Artı ve eksi işaretleri

**Artı işareti** () ve **eksi işareti** (), matematiksel semboller olarak kullanılmakta olup, sırasıyla pozitif ve negatif fonksiyonların gösterilmesinde kullanılırlar. Bunun yanı sıra,  toplama işlemi için kullanılır ki bu işlem bir toplam sonucunu üretir,  ise çıkarma işlemi için kullanılır ve bir fark sonucunu meydana getirir. Bu işaretlerin kullanımı zamanla, daha az veya daha çok benzer diğer anlamlar kazanmıştır. *Plus* ve *minus*, Latincede sırasıyla "daha fazla" ve "daha az" anlamına gelmektedir.

Dünya genelinde birçok ülkede  ve  sembolleri kullanılmaktadır. Diğer semboller arasında  artı ve  eksi işaretleri için yer almaktadır.

## Tarihçe
Günümüzde alfabe veya Hint-Arap rakamları kadar aşina olduğumuz matematiksel sembollerin kökenleri eski dönemlere dayanmamaktadır. Örnek olarak, toplama işlemi için kullanılan Mısır hiyeroglif sembolü, metnin yazılış yönünde ilerleyen bir çift bacak biçiminde tasvir edilmiştir. Bu tasvir, Mısırcanın sağdan sola veya soldan sağa doğru yazılabilme özelliğine bağlı olarak değişkenlik gösterirken, bu işaretin tersi çıkarma işlemini ifade eder:

15. yüzyıl Avrupa'sında, "P" ve "M" harfleri yaygın olarak kullanılmaktaydı.
Bu simgeler (üstü çizili P, *p̄*, İtalyanca *più* (artı) anlamına gelmektedir ve üstü çizili M, *m̄*, İtalyanca *meno* (eksi) anlamına gelmektedir) ilk defa Luca Pacioli'nin matematik derleme eseri olan, 1494 yılında Venedik’te ilk baskısı yapılan Summa de arithmetica, geometria, proportioni et proportionalità'' adlı çalışmada ortaya çıkmıştır.

 işareti, Latincede *et* kelimesinin basitleştirilmesiyle ortaya çıkmıştır (ampersand  sembolünün evrimine benzer bir süreçten geçmiştir).  işareti ise, çıkarma işlemi belirtmek için kullanılan ve üzerine tilde işareti eklenen *m* harfinden ya da *m* harfinin kısaltma biçiminden evrilmiştir.

1489 yılına ait bir risalesinde, Johannes Widmann,  ve  simgelerini sırasıyla 'minus' ve 'mer' (Modern Almanca *mehr*; "daha fazla") olarak adlandırmıştır: "*[...] was − ist das ist minus [...] und das + das ist mer das zu addirst*". Bu işaretler, risalede toplama ve çıkarma işlemleri için değil, fazlalık ve eksiklik göstermek amacıyla kullanılmıştır; bu işaretlerin modern anlamdaki kullanımı, Henricus Grammateus tarafından 1518 yılında yayımlanan bir kitaba atfedilmektedir.

Robert Recorde, eşittir işaretini tasarlayan kişi olarak, 1557 yılında *[[The Whetstone of Witte]]* adlı eseri ile artı ve eksi işaretlerini İngiltere'de tanıtmıştır. Recorde, eserinde şu ifadeleri kullanmıştır: "Sıklıkla kullanılan diğer iki işaret vardır; bunlardan ilki + şeklinde yapılmış olup daha fazlasını temsil eder, diğeri ise − şeklinde yapılmış olup daha azını temsil eder."

## Artı işareti

Artı işareti (), bir ikili işlemci olarak, örneğin  formülünde görüldüğü üzere, toplama işlemini ifade eder. Bu işaret, tekli işlemci olarak da işlev görebilir ve işlenenin değiştirilmeden kalmasını sağlar ( ifadesi,  ile aynı anlamı taşır). Sayının pozitif olduğunu vurgulamak, özellikle negatif sayılarla karşılaştırma yapıldığında, bu gösterim tercih edilebilir ( ile  arasındaki fark).

Artı işareti, incelenen matematiksel sisteme bağlı olarak birçok farklı işlemi gösterebilir. Cebirsel yapılar içinde yer alan vektör uzayları ve matris halkaları gibi yapılar, genellikle toplama işlemine eşdeğer ya da toplama olarak adlandırılan bir işlemi içerir. Ancak, artı işaretinin yalnızca değişmeli işlemler için kullanılması yaygındır.

## Eksi işareti

Eksi işareti (), matematikte üç temel işlevde kullanılmaktadır:

# Çıkarma operatörü:  şeklinde çıkarma işlemini göstermek için bir ikili işlemci olarak kullanılır. Çıkarma, toplamanın tersidir.
# Herhangi bir reel veya karmaşık argüman için, ilgili argümanın toplamaya göre tersini temsil eden bir fonksiyon. Örneğin,  iken  olur; ancak  iken  olur. Aynı zamanda,  şeklindedir.
# Sayısal bir sabitin ön eki olarak. İşaretsiz bir sayıdan hemen önce yerleştirildiğinde, bu birleşim, rakamın aksi takdirde adlandıracağı pozitif sayının tersi olarak bir negatif sayıyı adlandırır. Bu kullanımda, *, bir geometrik şekil adlandıran 'yarım daire' gibi bir sayı adlandırır; fakat 'yarı' terimi fonksiyon adı olarak ayrı bir kullanıma sahip değildir.

Birçok durumda, bu işaretlerin ikinci veya üçüncü kullanımları arasında ayrım yapılmasının bir önemi bulunmamaktadır; örneğin , her iki durumda da aynı sayıyı ifade eder. Bu işaretlerin farklı kullanımlarını belirginleştirmek gerekirse, negatif sabitler için genellikle yükseltilmiş eksi işareti () kullanılır; bu kullanım [[#ed|ilkokul eğitimi]], [[APL (programlama dili)|APL]] programlama dili ve bazı eski grafik hesap makineleri örneklerinde görülebilir.

Bu işaretlerin üç ana kullanımı günlük dilde genellikle "eksi" olarak adlandırılırken, ikili işlemci çoğu zaman "çıkarma" (İng. *take away*) olarak telaffuz edilebilir. Modern Amerikan İngilizcesinde, genellikle −5 (örneğin) "negatif beş" olarak tanımlanır; ancak 1950 öncesinde doğmuş bireyler genellikle bu ifadeyi "eksi beş" olarak kullanır. Sıcaklık değerleri eski kullanımı sürdürür; örneğin, −5° genellikle "eksi beş derece" olarak ifade edilir. Ek olarak, bazı Amerikan ders kitapları,  ifadesinin "tam tersi " veya "toplam tersi " olarak okunmasını teşvik eder, böylece 'in mutlaka negatif olmadığı vurgulanır—zira  zaten negatif olabilir.

Matematik ve çoğu programlama dilinde, [[işlem sırası]] kurallarına göre  ifadesinin değeri  olarak belirlenir: [[Üs]] alma işlemi, unary (tekli) eksi işaretinden daha öncelikli bağlanma özelliğine sahiptir, bu unary eksi işareti de çarpma veya bölme işlemlerinden daha öncelikli olarak ele alınır. Ancak, bazı programlama dillerinde ([[Microsoft Excel]] bu diller arasında öne çıkar) unary operatörler en üst düzeyde öncelikli bağlanır, bu sebeple bu tür dillerde  ifadesi 25 olarak değerlendirilirken,  ifadesi −25 olarak değerlendirilir.

== İlköğretimdeki kullanımı ==

Bazı ilköğretim öğretmenleri, sayıları çıkarma işlemi ile karıştırmamak için sayıların önüne yükseltilmiş eksi işaretleri koymayı tercih ederler. Bu uygulama, aynı zamanda bazı programlama dillerinde de benimsenmiştir. Örnek olarak, 3 sayısından −5 sayısının çıkarılması "pozitif üçten negatif beş çıkar" şeklinde ifade edilebilir ve bu işlem şu şekilde gösterilebilir:

: bu durumda  olarak hesaplanır,
bu ifade ayrıca şu şekillerde de okunabilir:
:)
veya daha da açık bir şekilde
: bu durumda  olarak dönüşür.

== Nitelendirici olarak işlevi ==

Bir sayının hemen ardına konulduğunda, artı işareti genellikle sayıların belirli bir aralığını göstermek için kullanılır. Örneğin, "18+" ifadesi çoğunlukla "18 yaş ve üstü" anlamına gelen bir kısaltma olarak tercih edilir.

Değerlendirme sistemlerinde (örneğin sınav notlarında), artı işareti notun bir üst düzeyini, eksi işareti ise bir alt düzeyini ifade eder. Örneğin,  ("B eksi") ifadesi,  notundan bir derece düşüktür. Bazı özel durumlarda, bu durum iki artı veya iki eksi işareti ile daha da belirginleştirilebilir (örneğin,  ifadesi, 'dan iki derece yüksektir).

Özellikle video hizmetleri olmak üzere markalama stratejilerinde, marka isimlerinin sonuna artı işareti eklemek yaygın bir eğilim haline gelmiştir; örneğin, [[Google+]], [[Disney+]], [[Paramount+]] ve [[Apple TV+]]. "Plus" kelimesi, bir avantaj veya ekstra bir miktarı ifade edebileceğinden, bu tür "+" işaretleri, bir ürünün ek özellikler veya faydalar sunduğunu ima eder.

İngilizcede, pozitif ve negatif terimleri, bazen  ve  olarak kısaltılmaktadır.

===Matematik===
Matematik alanında, [[tek taraflı limit]] kavramı  ile ifade edilir; bu,  değişkeninin  değerine sağdan (sağ taraflı limit olarak) yaklaşması anlamına gelir. Benzer şekilde,  ifadesi,  değişkeninin  değerine soldan (sol taraflı limit olarak) yaklaşmasını gösterir. Örnek olarak,  durumunda ; fakat  durumunda  olur.

===Kan===
Kan grupları, Rh faktörünün varlığını veya yokluğunu belirten artı veya eksi işaretleri ile sıklıkla nitelendirilir. Örneğin, A+ ifadesi [[ABO kan grubu sistemleri|A tipi kan]]da Rh faktörünün mevcut olduğunu, B− ise B tipi kanın Rh faktöründen yoksun olduğunu ifade eder.

===Müzik===
Müzik terimlerinde, [[Arttırılmış üçlü#Arttırılmış akor tablosu|arttırılmış akorlar]] genellikle artı işareti ile gösterilir, ancak bu yöntem evrensel değildir çünkü bu akorlar farklı yöntemlerle de ifade edilebilir. Örneğin, "C+" ifadesi "C arttırılmış akor" olarak yorumlanır. Bazı durumlarda, artı işareti üst simge şeklinde yazılır.

== Bilişim alanında kullanımı ==

Matematiksel işlevlerin ötesinde, artı ve eksi işaretleri bilişimde çeşitli amaçlar için kullanılmaktadır.

Bilgisayar ekranlarında, [[ağaç görünümü]]ndeki bir klasörün genişletilip genişletilmediğini belirtmek için artı ve eksi işaretleri yaygın olarak tercih edilir.

Bazı programlama dillerinde, [[Dize (bilgisayar bilimi)|dizelerin]] [[Birleştirme (yazılım)|birleştirme]] işlemi  şeklinde ifade edilir ve bu işlem  olarak sonuçlanır.

Çoğu programlama dilinde, çıkarma ve negasyon işlemleri ASCII *hyphen-minus* karakteri,  ile temsil edilir. [[APL (programlama dili)|APL]]'de yükseltilmiş eksi işareti (Unicode U+00AF MACRON kullanılarak) negatif bir sayıyı ifade etmek için kullanılır, örnek olarak ; [[J (programlama dili)|J]] dilinde ise negatif bir sayı bir [[alt çizgi]] ile temsil edilir, örneğin .

[[C (programlama dili)|C]] ve diğer bazı programlama dillerinde, iki artı işareti [[artırma operatörü]]nü ve iki eksi işareti ise azaltma operatörünü belirtir; operatörün değişken öncesinde ya da sonrasında konumu, değişkenden alınan değerin yeni mi yoksa eski mi olduğunu gösterir. Örneğin, x değeri 6 iken  ifadesi x değerini 7'ye yükseltirken y değerini 6 olarak belirler, ancak  ifadesi hem x hem de y değerlerini 7 olarak ayarlar. Bu bağlamda,  terimi, bir iyileşme veya gelişme anlamında kullanılır, örneğin [[C++]] dilinin adında olduğu gibi.

Programlamada kullanılan [[+]] [[Birleştirme (yazılım)|Birleştirme]]k veya [[Toplama]]k için kullanılır. [[+]] ekrana yazı yazmada kullanılırken :
* [[C#]] 'da System.Console.WriteLine("Yazılacak Yazı" + "Birleştirilecek Yazı");
* [[Javascript]] 'de document.write ("Yazılacak Yazı" + "Birleştirilecek Yazı");
* [[Java]]'da System.out.print("Yazılacak Yazı" + "Birleştirilecek Yazı") şeklinde kullanılır.

[[Düzenli ifadeler]]de,  işareti genellikle bir kalıpta "bir veya daha fazla" anlamına gelir. Örneğin,  ifadesi "x harfinden bir veya daha fazla" anlamına gelir. Bu, [[Kleene yıldızı#Kleene artı|Kleene artı]] gösterimidir.

Matematikte negatif sıfır kavramı bulunmamakla birlikte, bilişimde [[İşaretli sıfır|−0]], sıfırdan farklı bir temsile sahip olabilir. [[IEEE 754]] standardında, 1 / −0 [[negatif sonsuzluk]] (<math>-\infty</math>) olarak ifade edilirken, 1 / 0 [[Sonsuzluk|pozitif sonsuzluk]] ([[∞|<math>\infty</math>]]) olarak ifade edilir.

== Diğer kullanım alanları ==

Fizik alanında, [[Georg Christoph Lichtenberg]] tarafından başlatılan bir uygulama ile farklı [[elektrik yükü]] türleri için artı ve eksi işaretleri kullanılmaktadır.

Kimya biliminde ise, artı ve eksi işaretlerinin üst simge biçiminde kullanılması, birer pozitif veya negatif yük taşıyan iyonları ifade etmek amacıyla gerçekleştirilir (örneğin, NH4<sub>+</sub>). Eğer iyonun taşıdığı yük birimden büyükse, yük miktarını gösteren numara işaretten önce yer alır (örneğin, SO4<sub>2-</sub> gibi).

Bir telefon numarasının başına eklenen artı işareti, [[Uluslararası Direkt Arama]] için kullanılan biçimi göstermek üzere kullanılır. Bu kullanımın ayrıntıları, teknolojik altyapıya ve ulusal standartlara bağlı olarak farklılık gösterebilir. [[Uluslararası Fonetik Alfabe]]'de, konuşma seslerinin [[Göreli artikülasyon|ileri veya geriye doğru artikülasyonlarını]] göstermek amacıyla kullanılan alt simgeli artı ve eksi işaretleri, diakritik işaretler olarak işlev görür.

Eksi işareti, [[Dan dili|Dan]], [[Krumen dili|Krumen]], [[Karaboro dilleri|Karaboro]], [[Mwan dili|Mwan]], [[Wan dili|Wan]], [[Yaouré]], [[Wè dili|Wè]], [[Nyabwa dili|Nyabwa]] ve [[Godié dili|Godié]] dillerinin yazım sistemlerinde ton belirten harf olarak kullanılmaktadır. Bu dillerde ton harfi olarak kullanılan Unicode karakteri (U+02D7), matematikteki eksi işaretinden farklı bir karakterdir.

Huichol dilinin yazım sisteminde artı işareti bazen  sesini ifade etmek için kullanılır.

Satrançta, oyun kayıtları için kullanılan [[Cebirle gösterim (satranç)|cebirle gösterim]]de, artı işareti , rakibin [[Şah (satranç)|şah]] durumuna geçirildiğini gösteren hamleleri belirtmek amacıyla kullanılırken, çift artı  bazen [[çift şah]] hamlesini ifade etmek için kullanılır. Artı ve eksi işaretlerinin çeşitli kombinasyonları, bir hamlenin değerlendirilmesinde kullanılır (+/−, +/=, =/+, −/+).

Dilbilim alanında, üst simge olarak yer alan artı işareti , zaman zaman doğrulanmamış [[dilbilimsel rekonstrüksiyon]]ları belirten yıldız işaretinin yerine geçer.

Botanik isimlendirmede, artı işareti bir [[aşı-kimera]]sının varlığını belirtir.

Katolizmde, bir kişinin soyadından önce yer alan artı işareti, o kişinin bir [[piskopos]] olduğunu gösterirken, çift artı işareti bir başpiskoposu ifade eder.

== Karakter kodları ==
*  Artı işareti
*  Eksi işareti
*  Hypen-eksi
*  Küçük hypen eksi
*  Küçük artı işareti
*  Tam geniş artı işareti
*  Tam geniş hypen eksi

== Alternatif eksi işaretleri ==


Almanya ve İskandinavya'da kullanılmakta olan, ticari faaliyetlerde eksi işareti olarak kullanılan  sembolü bulunmaktadır. İskandinavya'da ise  sembolü, çıkarma işlemini belirtmek amacıyla [[Obelus|kullanılır]]. Bu uygulama, belirli bir belgeden alınmış bir örnekte gösterildiği üzere, "÷" işaretinin bölme yerine eksi işareti olarak kullanıldığı durumları içerir.

Dijital [[belge]]lerde sıklıkla kullanılan [[kısa çizgi-eksi]] sembolü (), genellikle [[kısa çizgi]]nin en yaygın biçimi olarak kabul edilir. Çoğu klavyede, bir eksi işareti veya [[çizgi]]yi andıran tek karakter olması nedeniyle bu işlevler için tercih edilir. *Kısa çizgi-eksi* terimi, orijinal [[ASCII]] standardından gelmektedir; bu standarda göre *kısa çizgi–(eksi)* olarak adlandırılmıştır. 
Bu karakter, kullanıldığı bağlama göre ya bir *kısa çizgi*, *eksi işareti* ya da *çizgi* olarak isimlendirilir.

== Alternatif artı işaretleri ==
<div style="float:right; margin: 0 0 10px 10px; padding:40px; font-size:100%; font-family: Georgia; background-color: #ddddff; border: 1px solid #aaaaff;"></div>

19. yüzyıldan itibaren bilinen bir [[Yahudi]] geleneği, *artı'' işaretini  sembolü ile gösterme pratiğidir. Bu uygulama, İsrail'deki eğitim kurumları tarafından benimsenmiş ve özellikle ilkokul düzeyinde yaygın olarak devam ettirilmekte olup, laik okullar da dahil olmak üzere bu geleneği sürdürmektedir. Ancak bu uygulama, ortaokul düzeyinde daha az yaygındır. Bu simge, dini içerikli yazarların eserlerinde zaman zaman kullanılmakla birlikte, genellikle yetişkinler için yazılan kitaplarda uluslararası kabul görmüş  işareti tercih edilir. Bu tercihin sebebi, Hıristiyan haçı görünümüne sahip bir  işaretinin kullanımından kaçınılmasıdır. Unicode, bu özel sembolü  kod noktasında tanımlamıştır.

## Ayrıca bakınız

* Çizgi
* Matematiksel sembollerin listesi

## Notlar

## Kaynakça