Hartum Kararı

1 Eylül 1967 tarihli **Hartum Kararı**, Altı Gün Savaşı'nın ardından Sudan'ın başkenti Hartum'da toplanan 1967 Arap Birliği Zirvesi'nin sonunda yayınlandı. Karar, (üçüncü paragrafta) "**Üç** **Hayır**" olarak bilinen sloganı içermesiyle ünlüdür: "İsrail'le barışa hayır, İsrail'i tanımaya hayır, İsrail'le müzakereye hayır!"

## Metin

# Konferans, Arap devletlerinin birliğini, ortak eylem birliğini, koordinasyon ihtiyacını ve tüm farklılıkların ortadan kaldırılması ihtiyacını teyit etti. Konferanstaki krallar, cumhurbaşkanları ve diğer Arap Devlet Başkanları'nın temsilcileri, Kazablanka'daki Üçüncü Arap Zirvesi Konferansı'nda imzalanan Arap Dayanışma Şartı'nın uygulanmasıyla ülkelerinin tutumunu teyit ettiler.
# Konferans, işgal altındaki toprakların Arap toprakları olduğu ve bu toprakları geri almanın yükünün tüm Arap Devletleri'ne düştüğü temelinde, saldırganlığın etkilerini ortadan kaldırmak için tüm çabaların birleştirilmesi gereği üzerinde anlaşmaya varmıştır.
# Arap Devlet Başkanları, saldırganlığın etkilerini ortadan kaldırmak ve saldırgan İsrail güçlerinin 5 Haziran saldırısından bu yana işgal edilen Arap topraklarından çekilmesini sağlamak için uluslararası ve diplomatik düzeyde siyasi çabalarını birleştirme konusunda mutabık kalmışlardır. Bu, Arap Devletlerinin bağlı olduğu temel ilkeler çerçevesinde, yani İsrail'le barışmama, İsrail'i tanımama, İsrail'le müzakere etmeme ve Filistin halkının kendi ülkelerindeki haklarında ısrar etme ilkeleri çerçevesinde yapılacaktır.
# Arap Maliye, Ekonomi ve Petrol Bakanları konferansı, petrol pompalamanın askıya alınmasının savaşta bir silah olarak kullanılmasını tavsiye etti. Bununla birlikte, konuyu derinlemesine inceledikten sonra, zirve konferansı, petrolün saldırganlıktan doğrudan etkilenen Arap Devletleri'nin ekonomisini güçlendirmek için kullanılabilecek bir Arap kaynağı olduğundan dolayı, petrol pompalamanın olumlu bir silah olarak kullanılabileceği sonucuna varmıştır. Böylece bu devletler savaşta sağlam durabileceklerdir. Bu nedenle konferans, petrolün Arap hedeflerinin hizmetinde kullanılabilecek olumlu bir Arap kaynağı olması nedeniyle petrol pompalamaya devam etmeye karar verdi. Petrol, saldırganlığa maruz kalan ve dolayısıyla ekonomik kaynaklarını kaybeden Arap Devletleri'nin sağlam durmasını ve saldırganlığın etkilerini ortadan kaldırmasını sağlama çabalarına katkıda bulunabilir. Aslında, petrol üreticisi devletler, saldırıdan etkilenen devletlerin herhangi bir ekonomik baskı karşısında sağlam durmalarını sağlama çabalarına katıldılar.
# Konferansa katılanlar, Bağdat'taki Arap Maliye, Ekonomi ve Petrol Bakanları Konferansı'nın tavsiyesi temelinde bir Arap Ekonomik ve Sosyal Kalkınma Fonu kurmak için Kuveyt tarafından önerilen planı onayladılar.
# Katılımcılar, tüm olasılıklarla yüzleşmek ve askeri hazırlığı güçlendirmek için gerekli önlemleri alma gereği üzerinde anlaştılar.
# Konferans, Arap Devletleri'ndeki yabancı üslerin ortadan kaldırılmasını hızlandırmaya karar verdi.

## Yorumlar
Yorumcular, kararı sık sık Arap reddiyeciliğine bir örnek olarak sundular. Abdülazim Ramazan, Hartum kararlarının tek bir seçenek bıraktığını belirtti: "savaş". Efraim Halevy, Guy Ben-Porat, Steven R. David, Julius Stone ve Ian Bremmer, Hartum Kararı'nın İsrail'in var olma hakkının reddi anlamına geldiği konusunda hemfikirler. Filistin Kurtuluş Örgütü (FKÖ), Birleşmiş Milletler Güvenlik Konseyi'nin 242 sayılı kararında ifade edildiği gibi İsrail'in var olma hakkının kabulüne karşı mücadele etmek için Hartum Kararını bizzat onayladı. Benny Morris, İsrail'in 19 Haziran 1967'de "barış karşılığında Sina ve Golan'dan vazgeçme teklifine rağmen" Arap liderlerin "bölgedeki tüm barış hareketlerini on yıl boyunca alt üst edecek cüretkar, reddedici bir platformu oluşturduğunu" yazdı. UNTSO'dan Odd Bull, 1976'da hemen hemen aynı şekilde görüş bildirdi.

Avi Shlaim, Arap sözcülerinin Hartum bildirilerini "resmi bir barış *anlaşması* yok, ancak bu durum barışın reddi değildir; *doğrudan* müzakere yok, bu durum üçüncü taraflar aracılığıyla konuşmayı reddetmek değildir; ve İsrail'in *hukuki olarak* tanınmaması, devlet olarak varlığının kabul edilmesi anlamına gelir" şeklinde yorumlayarak savundu. Shlaim, Nasır'ın Hüseyin'i İsrail ile "kapsamlı bir çözüm" aramaya çağırdığını belirterek konferansın Arap-İsrail ilişkilerinde bir dönüm noktası olduğunu belirtir. Fred Khouri, "Hartum konferansı, Arap ılımlıların siyasi bir çözüm aramalarının, fethedilen toprakları karşılığında İsrail'i fiilen tanımanın ve onunla resmi barış anlaşmaları müzakere etmenin dışında önemli tavizler vermelerinin önünü açtı" iddiasında bulundu.

İsrail, Ürdün ve Mısır arasındaki dolaylı müzakereler sonunda Jarring Misyonu (1967-1973) himayesinde başladı ve İsrail ile Ürdün arasında gizli ve doğrudan görüşmeler de gerçekleşti, ancak hiçbir yol anlamlı bir çözüme ulaşmayı başaramadı ve bu durum yeni bir çatışma için zemin hazırladı.

## Ayrıca bakınız
* Arap-İsrail savaşları

## Kaynakça