Lockheed Martin F-22 Raptor

**Lockheed Martin F-22 Raptor**, Amerikan yapımı çift motorlu, süpersonik ve her türlü hava koşulunda görev yapabilen bir hayalet avcı uçağıdır. Amerika Birleşik Devletleri Hava Kuvvetleri'nin Gelişmiş Taktik Avcı Uçağı (ATF) programı kapsamında geliştirilen F-22, öncelikle hava üstünlüğü görevleri için tasarlansa da, aynı zamanda kara saldırısı, elektronik harp ve sinyal istihbaratı gibi ikincil yeteneklere de sahiptir. Programın ana yüklenicisi Lockheed Martin, uçağın gövdesinin ve silah sistemlerinin büyük kısmını üretti ve nihai montajı gerçekleştirdi. Boeing ise program ortağı olarak kanatların ve arka gövdenin üretiminden sorumlu oldu, ayrıca aviyonik entegrasyonu ve eğitim sistemlerinin geliştirilmesine katkı sağladı.

İlk kez 1997 yılında uçan F-22, Lockheed'in YF-22 prototipinden türetildi ve hizmete resmen Aralık 2005'te **F-22A** olarak girdi. Hizmete alınmadan önce farklı dönemlerde **F-22** ve **F/A-22** adlarıyla anıldı. ABD Hava Kuvvetleri, başlangıçta bu uçağı F-15 Eagle filosunun yerini almak üzere toplam 750 adet sipariş etmeyi planladı. Ancak programın yüksek maliyeti, üretim sürecinde hava-hava tehditlerinin artık o kadar öncelikli görülmemesi ve daha uygun maliyetli, çok amaçlı F-35'in geliştirilmeye başlanması gibi etkenler nedeniyle bu sayı önce 381'e, ardından 195'e indirildi. Bunların 187'si operasyonel modeldi. Program 2009'da sonlandırıldı ve son F-22, 2012 yılında teslim edildi.

F-22, ABD Hava Kuvvetleri'nin üst düzey taktik hava gücünün kritik bir parçasıdır. Geliştirme sürecinin uzun sürdü ve hizmete girdikten sonra bazı operasyonel zorluklarla karşılaşıldı. Ancak uçak, benzerlerine kıyasla üstün performansı sayesinde ABD Hava Kuvvetleri'nin birincil hava-hava muharebe platformu konumuna geldi. Hava üstünlüğü görevleri için tasarlanmış olmasına rağmen F-22, Orta Doğu'da IŞİD ve Esad rejimine bağlı güçlere karşı yürütülen operasyonlarda saldırı ve elektronik gözetleme görevlerinde de kullanıldı. F-22'nin, yerini alması beklenen Boeing F-47 hizmete girene kadar, ABD Hava Kuvvetleri'nin savaş filosunun bel kemiği olmaya devam edeceği öngörülmektedir.

## Gelişimi

### Kökeni
F-22 Raptor, 1981 yılında ABD Hava Kuvvetleri'ndeki F-15 Eagle ve F-16 Fighting Falcon'ların yerini almak için başlattığı "Gelişmiş Taktik Avcı" (ATF) programının ürünüdür. İstihbarat raporları, Sovyetler Birliği kaynaklı yeni tehditlerin mevcut uçakların etkinliğini azaltacağını gösteriyordu. Bu tehditler arasında entegre hava savunma ağlarına bağlı modern karadan havaya füze sistemleri, Beriev A-50 "Mainstay" AWACS platformu ve Su-27 "Flanker" ile MiG-29 "Fulcrum" gibi yeni nesil savaş uçaklarının yaygınlaşması bulunuyordu. Kod adı "Senior Sky" olan ATF programı, bu gelişmeler sonucunda bir hava üstünlüğü avcı uçağı projesine dönüştü. Sovyetler Birliği'nin Orta Avrupa'yı işgal ettiği varsayılan senaryolarda ATF'nin, yoğun tehdit içeren hava sahasında hem saldırı (OCA) hem de savunma (DCA) amaçlı hava karşı operasyonlarına öncülük etmesi; böylece NATO'nun sonraki dalga saldırı uçaklarının kara birliklerine karşı hava engelleme görevlerini yürütebilmesini sağlaması hedeflendi. Bu amaçla ATF; kompozit malzemeler, hafif alaşımlar, gelişmiş uçuş kontrol ve aviyonik sistemleri, Mach 1,5 civarında süperseyir sağlayan güçlü itiş sistemleri ve düşük görünürlük sunan gizlilik teknolojisi gibi yeni nesil tasarım unsurlarını kullanarak önemli bir yetenek ve hayatta kalma üstünlüğü sağlamayı amaçlayan iddialı bir proje hâline geldi.

### Üretimi

Lockheed Martin, Boeing, Pratt & Whitney ve Amerikan Hava Kuvvetleri tarafından yapılmaktadır. Yüksek maliyeti, Rus ve Çin beşinci jenerasyon uçak projelerindeki ertelemeler, ABD'nin yurtdışına satış yasağı, daha ucuz ve yetenekli F-35'lerin geliştirilmesinde yeterince ilerlenmiş olması sebepleriyle, Nisan 2009'da ABD Savunma Bakanlığı 187 adet olan siparişlerine yenisini eklemeyeceklerini açıklamış ve Eylül 2009'da imzalanan 2010 yılı ABD Ulusal Savunma bütçesinde F-22 için kaynak ayrılmamıştır. Japonya ve Avustralya'nın ilgisine rağmen ABD tarafından ihracatına izin verilmeyen F-22'nin tek kullanıcısı olan Amerikan Hava Kuvvetlerinde Mayıs 2010 itibarıyla 168 adet bulunmaktadır.

### Modernizasyon ve yükseltmeler
F-22 ve alt sistemleri, teknolojik ilerlemeler ve değişen tehditler dikkate alınarak, numaralandırılmış Artış paketleri ve Operasyonel Uçuş Programı (OFP) güncellemeleriyle hizmet ömrü boyunca yükseltilebilecek şekilde tasarlandı. Ancak bu süreç, uçağın yüksek düzeyde entegre aviyonik mimarisi nedeniyle başlangıçta zor ve maliyetli ilerledi. F-22'nin asimetrik isyan bastırma ortamlarındaki uygunluğuna yönelik tartışmalar sürerken, ilk yükseltmeler öncelikle yer saldırısı kabiliyetlerini geliştirmeye odaklandı. 2005'te Increment 2 ile JDAM entegrasyonu sağlandı. 2011'de Increment 3.1 kapsamında Küçük Çaplı Bomba (SDB) eklendi. Hava-yer modları içeren geliştirilmiş AN/APG-77(V)1 radarı Mart 2007'de sertifikalandı ve Lot 5'ten itibaren üretim uçaklarına takıldı. Pilotlarda ortaya çıkan oksijen yetersizliği sorununu gidermek için, 2012'den itibaren F-22'lere otomatik yedek oksijen sistemi (ABOS) ve iyileştirilmiş yaşam destek sistemi monte edildi.

## Uçuş maliyeti
Temmuz 2009'da Amerikan Hava Kuvvetleri F-22'lerin her uçuş saati için yaklaşık 30 saat bakım gerektirdiği ve havadaki her saatin maliyetinin 44,000$ seviyesinde olduğunu açıklamış. Savunma Bakanlığı Sekreterliği ise bu rakamları 34 saat ve 49,808$ olarak açıklamıştır. Bunların yanı sıra Lockheed den yapılan açıklama ise F-22'lerin 2008'de her uçuş saati için 18,10 saat 2009'da ise 20,48 saat bakıma ihtiyaç duyduğu ve her uçuş saatinin maliyetinin 19,000$ olduğu şeklindedir. Pentagon'un talebi ise her uçuş saati için bakım süresinin 12 saat olması gerektiği yönündedir. Aynı açıklamalarda F-22'lerin her 1,7 saatlik uçuşunda kritik bir arıza meydana geldiğinden söz edilmiştir. Ancak Amerikan Hava Kuvvetlerinin verdiği yanıtta F-22'lerin 2004 yılında her 0,97 saatte bir bakıma ihtiyaç duymakta iken 2009 yılında bu rakamın 3,22'ye yükseldiği belirtilmiştir.

## Teknik özellikler

## Galeri

Dosya:Two F-22 Raptor in flying.jpg|İki F-22 Raptor yan yana, arkadaki ilk üretilen F-22
Dosya:F-22F119.JPG|Artyakıcısını (afterburner) çalıştırmış bir F-22 Raptor
Dosya:F-22-raptor-16.jpg|F-22'nin uçuş kabininden bir görünüm
Dosya:F-22 GBU39B AIM-120 m02006120800117.jpg|İç silah koyuna yüklenmiş silahlar
Dosya:F-22 underside.jpeg|Radarda tespit edilmeyi engellemek için alt kısımdaki kapanan silah bölümü
Dosya:Usaf.kc135.750pix.jpg|KC-135 tarafından havada yakıt ikmali yapılan bir F-22
Dosya:F-22-Refuel-3.jpg|Suriye üzerinde görev yapmak üzere gece havada yakıt ikmali
Dosya:F-15 and F-22.JPG|Arkada bir F-15, önde bir F-22
Dosya:Raptor-ElmendorfAFB-2009.JPG|Alaska semalarında görüntülenen bir F-22 Raptor
Dosya:F-22 Crash at Tyndall AFB.jpg|Test aşamasında Tyndall Hava Kuvvetleri Üssü'nde düşen bir F-22 enkazı


## Kaynakça