Sideritis

***Sideritis***, Lamiaceae familyasına bağlı bir bitki cinsidir. *Sideritis* başlıca Akdeniz bölgesinde yayılım gösteren, bir ve çok yıllık toplam 142 taksona sahip bir cinstir.

*Sideritis* cinsi demir anlamına gelen Yunanca kökenli bir kelime olan Siderosdan adını almaktadır. Eski zamanlarda demirden yapılan silahlarla yaralanmaların tedavisinde bu cinse ait bitkilerin kullanılması bu cinse ismini vermiştir. Bitki yaraları iyileştirme özelliğinden dolayı bu ismi almıştır. Hem Avrupa hem de Türkiye'de toprak üstü kısımları halk arasında ilaç olarak kullanılmaktadır. Yerel olarak **dağ çayı ya da yayla çayı** diye de adlandırılan bu türlerden yapılan çaylar özellikle sindirim sistemini düzenlemede, soğuk algınlığı tedavisinde ve öksürüğün durdurulmasında kullanılmaktadır.

*Sideritis* türlerinden yapılan çaylar geleneksel olarak beslenme ve tatlandırma amaçları için kullanılmaktadır. *Sideritis* çayı mide ağrısı, hazımsızlık vb. gastrointestiniyal rahatsızlıkların, ateş, boğaz ağrısı vb. soğuk algınlığı semptomlarının tedavisinde kullanılmaktadır. *Sideritis* taksonun büyük bir kısmı ana bileşen olarak monoterpen hidrokarbonları içermektedir. *Sideritis* cinsinde bulunmuş olan kimyasal bileşenler; terpenler, flavonoidler, uçucu yağlar, iridoidler, kumarinler, lignanlar ve sterollerdir.

*Sideritis* türleri halk tıbbında antimikrobiyal, antiülserojenik, sindirim ve antienflamatuar özellikleri nedeniyle kullanılmıştır. Yıllar boyunca, *Sideritis* cinsinin fitokimyası incelenmiş ve çeşitli terpenoidler, steroller, kumarinler ve özellikle flavonoid aglikonlar ve glikozitler tanımlanmıştır. Özellikle Balkan Yarımadası'ndan türler incelenmiş ve değerli antioksidan aktiviteye sahip flavonoidler açısından zengin bulunmuştur. Balkan ülkelerinin halk tıbbında *Sideritis raeseri*, iltihaplanma, gastrointestinal bozukluklar ve öksürüklerin tedavisinde bitkisel çay olarak ve aynı zamanda tonik olarak kullanılırken, özler anemi için diyet takviyelerinin bir bileşeni olarak kullanılır.

*Sideritis* türlerinin taksonomisi, türler arasında sık hibridizasyon, ekotiplerin varyasyonu ve polimorfizm derecesi nedeniyle oldukça karmaşıktır. Farklı *Sideritis* türlerini ayırt etmek çok önemlidir ve bu nedenle cins içindeki türlerin kemotaksonomik tanımlanmasında ikincil metabolitlerin, özellikle de diterpenoidlerin ve flavonoidlerin önemli yer tutar.

*Sideritis* cinsinde 3 polen tipi tanımlanmıştır. Aynı uzunlukta meridyonal üç kolpusla karakterize edilen tricolpate polen tipi, yaklaşık aynı uzunlukta dört meriyonal kolpusla karakterize edilen tetracolpate polen tipi, indirgenmiş boyutta altı kolpusla karakterize edilen 6-pantocolpate polen tipi tanımlanmıştır.

Uzun yumuşak tüylü veya yünsü; yarı çalımsı, bir yıllık veya çok yıllık otsu bitkilerdir. Yapraklar saplıdır. Çiçek halkası 2 adet olup çok sayıda çiçek barındırır. Çiçekler bitkinin uç kısmında başak görünümündedir. Çiçek yaprakları braktelere indirgenmiştir. Çiçekler küçüktür. Kaliks tüpsü-çan şeklinde eşit veya hemen hemen eşit 5 dişlidir ya da 2 dudaklı, 5-10 damarlıdır; dişler düz, ucu dikenlidir. Koralla sarı renkli, 2 dudaklıdır; tüpe dahildir; üst dudak düz, hemen hemen yassı, 2 lopludur; alttaki dudak yayılmış, 3 lopludur; orta lop büyük, ucu az derin çentikli ve yayık girintilidir. Erkek organlar (stamen) 4 adet, iki uzun ve iki kısa stamenin meydana getirdiği erkek organlı, 2'si uzun önde, ercik başının (anter) şekli bozuk, diğer 2'si arkada 2 hücrelidir. Ercik başı çatallıdır. Boyuncukta (stil) dahildir, 2 yarıklı ucu hemen hemen birbirine eşittir. Fındıkçık üç yanlı, yumurta şeklinde, pürüzsüz, yuvarlaktan küte doğru değişir.

## Taksonomi
***Sideritis*** cinsine bağlı türler (2024):

# *[[Sideritis accidentalis]]*
# *[[Sideritis ajpetriana]]*
# *[[Sideritis akkaransis]]*
# *[[Sideritis akmanii]]*
# *[[Sideritis albiflora]]*
# *[[Sideritis alcarazii]]*
# *[[Sideritis alfraedi]]*
# *[[Sideritis amagroi]]*
# *[[Sideritis amasiaca]]*
# *[[Sideritis anagae]]*
# *[[Sideritis angustifolia]]*
# *[[Sideritis antiatlantica]]*
# *[[Sideritis antonii-josephii]]*
# *[[Sideritis aragonensis]]*
# *[[Sideritis arborescens]]*
# *[[Sideritis arguta]]*
# *[[Sideritis argyrea]]*
# *[[Sideritis arizagae]]*
# *[[Sideritis arizagana]]*
# *[[Sideritis armeniaca]]*
# *[[Sideritis atrinervia]]*
# *[[Sideritis baluei]]*
# *[[Sideritis barbellata]]*
# *[[Sideritis bilgeriana]]*
# *[[Sideritis boissieriana]]*
# *[[Sideritis bolleana]]*
# *[[Sideritis bornmuelleri]]*
# *[[Sideritis bourgeana]]*
# *[[Sideritis brevibracteata]]*
# *[[Sideritis brevicaulis]]*
# *[[Sideritis brevidens]]*
# *[[Sideritis briquetiana]]*
# *[[Sideritis bubanii]]*
# *[[Sideritis cadevallii]]*
# *[[Sideritis caesarea]]*
# *[[Sideritis calduchii]]*
# *[[Sideritis canariensis]]*
# *[[Sideritis candelii]]*
# *[[Sideritis candicans]]*
# *[[Sideritis carbonellii]]*
# *[[Sideritis carolipauana]]*
# *[[Sideritis carrissoana]]*
# *[[Sideritis catillaris]]*
# *[[Sideritis chamaedryfolia]]*
# *[[Sideritis chamodrifolia]]*
# *[[Sideritis cilicia]]*
# *[[Sideritis cilicica]]*
# *[[Sideritis cirujanoi]]*
# *[[Sideritis clandestina]]*
# *[[Sideritis condensata]]*
# *[[Sideritis congesta]]*
# *[[Sideritis cossoniana]]*
# *[[Sideritis cretica]]*
# *[[Sideritis cuatrecasasii]]*
# *[[Sideritis cypria]]*
# *[[Sideritis cystosiphon]]*
# *[[Sideritis dasygnaphala]]*
# *[[Sideritis dendrochahorra]]*
# *[[Sideritis dianica]]*
# *[[Sideritis dichotoma]]*
# *[[Sideritis difficilis]]*
# *[[Sideritis discolor]]*
# *[[Sideritis dubia]]*
# *[[Sideritis endressii]]*
# *[[Sideritis eriocephala]]*
# *[[Sideritis erythantha]]*
# *[[Sideritis erythrantha]]*
# *[[Sideritis euboea]]*
# *[[Sideritis euxina]]*
# *[[Sideritis fernandezii]]*
# *[[Sideritis ferrensis]]*
# *[[Sideritis flaviflora]]*
# *[[Sideritis fruticulosa]]*
# *[[Sideritis gaditana]]*
# *[[Sideritis galatica]]*
# *[[Sideritis garrigae]]*
# *[[Sideritis germanicopolitana]]*
# *[[Sideritis germanicopolitiana]]*
# *[[Sideritis ginesii]]*
# *[[Sideritis glacialis]]*
# *[[Sideritis glauca]]*
# *[[Sideritis gomerae]]*
# *[[Sideritis gossypina]]*
# *[[Sideritis grandiflora]]*
# *[[Sideritis grossii]]*
# *[[Sideritis guaxarae]]*
# *[[Sideritis guayedrae]]*
# *[[Sideritis gulendamii]]*
# *[[Sideritis guyoniana]]*
# *[[Sideritis hirsuta]]*
# *[[Sideritis hispida]]*
# *[[Sideritis hololeuca]]*
# *[[Sideritis huber-morathii]]*
# *[[Sideritis hyssopifolia]]*
# *[[Sideritis ibanezii]]*
# *[[Sideritis ibanyenzii]]*
# *[[Sideritis iberica]]*
# *[[Sideritis ibrahimii]]*
# *[[Sideritis ibrahinii]]*
# *[[Sideritis ilicifolia]]*
# *[[Sideritis imbricata]]*
# *[[Sideritis incana]]*
# *[[Sideritis incarna]]*
# *[[Sideritis infernalis]]*
# *[[Sideritis italica]]*
# *[[Sideritis jahandiezii]]*
# *[[Sideritis kerguelenii]]*
# *[[Sideritis kuegleriana]]*
# *[[Sideritis lacaitae]]*
# *[[Sideritis lainzii]]*
# *[[Sideritis lanata]]*
# *[[Sideritis lasiantha]]*
# *[[Sideritis laxispicata]]*
# *[[Sideritis leptoclada]]*
# *[[Sideritis leucantha]]*
# *[[Sideritis liantei]]*
# *[[Sideritis libanotica]]*
# *[[Sideritis linearifolia]]*
# *[[Sideritis llenasii]]*
# *[[Sideritis loscosiana]]*
# *[[Sideritis lotsyi]]*
# *[[Sideritis lurida]]*
# *[[Sideritis lycia]]*
# *[[Sideritis macrostachyos]]*
# *[[Sideritis macrostachys]]*
# *[[Sideritis maireana]]*
# *[[Sideritis marcelii]]*
# *[[Sideritis marianica]]*
# *[[Sideritis marminorensis]]*
# *[[Sideritis marmorea]]*
# *[[Sideritis masferreri]]*
# *[[Sideritis maura]]*
# *[[Sideritis mauritii]]*
# *[[Sideritis mezgouti]]*
# *[[Sideritis molinae]]*
# *[[Sideritis montana]]*
# *[[Sideritis montserratiana]]*
# *[[Sideritis montserratii]]*
# *[[Sideritis munyozgarmeniae]]*
# *[[Sideritis nervosa]]*
# *[[Sideritis niveotomentosa]]*
# *[[Sideritis nutans]]*
# *[[Sideritis ochroleuca]]*
# *[[Sideritis oroteneriffae]]*
# *[[Sideritis ortonedae]]*
# *[[Sideritis osteoxylla]]*
# *[[Sideritis ovata]]*
# *[[Sideritis ozturkii]]*
# *[[Sideritis pallida]]*
# *[[Sideritis paradoxa]]*
# *[[Sideritis paui]]*
# *[[Sideritis paulii]]*
# *[[Sideritis perfoliata]]*
# *[[Sideritis petriludovici]]*
# *[[Sideritis phlomoides]]*
# *[[Sideritis phrygia]]*
# *[[Sideritis pisidica]]*
# *[[Sideritis puiggariana]]*
# *[[Sideritis pullulans]]*
# *[[Sideritis pumila]]*
# *[[Sideritis pungens]]*
# *[[Sideritis pusilla]]*
# *[[Sideritis pychnostachys]]*
# *[[Sideritis raeseri]]*
# *[[Sideritis reverchonii]]*
# *[[Sideritis rodriguezii]]*
# *[[Sideritis romana]]*
# *[[Sideritis rubriflora]]*
# *[[Sideritis rugosa]]*
# *[[Sideritis sagredoi]]*
# *[[Sideritis sanmiguelii]]*
# *[[Sideritis santosii]]*
# *[[Sideritis sauvageana]]*
# *[[Sideritis scardica]]*
# *[[Sideritis segobricensis]]*
# *[[Sideritis serrata]]*
# *[[Sideritis serratifolia]]*
# *[[Sideritis sipylea]]*
# *[[Sideritis soluta]]*
# *[[Sideritis spinulosa]]*
# *[[Sideritis stachydioides]]*
# *[[Sideritis stricta]]*
# *[[Sideritis subatlantica]]*
# *[[Sideritis sventenii]]*
# *[[Sideritis syriaca]]*
# *[[Sideritis taurica]]*
# *[[Sideritis tmolea]]*
# *[[Sideritis tragoriganum]]*
# *[[Sideritis trojana]]*
# *[[Sideritis tugiensis]]*
# *[[Sideritis valentina]]*
# *[[Sideritis varoi]]*
# *[[Sideritis velayosiana]]*
# *[[Sideritis velezana]]*
# *[[Sideritis villosa]]*
# *[[Sideritis viridifolia]]*
# *[[Sideritis vulcanica]]*
# *[[Sideritis vuralii]]*
# *[[Sideritis yvesiana]]*

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
*