Debriyaj

**Debriyaj**, içten yanmalı motorun krank mili ile vites kutusu (şanzıman) giriş mili arasındaki güç iletimini geçici olarak kesen ve yeniden sağlayan mekanik bir organdır.

Debriyaj, manuel şanzımanlı motorlu taşıtlarda motorun sürekli dönen çıkış gücünün şanzımana ve nihayetinde tekerleklere kontrollü, sarsıntısız ve kademeli olarak aktarılmasını sağlar. Bu mekanizma sayesinde araç dururken veya düşük hızlarda kalkışta yumuşak hareket elde edilir; vites değiştirme sırasında motor ile şanzıman arasındaki mekanik bağlantı kesilerek vites geçişlerinin sorunsuz gerçekleştirilmesi mümkün kılınır; ayrıca motor çalışmaya devam ederken aracın durdurulması veya uzun süreli duraklamalarda güç aktarma sisteminin motorundan ayrılması sağlanır.

Debriyajın temel işlevi, motorun sürekli dönen çıkışını (volan aracılığıyla) şanzımana bağlamak veya ayırmaktır. Debriyaj pedalının bırakılması durumunda (tam kavrama hali) motor gücü tamamen şanzımana iletilir; pedalın basılması durumunda (tam ayrılma hali) bağlantı kesilir ve şanzıman giriş mili serbest kalır. Bu sayede araç, motor çalışır haldeyken durdurulabilir, vites değiştirilebilir veya güç aktarma sistemi motorundan ayrılabilir.

Debriyaj sisteminin bu işlevleri, özellikle manuel şanzımanlı araçlarda sürücü kontrolü altında gerçekleştirilir. Kavrama kalitesini doğrudan etkileyen başlıca faktörler arasında sürtünme malzemesinin özellikleri, baskı plakası kuvveti, burulma yaylarının sönümleme kapasitesi ve sistemin termal davranışı yer alır.

## Görevleri
Debriyajın temel görevleri şunlardır:
* Araç kalkışında motor gücünü tekerleklere kademeli ileterek sarsıntısız hareket sağlamak.
* Vites değiştirirken güç iletimini geçici olarak kesmek.
* Gerektiğinde motor ile güç aktarma sistemini ayırmak.

## Çalışma prensibi
Debriyajların çoğu sürtünme kuvveti ile çalışır. Farklı hızlardaki iki parçanın hızlarını eşitlemek veya güç kontrolünü sağlamak amacıyla tasarlanır.

## Malzemeler
Geçmişte debriyaj disklerinde asbest (krizotil) yaygın kullanılırdı, ancak sağlık riskleri nedeniyle yasaklandı.

Günümüzde organik reçineli bileşenler, bakır telli, kevlar/aramid fiber, seramik (cerametallic) ve karbon bazlı malzemeler tercih edilir. Seramik malzemeler ağır iş ve yarış araçlarında kullanılır; sertlik arttıkça kavrama özellikleri değişir.

## Türleri
### Sürtünme debriyajları
En yaygın türdür. İtme (push-type) ve çekme (pull-type) olarak sınıflandırılır.

### Amortisörler
Burulma yayları ve damperler, tutma/bırakma şokunu yumuşatır; ön sönümlü diskler durağan titreşimi azaltır.

### Yük ve baskı
Örnek: Mercedes kamyonlarda 430 mm tek tabaka için \~33 kN kelepçe yükü normaldir.

### Üretim
Modern üretimde lazer kaynak (2-3 kW güç, dakikada 1 m hız) diyafram yay birleştirmede yaygındır.

### Çok plakalı kavrama
Birden fazla sürtünme plakası dizilir; Formula 1, drag racing ve ağır araçlarda kullanılır. Küçük yarıçapta yüksek tork kapasitesi sağlar, dönmesel ataleti düşürür.

### Islak vs. kuru sistemler
Islak debriyaj yağ banyosunda çalışır, soğutma ve uzun ömür sağlar; kuru debriyaj yağsızdır.

### Santrifüj kavrama
Merkezkaç kuvvetiyle otomatik devreye girer.

### Konik debriyaj
Konik yüzeylerle baskı artar.

### Tork sınırlayıcı
Aşırı dirençte kayar, sistemi korur.

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* SAE – History of Automotive Clutch Development
* ScienceDirect – Design and Finite Element Analysis of Clutch Assembly