İzo-polifoni

**İzo-polifoni** (Arnavutça **''Iso-polifonia**)*, Arnavut halk müziğinin geleneksel bir unsurudur ve bu yönüyle [[UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listeleri|UNESCO Somut Olmayan Kültürel Miras Listesi]]’nde yer almaktadır. Arnavut Izo-Polifonisi'nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli bir yas töreni olan [[Vajtim ve Gjëmë|*vajtim*e]] dayandığı kabul edilir. Bu vokal geleneğin çalgılı biçimi ise zamanla *kaba* adı verilen müzikal türe dönüşmüştür.

Güney Arnavutluk’un dört bölgesinde—Lalëria ([[Myzeqe|Muzaka]]), [[Güney Arnavutluk|Toskëria]], [[Çamlık (bölge)|Çamlık]] ve [[Laplık]]—çok sesli şarkı söyleme geleneği kültürel bir unsur olarak yaşamaktadır. Bu geleneğe benzer bir polifonik şarkı söyleme biçimi, Arnavutluk’un kuzeyindeki [[Piskopoya]] çevresinde; [[Kuzey Makedonya]]’da [[Polog Bölgesi|Polog]], [[Kalkandelen]], [[Kırçova]] ve [[Gostivar]] bölgelerinde; ayrıca kuzey Arnavutluk ile güney [[Karadağ]]’daki [[Malisya]] yöresinde de görülmektedir.

Laplık bölgesi, çok sesli şarkı geleneğiyle özellikle öne çıkar; bu şarkılar iki, üç ya da dört sesli olarak söylenebilir. İki sesli şarkılar yalnızca kadınlar tarafından icra edilirken, üç sesli şarkılar hem kadınlar hem de erkekler tarafından söylenebilir. Yapılan araştırmalar, dört sesli şarkıların üç sesli yapıdan sonra geliştiğini ve çok sesli söylemenin en karmaşık biçimini oluşturduğunu ortaya koymuştur.

Arnavutluk’un [[Ergiri|Erigiri]] kentinde düzenlenen [[Gjirokastra Ulusal Folklor Festivali|Ulusal Folklor Festivali]] (*Festivali Folklorik Kombëtar*), 1968 yılından bu yana her beş yılda bir ekim ayında gerçekleştirilmektedir. Festival programında çok sesli halk şarkılarına da geniş yer verilir.

== Coğrafi dağılımı ==
Arnavut geleneksel çok sesli müziği, [[Arnavutça|Arnavutçanın]] iki [[Arnavutçanın lehçeleri|lehçesiyle]] icra edilir: [[Toskça|Tosk]] ve [[Lab lehçesi|Lab]] lehçeleri. Tosk müzik lehçesi, [[Güney Arnavutluk|Toskëria]], Muzaka ve [[Çamlık (bölge)|Çamlık]] gibi etnografik Arnavut bölgelerini kapsarken; Lab müzik lehçesi yalnızca [[Laplık]] bölgesine özgüdür.

== Kökeni ==
Arnavut Izo-Polifonisi’nin kökeninin, Güney Arnavutluk’a özgü geleneksel çok sesli yas ezgileri olan [[Vajtim|*vajtim*e]] dayandığı kabul edilmektedir.

[[Arnavutlar|Arnavut]] izo-polifonisini ve genel olarak [[Balkanlar]]’ın [[Polifonik|çok sesli müziğini]] inceleyen birçok araştırmacı, bu geleneğin kökenlerinin [[Traklar|Trako]]-[[İliryalılar|İllirya]] dönemine kadar uzandığını savunur. Arnavut çok sesli geleneksel müziğine dair tarihsel belgeler oldukça sınırlıdır. Ancak bu müzik türünün kuşaktan kuşağa [[Sözlü gelenek|sözlü aktarımla]] günümüze ulaştığı kabul edildiğinden, araştırmacılar da bu geleneğin günümüzde hâlâ yaşatılmakta olan örneklerini inceleyerek tarihsel çıkarımlar yapmışlardır. Arnavut çok sesli müziğinin [[Tarih öncesi müzik|antik bir geçmişe]] sahip olduğuna işaret eden çeşitli özgün özellikler bulunmaktadır: [[Pentatonik ölçek|Pentatonik]] modal/tonal yapı, ki bu yapı müzikoloji literatüründe bir toplumun müzik kültürünün erken evresine işaret eden bir unsur olarak değerlendirilir; melodik olarak gelişmemiş reşitatif vokallerin varlığı, çünkü melodinin henüz tam şekillenmemesi geleneğin ilkel bir safhada olduğunu gösterebilir; bağırış ve çağrılar gibi vokal unsurlar, müzik kültürünün erken evrelerine özgü kabul edilir; ve [[çalgı]] [[Eşlik|eşliği]] olmaksızın yalnızca insan sesiyle yapılan [[akapella]] icralar, bir müzik geleneğinin tarihsel olarak köklü olduğunun göstergesi sayılır.

Bölge yüzyıllar boyunca [[Bizans İmparatorluğu]]’nun egemenliği altında kalmış olsa da, Balkanlar’daki çok sesli geleneksel müzik, Orta Çağ [[Bizans müziği|Bizans müziğinden]] farklı bir gelişim süreci izlemiştir. Balkan geleneği kurumsallaşmamış, halk tarafından kuşaktan kuşağa kolektif biçimde şekillendirilmiş bir yapıya sahiptir. Buna karşılık, Bizans müziği bireysel besteciler tarafından oluşturulmuş ve kurumsallaşmış bir müzik geleneğidir. Balkan çok sesli müziği sözlü olarak aktarılmış ve genellikle müzik eğitimi olmayan halk tarafından icra edilmiştir. Oysa Bizans müziği yazılı olarak [[Partisyon|belgelenmiş]], eğitimli ve profesyonel müzisyenler tarafından icra edilmiştir. Bu iki müzik geleneği yüzyıllar boyunca yan yana varlıklarını sürdürmüş olduğundan, aralarında karşılıklı bir etkileşim olması muhtemeldir. Ancak uzmanlar, Arnavut çok sesli geleneksel müziği ile Bizans müziği arasındaki etkileşimin sınırlı düzeyde kaldığını düşünmektedir.

== Evrimi ==
Arnavut çok sesli geleneksel müziğinin başlangıçta yalnızca iki melodik hattan oluştuğu düşünülmektedir: birinci ses olan *marrës* (alıcı) ve ikinci ses olan *kthyes* ya da *pritës* (çevirici/karşılayıcı). Başlangıçta *kthyes*’in belirgin bir melodi işlevi taşımadığı, daha çok serbest bir yapıya sahip olduğu tahmin edilmektedir. Bu erken biçim, günümüzde [[Ergiri]]'de kadınlar arasında görülen iki sesli çok sesli şarkı söyleme geleneğinde hâlâ izlenebilmektedir. Zamanla *kthyes* partisinin melodik açıdan daha belirgin ve sabit bir forma kavuştuğu düşünülür; bu tür belirgin iki sesli gelenek, özellikle [[Dukat, Arnavutluk|Dukatlı]] erkekler arasında görülmektedir. İki sesli iso-polifoni Ergiri ve Dukat’ta yaygın olmakla birlikte, Arnavutluk’un birçok bölgesinde de karşımıza çıkar: [[Görice]], [[Libraş]], [[Pogradaş]], [[Kolonya, Görice|Kolonya]], [[Fier]], [[Elbasan]]’ın Yukarı Şpat bölgesi, Muzaka, [[Avlonya]], [[Berat]], [[Malkasra]], [[Ergiri]] ve [[Lunçeri]] gibi yerlerde bu gelenek sürdürülmektedir. Ayrıca, [[Kuzey Makedonya]]’nın [[Zajas]], [[Kırçova]] ve [[Kalkandelen]] bölgelerindeki Arnavut nüfus ile [[İtalya]]'nın [[Calabria|Kalabriya]] bölgesindeki [[arbıreşler]] topluluğu da bu geleneği yaşatmaktadır.

Arnavut geleneksel polifonisine evrilecek bir sonraki melodik hattın *dron* olduğu düşünülüyor (Albanian),  önceki iki melodik dizeye doğal olarak uyum sağlamış gibi görünüyor ve üç sesli polifoniye yol açıyor. Drone'nun tanıtılması önemli bir sanatsal başarıydı çünkü melodik çizgiler arasındaki armonik etkileşimin çeşitlenmesini ve zenginleşmesini sağladı. Drone, günümüzün Arnavut polifonik geleneğinde çok yaygındır ve günümüzde onsuz çeşitleri bulmak nadirdir.  Şu anda üç sesli izo-polifoni karışık cinsiyetli müzik gruplarında bulunabilse de, geleneksel olarak sadece erkekler tarafından söyleniyordu.  Üç sesli polifoninin tipik olduğu alanlar [[İskarapar|Skrapar]], [[Grameç (ilçe)|Gramsh]], [[Devoll]], Gjirokastër, Kolonjë, [[Saranda (şehir)|Saranda]] ve Vlorë'dir. Müzik araştırmacısı Vasil Tole’ye göre, iki sesli izo-polifoniyi izo-polifoninin gelişiminde bir ilk aşama olarak değerlendirmek yanlıştır. Çünkü bu formda her ne kadar iki sesli bir yapı varmış gibi görünse de, seslerin birbirine dolaylı biçimde eşlik etmesiyle aslında üç sesli bir yapı gizli biçimde oluşmaktadır. Bu nedenle Tole, iki sesli iso-polifoniyi “gizli üç seslilik” olarak tanımlar.

Arnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü ses, iso olarak adlandırılır. Iso, başlangıçta iki sesli yapıyı ustalıkla tamamlayarak üç sesli polifoninin doğmasını mümkün kılmıştır. İso'nun devreye girmesi, melodik hatlar arasındaki etkileşimi hem çeşitlendirmiş hem de derinleştirmiştir. Günümüzde iso, Arnavut çok sesliliğinin ayrılmaz bir öğesi haline gelmiş; onsuz icralara neredeyse hiç rastlanmamaktadır. Üç sesli izo-polifoni artık kadın ve erkeklerden oluşan karma topluluklarca da icra edilse de, tarihsel süreçte yalnızca erkekler tarafından seslendirilmiştir. Bu üç sesli düzenin en karakteristik olduğu yöreler arasında [[İskarapar]], [[Grameç (ilçe)|Grameç]], [[Devol (ilçe)|Devoll]], [[Ergiri]], [[Kolonya, Görice|Kolonya]], [[Saranda (şehir)|Saranda]] ve [[Avlonya]] sayılabilir.

Ararnavut çok sesli geleneğine sonradan eklenen üçüncü melodik çizgi, “fırlatıcı” ([[Arnavutça]]: *hedhësi* – 3. ses) olarak tanımlanır. Bu ses, dört sesli polifoninin doğmasını sağlamış; sanatsal açıdan bir olgunlaşma işareti olsa da, vokal uyum ve etkileşim yapısını temelden değiştirmemiştir.Dört sesli polifoni, Toskëria, Muzaka ve [[Çamlık (bölge)|Çamlık]] gibi yörelerde hiçbir zaman görülmez; yalnızca [[Laplık]] içinde varlık kazanmış ve burada yaygın üç sesli forma eşlik etmiştir. Dört sesli izo-polifoninin varlığının kesinleşmesi ise, 1920’ler–1930’larda [[Neço Muko]]’nun yaptığı kayıtlarla gerçekleşmiştir.

Arnavut İzo-Polifonisi’nin enstrümantal ifadesi, zaman içinde Arnavut [[Kaba|kabasına]] dönüşmüştür.

== Ayrıca bakınız ==

* [[Arnavutluk'un Somut Olmayan Kültürel Mirasları listesi]]
* [[Arnavutluk'taki Dünya Mirasları listesi]]

== Kaynakça ==


== Konuyla ilgili yayınlar ==

* 

=== Bibliyografi ===

* 
* 
* 

== Dış bağlantılar ==

* [[UNESCO|UNESCO'da]] [http://www.unesco.org/culture/ich/en/RL/albanian-folk-iso-polyphony-00155 Arnavut halk eş sesliliği] 
* *www.isopolifonia.com ''
* Youtube'daki UNESCO videosu