Del işlemcisi

Yöney analizinde **del işlemcisi**, 3 boyutlu Kartezyen koordinatlarda nabla işlemcisine denk gelir ve \nabla simgesiyle gösterilir.

Bu işlemci fiziksel matematikte ve yöney analizinde büyük kolaylık sağlaması bakımından bir uzlaşımdır. Temelde parçalı türevdir ve tam türevin çarpanlarından biri olarak düşünülebilir. Bilinen çarpma ve çarpım işlemleriyle yöneysel ve sayıl alanlara etkir. Ancak bilinen çarpmayla kullanıldığı halde değişmeli değildir, yazılımda sağ tarafındaki çarpana uygulanır.

## Tanım
Del işlemcisi tam türevden tanımlanır:
::dF=\frac{\partial F}{\partial x}dx+\frac{\partial F}{\partial y}dy+\frac{\partial F}{\partial z}dz = \left(\hat e_x \frac{\partial F}{\partial x}+ \hat e_y \frac{\partial F}{\partial y}+ \hat e_z \frac{\partial F}{\partial z}\right) \cdot (e_x dx + e_y dy + e_z dz)=\vec \nabla F \cdot d \vec r
O halde, işlemci
::\vec \nabla = \hat e_x \frac{\partial}{\partial x}+ \hat e_y \frac{\partial}{\partial y}+ \hat e_z \frac{\partial}{\partial z}
olarak tanımlanmış olur. Burada {\partial} / {\partial x_i} işlemcisi parçalı türev, \hat e_i'ler de birim yöneydir. i=(1,2,3)
*n-boyutlu* Öklit uzayında bu gösterim:
:: \vec\nabla = \sum_{i=1}^n  \hat e_i {\partial \over \partial x_i}
olarak genellenebilir. Buradaki e_i 'ler birim yöneylerdir ve i=1, 2, ..., n alınır.

Ayrıca Einstein toplam uzlaşımı gereği nabla işlemcisi tensör olarak:
:: \nabla_i = \hat e_i \frac{\partial}{\partial x_i}. 
şeklinde de gösterilebilir. tensör gösteriminde F 'ye etkiyen del işlemcisi virgülle de gösterilebilir:
::\nabla_i F = \frac{\partial F}{\partial x_i} = \partial_i F = F_{,i}
Burada i=1,2,3 alınır.

## Örnekler
* Del işlemcisinin matematikteki çeşitli kullanım alanları: yön türevi, diverjans, dönül, laplasyen.
* Elektromanyetizmada Maxwell Denklemleri del işlemcisiyle ifade edilir. \rho_s\, ve \vec J_s sırasıyla serbest yüklerin yoğunluğu ve akısı olmak üzere,

::\nabla \cdot \vec D = \rho_s 
::\nabla \cdot \vec B = 0 
::\nabla \times \vec E = -\frac{\partial \vec B} {\partial t} 
::\nabla \times \vec H = \vec J_s + \frac{\partial \vec D} {\partial t}
* Fizikte korunumlu kuvvetler için potansiyel ifadesi yazılır, bu yüzden korunumlu bir \vec F kuvveti için:
::\vec F=-\nabla \Phi
ifadesi geçerlidir ki burada \Phi göndermesi, eğer \vec F elektriksel kuvvetse elektrik alan, eğer \vec F manyetik kuvvetse manyetik alan ya da eğer \vec F kütleçekim kuvveti ise kütleçekimi alanıdır.
* Dalga denkleminde
::\nabla^2 F - \frac{1}{c^2} \frac {\partial^2 F}{\partial^2 t}=0
* d'Alembert İşlemcisi
::\square =  {\partial^2 \over \partial x^2 } + {\partial^2 \over \partial y^2 } + {\partial^2 \over \partial z^2 } - \frac {1}{c^2}{\partial^2 \over \partial t^2 }

## Özel görelilikte del işlemcisi
Genelde 3 boyutlu Öklityen uzay ile 4 boyutlu Minkowski uzayı arasındaki fark bu maddede de uygulandığı gibi genellikle 3-yöneyler Latin abecesiyle (i, j, k,...) gösterilirken 4-yöneylerin yunan abecesiyle (\alpha, \beta, \dots, \mu, \nu, \dots ) gösterilmektedir.

Del işlemcisi genel olarak her yöne ait parçalı türevdir. Einstein'ın Özel Görelilik kuramında 4-del işlemcisi şu şekilde tanımlanır:

::\partial_\mu = (\frac{\partial}{\partial ct}, \vec \nabla) =  \left(\frac{1}{c}\frac{\partial}{\partial t}, \frac{\partial}{\partial x}, \frac{\partial}{\partial y}, \frac{\partial}{\partial z}\right)

Burada \mu=0,1,2,3 alınır ve c ışık hızıdır.

Tensör gösteriminde virgül türev olarak ifade edilir:

::\frac{\partial F}{\partial x_\mu} = \partial_\mu F = F_{,\mu}
Burada \mu={0,1,2,3} alınır.

## Maxwell denklemlerinin tensör gösterimi

Maxwell Denklemler tensörlerle ifade edilebilir. Kaldı ki bu şekilde dört tane olan denklem sayısı ikiye inmiş olur.
::\partial_\mu F^{\mu\nu}= J^{\nu}
::\partial_{\sigma} F_{\mu\nu} + \partial_{\nu} F_{\sigma\mu} + \partial_{\mu} F_{\nu\sigma}=0

Bu denklemleri daha da sade yazabiliriz:
::{F^{\mu\sigma}}_{,\mu}= J^{\nu}
::\epsilon_{\tau\mu\nu\sigma} {F^{\nu\sigma}}_{,\mu}=0
Buradaki \epsilon_{\delta\alpha\beta\gamma} çarpanı Levi-Civita Tensörüdür.

## Kaynakça
*