Fransız Batı Afrikası

**Fransız Batı Afrikası** (, ****); Fransız sömürge idaresi altındaki sekiz Batı Afrika bölgesinin: Moritanya, Senegal, Fransız Sudanı (günümüzde Mali), Fransız Ginesi (günümüzde Gine), Fildişi Sahili, Fransız Yukarı Voltası (günümüzde Burkina Faso), Dahomey (günümüzde Benin) ve Nijer Kolonisi'nin bir federasyonuydu. Söz konusu federasyon 1895'ten 1958'e kadar mevcudiyetini sürdürmüştür. Federasyonun başkenti 1902 yılına kadar Senegal'deki Saint-Louis, bu tarihten federasyonun 1960'taki dağılışına kadar ise Dakar idi.

4.689.000 km2'lik yüzölçümüyle Fransız Batı Afrikası, Fransa anakarasının sekiz katı büyüklüğündeydi. Fransız Ekvatoral Afrikası ise ilave 2.500.000 km2'lik bir alana sahipti.

## Tarihsel süreç
İkinci Dünya Savaşı sonrasına kadar, Fransız sömürgelerinde yaşayan Afrikalıların neredeyse hiçbirinin Fransız vatandaşlığı bulunmamaktaydı. Bu kişiler daha ziyade; kanun önünde haklardan, mülkiyet hakkından, seyahat, muhalefet veya oy kullanma haklarından mahrum "Fransız tebaası" statüsündeydiler. Senegal'in Dört Komün'ü bu durumun istisnasını teşkil etmekteydi: Söz konusu bölgeler, 1848 yılında İkinci Fransız Cumhuriyeti tarafından köleliğin kaldırılmasıyla tüm Fransa mukimlerine eşit siyasi haklar tanındığında, küçük Senegal Sömürgesi'nin kasabaları durumundaydı. Bu kasabalarda doğduğunu ispat edebilen herkes hukuken Fransız sayılmaktaydı. Bu kişiler, daha önce Senegal'deki beyaz ve melez mukimlerin tahakkümünde olan parlamento seçimlerinde oy kullanabilmekteydiler.

Senegal'in Dört Komünü; 1848–1852, 1871–1876 ve 1879–1940 yılları arasında Fransız parlamentosunda kendilerini temsil edecek bir mebus seçme hakkına sahipti. 1914 yılında, ilk Afrikalı mebus Blaise Diagne, Senegal temsilcisi olarak Fransız Parlamentosu'na seçilmiştir. 1916'da Diagne, Dört Komün sakinlerinin tamamına tam vatandaşlık hakkı tanıyan bir kanunu (*loi Blaise Diagne*) Ulusal Meclis'ten geçirmiştir. Bunun karşılığında, Birinci Dünya Savaşı'nda savaşmak üzere milyonlarca Afrikalının orduya alınmasına yardım etme taahhüdünde bulunmuştur. Bu tarihten itibaren Dakar, Gorée, Saint-Louis ve Rufisque'teki tüm siyahi Afrikalılar, Fransız Ulusal Meclisi'ne temsilci göndermek üzere oy kullanabilmişlerdir.

Fransızlar 1880'ler ve 1890'larda Afrika Talanı'ndaki paylarını kovalarken, iç kesimlerdeki geniş bölgeleri fethetmiş ve başlangıçta buraları ya Senegal sömürgesinin bir parçası ya da müstakil birimler olarak idare etmişlerdir. Bu fethedilen bölgeler ekseriyetle Fransız Ordusu subayları tarafından yönetilmiş ve "askerî bölgeler" olarak adlandırılmıştır. 1890'ların sonlarında Fransız hükûmeti, "sahadaki subaylarının" bölgesel genişlemesini dizginlemeye başlamış ve Gabon'un batısındaki tüm toprakları, doğrudan Denizaşırı İşler Bakanı'na rapor veren ve merkezi Senegal'de bulunan tek bir valiye devretmiştir. Senegal'in ilk genel valisi 1895 yılında tayin edilmiş ve 1904 yılında idaresi altındaki topraklar resmen Fransız Batı Afrikası olarak adlandırılmıştır. Gabon ise daha sonra, modern Nijer ve Çad sınırında batı komşusuyla komşu olacak olan kendi federasyonu Fransız Ekvatoral Afrikası'nın merkezi haline gelecektir.

Fransa, Fransız Batı Afrikası'nda köleliği lağvetmiştir. Bu süreç kademeli olarak gerçekleşmiştir. Kölelik, 1848'den itibaren sömürgeler dahil tüm Fransız topraklarında resmen yasadışıydı; ancak bu kanun sadece resmen Fransız hukukuna tabi bölgelerdeki Fransız vatandaşlarına uygulanmaktaydı, bu da Fransız vatandaşlığı olmayan yerli tebaanın itaat etmekle yükümlü olmadığı anlamına geliyordu. Fransız Batı Afrikası'nda 1903-1905 yıllarında, Fransız makamları sömürge karşıtlarının baskısıyla Fransız kontrolündeki bölgelerde yerli köle sahiplerine karşı kölelik karşıtı yasaları uygulamaya koymuş; köle ticareti yasaklanmış ve kaçan köleler sahiplerine iade edilmemiştir.

1905 yılında Fransızlar, Fransız Batı Afrikası'nın büyük bölümünde köleliği resmen kaldırmıştır. 1906'dan 1911'e kadar, özgürleşme süreci ilerledikçe, Fransız Batı Afrikası'ndaki bir milyondan fazla köle efendilerinden kaçarak eski yurtlarına dönmüştür.

Haziran 1940'ta Fransa'nın Düşüşü ve Temmuz ve Eylül 1940'ta Özgür Fransa Kuvvetleri'ne karşı yapılan Dakar muharebelerinden sonra, Batı Afrika'daki makamlar Vichy rejimine sadakatlerini ilan etmişlerdir; Fransız Ekvatoral Afrikası'ndaki Fransız Kongosu sömürgesi de aynı yolu izlemiştir. Gabon, Kasım 1940'taki Gabon Muharebesi'nden sonra Özgür Fransa'nın eline geçmiş, ancak Batı Afrika Kasım 1942'deki Müttefiklerin Kuzey Afrika çıkarmasına kadar Vichy kontrolünde kalmıştır.

İkinci Dünya Savaşı'nı müteakip Fransız hükûmeti, sömürgelerinde sınırlı siyasi hakları genişletme sürecini başlatmıştır. 1945 yılında Fransız Geçici Hükûmeti, yeni Fransa Anayasası'nı yazmak üzere toplanan Kurucu Meclis'te Fransız Batı Afrikası'na on sandalye tahsis etmiştir. Bunların beşi vatandaşlar tarafından, beşi ise Afrikalı tebaa tarafından seçilecekti. Seçimler, Fransız eğitimi almış yeni bir Afrikalı neslin öne çıkmasını sağlamıştır. 21 Ekim 1945'te altı Afrikalı seçilmiştir: Dört Komün vatandaşları Lamine Guèye'yi, Senegal/Moritanya Léopold Sédar Senghor'u, Fildişi Sahili/Yukarı Volta Félix Houphouët-Boigny'yi, Dahomey/Togo Sourou-Migan Apithy'yi, Sudan-Nijer Fily Dabo Sissoko'yu ve Gine Yacine Diallo'yu seçmiştir. Bu isimlerin tamamı 2 Haziran 1946'da 2. Kurucu Meclis'e yeniden seçilmişlerdir.

1946 yılında kabul edilen Loi Lamine Guèye, Afrika sömürgelerinin yerlilerine bazı sınırlı vatandaşlık hakları tanımıştır. Fransız İmparatorluğu, 27 Ekim 1946'da Dördüncü Fransız Cumhuriyeti anayasasının yürürlüğe girmesiyle Fransız Birliği olarak yeniden adlandırılmıştır. 1946 sonlarında bu yeni anayasa uyarınca, her bölge (Dört Komün hariç) ilk kez, kısıtlı bir seçmen kitlesiyle de olsa, yeni kurulan Genel Konseylere yerel temsilciler seçebilme hakkına kavuşmuştur. Bu seçilmiş kurulların yetkileri sadece danışma düzeyiyle sınırlı kalsa da yerel bütçeleri onaylama yetkisine sahiptiler. 23 Haziran 1956 tarihli Loi Cadre, bu tarihten sonra tüm Fransız Afrika sömürgelerinde yapılan seçimlere genel oy hakkı getirmiştir. Fransız Batı Afrikası'nda genel oy hakkıyla yapılan ilk seçimler 1956 sonundaki belediye seçimleri olmuştur. 31 Mart 1957'de, genel oy hakkı altında, sekiz sömürgenin her birinde bölgesel Meclis seçimleri yapılmıştır (BM Vesayet Bölgesi olan Togo bu aşamada farklı bir seyir izlemekteydi). Seçimi kazanan partilerin liderleri, yeni ihdas edilen Yürütme Konseyleri Başkan Yardımcılığı makamlarına atanmış; Fransız Sömürge Valileri ise Başkan sıfatını korumuşlardır.

1958 tarihli Beşinci Fransız Cumhuriyeti Anayasası, sömürgelerin yapısını Fransız Birliği'nden Fransız Uluslar Topluluğu'na dönüştürmüştür. Her bölge bir "Protektora" haline gelecek ve danışma meclisi Ulusal Meclis olarak adlandırılacaktı. Fransızlar tarafından atanan Vali, "Yüksek Komiser" olarak yeniden adlandırılmış ve her bölgenin devlet başkanı yapılmıştır. Meclis, Devlet Başkanı'na karşı danışma yetkileri olan bir Afrikalıyı Hükûmet Başkanı olarak atayacaktı. Ancak federasyon, Fransız Uluslar Topluluğu'nu onaylayan 1958 Fransa anayasa referandumundan sonra hukuken (*de jure*) sona ermiştir. Gine hariç tüm sömürgeler yeni yapıda kalma yönünde oy kullanmıştır. Gineli seçmenler ezici bir çoğunlukla bağımsızlık lehinde oy vermiştir. 1960 yılında, Birinci Çinhindi Savaşı'nın başarısızlığı ve Cezayir'deki gerilimlerin zorladığı anayasa değişikliği, Fransız Uluslar Topluluğu üyelerinin kendi anayasalarını tek taraflı olarak değiştirmelerine imkan tanımıştır. Senegal ve eski Fransız Sudanı, Mali Federasyonu'nu (1960-61) kurarken; Fildişi Sahili, Nijer, Yukarı Volta ve Dahomey daha sonra kısa ömürlü Sahel-Benin Birliği'ni ve ardından Conseil de l'Entente'ı teşkil etmişlerdir.

## Bölgesel Değişiklikler
Fransız Batı Afrikası'ndaki sömürge varlıklarının idari yapısı, komşu İngiliz mülklerine kıyasla daha homojen bir görünüm arz etse de, esasen değişkenlik ve çeşitlilikle maluldür. Fransız Batı Afrikası tarihi boyunca, münferit sömürgeler ve askerî bölgeler, Dakar'daki "Genel Valilik" (*Gouvernement général*) gibi defalarca yeniden teşkilatlandırılmıştır. Fransız Yukarı Voltası iki kez teşkil edilmiş ve komşu sömürgeler arasında pay edilmiştir. Müstakbel Moritanya ve Nijer devletleri; sırasıyla 1920'li ve 1940'lı yıllara kadar federasyonun dışında kalmıştır. Bu bölgeler, doğrudan Fransız Ordusu kontrolündeki "Askerî Bölgeler" statüsündeydi. II. Dünya Savaşı ve Loi Cadre'nin (*1956 Denizaşırı Reform Yasası*) kabulü, sömürge idaresini kökten bir biçimde yeniden yapılandırmıştır. Birinci Dünya Savaşı'nda Almanya'dan müsadere edilen Fransız Togolandı, bu dönemin büyük bir kısmında ismen bir sömürge değil, bir manda bölgesi olarak idare edilmiştir.

## Federal Yapı

Teorik olarak Fransız Batı Afrikası Genel Valileri, doğrudan Paris'teki Sömürgeler Bakanı'na karşı sorumluyken; münferit sömürge ve bölgeler yalnızca Dakar'a rapor vermekteydi. Başlangıçta 1895 yılında sadece Senegal, Fransız Sudanı, Fransız Ginesi ve Fildişi Sahili'nin bir birliği olarak ihdas edilen federasyon, 1904 yılında kalıcı bir temele oturtulmuştur. Genel Vali, önce Saint-Louis'de, ardından (1902'den itibaren) en eski Fransız yerleşimi olan Dakar'da ikamet etmiştir. Fransız Batı Afrikası müteakiben komşu Fransız idaresindeki topraklara doğru genişlemiştir: 1892'de sömürge vesayeti altına alınan Dahomey 1904'te; Moritanya ise 1920'de federasyona dahil edilmiştir. Fransız Yukarı Voltası bölgesi 1921'de sömürge kararnamesiyle Fransız Sudanı'ndan ayrıldığında, otomatik olarak Fransız Batı Afrikası'ye dahil olmuştur. 1934 ve 1937 yılları arasında Milletler Cemiyeti Manda bölgesi olan Fransız Togolandı, Dahomey bünyesine katılmış; Birinci Dünya Savaşı'nda Almanya'dan alınışından bağımsızlığına kadar Fransız Batı Afrikası üzerinden idare edilmiştir. 1904 yılında hem Moritanya hem de Nijer "Askerî Bölge" olarak sınıflandırılmış: Fransız Batı Afrikası tarafından Fransız Sömürge Kuvvetleri subaylarıyla müştereken yönetilmiştir.

## Sömürge İdaresi

Fransız Batı Afrikası'nın her bir sömürgesi, Dakar'daki Genel Vali'ye karşı sorumlu bir Vali Yardımcısı (Lieutenant Gouverneur) tarafından idare edilmekteydi. Yalnızca Genel Vali, Sömürgeler Bakanı vasıtasıyla Paris'ten talimat alırdı. Bakan, Fransız Mebusan Meclisi'nin (1946'dan sonra Fransa Ulusal Meclisi) onayıyla Vali Yardımcılarını ve Genel Valileri tayin etmekteydi.

### Genel Valiler

### Fransız Batı Afrikası Büyük Konseyi
1946 yılından itibaren Dakar'da bir Fransız Batı Afrikası Büyük Konseyi teşkil edilmiştir. Her sömürgeden, ekseriyetle Vali Yardımcısı ve oradaki Fransız nüfusunun bir temsilcisi olmak üzere iki delege bu konseyde yer almıştır. Söz konusu konseyin Genel Valilik makamı üzerinde yalnızca istişari yetkileri bulunmaktaydı. Bu tür organların işleyişi, 1885 tarihli Indigénat (Yerli Hukuku) kanunnamesine dayanmaktaydı.

## Yerel İdare

Bu değişken yapıya rağmen ve Senegal Komünleri istisna tutulmak kaydıyla, Fransız idaresinin alt kademelerdeki idari teşkilatı, Cercle (Daire) sistemine dayalı olarak sabit kalmıştır. Bu birim, Fransız sömürge Afrikası'nda başında Avrupalı bir subayın bulunduğu en küçük siyasi idari birimdi. Genişlikleri farklılık göstermekle birlikte, Fransız Sudanı (günümüzde Mali) mevcudiyetinin büyük bölümünde on ikiden az "Cercle"dan müteşekkildi. Dolayısıyla, bir Daire Amiri (Cercle Commander), yüz binlerce Afrikalı üzerinde mutlak otorite sahibi olabiliyordu.

### Cercles
Bir "Cercle", her biri kendi içinde birkaç köyden oluşan birkaç kantondan meydana gelmekteydi ve 1895'ten 1946'ya kadar Fransa'nın Afrika sömürgelerinde neredeyse evrensel bir idari birim olarak uygulanmıştır.

"Daire Amiri" (*commandant de cercle*), bir bölge amirine ve üzerindeki sömürge hükûmetine tabiydi; ancak askerî yapıdan (örneğin: İkinci Dünya Savaşı öncesi modern Nijer ve Moritanya haricinde) bağımsızdı. Daire amirinin hiyerarşisinde, Fransızlar tarafından atanan ve Avrupalılarca görevden alınabilen Afrikalı "*Kanton Şefleri*" (*Chefs de canton*) ve "*Köy Şefleri*" (*Chefs du Village*) yer almaktaydı. Ayrıca Daire Kumandanı; çok sayıda hizmetli, memur, "*Gardes-de-cercle*" polisi gibi Afrikalı görevlilerden, hükûmet makamlarınca kendilerine tahsis edilen askerî birliklerden ve *Precepteur du marché* (*Pazar müfettişi*) gibi alt idarecilerden istifade etmekteydi.

İdari uygulamalar ve coğrafi tecrit nedeniyle, Daire amirleri çevrelerindeki Afrikalıların hayatları üzerinde muazzam bir kudrete sahipti. Daire Kumandanları aynı zamanda bölgelerinin ekonomik ve siyasi hayatı üzerinde de büyük yetkilere sahipti. Hukuken, Senegal'in Dört Komün'ü dışındaki tüm Afrikalılar, 1885 tarihli Indigénat kanunnamesi uyarınca "*tebaa*" statüsündeydi. Bu kanunname, Fransız idarecilerine tebaayı tutuklama, yargılama, cezalandırma ve hapsetme gibi icrai yetkiler tanımaktaydı. Ayrıca yerel makamlara, genellikle yılda birkaç hafta sağlıklı erkeklerle sınırlı olan ancak uygulamada pek az kısıtlaması bulunan "angarya" (zorla çalıştırma) talep etme hakkı veriyordu. Bu idari araçlar, Birinci Dünya Savaşı'nı takip eden dönemde yaygın olan Medeniyet götürme misyonu (*Mission civilisatrice*) ideolojisini de içermekteydi. Her yeni Daire Kumandanı, beraberinde yönettiği halkın hayatını yeniden yapılandıracak ve kalkındıracak geniş çaplı projeler getirebilmekteydi.

### Şefler
Fransız Batı Afrikası'nın yerel idaresine mahsus diğer resmî makam ise "Şeflik" idi. Bunlar, yerel iktidar haklarına bakılmaksızın, Fransa'ya sadakatleri nedeniyle Fransız yetkililerce atanan Afrikalılardı. Bu şeflere, bir Fransız kantonu ölçeğinde ve 1880'lerde Fransızların Rivières du Sud sömürgesinin (günümüzde Gine) kıyı bölgelerinde karşılaştıkları küçük ölçekli kabile yapılarına dayanan yapay bölgeler tahsis edilmiştir. Dolayısıyla kanton birimi, Fransızların daha sonra fethedeceği Sahel'deki sömürge öncesi devletlerden (örneğin Takruri Krallığı) hem çok daha küçüktü hem de niteliksel olarak farklıydı.

Bu görevliler "*Kanton Şefi*", "*Köy Şefi*" veya bazen Fransız yapısı tarafından bütünüyle asimile edilmiş sömürge öncesi devletlerin unvanlarını taşıyan isimlerle anılırdı. Bu sonuncusu nadir görülmekle birlikte, daha geniş ve az nüfuslu, güçlü sömürge öncesi devlet yapılarına sahip olan ve idare edecek az sayıda memurun bulunduğu sonradan fethedilen sömürge topraklarında daha yaygın hale gelmiştir.

Bu büyük siyasi yapılar Fransızlara direnç gösterdiğinde, genellikle küçük şefliklere bölünmüşlerdir. Fransızlarla iş birliği yapacak seçkin bir kesimi içinde barındıran büyük yapılar ise yeni liderlikler altında muhafaza edilmiştir. Agadez Sultanlığı, Damagaram Sultanlığı ve Dosso Djermakoy'u bu büyük ölçekli "*Kanton Şefleri*"ne örnektir. Ancak bu hükümdarlar bile Fransız makamlarınca titizlikle seçilen şahıslarla ikame edilmiştir.

Kaynağı ne olursa olsun, şeflere az sayıda muhafız silahlandırma hakkı verilmiş; vergi toplama, zorla çalıştırma (angarya) için insan kaynağı temini ve "*örfi hukuk*"un uygulanması hususlarında sorumlu tutulmuşlardır. Genel olarak kanton şefleri, Daire Kumandanlarının emri altında hizmet vermiş; asayiş korunduğu ve idari emirler yerine getirildiği müddetçe kendi işlerini görmekte serbest bırakılmışlardır.

## Coğrafya

Afrika'nın en batı ucundan Büyük Sahra'nın derinliklerine kadar uzanan (çoğunlukla Moritanya, Sudan ve Nijer'in çöl veya yarı çöl iç kesimlerinden oluşan) yaklaşık  yüzölçümüyle Federasyon, kurulduğunda on milyondan fazla, dağıldığında ise yaklaşık 25 milyon nüfusa sahipti. Fransız Batı Afrikası, Sénégal Nehri vadisinin tamamını, Nijer Nehri vadisinin büyük bölümünü ve Batı Afrika Sahel bölgesinin çoğunu kapsamaktaydı. Ayrıca Fildişi Sahili ve Gine'deki tropikal ormanları, Futa Calon platolarını ve modern Nijer'in Aïr Dağları'nı da bünyesinde barındırıyordu.

### Bölgeler

* Fildişi Sahili
* Fransız Dahomey (günümüzde Benin)
* Fransız Sudanı (günümüzde Mali)
* Fransız Ginesi (günümüzde Gine)
* Moritanya
* Nijer Kolonisi
* Senegal
* Fransız Yukarı Voltası (günümüzde Burkina Faso)
* Fransız Togoland (günümüzde Togo)
* Forcados ve Badjibo Enklavları (günümüzde Nijerya'da)

## Posta Pulları

Federasyon bünyesindeki Fransız sömürge bölgeleri, 1943 yılına kadar kendi posta pullarını ihraç etmişlerdir. Pek çok örnekte pulların üzerine sömürgenin kendi adının yanı sıra federasyonun adı olan "*Afrique Occidentale Française*" ibaresi de nakşedilmiştir.

1943 ve 1944 yıllarında, Senegal ve Moritanya pulları yeni değerlerle sürşarjlanarak tüm Fransız Batı Afrikası genelinde geçerli kılınmıştır.

Doğrudan federasyon için basılan ilk emisyonlar, her ikisi de 1945 yılında çıkan Eboue ortak tasarım türü ve sömürge askerlerini tasvir eden seri pullardır. 1947 tarihli bir seri, muhtelif sömürgelerden 19 sahne ve şahsiyeti içermekteydi; müteakiben 1950'li yıllar boyunca yaklaşık 30 farklı hatıra pulu çıkarılmıştır. Üzerinde "*Afrique occidentale française*" ve "RF" (Fransız Cumhuriyeti) ibaresi bulunan son emisyon, Aralık 1958 tarihli İnsan Hakları puludur.

Bunu, 21 Mart 1959'da çıkarılan, federasyon adının çıkarıldığı ve Fildişi Sahili ile Senegal'de kullanılmak üzere "*Dakar-Abidjan*" ibaresiyle birlikte "Fransız Uluslar Topluluğu" yazılı Pul Günü emisyonu takip etmiştir.

## Ayrıca bakınız

## Fransız Batı Afrikası Genel Valileri
* Jean Baptiste Chaudier (1895–1900)
* Noel Ballay (1900–1902)
* Ernest Roume (1902–1907)
* William Merlaud-Ponty (1908–1915)
* François Joseph Clozel (1916)
* Joost van Vollenhoven (1917–1918)
* Martial Merlin (1918–1923)
* Jules Carde (1923–1930)
* Jules Brévié (1930–1936)
* Marcel de Coppet (1936–1938)
* Léon Cayla (1939–1940)
* Pierre Boisson (1940–1943)
* Pierre Cournarie (1943–1946)
* René Barthès (1946–1948)
* Paul Béchard (1948–1951)
* Bernard Cornut-Gentille (1952–1956)
* Gaston Custin (1956–1957)
## Kaynakça

#### Dipnot

#### Alıntı
* 
* 
* Delavignette, Robert. *Freedom and Authority in French West Africa* (Routledge, 2018).
* 
* 
* Langley, Michael. "Bizerta to the Bight: The French in Africa."  *History Today.* (Ekim 1972), ss. 733–739. 1798'den 1900'e kadar olan dönemi kapsar.
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## Dış bağlantılar