Abhazya

**Abhazya** (Abhazca: *Аҧсны* Apsnı; Gürcüce: *აფხაზეთი Apkhazeti*), Gürcistan'ın kuzeybatısında, Karadeniz'in doğusunda yer alan tarihsel bölge ve ülkedir. Abhazya adı, tarihsel bölge dışında, de facto Abhazya Cumhuriyeti ile Gürcistan'a bağlı Abhazya Özerk Cumhuriyeti'ni de ifade etmektedir.

Abhazya Cumhuriyeti, Gürcistan'a bağlı özerk cumhuriyetini 1992'de ele geçiren isyancıların 1994 yılında Gürcistan'dan bağımsızlığını ilan etmesiyle ortaya çıkmıştır. De facto bağımsız olan Abhazya Cumhuriyeti, Rusya, Nikaragua, Venezuela, Nauru, Suriye gibi bazı devletler ve Güney Osetya, Transdinyester ve Dağlık Karabağ gibi de facto bağımsız devletler tarafından tanınsa da, başta Gürcistan olmak üzere, Birleşmiş Milletler üyesi devletlerin büyük çoğunluğu ve Birleşmiş Milletler teşkilatı tarafından tanınmamaktadır.

Abhazya Özerk Cumhuriyeti ise, Sovyetler Birliği içinde Gürcistan Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin bir parçası olarak kurulmuştur. Bugün de Birleşmiş Milletler ve - birkaç devlet dışında, Türkiye Cumhuriyeti dahil - BM üyesi devletlerin büyük çoğunluğu tarafından Gürcistan'ın bir parçası olarak kabul edilmektedir.

Abhazya Cumhuriyeti'nin yönetim merkezi Sohum olup, Abhazya Özerk Cumhuriyeti'nin "sürgündeki" hükûmeti ise, Gürcistan'ın başkenti Tiflis'tedir.

Abhazya adı eski Abazgia bölgesinden, bir kabule göre de bu bölgenin halklarından biri olan Abhazlardan gelir. Abhazya 8.600&nbsp;km²’lik bir alanı kapsar.

2022 yılı itibarıyla bölgede 244.236 kişi yaşamaktadır. Halkın %70'inden fazlası aynı zamanda Rusya Federasyonu vatandaşıdır.

## Tarih

### Erken tarih
MÖ 9. ve 6. yüzyıllar arasında, modern Abhazya toprakları antik Kolhis devletinin bir parçasıydı. MÖ 6. yüzyıl civarında, Yunanlılar, günümüz Abhazya'sının Karadeniz kıyısı boyunca, özellikle Pitiunt ve Dioskurias'ta ticari koloniler kurdular

Antik tarihçiler bölgede yaşayan çeşitli halkları ve konuştukları dillerin büyük çeşitliliğini tanımlamışlardır. Arrianus, Yaşlı Plinius ve Strabon, Karadeniz'in doğu kıyısında, modern Abhazya'da bir yerlerde yaşayan Abasgoi ve Moschoi halkları hakkında kayıtlar vermişlerdir. Bu bölge daha sonra MÖ 63 yılında ''Laziǩa'' Krallığı'na dahil edilmiştir.

Bir Doğu geleneğine göre, Havari Simun, bir misyonerlik gezisi sırasında Abhazya'da ölmüş ve Nicopsis'te gömülmüştür; naaşı daha sonra Anakopya'ya nakledilmiştir.

### Roma ve Bizans İmparatorlukları Dönemi
Roma İmparatorluğu, MS 1. yüzyılda Lazika'yı fethetti; ancak Roma varlığı liman kentleriyle sınırlı kaldı. Arrianus'a göre, Abasgoi ve Apsilae halkları nominal olarak Roma tebaasıydı ve Dioskurias'ta küçük bir Roma karakolu bulunuyordu. 4. yüzyıldan sonra Lazika bir ölçüde bağımsızlığını geri kazandı ancak Bizans İmparatorluğu'nun nüfuz alanı içinde kaldı. Anakopya, prensliğin başkentiydi. Ülke çoğunlukla Hristiyan'dı ve başpiskoposluk merkezi Pityus'taydı. Pityus Metropoliti Stratophilus, 325 yılındaki Birinci İznik Konsili'ne katılmıştır.

MS 6. yüzyıl ortalarında, Bizanslılar ve komşu Sasani Persleri, Abhazya üzerinde hakimiyet kurmak için savaştılar; bu çatışma Lazika Savaşı olarak bilinir. Savaş sırasında Abasglar, Bizans İmparatorluğu'na karşı ayaklandılar ve Sasani yardımı istediler; isyan General Bessas tarafından bastırıldı.

II. Mervan liderliğindeki bir Arap akını, 736 yılında I. Leon ve onun Laz ile İberya müttefikleri tarafından püskürtüldü. I. Leon daha sonra Kaheti'li Mirian'ın kızıyla evlendi ve halefi II. Leon, 770'lerde Lazika'yı ele geçirmek için bu hanedan birliğini kullandı.

Arap Hilafeti'ne karşı kazanılan başarılı savunma ve doğudaki yeni toprak kazanımları, Abasg prenslerine Bizans İmparatorluğu'ndan daha fazla özerklik talep edecek gücü verdi. Yaklaşık 778 yılında Prens II. Leon, Hazarların yardımıyla Bizans İmparatorluğu'ndan bağımsızlığını ilan etti ve ikametgâhını Kutaisi'ye taşıdı. Bu dönemde Gürcüce, okuryazarlık ve kültür dili olarak Yunancanın yerini aldı.

### Gürcistan Krallığı Altında Birleşme

Abhazya Krallığı, MS 850 ile 950 yılları arasında en parlak dönemini yaşadı; bu dönem, 10. yüzyılın sonu ve 11. yüzyılın başında Kral III. Bagrat tarafından yönetilen tek bir Gürcü monarşisi altında Abhazya ve doğu Gürcü devletlerinin birleşmesiyle sona erdi.

Kraliçe Tamar'ın hükümdarlığı sırasında, Gürcü kronikleri Otagho'yu Abhazya'nın Eristavi'si (Valisi) olarak anar. O, 19. yüzyıla kadar Abhazya'yı yönetmeye devam edecek olan Şervaşidze Hanedanı'nın (Çaçba olarak da bilinir) ilk temsilcilerinden biriydi.

1240'larda Moğollar, Gürcistan'ı sekiz askeri-idari sektöre (Tümen) ayırdı. Günümüz Abhazya toprakları, Tsotne Dadiani tarafından yönetilen tümenin bir parçasını oluşturuyordu.

### Osmanlı Etkisi
16. yüzyılda, Gürcü Krallığı'nın küçük krallıklara ve prensliklere bölünmesinden sonra, Şervaşidze Hanedanı tarafından yönetilen (yasak olarak İmereti Krallığı'nın vasalı olan) Abhazya Prensliği ortaya çıktı. In 1453, Osmanlılar ilk kez Sohum'a saldırdı ve 1570'lerde orada bir garnizon bulundurdular. 17. yüzyıl boyunca saldırılara devam ettiler ve bu da Abhazya'nın vergiye bağlanmasına yol açtı.

Osmanlı etkisi, 18. yüzyılda Sohum'da bir kale inşası ve Abhazya yöneticileri ile diğer birçok Abhazın İslam'a geçmesiyle önemli ölçüde arttı. Buna rağmen, Abhazlar ve Türkler arasındaki çatışmalar devam etti. Abhazya'da İslam'ın yayılışına dair ilk kanıtlar, 1641 yılında Osmanlı gezgini Evliya Çelebi tarafından verilmiştir. Ancak İslamlaşma, genel nüfustan ziyade toplumun üst tabakalarında daha belirgindi. Çelebi, eserinde Abhaz prensliğinin asıl kabilesi olan Çaç'ın, Kartveli (Gürcü) dillerinin bir alt kümesi olan Megrelce konuştuğunu da yazmıştır.

Abhazya 1801 yılında Rus İmparatorluğu'ndan koruma talep etti, ancak 1810 yılında Ruslar tarafından "özerk bir prenslik" ilan edildi. Rusya daha sonra 1864'te Abhazya'yı ilhak etti ve Müslüman Abhazların Osmanlı topraklarına sürülmesiyle Abhaz direnişi bastırıldı.

### Çarlık Rusya

19. yüzyılın başında, Ruslar ve Osmanlılar bölgenin kontrolü için çekişirken, Abhazya yöneticileri dini ayrımın her iki tarafına da gidip geldiler. Rusya ile ilişki kurmaya yönelik ilk girişim, 1801 yılında Doğu Gürcistan'ın genişleyen Çarlık imparatorluğu'na dahil edilmesinden kısa bir süre sonra, 1803 yılında Prens Keleş-Bey tarafından yapıldı. Ancak Keleş-Bey'in 1808'de oğlu Aslan-Bey tarafından öldürülmesinden sonra Abhazya'da Osmanlı yanlısı sempati kısa bir süre için üstün geldi. 2 Temmuz 1810'da Rus Deniz Piyadeleri, Sohum-Kale'ye baskın düzenledi ve Aslan-Bey'in yerine, Hristiyanlığa geçerek Giorgi adını alan rakibi ve kardeşi Sefer Ali-Bey'i getirdi. Abhazya, 1810 yılında özerk bir prenslik olarak Rus İmparatorluğu'na katıldı. Ancak Sefer-bey'in yönetimi sınırlıydı ve birçok dağlık bölge eskisi kadar bağımsızdı. Sefer-bey 1810'dan 1821'e kadar hüküm sürdü. Bir sonraki Osmanlı-Rus savaşı (1828-1829), Rus mevzilerini güçlü bir şekilde pekiştirdi ve Abhaz elitinde esas olarak dini temelli daha fazla bölünmeye yol açtı. Kırım Savaşı (1853-1856) sırasında Rus kuvvetleri Abhazya'yı tahliye etmek zorunda kaldı ve 1822'den 1864'e kadar hüküm süren Prens Hamud-Bey Şervaşidze-Çaçba (Mihail), görünüşe göre Osmanlı tarafına geçti.

Daha sonra Rus varlığı güçlendi ve Batı Kafkasyalılar sonunda 1864'te Rusya tarafından boyunduruk altına alındı. Bu sorunlu bölgede Rus yanlısı bir "tampon bölge" işlevi gören Abhazya'nın özerkliğine artık Çarlık hükûmeti tarafından ihtiyaç duyulmuyordu ve Şervaşidze yönetimi sona erdi; Kasım 1864'te Prens Mihail (Hamud-Bey) haklarından feragat etmeye ve Rusya'nın Voronej kentine yerleşmeye zorlandı. Aynı yılın ilerleyen günlerinde Abhazya, 1883'te Kutaisi Valiliği'nin bir parçası olarak bir *[[okrug]]*a dönüştürülen Sohum-Kale özel askeri eyaleti olarak Rus İmparatorluğu'na dahil edildi. Abhaz nüfusunun %40'ını oluşturduğu söylenen çok sayıda Müslüman Abhaz, Kafkasya'nın diğer Müslüman nüfusuyla birlikte 1864-1878 yılları arasında Osmanlı İmparatorluğu'na göç etti; bu sürece *[[Çerkes Sürgünü|Muhacirlik]]* denir.

Bölgenin geniş alanları ıssız kaldı ve daha sonra birçok Ermeni, Gürcü, Rus ve diğerleri Abhazya'ya göç ederek boşaltılan toprakların çoğuna yerleşti. Bazı Gürcü tarihçiler, Gürcü kabilelerinin (Svanlar ve Megreller) Kolhis krallığı zamanından beri Abhazya'da yaşadığını iddia etmektedirler. Rus yetkililerin resmi kararıyla, Abhazya ve Samurzakano sakinleri Rusça eğitim görmek ve dua etmek zorundaydı. 1878'deki kitlesel sürgünden sonra, Abhazlar azınlıkta kaldı, resmen "suçlu halk" olarak damgalandı ve Ruslaştırmaya karşı ciddi bir muhalefet örgütleyebilecek bir liderden yoksun kaldılar.

17 Mart 1898'de Gürcistan-İmereti Rus Ortodoks Kilisesi'nin sinodal dairesi, 2771 sayılı emirle Gürcüce eğitimi ve dini hizmetlerin yürütülmesini yeniden yasakladı. Abhazya ve Samurzakano'nun Gürcü nüfusunun kitlesel protestoları izledi ve bu haberler Rus imparatoruna ulaştı. 3 Eylül 1898'de Kutsal Sinod, 4880 sayılı emri çıkararak, cemaatin Megrel (yani Gürcü) olduğu kiliselerde hem kilise hizmetlerinin hem de kilise eğitiminin Gürcüce yürütülmesine, Abhaz kiliselerinde ise eski Slavca kullanılmasına karar verdi. Sohum bölgesinde bu emir 42 kiliseden sadece üçünde uygulandı. Tedo Sakhokia, Rus yetkililerin kilise hizmetlerinde ve eğitimde Abhazca ve Gürcüceyi getirmesini talep etti. Resmi yanıt, Tedo Sakhokia ve Abhazya'da faaliyet gösteren "Gürcü Partisi" liderlerine karşı açılan bir ceza davası oldu.

### Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti

Rusya'daki Ekim Devrimi'nin ardından, Güney Kafkasya'da yavaş yavaş bağımsızlığa doğru adımlar atan Mavera-yı Kafkas Komiserliği kuruldu. Transkafkasya, 9 Nisan 1918'de federal bir cumhuriyet olarak Rusya'dan bağımsızlığını ilan etti (Transkafkasya Demokratik Federatif Cumhuriyeti). 8 Mayıs 1918'de Bolşevikler Abhazya'da iktidarı ele geçirdi ve yerel Abhaz Halk Konseyi'ni dağıttı. Konsey, Gürcü Halk Muhafızlarını gönderen ve 17 Mayıs'ta isyancıları mağlup eden Transkafkasya makamlarından yardım istedi.

26 Mayıs 1918'de Gürcistan, 28 Mayıs'ta dağılan Transkafkasya Federasyonu'ndan bağımsızlığını ilan etti. 8 Haziran 1918'de Abhaz Halk Konseyi, Gürcistan Ulusal Konseyi ile Abhazya'nın Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti içinde özerk bir statüye sahip olduğunu teyit eden bir anlaşma imzaladı. Gürcü ordusu bölgedeki bir başka Bolşevik isyanını daha bastırdı. 1918'de bir başka Bolşevik isyanı ve bir Türk seferi yenilgiye uğratıldıktan sonra Gürcistan'ın bir parçası olarak kaldı. Rus general ve Beyaz Ordu lideri Anton Denikin, Abhazya üzerinde hak iddia etti ve Gagra'yı ele geçirdi, ancak Gürcüler Nisan 1919'da karşı saldırıya geçerek şehri geri aldılar. Denikin'in Gönüllü Ordu'su sonunda Kızıl Ordu tarafından mağlup edildi ve Bolşevik Rusya, Mayıs 1920'de Gürcistan ile Abhazya'yı Gürcistan'ın bir parçası olarak tanıyan bir anlaşma imzaladı.

1919'da Abhaz Halk Konseyi için ilk seçim yapıldı. Konsey, Gürcistan içinde özerk bir bölge olmayı destekledi ve bu durum Şubat 1921'deki Kızıl Ordu'nun Gürcistan'ı işgaline kadar sürdü. 20 Mart 1919'da yeni seçilen Abhazya Halk Konseyi, Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti bünyesinde Abhazya Özerkliği'nin kurulmasını resmîleştiren "Abhazya Özerkliği Yasası"nı kabul etti.

### Sovyetler Birliği İçinde

1921'de Bolşevik Kızıl Ordu Gürcistan'ı işgal etti ve kısa süreli bağımsızlığına son verdi. Abhazya, Gürcistan SSC ile bağlantılı belirsiz bir "anlaşmalı cumhuriyet" statüsüne sahip bir sosyalist Sovyet cumhuriyeti (Abhazya SSC) yapıldı. Sovyetler Birliği'nin *yerlileştirme* (korenizatsiya) politikası uyarınca, Abhaz halkı "ileri" halklar arasında görülmemiş, bu nedenle ulusal dillerine ve kültürel gelişimlerine odaklanılması artmıştır. Bu politika kapsamında Abhazlar, kendi dillerinde eğitim gibi çeşitli avantajlar elde etmiş; resmi edebi dil ilk kez oluşturulmuştur. 1922 ve 1926 yılları arasında Abhazların nüfus içindeki payı %19,8'den %27,8'e çıkmıştır (muhtemelen Türkiye'den etnik Abhazların göçü veya yeniden Abhaz olarak kimlik tanımlama nedeniyle). Yerel komünist parti üyeleri arasındaki payları %10'dan %25'e yükselmiştir. Bu sırada, etnik Gürcü nüfusunun oranı 1922'de %42 iken 1926'da %36'ya düşmüş, yerel komünist partideki oranları da %40'tan %33'e gerilemiştir. 1931'de Josef Stalin, Abhazya'yı Gürcistan SSC içinde bir özerk cumhuriyet (Abhazya ÖSSC) haline getirdi. 1937–38 Terörü'nde, yönetici elit Abhazlardan temizlendi ve 1952'ye gelindiğinde 228 üst düzey parti ve hükûmet yetkilisi ile işletme yöneticisinin %80'inden fazlası etnik Gürcüydü; bu pozisyonlarda 34 Abhaz, 7 Rus ve 3 Ermeni kalmıştı. Gürcistan Komünist Partisi lideri Kandid Charkviani, Abhazya'nın Gürcüleştirilmesini destekledi. 1939'den başlayarak, Gürcistan SSC'nin geri kalanından köylü haneleri Abhazya'ya yerleştirildi ve bu durum demografik yapıyı önemli ölçüde değiştirdi. Abhazca materyallerin basımı azaldı ve sonunda tamamen durduruldu; Abhaz okulları 1945–1946'da kapatılarak Abhaz çocukların Gürcüce eğitim görmesi zorunlu kılındı. Bu durum, etnik azınlıkları "piramit asimilasyonu" içinde "büyük kardeş" Rusların önderliğindeki "Sovyet halkı"na dahil etmek amacıyla tüm Sovyet cumhuriyetlerinde yürütülen genel Sovyet ve Stalinist ulusal konsolidasyon politikasının bir parçasıydı. Gürcistan Komünist Partisi'nin kararıyla, yeniden organize edilen yeni Abhaz okullarında Abhazca eğitimi zorunlu bir ders olarak korundu.

Baskı politikası Stalin'in ölümünden ve Beria'nın infazından sonra yumuşadı ve Abhazlara cumhuriyetin yönetiminde daha büyük bir rol verildi. Küçük özerk cumhuriyetlerin çoğunda olduğu gibi, Sovyet hükûmeti kültürün ve özellikle edebiyatın gelişimini teşvik etti. Abhazya ÖSSC, SSCB'de asıl milletin dilinin (bu durumda Abhazca) anayasasında resmi dillerinden biri olarak onaylandığı tek özerk cumhuriyetti.

Savaş sonrası dönemde, Abhazya ÖSSC'de etnik Abhazlar baskındı ve özerk cumhuriyette Gürcülere kıyasla çok daha fazla mevkideydiler. Geç Sovyet döneminde, etnik Abhazlar Abhazya Yüksek Sovyeti'ndeki sandalyelerin %41'ini elinde tutuyordu ve cumhuriyet bakanlarının %67'si etnik olarak Abhazdı. Dahası, özerk cumhuriyet içindeki alt düzey resmi makamların daha da büyük bir kısmına sahiptiler. Abhazya'daki komünist partinin birinci sekreteri de etnik olarak Abhazdı. Tüm bunlar, Abhazların bölge nüfusunun sadece %17,8'ini oluşturmasına, Gürcülerin %45,7 ve diğer etnik grupların (Rumlar, Ruslar, Ermeniler vb.) %36,5 olmasına rağmen gerçekleşiyordu.

### Sovyet Sonrası Gürcistan

1980'lerin sonunda Sovyetler Birliği dağılmaya başladığında, Gürcistan'ın bağımsızlık adımları üzerine Abhaz ayrılıkçılar ve Gürcüler arasında etnik gerilimler arttı. Birçok Abhaz ayrılıkçı, bağımsız bir Gürcistan'ın özerkliklerinin ortadan kalkmasına yol açacağından korkarak buna karşı çıktı ve bunun yerine Abhazya'nın başlı başına ayrı bir Sovyet cumhuriyeti olarak kurulmasını savundu. Perestroyka'nın başlamasıyla birlikte Abhaz ayrılıkçıların gündemi daha radikal ve dışlayıcı bir hal aldı. 1988'de Abhazya'nın eski Birlik Cumhuriyeti statüsünün iadesini istemeye başladılar, çünkü Abhazya'nın başka bir Birlik Cumhuriyeti'ne bağlı olmasının gelişimleri için yeterli garanti vermediğini düşünüyorlardı. Bu taleplerini, 1931'de Abhazya'nın egemenliği kısıtlandığında ihlal edildiğini iddia ettikleri Leninist ulusların kendi kaderini tayin hakkı geleneğine atıfta bulunarak gerekçelendirdiler. Haziran 1988'de, Abhaz farklılığını savunan bir manifesto (Abhaz Mektubu olarak bilinir) Sovyet lideri Mihail Gorbaçov'a gönderildi. Gürcü-Abhaz anlaşmazlığı 16 Temmuz 1989'da Sohum'da şiddete dönüştü. Bir Abhaz üniversitesi yerine bir Gürcü üniversitesine kaydolmaya çalışan çok sayıda Gürcü öldürüldü veya yaralandı. Birkaç gün süren şiddetin ardından Sovyet birlikleri şehirde düzeni sağladı.

Mart 1990'da Gürcistan egemenliğini ilan ederek Sovyet hükûmeti tarafından 1921'den beri imzalanan anlaşmaları tek taraflı olarak geçersiz kıldı ve böylece bağımsızlığa daha da yaklaştı. Gürcistan Cumhuriyeti, Gorbaçov tarafından çağrılan Sovyetler Birliği'nin yenilenmesine ilişkin 17 Mart 1991 tarihli Tüm Birlik referandumunu boykot etti; ancak Abhazya nüfusunun %52,3'ü (neredeyse tüm etnik Gürcü olmayan nüfus) referanduma katıldı ve ezici bir çoğunlukla (%98,6) Birliği koruma yönünde oy kullandı. Abhazya'daki çoğu etnik Gürcü olmayan grup, daha sonra Gürcistan nüfusunun büyük çoğunluğu tarafından desteklenen 31 Mart Gürcistan'ın bağımsızlığı referandumunu boykot etti. Haftalar içinde Gürcistan, eski Sovyet muhalifi Zviad Gamsahurdiya yönetiminde 9 Nisan 1991'de bağımsızlığını ilan etti. Gamsahurdiya döneminde Abhazya'da durum nispeten sakindi ve kısa süre sonra Abhaz ve Gürcü gruplar arasında, Abhazlara yerel yasama meclisinde belirli bir aşırı temsil hakkı tanıyan bir güç paylaşımı anlaşmasına varıldı.

Gamsahurdiya'nın yönetimi kısa süre sonra Tengiz Kitovani komutasındaki silahlı muhalif gruplar tarafından zorlandı ve Ocak 1992'de bir askeri darbe ile ülkeden kaçmak zorunda kaldı. Gamsahurdiya'nın yerine eski Sovyet Gürcü lideri ve Sovyet dışişleri bakanı Eduard Şevardnadze devlet başkanı oldu. 21 Şubat 1992'de Gürcistan'ın iktidardaki askeri konseyi, Sovyet dönemi anayasasını kaldırdığını ve Gürcistan Demokratik Cumhuriyeti'nin 1921 Anayasasını geri getirdiğini duyurdu. Birçok Abhaz, 1921 anayasası bölgenin özerkliği için hükümler içermesine rağmen, bunu özerk statülerinin kaldırılması olarak yorumladı. 23 Temmuz 1992'de cumhuriyetin Yüksek Konseyi'ndeki Abhaz grubu, Gürcistan'dan fiilen bağımsızlığını ilan etti; ancak bu oturum etnik Gürcü milletvekilleri tarafından boykot edildi ve bu jest başka hiçbir ülke tarafından tanınmadı. Abhaz yönetimi, Gürcü yetkilileri ofislerinden çıkarma kampanyası başlattı ve bu sürece şiddet eşlik etti. Bu arada Abhaz lider Vladislav Ardzinba, katılık yanlısı Rus politikacılar ve askeri elit ile bağlarını güçlendirdi ve Gürcistan ile savaşa hazır olduğunu ilan etti. Bu duruma yanıt olarak, Gürcistan'ın yeni lideri Eduard Şevardnadze, hükûmeti ile Aralık 1991 darbesinde devrilen eski Cumhurbaşkanı Zviad Gamsahurdiya destekçileri arasında Gürcistan İç Savaşı'nın devam ettiği Batı Gürcistan gezisini yarıda kesti. Şevardnadze, Abhaz grubunun bu kararı Abhazya'daki nüfusun çoğunluğunun görüşünü dikkate almadan verdiğini duyurdu.

### Abhazya Savaşı

Ağustos 1992'de Gürcistan Ulusal Muhafızları Abhazya'ya girdiğinde savaş patlak verdi. İlan edilen amaç, Abhazya'da esir tutulan Gürcü yetkilileri serbest bırakmak ve Abhazya üzerinden Gürcistan'ın geri kalanına uzanan ve sık sık soyulan demiryolu hattını yeniden açmaktı. Darrell Slider'a göre ateş açan ilk taraf Abhaz birlikleriydi. Abhaz ayrılıkçı hükûmeti, Rus askeri üssünün bulunduğu Gudauta'ya çekildi. Birleşmiş Milletler Mülteciler Yüksek Komiserliği, Gudauta'da Gürcülere yönelik etnik temelli şiddet olaylarını rapor etti. Abhazlar o sırada nispeten silahsızdı ve Gürcü birlikleri başkent Sohum'a nispeten az dirençle yürümeyi başardılar ve ardından etnik temelli yağma, gasp, saldırı ve cinayet olaylarına giriştiler.

Abhaz ayrılıkçıların askeri yenilgisi, aralarında Çerkesler, Abazalar, Çeçenler, Kazaklar, Osetler ve aralarında o dönemde pek tanınmayan, daha sonra Moskova karşıtı Çeçen ayrılıkçıların lideri olacak olan Şamil Basayev'in de bulunduğu Rusya'dan gelen yüzlerce gönüllü militan ve paralı askerin bulunduğu Kafkas Dağlı Halkları Konfederasyonu'nun işgali ile karşılaştı. Gürcü hükûmetine karşı savaşmak için Abhaz ayrılıkçıların safına geçtiler. Rus ordusu, Kuzey Kafkasyalı militanların Rusya-Gürcistan sınırını geçerek Abhazya'ya girmesine engel olmadı. Basayev örneğinde, o ve taburunun üyeleri Abhazya'ya geldiklerinde Rus Ordusu tarafından eğitildikleri öne sürülmüştür. 25 Eylül 1992'de Rusya Yüksek Konseyi (parlamento), Gürcistan'ı kınayan, Abhazya'yı destekleyen ve Gürcistan'a her türlü silah ve teçhizat sevkiyatının durdurulması ile Abhazya'ya bir Rus barış gücü yerleştirilmesi çağrısında bulunan bir kararı kabul etti. Bu karar, Vladislav Ardzinba ile görüşen ve Abhazya'nın Gürcistan'ın bir parçası olduğundan o kadar da emin olmadığını savunan Rus milliyetçisi politikacı Sergey Baburin tarafından desteklendi. Ekim ayında, Abhaz ve Kuzey Kafkasyalı milisler bir ateşkesi bozarak Gagra'ya yönelik büyük bir saldırı başlattı ve Gürcü kuvvetlerini cumhuriyetin büyük bölümlerinden sürdü. Şevardnadze hükûmeti Rusya'yı, "Gürcistan'dan yerli topraklarını ve Gürcü-Rus sınır bölgesini koparmak" amacıyla isyancılara gizli askeri destek vermekle suçladı. 1992 yılı, isyancıların Sohum'un kuzeybatısındaki Abhazya'nın büyük bir kısmını kontrol etmesiyle sona erdi.

Çatışma, Temmuz 1993'te Abhaz ayrılıkçı milislerin Gürcülerin elindeki Sohum'a yönelik sonuçsuz bir saldırı başlatmasına kadar çıkmaza girdi. Şevardnadze'nin mahsur kaldığı başkenti kuşattılar ve yoğun topçu ateşine tuttular. Savaşan taraflar, Temmuz ayı sonunda Soçi'de Rusya arabuluculuğunda bir ateşkes üzerinde anlaştılar. Ancak ateşkes 16 Eylül 1993'te tekrar bozuldu. Abhaz ayrılıkçıları, dışarıdan gelen silahlı destekle Sohum ve Oçamçire'ye saldırılar başlattı. BM Güvenlik Konseyi'nin çatışmaların derhal durdurulması çağrısına ve Abhaz ayrılıkçı tarafının ateşkes ihlalini kınamasına rağmen çatışmalar devam etti. On gün süren şiddetli çatışmaların ardından Sohum, 27 Eylül 1993'te Abhaz ayrılıkçı militanlar tarafından ele geçirildi. Abhaz ayrılıkçılar, Kuzey Kafkasyalı militanlar ve müttefikleri, şehrin geri kalan etnik Gürcü nüfusuna karşı Sohum Katliamı olarak adlandırılan çok sayıda vahşet işledi. Toplu katliamlar ve yıkım iki hafta boyunca devam etti, binlerce ölü ve kayıp bırakıldı.

Gürcü hükûmeti, Mingrelya (Samegrelo) bölgesinde devrik Zviad Gamsahurdiya taraftarlarının ayaklanmasıyla ikinci bir tehditle karşı karşıya kaldığı için Abhaz ayrılıkçılar Abhazya'nın geri kalanını hızla istila etti. Doğu Abhazya'nın sadece küçük bir bölgesi olan yukarı Kodori vadisi Gürcü kontrolünde kaldı (2008'e kadar).

Savaş sırasında her iki tarafın da ağır insan hakları ihlalleri yaptığı rapor edildi (bkz. Human Rights Watch raporu). Gürcü birlikleri savaşın ilk aşamasında "Abhaz nüfusunu terörize etmek, soymak ve evlerinden sürmek amacıyla" yağma ve cinayetler işlemekle suçlanırken, Gürcistan da Abhaz güçlerini ve müttefiklerini Abhazya'daki Gürcülere yönelik etnik temizlik yapmakla suçlamaktadır. Bu durum Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı (AGİT) tarafından Budapeşte (1994), Lizbon (1996) ve İstanbul (1999) zirvelerinde de tanınmıştır.

### Gürcülere Yönelik Etnik Temizlik

1992 Abhazya Savaşı'ndan önce Gürcüler, Abhazya nüfusunun neredeyse yarısını oluştururken, nüfusun beşte birinden azı Abhazdı. Savaş ilerledikçe, evlerini terk etmek istemeyen yüz binlerce etnik Gürcü ile karşı karşıya kalan Abhaz ayrılıkçılar, Abhazya'daki Gürcü etnik nüfusunu sürmek ve yok etmek amacıyla etnik temizlik sürecini uyguladılar. Yaklaşık 5.000 kişi öldürüldü, 400 kişi kayboldu ve 250.000'e kadar etnik Gürcü evlerinden sürüldü. Uluslararası Kriz Grubu'na göre, 2006 yılı itibarıyla 200.000'den biraz fazla Gürcü, asıl Gürcistan topraklarında yerinden edilmiş olarak kalmıştır.

Etnik temizlik aynı zamanda Abhazya'da yaşayan Rusları, Ermenileri, Rumları, ılımlı Abhazları ve diğer küçük etnik grupları da kapsıyordu. Etnik Gürcülere ait 20.000'den fazla ev yıkıldı. Yüzlerce okul, anaokulu, kilise, hastane ve tarihi anıt yağmalandı ve yok edildi. Etnik temizlik ve kitlesel sürgün sürecinin ardından, Abhazya'nın nüfusu 1989'da 525.000 iken 2012'de 216.000'e geriledi. Abhaz liderler tarafından organize edilen etnik Gürcülere yönelik pogromlar, savaşın bitiminden sonra bile, Şubat 1995 kadar geç bir tarihe kadar devam etti.

Yaklaşık 250.000 Gürcü mülteciden yaklaşık 60.000'i 1994 ile 1998 yılları arasında Abhazya'nın Gali Bölgesi'ne geri döndü, ancak 1998'de Gali Bölgesi'nde çatışmaların yeniden başlamasıyla on binlercesi tekrar yerinden edildi. Bununla birlikte, 1998'den bu yana, ateşkes hattı boyunca günlük gidiş-geliş yapanlar ve tarımsal döngülere göre mevsimlik göç edenler de dahil olmak üzere 40.000 ila 60.000 mülteci Gali Bölgesi'ne geri dönmüştür. Gali Bölgesi'nin Gürcü nüfuslu bölgelerinde insan hakları durumu bir süre belirsizliğini korudu. Birleşmiş Milletler ve diğer uluslararası kuruluşlar, Abhaz *de facto* yetkililerini "geri dönüş hakkı ve uluslararası insan hakları standartlarıyla bağdaşmayan ayrımcı yasalar gibi önlemler almaktan kaçınmaya... [ve] Gali'de kalıcı bir uluslararası insan hakları ofisi kurulması için iş birliği yapmaya ve Birleşmiş Milletler sivil polisini daha fazla gecikmeden kabul etmeye" boşuna davet etmektedir. Gali Bölgesi'nin kilit yetkililerinin neredeyse tamamı etnik Abhaz'dır, ancak destek personeli etnik Gürcü'dür.

### Savaş Sonrası

Abhazya'da 3 Ekim 2004 tarihinde başkanlık seçimleri yapıldı. Rusya, görevden ayrılan hasta ayrılıkçı Başkan Vladislav Ardzinba tarafından desteklenen başbakan Raul Hacımba'yı destekledi. Sohum'un her yerinde, tıpkı Putin gibi KGB görevlisi olarak çalışmış olan Hacımba ile Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin'in birlikte olduğu posterler vardı. Devlet Duması milletvekili ve popüler bir şarkıcı olan İosif Kobzon liderliğindeki Rus parlamentosu üyeleri ve Rus şarkıcılar, Hacımba için kampanya yürütmek üzere Abhazya'ya geldiler.

Ancak Hacımba seçimleri Sergey Bagapş'a karşı kaybetti. Cumhuriyet'teki gergin durum, seçim sonuçlarının Yüksek Mahkeme tarafından iptal edilmesine yol açtı. Daha sonra, eski rakipler arasında Bagapş'ın başkan adayı, Hacımba'nın ise başkan yardımcısı adayı olarak birlikte seçime girmeleri konusunda bir anlaşma sağlandı. Yeni seçimde oyların %90'ından fazlasını aldılar.

Temmuz 2006'da Gürcü kuvvetleri, Gürcü nüfuslu Kodori Vadisi'nin isyancı yöneticisi Emzar Kvitsiani'ye karşı başarılı bir polis operasyonu başlattı. Kvitsiani, Gürcistan'ın bir önceki başkanı Eduard Şevardnadze tarafından atanmıştı ve Şevardnadze'den sonra Gül Devrimi ile göreve gelen başkan Miheil Saakaşvili'nin otoritesini tanımayı reddetmişti. Kvitsiani Gürcü polisinden kaçmayı başarsa da Kodori Vadisi, Tiflis'teki merkezi hükûmetin kontrolüne geri getirildi.

Savaş sonrası yıllar boyunca zaman zaman şiddet eylemleri devam etti. Rus barış güçlerinin Abhazya'daki statüsüne rağmen, Gürcü yetkililer rutin olarak Rus barış güçlerinin Abhaz isyancılara silah ve mali destek sağlayarak şiddeti kışkırttığını iddia ettiler. Rus rublesi fiilen para birimi haline geldiğinde ve Rusya Abhazya nüfusuna pasaport vermeye başladığında, Rusya'nın Abhazya'ya desteği iyice belirginleşti. Gürcistan ayrıca Rusya'yı, Kodori Vadisi'ndeki Gürcü kontrolündeki kasabalara saldırmak üzere helikopter göndererek hava sahasını ihlal etmekle suçladı. Nisan 2008'de, Abhazya dahil Gürcü hava sahasına girmesi yasak olan bir Rus MiG uçağı, bir Gürcü İHA'sını düşürdü.

9 Ağustos 2008'de Abhaz kuvvetleri Kodori Vadisi'ndeki Gürcü kuvvetlerine ateş açtı. Bu durum, Rusya'nın Gürcistan tarafından saldırıya uğrayan Oset ayrılıkçıları desteklemeye karar verdiği 2008 Güney Osetya Savaşı ile eş zamanlı gerçekleşti. Çatışma, Rusya Federasyonu ile Gürcistan Cumhuriyeti arasında topyekün bir savaşa dönüştü. 10 Ağustos 2008'de, yaklaşık 9.000 Rus askeri, görünüşte cumhuriyetteki Rus barış güçlerini takviye etmek amacıyla Abhazya'ya girdi. Yaklaşık 1.000 Abhaz askeri, Yukarı Kodori Vadisi'nde Abhazya içinde kalan Gürcü kuvvetlerini çıkarmak için harekete geçti. 12 Ağustos'a gelindiğinde Gürcü kuvvetleri ve siviller, Abhazya'nın Gürcü hükûmeti kontrolündeki son bölümünü de tahliye etmişti. Rusya, 26 Ağustos 2008'de Abhazya'nın bağımsızlığını tanıdı. Bunu 1994 ateşkes anlaşmasının iptali ve BM ile AGİT izleme misyonlarının sona erdirilmesi izledi. 28 Ağustos 2008'de Gürcistan Parlamentosu, Abhazya'yı Rus işgali altındaki bölge ilan eden bir kararı kabul etti.

Bağımsızlığın Rusya tarafından tanınmasından bu yana, ayrılıkçı Abhazya hükûmeti ile Rusya Federasyonu arasında bir dizi önemli devlet varlığını kiralayan veya satan ve sınırların kontrolünden vazgeçen tartışmalı anlaşmalar yapıldı. Mayıs 2009'da birkaç muhalefet partisi ve savaş gazisi grupları, bu anlaşmaların devlet egemenliğine zarar verdiğini ve bir sömürgeci gücü (Gürcistan) diğeriyle (Rusya) değiştirme riski taşıdığını belirterek protesto ettiler. Başkan yardımcısı Raul Hacımba, muhalefetin eleştirilerine katıldığını söyleyerek 28 Mayıs'ta istifa etti. Ardından, muhalefet partileri konferansı Raul Hacımba'yı, Sergey Bagapş'ın kazandığı Aralık 2009 Abhazya başkanlık seçimlerinde adayları olarak gösterdi.

#### 2014'ten Bu Yana Siyasi Gelişmeler

2014 baharında muhalefet, Başkan Aleksandr Ankvab'a hükûmeti görevden alması ve radikal reformlar yapması için bir ültimatom verdi. 27 Mayıs 2014'te Sohum merkezinde, Abhaz muhalefetinin 10.000 destekçisi kitlesel bir gösteri için toplandı. Aynı gün, Ankvab'ın Sohum'daki karargahı Raul Hacımba liderliğindeki muhalif gruplar tarafından basıldı ve onu Gudauta'ya kaçmaya zorladı. Muhalefet, protestoların yoksulluk nedeniyle tetiklendiğini iddia etti, ancak asıl tartışma noktası Başkan Ankvab'ın Gali bölgesindeki etnik Gürcülere yönelik liberal politikasıydı. Muhalefet, bu politikaların Abhazya'nın etnik Abhaz kimliğini tehlikeye atabileceğini savundu.

Ankvab başkentten kaçtıktan sonra, 31 Mayıs'ta Abhazya Halk Meclisi, parlamento başkanı Valery Bganba'yı vekaleten başkan olarak atadı ve Ankvab'ın görev yapamaz durumda olduğunu ilan etti. Ayrıca 24 Ağustos 2014 tarihinde erken başkanlık seçimi yapılmasına karar verildi. Ankvab, rakiplerini ahlaksızca davranmak ve anayasayı ihlal etmekle suçlasa da kısa süre sonra resmi istifasını açıkladı. Raul Hacımba daha sonra başkan seçildi ve Eylül 2014'te göreve başladı.

Kasım 2014'te Vladimir Putin, Hacımba ile bir anlaşma imzalayarak Abhaz ordusunun Rus silahlı kuvvetlerinin bir parçası olarak ilişkisini resmîleştirmek için harekete geçti. Gürcistan hükûmeti bu anlaşmayı "ilhaka doğru bir adım" olarak kınadı.

Hacımba 2019'da %2'den az bir farkla yeniden seçildi. Ocak 2020'de Abhazya Yüksek Mahkemesi, Hacımba'ya karşı düzenlenen protestoların ardından sonuçları iptal etti. Hacımba 12 Ocak'ta başkanlıktan istifa etti ve 22 Mart için yeni seçimler çağrısı yapıldı. Aslan Bjania müteakip seçimlerde oyların yaklaşık %59'unu alarak seçildi.

Aralık 2021'de bir karışıklık yaşandı. Kasım 2024'te, Rusya ile yapılan bir yatırım anlaşmasına karşı çıkan beş muhalif aktivistin tutuklanmasının ardından protestolar düzenlendi; bu durum o zamanki Başkan Aslan Bjania'nın istifasına ve Şubat 2025'te yeni bir başkanlık seçimine yol açtı. Başkan vekili Badra Gunba, oyların %56'sını alarak seçildi. Analistlere göre Rusya, 2025 seçimlerine müdahale etmede benzeri görülmemiş bir rol oynadı.

## Siyasal statü

1990'ların başındaki savaşın ardından Sohum'a egemen olan ve ayrılma yanlısı güçler 1994 yılında bağımsızlığını ilan etmiş, ama Abhazya Cumhuriyeti adını taşıyan bu yönetim bazı ülkeler tarafından tanınmıştır. Rusya, Nikaragua, Venezuela, Nauru, Vanuatu, Suriye ile birlikte de facto bağımsız ülkeler Güney Osetya ve Transdinyester ülkenin bağımsızlığını tanıyan ülkeler olmuştur. İlerleyen süreçte Vanuatu ve Tuvalu gerçekleştirdikleri bu tanıma işlemlerini geri çekmişlerdir.

Gürcistan’ın merkezi yönetiminin desteğindeki özerk yönetim ise, bölgenin eski statüsünün korunmasından yanadır. Abhazya Cumhuriyeti Hükûmeti’nin yönetim merkezi Sohum’dur.

Avrupa Birliği, Birleşmiş Milletler, Avrupa Güvenlik ve İşbirliği Teşkilatı, Avrupa Birliği Konseyi gibi uluslararası örgütler Abhazya’yı Gürcistan’ın bir parçası olarak tanımakta ve anlaşmazlığın her iki tarafın barışçı yollarla çözümlemesini istemektedir. Bununla birlikte, bugünkü nüfusunun büyük bölümü Abhazya’yı egemen bir devlet olarak kabul etmektedir.

## Ekonomi

Başlıca gelir kaynağı turizmdir. Abhazya tam anlamıyla bir turizm cennetidir.Doğal güzelliği sayesinde ülkeye yurt dışından çok fazla sayıda turist çekmektedir. Kimi insanlar Abhazya için; *İnsanın ölmeden önce kesinlikle görmesi gereken yerlerden biri* olduğunu söyler. Tkuarçal bölgesinde dünyanın en iyi kömürleri üretilmektedir. Tarihte de İpek Yolunun denize açılan kapısı olan Abhazya, zengin kömür havzasına ve değerli mermer yataklarına sahiptir. Abhazya’daki ağaç çeşitliği nedeniyle bu zamana kadar önemli bir gelir kaynağı olan ağaç ürünleri sektörü, son zamanlarda ormanların koruma altına alınmasıyla askıya alınmıştır.

## Kültür

Kültürlerine son derece düşkün olan Abhazlarda kadına önem başta gelen değerlerdendir. Abhazlarda kadının yeri erkekler kadar önemlidir. Abhaz kadını erkekler gibi at biner, misafir geldiğinde erkeklerle oturabilir, en az erkekler kadar söz söyleme ve düşünce özgürlüğü hakkına sahiptir. Abhazlar, Çerkesler'deki Xabze gibi, kendi kültürlerine "Apsuara" derler. Abhazların ataları, MÖ III. binyıl da Batı Kafkasya'da megalitik kültürün yaratıcıları olarak kabul edilir (*megalitler - devasa taş bloklardan oluşan binalar*). MÖ 1. binyılın başlangıcında metal bilimi konusunda uzmanlaştılar ve MÖ 8.-7. yüzyıllarda, demiri üretme ve işlemede dünyada bir ilk oldular.

## Nüfus

Abhazya nüfusunun kesin mevcut boyutu belirsizdir. 2003 yılında yürütülen nüfus sayımına göre 215.972 kişi olarak kaydedildi fakat bu Gürcü yetkililer tarafından doğru olmadığı söylenmekteydi. Gürcistan İstatistik Bölümü Abhazya'nın nüfusunun 2003 yılından 2005 yılına kadar 179.000 ve 178.000 bin olduğu tahmin ediliyordu.

Britannica Ansiklopedisi 2007 yılında nüfusun 180.000 olacağını, Uluslararası Kriz Grubu ise 2006 yılında Abhazya'nın toplam nüfusunun 157.000 ve 190.000 arasında olmasını tahmin etmekteydi.

Abhazya nüfusu 1992-1993 savaşlarında yarıya indi (1989 yılında 525.061 idi).

2011 yılında yapılan son nüfus sayımına göre Abhazya'nın 240.705'lik nüfusu vardı.

Abhazya etnik nüfusu'da 1992-1993 Savaşı'ndan sonra büyük ölçüde değişmeye başladı. Şu anda Abhazya nüfusu ağırlıklı olarak Abhazlar oluşturmakta ve nüfusun geri kalanını azınlık halinde olan Gürcüler (çoğunlukla Megreller), Hemşinliler (Ermeniler) ve Ruslar oluşturur. Savaş öncesinde Gürcüler etnik nüfusun %45.7'sini oluşturuyordu, ancak 1993 yılından itibaren birçok Gürcü, Rus ve Ermeni etnik temizliğe uğramış ve göç etmek zorunda kalmıştır.

## Yüzey şekilleri ve iklim
Abhazya, Kuzeybatı Kafkasya'da Karadeniz'in kuzey kıyılarında 8.600&nbsp;km²’lik bir alanı kapsar. Kafkas Dağları Abhazya’yı kuzey ve kuzeydoğuda, Rusya Federasyonu içindeki Çerkesya topraklarından ayırır. Abhazya’nın doğusunda Gürcistan yer alır. Güney ve güneybatısı Karadeniz’le çevrelenmiştir.

Abhazya’nın büyük bölümü (yaklaşık % 75) dağlardan oluşur. Nüfusun büyük bölümü kıyı kesimlerinde, düz alanlarda ve alçak kesimlerde yerleşmiştir. Büyük Kafkas Dağları bölgeyi kuzeyden tamamen kuşatır. Dağların yüksekliği pek çok yerde 4.000 m civarındadır. İklimi genel olarak ılımandır.

## Başlıca kentler

* Sohum
* Gagra
* Gali
* Gudauta
* Oçamçıre
* Tkvarçeli
* Pitsunda

## Ayrıca bakınız
* Güney Osetya ve Abhazya'nın bağımsızlıklarının uluslararası tanınması
* Tanınmayan devletler listesi
* Abhazya'daki resmî bayramlar
* Abhaz Silahlı Kuvvetleri
* Abhazya epigrafisi

## Kaynakça
16. https://abaza.org/tr/abhazlar-ve-abazinler-eshsiz-bir-ulusal-kyultyuryun-tashyyycylary  12 Şubat 2021 tarihinde Abhaz sitesinden arşivlendi (Türkçe) Kültür bölümünde

## Dış bağlantılar
* BBC Abhazya Raporu
* Abhazya Başkanlık Sitesi

## Fotoğraflar


Dosya:Zd novyi afon.jpg| Afon'daki "Pısırtsha" Tren İstasyonu
Dosya:Novoafonsky monastyr.jpg| Ahali Atoni Manastırı
Dosya:GagraColonnade.jpg| Gagra
Dosya:Gegsky1.jpg| Geg Şelalesi
Dosya:Sukhum1.jpg| Sohumun kenarındaki tren istasyonu
Dosya:Moskva-Cukhum.jpg| Ülkenin sahil kesimi boyunca uzanan bir demir yolu hattı vardır
Dosya:Sukhum1.jpg| Sohum kentinden bir görünüm
Dosya:Ridge_view_from_pitsunda_cape.jpg| Pitsunda
Dosya:Aloisi_villa_Sukhumi.jpg| Sohum kentinden bir görünüm
Dosya:On_quay._Sukhum.jpg|Sohum
Dosya:Botanical garden.Sukhum.jpg|Sohum Botanik Bahçesi|Sohum Drama Tiyatrosu