Kazak Cüzleri

**Cüz** (Kazakça: жүз *jüz* جٷز, ayrıca "ordu" ve "yüz *(sayı)*" anlamlarına da gelir) üç ana Kazak topluluklarının,&nbsp;Kıpçak Obası'nda kontrol ettikleri alanlara denir. Bu alanların büyük kısmı bugünkü Kazakistan sınırlarını kapsar.
* **Büyük Cüz** () ya **Uysun ordası,**&nbsp;Güney ve Güneydoğu Kazakistan, Kuzeybatı Çin (Sincan) ve&nbsp;Özbekistan'ın bazı bölümlerini kapsar. 
* **Orta Cüz** () veya **Argın ordası,&nbsp;**Orta ve Doğu Kazakistan'ı kapsayan 6 kabileden oluşur.
* **Küçük Cüz&nbsp;**() veya **Alşın ordası,** Batı Kazakistan'ı kapsayan 3 kabileden oluşur.

## Tarihi
Kazak *cüzleri*&nbsp;veya ordalarının bahsedildiği ilk kaynak 17. yüzyıla aittir.&nbsp;Velyaminov Ezernov'a (1919) göre cüzlerin ortaya çıkış nedeni; Taşkent, Türkistan&nbsp;ve Sayram&nbsp;gibi önemli şehirlerin ele geçirilmesiydi.

Bazı araştırmacılar *cüzlerin, *16. yüzyılın ortalarında&nbsp;Kazak Hanlığı'nın dağılması sonucu göçebe kabilelerin askerî birlikler kurmasıyla oluştuğunu düşünmekte. 
Yuri Zuev&nbsp;ise cüzlerin coğrafik özellklerine göre oluştuğunu, bu yüzden&nbsp;Büyük Cüz'ün güney ve güneydoğu bozkırlarını diğer iki cüzden&nbsp;Balkaş Gölü&nbsp;ile ayrıldığını savunmakta.
Kazak efsanelerine göre&nbsp;Kazak Türklerinin kurucu babasının üç oğlu vardı ve bu üç cüz, bunlara verilmişti.

## Büyük Cüz
Tarihî olarak Büyük Cüz (Kazakça: Ұлы жүз, *Ulı jüz*, ۇلى جٷز
 ) eski&nbsp;Moğol İmparatorluğu'nun&nbsp;Çağatay Hanlığı&nbsp;topraklarını, İli Nehri ve Chu Nehir havzaları, bugünkü Güney-Doğu Kazakistan ve Çin'in İli kazak Özerk Bölgesi (Kuzey Sincan) arasındaki bölgeleri kapsamaktadır.&nbsp;*Uysun cüz *olarak da adlandırılır.

Büyük Cüz ilk olarak 1748 yılında, Ebul Hayır Han ile bozkırın teslimi için gönderilen&nbsp;Tatar elçisi Tsaritsakayıtlarında geçer. gönderilen bozkır için müzakere teslim Ebu'l Hayır Han'ın içinde 1732. Göre Nikolai Aristov'a göre&nbsp;19. yüzyılın ikinci yarısında Büyük Cüz'ün yaklaşık nüfusu 550 kadardı.&nbsp;Cüzün toprakları 1820 yılında&nbsp;Kokand Hanlığı&nbsp;tarafından, 1850-1860 arasında ise&nbsp;Rus İmparatorluğu&nbsp;tarafından ele geçirildi.

Eski Cumhurbaşkanı Nursultan Nazarbayev, Kazakistan Komünist Partisi'nin&nbsp;eski sekreteri&nbsp;Dinmukhamed Konayev,&nbsp;ünlü Şair Jambyl Jabayev&nbsp;gibi seçkin isimler de Büyük Cüz'ün temsilcileridir.

19 ve erken 20. yüzyıllarda cüz içinde klanların adlarını yüceltmek için girişimlerde bulundular. Kabul gören klan adları şunlardır:
* Dulat (Kazakça: Дулат, *Duwlat*, دۋلات)
** Janıs (Kazakça: Жаныс, *Janıs*, جانىس)
** Siyqım (Kazakça: Сиқым, *Sïqım*, سئقىم)
** Botbay (Kazakça: Ботбай, *Botbay*, بوتباي)
** Şimşir (Kazakça: Шымыр, *Şımşır*, شىمشىر)
* Jalayır (Kazakça: Жалайыр, *Jalayır*, جالايىر)
* Kanglı&nbsp;(Kazakça: Қаңлы, *Qañlı*, قاڭلى)
* Alban (Kazakça: Албан, *Alban*, البان)
* Suan (Kazakça: Суан, *Suan*, سۋان)
* Sarı-Uysun (Kazakça: Сары-үйсін, *Sarı-üysin*, سارى-ٷيسٸن“Sarı Uysin”)
* Şapıraştı (Kazakça: Шапырашты, *Şapıraştı*, شاپىراشتى)
* Sirgeli (Kazakça: Сіргелі, *Sirgeli*, سٸرگەلٸ)
* Oşaktı (Kazakça: Ошақты, *Oşaqtı*, وشاقتى)
* Istı (Kazakça: Ысты, *İstı*, ىشتى)
* Şanışkılı (Kazakça: Шанышқылы, *Şanışqılı*, شانىشقىلى)

## Orta Cüz
Orta Cüz (Kazakça: Орта жүз, *Orta jüz*, ورتا جٷز
 ) ya da diğer adıyla *Argın Cüzü*, eski&nbsp;Altın Orda'nın doğu tarafı ve&nbsp;Kazakistan'ın iç, orta ve doğu kesimlerini kapsar.

Abay Kunanbayoğlu, Ahmet Baytursunoğlu, Şokan Valihanoğlu&nbsp;ve Alihan Bökeyhan&nbsp;gibi ünlü şairler, Orta Cüz'de doğmuştur.

Orta cüzü oluşturan kabileler:
* Argın ()
* Kerait&nbsp;()
* Nayman ()
* Konırat&nbsp;()
* Kıpçak ()
* Taraklı&nbsp;)
* Vak ()

## Küçük Cüz
Küçük Cüz (Kazakça: Кiшi жүз *Kişi jüz*, كٸشٸ جٷز
 ) ya da diğer adıyla *Alşın Cüz*, Nogay Hanlığı'nın eski topraklarını, bugünkü&nbsp;Batı Kazakistan'ı ve Rusya'nın Omsk ile Orenburg şehirlerini kapsayan alanda kurulmuştur. Adı, *Alşın Cüz *olarak da geçer.

Kurucuları Nogay Orda'nın Nogaylarıdır. Kazakistan'ın batısında kurulan Nogay Hanlığı,&nbsp;Kuban Nehri&nbsp;bozkırında Kazaklar, Nogaylar ve Ruslar tarafından yenildi.&nbsp;18. yüzyılda onlar iç Rus şehirleri için tehdit oluşturduklarından Rus İmparatorluğu,&nbsp;Alşınları tekrar&nbsp;Urallara göndermek için Kalmuklar ile ittifak kurdu. Alşınlar burada Küçük Cüz'ü kurdu. Kazak-Kalmuk mücadeleleri sırasında, Hive Hanlığı Mangışlak Yarımadası'nı ele geçirdi.
Rus İmparatorluğu'na karşı direnen İsatay Taymanoğlu&nbsp;(Kazakça: Исатай Тайманұлы
, 1791-1838) ve Mahambet Otemisoğlu&nbsp;(Kazakça: Махамбет Өтемісұлы
, 1803/4–1846) gibi önemli kişiler Küçük Cüz'dendir.

Küçük Cüz, üç kabileden oluşmuştur. Bunlar:
* Bayırlı ()
* Alimoğlu ()
* Jetiru ()

## Ayrıca bakınız
* Kazak Boyları
* Kazak Hanlığı
* Yedisu

## Kaynakça

## Kaynak
* Orta Asya ' nın Svat Soucek, "Tarihi". Cambridge University Press (2000). ISBN 0-521-65704-0.
* W. W. Bartold, Orta Asya, Leiden tarihi Dört çalışmalar: E. J. Brill, 1962.
* İlkhamov Alisher et al., Özbekistan "etnik atlas", Özbekistan, "Açık Toplum Vakfı", 2002, s. 176, ISBN 978-5-86280-010-4 (Rusça) 
* 15. yüzyılın ikinci yarısında ışın A., "kazak Hanlığı ve Nogay Horde - 16. yüzyıllar", Semipalatinsk, Tengri, 2002, s. 22, ISBN 978-9965-492-29-7 (Rusça) 
* S. Qudayberdiuli. "Aile ağacı Türkler, Kirgizes, Kazaklar ve Han hanedanları", Alma-Ata, Destan, 1990 (Rusça) 
* S. Kudayberdy-Uly, soy ağacı Türklerin, Kırgız, Kazak ve Han hanedanları, Alma-Ata, Destan, 1990 (Rusça) 
* M. Tynyshbaev, 'Uysyn, Malzeme üzerinde tarihin kazak halkı, Taşkent 1925 (Rusça) 
* Yu.Bir. Bu Usuns bu Zuev, "Etnik Tarihi", kazak SSR, Tarih, Arkeoloji Ve Etnografya Enstitüsü, Alma Bilimleri Akademisi Çalışmaları-Ata, Vol. 8, 1960. (Rusça) 
* А. Т. Толеубаев, Ж. К. Касымбаев, М. К. Койгелдиниев, Е. Т. Калиева, Т. Т. Далаева, перевод с казахского языка С. Бакенова, Ф. Сугирбаева. — История Казахстана. Изд-во «Мектеп», 2006 г. — 240 с ISBN 9965-33-628-8