yoğun ortamdan çok yoğun ortama geçen ışının, *normal*e yaklaşarak ve çok yoğun ortamdan az yoğun ortama geçen ışının ise *normal*den uzaklaşarak kırıldığını ve kırılma miktarının yoğunluk farkına bağlı olduğunu ileri sürmüştür.

Konuyu ele alırken benimsediği bazı prensiplerde bunu açıkça görmek olanaklıdır:
# Görsel ışın az yoğundan çok yoğuna veya çok yoğundan az yoğuna geçtiğinde kırılır. 
# Görsel ışın doğrusal olarak yayılır ve farklı yoğunluktaki iki ortamı birbirinden ayıran sınırda yön değiştirir. 
# Gelme ve kırılma açıları eşit değildir, fakat aralarında niceliksel bir ilişki vardır. 
# Görüntü, gözden çıkan ışının devamında ortaya çıkar.

Batlamyus ortam farklılıklarından dolayı ışığın uğradığı değişimleri, aynı zamanda kırılma kanununu da içerecek şekilde deneysel olarak göstermeye çalışmış ve çeşitli ortamlardaki (havadan cama, havadan suya ve sudan cama) kırılma derecelerini gösteren cetveller hazırlamıştır. Ancak verdiği değerler küçük açılar dışında tutarlı olmadığı için kırılma kanununu elde edememiştir.

== Astrolojik çalışmaları ==
Batlamyus, daha önce Babil ve Yunan astronomları ve astrologları tarafından derlenmiş bilgi birikiminden yararlanarak [[astroloji]]yi de sistematize etmiştir. Dört bölümden oluştuğu için *Tetrabiblos'' (Dört Kitap) olarak adlandırdığı yapıtında, gezegenlerin nitelik ve etkileri, burçların özellikleri, uğurlu ve uğursuz günlerin belirlenmesi gibi astroloji kapsamındaki konular hakkında ayrıntılı bilgiler vermiştir. Orta Çağ ve Yeni Çağ astrolojisi bu kitabın sunmuş olduğu birikime dayanacaktır.

Astroloji bir bilim değildir, ama astronomi ile birlikte doğmuş ve yaklaşık olarak 18. yüzyıl'a kadar bu bilimin gelişimini, kısmen olumlu kısmen de olumsuz yönde etkilemiştir; bu nedenle astronomi tarihi araştırmalarında astrolojiye ilişkin gelişmelerden de bahsetmek gerekir.
## Ayrıca bakınız
* Makoraba

## Kaynakça