Orchidaceae

**Orkideler**, Asparagales takımına bağlı **Orchidaceae** familyasına ait bitkilerdir. Orkideler, çiçekleri genellikle renkli ve hoş kokulu olan çeşitli ve yaygın çiçekli bir bitki grubudur. Orkideler, buzullar hariç Dünya'daki hemen hemen her yaşam alanında bulunan kozmopolit bitkilerdir. Dünyanın en zengin orkide cinsleri ve türleri tropiklerdedir.

Orchidaceae, Asteraceae ile birlikte çiçekli bitkilerin en büyük iki familyasından biridir. 763 cinse yayılmış yaklaşık 28.000 kabul görmüş tür içerir.

Orchidaceae ailesi, tüm tohum bitkisi türlerinin yaklaşık %6-11'ini kapsar. En büyük cinsler, *[[Bulbophyllum]]* (2.000 tür), *[[Epidendrum]]* (1.500 tür), *[[Dendrobium]]* (1.400 tür) ve *[[Pleurothallis]]*'tir (1.000 tür). Ayrıca *[[Vanilla (cins)|Vanilya]]* (vanilya bitki cinsi), tip cinsi *[[Orchis]]* ve *[[Phalaenopsis]]* ve *[[Cattleya]]* gibi yaygın yetiştirilen birçok bitkiyi de kapsar. Dahası, 19. yüzyılda tropikal türlerin yetiştiriciliğe girmesinden bu yana, bahçıvanlar 100.000'den fazla melez ve kültür üretmiştir.

## Açıklama

Orkideler, bazı çok belirgin türetilmiş özellikleri veya sinapomorfileri paylaştıkları için diğer bitkilerden kolayca ayırt edilebilirler. 
Bunlar arasında; çiçeğin iki taraflı simetrisi (zigomorfizm), çok sayıda resupinat çiçek, hemen hemen her zaman oldukça değişikliğe uğramış taç yaprak (labellum), kaynaşmış stamenler ve karpeller ve son derece küçük tohumları sayılabilir.

### Gövde ve kökler

Bütün orkideler kalıcı odunsu yapıdan yoksun çok yıllık otsu bitkilerdir. İki modele göre büyürler:

* **Monopodial**: Gövde tek bir tomurcuktan büyür, her yıl tepeden yapraklar eklenir ve gövde buna göre daha uzun büyür. Monopodial büyümeye sahip orkidelerin gövdesi, *[[Vanda]]* ve *[[Vanilla (cins)|Vanilla]]* 'da olduğu gibi birkaç metre uzunluğa ulaşabilir.
* **Sympodial**: Sympodial orkidelerin bir ön (en yeni büyüme) ve bir arka (en eski büyüme) kısmı vardır. Bitki, belirli bir boyuta kadar büyüyen, çiçek açan ve daha sonra büyümeyi durduran ve değiştirilen birçok bitişik sürgün üretir. Sympodial orkideler, desteklerinin yüzeyini takip ederek dikey yerine yatay olarak büyür. Büyüme, *[[Cattleya]]* 'da olduğu gibi, kendi yaprakları ve kökleri olan, önceki yılın yapraklarından veya yanlarından filizlenen yeni uçların gelişmesiyle devam eder. Yeni bir uç gelişirken, köksap, gelişmemiş bir tomurcuk olan sözde bir 'göz'den tekrar büyümesine başlayabilir ve böylece dallanabilir. Sympodial orkideler, tepeden veya toprağın hemen altından sürünen bir *[[Köksap (bitki)|köksap]]*  tarafından birleştirilmiş görünür yalancı soğanlara sahip olabilir.

Karasal orkideler rizomatöz olabilir veya gövde yumruları veya yumrular oluşturabilir. Karasal orkidelerin kök şapkaları pürüzsüz ve beyazdır.

Orchis ve Ophrys gibi bazı simpodial karasal orkidelerin iki yeraltı yumrulu kökü vardır. Biri kış dönemleri için besin rezervi olarak kullanılır ve diğerinin gelişimini sağlar, buradan da gözle görülür büyüme gelişir.

Sıcak ve sürekli nemli iklimlerde, birçok karasal orkidenin yalancı soğanlara ihtiyacı yoktur.

Destek üzerinde büyüyen epifitik orkideler, bazen birkaç metre uzunluğunda olabilen değiştirilmiş hava köklerine sahiptir. Köklerin eski kısımlarında, velamen denilen modifiye edilmiş süngerimsi bir epidermis, nemi emme işlevi vardır. Ölü hücrelerden oluşur ve gümüş-gri, beyaz veya kahverengi bir görünüme sahip olabilir. Bazı orkidelerde velamen, tilozom adı verilen geçiş hücrelerinin yakınında süngerimsi ve lifli gövdeler içerir.

Kök epidermisinin hücreleri, desteklerine sağlam bir şekilde tutunmalarını sağlamak için kök eksenine dik açıyla büyür. Epifitik orkideler için besinler çoğunlukla mineral toz, organik detritus, hayvan dışkısı ve destekleyici yüzeylerinde toplanan diğer maddelerden gelir.

Sempodial epifitlerin gövdesinin tabanı veya bazı türlerde gövdenin tamamı, kurak dönemler için besin ve su içeren bir yalancı soğan oluşturmak üzere kalınlaşabilir.

Yalancı soğan genellikle uzunlamasına oluklara sahip pürüzsüz bir yüzeye sahiptir ve genellikle konik veya dikdörtgen şeklinde olmak üzere farklı şekillere sahip olabilir. Boyutu çok değişkendir; bazı küçük *[[Bulbophyllum]]* türlerinde iki milimetreden uzun değildir, dünyanın en büyük orkidesi olan *Grammatophyllum speciosum* 'da (dev orkide) ise üç metreye ulaşabilir. Bazı *[[Dendrobium]]* türlerinde tüm uzunluk boyunca kısa, yuvarlak yaprakları olan uzun, kamış benzeri yalancı soğanlar bulunur; diğer bazı orkidelerde yaprakların tamamen içine yerleştirilmiş gizli veya son derece küçük yalancı soğanlar vardır.

Yaşlanmayla birlikte yalancı soğan yapraklarını döker ve uykuda kalır. Bu aşamada genellikle arka soğan olarak adlandırılır. Arka soğanlar bitki için hala besin bulundurur, ancak daha sonra genellikle bir yalancı soğan devralır ve arka soğanda biriken son rezervleri kullanır, bu da sonunda ölür. Yalancı soğan genellikle yaklaşık beş yıl yaşar. Fark edilir yalancı soğanları olmayan orkidelerin de, bir simpodial bitkinin bireysel bir bileşeni olan büyümelere sahip olduğu söylenir.

### Yapraklar
Çoğu monokotil gibi, orkideler genellikle paralel damarlı basit yapraklara sahiptir, ancak bazı Vanilloideae'lerde retikülat damarlanma vardır. Yapraklar oval, mızrak şeklinde veya orbikülat olabilir ve tek tek bitkide boyutları çok değişkendir. Özellikleri genellikle tanısaldır. Normalde gövdede dönüşümlüdür, genellikle merkez boyunca uzunlamasına katlanır ("plikat") ve stipülleri yoktur. Orkide yaprakları genellikle vasküler demet kılıflarında stegmata adı verilen silisli gövdelere sahiptir (Orchidoideae bitkisinde bulunmaz) ve liflidir.

Yaprakların yapısı bitkinin belirli yaşam alanına karşılık gelir. Genellikle güneş ışığı alan veya zaman zaman çok kuru olabilen yerlerde yetişen türler kalın, kösele yapraklıdır ve laminalar gerekli su kaynaklarını korumak için mumsu kütikül ile kaplıdır. Öte yandan gölge seven türlerin uzun ve ince yaprakları vardır.

Çoğu orkidenin yaprakları çok yıllıktır, yani birkaç yıl yaşarlar, diğerleri ise, özellikle *[[Catasetum]]*'daki gibi kıvrımlı yapraklı olanlar her yıl yapraklarını döker ve yeni yalancı soğanlarla birlikte yeni yapraklar geliştirir.

Bazı orkidelerin yaprakları süs olarak kabul edilir. Yarı karasal veya kayaya sarılan ("litofit") bir orkide olan *Macodes sanderiana*nın yaprakları açık yeşil bir arka plan üzerinde parlak gümüş ve altın damarları gösterir. *Psychopsiella limminghei*nin kalpsi yaprakları, çiçek pigmentleri tarafından oluşturulan bordo-koyu lekelerle açık kahverengimsi-yeşildir. Tropikal ve subtropikal Asya'dan gelen bayan terliği'nin (*[[Paphiopedilum]]*) yapraklarının çekici beneklenmesi, klorofilin eşit olmayan dağılımından kaynaklanır. Ayrıca, *Phalaenopsis schilleriana* koyu yeşil ve açık yeşil benekli yaprakları olan pastel pembe bir orkidedir. Mücevher orkidesi (*Ludisia discolor*) beyaz çiçeklerinden çok renkli yaprakları için yetiştirilir.

*Dendrophylax lindenii* (hayalet orkide), *Aphyllorchis* ve *Taeniophyllum* gibi bazı orkideler, fotosentez için yeşil köklerine bağımlıdır ve diğer tüm heterotrofik türlerde olduğu gibi normal gelişmiş yaprakları yoktur.

*[[Corallorhiza]]* (mercan kök orkideleri) cinsindeki orkideler yapraksızdır ve bunun yerine köklerini olgun ağaçların köklerinin etrafına sararlar ve şeker toplamak için özel mantarları kullanırlar.

### Çiçekler
Orkide çiçeklerinin üç çanak yaprağı, üç taç yaprağı ve üç odacıklı bir yumurtalığı vardır. Üç çanak yaprağı ve taç yapraklarından ikisi genellikle birbirine benzer ancak bir taç yaprağı genellikle oldukça değiştirilmiştir ve "dudak" veya labellum oluşturur. Çoğu orkide cinsinde, çiçek gelişirken, resupinasyon denilen 180°'lik bükülme geçirir, böylece labellum sütunun altında kalır. Labellum böcekleri çekme işlevi görür ve resupinasyonlu çiçeklerde iniş alanı veya bazen tuzak görevi de yapar.
 

Bir orkide çiçeğinin üreme organları, stamenlerin ve stilin tek bir yapı, yani sütun oluşturmak üzere birleşmesi bakımından eşsizdir. Tek tek salınmak yerine, binlerce polen tanesi, sütunun tepesine yakın yapışkan bir diske bağlı pollinia adlı bir veya iki demette bulunur. Pollinia'nın hemen altında tepecik denilen ikinci, daha büyük yapışkan bir plaka vardır.

## Üreme
### Tozlaşma
Orkidelerin çapraz tozlaşma elde etmek için evrimleştirdiği karmaşık mekanizmalar Charles Darwin tarafından araştırılmış ve *Orkidelerin Gübrelenmesi* (1862) adlı eserde açıklanmıştır. Orkideler son derece özelleşmiş tozlaşma sistemleri geliştirmiştir, bu nedenle tozlaşma şansı genellikle azdır, bu nedenle orkide çiçekleri genellikle çok uzun süreler boyunca alıcı kalır ve tozlaşmamış çiçeklerin yetiştirilmesinde uzun ömürlü olmasını sağlar. Çoğu orkide poleni tek bir kütle halinde verir. Tozlaşma her başarılı olduğunda, binlerce ovül döllenebilir.

Tozlayıcılar genellikle labellumun şekli ve renkleri tarafından görsel olarak çekilirler. Ancak bazı *[[Bulbophyllum]]* türleri erkek meyve sineklerini (*[[Bactrocera]]* ve *Zeugodacus* türleri) yalnızca çiçek ödülü olarak aynı anda etki eden ve tozlaşmayı gerçekleştiren bir çiçek kimyasalı (örneğin metil öjenol, ahududu ketonu veya zingerone) yoluyla çeker. Çiçekler çekici kokular üretebilir. Çoğu türde bulunmasa da, nektar labellumun bir mahmuzunda (yukarıdaki çizimde **8**) veya çanak yapraklarının ucunda veya yumurtalığın septumunda, Asparagales arasında en tipik pozisyon olan yerde üretilebilir.

Polen üreten orkidelerde, tozlaşma aşağıdaki sıranın bir çeşidi olarak gerçekleşir: Polinatör çiçeğe girdiğinde, genellikle baş veya karın bölgesinde olmak üzere vücuduna hemen yapışan bir viscidium'a dokunur. Çiçeği terk ederken, poleniumu kaudil veya stipe ile viscidium'a bağlı olduğu için anterden çeker. Daha sonra kaudil bükülür ve polen öne ve aşağı doğru hareket eder. Polinatör aynı türden başka bir çiçeğe girdiğinde, polenyum ikinci çiçeğin rostellum'un hemen altındaki stigmasına yapışacak ve onu tozlaştıracak şekilde pozisyon almıştır. Bahçecilikte, yapay orkide tozlaşması, polenleri polen ebeveyninden kürdan gibi küçük bir aletle çıkararak ve tohum ebeveynine aktararak gerçekleştirilir.

Bazı orkideler, özellikle polinatörlerin çok nadir olduğu daha soğuk bölgelerde, esas olarak veya tamamen kendi kendine tozlaşmaya güvenir. Çiçek herhangi bir polinatör tarafından ziyaret edilmemişse, kaudilküller kuruyabilir ve polenler doğrudan stigma üzerine düşer. Aksi takdirde, anter dönebilir ve daha sonra çiçeğin stigma boşluğuna girebilir (*Holcoglossum amesianum* 'da olduğu gibi).

Terlik orkidesi *Paphiopedilum parishii* kendi kendine döllenme yoluyla çoğalır. Bu, anterin katı halden sıvı hale geçmesi ve herhangi bir tozlaştırıcı madde veya çiçek topluluğunun yardımı olmadan doğrudan stigma yüzeyiyle temas etmesiyle gerçekleşir.

Cypripedioideae'nin labellum'u poke bonet şeklindedir ve ziyaret eden böcekleri yakalama işlevine sahiptir. Tek çıkış, polenleri ziyaretçiye bırakan anterlere çıkar.

Bazı aşırı derecede özelleşmiş orkidelerde, örneğin Avrasya cinsi *[[Ophrys]]*'te, labellum, alıcı bir dişiyi taklit ederek erkek böcekleri çeken bir renge, şekle ve kokuya sahip olacak şekilde adapte olmuştur. Tozlaşma, böcek çiçeklerle çiftleşmeye çalışırken gerçekleşir.

Birçok neotropikal orkide, feromon çekicileri sentezlemek için ihtiyaç duydukları uçucu kimyasalları toplamak üzere çiçekleri ziyaret eden erkek orkide arıları tarafından tozlaştırılır. *Euglossa imperialis*  veya *Eulaema meriana* gibi türlerin erkeklerinin, dişileri çekmek ve onlarla çiftleşmek için feromon sentezlemek üzere cineole gibi aromatik bileşikler aramak için periyodik olarak bölgelerini terk ettikleri gözlemlenmiştir. Her orkide türü, uygun çapraz tozlaşmayı sağlamak için polenleri farklı bir arı türünün farklı bir vücut bölümüne yerleştirir.

Avustralya'da tamamen yer altında yetişen nadir bir aklorofil saprofit orkide türü olan *Rhizanthella slateri*, hiçbir zaman ışığa maruz kalmaz ve tozlaşması için karıncalara ve diğer karasal böceklere bağımlıdır.

Darwin tarafından kısaca ele alınan *[[Catasetum]] cinsi*, bir böcek seta'ya dokunduğunda, yapışkan polenlerini patlayıcı güçle fırlatır ve polinatörü çiçekten düşürür.

Polenleşmeden sonra, çanak yapraklar ve taç yapraklar solar ve renkleri değişir ancak genellikle yumurtalığa bağlı kalırlar.

2011 yılında *[[Bulbophyllum nocturnum]]* bitkisinin gece çiçek açtığı keşfedilmiştir.

### Eşeysiz üreme
*Phalaenopsis*, *Dendrobium* ve *Vanda* cinslerindeki gibi bazı türler, o noktada büyüme hormonlarının birikmesi yoluyla, gövde boyunca bulunan düğümlerden birinden oluşan yavrular veya bitkicikler üretir. Bu filizlere keiki denir.

*Epipogium aphyllum* hem eşeyli hem de eşeysiz tohum üretimine katılan ikili üreme stratejisi sergiler. Apomixis'in başarılı üremede önemli rol oynama olasılığı asgari düzeydedir. Bazı küçük orkide tür grupları içinde, tozlaşma eyleminden önce dişi gametlerin döllenmeye hazırlanması dikkat çekicidir.

### Meyveler ve tohumlar

Yumurtalık tipik olarak, her iki uçta kapalı kalırken, üç veya altı uzunlamasına yarıkla açılan bir kapsüle dönüşür. Tohumlar genellikle neredeyse mikroskobiktir ve çok sayıdadır, bazı türlerde kapsül başına bir milyondan fazladır. Olgunlaştıktan sonra toz parçacıkları veya sporlar gibi uçup giderler. Çoğu orkide türünün tohumlarında endosperm yoktur ve çimlenmeleri için gerekli besinleri sağlayan çeşitli mikorizal bazidiomiset mantarlarla simbiyotik ilişkilere girmelidir, bu nedenle neredeyse tüm orkide türleri çimlenme sırasında mikoheterotrofiktir ve yaşam döngülerini tamamlamak için mantarlara bağımlıdır. Sadece bir avuç orkide türünün, mikoriza olmadan çimlenebilen tohumları vardır; bunlar arasında hidrokor tohumlarına sahip *Disa* cinsindeki türler yer alır.

Bir tohumun uygun bir mantarla karşılaşma şansı çok düşük olduğundan, salınan tüm tohumların yalnızca çok küçük bir kısmı yetişkin bitkilere dönüşür. Yetiştirmede, çimlenme genellikle haftalar sürer.

Orkide tohumlarının yapay besin ortamında çimlendirilmesi için bahçecilik teknikleri geliştirilmiştir, bu ise çimlenme için mantar gereksinimini ortadan kaldırır ve süs orkidelerinin çoğalmasına büyük ölçüde yardımcı olur. Yapay koşullarda orkide ekimi için kullanılan olağan ortam, karbonhidrat enerji kaynağı ile birleştirilmiş agar jeldir. Karbonhidrat kaynağı, ayrı şekerlerin kombinasyonları olabilir veya muz, ananas, şeftali veya hatta domates püresi veya hindistan cevizi suyu gibi diğer kaynaklardan elde edilebilir. Agar ortamının hazırlanmasından sonra, ortamı sterilize etmek için otoklavlanan (veya düdüklü tencerede pişirilen) test tüplerine veya kavanozlara dökülür. Pişirdikten sonra ortam soğudukça jelleşmeye başlar.

## Taksonomi
Orchidaceae familyasına bağlı 135 cins, 59 tür, 7 alttür ve 51 melez tür tanımlıdır:
;Cinsler:

# *[[Anoectochilus]]*
# *[[Aplectrum]]* 
# *[[Arethusa]]*
# *[[Arundina]]* 
# *[[Basiphyllaea]]*
# *[[Beloglottis]]*
# *[[Bletia]]* 
# *[[Bletilla]]* 
# *[[Brachionidium]]*
# *[[Brassavola]]* 
# *[[Brassia]]*
# *[[Broughtonia]]* 
# *[[Bulbophyllum]]* 
# *[[Calanthe]]* 
# *[[Calopogon]]* 
# *[[Calypso]]* 
# *[[Camaridium]]*
# *[[Campylocentrum]]*
# *[[Catasetum]]*
# *[[Cattleya]]* 
# *[[Caularthron]]* 
# *[[Cephalanthera]]* 
# *[[Cleistes]]*
# *[[Cleistesiopsis]]*
# *[[Cochleanthes]]* 
# *[[Coelia]]* 
# *[[Coelogyne]]* 
# *[[Comparettia]]* 
# *[[Corallorhiza]]* 
# *[[Corymborkis]]*
# *[[Cranichis]]*
# *[[Cyclopogon]]*
# *[[Cymbidium]]* 
# *[[Cypripedium]]* 
# *[[Cyrtochilum]]* 
# *[[Cyrtopodium]]* 
# *[[Dactylorhiza]]*
# *[[Deiregyne]]*
# *[[Dendrobium]]*
# *[[Dendrophylax]]*
# *[[Dichaea]]*
# *[[Dichromanthus]]*
# *[[Didymoplexis]]*
# *[[Dilomilis]]*
# *[[Domingoa]]*
# *[[Elleanthus]]*
# *[[Eltroplectris]]*
# *[[Encyclia]]* 
# *[[Epidendrum]]*
# *[[Epipactis]]*
# *[[Erythrodes]]*
# *[[Eulophia]]*
# *[[Eurystyles]]*
# *[[Galeandra]]*
# *[[Galearis]]*
# *[[Geodorum]]*
# *[[Goodyera]]*
# *[[Govenia]]*
# *[[Gymnadenia]]*
# *[[Gymnadeniopsis]]*
# *[[Habenaria]]*
# *[[Hapalorchis]]*
# *[[Helleriella]]*
# *[[Hexalectris]]*
# *[[Ionopsis]]*
# *[[Isochilus]]*
# *[[Isotria]]*
# *[[Jacquiniella]]*
# *[[Koellensteinia]]*
# *[[Laelia]]* 
# *[[Leochilus]]*
# *[[Lepanthes]]*
# *[[Lepanthopsis]]*
# *[[Liparis]]*
# *[[Lycaste]]*
# *[[Macradenia]]*
# *[[Malaxis]]*
# *[[Masdevallia]]*
# *[[Maxillaria]]*
# *[[Mesadenus]]*
# *[[Microchilus]]*
# *[[Miltonia]]* 
# *[[Miltoniopsis]]*
# *[[Mormolyca]]*
# *[[Neottia]]*
# *[[Nervilia]]*
# *[[Nidema]]*
# *[[Oeceoclades]]*
# *[[Oncidium]]*
# *[[Ophrys]]*
# *[[Orchis]]*
# *[[Ornithidium]]*
# *[[Paphiopedilum]]*
# *[[Pelexia]]*
# *[[Phaius]]*
# *[[Phalaenopsis]]*
# *[[Platanthera]]*
# *[[Platythelys]]*
# *[[Pleurothallis]]*
# *[[Pogonia]]*
# *[[Polystachya]]*
# *[[Ponthieva]]*
# *[[Prescottia]]*
# *[[Prosthechea]]*
# *[[Pseudorchis]]*
# *[[Psilochilus]]*
# *[[Psychilis]]*
# *[[Psychopsis]]*
# *[[Pteroglossaspis]]*
# *[[Pycnantha]]*
# *[[Renanthera]]* 
# *[[Restrepiella]]*
# *[[Sacoila]]*
# *[[Scaphyglottis]]*
# *[[Schiedeella]]*
# *[[Sobralia]]*
# *[[Sotoa]]*
# *[[Spathoglottis]]*
# *[[Spiranthes]]*
# *[[Stanhopea]]*
# *[[Stelis]]*
# *[[Stenorrhynchos]]*
# *[[Sudamerlycaste]]*
# *[[Tetramicra]]*
# *[[Tipularia]]*
# *[[Tolumnia]]*
# *[[Trichocentrum]]*
# *[[Trichosalpinx]]*
# *[[Triphora]]*
# *[[Tropidia]]*
# *[[Vanda]]*
# *[[Vanilya|Vanilla]]*
# *[[Wullschlaegelia]]*
# *[[Xylobium]]*
# *[[Zeuxine]]*

### Melezler
Orkide türleri yetiştirmede kolayca melezleşir ve bu ise karmaşık adlandırı olan çok sayıda melezin oluşmasına yol açar. Melezleme cinsler arasında mümkündür ve bu nedenle birçok yetiştirilmiş orkide nothogenera'ya yerleştirilir. Örneğin, nothogenus × Brassocattleya, *[[Brassavola]]* ve *[[Cattleya]]* cinslerinden türlerin tüm melezleri için kullanılır. En az üç cinse dayanan nothogenera'lar, **' ekiyle bir kişinin adına dayalı isimlere sahip olabilir, örneğin × ''Colmanara'' = ''[[Miltonia]]'' × ''Odontoglossum'' × ''[[Oncidium]]''. (Bu sonek dört cinsten itibaren zorunludur.)

Orkide ailesindeki yetiştirilen melezler, nothospecies yerine grex isimlendirmesi kullanılarak adlandırılmaları bakımından da özeldir. Örneğin, ''Brassavola nodosa'' ve ''Brassavola acaulis'' arasındaki melezler grex ''Brassavola'' Guiseppi'ye yerleştirilir. Grex'in adı (bu örnekte "Guiseppi") tırnak işaretleri olmadan italik olmayan bir yazı tipiyle yazılmıştır.

== Dağılım ==
Orchidaceae, [[kozmopolit dağılım|kozmopolit]]tir ve [[buzul]]lar hariç hemen hemen her [[habitat]]ta bulunur. Dünyanın en zengin orkide cinsleri ve türleri [[dönence|tropiklerde]] bulunur ancak [[Kuzey Kutup Dairesi]]'nin üstünde, güney [[Patagonya]]'da ve [[Macquarie Adası]]'nda [[54. güney enlemi|54° güneyde]] iki ''Nematoceras'' türü de vardır.

Aşağıdaki liste dağılımlarına dair kaba bir bakış sunar:
* Okyanusya: 50 ila 70 cins
* Kuzey Amerika: 20 ila 26 cins
* tropikal Amerika: 212 ila 250 cins
* tropikal Asya: 260 ila 300 cins
* tropikal Afrika: 230 ila 270 cins
* Avrupa ve ılıman Asya: 40 ila 60 cins

== Ekoloji ==
Orkidelerin çoğunluğu, [[Dönence|tropik]] ve subtropiklerde [[ağaç]]lara veya [[çalı]]lara tutunarak büyüyen [[çok yıllık]] [[epifit]]lerdir. ''Angraecum sororium'' gibi türler, kayalarda veya çok kayalık topraklarda büyüyen litofitlerdir. Diğer orkideler ([[Ilıman kuşak iklimleri|ılıman]] Orchidaceae'nin çoğunluğu dahil) karasaldır ve çayırlar veya orman gibi habitat alanlarında bulunabilir.

''[[Neottia]]'' ve ''[[Corallorhiza]]'' gibi bazı orkideler [[klorofil]]den yoksundur, bu nedenle fotosentez yapamazlar. Bunun yerine, bu türler orkide mikorizalarının oluşumu yoluyla toprak mantarlarına [[parazitlik]] ederek enerji ve besin elde ederler. İlgili mantarlar arasında ağaçlar ve diğer odunsu bitkilerle ektomikorizalar oluşturanlar, ''Armillaria'' gibi parazitler ve [[Saprotrofik beslenme|saprotrof]]lar vardır. Bu orkideler miko-heterotroflar olarak bilinir, ancak daha önce (yanlış bir şekilde) organik maddeleri parçalayarak besinlerini elde ettiklerine inanıldığı için saprofit olarak tanımlanmıştır. Sadece birkaç tür aklorofilik [[Bitkisel parazitlik|holoparazit]] olsa da, tüm orkideler çimlenme ve fide büyümesi sırasında miko-heterotrofiktir ve hatta fotosentetik yetişkin bitkiler bile [[mikoriza]]l mantarlarından karbon elde etmeye devam edebilir. Simbiyoz genellikle orkidenin ömrü boyunca sürdürülür çünkü besin, şeker ve mineraller için mantara bağımlıdırlar.

== Kullanımlar ==



=== Parfümeri ===
Orkidelerin [[koku]]su, olası koku kimyasallarını belirlemek için sıklıkla [[parfümcü]]ler tarafından (headspace teknolojisi ve [[Gaz kromatografisi|gaz-sıvı kromatografisi]]/[[kütle spektrometrisi]] kullanılarak) analiz edilir.

=== Bahçecilik ===
Orkidelerin diğer önemli kullanımı, çiçeklerinin tadını çıkarmak için yetiştirilmeleridir. Yetiştirilen orkidelerin çoğu [[Dönence|tropikal]] veya [[Astropika|subtropikal]]dir, ancak daha soğuk iklimlerde yetişen birkaçı piyasada bulunabilir. Fidanlıklarda bulunan ılıman türler arasında ''[[Ophrys apifera]]'' (arı orkidesi), ''Gymnadenia conopsea'' (kokulu orkide), ''[[Anacamptis pyramidalis]]'' (piramidal orkide) ve ''Dactylorhiza fuchsii'' (sıradan benekli orkide) vardır.

Her tür orkide, hem tür hem de melez koleksiyoncuları tarafından sık aranır. Dünya çapında yüzlerce dernek ve kulüp kurulmuştur. Bunlar küçük, yerel kulüpler veya American Orchid Society gibi daha büyük, ulusal organizasyonlar olabilir. Her ikisi de orkide yetiştirilmesini ve toplanmasını desteklemeye yarar, ancak bazıları korumaya veya araştırmaya yoğunlaşarak daha da ileri gider.

"Botanik orkide" terimi, "çiçekçi" orkide kategorisine uymayan birkaç cinse ait küçük çiçekli, tropikal orkideleri genel hatlarıyla belirtir. Bu cinslerden birkaçı muazzam sayıda tür içerir. ''[[Pleurothallis]]'' ve ''[[Bulbophyllum]]'' gibi bazıları sırasıyla yaklaşık 1700 ve 2000 tür içerir ve genellikle aşırı vejetatif çeşitliliğe sahiptir. Terimin birincil kullanımı, yetiştirdikleri sıra dışı türleri tanımlamak isteyen orkide meraklıları arasındadır, ancak aynı zamanda doğal olarak oluşan orkide türlerini bahçecilikle üretilen [[melez (biyoloji)|melez]] türlerinden ayırt etmek için de kullanılır.

Yeni orkideler, [[Kraliyet Hortikültür Derneği]] tarafından tutulan Uluslararası Orkide Siciline kaydedilir.

=== Yiyecek ===



''[[Vanilla (cins)|Vanilya]]'' (özellikle ''[[Vanilla planifolia]]'') adlı  orkide cinsinin kurutulmuş tohum kabukları, [[Fırınlama|fırıncılık]]ta, [[parfüm]] üretiminde ve [[aromaterapi]]de tatlandırıcı olarak ticari açıdan önemlidir.

Karasal orkidelerin yeraltı yumruları [çoğunlukla ''[[Orchis mascula]]'' (erken mor orkide)] toz haline getirilir ve sıcak içecek ''[[salep]]'' veya sakızlı Türk  ''[[Maraş dövme dondurması|dondurması]]'' gibi ürünlerde kullanılır. ''Salep'' adının Arapça **', "tilki testisleri" ifadesinden geldiği iddia edilir, ancak ismin doğrudan Arapça ** adından gelmesi daha olasıdır. Görünüşünün testislere benzemesi, *salebin* doğal olarak afrodizyak olarak kabul edilmesini açıklar.

*Jumellea fragrans* 'ın kurutulmuş yaprakları Reunion adası'nda romlara tat vermede kullanılır.

*Gastrodia* grubunun bazı saprofit orkide türleri patates benzeri yumrular üretir ve Avustralya'daki yerli halklar tarafından yiyecek olarak tüketilir ve özellikle *Gastrodia sesamoides* olmak üzere başarılı bir şekilde yetiştirilebilir. Bu bitkilerin yabani toplulukları, Avustralya'daki Ku-ring-gai Chase Milli Parkı gibi eski Aborijin yerleşimlerinin olduğu aynı alanlarda hala bulunabilir. Aborijin halkları, bitkileri yer altında koku yoluyla tespit ettikten sonra bandicootların yumruları aramak için kazdığı yerleri gözlemleyerek bitkileri habitatta buldular.

## Kültürel sembolizm
Orkidelerin sembolik değerlerle birçok ilişkisi vardır. Örneğin, orkide Çin'in Shaoxing şehrinin çiçeğidir. *Cattleya mossiae* Venezuela'nın ulusal çiçeğidir, *Cattleya trianae* ise Kolombiya'nın ulusal çiçeğidir. *Vanda* Miss Joaquim Singapur'un, *Guarianthe skinneri* Kosta Rika'nın ve *Rhyncholaelia digbyana* Honduras'ın ulusal çiçeğidir. *Prosthechea cochleata* Belize'nin ulusal çiçeğidir ve burada ona *siyah orkide* denir. *Lycaste skinneri* beyaz çeşidi (alba) olan ve *Monja Blanca* (Beyaz Rahibe) denilen Guatemala'nın ulusal çiçeğidir. Panama'nın ulusal çiçeği *Kutsal Ruh orkidesi* (*Peristeria elata*) veya 'flor del Espritu Santo'dur. *Rhynchostylis* *retusa*, *Kopou Phul* olarak bilindiği Hindistan'ın Assam eyaletinin resmi çiçeğidir.

Akdeniz'e özgü orkideler, Roma'daki *[[Ara Pacis]]*te resmedilmiştir. Bu, şimdiye kadar antik sanatta bilinen tek orkide örneği ve Avrupa sanatındaki en erken örnektir. 

Fransız yazar ve ziraatçı Louis Liger, 1704'te yayımlanan *Le Jardinier Fleuriste et Historiographe* adlı kitabında, antik Yunanlara ve Romalılara atfederek klasik bir efsane uydurmuştur. Efsaneye göre, bir perinin ve bir satirin oğlu olan Orchis, Bacchanalia festivallerinden birinde Bacchus'un rahibesine tecavüz eder ve ardından öldürülür. Sonra tanrılar tarafından cezalandırılmak üzere orkide çiçeğine dönüştürülür. Bu, gençlerin ölmesi ve çiçeğe dönüşmesiyle ilgili çeşitli efsanelerle paralellik gösterir, örneğin Adonis ve Narcisus. Ancak bu mit Liger'den daha önce ortaya çıkmamıştır ve geleneksel Yunan ve Roma mitolojilerinin parçası değildir.


A and B Larsen orchids - Cattleya Mrs Mahler Mem Fred Tompkins 659-9.jpg|*Cattleya* Mrs. Mahler 'Mem. Fred Tompkins'
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Queen Sirikhit Diamond Crown DSCN4414.JPG|*Cattleya* Queen Sirikit 'Diamond Crown'
A and B Larsen orchids - Cattleya Hawaiian Wedding Song Virgin 674-23.jpg|*Cattleya* Hawaiian Wedding Song 'Virgin'
Blc Chia-lin.jpg|*Rhyncholaeliocattleya* Chia Lin
A and B Larsen orchids - Cattleya Hawaian Variable Prasan 336-2.jpg|*Cattleya* Hawaiian Variable 'Prasan'
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Barbara Belle DSCN8696.JPG|*Cattlianthe* Barbara Belle
File:Cattleya Beaumesnil Parme 1001 Orchids.jpg|*Cattleya* Beaumesnil 'Parme'
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Chocolate Drop x Pao de Acucar 507-21.jpg|*Cattlianthe* Chocolate Drop x *Cattleya* Pão de Açúcar
File:Cattleya Empress Frederick C mossiae.jpg|*Cattleya mossiae* 'İmparatoriçe Frederick'
File:Cattleya Hermine.jpg|'Hermine'
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Little AngelDSCN3349.JPG|*Cattleya* Küçük melek
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Marjorie Hausermann York 812-4.jpg|*Cattleya* Marjorie Hausermann 'York'
File:A and B Larsen orchids - Cattleya Miva Breeze Alize 930-23.jpg|'Miva Breeze Alize'
File:Blc Nobiles carnival.jpg|*Rhyncholaeliocattleya* 'Nobile'nin karnavalı'
File:Cattleya Pernell George Barnett "Yankee Clipper" (3072486817).jpg|*Cattleya* Pernel George Barnett 'Yankee Clipper'
File:Cattleya Portia.jpg|*Cattlianthe* Portia


## Koruma
Neredeyse tüm orkideler CITES'in (CITES) Ek II'sindedir ki bu, uluslararası ticaretin (parçaları/türevleri dahil) CITES izin sistemi tarafından düzenlendiği anlamına gelir. *Paphiopedilum* türü gibi daha az sayıda orkide CITES Ek I'de listelenmiştir ki bu, yabani kaynaklı örneklerde ticari uluslararası ticaretin yasak olduğu ve diğer tüm ticaretin sıkı şekilde kontrol edildiği demektir.

### Koruma aracı olarak destekli göç
2006 yılında Longtan Barajı, Yachang Orkide Doğa Rezervi yakınlarındaki Hongshui Nehri'nde inşa edilmiştir. Daha aşağı rakımlarda (deniz seviyesinden 350–400 m yukarıda) yabani orkidelerin su altında kalma tehditlerine yanıt olarak, 16 cins ve 29 türe ait 1000 tehlike altındaki orkide bitkisi daha yüksek rakımlara (deniz seviyesinden yaklaşık 1000 m yukarıda) taşındı. Taşımadan sonra, düşük ve geniş rakımlı türlerin 5 yıllık hayatta kalma oranı önemli ölçüde farklılaşmadı ve nakil şoku nedeniyle ölüm oranı yalnızca %10 idi. Bundan yardımlı göçün iklim değişikliği nedeniyle tehlike altındaki orkide türleri için uygulanabilir bir koruma aracı olabileceği sonucuna varıldı.

### Zehirlilik
Amerikan Hayvanlara Karşı Zulmü Önleme Derneği'ne göre *[[Phalaenopsis]]* cinsi bitkiler ev hayvanları için zehirli değildir.

## Ayrıca bakınız

* ''Adaptation'' (film)i, Amerikalı gazeteci Susan Orlean'ın 1998 tarihli kurgusal olmayan *Orkide Hırsızı* kitabından uyarlanmıştır. 
* Orchidelirium, Orkide toplama ve keşfetmenin olağanüstü seviyelere ulaştığı çiçek çılgınlığının Viktorya dönemi

## Galeri

Dosya:Platanthera chlorantha flower.jpg|*[[Platanthera chlorantha]]*
Dosya:Orchis simia flower.jpg|*[[Orchis simia]]*
Dosya:Orchis purpurea labellum.jpg|*[[Orchis purpurea]]*
Dosya:Orchis pallens flower.jpg|*[[Orchis pallens]]*
Dosya:Orchis provincialis flower.jpg|*[[Orchis provincialis]]*
Dosya:Orchis mascula labellum.jpg|*[[Orchis mascula]]*
Dosya:Orchis anatolica.jpg|*[[Orchis anatolica]]*
Dosya:Cephalanthera rubra labellum.jpg|*[[Cephalanthera rubra]]*
Dosya:Cephalanthera longifolia labellum.jpg|*[[Cephalanthera longifolia]]*
Dosya:Cephalanthera epipactoides flower.jpg|*[[Cephalanthera epipactoides]]*
Dosya:Ophrys × homeri labellum.jpg|*[[Ophrys × homeri]]*
Dosya:Ophrys sphegodes subsp. catalcana petals.jpg|*[[Ophrys sphegodes catalcana]]*
Dosya:Ophrys umblicata labellum.jpg|*[[Ophrys umbilicata]]*
Dosya:Ophrys oestrifera labellum.jpg|*[[Ophrys oestrifera]]*
Dosya:Ophrys speculum labellum.jpg|*[[Ophrys speculum]]*
Dosya:Ophrys fusca labellum.jpg|*[[Ophrys fusca]]*
Dosya:Ophrys bombyliflora labellum.jpg|*[[Ophrys bombyliflora]]*
Dosya:Ophrys lutea subsp. galilaea flower.jpg|*[[Ophrys lutea galilaea]]*
Dosya:Ophrys apifera lobes.jpg|*[[Ophrys apifera]]*
Dosya:Anacamptis papilionacea labellum.jpg|*[[Anacamptis papilionacea]]*
Dosya:Anacamptis morio labellum.jpg|*[[Anacamptis morio]]*
Dosya:Anacamptis laxiflora labellum.jpg|*[[Anacamptis laxiflora]]*
Dosya:Anacamptis coriophora labellum.jpg|*[[Anacamptis coriophora]]*
Dosya:Anacamptis pyramidalis inflorescence.jpg|*[[Anacamptis pyramidalis]]*
Dosya:Limodorum abortivum var. rubrum.jpg|*[[Limodorum abortivum var. rubrum]]*
Dosya:Limodorum abortivum labellum.jpg|*[[Limodorum abortivum]]*
Dosya:Neotinea tridentata labellum.jpg|*[[Neotinea tridentata]]*
Dosya:Himantoglossum caprinum labellum.jpg|*[[Himantoglossum caprinum]]*
Dosya:Serapias vomeracea epichile.jpg|*[[Serapias vomeracea]]*
Dosya:Cymbidium Clarisse Austin 'Best Pink' Flowers 2000px.JPG|*[[Cymbidium]]*
Dosya:Dockrillia teretifolia.jpg|*[[Dockrillia teretifolia]]*
Dosya:Corallorhiza maculata 10222.JPG|*[[Corallorhyza maculata]]*
Dosya:Cephalanthera longifolia plant100604.jpg|*[[Cephalanthera longifolia]]*
Dosya:Habenaria radiata.jpg|*[[Habenaria radiata]]*
Dosya:Pterostylis coccinea 270903.jpg|*[[Pterostylis coccina]]*
Dosya:Neuwiedia griffithii.jpg|*[[Neuwiedia griffithii]]*
Dosya:Pink Lady's Slipper.jpg|*[[Cypripedium acaule]]*
Dosya:Ophrys insectifera flower.jpg|*[[Ophrys insectifera]]*
Dosya:Catasetum fimbriatum Orchi 05.jpg|*[[Catasetum fimbriatum]]*
Dosya:Holcoglossum kimballianum Orchi 04.jpg|*[[Holcoglossum kimballianum]]*
Dosya:Spiranthes spiralis 120807.jpg|*[[Spiranthes spiralis]]*
Dosya:Dactylorhiza sambucina 040531Bw.jpg|*[[Dactylorhiza sambucina]]*
Dosya:Vanilla planifolia 1.jpg|*[[Vanilla planifolia]]*
Dosya:Bulbophyllum putidum.jpg|*[[Bulbophyllum putidum]]*
Dosya:Cattleya intermedia.jpg|*[[Cattleya intermedia]]*
Dosya:Labiata.jpg|*[[Cattleya labiata]]*
Dosya:Epidendrum ciliare.jpg*[[Epidendrum ciliare]]*
Dosya:Dracula vampira.jpg|*[[Dracula vampira]]*
Dosya:Odontoglossum grande Orchi 003.jpg|*[[Odontoglossum grande]]*
Dosya:Neottia ovata 050606.jpg|*[[Listera ovata]]*
Dosya:Vanda tricolor var suavis.jpg|*[[Vanda tricolor]]* var. *suavis*
Dosya:Oncidium papilio Orchi 03.jpg|*[[Oncidium papilio]]*


## Dış bağlantılar
* NCBI Taksonomi tarayıcı
* Orchidaceae
* Orchidaceae in Flora of North America
* Reproductive Biology of Orchids
* 
* 

## Notlar

## Kaynakça