open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Hoşaf

**Hoşaf**, Türk mutfağında, kurutulmuş meyvelerin şekerli su ile kaynatılması ile hazırlanan bir tatlı. Adı Farsça "tatlı su"  anlamındaki *hoş ab* (خوشآب)'dan gelmektedir.

Hoşaf özellikle ramazan ayında, ve yaş meyve ile hazırlanan benzeri komposto, kompot gibi soğuk tüketilir.

## Osmanlı Mutfağındaki Hoşaf Çeşitleri
Basılı ilk yemek kitabı Melceü’t-Tabbâhîn'de çeşitli hoşaf tarifleri vardır. Bunlar:

* Taze Vişne Hoşafı  
* Kayısı ve Erik Hoşafı  
* Misket Elması ve Akça Armudu Hoşafı  
* Ali Fakih Eriği Hoşafı 
* Böğürtlen Hoşafı  
* Bardaşa Eriği Hoşafı  
* Razakı Üzümü Hoşafı  
* Armut Kurusu Hoşafı  
* Portakal Hoşafı  
* Nar Hoşafı  
* Taflan Yemişi Hoşafı  
* Şam Fıstığı Hoşafı  
* İncir Hoşafı  
* Çekirdeksiz Üzüm Hoşafı

## Türkiye'de Yörelere Göre Çeşitleri

### Diyarbakır İncaz Hoşafı
Diyarbakır İncaz Hoşafı 11.10.2021 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.

### Konya Kayısı Hoşafı / Konya Zerdali Hoşafı
Konya Kayısı Hoşafı / Konya Zerdali Hoşafı 06.08.2021 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve coğrafi işaret almıştır.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
*  İncir hoşafı tarifi
* Kayısı hoşafı tarifi
* Üzüm hoşafı tarifi
* Karışık hoşaf tarifi
Nicolai Hartmann

**Nicolai Hartmann** (*Nikolajs Hartmanis*). (d. 1882, Riga, Letonya — ö. 1950) Ünlü Alman spekülatif metafizikçisi.

Bilgi ve varlık öğretisi dışında, insan ve insani değerleri ön plana çıkartan ahlak anlayışıyla da, 20. yüzyıl felsefesinin en önemli düşünürlerinden biri olan Hartmann Batı felsefesi geleneğinin, Descartes'tan beri, düşünen özneden hareket ettiğini ve bunun da büyük bir yanlış olduğunu savunmuştur. Ona göre, bağımsız bir gerçekliğe ilişkin bir kavrayış, bene ilişkin kavrayış kadar doğrudan ve aracısızdır. Hartmann bu bağlamda tüm felsefi problemlerin ontolojik nitelikte problemler olduğunu söylemiştir; onlar, bize verilen varlık türünü anlama yönündeki girişimlerdir. Hartmann'a göre, bilgi, her zaman bir nesnenin kavranmasıdır. Bu kavrayış da nesnelerin kendiliğinden bizim bilincimize düşmesiyle değil de, tam tersine düşünen varlık olarak öznenin kendisini aşıp nesneleri kavramasıyla gerçekleşir. Bu ise, bir tasarım yoluyla olur. Bilgi, nesnenin bilinçteki yansıması olan tasarımlar yoluyla gerçekleşir. Hartmann'a göre, tasarım her ne kadar bilginin nesnesi ile var olsa da, nesnenin kendisi, bilgi söz konusu olmadığı zaman bile varolmaya devam eder. Bundan dolayı, Hartmann ontolojinin bilgi kuramına değil, fakat bilgi kuramının ontolojiye dayandığını savunmuştur. Çünkü ona göre, nesnenin bilgisinin söz konusu olabilmesi için, önce nesnenin varolması gerekir.

## Kaynakça
* Alessandro Gamba, *In principio era il fine. Ontologia e teleologia in Nicolai Hartmann*, Vita e Pensiero, Milano 2004. ISBN 88-343-1970-2
Jules Lachelier

**Julius Lachelier** (27 Mayıs 1832, Fontainebleau - 26 Ocak 1918, Fontainebleau), tümevarım problemine getirdiği çözüm yoluyla tinselci bir felsefeye ulaşmış olan Fransız filozofudur.

Temel eserleri arasında Tümevarımın Temelleri Üzerine ve Psikoloji ve Metafizik adlı kitapları olan Lachelier, tümevarım konusuna, tıpkı Kant gibi, dünyaya ilişkin tecrübemizin zorunlu koşullarını araştırarak girmiştir. Deneyin bize yalnızca, fenomenler arasındaki pratik bağlantılarla ilgili sınırlı sayıda gözlem sağladığını, fakat bu fenomenlerin niçin birbirlerine bağlandıklarını söylemediğini, bizim ise, tümevarımsal akıl yürütmede, sınırlı sayıdaki gözlemlerden, gelecekteki gözlemlenmemiş bağlantıları da içeren tümel bir sonuç çıkardığımızı dile getiren Lachelier, tümevarımın bilimsel pratik açısından gerekli olmakla birlikte, felsefi düzlemde ancak fail ve mekanik bir nedenselliğe ek olarak ereksel ya da final bir nedensellik yoluyla temellendirilebileceğini savunmuştur.

## Kaynakça
Julien Offray de La Mettrie

**Julian Offray de La Mettrie** (1709 - 11 Kasım 1751), Fransız maddeciliğinin kurucusu olarak ün kazanmış olan hekim-filozof.

La Mettrie, materyalist felsefesinde, maddeden bağımsız bir ruhu düşünmenin saçma bir şey olduğunu öne sürerek, gerçekten varolanın yalnızca madde olduğunu göstermeye çalışmıştır.

La Mettrie'nin materyalist öğretisini keskin bir neden sonuç ilişkisi üzerine oturtmuş belirlenimcilik ve zorunluluk, insanın kendi mekanik yasalarına indirgenmiştir. Yazmış olduğu *Makine-İnsan* isimli eserinde insanın varlığı ve faaliyet alanını mekanik süreçlerle ilişkilendirmiştir. İnsan bir bakıma pasif bir robot gibi de düşünülebilir bu sistemde. La Mettrie'nin materyalist düşünceleri, dönemin en önemli materyalistlerinden Baron d'Holbach'ın da, ateist sisteminin işaretidir.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* ''Makine-İnsan'' kitabının archive.org üzerinde bulunan taratılmış hali.
* LSR-Projesi'nde La Mettrie
* Julien Offray de La Mettrie - Yaşamı, Eserleri, Etkisi (Almanca)
Friedrich Albert Lange

**Friedrich Albert Lange**. 1828-1875 yılları arasında yaşamış ve esas 1866 yılında yayınlamış olduğu Materyalizmin Tarihi adlı eseriyle ün kazanmış olan Yeni-Kantçı Alman filozofu. Doğa bilimlerinde metodolojik bir ilke olarak görüldüğü zaman tasdik edilmek durumunda olan maddecilik, genel bir dünya görüşü ya da felsefeye veya bir metafiziğe dönüştürüldüğü zaman, Lange'e göre, kesinlikle reddedilmelidir. Bu çerçeve içinde konuşulduğunda, empirik psikoloji kapsamı içinde psişik süreçleri fizyolojik yoldan açıklamak mümkün ve doğru olur. Fakat bilincin yalnızca maddeci bir yoruma elverişli olduğunu düşünmek ise, aynı ölçüde yanlış ve safdillik olur. Çünkü biz cisimler, sinirler ve fizyolojik süreçlerle ilgili her şeyi yalnızca bilinç marifetiyle biliyoruz.

## Kaynakça
Nicholas Malebranche

**Nicholas Malebranche** (6 Ağustos 1638 - 13 Ekim 1715), Oratorium tarikatı üyesi, papaz, Fransız filozof ve Teolog.

Malebranche, gerçek Hristiyan felsefesi olarak gördüğü Descartes felsefesine bağlanmış ve Arnold Geulincx gibi zihin-beden ilişkisi üzerinde durmuştur. O, iki farklı özle tanımlandığı için, aralarında ortak hiçbir nokta bulunmayan ve bu nedenle birbirine bağlanamayan iki töz, yani zihin beden ilişkisi konusunda, Tanrı'nın ruha, bedensel süreçleri birer vesile ya da ara neden olarak kullanmak suretiyle ideler koyduğunu, zihinle beden arasındaki gözle görülür bağın Tanrı'nın müdahalesiyle kurulduğunu savunan Occasyonalizm görüşünün doruk noktasıdır.

Gerçek bir neden olmanın yaratıcı bir nedensel güç olmak olduğunu söyleyen Malebranche'a göre, hiçbir insan yaratıcı olamaz. Dahası, Tanrı yaratma gücünü insana aktarmış da değildir. Öyleyse tek ve gerçek bir neden vardır ve o da Tanrı'dır. Onun Hume'un görüşüne çok benzeyen nedensellik görüşünün mantıksal sonucu, "bizim her şeyi Tanrı'da gördüğümüz sonucudur, zira dış dünyadaki nesneler bizde, bir ide ya da düşünce meydana getiremeyeceği için, tüm idelerimiz Tanrı'dan çıkar. Bir şeyi bildiğimiz zaman, Tanrı'nın zihnindeki ideleri bildiğimizi söyleyen Malebranche'a göre, bizi aydınlatmak suretiyle, bir şeyi bilme olanağı veren Tanrı'dır. Öğrenmede aktif metodun uygulayıcısıdır. Alnının teriyle bilgi edinmeyenler asla bu bilginin zevkine asla varamazlar. Böylece gerçek Sokratik yöntemi salık veriyor.

Malebranche ni, bu iki bilgi çeşidini sıkı sıkıya birbirine bağlar.

## Kaynakça
Pierre Louis Maupertuis

**Pierre Louis Maupertuis** (17 Temmuz 1698 - 27 Temmuz 1759), Fransız Aydınlanmasının ünlü düşünürüdür.

Sıkı bir bilimci olup, ilerleme fikrine yoğun bir bağlılık sergileyen Maupertius, Newton biliminin, özellikle de yerçekimi yasasının savunuculuğunu yapmıştır. Bilgi kuramı bakımından deneyci, hatta pozitivist bir görüşü benimseyen filozof, bizim fizik biliminde fenomenler alanında kaldığımızı söylemiştir. Ona göre, mekaniğin temel kavramları duyum yoluyla açıklanabilir. Nitekim, Maupertius, matematiksel ve mekanik ilkelerde söz konusu olan zorunlu bağlantının bile çağrışım ve alışkanlık aracılığıyla açıklanabileceğini öne sürmüştür. Bununla birlikte O, doğada ortaya çıkan teleolojik sistemin onun bilgisi mutlak olan bir Tanrı'nın eseri olduğunu açıklıkla gösterdiğini söylemiştir.

## Hayatı
İlk olarak askerlik mesleğine girdi, ancak çok kısa bir süre sonra bu mesleği bırakarak kendini matematiğe adadı. 1728'de Londra'ya yaptığı bir yolculuk sırasında Newton'un mekanik alanındaki düşüncelerini öğrendi ve bunlara hayranlık duydu; Fransa'ya dönüşünde, bunların en ateşli savunucusu oldu. 1736'da, 1723'ten beri üyesi olduğu Bilimler akademisi, Maupertuis'yi 1° lik bir meridyen yayının uzunluğunu ölçmek üzere Laponya'ya gönderilen gezi grubunu yönetmekle görevlendirildi.

Yapılan ölçümler, Yer'in kutuplar'da basık olduğu varsayımını doğruladı. Accord des differentes lois de la nature qui avaient jusqu'ici paru incomplatibles (Bugüne kadar bağdaşmaz görünen çeşitli doğa yasalarının uyumu) [1744] adlı yapıtında en küçük etki ilkesini açıkladı: Işığın yolu, etki miktarının en az olduğu yoldur; bu ilkeyi doğanın evrensel yasası olarak sundu.

1746'da Büyük Friedrich'in davetini kabul etti; kral, Voltaire'in tavsiyesi üzerine ona, Prusya krallık akademisi'nin yönetimini verdi. Maupertuis, 1756'da Fransa'ya döndü ve Basel'de sadık dostları Bernoulliler'in yanında öldü.

## Kaynakça
Büyük Larousse, **Maupertuis maddesi**
J. M. E. McTaggart

**John Ellis McTaggart**, (1866 - 1925), Hegel'in etkisi altında kalmış İngiliz idealist düşünürü.

İçgüdüsel olarak inandığımız şeyler için sağlam ve geçerli nedenler bulmak gerektiğini, inançları metafiziksel akılyürütmeyle desteklemek durumunda olduğumuzu öne süren Mc Taggart'e göre, geleneksel teoloji felsefi eleştiriye dayanamaz; insan dini tavrında haklı kılınamaz. Bundan dolayı, dini tavrı, bizimle evren arasında bir uyum bulunduğu inancını haklı kılacak bir metafizik geliştirmeye çalışan Mc Taggart'a göre, evren tinden meydana gelmelidir; ikinci olarak, aşkı içermelidir. Ve nihayet, evren bir bütün olarak iyi olmalı ya da yetkin bir iyilik haline doğru gelişmelidir.
Mensiyüs

**Mensiyüs** ya da **Mıngzi** (Çince: 孟子), MÖ 372-289 yılları arasında yaşamış ve insan doğası ve siyaset üzerine olan görüşleriyle Konfüçyusçuluğu temellendirmeye ve güçlendirmeye çalışmış olan Çinli düşünür. Mensiyüs, insanın eğiliminin iyiliğe doğru olduğunu, doğru yolu bulmak için, vicdanımızın sesine, bizde doğuştan var olan doğal bilgiye dayanmamız gerektiğini, uyum içinde yaşamamızın anahtarının kendi içimizde olduğunu ve bizim uyum içinde yaşadığımız takdirde, toplum düzeninin de, kendiliğinden en iyi bir biçimde kurulacağını söylemiştir.

## Hayat hikayesi
Mensiyus M.Ö 371 yılında Şandung ilinde doğmuştur. Eyaletten eyalete dolaşarak siyasal danışmanlık yapan Mensiyus, ömrünün kırk yılını hükümdarları, bir yönetici için en önemli özelliğin insanlık ve dürüstlük olması gerektiğine inandırmaya çalıştı. Çabalarından bir sonuç alamayacağını anlayınca, kendisini öğretmenliğe adayıp, Konfüçyüsçülüğün gelişmesinde önemli rol oynadı.

## Öğretisi
Mensiyus'un öğretisinin temeli, insan yapısının doğuştan iyiliğidir. Ona göre her insan, dört temel duygu ile doğar: acıma, utanç duyma, saygı, doğru ve yanlış duygusu. Sonradan bu dört duygu, dört temel erdeme dönüştürülebilir: iyilik, dürüstlük, ahlâklılık ve bilgelik. Ölümünden sonra öğrencilerinin bir araya getirdikleri dersleri (*Mensiyus'un Kitabı*), Konfüçyüsçülüğün klasik yapıtlarındandır.

## Kaynakça
John Stuart Mill

**John Stuart Mill** (20 Mayıs 1806, Pentonville, Islington - 8 Mayıs 1873, Avignon), İngiliz filozof, politik ekonomist, parlamento üyesi ve devlet memurudur.

### Düşünceleri

Mantık alanında, yalnızca tümdengelimsel mantıkla ilgili çalışmalar yapmayıp, tümevarımsal mantığı da formüle ederek geliştirmiş olan Mill, mantıksal ilkeleri sosyal alana, siyaset ve ahlak alanına uygulamasıyla ün kazanmıştır. Psikoloji alanında, çağrışımcılığın babası olarak kabul edilen filozof, psikolojiyi "zihin kimyası" olarak tanımlamıştır. O, çağrışımcı psikolojisini bilgi konusuna da taşımış ve bu alanda, Berkeley'den esinlendiği besbelli olan psikolojik bir idealizm geliştirmiştir. Mill, bununla birlikte, psikolojik idealizminde, maddesizciliği seçen Berkeley'den ayrılmış ve dış gerçekliğin varoluşunu kabul ederek, söz konusu nesnel gerçekliği "duyumları mümkün kılan, kalıcı dayanak" olarak tanımlamıştır. Ahlak alanında yararcılığı savunan Mill, hazzı ya da mutluluğu insan eylemlerinin en büyük amacı ve mutlak ölçüsü yapmış ve yararcılığında, genelin iyiliğini ve refahını temele almıştır.
## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Utilitarianism
Jacob Moleschott

**Jacob Moleschott**, (9 Ağustos 1822 - 20 Mayıs 1893) Hollandalı fizyolog ve maddeci düşünürdür.

1822 yılında 's-Hertogenbosch, Hollanda'da doğdu. 19. yüzyıl Alman maddeciliği kapsamı içinde ele alınmak durumunda olan Moleschott, bir hekim olup, maddeci ve pozitivist bakış açısı ile ün kazanmıştır. Var olan her şeyin veya evrenin bütün bir tarihinin, güç ya da enerjinin kendisinin temel ya da özsel özelliği olduğu bir ilk madde aracılığıyla açıklanabileceğini öne sürmüştür. Moleschott'un diyalektik olmayan maddeciliğine göre, güçten yoksun maddeden olduğu kadar, maddeden yoksun güçten de söz edilemez. Jacob Moleschott 1893 yılında Roma'da öldü.
Gabriel Marcel

**Gabriel Marcel**, 1889-1973 yılları arasında yaşamış olan Fransız varoluşçu filozof, oyun yazarı ve eleştirmendir.

Yazar Henry Marcel'in oğludur. Paris Üniversitesi mezunudur. Sorbonne'da felsefe öğrenimi gördükten sonra öğretmenlik yaptı. Redaktör ve eleştirmen olarak çalıştı, oyunlar yazdı. Varoluşçu felsefenin Fransa'daki ilk temsilcisi sayılır.

Gerçek olanı rasyonel olanla, yani özlerle ya da değerlerle özdeşleştirdiğine, şeyleri saf nesnelere dönüştürdüğüne inandığı ve varoluşu, çelişik olduğu gerekçesiyle, inkâr ettiğine inandığı idealizme karşı çıkan Marcel, inancın önemini vurgulamış ve Heidegger gibi, insani tecrübenin ontolojik ağırlığını ortaya çıkarmaya çalışmıştır.

Varoluşçu olduğu halde Tanrı'ya inandığı ifade edilmiştir ama onun da nihai bir anlam üretemediğini savunmuştur.

## Eserleri

### - Felsefe
1914'te Existence et Objectivité (Varoluş ve Nesnellik)'yi yazdı

1951'da *Le Mystère de l'être (Varlıkbilgisel Giz Üzerine)*

### - Oyun
1933'te Le monde cassé (Kırık Dünya)

## Kaynakça

* Emmanuel Levinas, Paul Ricœur ve Xavier Tilliette, *Jean Wahl et Gabriel Marcel*, Beauchesne, 1976, 96 sf., ISBN 2-7010-0240-0
* Paul Marcus, *In Search of the Spiritual: Gabriel Marcel, Psychoanalysis, and the Sacred* (Londra: Karnac), 2012. ISBN 1780490542

## Dış bağlantılar
* Internet Encyclopedia of Philosophy: Gabriel Marcel  – yazar: Jill Graper Hernandez.
* Stanford Encyclopedia of Philosophy: Gabriel (-Honoré) Marcel – yazar: Brian Treanor.
* Gabriel Marcel Topluluğu
* Gabriel Marcel'in Koleksiyonu  at the Harry Ransom Center, Austin, Texas Üniversitesi
* Homage to Gabriel Marcel ("*Revue Métapsychique*" makalesi) (no. 14, Haziran 1969, sf.&nbsp;41–52)
George Edward Moore

**George Edward Moore** (4 Kasım 1873 - 24 Ekim 1958), Cambridge Üniversitesi'nde önce okuyup sonra orada ders vermiş çağdaş İngiliz düşünürüdür. İdealizme olan şiddetli karşı çıkışıyla ün kazanan *Moore*, Bertrand Russell, Ludwig Wittgenstein ve (onlardan önce) Gottlob Frege ile birlikte analitik felsefe akımının kurucularından biridir.

Ahlak ve bilgi konusundaki görüşleriyle tanınan Moore, ahlakın temel kavramı olan iyinin, daha basit başka bir şey aracılığıyla tanımlanamayan, analiz edilemeyen, fakat belirli şeylerin ya da durumların, ahlaki bir sezgiyle bilinebilecek doğal olmayan bir niteliği olduğunu öne sürmüştür. Doğruluk, ödev gibi diğer ahlaki kavramlar ise, söz konusu iyilik niteliğini yaratabilen ve koruyabilen faaliyetler ya da eylemler yoluyla tanımlanabilir. Bilgi alanında deneyci bir bakış açısı benimseyen Moore, çoğu zaman empirizmden çıkartılan kuşkucu sonuçlardan sakınmış ve idealizme şiddetli eleştiriler yöneltmiştir. O, duyu-verileriyle maddi nesneler arasındaki ilişkiyi açıklamakta zaman zaman zorlanmakla birlikte, sağduyunun savunuculuğunu yapmış ve ortalama insanın dış dünya ile ilgili görüşünün doğru olduğunu öne sürmüştür. Başka bir deyişle, sağduyunun dünyanın doğasıyla ilgili görüşlerini kuşkucu ya da metafiziksel görüşler karşısında savunan Moore, felsefi problem ya da güçlükler söz konusu olduğunda benimsenecek doğru yaklaşımın, problemi çözmeye kalkışmadan önce, güçlüğü doğuran şeyin ne olduğu sorusunu sormaktan meydana gelmesi gerektiğini iddia etmiştir. Moore, Doğalcı Yanılgı anlatımıyla örneğin iyinin mutluluk gibi tanımlanabilir bir ifadeye bürüneceğine inanmış olanların Doğalcı Yanılgıya saptıklarını söylemektedir. Moore böylece bu yanılgıya düşenlerin sadece iyiyi tanımlayabildiklerini zannettiklerini, fakat bununla birlikte istenilen bir tanıma ulaşamayışlarından bahseder.
Panaetius

**Panaetius** (Yunanca: Παναίτιος) Orta Stoa'nın MÖ 185-109 yılları arasında yaşamış etkili düşünürü. Stoacılığın idealist özünden belli ölçüler içinde vazgeçen, ruhsal dinginlik ve aldırmazlık idealini reddederken, gerçekten bilge olan insanların varoluşunu yadsıyan Panaetius, ahlak alanı içinde nihai ve en yüksek amacın bireyin özünün olabildiğince geliştirilip yetkinleştirilmesi olduğunu öne sürmüştür.
Poseidonius

**Poseidonius**. Orta Stoa'nın, MÖ 135-51 yılları arasında yaşamış olan etkili düşünürü. Görüşlerinde akılcılıkla, gizemciliğin bir sentezini yapmış olan Poseidonius, Stoacı birciliği sürdürürken, bir yandan da bir Varlık dereceleri anlayışı geliştirmiştir.
Protagoras

**Protagoras** (Yunanca: Πρωταγόρας; MÖ 481 - MÖ 420), Sofistlerin en önemli ve kurucu filozoflarındandır.

## Hayatı

MÖ 481 yılında, Yunanistan'ın Abdera şehrinde doğmuştur. Hayatının bir döneminde Atina'ya taşındı ve orada Perikles'e danışmanlık yaptı. Perikles MÖ 444'te onu Thurii sömürgesi için bir anayasa yazma işini verdi.
Leukippos'un öğrencisi olarak yetişmiştir. Atina'da uzun süre yaşamış ve etkinliklerde bulunmuş, agnostisizmin takipçisi olduğu için idam emri verilmiş, kitapları toplanıp yakılmıştır. Tahminen MÖ 411 yılında idam edilmekten gemiyle kaçarken boğularak ölmüştür.

## Felsefesi

Sofist düşüncenin genel bir eğilimi olarak Protagoras doğa felsefesine ilgi göstermez, aksine ona karşı önermelerini geliştirir. Objektif anlamda geçerli bir bilginin olmadığı, yani genelgeçer bir doğrunun olamayacağı önermesi sofist felsefenin genel düşüncesidir ve Protagoras bunu, Herakleitos'un "Her şey değişir" sözünden hareketle kanıtlar. Bundan Protagoras, eğer her şey değişiyorsa hiçbir şey kesin anlamda belirli bir şey olamaz sonucunu çıkarır. Dolayısıyla belirli bir bilginin herkes için aynı anlamda bir kesinlik taşıması ve doğru olması söz konusu olamaz.

Bilgilerimiz, nesnelerin değişimlerine ve o andaki duyumlarımıza bağlı olarak meydana gelir. Bu nedenle Protagoras bunları doksa'lar (sanılar) olarak adlandırmaktadır. Her sanı, belirli duyumlarla onu ortaya koyan kişi için doğrudur. Bunun anlamı bilginin görelileştirilmesi ve merkeze insan ögesinin konulmasıdır. Nitekim Protagoras'ın ünlü sözü;

"İnsan her şeyin, var olan şeylerin var olduklarının ve var olmayan şeylerin var olmadıklarının, ölçüsüdür" şeklindedir.

Protagoras, insan aklını sorguya çekmiş, bir yandan soyut spekülasyonun önüne geçerken, bir yandan da insan aklının kendi üzerine düşünme gücünü gözler önüne sermiştir. Pratik bir bilgeliğe sahip bir kişi olarak da, insana boş, sonuçsuz araştırmalardan, kendisine dönme çağrısı yapmış ve insanı dünyasının merkezine yerleştirmiştir. Felsefe tarihi içinde insan felsefesi olarak adlandırılan eğilimin öncüsü bu anlamda Protagoras'tır. Bilgi, doğruluk ve değeri tümüyle göreli kılan, şeylerin insanlara göründüğü gibi olduğunu savunan Protagoras, Tanrı konusunda agnostik bir tavır almıştır.

## Kaynakça
Michael Polanyi

**Michael Polanyi** (1891-1976), Descartes'la başlayıp Viyana Çevresi düşünürlerine kadar uzanan tarihsel süreçte savunulan "nesnel ve kesin bilgi ideali"ne şiddetle karşı çıkmış olan çağdaş bilim felsefecisi. Bilimin kendisine bağlılık duyduğumuz bir inançlar sisteminden başka hiçbir şey olmadığını öne süren Polanyi, bilimin açıklanması söz konusu olduğunda, dışsalcı bir yaklaşımı benimsemiştir. Başka bir deyişle, bilimin kendi iç mantığıyla değil de, içinde yer aldığı tarihsel ve toplumsal bağlama dayandırılarak açıklanmak durumunda olduğunu öne süren Polanyi'ye göre, bilim insanı toplumsal bir varlık olduğu için, bilimin bir sosyolojisi olması gerekir. Thomas Kuhn ve Paul Feyerabend'le birlikte pozitivist bilim anlayışının en güçlü muhaliflerinden biridir.
Porfirios

**Porphyrios** veya ***Furfûriyûs*** (Koine Grekçesi: Πορφύριος, *Porphýrios*) (MS 234-305), Yeni Platoncu düşünür. Plotinos'un öğrencisi olan ve eserlerine yorumlar yazmış olan Porphyrios'un en önemli eseri, Aristo'nun Organon'una bir giriş olarak tasarlanmış ve içerisinde tümeller konusunu ele aldığı *[[İsagoci]]*'dir. Porphyrios, bu eserinde, beş tümel konusunu, cins, tür, ayrım (fasıl), türsel ayrım (hâssa) ve ilinek (araz) kavramlarını sistematik bir tarzda incelemiş ve bu yolla Orta Çağ'ın ünlü tümeller kavgasına giden yolu açmıştır. Porphyrios, pratik ve dini öğelere, Plotinos'a kıyasla çok daha önem vermiş olan bir düşünürdür. Felsefenin nihai ve en yüksek gayesinin ruhun kurtuluşu olduğunu söyleyen filozofa göre, ruh, dikkatini aşağı olandan daha yüksek olana doğru çevirmek suretiyle arınmanın yollarını aramalıdır. Bu çerçeve içinde, arınmanın yolu, çilecilik ve Tanrı'ya ilişkin bilgidir. Eserleri arasında *Contra Christianos* (*Hristiyanlara Karşı*) da vardır ve bu eser imparator Konstantin tarafından yasaklanmıştır.

## Eserleri
* *[[İsagoci]]*
**Ad Gaurum* – ed. K. Kalbfleisch. Abhandlungen der Preussischen Akadamie der Wissenschaft. phil.-hist. kl. (1895): .
* *Ad Gedalium*
* *Contra Christianos*
* *Contra los Cristianos: Recopilación de Fragmentos, Traducción, Introducción y Notas*
* *Corpus dei Papiri Filosofici Greci e Latini III: Commentari*
* *De abstinentia ab esu animalium*
* *De Philosophia ex oraculis haurienda*
* *Epistula ad Anebonem*
* *Fragmenta*
* *De Antro Nympharum*

## Kaynakça
Thomas Reid

**Thomas Reid**, 1710-1796 yılları arasında yaşamış olan İskoç filozoftur. Sağduyu felsefesine çok önemli katkılar yapmış olan Reid, sağduyuyu savunmuş ve her tür bilgiyle bilimin, apaçık ilkelere dayandığını öne sürmüştür. Sağduyusu olan tüm insanların açık ve seçik bir biçimde algıladığını öne sürdüğü bu ilkeler arasında ona göre, matematiğin zorunlu ilkeleriyle sağduyunun, zihinden bağımsız bir dış dünyanın var olduğunu dile getiren ilkeleri vardır.
Roscelinus

**Roscelinus,** (1050 - 1120), Orta Çağ filozofu.

Skolastik düşünceyi ilk benimseyenlerden biri olup Abelardus'un da hocası olan Roscelinus, tümeller konusunda aşırı bir adcılığı benimsemiştir. Tümel'in yalnızca *sesin esintileri* olduğunu yani sözcüklerden ya da fiziksel eylemlerden ibaret olduğunu söyledi. Eserleri günümüze ulaşmamış olan Roscelinus, kutsal üçlemenin unsurlarını birleştirmeye çalışma çabasıyla da tanınır. Bu dönemde isimciliğin etkisi sınırlı ve önemsizdir. İsimcilik fazla yayılamamıştır. Çünkü Kilise'nin direnmesi ve "düşmanlığı" hız karşılaşmıştır. Nitekim 1092 yılında Soisson Sinod, Roscelinus'un isimciliğini (Nominalizm) açıkça suçlamıştır.
Charles Bernard Renouvier

**Charles Bernard Renouvier** ya da **Charles Renouvier**, 1815-1903 yılları arasında yaşamış ve Leibniz'le Kant'ın etkisi altında kalıp, pragmatizmin kurucusu James'ı etkilemiş olan Fransız düşünür. Şeylerin bilgi bakımından fenomenler olduğunu söyleyen Renouvier, buradan, Berkeley'in yaptığı gibi, şeylerin varoluşları için özneye bağlı olduğu sonucunu çıkartmamıştır. Ben ile de, tasarımların bir sentezini anlayan Renouvier, söz konusu empirizmi irade özgürlüğüyle aşmaya çalışmıştır.
Paul Ricoeur

**Paul Ricoeur**, (27 Şubat 1913 - 20 Mayıs 2005) Fransız filozoftur.

Ününü, felsefede çok büyük ölçüde rasyonellik öncesi işaret ya da simgelerde içerilen anlamı yorumlamaktan oluşan hermeneutik yöntemini özgün bir biçimde geliştirmiş olmaktan alan Ricoeur, rakip kuramlardan uyumlu, sağlam ve yetkin bir sentez yarattı.

Hermeneutikten başka, Karl Jaspers ve Gabriel Marcel'in varoluşçuluğu ve Edmund Husserl'ın fenomenolojisiyle de uzun yıllar meşgul olan Ricoeur, "Sembol düşünceyi doğurur" derken, hermeneutiğin ilk ve temel öncülünü iyi bir biçimde ifade etmiştir. Efsane, din, sanat ve ideolojinin sembollerinin felsefi yorum yoluyla açığa çıkarılabilecek mesajlar taşıdığını öne sürdü ve hermeneutiği, dolaylı anlamı yorumlama, görünüşteki anlamların gerisindeki gizli anlamları gözler önüne serme yöntemi olarak tanımladı.

2004 yılında Kongre Kütüphanesi tarafından Kluge Ödülü verildi. Kluge Ödülünün mali değeri Nobel Ödülleriyle aynı seviyede olup, Nobel Ödülü kapsamında değerlendirilmeyen tarih, felsefe, siyaset, antropoloji, sosyoloji, ilahiyat, sanat eleştirmenliği ve dil bilimi alanlarında büyük başarılar elde etmiş, dallar arası bir etki bırakabilmiş şahsiyetlerin ödüllendirilmesi amacını taşımaktadır.

## Dış bağlantılar
* "Başkası Olarak Kendisi – Paul Ricoeur", Beyaz Arif Akbas; 27 Nisan 2011, Yenişafak 
* Ricoeur Collection - Fonds Ricoeur 
* Paul Ricoeur: Official Academic Homepage
* Cogito Dergisi "Paul Ricœur" Sayı: 56 / Güz 2008
Friedrich Schleiermacher

**Friedrich Daniel Ernst Schleiermacher** (1768 – 1834), Aydınlanma eleştirilerini geleneksel Protestan Hristiyanlık ile uzlaştırma girişimi ile tanınan bir Alman Reformcu ilahiyatçı, idealist filozof ve Yeni Ahit bilginidir.

## Felsefesi
Düşüncesinin merkezinde din bulunan Schleiermacher için en önemli problem, aklı olduğu kadar gönlü, yüreği de tatmin edecek bir gerçeklik anlayışına ulaşmak olmuştur. O, bu konuda Kant, Fichte, Schelling ve Spinoza'nın görüşlerinden yararlanarak eklektik bir sistem oluşturmuştur. Schleiermacher, tüm gerçekliği benden türettiği için Fichte'nin idealizmini reddeder ve gerçek dünyanın varoluşunu onaylar. Ona göre, biz düşünce ve varlığın aşkın bir temeline ulaşmak zorundayız; var olan her şeyin kaynağı, hepsinin mutlak birliği olan, kendisinde tüm farklılık ve karşıtlıkların çözüldüğü bir ilkede bulunur. Biz, yalnızca fenomenleri değil fakat şeylerin bizzatihi kendilerini de bilebiliriz. Schleiermacher'e göre, ideal olanı dinsel duygu ya da sezgide yakalayabiliriz. Düşünce ve varlığın mutlak birliği ya da özdeşliği, doğrudan ve aracısız olarak bilinçte tecrübe edilir. Din, sonlu olan her şeyin sonsuz olduğunun ve varoluşunu sonsuz olana borçlu bulunduğunun, zamansal olan her şeyin ezeli-ebedi olduğunun ve ezeli-ebedi olana dayandığının bilincine varılmasıdır. Tanrı zaman ve mekanın dışında olan bir varlıktır. Tanrı'ya ona göre, kişilik atfedemeyiz, zira bu O'nu sonlu bir varlık haline getirir. O'na düşünce ve irade yükleyemeyiz, çünkü bunlar birbirleriyle çelişirler. Zira her tür düşünme ve irade zorunlu olarak sonludur. Tanrı ezeli-ebedi, evrensel yaratıcı güçtür, yaşamın kaynağıdır. O'na göre, din kuramsal birtakım dogmalardan oluşmadığı gibi, ibadetten de meydana gelmez, çünkü Tanrı bilinemez.

## Kaynakça
Moritz Schlick

**Moritz Schlick** (14 Nisan 1882, 22 Haziran 1936), Alman filozof ve fizikçi. Viyana Çevresi'nin kurucularından ve zamanının önde gelen mantıkçı pozitivistlerinden biri olan Schlick, hem Yeni-Kantçı eğilimleri ve hem de Husserl'in felsefesini reddetmiş, felsefede analitik ve mantıksal yöntemlerin önemini vurgulayarak, algıyı eleştirel bir tarzda analiz etme çabası vermiştir. Bilgi konusunda, Kant'a ve Kantçılığa karşı çıkarak, empirist bir bakış açısı benimseyen, matematiğin ve mantığın önermelerinin, sentetik a priori önermeler olmayıp, tanım gereği doğru olan, analitik, yani içerik yönünden boş olan önermeler olduğunu öne süren Moritz Schlick, Poincare'de söz konusu olan uzlaşımcılığa da şiddetle karşı çıkıp, bilimsel kuramların, doğrulukları tekabüliyete bağlı olan kavramlardan meydana gelen a posteriori bir sistem olduğunu iddia etmiştir. Şu halde, önermeleri mantıksal bakımdan zorunlu olan analitik önermeler ve gerçek bir içeriği olan empirik ya da sentetik a posteriori önermeler olarak ikiye ayıran Schlick, mutlak kesin bilgiye ulaşmanın olanaksız olduğunu öne sürmüş; yapılabilecek en iyi şeyin, bilimin gerçekliği betimlerken oluşturduğu önerme sistemlerine yönelmek olduğunu belirtmiştir.
Friedrich Schelling

**Friedrich Wilhelm Joseph Schelling** (sonradan **Friedrich Schelling**; 27 Ocak 1775 - 20 Ağustos 1854), Alman idealist düşünürdür. Fichte'nin temel kavrayışını ve idealist bakış açısını paylaşmakla birlikte, onun mutlak ego'nun bir ürünü olarak yalnızca bireysel bilinçle iradeye karşı koyan bir engel işlevi gören doğa anlayışına karşı çıkmıştır.

Gerçeklik; temelde insan ruhuna ya da tinine çok benzer olan ve kendi kendini belirleyen canlı bir süreç ise, doğa yalnızca iradeye karşı koyan, ölü, mekanik bir düzen olamaz. Schelling'e göre; biz insan varlıkları doğayı anlayabiliriz, çünkü doğanın bizimle bir yakınlığı vardır, çünkü o dinamik bir zihnin ifadesi olup, onda yaşam, akıl ve amaç vardır.

Schelling, romantiklerle birlikte, tin, zihin ya da akıl kavramını bilinçsiz, içgüdüsel ve amaçlı bir gücü de içerecek şekilde genişletir. Var olan her şeyin mutlak temeli ya da kaynağı yaratıcı enerji, mutlak irade ya da egodur, her şeyde hüküm süren dünya-ruhudur. Aktüel olan her şey, Schelling'e göre ondan çıkar. Şu halde, ideal olan ile gerçek, düşünce ile varlık bir ve aynıdır.

Schelling, Fichte'yle birlikte, *değişmez [[töz]] düşüncesini reddeder* ve onun yerine evrensel yaşamı, bilinçsizlikten bilince doğru gelişen ve nihai amacı, insandaki kendi kendisinin bilincine varan akıl olan, canlı, yaratıcı ve amaçlı bir evrim ilkesini geçirir.

## Kaynakça
Anthony Ashley-Cooper

**Anthony Shaftesbury** (26 Şubat 1671 - 4 Şubat 1713), İngiliz düşünürdür.

## Felsefesi

Daha çok ahlak alanındaki görüşleri ve Leibniz'i derinden etkilemiş olan iyimserliği ile tanınan Shaftesbury, her şeyin kendi yerinde ve kendi amacına yönelmiş olduğunu, bundan dolayı var olan her şeyin özü itibarıyla iyi olduğunu savunmuştur. İnsanda bir ahlak duyusu bulunduğunu, bu duyunun iyi ve kötüyü ayırt etmeye yaradığını ve bencilliğin ilkel tatminlerinden çok, fedakarlığın içten sevinçleriyle harekete geçtiğini savunan Shaftesbury, erdemin karşılık beklemeyen karakterini de, bu duyuyla temellendirmeye çalışmıştır. O ateizmle savaşmakla birlikte, bir deizmde karar kılarak, vahyedilmiş dinlere saygı göstermemiş ve din alanında mutlak bir hoşgörü ve tarafsızlığı önermiştir.
## Kaynakça
Stilpon

**Stilpon** (Grekçe: Στίλπων, *Stílpōn*) MÖ 4. yüzyılda yaşamış olan Yunan düşünürdür. Megara okulu ile Kinikliği birleştirmiş ve Stoacılığı da belli şekillerde etkilemiş olan Stilpon'un oğlu Bryson da, kuşkuculuğun kurucusu olan Phyrhon'un öğretmenlerinden biri olmuştur. Bağımsızlığından ödün vermeyen Stilpon ahlakı, pratik felsefeyi ön plana çıkarmış, özgürlük ve fakirliğini, çekici ve zengin bir yaşama yeğ tutmuş olan bilge bir düşünürdür
Straton

**Straton** ; ) veya Lampsakoslu Straton,  –  yılları arasında yaşamış ve Theophrastos'un ölümünden sonra Akademi'nin başına geçmiş olan Yunan filozof. Aristoteles'in fiziğini, ondaki teleolojik ögeleri ayıklayarak yeniden tanımlamış olan Straton, bilgi alanında duyumculuğu, varlık alanında materyalizmi ve din konusunda da ateizmiyle ün kazanmıştır. Buna göre, Demokritos'un etkisi altında, birci bir evren görüşü geliştiren Straton, dünyanın, aralarında boş mekân bulunan, bölünemez parçacıklardan meydana geldiğini öne sürmüş ve dünyada doğal bir zorunluluğun hüküm sürdüğünü belirtmiştir.
Tatianus

**Tatianus** veya **Adiabeneli Tatian**, veya **Suriyeli Tatian** veya **Asurlu Tatian**, (; ; ; ;  - ), putperest bir aileden doğan, sonraları Hristiyanlığı seçen bir Hristiyan apolojistidir. Tatianus'un bir süre Roma'da yaşayıp daha sonra Edessa'ya döndüğü bilinir. Bardesanes ile çağdaş olan Tatianus Süryani edebiyatına büyük katkılarda bulunmuştur.

## Felsefesi
Tatianus, kendi teolojisinde, insan aklının Tanrı'nın varoluşunu yaratıklardan hareket ederek, a posteriori bir biçimde kanıtlayabileceğini kabul etmiş ve felsefeyle filozoflara yönelik eleştirisine karşın, teolojinin gelişimine katkı yapmıştır. Ona göre, Tanrı bir olup, var olan her şeyin ilkesidir. Duyusal yoldan bilinemeyen tinsel bir gerçeklik, saf ruh olarak Tanrı, nedeni olmayan nedendir..

İlk zamanlar Iustinus'un yerini alan Tatianus daha sonraları gnostik Valentinus'un büyüsüne kapılınca Roma'da itibarını kaybetmiştir. Daha sonraları Enkratitler (Perhizciler) ola&shy;rak bilinen yeni bir gnostik mezhebin temellerini atmıştır. Bu mezhebe göre evlilik, et ve alkollü içkiler haram kabul edilmekteydi. Enkratitler, Komünyon'da şarap yerine su yahut süt kullanmalarıyla tanınmışlar&shy;dı. Roma'da dinsel otoritelerin kendisine karşı artan kuşkuları karşısında Edessa’ya çekilmek zorunda kalan Tatianus, burada hemşerileri tarafından büyük bir düşünür olarak karşılanmıştır.

## Grek Uygarlığı hakkındaki düşünceleri
Grekçe kale&shy;me aldığı *Greklere Söylev* bir yandan Hristiyan saflığını savunurken, bir yandan da Grek uygarlığını yerden yere vurmuş, bu uygarlığın temellerinin İsa’nın öğretileriyle uyuşmadığını savunmuştur. Yunan filozofların bilgeliklerini, İbranilerden almış olduklarını öne süren Philon ve Iustinus tarafından geliştirilmiş olan kanıtlara dayanarak, Yunanlara karşı Hristiyanlığın tüm diğer öğretilere kıyasla, eski ve üstün olduğunu dile getirmiştir. Ona göre, Yunanların bilim, felsefe ve sanatları kendilerinin bulmuş ya da kurmuş oldukları şeklindeki iddiaları temelsiz bir iddiadır. Yunanlar tüm bildiklerini başkalarından öğrenmiş olup, bilimleri, hele felsefeyi geliştirip yetkinleştirecek yerde bozmuş, yanlış kullanmışlardır Asıl ününü, başta “uyum” anlamına gelen *[[Diatessaron]]* adlı eseri olmak üzere Süryani dinsel yazınına yaptığı katkılara borçludur. Aynı zamanda dört İncil'den derleyerek İsa'nın hayatını kaleme alıp tutarlı ve uyumlu bir öykü oluşturan yine Tatianus'du. O tarihe kadar Süryaniler, Süryanice yazılmış Yeni Ahit metinleri nin tamamına sahip değildi. Böylece *[[Diatessaron]]* kiliselerde Sür&shy;yanilerin meşru kutsal kitabı olarak kabul edildi.

## Ayrıca bakınız
* Süryaniler listesi

## Kaynakça
Stephen Toulmin

**Stephen Edelston Toulmin**, (; 25 Mart 1922 - 4 Aralık 2009) İngiliz asıllı Amerikan filozoftur.

İlk kitabı ahlak konusunda olan, ahlak alanına dilsel bir açıdan yaklaşan Toulmin, esas bilim felsefesi alanındaki çalışmalarıyla tanınır. O, 1953 yılında yayınlanan Bilim Felsefesine Giriş adlı temel eserinde, bilimsel kuramlarla kuram oluşturma sürecinin, klasik tümevarım görüşlerinde betimlenen genelleme sürecinden çok, kişinin yolunu bulmasına yardım eden, kişiye kılavuzluk eden haritalar çıkarma ya da yapmaya benzediğini öne sürmüştür. Bilim tarihi konusunda da çalışmış olan Toulmin, mantık alanına da katkı yapmıştır.

Bir etkinlik olarak bilimin tarihsel ve toplumsal boyutları olduğunu ileri sürer. Paradigma görüşünü benimseyerek yeni bir paradigmanın ortaya çıkışını Darwin'in Evrim Teorisi ile açıklar.

## Kaynakça
Arnold Joseph Toynbee

**Arnold Joseph Toynbee** (14 Nisan 1889, Londra - 22 Ekim 1975, York), İngiliz tarihçi. Tarihin konusunun kültürler olduğunu söyleyen, kültürlerin ise dinamik yapılar olup, özelliklerini yaratıcı kişilerden aldığı, dolayısıyla tarihin kültürler hakkında olumlu ya da olumsuz değerlendirmelerde bulunmak yerine, kültürleri anlamaya çalışması gerektiği düşüncesiyle seçkinleşen tarih felsefecisidir.

## Hayatı

14 Nisan 1889'da Londra'da dünyaya geldi. Winchester, Balliol Koleji ve daha sonraları öğretim kadrosu içinde yer alacağı Oxford'da eğitim gördü. I. Dünya Savaşı çıktığında ülkesinin edebiyatçılarından birçoğu gibi o da savaş bakanlığına bağlı propaganda bürosunda çalıştırıldı. Bu esnada birçok propaganda eserine imzasını attı. Bunların arasında o zamanlar Britanya İmparatorluğu ile harp halinde bulunan Türkiye'yi karalayan mavi kitap ve benzeri kitaplar da bulunmaktaydı.

Daha sonraları, Londra Üniversitesi'ndeki Bizans ve Modern Yunan Dili, Edebiyatı ve Tarihi üzerine Koraís kürsüsünün kurucu profesörü olarak göreve başladı. 1921 yılında, mevcut görevinden izin alarak "Manchester Guardian" adına Anadolu'daki Türk-Yunan savaşını yerinde izledi ve Yunan birliklerinin giriştiği vahşet hareketlerini bu gazetenin okurlarına aktardı. Dönüşünde, Türkiye'de ve Yunanistan'da Batı Meselesi adlı eserini kaleme aldı. Bu kitap Mustafa Kemal önderliğindeki Millî Türk Ordusunun Yunan kuvvetlerini bozguna uğratmalarının hemen öncesinde, 1922 yılının yazında yayınlandı. Toynbee'nin bu yazıları ve Türklerin davasına karşı giderek artan sempatisi Koraís kürsüsünün finansmanına katkıda bulunan Yunan hükûmetinin ve destekçilerinin tepkisini çekti. Baskı ve suçlamalardan bunalan Toynbee 1924 yılında kürsüden ayrıldı. Daha sonra, Kraliyet Uluslararası İlişkiler Enstitüsünde 1955 yılında emekli oluncaya dek çalışacak ve önemli eserlerini bu kurumda kaleme alacaktı. 22 Ekim 1975'te öldü.

## Eserlerinin özellikleri

Tarihçinin insan türünün birtakım temel bölümlerinin yaşamlarını ele aldığını, toplum denen söz konusu varlıkları seçip incelediğini dile getiren Toynbee, tarih araştırmacısının toplumlar arasındaki ilişkileri yalnızca belli kavram ve kategoriler altında incelediğini savunur.

Kendisi bilhassa Yunan ve Doğu Medeniyetleri üzerine önde gelen tarihçilerden biri olup eserlerinde ehliyetli bir bilim adamı tarafından yapılan yüksek kaliteli yorumların ağırlığı hissedilir. Ufkunun genişliği ve anlatım gücü, dünya tarihini 26 medeniyete bölerek, yükseliş ve çöküşlerini "tehlikelerle yüz yüze gelme ve bunlara cevap verme" dönemlerine göre analiz ettiği, en önemli eseri olan, on iki ciltlik A Study of History - Tarih bilinci isimli eserinde de görülmektedir.

## Kaynakça
Wang Chong

**Wang Chong**, MS 1. yüzyılda yaşamış ve etkisi uzun yıllar sürmüş bir akımın başlatıcısı olan Çinli düşünürdür.

Konfüçyusçuluğa yönelik kesin eleştirileriyle ün kazanmış olan Wang Chong, başarıyı ve aklı temele almış, her türlü boş inanca saldırmıştır. Saçma görüşleri, batıl itikadları ve ruhlarla ilgili her tür inancı alaya alan Wang Chong, ölümsüzlük inancını da yererek, Tanrı'nın dilediği olur diye düşünmenin yanlışlığını belirtmiştir.
Vasubandhu

**Vasubandhu** MS 420 ile 500 yılları arasında yaşamış olan ve "realist sistem" adıyla anılan Budist öğretiyi geliştirmiş olan Hint düşünür. Nirvanaya erişme yolu olarak değilleme mantığını kullanan, hakikati mantık işlemleriyle bulmayı amaçlayan Vasubandhu, varlığın bir taraftan çeşit çeşit somut nesnelerden, diğer taraftan da bu nesnelere geçici bir süre için yönelen benlik ya da ruhlardan oluştuğunu savunmuş, değilleme mantığını kişiler üzerinde uygulayarak sürekli ve kalıcı ruhlar olabileceği düşüncesini yadsımaya çalışmıştır.
Giambattista Vico

**Giovan Battista (Giambattista) Vico**, (23 Haziran 1668 - 23 Ocak 1744) ünlü İtalyan siyaset felsefecisi, retoriği, tarihçisi ve hukuk danışmanıdır.

Giambattista Vico, 23 Haziran 1668'de Napoli'de doğmuş ve yaşamı boyunca bu kentten ayrılmamıştır. Sağlık sorunları nedeniyle zayıf bir bünyeye sahip olan Vico, yoksul bir kitapçının oğluydu. Düzenli bir eğitim sürecini tamamlayamamasına rağmen kendisini yetiştirmiş, hayatı boyunca hem maddi sıkıntılarla hem de bedensel rahatsızlıklarla mücadele etmiştir. 23 Ocak 1744'te yoksulluk içinde hayatını kaybetmiştir.

Vico'nun düşüncesi büyük ölçüde Yeni Bilim (Scienza Nuova) adlı eserinde toplanır. Bu eser yayımlandığı dönemde ilgi görmemiş, ancak 20. yüzyılda yeniden keşfedilmiştir. Günümüzde Vico, tarih felsefesinin yanı sıra sosyoloji, antropoloji, filoloji ve dinler tarihi gibi alanların gelişimine katkı sunan öncü bir düşünür olarak kabul edilir. Yeni Bilim, Herder, Hegel ve Dilthey gibi düşünürlerin tarih anlayışlarının yanı sıra Marx'ın sınıf çatışması yaklaşımına uzanan bir düşünsel hattın erken örneklerini içerir.

Özgün bir tarih anlayışı geliştirmiş olan Vico, bilgi ve tarih konusunda araştırmaları konusunda oldukça marjinal bir fikir ortaya koydu. Başta René Descartes'tan etkilenmesine rağmen sonraları Descartes'ın tarihe açık ve seçik düşüncelerle yaklaşma tavrına karşı çıkmış ve doğruluğu, kesinliği, açık seçik düşüncelerde değil de, etkinlikte, insan varlıkları tarafından yaratılmış, gerçekleştirilmiş olanda aramıştır. Vico'ya göre, tarih, insanların eseridir. Tarihsel süreci insanların dil,hukuk,gelenek,hükûmet sistemleri kurup geliştirdiği bir süreç olarak görür.Bu bağlamda tarihin konusuna ilişkin modern görüşün öncüsü sayılabilir. Çevrenin insan üzerinde belirli etken olduğu yaklaşımından uzak olduğunu vurgulamıştır. İnsan yalnızca kendisinin yarattığı şeyleri bilebilir düşüncesini benimsemiştir.

Özellikle Descartes'ın meşhur Cogito ergo sum düşüncesini reddetti. Vico bu düşüncenin matematiğe dayandığını matematiği ise insanın yaptığı bir şey olduğunu düşünüyordu. Vico ortaya yepyeni bir ilke koydu: **Verum Factum** (gerçek olan yapılandır)

Ona göre: *Ancak yaptığımız ya da yarattığımız şeyleri kesin olarak bilebilirdik*.Vico bu ilkeyi verum et factum convertundur(Olgu ile hakikat birbirlerine dönüştürülebilir) ilkesinde bulur;yani bir şeyi doğru olarak bilmenin koşulu onu bilenin kendisinin yapmış olmasıdır.

Ayrıca Vico toplumun insanlar tarafından meydana getirildiğini, bu yüzden de ancak insanlar ve onların davranışları açısından anlaşılabileceğini düşünüyordu. Değişmez bir insan doğası fikrini reddetmekle ve toplumdaki değişim ile gelişimi bir bütün olarak görmekle radikal bir tutum benimsemişti. Vico toplumları anlamak için dile, mitlere, hukuka ve alışkanlıklara bakmanın önemini de vurguluyordu.

Vico'ya göre, toplum ile insan doğası dinamik kategorilerdi: Vico, insan doğasının, aile gibi kurumların tarihsel gelişimi içerisinde ortaya konması gereken belirli ilkelerde temellendiğini kabul ediyordu.
Kıta rasyonalizminin hâkim olduğu sonraki yüzyıl boyunca değeri bilinemedi. Birçok kesim tarafından deli olarak görüldü.

## Kaynakça
Auvergneli William

**Auvergneli William** (d. 1190, Aurillac - ö. 1249, Paris), Hristiyan Orta Çağ felsefesinin 13. yüzyılda yaşamış bir düşünür ve piskoposu.

## Hayatı
### Düşünceleri

Augustinus geleneğinden olduğu kadar, Aristotelesçi düşünce geleneğinden ve bu arada İbn Sina'dan etkilenmiş olan William, özle varoluş arasında bir ayrım yapmış ve bu ayrımı, tıpkı İslam felsefesinde olduğu gibi, Tanrı'yla yaratıklarını birbirlerinden ayırmak için kullanmıştır. Buna göre, sonlu varlıkların özü varoluşundan ayrı olup, onların varolmaları zorunlu değildir; buna karşın zorunlu Varlık olan Tanrı söz konusu olduğunda, O'nun özünün varoluşundan ayrılmadığını görürüz. Bu ise, William'a göre, sonlu yaratıkların varoluşlarını başka bir varlıktan aldıkları yerde, Tanrı'nın saf varoluş olması anlamına gelmektedir.

Aristoteles'ten gelen hiyerarşik akıllar düzeniyle dünyanın ya da maddenin ezeli olduğu düşüncesini reddetmiş olan William, Tanrı'nın dünyayı zaman içinde, doğrudan doğruya ve hiçten yarattığını söylemiştir. Buna karşın, Aristotelesçi hilomorfik varlık anlayışını benimseyen filozof-teolog, son çözümlemede, Aristoteles'ten Aquinaslı Thomas'a çıkan yolda bir geçiş düşünürü olarak kalmıştır.

## Kaynakça
John Wisdom

**Arthur John Wisdom** (12 Eylül 1904 - 9 Aralık 1993), Wittgenstein'dan yoğun bir biçimde etkilenmiş olan çağdaş İngiliz düşünürdür.

Çağdaş analitik felsefe geleneği içinde, felsefenin doğasını ve amacını yeniden tanımlama çabasıyla ün kazanmış olan Wisdom, tıpkı Wittgenstein gibi, felsefenin analitik ve dilsel bir araç olarak kullanılması durumunda, geleneksel felsefenin problemlerinin gerçek problemler olmayıp, sözde problemler olduklarının anlaşılacağını iddia etmiştir. O, bir yandan da, belirli varlıkların, örneğin maddi nesnelerin, daha temel öğelerden, örneğin duyu-izlenimlerinden hareketle oluşturulan mantıksal yapım ya da konstrüksiyonlardan başka hiçbir şey olmadığını iddia etmiştir.
Christian Wolff

**Christian Wolff** (24 Ocak 1679 - 9 Nisan 1754), Alman rasyonalist filozoftur.

Özgün bir düşünür olmayan Wolff, Leibniz felsefesinin yılmaz savunuculuğu ve felsefeye yönelik sistematik yaklaşımıyla ün kazanmıştır. Felsefenin varoluşu değil de, özü konu alması gerektiğini belirten Wolff, felsefedeki tüm kabul ve sonuçların Leibniz'in özdeşlik ve yeter neden ilkelerinden türetilebilir olduğunu iddia etmiştir. O, tıpkı Leibniz gibi, evrende yeter neden ilkesinin geçerli olduğunu savunmuş ve bunun, evrende her şeyin aklın egemenliği altında olduğu anlamına geldiğini düşünmüştür. Tümdengelim yöntemini dini doğruların kanıtlanmasını da kapsayacak şekilde genişleten Wolff, dini de çelişmezlik ilkesine bağlamış ve vahye dayanan dinin akla aykırı olan bilgileri kapsayamayacağını öne sürmüştür. Wolff'un akla ve inanca, özgürlük ve otoriteye aynı derecede değer veren dini ve ahlaki felsefesi, zaman zaman Kant'ın da saygısını kazanmıştır. Wolff, ontoloji kavramını felsefede ilk kullanan filozoftur. Wollf'un ontolojiden anladığı, Tanrı'nın, ruhun ve dünyanın varlığını ispat etmek isteyen ispatçı bir metafizikti. Aynı zamanda aydınlanma çağının da ünlü bir düşünürüdür.

### Türkçeye Kazandırılmış Eserleri
* Genel Felsefe (*Pinhan Yayıncılık, 2020, Çeviren: M. Mağsum Gökyüz*)
Kıbrıslı Zenon

**Kıbrıslı Zenon** (, ). MÖ 334-262 yılları arasında yaşamış olan, Stoa Okulunun kurucusu, Yunan filozof.

Akademi'de Krates'in nezaretinde felsefeyle meşgul olan Zenon, Stoacılar tarafından benimsenen temel ilkeleri belirlemiştir. Ona göre, gerçek olan her şey maddidir. Fakat evren, pasif bir maddeden oluşmamıştır. Değişen bir yapısı olan düzenli bütün olan evrendeki pasif maddeden başka, doğadaki düzenleyici, aktif öğeyi temsil eden bir güç daha vardır. Bu aktif güç, maddeden farklı değildir, ancak maddenin değişik bir görünümüdür. O, hava akıntısı ya da nefes gibi, sürekli olarak hareket eden ince bir şeydir. Zenon bu gücün ateş olduğunu söyler; ona göre, bu ateş var olan her şeye yayılır. Bu maddi ateşin en temel özelliği akıldır. Bu ateş, evrendeki en yüksek varlık türüdür. Zenon'a göre, Tanrı her şeydir. Yani, Tanrı bireyleri birbirleriyle birleştiren ateş ya da sıcak nefestir. O, doğanın içindeki akıl ya da rasyonel güçtür. Tanrı'nın ateş ya da rasyonel bir güç olduğunu söylemek, doğaya aklın ve akıl ilkesinin egemen olduğunu söylemekten başka bir şey değildir. Madde kendisinde bulunan bu akıl ilkesine göre davranır. Zenon, bilgi anlayışında, sözcüklerin düşünceleri ifade ettiğini, düşüncelerin ise, bir nesnenin zihin üzerindeki etkisi sonucu ortaya çıktığını söyler. Zihin, doğuştan boş bir levhadır ve düşünce dağarcığını dış dünyadaki nesnelerden etki aldıkça doldurur. Zenon, insan ve ahlak anlayışında, dünyanın bir parçası olan insanın da aynı şekilde maddi bir varlık olduğunu ve tanrısal ateşten pay aldığını söyler. İnsandaki bu ateş, onun ruhunu meydana getirir. O, insan ruhunun en iyi ifadesini akılda ve akıllılıkta bulduğunu savunur. Zenon'un ahlâkı ise, bir yandan akla ve bilgiye, bir yandan da doğal düzene boyun eğmeye dayanır.

## Kaynakça
Ahura Mazda

**Ahura Mazda** (Pehlevice: Ohrmazd, , Ahûra Mazda; “Bilginin Efendisi”), eski Pers İmparatorluğu resmi dini Zerdüştlüğün, kötülük ilkesi ya da Tanrı'sı olan Ehrimen'le sürekli bir mücadele ya da savaş hali içinde olmakla birlikte, Zerdüştçü iyimserliğin bir ifadesi olarak, sonunda mutlak bir zafer kazanacak olan baştanrısı, iyilik ilkesi. Moğol mitolojisinde "Hormosta", Türk mitolojisinde "Kurbustan" veya Hürmüz (Türk tanrısı Kürmez ile özdeşleşmiştir) adıyla yer alır. Moğollara göre 55 Batı Tanrısının başında bulunur.

### Hürmüz
**Hürmüz** (Farsça: هرمز), Fars kültüründen çevre uygarlıklara da geçmiş olan bir tanrıdır. Adı *Ormuz, Ormız, Ormus, Hormuz, Hormus, Hurmus* olarak da söylenir. Derin bir bilgiye sahiptir. Türk kültüründeki Kürmez (Körmöz, Körmös, Kürmüs), Moğollardaki Hormosta (Kormosta) ile, Zerdüştlükte Ahura-Mazda ile özdeş olarak görülmüştür. Fars mitolojisinde kötülük Tanrısı Ehrimen'le sürekli bir savaş halindedir. Sözcük Farsça Ormus/Ohrmazd/Hormazd kavramı ile yakından alakalıdır. Bu sözcükler ve türev okunuşları Pers Tanrısı Ahura Mazda ve geçmişteki Ormuz (Hormızd) devletine adını veren mitolojik anlayış ile bağlantılıdır. Hürmüz yalnızca Pers mitolojisinin değil tüm Ortadoğunun ve hatta Asyanın mitolojik anlayışlarının ortak figürlerinden birisi haline gelmiştir. Adı pek çok Sasani hükümdarına verilmiştir.


Dosya:Taq-e Bostan - High-relief of Anahita, Khosro II, Ahura Mazda.jpg|Tak-ı Bostan (Zagros): II. Hüsrev ve Ahura Mazda
Dosya:Faravahar.png|Faravahar
Dosya:Naqsh i Rustam. Investiture d'Ardashir 1.jpg|Nakş-ı Rüstem (İran): Ardeşir'in Ahura Mazda'dan iktidar simgesini alırken


## Kaynakça

## Ayrıca bakınız
* Kürmez