Alyuvar çökelme hızı

**Alyuvar çökelme hızı** (**Eritrosit sedimantasyon hızı**, **ESR** veya yaygın kullanımıyla **Sedim**), pıhtılaşması önlenmiş (antikoagüle) tam kan içerisindeki alyuvarların (eritrositlerin), standart bir tüp içerisinde bir saatlik süre boyunca çökme hızını ifade eder. Bu test yaygın bir hematoloji testidir ve enflamasyon için spesifik olmayan bir ölçümdür. Testin gerçekleştirilmesi için antikoagüle kan geleneksel olarak Westergren tüpü adı verilen dik bir tüpe yerleştirilir ve bir saatin sonunda alyuvarların ne kadar düştüğü milimetre cinsinden ölçülerek raporlanır.

Klinik laboratuvarlara otomatik analizörlerin girmesiyle birlikte ESR testi otomatik olarak yapılmaya başlanmıştır. ESR, alyuvarların agregasyonundan (kümelenmesinden) etkilenir; başta fibrinojen olmak üzere kan plazma proteinleri, eritrositlerin *[[Rulo formasyonu|rulo]]* (rouleaux) adı verilen kümeler veya daha büyük yapılar oluşturmasını teşvik eder. Stokes yasası'na göre çökelme hızı parçacığın çapının karesiyle doğru orantılı olduğundan, daha büyük kümeler daha hızlı çöker. Enflamatuar bir süreç varlığında fibrinojen seviyeleri artar, bu da agregasyonu artırarak ESR'nin yükselmesine neden olur.

ESR; enflamasyon, gebelik, anemi, otoimmün bozukluklar (örneğin romatoid artrit ve lupus), enfeksiyonlar, bazı böbrek hastalıkları ve bazı kanser türlerinde (örneğin lenfoma ve multipl miyelom) artış gösterir. Buna karşın polisitemi, hiperviskozite, orak hücreli anemi, lösemi, kronik yorgunluk sendromu, düşük plazma proteini (karaciğer veya böbrek hastalığına bağlı) ve kalp yetmezliği durumlarında azalır. İmmünoglobulinlerdeki artış genellikle ESR'yi artırsa da, çok yüksek seviyeler plazma hiperviskozitesi nedeniyle ESR'yi tekrar düşürebilir. Bazal ESR kadınlarda biraz daha yüksektir.

## Aşamalar
Eritrosit sedimantasyon hızı, eritrositlerin kan plazması içinde çökme ve bir saat içinde kabın tabanında birikme yeteneğinin ölçüsüdür.

Çökelme işlemi üç aşamada gerçekleşir:
# **Rulo oluşumu**
# **Sedimantasyon veya çökme aşaması**
# **Paketleme aşaması:** Yaklaşık 10 dakika sürer (çökelme yavaşlar ve hücreler tüpün dibinde paketlenmeye başlar).

Normal koşullarda eritrositler negatif yüklüdür ve bu nedenle istiflenmek yerine birbirlerini iterler. ESR ayrıca yüksek kan viskozitesi ile azalır, bu da düşme hızını yavaşlatır.

## Yükselme Nedenleri
ESR, hem enflamatuar hem de enflamatuar olmayan durumlardan etkilenir.

### Enflamasyon
Enflamatuar durumlarda fibrinojen, diğer pıhtılaşma proteinleri ve alfa globülin pozitif yüklüdür, bu da ESR'yi artırır. ESR, akut ve kendi kendini sınırlayan bir enflamasyonun başlangıcından 24 ila 48 saat sonra yükselmeye başlar, enflamasyon çözüldükçe yavaşça düşer ve normal seviyelere dönmesi haftalar hatta aylar alabilir. 100&nbsp;mm/saat'in üzerindeki ESR değerlerinde, altta yatan bir neden bulunma olasılığı %90'dır.

### Enflamatuar Olmayan Durumlar
Enflamasyon dışındaki durumlarda plazma albümin konsantrasyonu, eritrositlerin boyutu, şekli ve sayısı ile immünoglobulin konsantrasyonu ESR'yi etkileyebilir. ESR'yi yükselten enflamatuar olmayan durumlar arasında anemi, böbrek yetmezliği, obezite, yaşlanma ve kadın cinsiyeti yer alır. Ayrıca menstrüasyon ve gebelik sırasında da kadınlarda ESR daha yüksektir. Diyaliz yapılıp yapılmadığı ESR değerini değiştirmez. Bu nedenle, ESR değeri halihazırda yüksek olduğu için böbrek hasarı olan hastalarda enflamasyonun güvenilir bir ölçüsü değildir.

## Düşme Nedenleri
Eritrosit sayısının artması (polisitemi), kan viskozitesini artırdığından ESR'nin düşmesine neden olur. Orak hücreli anemi gibi hemoglobinopatilerde, eritrositlerin şekil bozukluğu istiflenmeyi (rulo oluşumunu) bozduğu için ESR düşük çıkabilir.

## Tıbbi Kullanım
### Tanı
ESR; multipl miyelom, temporal arterit, polimiyalji romatika, çeşitli otoimmün hastalıklar, sistemik lupus eritematozus (SLE), romatoid artrit, enflamatuar bağırsak hastalığı ve kronik böbrek hastalıklarının tanısında yardımcı olabilir. Bu vakaların çoğunda ESR 100&nbsp;mm/saat'i aşabilir.

Ayrıca Kawasaki hastalığı ile Takayasu arteriti arasındaki ayırıcı tanıda (Takayasu'da ESR belirgin şekilde yüksektir) kullanılır ve tüberküloz ile enfektif endokardit gibi bazı kronik enfektif durumlarda artabilir. Subakut tiroidit (DeQuervain) durumunda da yüksektir. 100&nbsp;mm/saat'in üzerindeki belirgin ESR artışlarında en sık neden enfeksiyondur (bir Amerikan çalışmasında vakaların %33'ü), bunu kanser (%17), böbrek hastalıkları (%17) ve enfeksiyöz olmayan enflamatuar bozukluklar (%14) izler. Ancak pnömonide ESR genellikle 100'ün altında kalır.

ESR'nin mevcut uygulamadaki yararlılığı bazılarınca sorgulanmaktadır, çünkü diğer mevcut tanısal testlere kıyasla nispeten kesin olmayan ve spesifik olmayan bir testtir. Mevcut literatür, şiddetli baş ağrısı olan "50 yaş üstü tüm hastalarda" ESR bakılmasını önermektedir.

### Hastalık Şiddeti
Çocuklarda enflamatuar bağırsak hastalığının şiddetini değerlendirmek için kullanılan bir indeks olan PCDAI'nin (Pediatrik Crohn Hastalığı Aktivite İndeksi) bir bileşenidir.

### Tedavi Yanıtının İzlenmesi
ESR'nin klinik yararı; temporal arterit, polimiyalji romatika ve romatoid artrit gibi belirli enflamatuar hastalıklarda tedaviye yanıtın izlenmesiyle sınırlıdır. Ayrıca Hodgkin lenfoma'da tedavi yanıtının kaba bir ölçüsü olarak kullanılabilir.

## Normal Değerler
*Not: mm/saat = milimetre/saat.*

Westergren'in orijinal normal değerleri (erkekler 3&nbsp;mm/saat ve kadınlar 7&nbsp;mm/saat) kişinin yaşı için bir pay bırakmamıştı. 1967'deki sonraki çalışmalar ESR değerlerinin yaşla birlikte arttığını ve kadınlarda genel olarak daha yüksek olduğunu doğruladı.

### Yetişkinler
Yetişkinlerde normal maksimum ESR değerlerini (%98 güven sınırı) hesaplamak için yaygın olarak kullanılan kural, 1983 yılında 20 yaş üstü yaklaşık 1000 birey üzerinde yapılan bir çalışmadan türetilen formüldür:

* **Erkeklerde** normal ESR değeri: Yaş (yıl olarak) / 2
* **Kadınlarda** normal ESR değeri: (Yaş (yıl olarak) + 10) / 2

:{\rm ESR}\ (mm/saat) \le \frac {{\rm Yas}\ ({\it yil\ olarak}) + 10\ ({\it eger\ kadinsa})}{2}

### Çocuklar
Yenidoğanlarda normal değerler 1 ile 2 mm/saat olarak belirtilmiştir, doğumdan 8 gün sonra 4&nbsp;mm/saat'e yükselir ve 14. günde 17&nbsp;mm/saat'e ulaşır.

## C-Reaktif Protein (CRP) ile İlişkisi
C-reaktif protein (CRP) bir akut faz proteinidir. Bu nedenle, akut faz reaksiyonu için ESR'den daha iyi bir belirteçtir. ESR ve CRP genellikle enflamasyon derecesiyle korele olsa da, her zaman durum böyle değildir ve vakaların %12,5'inde sonuçlar uyumsuz olabilir.
* **Yüksek CRP / Normal ESR:** Enfeksiyonun erken dönemlerinde veya miyokard enfarktüsü ve venöz tromboembolizm gibi doku hasarlarında görülebilir.
* **Yüksek ESR / Normal CRP:** Sistemik lupus eritematozus (SLE) ve kemik/eklemlerin düşük dereceli bakteriyel enfeksiyonlarında (örn. koagülaz negatif stafilokok) görülebilir. SLE'de karaciğer hücrelerinde CRP üretimini engelleyen Tip I İnterferon üretimi nedeniyle CRP normal kalabilir.

CRP; polimiyalji romatika, dev hücreli arterit, post-operatif sepsis ve neonatal sepsis gibi diğer otoimmün hastalıklar için daha iyi bir belirteçtir. ESR, statinler ve non-steroid anti-inflamatuar ilaçlar (NSAİİ) kullananlarda düşük olabilir.

## Tarihçe
Test, 1897 yılında Polonyalı patolog Edmund Biernacki tarafından icat edilmiştir. Dünyanın bazı bölgelerinde test hala Biernacki Reaksiyonu (, OB) olarak anılmaktadır. 1918'de Dr. Robert Fåhræus, ESR'nin sadece hamilelik sırasında farklılık gösterdiğini belirtti ve gebelik göstergesi olarak kullanılabileceğini öne sürdü. 1921'de Dr. Alf Vilhelm Albertsson Westergren, ESR'yi tüberkülozun hastalık sonucunu ölçmek için kullandı ve bugün hala kullanılan ESR ölçüm standartlarını tanımladı.

## Araştırma
2015 yılında yayınlanan bir çalışmaya göre, *[[HBB]]* genindeki bir stop gain mutasyonu (p. Gln40stop), Sardinya popülasyonunda ESR değerleri ile ilişkili bulunmuştur. Bu mutasyon Sardinya sakinlerine neredeyse özgüdür ve beta talaseminin yaygın bir nedenidir.

2010 tarihli bir çalışmaya göre, 18-20 yaş arası İsveçli erkeklerde ESR ile genel zeka (IQ) arasında ters bir korelasyon bulunmaktadır.

## Kaynakça