Dmanisi Tarihi Sit Alanı

**Dmanisi Tarihi Sit Alanı** (Gürcüce: დმანისის ნაქალაქარი, anlamı, "yıkık/eski Dmanisi şehri") Güney Gürcistan'ın Kvemo Kartli bölgesindeki Dmanisi Belediyesinde yer alan Patara Dmanisi köyünün kuzeyinde konumlanmış tarihi ve arkeolojik sit alanıdır. Gürcistan'ın başkenti Tiflis'in 85&nbsp;km güney batısındadır.

Maşavera ve Pinezauri nehirlerinin birleştiği yerdeki bir burnun üzerinde konumlanan alan, bir açık hava müzesidir. Açık hava müzesi, Orta Çağ'dan kalma Dmanisi Sioni Katedrali'ni ve Orta Çağ Gürcistan'ındaki en önemli şehir ve ticaret merkezlerinden birinin kalıntılarını içerir. Kalıntılarda, sur duvarları, kiliseler, Müslüman ve Hristiyan mezarlıkları, hamamlar ve atölyelere rastlanır. Dmanisi'deki Orta Çağ katmanlarının altında ortaya çıkarılan paleo-arkeolojik sit alanı, Afrika kıtasının dışındaki *[[Homo]]* cinsinin varlığına dair en eski ve kesin kanıtlardan birine ev sahipliği yapar. Alanda yaklaşık 1.85 ila 1.75 milyon yıl öncesinden kalma bir dizi hominin fosili vardır.

## Tarihi
### İlk yılları ve Müslüman yönetimi
Dmanisi bölgesi bir zamanlar Orta Çağ Gürcistan'ındaki en büyük ve en zengin şehirlerden biriydi. 18. yüzyıl Gürcü alimi Prens Vahuşti, yer ismi olan "Dmanisi"nin, Eski Gürcücedeki *daba*, "küçük köy" sözcüğünden türediğini açıklamıştır.

Dmanisi, piskoposluk binasının yanındaki küçük bir yerleşim yeri olarak ortaya çıkmıştır. Ayrıca, Dmanişevi (Maşavera) ve Ktsia vadileri üzerinde de yargı yetkisine sahipti. Kent, 6. yüzyılda Kartli'deki altı piskoposluktan biri olarak biliniyordu. 9 ve 10. yüzyıllarda bölgede Arap egemenliği hüküm sürüyorken ise büyük bir ticaret kentiydi. Orta Çağ Gürcü kroniklerine göre, halifenin komutanı Bugha al-Kabir, 853'teki Kartli seferi sırasında Dmanisi'ye, Darialan'dan getirdiği 100 hane Alan yerleştirmiştir. Dmanisi, 989'da Ermeni kral I. Davit tarafından fethedilmiş, ancak daha sonra Müslümanların kontrolüne geri dönmüştür. Gürcü kronikleri, Kral IV. Bagrat tarafından Tiflis'in vasal emiri olarak atanan Dmanisili Müslüman Sitlarabi'den bahseder. Sitlarabi, aslında Sayyid al-'Arab'ın değişmiş bir ismidir. Gürcü kaynaklarında, 1073 yılında adsız bir "Dmanisi emirinin", Kral II. Giorgi'ye karşı, Selçuklu komutanı Sau-tegin Sarhang el-Khass'ı ("Sarang Alkhazi") desteklediği bilinmektedir.

### Gürcistan Krallığı

Dirilen Gürcü monarşisi tarafından tehdit edilen Dmanisi'deki Müslüman oligarşisi, 1121'de Kral IV. Davit'in Gence ve Tiflis almak için yaptığı saldırılarda Selçuklu sultanı II. Mahmud'un yanında yer aldı. Davit, Mart 1123'te Dmanisi'yi fethetti, ama Davit'in oğlu I. Demetre 1125'te şehri tekrar fethetmek zorunda kaldı. Gürcistan Krallığı yönetiminde, Dmanisi gelişmeye devam etti; el sanatları ve ticaret parladı. Yâkût el-Hamavî'ye göre, kasabadan ipek ihraç edilmekteydi. Dmanisi'nin ekonomisinin aktif olduğu, bölgede bulunan 800'den fazla yabancı madeni parayla kanıtlanmaktadır, bölgede İran fayansları ve Çin seladonları gibi arkeolojik eserlerin yanı sıra, yerel olarak üretilen çanak çömlek, cam eşya ve mücevherler bulunmuştur.

Orta Çağ Dmanisi'nin nüfusu heterojendi. Dmanisi'de yer alan büyük bir mezarlıkta 13 ve 14. yüzyıldan kalma Arapça yazıtlı mezar taşlarının sayısının Hristiyan-Gürcü ve Ermeni-mezar taşlarından fazla olması, Müslümanların şehirdeki en büyük grubu oluşturduğunu göstermektedir. Gürcülerin şehri fethetmesinden sonra bazı Müslümanlar kenti terk etti: Sadr ad-Din Hamid b. Ali ad-Damanisi (ö. 1245) isimli Şeyh, Şam'da medrese işletmeye başladı. Sonrasında Emir'in pozisyonu tayin edilmiş bir kraliyet memurunun pozisyonuna düşürüldü: Dmanisi'deki küçük bir yıkık kilisede yer alan, 13. yüzyılın başlarından kalma Gürcüce bir taş yazıtta IV. Giorgi'nin çağdaş emiri ve Mihrik'in oğlu Job'dan bahseder. Job, Aziz Dimitrios'un adına taştan bir haç dikmiştir.

Gürcistan Moğol İmparatorluğu'nun vasalı haline geldiğinde, Dmanisi, madeni para üretim yeri olarak seçilmiş, 1245'te IV. Davit adına bakır türü madeni paralar basılmıştır. 1270'lerde, II. Demetre, Dmanisi ve çevresini Moğolların güvenine sahip güçlü bakan Sadun'a devretmek zorunda kaldı. Kral VIII. Davit, Moğol hanı Baydu ile iyi ilişkiler içindeydi ve 1293'te Dmanisi'yi Moğollardan geri alabildi, ancak sonrasında Dmanisi'yi rakip kardeşi III. Vahtang'a kaptırdı. III. Vahtang, 1308 yılında öldüğünde buraya gömüldü. Dmanisi, daha sonra Vahtang'ın büyük oğlu Demetrius'un eline geçti.

### Çöküşü
Timur'un Gürcistan'ı 1386 ve 1403 yılları arasında işgal etmesi, Dmanisi'nin altın çağını sonlandırdı. 1486'da, Akkoyunlular'ın lideri Yakub'un yaptığı saldırılarda kent harap oldu. Gürcistan Krallığı'nın 1490'larda son kez parçalanmasından sonra, kent Kartli Krallığı'nın parçası oldu. Dmanisi, kraliyet tarafından Barataşvili ailesine verildi. Aile hattı 1536'da ikiye ayrıldı ve tüm kent ve mülkler bölüşüldü. Dmanisi, 1578'de Osmanlı birlikleri tarafından işgal edildi ve yeniden güçlendirildi. 1583'te Gürcü kral I. Simon tarafından geri alındı. Sonraki dönemde, Dmanisi'nin önemi, Barataşvili'nin sahip olduğu askeri karakol olmakla sınırlı kalmadı. Dmanisi'de ekonomik ve dini yaşam kısmen canlansa da, bu canlılık 18. yüzyılın başlarına kadar devam etti. Dmanisi'nin yenilenen savaş ve siyasi anarşideki çöküşünü, 18. yüzyılın ortalarında Dmanisi piskoposluğunun dağılması takip etti; bölgenin nüfusu büyük ölçüde azaldı. Bu azalma, eski şehrin çevresinde yeni kırsal yerleşimlerin oluşmaya başladığı 19. yüzyılın başlarındaki Rus  yönetimine kadar devam etti. Bu kırsal yerleşimlerden biri olan Başkeçiti, 1947'de Dmanisi olarak yeniden adlandırıldı.

## Araştırmalar

1853'te Dmanisi'ndeki kalıntılar ilk kez incelendi ve Albay İvan Bartolomei ile Prens Dimitri Orbeliani tarafından kısaca tanımlandı. Bu kişilerin kopyaladığı Gürcüce yazıtlarından bazıları, 1854'te Fransız alim Marie-Félicité Brosset tarafından basıldı. Ekvtime Takaişvili, Dmanisi nekropolündeki bazı kazıları denetledi ve 1894'te Gürcüce yazıtları yeniden yayımladı.

Kalıntıların arkeolojik incelemesine 1936'da başlanmış, ancak 1980'lere kadar sistematik kazılar yapılmamıştır. Bu süreçte, Orta Çağ'da yapılmış çukur veya mahzenlerin, tarih öncesi hayvan kemikleri ve taş aletler içeren kum ve kül yataklarına kazıldığı anlaşıldı. 1991 yılında *[[Homo erectus]]* ile anatomik benzerlikler gösteren insan çenesi ve dişine sahip bir kafatası ortaya çıkarıldı. Ardından 1991 ve 2005 yılları arasında bir dizi kafatası daha keşfedildi. Yaklaşık 1.85 ila 1.75 milyon yıl öncesine dayanan bu buluntular, Dmanisi'nin Avrasya'nın herhangi bir yerindeki en eski insan yaşam alanlarından birisi olduğunu açığa çıkardı. 2007'de, Dmanisi Hominid Arkeolojik Sit Alanı, Dünya Mirası Geçici Listesi'ne eklendi.

## Sit alanı

Dmanisi tarihi alanı, bir yerleşim yerinin kalıntıları, surlar, kiliseler, mezarlıklar ve diğer yapıları içeren iki ana bölümden oluşmaktadır. Bölümlerden biri, Maşavera ve Pinezauri nehirlerinin birleştiği yerde konumlanmış 13 hektarlık bir alanı kaplayan gerçek kasaba, diğeri ise Pinezauri nehri boyunca uzanan ve 12 hektarlık alanı kapsayan bitişik kenar mahalledir.

### Gerçek kasaba
Gerçek kasaba, bazalt bir duvarla çevrelidir. Doğuda payandalarla desteklenen duvar, büyük bir sur oluştur. Kasaba, kuzeyde ve kuzeybatıda Mashavera vadisi ile 90 metre derinliğe kadar inmektedir. Dağ burnunun güney yamacında yaklaşık 3.250 metrekarelik bir kale bulunmaktadır. Kasaba duvarının içine yerleştirilen kale, tek kapılı özel bir sur ile şehirden ayrılmıştır. Kale bir saray, hamam ve diğer yapıları içermektedir. Kalenin batısında, 200 metre uzunluğunda, Maşavera nehrine açılan gizli bir tünel vardır. Tünel, günümüze kadar korunmuştur.

Güneyden gelen yol kapıyla kente açılır. Kentin içinde devam eden yolun genişliği yaklaşık 2.5 metredir, büyük taş levhalarla döşenmiş ve alçak taş duvarla çevrelenmiştir. Dmanisi'deki evler, düzensiz dizilmiş bazal taşlarla yapılmış ve nişlerle tuğla şömineler eklenmiştir. İç duvarlar sıvalanmıştır. Daha zengin kişilerin evleri yeşil seramik fayanslarla kaplanmıştır. Yıkık şehir merkezinde, kalenin hemen altında, Dmanisi Sioni Katedrali bulunmaktadır. Bu erken Orta Çağ bazilikası, üç bölmeli nefe ve apsise sahiptir. Ayrıca 13. yüzyılın başlarında zengin süslemeli bir narteks eklenmiştir. Kilisenin kuzeyinde, güney kapısı üzerindeki Gürcüce yazıtın doğruladığı gibi, 1702'de yeniden inşa edilmiş tek nefli küçük bir Azize Marina kilisesi vardır. Kuzeydoğuda ise, Ermenice yazıtlı taşların bulunduğu iki küçük kilisenin kalıntıları vardır.

### Kenar mahalle
Kenar mahalle gerçek kasabanın güneyinde konumlanmıştır. Mahalle, Hristiyan-Gürcü, Ermeni ve daha fazla sayıdaki Müslüman mezarlarından oluşan ve neredeyse kasabanın kendisi kadar büyük olan 12-14. yüzyıl mezarlığını içermektedir. Küçük  tek nefli kilisenin kalıntıları Hristiyan mezarlığında korunmuştur. Pinezauri'nin sağ yakasında üç tane hamamın kalıntısı yer almaktadır.

### Müze
Dmanisi bölgesi, Gürcistan Ulusal Müzesi'nin bir parçasıdır. Dmanisi Tarihi ve Mimari Müzesi-Koruma Alanı olarak yönetilen bir açık hava müzesidir. Müze ayrıca 2300'den fazla eseri sergileyen bir sergi salonu içermektedir. Dmanisi müzesi, mayıs ve ekim ayları arasında mevsimsel olarak faaliyet göstermektedir. Dmanisi Sioni Katedrali ve sitedeki diğer yapılar 2007 yılında Ulusal Öneme Sahip Taşınmaz Kültür Anıtları listesine eklenmiştir.

## Kaynakça