Vermont Cumhuriyeti

**Vermont Cumhuriyeti** (; ), 15 Ocak 1777'den 4 Mart 1791'e kadar varlığını sürdürmüş bağımsız bir devlettir. Resmi belgelerde "Vermont Eyaleti" (*State of Vermont*) olarak anılmasına karşın, cumhuriyetin bastırdığı bakır paralar üzerinde Latince "Vermontis Res Publica" (Vermont Cumhuriyeti) ibaresi yer almaktaydı. On dört yıl boyunca hiçbir yabancı devlet tarafından tanınmadan varlığını sürdüren cumhuriyet, Amerikan Bağımsızlık Savaşı döneminde ortaya çıkmış ve On Üç Koloni'den ayrı bir siyasi varlık olarak kalmıştır.

## Tarihçe

### Toprak anlaşmazlıkları
Vermont bölgesi, 18. yüzyılın ortalarından itibaren hem New Hampshire hem de New York kolonileri arasında uzun süreli toprak anlaşmazlıklarına konu olmuştur. 1749 yılından itibaren New Hampshire Valisi Benning Wentworth, Connecticut Nehri'nin batısındaki topraklarda çok sayıda arazi imtiyazı dağıtmaya başladı. Bu imtiyazlar "New Hampshire Grants" olarak anılır oldu. Ancak 1764'te III. George bu toprakların New York'a ait olduğuna hükmetmesiyle durum karmaşık bir hal aldı. New York, daha önce New Hampshire tarafından verilmiş olan imtiyazları tanımayı reddederek aynı arazileri kendi yandaşlarına satışa çıkardı. Bu durum bölge halkı arasında büyük huzursuzluğa yol açtı.

### Green Mountain Boys
New York'un artan baskıları karşısında bölge sakinleri kendilerini korumak amacıyla örgütlenmeye başladı. Ethan Allen önderliğinde kurulan Green Mountain Boys (Yeşil Dağ Oğlanları) adlı milis grubu, New Hampshire imtiyaz sahiplerinin haklarını savunmak üzere 1770'lerin başında faaliyete geçti. Bu gayri resmi askeri örgüt, New York yetkililerini ve onların atadığı yerleşimcileri bölgeden uzaklaştırmak için baskı ve mülk müsaderesi gibi yöntemlere başvurdu. Ethan Allen'ın kardeşleri Ira ve Levi Allen de bu hareketin önde gelen isimleri arasındaydı. New York makamları Allen kardeşlerin yakalanması için ödül koyarken, Allen kardeşler de karşılık olarak New York yetkililerinin başına daha yüksek ödüller koydu.

### Bağımsızlık ilanı
Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nın patlak vermesinin ardından bölge sakinleri yeni bir fırsat penceresi gördü. 15 Ocak 1777'de 28 kasabadan gelen temsilciler Westminster'da toplanan bir kongrede bağımsızlıklarını ilan etti. Yeni kurulan devlet başlangıçta "New Connecticut Cumhuriyeti" adını aldı; halk arasında "Yeşil Dağlar Cumhuriyeti" olarak da anılıyordu. 2 Haziran 1777'de 72 delegenin katılımıyla yapılan ikinci kongrede, Pennsylvania'lı Bağımsızlık Oğulları üyesi Dr. Thomas Young'ın önerisiyle "Vermont" adı benimsendi. Bu isim, Fransızca "les verts monts" (yeşil dağlar) ifadesinden türetilmişti.

### Anayasa
Vermont Anayasası, 4 Temmuz 1777'de Windsor'daki bir tavernada hazırlanmış ve 8 Temmuz'da kabul edilmiştir. Pennsylvania Anayasası'nı model alan bu belge, dönemine göre son derece ilerici hükümler içermekteydi:

* Kuzey Amerika'da yetişkin köleliği açıkça yasaklayan ilk anayasaydı (erkekler 21, kadınlar 18 yaşında özgür bırakılacaktı)
* Mülkiyet şartı aramaksızın tüm yetişkin erkeklere oy hakkı tanıyordu
* Zorunlu halk eğitimi sistemi öngörüyordu
* Vicdani ret hakkını güvence altına alıyordu

Anayasa ayrıca yürütme erkini vali ve vali konseyine, yasama yetkisini ise tek meclisli Genel Kurul'a veriyordu. "Sansür Konseyi" adlı özgün bir kurum, yasaların anayasaya uygunluğunu denetlemekle görevlendirildi.

### Devlet yapısı ve kurumlar
Vermont Cumhuriyeti, bağımsız bir devletin tüm temel işlevlerini yerine getirdi. Thomas Chittenden, cumhuriyetin neredeyse tüm varlığı boyunca (1778-1789 ve 1790-1791) vali olarak görev yaptı ve sonradan ABD'ye katılımın ardından da Vermont'un ilk valisi oldu.

Cumhuriyet kendi para birimini bastı, posta hizmeti işletti ve diplomatik temsilciler atadı. Vali Chittenden, konseyin onayıyla Fransa, Hollanda ve Philadelphia'daki Amerikan hükûmetine elçiler gönderdi; ancak gerçek anlamda bir elçi değişimi yaşanmadı.

#### Para birimi
Haziran 1785'te Vermont Temsilciler Meclisi, Rupert kasabasından Reuben Harmon Jr.'a cumhuriyet adına bakır para basma imtiyazı verdi. Harmon, Rupert'taki (bazı kaynaklara göre East Rupert veya Dorset) küçük atölyesinde 1785'ten 1788'e kadar çeşitli tasarımlarda bakır paralar üretti. İlk tasarımlarda ön yüzde Yeşil Dağlar'ın üzerinde yükselen güneş ve bir saban, arka yüzde ise "Stella Quarta Decima" (On Dördüncü Yıldız) yazısıyla çevrili bir göz motifi yer alıyordu. Bu ifade, Vermont'un ABD'ye on dördüncü eyalet olarak katılma arzusunu simgeliyordu.

Sonraki yıllarda paralar, dönemin İngiliz yarım penisine benzetilerek yeniden tasarlandı; bu sayede komşu bölgelerde daha kolay dolaşıma girebiliyordu. Bakır paraların yanı sıra cumhuriyet, nakit sıkıntısı nedeniyle sığır, domuz eti, koyun, buğday, çavdar ve mısırı da yasal ödeme aracı olarak kabul eden bir yasa çıkardı.

### Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nda Vermont
Vermont, Amerikan Bağımsızlık Savaşı'nda önemli bir rol oynadı. 10 Mayıs 1775'te Ethan Allen ve Green Mountain Boys, savaşın ilk büyük Amerikan zaferlerinden birini kazanarak İngilizlerin elindeki Ticonderoga Kalesi'ni ele geçirdi. Bu başarı, koloni ordularına değerli toplar ve mühimmat sağladı.

Savaş sırasında Vermont topraklarında gerçekleşen tek büyük çatışma 7 Temmuz 1777'deki Hubbardton Muharebesi oldu. Kıta Ordusu bu çatışmada yenilse de İngiliz kuvvetleri ağır kayıplar vererek Amerikan birliklerini takip edemedi. 16 Ağustos 1777'de Vermont milisleri, Bennington Muharebesi'nde İngiliz kuvvetlerini yenilgiye uğrattı. Her ne kadar bu muharebe bugünkü New York topraklarında gerçekleşmiş olsa da, Vermont güçlerinin zaferi Saratoga'daki belirleyici Amerikan galibiyetinin zeminini hazırladı.

### Haldimand Müzakereleri
Vermont Cumhuriyeti'nin en tartışmalı dönemi, 1780-1783 yılları arasında İngilizlerle yürütülen gizli görüşmelerdir. Kıta Kongresi'nin Vermont'u tanımayı reddetmesi ve New York'un toprak iddialarını sürdürmesi, Vermont liderlerini alternatif arayışlara itti.

İngiliz Kanada Genel Valisi Frederick Haldimand, Vermont'u Britanya İmparatorluğu'na geri kazanmak için müzakereler başlattı. İngilizler, Vermont'a ayrı bir eyalet statüsü, toprak haklarının tanınması, Kanada ile serbest ticaret ve kendi subayları tarafından komuta edilen askerî güçler vadetti. Görüşmeleri Vermont adına Ethan ve Ira Allen kardeşler ile Vali Thomas Chittenden yürüttü.

Bu müzakereler, Vermont halkının çoğunluğundan gizli tutuldu. Söylentiler yayılınca Ethan Allen, Kasım 1780'de Vermont Genel Meclisi tarafından yargılandı ancak beraat etti; buna rağmen milis generalliğinden istifa etti. Allen, İngiliz temsilcilere Vermont halkının bu görüşmelerden haberdar olması halinde "kafasını keseceklerini" söyledi.

Tarihçiler bu müzakerelerin gerçek amacı konusunda ikiye bölünmüştür. Bir görüşe göre Allen kardeşler, Kıta Kongresi'ni Vermont'u tanımaya zorlamak için blöf yapıyordu. Diğer görüşe göre ise İngiliz tekliflerini ciddiye alıyorlar ve savaşın gidişatına göre en avantajlı tarafı seçmeye hazırlanıyorlardı.

Ekim 1781'de Yorktown Muharebesi'nde İngilizlerin teslim olması, Amerikan bağımsızlığını kesinleştirdi. Üç tarafı ABD topraklarıyla çevrili Vermont, İngiliz tekliflerini reddederek ABD'ye katılma yolunu seçti.

### Birliğe katılım
Vermont'un ABD'ye katılması, New York'un itirazları nedeniyle on yılı aşkın süre ertelendi. ABD Anayasası'nın IV. Maddesi'nin 3. Bölümü gereğince, mevcut bir eyaletten ayrılan toprakların birliğe kabul edilmesi için o eyaletin onayı gerekiyordu.

1790'da New York ve Vermont arasındaki uzun müzakereler sonuç verdi. 28 Ekim 1790'da Vermont, New York'a 30.000 dolar (bugünkü değeriyle yaklaşık 837.000 dolar) tazminat ödemeyi kabul etti; karşılığında New York, Vermont toprakları üzerindeki tüm iddialarından vazgeçti.

6-10 Ocak 1791'de Bennington'da toplanan Vermont konvansiyonu, ABD Anayasası'nı 105'e 2 oyla onayladı. 18 Şubat 1791'de ABD Kongresi, Başkan George Washington'ın imzasıyla Vermont'un birliğe kabulünü onaylayan yasayı kabul etti. 4 Mart 1791'de Vermont, ABD'nin on dördüncü eyaleti olarak resmen birliğe katıldı.

Vermont'un kabul yasası, tüm eyalet kabul yasaları içinde en kısa olanıdır (yaklaşık 150 kelime) ve Vermont, "hiçbir koşul öne sürülmeden kabul edilen tek eyalet" olma özelliğini taşır. Vermont aynı zamanda orijinal On Üç Koloni dışından birliğe katılan ilk eyalet oldu. Katılım, köle eyaleti Kentucky'nin kabulüyle dengelenerek Kuzey-Güney dengesini korudu. 4 Mart tarihi Vermont'ta "Vermont Günü" olarak kutlanmaktadır.

## Nüfus ve ekonomi
Vermont Cumhuriyeti döneminde nüfus hızla arttı. 1770 civarında 10.000-20.000 arasında tahmin edilen nüfus, 1791'deki eyalet sayımında 85.425'e ulaştı. Yerleşim ağırlıklı olarak güney ve doğu bölgelerinde, Connecticut Nehri yakınlarında ve Bennington ile Windsor çevresindeki tarıma elverişli vadilerde yoğunlaşmıştı.

Ekonomi büyük ölçüde tarıma dayanıyordu. Aileler açılan ormanlık arazilerde geçimlik çiftçilik yapıyor ve kereste üretiyordu. Lake Champlain üzerinden Kanada'ya ve St. Lawrence Nehri yoluyla Avrupa'ya ticaret yapılması, Allen kardeşlerin ekonomik vizyonunun temelini oluşturuyordu.

## Miras
Vermont Cumhuriyeti'nin 1777 anayasasındaki pek çok ilke, 1786 ve 1793 revizyonlarından sonra da korundu. Günümüz Vermont Anayasası hâlâ yürürlüktedir ve çeşitli değişikliklerle birlikte orijinal felsefesini sürdürmektedir. Vermont, ABD'de seçmen yemini gerektiren tek eyalet olma özelliğini 1777'den bu yana korumaktadır.

## Ayrıca bakınız
* Vermont
* Ethan Allen
* Ira Allen
* Thomas Chittenden
* Green Mountain Boys
* Amerikan Bağımsızlık Savaşı
* Bennington Muharebesi

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Vermont Tarih Derneği - Cumhuriyet Dönemi
* Ballotpedia - Vermont Cumhuriyeti