Airbus A330

**Airbus A330**, Airbus ailesinin yüksek kapasiteli, orta ve uzun menzilli bir uçağıdır. Teknik olarak aynı A340 gibi geniş gövdeli, iki koridorlu yapıda olup A340'tan farklı olarak iki adet turbofan motora sahiptir. Bu özellikleri ile Airbus ailesinin A350 modelinden sonraki çift motorlu en büyük ikinci üyesidir.

A330 ilk uçuşunu 1992'de yaptı. Airbus'ın ve havacılık otoritelerinin testlerinden sonra ilk hizmetine 1993'te başladı. İlk imal edilen A330'un 300 serisiydi. Üç sınıfta toplam 295 yolcu taşıyabilen uçağın menzili 10 bin 400 kilometreydi. Havayollarının biraz daha küçük, iki motorlu bir uçak istediklerini saptayan Airbus Endüstri, 1990'ların başından itibaren A330-300'ün alt modeli olan A330-200 üzerinde çalışmaya başladı. İlk siparişler uçak kiralama şirketi ILFC'nin yanı sıra Swissair, Sabena, Austrian, Emirates ve Gulf Air gibi şirketlerden geldi.

Serinin bir alt üyesi olan A330-200 ilk uçuşunu 13 Ağustos 1997'de gerçekleştirdi. Testler ve sertifikasyon çalışmalarından sonra uçak ilk olarak Nisan 1998'de Canada 3000 Havayolları'nda hizmete girdi. A330-200 modelinin gövdesi 300 serisine oranla yaklaşık 4.7 metre daha kısa. Ancak menzili A330-300'den 2 bin kilometre daha uzun. Menzil farkı A330-200'ün gövde altına konulan ve A340'larda da kullanılan özel bir yakıt tankı sayesinde sağlandı. Artan ağırlığı karşılamak için özel iniş takımları da eklendi.

Ekonomik uçuşuyla birçok havayolu tarafından seçilen A330-200, 150'ye yakın sipariş aldı. Bunlardan 102 tanesi teslim edildi. Havayolları A330-200'leri filolarındaki A300, A310, DC10-10, eski nesil B767-200'leri değiştirmek amacıyla seçiyor. Swissair, Austuria, Sabena, Air France, Korean Air, TAM, Qatar, Air Transat, Canada 3000, LTU, Aer Lingus, Air Tours, British Midland, JMC Air, Monarch, Srilankan Havayollarının yanı sıra Türk Hava Yolları da A330-200 kullanan operatörler arasındaki yerini aldı.

İlk nesil çift motorlu Airbus uçakları olan A330-300 serisinde farklı motor seçenekleri mevcuttur. Bu uçaklar için (67,500&nbsp;lb) 300.3&nbsp;kN'luk itiş gücüne sahip iki adet General Electric firmasının CF6-80E1/A2 motorlarını ya da 284.7&nbsp;kN'luk (64,000&nbsp;lb) Pratt & Whitney firmasının PW-4164 motorları tercih edilebilir. Ayrıca bir başka seçenek olarak (68,000&nbsp;lb) 304.6&nbsp;kN'luk itiş gücü ile RollsRoyce Trent 768 ile Trent 772 turbofan motorları da seçenekler arasındadır.
 
Uzun menzilli A330-200 uçaklarında ise Pratt & Whitney firmasına ait PW-4164 motorları ya da PW-4168 serisi turbofan motorları ile üçüncü bir seçenek olarak da yeni nesil 324&nbsp;kN (73,000&nbsp;lb) itiş gücüne sahip RR Trent 768 serisi veya 772 opsiyonu kullanılabilir.

## Gelişim

### İlk Gelişim
Airbus, A300 modelini geliştirirken A300B1'den A300B9'a kadar varyant tasarım seçeneği projelendirdi. Bunlara ek olarak tasarlanan A300B10 varyantı sonradan Airbus A310 modeline evrilirken Airbus daha sonrasında dar gövdeli yolcu uçağı sektörüne giriş için Airbus A320 modelinin tasarımına yöneldi. 1970'lerin ortasında Airbus tekrardan geniş gövdeli uçak tasarımlarına yöneldi ve A300B9 modelini geliştirmeye başladı. A300B9 modelinin Lockhead Martin L-1011 TriStar ve McDonnell Douglas DC-10 ile rekabet etmesi planlanıyordu. Sonradan A300B9 modeline A300B11 modeli eklendi ve isimleri *Twin Aisle (Çift Koridorlu)* anlamına gelen "TA" harfleri ile başlamak üzere TA9 ve TA11 olarak değiştirildi.

TA9 ve TA11 farkının oluşmasının asıl nedeni havayollarının talep farklılıklarındandı. Batılı (Kuzey Amerikalı) havayolları çift motorlu bir uçak talep ederken doğulu havayolları 4 motorlu bir uçak talep ediyordu. Avrupalı üreticiler ise fikir birliği içerisinde değillerdi. Bunun üzerine Airbus iki farklı model çıkarma kararı aldı. O dönemde çift motorlu uçaklar için bulunan "60 dakika" sınırı bu ayrımı destekleyen bir etken oldu.

Airbus'ın TA9 ve TA11 için 1982 itibarıyla hedefi tek sınıfta 410 yolcuya kadar taşıyabilecek uçak yaratmak oldu. İlaveten Airbus bu modellerin Lockhead Martin L-1011 TriStar ve McDonnell Douglas DC-10'un iki katı kargo kapasitesine sahip olmasını hedefledi. Haziran 1985'teki Paris Havacılık Fuarı'nda Airbus, TA9 ve TA11'in A320 ile neredeyse aynı kokpit tasarımına ve fly-by-wire sistemine sahip olacağını açıkladı. Pilotlar sadece 1 haftalık eğitimle A320'den TA9 ve TA11 için tip eğitimlerini tamamlayabilecekti. 

1986 yılında Airbus resmi şekilde TA9'un Airbus A330 ve TA11'in Airbus A340 olacağını açıkladı. Airbus ve partnerleri bu dönemden sonra iki jetin yapımı için yatırımlarını yoğunlaştırdı. 1987 yılının mart ayında ilk sipariş Air Inter tarafından 5'i kesin 15'i opsiyonel olacak şekilde verildi. Aynı dönemde Thai Airways International uçağın ikinci siparişini verirken ilerleyen dönemde Lufthansa, Air France ve Northwest Havayollarının da benzer siparişleri oldu.

İlk birleştirilmiş A330-300, 14 Ekim 1992'de fabrikadan çıkartıldı. İlk uçuşunu ise 2 Kasım 1992'de yaptı. 2 Kasım'daki ilk uçuşta Airbus mühendisleri uçağı perdövites süratinden maksimum hava süratine kadar test etti. İlaveten uçağı maksimum irtifası olan 41.000&nbsp;ft'e kadar test etme imkanı buldular.

17 Ocak 1994'te A330-300, Air Inter ile Paris, Orly Havalimanı ile Marsilya arasındaki sefer ile hizmete girdi.

### A330-200

A330-300 satışlarının düşmesi ve Boeing 767-300ER modelinin Airbus A330'un pazarını zedelemesi üzerine Airbus, daha uzun menzile ve Boeing 767 ile rekabet edebilecek kısaltılmış bir model üzerine çalışmalara başladı. Tasarım aşaması boyunca A329 veya A330M10 olarak bilinen A330-200, planlama olarak Boeing 767-300ER'dan %9 daha düşük operasyon maliyetine sahip olması hedeflendi. Uçağın 11,900&nbsp;km (6,430&nbsp;nm) menzile sahip olması hedeflenirken Airbus, bu menzil marketi için 1995 ve 2015 arasında 800 uçak talebi olacağını tahmin etti.

A330-200, 13 Ağustos 1997'de ilk uçuşunu gerçekleştirdi ve 16 aylık sertifikasyon sürecinin ardından Canada 3000 Havayolları ile hizmete girdi.

### Yeni Motor Seçeneği

Airbus A330neo mevcut bulunan Airbus A330 (yeni adıyla A330ceo) ailesindeki uçakaların yeni motor seçeneği ve birkaç ilave değişiklik ile yenilenmesidir. Boeing 787 ile rekabet etmesi için öne sürülen A330neo, 2017'de -900 varyantı ile ilk uçuşunu yaptı. 2018 yılında TAP Air Portugal'a teslim edildi. -800 varyantı ise 2018'de ilk uçuşunu gerçekleştirdi.

## Varyantları

### Airbus A330ceo

#### A330-200
Airbus A330 ailesinin kısaltılmış versiyonu olan A330-200, az yolcu ve daha uzun mesafeli uçuşlar için tasarlanmıştır. Canada 3000 Havayolları ile 1998'de hizmete giren A330-200, -300 varyantına göre 10 "gövde parçası" daha kısa olarak 58.82 m (193&nbsp;ft 0 in) uzunluğa sahip. Tipik olarak 220-260 yolcu taşıyabilen A330-200, maksimum 401 yolcuya kadar taşıyabiliyor ve 15.094&nbsp;km (8.150&nbsp;nm) menzile sahip.

2008 yılında Airbus, Boeing 787'ye karşı daha iyi rekabet için A330-200'ün maksimum kalkış ağırlığını 5 ton arttırdığı Airbus A330-200HGW modelini tanıttı. Model, 560&nbsp;km (302&nbsp;nm) menzil artışı sağlarken modelin ilk alıcısı Korean Air oldu.

2012 yılında bir kez daha maksimum kalkış ağırlığını arttıran Airbus, uçağa bu sefer 500&nbsp;km (270&nbsp;nm) kazandırmış oldu. Kasım ayında bir kez daha maksimum kalkış ağırlığını arttıran Airbus, artık menzil açısından A340-200 ve A340-300 ile rekabet eden bir model yarattı. Bunun üzerine A340 modelleri daha sonra geliştirilse bile havayolları açısından menzil dışında fayda sağlamayan A330-200 modeli verimsiz kaldı ve -300 serisine kıyasla çok daha az sattı.

A330-200, direkt olarak Boeing 767-400ER ve Boeing 787-8 modeliyle rekabet etmektedir.

#### A330-200F

Airbus'ın (beluga hariç) fabrika çıkışlı ilk kargo uçağı olan A330-200F, 2007 yılında hizmete sunuldu. Toplam 61 tona kadar yük taşıyabilen A330-200F, üst kompartımanda 22 palet, alt kompartımanda ise 8 palet ve 2 LD3 konteyner veya 26 LD3 konteyner taşıma kapasitesine sahip.

Bu uçakların dışarıdan bakanlar tarafından "ilginç" bulunan kısmı burun iniş takımındaki şişliktir. Bunun sebebi Airbus A330 ilk tasarlanırken "öne eğik" şekilde tasarlanması nedeniyle kargo yükleme araçlarının kargo indirme/bindirme esnasında yükleme yapabilmesi için uçağın düz kalması amacıyla eklenmesidir.

Temmuz 2025 itibarıyla, Türkiye'nin bayrak taşıyıcı havayolu olan Türk Hava Yolları'na ait hava-kargo şirketi olan Turkish Cargo'ya ait 10 adet Airbus A330-200F bulunmaktadır.

#### A330-300
İlk A330 versiyonu olan A330-300, 1994'te Air Inter ile hizmete girdi. 3 sınıflı tipik bir konfigürasyonda 250-290 yolcu taşıyan A330-300, maksimum 440 yolcu taşıma kapasitesine sahiptir. Genel anlamda A330-300, Airbus'ın A300 modelinin uzatılmış, yeni kanat ve yatay stabilizatöre sahip ve fly-by-wire ile donatılmış versiyonudur. 63.66 m uzunluğa sahip olup 16.79 m yüksekliğe sahiptir. Kanat açıklığı ise 60.30 m'dir. 11,750&nbsp;km (6.350&nbsp;nm) menzile sahiptir.  Airbus A330 ailesinin en çok satan modeli olan A330-300, 776 adet üretilmiştir. 

#### A330P2F
Ergonomik olarak yolcu uçağı ömrünü tamamlayan uçaklar için kargo uçağına çevrilmesi için 2012 Singapore Air Show'da tanıtılan P2F (Passenger to Freighter) programı yolcu uçaklarını kargo uçaklarına dönüştürmek üzerine kuruludur. O dönem 2016'da sertifikasyon sürecini tamamlamayı planlayan Airbus, vizyon programında sektörün 20 yıl içerisinde 2.700 kargo uçağına ihtiyaç duyacağını, bunların 900'ünün yolcu uçağından kargo uçağına çevrim olacağını ve yarısının A330 ailesi olacağını planladı. 2017'de sertifikasyon sürecini tamamlayan A330-300P2F; ilk müşterisi olan DHL Express'e teslim edilirken, A330-200P2F ise 2018'de sertifikasyon sürecini tamamladıktan sonra EgyptAir'e teslim edilmiştir.

A330-300P2F varyantı maksimum 62 ton kargo taşımaktadır. Üst kompartıman, 26 palet; alt kompartıman, 11 palet veya 32 LD3 konteyner kapasiteye sahiptir.

Türkiye'de MNG Hava Yolları tarafından kullanılmaktadır.

### A330neo

#### A330-800
A330-200'ün geliştirilmiş versiyonu olan A330-800; bazı kabin değişiklikleri, aerodinamik değişiklikler (kıvrık kanat ucu gibi) ve yeni, çevreci Rolls-Royce Trent 7000 motorlarına sahiptir. İlk uçuşunu 6 Kasım 2018'de tamamlamıştır. İlk teslimatı ise Kuwait Airways'e 29 Ekim 2020'de yapılmıştır.

#### A330-900
Küçük versiyonu A330-800 gibi bir önceki nesil A330'ların üzerinden geliştirilen A330-900, A330-300'ün geliştirilmiş versiyonudur. Bazı kabin değişiklikleri, aerodinamik değişiklikler (kıvrık kanat ucu gibi) ve yeni, çevreci Rolls-Royce Trent 7000 motorlarına sahiptir. Ebatları önceki nesil versiyonu ile tamamen aynıdır. Kabin optimizasyonu sayesinde Airbus A330-300'e göre daha fazla (maksimum 465 yolcu) kapasitesine sahiptir. İlk uçuşunu 19 Ekim 2017'de yapmış olup, hizmete TAP Air Portugal ile 15 Aralık 2018'de girmiştir.

### Özel Varyantlar

#### <big>Beluga XL</big>

Airbus'ın eskiyen Beluga uçağını yenilemek üzere oluşturduğu kargo uçağıdır. Temel olarak A330-200F gövdesi üzerinden yola çıkılmış olup Airbus'ın fabrikalar ve üretim tesisleri arası parça taşıma işlemini sağlamak için kullandığı uçağı olmuştur. Eski nesil Beluga'ya kıyasla 1 yerine 2 tam boy kanat taşıyabilmektedir. 4 Ocak 2018'de fabrikadan çıkarılmış olup, 19 Temmuz 2018'de ilk uçuşunu yapmıştır. Ocak 2020'de ise kargo taşımacılığına başlamıştır.

#### A330 MRTT
Airbus'ın A330 üzerinden geliştirdiği tanker uçak versiyonudur. Haziran 2025 itibarıyla 84 toplam sipariş almış olup bunların 65'i teslim edilmiştir.

#### EADS/Northrop Grumman KC-45
A330'un KC-45 adı altında havadan yakıt ikmali sağlaması öngörüldüğü tanker uçağı idi. EADS ve Northrop Grumman ortaklığı 29 Şubat 2008'de ABD'de 35 Milyar $ değerinde 179 adet KC-45 tedarikini içeren sözleşme imzalamış ve Boeing'i saf dışı bırakmıştır.

2008 sonbaharında ABD başkanlık seçimlerinden önce bu anlaşma askıya alınmıştır. Her ne kadar uçağın ana montajı Amerika'da yapılacak olsa da Boeing gibi bir Amerikan şirketi yerine Avrupalı Airbus'un tercih edilmesi tepkilere yol açmıştır.

Şubat 2011'de ise EADS/Northrop Grumman ile olan antlaşma gerçekleşmemiş ve kontrat Boeing'e verilmiştir. Boeing sonradan KC-46 modelini bu kontrat adı altında geliştirmiştir.

## Sipariş ve Teslim Edilenler

*Haziran 2025 itibarıyla*****
## Teknik özellikler

### Uçak model numaralandırmaları

### ICAO Aircraft tip numaralandırmaları

### Motor seçenekleri
* 1. seçenek: 2x GE CF6-80E1/A2
* 2. seçenek: 2x P&W PW-4164 - PW-4168
* 3. seçenek: 2x RR Trent 768 - Trent 772
## Notlar
#  1980'lere kadar birçok çift motorlu uçağa bir havalimanından herhangi bir anda maksimum 60 dakika uzakta olma kuralı uygulandı.
#  neo ismi İngilizce *"New Engine Option" (Yeni Motor Seçeneği)* için eklenirken eski modellere ise "ceo" kısaltması eklendi. Bu kısaltma ise *"Current Engine Option" (Mevcut Motor Seçeneği)* anlamına gelmektedir.

## Kaynakça