Sözlü gelenek

**Sözlü gelenek** veya **sözlü kültür**, bilgi, sanat, fikir ve kültürün bir nesilden diğerine sözlü olarak aktarıldığı, korunduğu ve iletildiği bir insan iletişimi biçimidir. Aktarım, konuşma veya şarkı yoluyla gerçekleşir ve halk hikayeleri, baladlar, ilahiler, nesir veya şiir içerebilir. Bilgi, genellikle aynı zamanda performans sanatçıları olan sözlü kültür koruyucuları (bazen "yürüyen kütüphaneler" olarak adlandırılır) tarafından zihinsel olarak kaydedilir. Sözlü gelenek, bir toplumun yazı sistemi olmadan veya yazı sistemine paralel olarak sözlü tarih, sözlü edebiyat, sözlü hukuk ve diğer bilgileri nesiller boyu aktarması için bir iletişim aracıdır. İnsan iletişiminin en yaygın biçimidir. Günümüzde özellikle kültürel koruma amaçlı olarak kullanımını sürdürür.

Budizm, Hinduizm, Katoliklik, ve Caynizm gibi dinler, kutsal metinlerini, ritüellerini, ilahilerini ve mitolojilerini aktarmak için yazılı sistemlerin yanı sıra sözlü geleneği de kullanmıştır. Afrika toplumları, sözlü söze duydukları saygı ve sözlü geleneğin yaygın kullanımı nedeniyle, genellikle "yazılı uygarlıklar"ın karşıtı olarak "sözlü uygarlıklar" olarak adlandırılmıştır.

Sözlü gelenek, bir grubun nesiller boyunca ortaklaşa taşıdığı anılar, bilgi ve ifadelerdir: bu, doğrudan veya çağdaş tanıklığın uzun süreli korunmasıdır. Sözlü gelenek, sesli ifade yoluyla korunmuş belirli metinsel ve kültürel bilginin hatırlanması ve aktarılması olarak tanımlanabilir. Sözlü gelenek genellikle halka açıktır ve dışa dönük (exoteric) veya içrek (esoteric) olabilir. İnsanlara anlayışlarına göre hitap eder ve kabiliyetlerine uygun biçimde kendini açığa çıkarır.

Bir akademik disiplin olarak sözlü gelenek, hem çalışma nesnelerini hem de yöntemlerini ifade eder. Sözlü gelenek, tarihsel dönemleri veya olayları deneyimleyen kişilerin kişisel tanıklıklarının kaydedilmesi olan sözlü tarihten farklıdır. Sözlü gelenek aynı zamanda, okuryazarlık teknolojilerinin (yazı ve basım) yaygın olmadığı toplumlarda düşünce ve onun sözlü ifadesi olarak tanımlanan folklor çalışmalarından da ayrıdır. Halk bilimi, sözlü geleneğin tek olmasa da bir türüdür.

## Özellikler
Aktarım, konuşma veya şarkı yoluyla yapılır ve halk masalları, şiirler, destanlar, ilahileri içerebilir. Böylelikle bir toplumun sözlü tarihi, sözlü edebiyatı, sözlü hukuku ve diğer bilgileri bir yazı sistemi olmadan veya bir yazı sistemine paralel olarak sonraki nesillere aktarmask mümkün olmaktadır. Örneğin Budizm, Hinduizm, Katoliklik ve Jaynaizm gibi dinler, kanonik kutsal yazılarını, ritüellerini, ilahilerini ve mitolojilerini bir nesilden diğerine aktarmak için bir yazı sistemine paralel olarak sözlü bir gelenek kullanmışlardır.

Sözlü gelenek, bir grup insan tarafından nesiller boyunca ortak olarak tutulan anılar ve bilgi birikimidir. Tanıklık veya sözlü tarih ile aynı şey değildir. Genel anlamda, belirli ve korunmuş bir metnin ve kültürel bilginin sesli ifade yoluyla hatırlanması ve aktarılması anlamına gelir.

İnsanın zihinsel evrim süreci içerisinde yazıdan önce konuşma mevcuttu. Dolayısıyla tarih içerisinde uzun bir dönem boyunca duygu, düşünce ve deneyimler sözel yoldan geleceğe aktarılmıştır. Sözlü gelenek, insanlığın ilk kavrama ve anlama yöntemidir, aynı zamanda ilk eğitim tarzıdır. Günümüzde dahi sözlü geleneğin eğitime ve sanata katkısı devam etmektedir.

### Asya
Farklı Hint dinlerinde kutsal metinlerin aktarımı ilk dönemlerde sözlü gelenekle yapıldı ve ayrıntılı anımsatıcı tekniklerin yardımıyla hassas bir şekilde korundu.

#### Türk Dünyası
Altaylarda Kayçı olarak bilinen, Kazak ve Kırgız coğrafyasında Manasçı adı verilen destan anlatıcıları çok uzun destanları akıllarında tutarak anlatan kişilerdir.

### Avustralya
Avustralya'daki Aborjin kültürü, binlerce yıl boyunca aktarılan sözlü gelenekler ve sözlü tarihler üzerinde gelişmiştir. Kimi zaman çizilmiş tek bir resimden bütün öyküyü anımsamakta yararlanıldı.

### Amerika
Kolomb öncesi dönemde sözlü hikâye anlatımı gelenekleri, tarihi, bilimsel bilgiyi ve sosyal uygulamaları kaydetmek ve korumak için yazı kullanılmadan gelişti. Bazı hikâyeler boş zamanları eğlenceli hale getirmek için anlatılırken; çoğu ahlaki, sosyal, psikolojik ve doğayla olan ilişkilere dayalı kabile deneyimlerinden çıkarılan pratik dersler olarak da işlevleri yerine getirdi. Tek bir hikâye onlarca ders sağlayabilmekteydi.

## Türkiye'de
Köy odaları uzun bir dönem boyunca sözlü birikimin aktarıldığı en önemli yerler olmuştur. Her bir köyün kendine özgü sözlü gelenekleri buralarda anlatılmıştır.

### Sözlü ürünlerin yazıya geçirilmesi
Türkiye'de sözlü halk edebiyatı unsurlarının derlenmesi ve yazıya aktarılması Cumhuriyet dönemi ile başlamıştır. Halkevleri bu konuda önemli işlevleri yerine getirmiştir. Hamit Zübeyir Koşay, Pertev Naili Boratav, Eflâtun Cem Güney, Ahmet Caferoğlu, Ali Rıza Yalgın gibi isimlerin derlemeleri, 1940'lardan itibaren yayımlanmaya başladı. Kültür Bakanlığı'na bağlı Milli Folklor Dairesi ve daha sonra Halk Kültürü Araştırma ve Geliştirme Merkezi kendi envanterlerini oluşturdular. Dergiler ise önemli bir katkı sağlamış hatta "Dergici Dönem" adı verilen bir süreçten geçilmiştir.

## Not listesi

## Kaynakça

### Bibliyografya
* Dundes, Alan (2003). Fables of the Ancients?: Folklore in the Qur'an. Rowman & Littlefield Publishers. ISBN 9780585466774. Retrieved 2 May 2019. 
* Foley, John Miles. Oral Formulaic Theory and Research: An Introduction and Annotated Bibliography. NY: Garland, 1985 
* Foley, John Miles. The Theory of Oral Composition. Bloomington: IUP, 1991 
* Edward R. Haymes: Das mündliche Epos. Eine Einführung in die „Oral-poetry-Forschung“, Metzler, Stuttgart 1977, ISBN 3-476-10151-7. 
* Ueli Haefeli-Waser: Oral history. In: Historisches Lexikon der Schweiz. 
* David R. Olson, Nancy Torrance (Hrsg.): Literacy and Orality. Cambridge University Press, Cambridge u. a. 1991, ISBN 0-521-39217-9. 
* Walter J. Ong: Oralität und Literalität. Die Technologisierung des Wortes. Westdeutscher Verlag, Opladen 1987, ISBN 3-531-11768-8. 
* Merve Yazıcı, Mustafa Arslan, M. Surur Çelebi; Sözlü Gelenek ve Anlatımlar 1 - Maniler, Boy Yayınları, 2020

## Ayrıca bakınız
* Kay
* Höömey
* Üliger

## Dış bağlantılar
* Back to the Oral Tradition
* The Center for Studies in Oral Tradition
*  Türk sözlü geleneği arşivleri Texas Tech Üniversitesi