Ediyakaran biyotası

**Ediyakaran biyotası** (eski adıyla **Vendian**), Ediyakaran dönemi ( 635–541 myö) sırasında Dünya'da var olan bütün canlılardan oluşan bir taksonomik dönem sınıflandırmasıdır. Bunlar gizemli boru ve yaprak biçiminde, çoğunlukla sapsız canlılardan oluşuyordu. Bu canlıların iz fosilleri dünya çapında bulunmuştur ve bilinen en eski karmaşık çok hücreli canlıları temsil etmektedir.

Ediayakaran biyotası, 575 milyon yıl önce Avalon patlaması adı verilen bir olayda evrimsel yayınımla karşı karşıya kalmış olabilir. Bu, Dünya'nın Kriyojeniyen döneminin yoğun buzullaşmasının çözülmesinden sonraydı. Bu biyota, Kambriyen patlaması olarak bilinen canlı çeşitliliğindeki hızlı artışla büyük ölçüde ortadan kalktı. Şimdi var olan hayvanların vücut tasarımlarının çoğu, ilk olarak Ediyakaran'dan çok Kambriyen'in fosil kayıtlarında ortaya çıktı. Büyük canlılar için, Kambriyen biyotası, Ediyakaran fosil kayıtlarında yaygın olan canlıların bütünüyle yerini almış gibi görünüyor, ancak ilişkiler günümüzde de bir tartışma konusu.

Ediyakaran dönemi canlıları, ilk olarak yaklaşık 600 milyon yıl önce ortaya çıktı ve döneme özgü fosil topluluklarının ortadan kalktığı 542 milyon yıl önceki Kambriyen'in başlangıcına kadar gelişti. 1995 yılında Sonora, Meksika'da çeşitli bir Ediyakaran canlıları topluluğu keşfedildi ve yaklaşık 555 milyon yaşında, Ediyakara Tepeleri, Güney Avustralya ve Beyaz Deniz, Rusya'daki Ediyakaran fosilleriyle kabaca aynıydı. Yıkımdan sağ kalanları temsil edebilecek seyrek fosiller Orta Kambriyen kadar geç (510 ila 500 milyon yıl önce) bir dönemde bulunmuş olsa da; daha önceki fosil toplulukları, Ediyakaran'ın sonunda kayıtlardan kaybolur ve geriye bir zamanlar gelişen ekosistemlerin sadece ilginç parçalarını bırakır. Koruma yanlılığı, değişen bir çevre, yırtıcıların ortaya çıkışı ve diğer yaşam biçimleriyle rekabet dahil olmak üzere, bu biyotanın ortadan kalkmasını açıklamaya çalışan birden çok varsayım mevcuttur. Baltica ('yı (şimdi **Vendobionta** olarak değiştirildi) önerdi. Eğer bu gizemli canlılar torun bırakmadıysa, garip biçimleri çok hücreli yaşamda "başarısız bir deneme" olarak görülebilir ve daha sonraki çok hücreli yaşam, öncekilerle yakın akraba olmayanan tek hücreli canlılardan bağımsız olarak evrimleşir. 2018'de yapılan bir araştırma, dönemin en belirgin ve simgesel fosillerinden biri olan *[[Dickinsonia]]*'nın kolesterol içerdiğini buldu. Bu onun, hayvanlara, mantarlara veya kırmızı alglerle yakından ilişkili olduğunu düşündürdü.

Coğrafi, tabakabilimsel, tafonomik veya biyolojik olarak tanımlanamadığı için "Ediyakaran Biyotası" kavramı biraz yapaydır.

## Tarihçe

1868 yılında keşfedilen disk biçimli *Aspidella terranovica*, ediyakaran biyotasına ait ilk fosiller olmuştur. İskoç jeolog Alexander Murray tarafından bulunan bu fosiller, Newfoundland çevresindeki kayaçların yaşını karşılaştırmada faydalı bir araç olarak değerlendirilmiştir. Ancak, bulunan fosillerin, o dönemde hayvan yaşamına dair ilk izlerin görüldüğü düşünülen Kambriyen döneminin "İlk Çağ Katmanları"nın altında yer alması nedeniyle, dört yıl sonra Elkanah Billings'in bu basit formların bir faunayı temsil ettiğini öne sürmesi, dönemin bilim insanları tarafından reddedilmiştir. Billings'in önerisi yerine, bu yapılar gaz çıkışı izleri veya inorganik konkresyonlar olarak yorumlanmıştır. O dönemde, dünya üzerinde başka benzer yapılara rastlanmamış olması, bu tek taraflı tartışmanın hızla gözden düşmesine yol açmıştır. 1933'te, Georg Gürich Namibya'da benzer örnekler keşfetmiş, ancak bu fosilleri Kambriyen Dönemi'ne tarihlendirmiştir. 1946 yılında ise, Reg Sprigg, Avustralya'nın Flinders Sıradağları'ndaki Ediacara Tepeleri'nde "denizanası" benzeri fosiller fark etmiş fakat bunlar da o dönemde Erken Kambriyen'e ait olarak kabul edilmiştir.

İngiltere'de bulunan ikonik *[[Charnia]]* fosili (570-550 myö), Prekambriyen döneminin yaşam barındırabileceği fikrinin ciddiye alınmasını sağlayan ilk keşif oldu. Yaprak benzeri bir forma sahip olan bu fosil, ilk olarak 1956 yılında Charnwood Ormanı'nda o dönemde 15 yaşındaki Tina Negus tarafından bulundu, ancak Negus'un keşfi o dönemde ciddiye alınmadı. Bir yıl sonra, 15 yaşındaki Roger Mason'ın da içinde bulunduğu üç okul arkadaşından oluşan bir grup tarafından tekrar keşfedildi. İngiliz Jeoloji Araştırmaları Kurumu'nun detaylı jeolojik haritalama çalışmaları sayesinde bu fosillerin Prekambriyen kayalarında bulunduğuna dair hiçbir şüphe kalmadı. Nihayetinde, paleontolog Martin Glaessner, 1959 yılında bu fosil ile daha önceki bulgular arasında bir bağlantı kurmayı başardı. Daha gelişmiş tarihleme yöntemleriyle mevcut örneklerin yaşının doğrulanması ve araştırmalara yeniden ivme kazandırılması sayesinde, çok daha fazla fosil örneği tanımlandı.

## Notlar

## Kaynakça

## Konuyla ilgili yayınlar

* 978-0-632-05147-2  Meraklılar için mükemmel ileri okumalar&nbsp;– makroevrimsel temalı birçok ilginç bölüm içerir.
* 978-0-231-10558-3  Özellikle Namibya fosillerine odaklanan bu fosillerin popüler bir bilim hesabı.
* Wood, Rachel A., "Hayvanların Yükselişi: Yeni fosiller ve antik okyanus kimyasının analizleri, Kambriyen patlamasının şaşırtıcı derecede derin köklerini ortaya koyuyor", *[[Scientific American]]*, cilt. 320, hayır. 6 (Haziran 2019), s.&nbsp;24-31.

## Dış bağlantılar

* Ediacaran biota inceleme makalesi  28 Ekim 2020, *Doğa* haberleri özelliği, güzel çizimlerle
* "Ediacaran Topluluğu"&nbsp;– Kapsamlı, biraz güncelliğini yitirmiş olsa da, açıklama, 2010
* 7/2010 tarihine kadar "Ediacaran Biota Veritabanı" derlemesi
* "En eski karmaşık hayvan fosilleri"&nbsp;– Queen's University, Kanada, 2007
* "Kanada'nın Ediacaran fosilleri"&nbsp;– Queen's Üniversitesi, Kanada, 2007
* Dünyanın en eski hayvan ekosistemi, SA taşrasındaki Nilpena İstasyonu'ndaki fosillerde tutuluyor  *ABC News*, 5 Ağustos 2013. Erişim tarihi: 6 Ağustos 2013.
* Tanışma fosiller  ABC *Sabit* Nilpena de Ediakara fosiller üzerinde TV programı (ses + transkript). İlk yayın 3 Ağustos 2013. Erişim tarihi: 28 Aralık 2018.
* , 2009, radio program