Hamidiye Alayları

**Hamidiye Alayları** ya da **Hamidiye Hafif Süvari Alayları**, Osmanlı Padişahı II. Abdülhamid döneminde Doğu Anadolu Bölgesi'nde oluşturulan ve çalışmalarına 1890 yılında başlayan, fiilen 1891 yılında kurulmuş Osmanlı İmparatorluğu'nun Doğu siyasetini dizayn etmeye yönelik oluşturulan paramiliter birlikleridir.  Birlikler çoğunlukla Sünni Kürtlerden oluşmuş ancak Doğu Anadolu'da yaşayan Karapapak (Terekeme) Türkleri, Çerkesler, Türkler, Türkmenler ve Yörükleri de içermiştir.

Ermenilerin 13 Haziran 1878'de Berlin Konferansı'na "Ermenistan'a ilişkin proje" sunması ve bu projenin olumlu karşılanmasından sonra Osmanlı Devleti sınırları içinde tedhiş ve katliam eylemleri hızlandı. Ermeni Hınçak ve Taşnak örgütleri düzenli ordu hâline dönüştü. Rusya, "şark vilayetleri"ne yönelik emellerini açıkça ifade etmekteydi ve işgal hazırlıklarına başlamıştı. II. Abdülhamid, doğu meselesi adı altında Avrupalı devletler tarafından istenilen reformların Hristiyan tebaa için önce özerklik, sonra bağımsızlık; Osmanlı Devleti için de zayıflama ve parçalanma anlamına geldiğini düşünüyordu. Bölgede "asayişin temini, Ermeni şaki ve katillerin tedip edilmesi ve Rus işgaline karşı" halktan silahlı güçler oluşturulması kararlaştırdı. Bu sebeple 1890 yılı sonrasında Doğu Anadolu'da bir Ermeni devletinin kuruluşunu engellemek amacıyla Hamidiye Alayları kuruldu.

## Kuruluş sebepleri
Resmî kaynakların dışında Hamidiye Alaylarının kuruluş gerekçeleri farklılık arz etmektedir. M. S. Lazarev, *Hayal Olan Kürdistan ve Kürt Sorunu* isimli kitabının 151. sayfasında alayların kuruluş gerekçesini şöyle açıklamaktadır:

"*Hamidiye Alayları ile, Kürtleri Rusya karşısında güçlü bir askerî siper, İran'a karşı saldırı aracı durumuna getirme amacı yanında önemli amaçlarından biri Kürtleri, Türk idari makamlarının sıkı gözetimi altında durmaya alıştırmaktı. Bununla birlikte Hristiyan ulusal azınlıkların, özellikle de Ermenilerin yükselen özgürlük hareketlerine karşı kullanmak amacıyla kuruldu.*"

Nihat Gültepe, alayların kuruluş amacını şöyle açıklıyor:

"*Hamidiye Alayları'nın kurulması ile şunlar amaçlanmıştır: Askeri disiplin içine alınan aşiretlerden Doğu Anadolu için kolluk kuvveti olarak faydalanmak, düzenli süvari birlikleri oluşturarak, olası bir Rus işgaline karşı elde hazır kuvvet oluşturmak, dış tahriklere kapılan ve isyana kalkışacakları açık olan unsurları yola getirme, aşiretleri iskan ettirmek ve bunları medenileştirmek; onları disiplin altına alarak eğitmek, aşiret kavgalarına son vererek bu yöndeki bütün potansiyeli devlet lehine kullanmak, bu vesile ile yol, köprü, okul binaları vs. yaparak Doğu Anadolu'nun imarına çalışmak.*"**'

== Kuruluşu ==
Dördüncü Ordu Kumandanı [[Mehmed Zeki Paşa|Müşir Zeki Paşa]]'nın da desteklediği bu projeye paşaların büyük bir kısmı karşı çıktı. Buna rağmen Abdülhamid, Zeki Paşa'yı bu işle görevlendirdi. Kendisine [[Erzincan]]'ı merkez seçen Müşir Zeki Paşa, 1891 ilkbaharında faaliyete geçti. İlk iş olarak [[Mirlivâ Mahmûd Paşa]]'yı [[Van]], [[Malazgirt]], [[Hınıs]] taraflarına gönderip aşiretlerin desteğiyle Hamidiye Alaylarının kurulumunu başlattı. Bu faaliyet beş yıl sürdü. 1896'da [[Erzincan]], [[Dersim]], [[Erzurum]], [[Diyarbakır]], [[Van]], [[Malazgirt]], [[Urfa]] ve imparatorluğun doğusunda daha birçok yerde Hamidiye Süvari Alayı meydana getirildi. Bu dönemde sadece Erzurum vilayeti dâhilinde sekiz alay kuruldu.

[[II. Abdülhamid]]'in emri ile alaylar, İbrahim ve Kerim Paşalar tarafından kurulmaya, altyapıları oluşturulmaya başlandı. Böylece Türk tarihinde ilk gayr-i nizami harp usullerini uygulayanlar İbrahim ve Kerim Paşalar olmuştur. Daha sonra resmî statüde yapılan ilk düzenleme, 1891'de yapıldı. 1896 ve 1910 yılında da bu yasa düzenlemelerden geçmiştir. İlk başta alay sayısı 50 civarında iken zaman içinde alay sayısı artarak 1908 yılında 65 olmuştur. Teşkilat büyük ölçüde Vilayet-i Sitte'nin [[Erzurum]], [[Van]], [[Bitlis]], [[Diyarbakır]] ve [[Erzurum]] vilayetlerinde görülür. [[Sivas]] vilayetinde ise bir alay kurulmuştur. Kurulan alaylardan sadece dört tanesi 5. Ordu, diğerleri ise 4. Ordu mıntıkasındadır. Ancak Anadolu dışında [[Trablusgarp]]'ta da bu teşkilatın kurulduğu görülmektedir. İsim olarak ise ilk kez 1880 yılında biraz farklı olmakla beraber [[Yemen]]'de görülür. [[II. Abdülhamid]]'in tahttan indirilmesinden sonra teşkilatın mahiyeti ve adı değişmiştir. Hamidiye ismi 1910 yılında [[İttihat ve Terakki Partisi|İttihat ve Terakki]] tarafından **Aşiret Hafif Süvari Alayları Nizannamesi** ile ortadan kaldırılmıştır. Bu alayların yeni ismi **Aşiret Süvari Alayları*' olarak değiştirilmiştir.

=== Kaynakları ve altyapısı ===

Hamidiye Alayları ile ilgili kanunun 19. maddesinde alayların yapısı ve kimliği hakkında şu bilgilere yer verilmiştir:

1891'de ilk olarak çıkarılan elli üç maddelik nizamnamede Hamidiye Süvari Alaylarının nasıl kurulacağı ve özelliklerinin nasıl olacağı açıklanmıştır. Buna göre bu alayların isimleri "Hamidiye Süvari Alayları"dır. Bu alaylar; dört bölükten az, altı bölükten fazla olmayacaktır. Her bölük; dört takımdan, her takım da otuz iki neferden az, kırk sekiz neferden fazla olmayacaktır. Her alay en az 512, en fazla 1.152 kişiden meydana gelecektir. Her dört alay, bir liva sayılacaktır. Büyük aşiretlere bir veya birden fazla alay, küçük aşiretlere ise birkaç bölük kurma hakkı verilecektir. Ancak alay kurulması ve eğitim maksadıyla aşiretlerin birleştirilmesi önlenecek, merkezî otoritenin veya ordu kumandanlarının emri ile sadece savaş zamanında birleştirilecekti. Her alaydan iki çavuş Ordu-i Hümayun merkezine gönderilip mektep alayında eğitime tabi tutulacaktı. Ayrıca her alaydan bir çocuk seçilerek İstanbul'a gönderilecek, orada süvari mektebinde tahsil gördükten sonra mülazımlık ([[teğmen]]) rütbesiyle memleketine ve alayına dönecekti.

*"Asakir-i Hamidiye Süvari Alayları Kürt ve Arab aşairinden mürettep olduğundan bu akvama mensup olanlardan her birinin mensup olduğu kabail ve eşairin iktiza edegeldikleri şekil ve kıyafette bulunması münasip ve muvafık olacağından şimdilik üç nümune intihab olunmak ... şarttır. Üzerlerindeki ahali-yi saireden fark olunacak surette alayın isim ve numarası yazılı bir alamet-i farika bulunacaktır*."

Alayların subayları ise İstanbul'da askerî eğitim görmüş aşiret çocuklarından oluşacaktı ([[Cibranlı Halid Bey]] onlardan biridir). Bu ihtiyacı karşılamak için İstanbul'da *Aşiret Mektebi* adıyla askerî okullar kuruldu. Bu subaylar gösterdikleri başarılar ile üst mertebelere çıkabileceklerdi.

Ruslara yönelik olarak Sünni Kürtlerden oluşturulan Hamidiye Alayları amacının (Rusların doğu sınırındaki faaliyetlerini sınırlandırmak, Ermeni ve Kürt milliyetçiliğinin yükselmesini engellemek) dışına çıkarak bulunduğu bölgelerde hem Kürt hem de Ermeni köylülerine karşı ciddi sorunlar yaratır. Literatürde ve Osmanlı hukuk metinlerinde bu sorunlar "arazi meselesi" olarak ifade edilir. Ermeni, Alevi, kimi zaman da Sünni Kürt köylerine baskınlar düzenleyip çapulculuk yaparlar. 23 Temmuz 1908'de İkinci Meşrutiyet'in ilanından hemen sonra Eylül 1908 ayında Kürt Hamidiye Alaylarının silahlarını ellerinden almak isteyen İttihatçılar bunu başaramazlar.

Sünni Kürtlerin ağa ve aşiret reislerinin çocuklarının eğitildiği İstanbul'daki “Aşiret Mektebi”nde ve Hamidiye Alaylarında ise Kürt milliyetçiliği filizlenmiş ve örgütlenmeye başlamıştır. Bu durum Doğu Anadolu’da Alevi-Şafii çatışmasını beraberinde getirir. Sonuçta Okul Müdürü Kolağası Kâmil Bey, “Bunlar aşiret değil haşerat!” der.

40. Alay Sivas'ta olup, [[Mihrali Bey]] tarafından [[Kars (il)|Kars]]'tan [[Sivas (il)|Sivas]]'a yerleşen [[Karapapak|Karapapak (Terekeme) Türkleri]]nden teşkil edilmiştir. 1892 yılında kurulmuştur. Diğer alaylar, civariyet itibarıyla birbirine yakın olmasına karşılık 40. Alay onlardan ayrı, bağımsız ve müstakil görülmektedir. Bu yüzden diğer alaylar [[liva]]lar şeklinde örgütlenmişken 40. Alay diğerlerinden uzak olduğu için herhangi bir livaya bağlanmamış, doğrudan doğruya [[Sivas Vilayeti]]'ne bağlı olarak kalmıştır. Bu alayın en önemli özelliklerinden birisi, mensuplarının çoğunun [[Mihrali Bey]] ile birlikte 1877-1878 Rus savaşında Kafkas cephesindeki savaşlarda görev yapanlardan meydana gelmiş olmasıdır. Diğer yandan 40. Alay, tarihe komutanı Mihrali Bey ile birlikte 1905 yılında [[Yemen]]'e gitmesi ile geçmiştir. [[Mihrali Bey]] başta olmak üzere alayın büyük kısmı [[Yemen]]'den gelememiştir.

Sultan Abdülhamid'in tahttan indirilmesinden sonra iktidara geçen [[İttihat ve Terakki|İttihat ve Terakki Fırkası]], Hamidiye Alayları'nın teşkilatını lağvetti. Aşiret hafif süvari alayları adıyla yeniden düzenlendi ve sayıları da azaltılarak yirmi dörde indirildi. Doğuda meydana gelen Ermeni isyanlarında önemli faydası görülen bu alaylar, [[Balkan Savaşı]]'nda yerinden oynatılmadı.

1913 yılında, alaylar yeni bir teşkilatlanma içerisine sokularak İhtiyat Süvari Alayları adı altında, iki fırka hâlinde, merkezi [[Erzurum]] olan Dokuzuncu Kolordu'ya bağlandılar. [[I. Dünya Savaşı]]'nda doğuda dinç ve zinde olarak Ruslara karşı çarpışan bu alaylar, Rus birliklerini geri çekilmeye zorladılar. Ermenilerin tehcir edilmesinde etkin oldular.



== Ayrıca bakınız ==
* [[Ertoşi]]
* [[Hamidiye katliamları]]

== Kaynakça ==
* Avyarov, *Osmanlı - Rus ve İran Savaşlar'ında Kürtler 1801 - 1900'', SİPAN, Ankara, 1995, ISBN 975-59829-1-0.