Zülkarneyn

**** (Arapça ذُو ٱلْقَرْنَيْن; birebir çeviri ile **İki Boynuzlu**), Kuran'ın Kehf Suresi, 83-101. ayetlerinde doğuya ve batıya seyahat eden bir topluluk ile Ye'cüc ve Me'cüc arasına set çeken kimse olarak sunulur. Kuran, başka yerlerde Yecüc ve Mecüc'ün bariyerin arkasından çıkışını dünyanın sonu, bazı yazarlar ise onların bir gece ansızın Allah tarafından  yok edilmelerini kıyametin başlangıcı olarak sundular.

Zülkarneyn kelimesi Arapçadır. *Zü*, *(e)l* ve *karneyn* kelimelerinin birleşmesinden meydana gelmiştir. *Zü*,  demektir. *Karn* ise  anlamlarına gelir. *Karneyn* sözcüğü, *karn*'ın tesniyesi, yani iki tanesi demektir. Buna göre Zülkarneyn kelimesi, "iki boynuz sahibi" şeklinde tercüme edilir.

*Karn* "aynı dönemde yaşayan nesil, akran" manalarına (Ezherî, *Tehẕîbü’l-luġa*, “ḳrn” Md.) da gelir. *Zû* ile *karn* kelimelerinin tesniye kalıbından oluşturulan *Zü’l-karneyn* terkibinin anlamı, *karn* kelimesine verilen mânaya göre değişir (Hasan el-Mustafavî, IX, 274-278.).

Kur'an'da kimlik tanımı ana çizgileriyle yapılmış efsanevi bir komutan veya kral olduğu anlaşılan Zülkarneyn'in, demir işlemeyi bildiği göz önüne alındığında Demir Çağı'ndan sonra yaşadığı anlaşılır. İslâmi kaynaklarda yer alan açıklamalara göre Kehf Suresi'nin 83-98. ayetlerinde konu edilen bu kişi doğuya ve batıya askerî seferler düzenleyip büyük fetihler yaptığı, insanları tevhit inancına çağırdığı, başında boynuza benzer iki çıkıntının yer aldığı, tacının üstünde bakırdan iki boynuz bulunduğu, saçlarının iki örgülü olduğu, hem anne hem baba tarafından asil bir soya mensup olduğu, Pers ve Grek asıllı iki soydan geldiği, büyük cesaret sahibi olduğu, kendisine büyük bir ilim verildiği ve bunlardan dolayı *Zülkarneyn* lakabıyla anıldığı belirtilir.

İlk Müslüman yorumcu ve tarihçiler Zülkarneyn'i Güney Arabistan Himyer Kralı el-Sa'b bin Zī Marashid, özellikle de Büyük İskender olarak tanımladılar. Sınırları doğuda ve batıda olabilecek en geniş noktalara ulaşan bir devlet veya hükümranlığın başını temsil edişi, başarılarının büyüklüğünün kendisini Tanrı'nın desteklediği efsanesinin yerleşmesine yol açışı ve başında da savaşlarda kullandığı çift boynuzlu miğfere ithafen *Zülkarneyn* (çift boynuzlu) ifadesinin kullanılıyor oluşu Zülkarneyn'in Makedon Kralı Büyük İskender ile uyumlu gözükmesine ve Kur'an yorumcularının çoğunun Zülkarneyn'in İskender olduğu sonucuna ulaşmasına sebep olmuştur. Zülkarneyn'in, demir kitleleriyle inşa ettiği Zülkarneyn Seddi de İskender'in Kafkas dağlarında inşa ettiği "İskender Kapısı" ile örtüşmektedir.

Bazı modern akademisyenler hikâyenin kökenini Suriye *İskender Efsanesi'nde,*  diğer bir kısmı ise Büyük Kiros'ta aradılar ancak modern bilgin ve yorumcuların çoğunluğu bu hususta Büyük İskender'i tercih etmektedir.

## Kuran 18:83-101
Rivayete göre hikâye, Kureyş'in Yahudilere Muhammed'in bilgi seviyesini ve O'nun Tanrı'nın gerçek bir peygamberi olup olmadığını sınamak için iki adam göndermeleri ve hahamın onlara üç soru vermesi üzerine nazil olan *[[Kehf Suresi|el-Kehf]]* (Mağara) Suresi'nde ele alınır (Ayetler ). Haham onlara Ruh ve Ashâb-ı Kehf'e ilave olarak *dünyanın doğusu ve batısına ulaşan bir adamın hikâyesi*ni  sormalarını önerir. "Bunları size doğru şekilde anlatırsa o bir peygamberdir, O'na uyun; eğer size söyleyemezse düzmecedir, nasıl uygun görüyorsanız O'na öyle davranın." der.

Ayetlere göre Zülkarneyn dünyanın önce batı ucuna, çamurlu bir kaynakta battığını gördüğü yere, sonra 18:90 ayetindeki ifadeye göre muhtemelen kurak ve çorak bir yer olan doğuya ve son olarak da Yecüc ve Mecüc'ün zulmüne uğramış bir kavimle karşılaştığı kuzeye doğru seyahat eder ve bu kavimle Yecüc-Mecüc arasına set örer. Allah-ü Teâlâ Kehf Suresi'nin ayetlerinde  şöyle buyurmaktadır:

18:83 *Sana Zülkarneyn'i soracaklar. De ki: "Size ondan bir hatıra okuyacağım."*

18:84 *Muhakkak Biz onu yeryüzünde güçlü kıldık ve ona her şeye bir yol verdik.*

18:85 *Ve bir yol izledi.*

18:86 *Nihayet güneşin battığı yere vardığında onu çamurlu bir pınarda batarken buldu ve orada bir kavim buldu. Biz: "Ey Zülkarneyn! Ya cezalandırın ya da onlara nezaket gösterin."*

18:87 *Dedi ki: "Zulmedene gelince; onu azaplandıracağız, sonra Rabb'ine döndürülecek, O da onu şiddetli bir azapla cezalandıracak!"*

18:88 *İnanıp salih amel işleyene gelince; onun mükâfatı güzeldir ve Biz ona yumuşak bir emir söyleyeceğiz."*

18:89 *Sonra bir yol izledi.*

18:90 *Nihayet, güneşin doğduğu yere vardığında onu kendilerine bir sığınak kılmadığımız bir kavmin üzerine doğarken buldu.*

18:91 *Yani (öyleydi). Ve biz onun hakkında her şeyi biliyorduk.*

18:92 *Sonra bir yol izledi.*

18:93 *Nihayet iki dağın arasına vardığında onların tarafında sözden pek anlamayan bir halk buldu.*

18:94 *"Ey Zülkarneyn! *Yecüc ve Mecüc* toprağı bozuyor. Bizimle onların arasına bir set yapman şartıyla sana haraç verelim mi?"*

18:95 *Dedi ki: "Rabb'imin beni muvaffak kıldığı şey* (sizin verdiğiniz vergiden) *daha hayırlıdır. Bana kuvvetle yardım et, seninle onların arasına bir set çekeceğim.”*

18:96 *"Bana demir parçaları* (kütleleri) *getirin. Dağların iki tarafı birbirine müsavi olunca* (iki dağın arası eşit düzeye gelince) *üfleyin!" dedi. Nihayet onu ateşe verince; "Bana erimiş bakır getirin, üzerine dökeyim." dedi.*

18:97 *(Ye'cüc ve Mecüc) de (onu) aşamadılar ve delip geçemediler.

18:98 Dedi ki: "Bu, Rabb'imden bir rahmettir fakat Rabb'imin vaadi gelince onu hafife alır çünkü Rabb'imin vaadi haktır."

18:99 *Ve o gün, onların bir kısmı bir kısmına saldıracak ve Sûr'a üflenecektir. Sonra onları bir toplulukta toplarız.*

18:100 *O gün cehennemi kâfirlere apaçık arz edeceğiz.*

18:101 (O kâfirler ki) *Benim zikrimden gözleri kısılanlar ve* (zikredilmemi) *duymaya tahammül edemeyenler.*(dir.)

== Yecüc ve Mecüc ==

Cyril Glassé, "İki boynuzlu" adıyla ilgili olarak şunları yazar:

Modern İslam [[Apokalipse|apokaliptik]] yazarları, bahse konu duvarın yokluğuna dair çeşitli açıklamalar ileri sürdüler, bazıları Moğolların Yecüc ve Mecüc olduğunu ve artık engelin ortadan kalktığını, diğerleri Yecüc ve Mecüc'ün hâlâ var olduğunu ancak insan gözüyle görülmediğini söylüyor:<blockquote>. . . dünyanın coğrafyası biliniyor ama bu ilerlemeye rağmen (Kuran 18:94)'teki bu "Engel" den bahseden yok. . . Cevap, var olan her şeyin görülemeyeceğidir. (Abd al-Azim al-Khilfa, 1996)</blockquote>

== Daha Sonraki Edebiyat ==
Seyyah Zülkarneyn, sonraki yazarların gözde konularından biriydi. [[Efsaneye göre Büyük İskender|İskender'in Hintli bilgelerle buluşması]]nın birçok [[Arapça]] ve [[Farsça]] versiyonu bulunuyor. İranlı [[Sünnilik|Sünni]] mistik ve ilahiyatçı [[Gazzâlî]] Zülkarneyn'in hiçbir mülkü olmayan ancak evlerinin kapılarına mezarlar kazmış bir halkla karşılaşmasını yazdı; kralları onların bunu yaşamdaki tek kesinliğin ölüm olduğu bilinciyle yaptıklarını açıkladı. Gazali'nin versiyonu daha sonra *Binbir Gece Masalları*<nowiki/>'na girdi.

Orta Çağ İran şairlerinin belki de en ünlüsü olan [[Tasavvuf|Sufi]] şair [[Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî|Mevlana]] 'in doğu yolculuğunu anlatmıştır. Kahraman, diğer tüm dağların "ana"sı olan, zümrütten yapılmış ve her toprağın altında damarlarla tüm dünyayı çevreleyen bir halka oluşturan [[Kaf Dağı|Kaf Dağı'na]] çıkar. Dağ onun ricası üzerine depremlerin kökenini şöyle açıklar: "Allah dilerse dağın bir damarı zonklar ve böylece deprem olur". Başka bir yerde, büyük dağın üzerinde [[Kıyamet]] için sûra üflemeye hazır bekleyen [[İsrafil]] (başmelek Raphael) ile karşılaşır.

Malay dili *Hikayat Iskandar Zulkarnain,* *Malay Annals'ta* Raja Rajendra Chola (Raja Suran, Raja Chola) aracılığıyla İskender Zülkarneyn'den Sumatra [[Sumatra|Minangkabau]] kraliyet ailesi gibi birkaç Güneydoğu Asya kraliyet ailesinin soyunun izini sürüyor.

== Zülkarneyn Olarak Tanımlanan Kişiler ==

=== Büyük İskender ===

Bazı tarihçilere göre hikâye Orta Doğu'da geçerli olan *Süryanilerin İskender Efsanesi'ne* dayanmaktadır. Süryani efsanesinin Kuran üzerindeki etkisi tarihleme tutarsızlıkları ve eksik anahtar motifler temelinde sorgulanmakla birlikte Magog'un torunları olan [[İskitler]], bir zamanlar İskender'in generallerinden birini yener ve İskender onları uygar topraklardan uzak tutmak için [[Kafkas Dağları]] üzerine bir duvar inşa eder (Temel unsurlar [[Josephus|Flavius Josephus'ta]] bulunur.). Efsane, sonraki yüzyıllarda çok daha fazla detaylandırılır ve Suriye versiyonu aracılığıyla Kuran'a girer.

Süryani efsanesi İskender'in boynuzlarına referans vermekle birlikte, kahramana Yunanca adıyla atıfta bulunur, değişken bir sıfat kullanmaz. "İki boynuzlu" şeklindeki kullanım ilk olarak Kuran'da ortaya çıkar. Bu kullanımın ardındaki nedenler biraz muğlaktır: [[Taberî|El-Taberi]], bunu onun dünyanın bir ucundan (boynuz) diğer ucuna gitmesiyle ilişkilendirir. Ancak bunun [[Helenistik Dönem|Helenistik]] Dönemde Yakın Doğu'da kullanılan popüler madeni paralar üzerinde görülebileceği gibi İskender'in koç-tanrı [[Amon|Zeus-Ammon'un]] boynuzlarını taktığı resimlerle de ilişkili olması olasıdır.

Zülkarneyn'in kuzey yolculuğunda inşa ettiği duvar, uzaktan bir [[Çin Seddi]] bilgisini (12. yüzyıl bilgini [[İdrîsî]], Sicilya Kralı [[II. Rugerro (Sicilya kralı)|II. Rugerro]] için "Yecüc ve Mecüc Ülkesi"ni  [[Moğolistan|Moğolistan'da]] gösteren bir harita çizmişti.) veya kuzeyli barbarlara karşı [[Hazar Denizi|Hazar bölgesinde]] inşa edilmiş çeşitli [[Sasani İmparatorluğu|Sasani-Pers]] duvarlarını veya ikisinin karışımını yansıtıyor olabilir.

*'Ernst**<nowiki/>'in Zülkarneyn'in doğu ve batı seyahati ile ilgili tespitleri şöyle: İskender'in batıda "çamurlu bir kaynakta" gün batımını bulmasının Süryani efsanesindeki karşılığı "zehirli bir deniz"di. Süryani hikâyede İskender, hüküm giymiş mahkûmları denize göndererek denizi dener ancak Kuran'da bu genel bir adalet yönetimine dönüşür. Ernst'in ifadesine göre hem Suriye efsanesi hem de Kuran'da, İskender/Zülkarneyn Doğu'da, yükselen güneşe yakın öyle bir halk bulur ki onların güneşin sıcağına karşı hiçbir korunakları bulunmaz.

Birkaç Orta Çağ müfessir ve tarihçisi, kronolojik tutarsızlıktan kaçınmak için onu İskender'le özdeşleştirmez çünkü rivayete göre Zülkarneyn [[İbrahim]] Dönemine yakın bir zamanda, bazılarına göre 700 yıl yaşar; İskender'in ömrü ise oldukça kısadır.

[[İbn Kesir]] <sup>:100-101</sup> [[İbn Teymiyye]] <sup>:101</sup> ve Mekarim Şirazi gibi yorumcular ise teolojik argümanlarla İskender'i reddeder. Kur'an'da ifade edilmemekle birlikte Zülkarneyn [[Allah|tek bir Tanrı'ya]] ibadet etmekteydi, İskender ise bir müşrikti ancak bu görüş, geleneksel âlimler tarafından reddedildi.

=== Kral Ṣaʿb Zu-Marāsıd ===
Kur'an 18:83-101'de bahsedilen Zülkarneyn'in çeşitli seferleri Güney Arabistan [[Himyer Krallığı|Himyer]] Kralı El Raid Sa'b Dhu-Marāshid'e de atfedilmiştir.  [[İbn-i Hişam|İbn Hişam'ın]] kaydettiği şekliyle [[Vehb bin Münebbih|Wehb ibn Münebbih'e]] göre Kral Ṣaʿb, Kudüs'te [[Hızır]] ile görüşür, Hızır tarafından karanlıklar diyarına götürülene kadar dünyanın dört bir yanına seyahat eder, insanları fetheder ve Zülkarneyn lakabı verilen bir fatih olur. Wheeler'e göre, başta Sa'b ile ilişkilendirilen bu anlatıların bazı unsurlarının Zülkarneyn'i İskender ile özdeşleştiren hikâyelere dahil edilmiş olması mümkündür.

===Büyük Kiros===


Modern zamanlardaki bazı Müslüman bilim adamlarına göre Zülkarneyn aslında [[Ahameniş İmparatorluğu]]'nun kurucusu ve Mısır ve Babil fatihi [[II. Kiros|Büyük Kiros]] olmalıydı. Görüşlerini, [[Eski Ahit]]'te  gördüklerini söyledikleri [[Medler|Med]] ve [[Farslar|Pers]] krallarını temsil eden iki boynuzlu bir koç ile desteklediler.

Arkeolojik kanıtlardan [[Kiros Silindiri]]'ne göre Kiros, Babil Tanrısı [[Marduk]]'a tapmakta ve Marduk ona dünyayı yönetmesini ve Babil'de adaleti tesis etmesini emretmekteydi. Silindir, [[Nabonidus]]'un diğer Babil şehirlerinden Babil'e getirdiği putların Kiros tarafından eski kutsal alanlarına yerleştirilmesi ve harap olmuş tapınakların yeniden inşasını anlatır. Diğer metin ve yazıtlara göre de Kiros'un etki alanlarında din özgürlüğüne izin veren genel politikasının izleri görülmektedir.

Kiros ile ''iki boynuz''u bağdaştıran bir kabartma [[Pasargad]]'daki bir sarayın kapı sütununda bulunuyor. Burada bir çift uzun spiral koç boynuzu üzerine monte edilmiş bir tür eski Mısır tacı (Hemhem tacı) giyen **kanatlı** bir figür bulunmakta. Figür bir zamanlar üzerindeki bir yazıt nedeniyle bazı akademisyenlerce Kiros ile ilişkili bulunmuş  olsa da çoğunluk onu koruyucu bir cin figürü olarak görüyor ve aynı yazının kompleksin içindeki diğer saraylarda da yazıldığını not ediyor.

Klasik Müslüman yorumcularda bulunmayan Kiros ile Zülkarneyn'i bağdaştıran bu görüş, 1855'te Alman [[Filoloji|filolog]] G M Redslob tarafından önerilir ancak batıda kabul görmez. Ancak Müslüman yorumcular [[Seyyid Ahmed Han]] (ö. 1889) ve ardından [[Ebü'l-Kelâm Âzâd|Ebul Kelam Azad]] tarafından İslâm dünyasına sunulur ve yıllar içinde genişleyen bir kabul görür. Enis Doko'nun görüşleri de bu yöndedir. Büyük Kiros'un kendisinin Tanrı tarafından kutsandığını söylemesi, [[Babil]]'e geldiğinde oradaki Yahudileri Babil tutsaklığından kurtarması ve [[Kudüs]]'e dönüp tapınaklarını yeniden inşa etmeye izin vermesi dolayısıyla [[Yahudiler]] tarafından bilinmesi onu öne çıkaran özellikler olarak görülüyor.

=== Diğerleri ===
Kuran'daki figürle (Zülkarneyn) özdeşleştirilen diğer kişiler:

* **Afrîkiş el-Himyarî**: [[Himyer Krallığı|Himyar]] kralı. [[Bîrûnî]], ''[[El-Âsârü'l-Bâkıye|Geçmiş Yüzyılların İşaretleri]]'' adlı kitabında, Zülkarneyn'in Akdeniz'i fetheden ve [[İfrikiye]] adında bir şehir kuran Yemeni Prensi Afrîkiş olduğu görüşünü destekler. Bîrûnî, iddiasını desteklemek için  ve  gibi  ile başlayan bileşik isimlerin Himyar kralları arasında yaygın olduğuna dikkat çeker.
* **Feridun**: [[Taberî]] [[Peygamberler ve Melikler Tarihi|tarihine]] göre bazıları [[İbrahim]] Döneminde yaşamış olan Yaşlı Zülkarneyn'in (''el-ekber''), el-Tabari'nin Afrīdhūn ibn Athfiyān olarak yorumladığı efsanevi Pers Kralı Fereydun olduğunu söylemekteydiler.
* ''İmru'l-Kays'': Güney Mezopotamya'daki [[Lahmîler]]in prensi, önce İran'ın sonra da Roma'nın müttefiki, kahramanlıklarından dolayı sevgiyle anılıyor.
* Yusuf oğlu Mesih: [[Yemen Yahudileri]]nin beklediği muhteşem bir askeri kurtarıcıydı.
* [[I. Darius|**Büyük Darius**]].
* **Kisrounis**: [[Part İmparatorluğu|Part]] kralı.

Bazı yorumcuların iddiası, Zülkarneyn'in [[Muhammed]]'in kendisi olduğu şeklindedir. Bazı araştırmacılara göre ise Zülkarneyn, [[Musa]]'dır.

Ayrıca Zülkarneyn'in [[Bilge Kağan]] veya antik çağda yaşamış bir başka Türk komutan ya da [[Oğuz Han]] olduğu da iddia edilmektedir. Bu ismin Kuran'da geçtiği düşünüldüğünde tabii ki yakın çağda (ve aslında Kuran'ın yazıldığı dönemden sonra) yaşamış olan kişilerle bağdaştırılması pek mantıklı görünmemektedir. Diğer yandan Kuran-ı Kerim'in bütün zamanlara hâkim **ümmü'l-kitap''' olduğu gerçeğini de göz ardı etmemek gerekir.

Yorumlarında çağdaş unsurları kullanan bazı modernist yorumcular ise onun gezegenler arası seyahat yapabilen bir zaman yolcusu olduğunu ileri sürebilmektedirler.

## Ayrıca bakınız
* Demir Kapı (Orta Asya)
* Ergenekon

## Kaynakça
;Özel

;Genel

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*