Ploitlik

**Ploitlik** (İng., *ploidy*), bir hücredeki kromozom sayısının, o hücredeki farklı kromozomlardan birer tanesi ile oluşturulan temel setteki kromozom sayısı ile bir rasyonel sayının çarpımına eşit olması durumudur. Diğer bir deyişle ploitlik, temel kromozom takımının (ve sayısının) ilgili hücredeki tekrarlama derecesidir.

## İlgili terimler
Genetikte, bir temel kromozom takımı (ve sayısı) ***n*** ile gösterilir. Ploitliği de *n* ile çarpıldığında hücredeki toplam kromozom sayısını veren rasyonel sayının bir tam sayı olup olmamasına göre sınıflandırmak ve çeşitlendirmek mümkündür:
:* **Öploitlik **(İng., *euploidy*)** :** *n*in tam katları kadar kromozom içerme durumu.
::::* **Öploit** kromozom sayısı → öploit hücre → öploit canlı
::* **Haploitlik **(İng., *haploidy*)** :** *n* kadar kromozom içerme durumu; **monoploitlik** (İng., *monoploidy*).
::::* **Haploit** kromozom sayısı → haploit hücre → haploit canlı
::* **Diploitlik **(İng., *diploidy*)** :** 2*n* (2 x *n*) kadar kromozom içerme durumu.
::::* **Diploit** kromozom sayısı → diploit hücre → diploit canlı
::* **Poliploitlik **(İng., *poliploidy*)** :** 2'den fazla *n* kadar kromozom içerme durumu.
::::* **Poliploit** kromozom sayısı → poliploit hücre → poliploit canlı
::::* **Triploit** (3*n*), **tetraploit** (4*n*), **pentaploit** (5*n*), **hekzaploit** (6*n*), **heptaploit** (7*n*), **oktoploit** (8*n*), **nonaploit** (9*n*), **dekaploit** (10*n*).
:* **Anöploitlik **(İng., *aneuploidy*)** :** *n*in tam katları olmayan kadar kromozom içerme durumu; benzer terim, **heteroploitlik** (İng., *heteroploidy*).
::::* **Anöploit** kromozom sayısı → anöploit hücre → anöploit canlı
::* **Hipoploitlik **(İng., *hypoploidy*)** :** *n*in tam katından biraz daha az sayıda kromozom içerme durumu.
::::* **Hipoploit** kromozom sayısı → hipoploit hücre → hipopploit canlı
::* **Hiperploitlik **(İng., *hyperploidy*)** :** *n*in tam katından biraz daha fazla sayıda kromozom içerme durumu.
::::* **Hiperploit** kromozom sayısı → hiperploit hücre → hiperploit canlı

## Poliploitlik

Poliploitlik, bir hücrenin ya da canlının kendisindeki her bir kromozomun (diğer bir deyişle de temel kromozom takımı *n*in) ikiden fazla kopyasına sahip olması durumudur. Canlıların çoğunluğu diploit olsa da hücre bölünmesinin olması gerektiği gibi gerçekleşmemesi sonucu, poliploit hücre ve canlılar ortaya çıkabilir.

### Poliploitlik ve yeni türler

Poliploitlik yeni türlerin ortaya çıkmasına neden olabilir. Bunun en ünlü örneklerinden birisi *[[Spartina]]* cinsi bitkide yaşanmıştır:
:* 19. yüzyıla kadar sadece *[[Spartina maritima]]* (2*n* [AA] = 60 kromozom) adlı *[[Spartina]]* türünün yaşadığı İngiltere'de, 1829'dan itibaren Kuzey Amerika kökenli ve farklı bir *Spartina* türü olan *[[Spartina alterniflora]]* (2*n* [BB] = 62 kromozom) görülmeye başlanmıştır.
:* *Spartina maritima* ile büyük olasılıkla gemi yoluyla İngiltere'ye gelmiş olan *Spartina alterniflora* arasındaki döllenme sonucunda, kendisi üreyemeyen bir melez olan *Spartina x townsendii* ortaya çıkmıştır.
:* Daha sonraları, 1892'de, bölgede farklı bir *Spartina* türü keşfedilmiş, bunun yeni bir tür olduğu anlaşılmış ve *Spartina anglica* diye adlandırılmıştır. Araştırmalar, bu türün *Spartina x townsendii* melezinde oluşan poliploitlik sonucu ortaya çıktığını göstermiştir: *Spartina x townsendii* 61 kromozama sahipken (*n*+*n* [A+B]) ve üreyemezken, *[[Spartina anglica]]* 122 kromozoma sahip, tetraploit (4*n* [AABB]) ve üreyebilen bir türdür.

Poliploitliğin dikkat çektiği bir başka bitki cinsi de çilek, yani *Fragaria*dır:
:* Farklı 7 kromozomdan oluşan temel bir set tüm çilek türlerinde ortak olarak bulunurken, farklı türler farklı poliploitlik derecesi gösterirler.
:* Bu şekilde, yirmiden fazla çilek türünü diploit, tetraploit, hekzaploit, oktoploit ve dekaploit oluşlarına göre 5 grup içinde sınıflandırmak mümkündür.
:* İstisnaları olsa da kabaca, daha çok kromozom içeren çilek türlerinin daha dayanıklı olduğundan ve hem bitki, hem de meyve olarak daha büyük geliştiğinden bahsedilebilir.

Hayvanlar âlemine ait bir poliploitlik örneği ise Afrika tırnaklı kurbağasıdır:
:* Bilimsel adı *Xenopus laevis* olan bu kurbağa, *[[Xenopus]]* cinsinin diğer çoğu üyesi gibi, tetraploittir.

## Kaynakça