Hırvatistan Sırpları

**Hırvatistan Sırpları** (Sırp-Hırvatça: Срби у Хрватској / *Srbi u Hrvatskoj*) veya **Hırvat Sırpları** (Sırp-Hırvatça: хрватски Срби / *hrvatski Srbi*) Hırvatistan'daki en büyük ulusal azınlığı oluşturmaktadır. Topluluk, Roma Katoliği olan Hırvatların aksine, din açısından ağırlıklı olarak Doğu Ortodoks Hristiyanıdır.

Günümüz Hırvatistan'ının bazı bölgelerinde, özellikle güney Dalmaçya'da, Erken Orta Çağ'dan beri etnik Sırplar var olmuştur. Günümüz Sırbistan'ından ve Bosna-Hersek'ten gelen Sırplar, 1538'den sonra İmparator I. Ferdinand askeri sınır topraklarına yerleşme hakkı verdiğinde, çeşitli göç dalgalarıyla aktif olarak Hırvatistan'a göç etmeye başladılar. Toprak ve vergiden muafiyet karşılığında askerlik yapmak ve Habsburg monarşisinin Osmanlı İmparatorluğu'na karşı olan hududunun korunmasına katılmak zorundaydılar. Dalmaçya Hinterlandı, Lika, Kordun, Banovina, Slavonya ve batı Syrmia'yı doldurdular. 20. yüzyılın başından itibaren, Hırvat Frano Supilo ve Sırp Svetozar Pribićević liderliğindeki Hırvat-Sırp Koalisyonu, Avusturya-Macaristan'ın dağılmasına kadar Hırvatistan-Slavonya Krallığı'nı yönetti. 1918'de Sırp, Hırvat ve Sloven Krallığı'nın kurulmasından sonra (daha sonra Yugoslavya olarak yeniden adlandırıldı), birkaç bin Sırp Hırvat topraklarına taşındı. II. Dünya Savaşı sırasında, Nazi Alman kukla devleti Bağımsız Hırvatistan Devleti'ndeki (NDH) Ustaşalar tarafından Sırplar, soykırımın bir parçası olarak imha edilmek üzere hedef alındı.

Yugoslavya'nın dağılmasının başlaması ve Hırvatistan'ın bağımsızlık ilanından sonra, Hırvatistan'da yaşayan Sırplar, Hırvat hükûmetine karşı ayaklandılar ve Hırvat topraklarının bir bölümünde Sırp Krajina Cumhuriyeti'ni (RSK) ilan ettiler ve bu da Hırvat Bağımsızlık Savaşı'na (1991-1995) yol açtı. Birkaç RSK lideri daha sonra ICTY tarafından savaş suçlarından mahkûm edildi. Hırvat Ordusu'nun Fırtına Operasyonu'ndan sonra RSK'nın varlığı sona erdi, toprakları yeniden Hırvatistan'a dahil edildi ve yaklaşık 200.000 Sırp ülkeden kaçtı. Savaş sonrası dönemde Sırplar, istihdam ve mülkiyet haklarının önündeki engeller, azınlık dillerinin kullanımı ve Bağımsızlık Savaşı sırasındaki soykırımın inkâr edilmesi dahil olmak üzere ayrımcı önlemlere ve söylemlere maruz kaldılar. 2020 seçimlerinin ardından Bağımsız Demokratik Sırp Partisi (SDSS) üyesi ve Sırp Ulusal Konseyi Başkanı Boris Milošević, dört başbakan yardımcısından biri seçildi. Kısa bir süre sonra, Hırvat yetkililer ve Sırp temsilcileri 1991-95 savaşındaki olayları birlikte değerlendirdiler.

Nikola Tesla, Milutin Milanković, Sava Šumanović, Rade Šerbedžija, Siniša Mihajlović ve Peja Stojaković gibi birçok önde gelen Hırvat Sırp'ı kendi alanlarında uluslararası alanda tanınır hale geldi. 2011 nüfus sayımına göre, Hırvatistan'da yaşayan 186.633 Sırp vardı (nüfusun %4,4'ü), Hırvat Anayasası tarafından ulusal azınlık olarak kabul ediliyor ve bu nedenle Hırvat Parlamentosu'nda üç daimi sandalyeye sahipler.

## Genel bakış
Kimliklerinin geleneksel unsurları Ortodoks inancı, Kiril alfabesi ve askeri tarih iken, modern unsurlar dil ve edebiyat, sivil, sosyal ve politik değerler, etnik statü ve ulusal örgütlenme kaygısı ve Yugoslavya'nın Kurtuluşunun kutlanmasıdır.

2011 nüfus sayımına göre, Hırvatistan'da yaşayan 186.633 etnik Sırp vardı ve bu toplam nüfusun %4.4'üne denk geliyor. 1991-95 Savaşı'nın ardından, 1991 savaş öncesi nüfus sayımında Hırvatistan'da yaşayan 581.663 Sırp'ın (toplam nüfusun %12.2'si), sayıları üçte ikiden fazla azaldı.

## Tarih

### Sosyalist Yugoslavya
İkinci Dünya Savaşı sırasında, Hırvatistan Halk Kurtuluş Ulusal Konseyi'nin (ZAVNOH) sırasıyla Ekim 1943 ve Mayıs 1944'te düzenlenen İkinci ve Üçüncü oturumlarında, kurucu milletler olarak Sırp ve Hırvat milletlerinin eşitliği, Hırvatistan federal birimi, her yönüyle tanındı. Daha sonra, 1963'te, Hırvat Anayasası, Hırvatistan'daki Sırplardan SCHırvatistan'ın kurucu bir ulusu olarak bahsetmedi. 1974 Anayasası, Hırvatistan'ı "Hırvat halkının ulusal devleti, Sırp halkının Hırvatistan'daki devleti ve burada yaşayan diğer uyrukların devleti" olarak tanımlamıştır.

1990'da Hırvatistan'da kitap soykırımı başladı ve önümüzdeki 20 yıl boyunca devam etti, bunun sonucunda Hırvat kütüphanelerinde neredeyse 3 milyon kitap, çoğunlukla Sırp Kiril alfabesiyle veya Ekavian'da yayınlandıkları için imha edildi. 22 Aralık 1990'da Franjo Tuđman'ın HDZ hükûmeti, Hırvatistan Sırpları ile ilgili ifadeleri değiştiren yeni bir Hırvat anayasasını ilan etti. 12. maddenin birinci fıkrasında resmi dil ve alfabe olarak Hırvatça belirlenmiş ve Sırpların çoğunlukta olduğu bölgelerde bile çift dilli yol işaretleri yıkılmıştır. Ayrıca, bazı Sırplar bürokrasiden ve polisten uzaklaştırıldı ve yerlerine etnik Hırvatlar getirildi. Hükûmetteki birçok Sırp işini kaybetti ve Avrupa'nın en büyük imha kamplarından biri olan Jasenovac'ta öldürülen insan sayısının şişirildiğini söyleyerek kendilerini Sırp propagandasının hedefi haline getirdi. Hırvatistan'daki Sırpların çıkarlarını temsil eden parti, yeni anayasayı reddeden Sırp Demokrat Partisi (SDS), Sırpların ellerinden alındığını düşündükleri hakları korumak ve Hırvat Sırplarının egemenliğini artırmak için kendi ulusal hükûmet birimini kurmaya başladı.

### Hırvat Bağımsızlık Savaşı

Sırp milliyetçiliğinin yükselişi ve Yugoslavya'nın dağılması sırasında Yugoslav cumhuriyetleri arasındaki gerilimlerin ortasında, 8 Temmuz 1989'da Sırplar Knin'de çok sayıda Chetnik sembolü sergiledikleri bir miting düzenlediler ve JNA'nın Hırvatistan'a karşı askeri müdahalesini dile getirdiler. Çok partili sistemin getirilmesiyle birlikte, Hırvatistan'da en büyüğü Sırp Demokrat Partisi (SDS) olmak üzere ilk etnik Sırp partileri kuruldu. Kısa bir süre sonra, Lika, Kuzey Dalmaçya, Kordun ve Podunavlje'deki Sırp hareketlerinin aşırılık yanlısı liderleri, Hırvat hükûmetine karşı silahlı isyan, Hırvatlara karşı şiddet çağrısında bulundular ve yasal olarak seçilmiş Hırvat yetkilileri tanımayı reddettiler.

22 Aralık 1990'da Hırvat Parlamentosu, Sırpların ulusal azınlık olarak sınıflandırıldığı yeni bir anayasayı onayladı. Daha önce Sırplar, Hırvatistan'ın otokton bileşeni olarak kabul ediliyordu. Yeni anayasanın ilanı Sırp liderler tarafından Hırvatların Sırplara karşı düşmanlığının kanıtı olarak değerlendirildi. Böylece, yeni anayasayı reddeden SDS, Sırpların ellerinden alındığını düşündükleri hakları korumak ve Hırvat Sırplarının egemenliğini artırmak için kendi ulusal hükûmet birimini kurmaya başladı. Norveçli tarihçi Øyvind Hvenekilde Seim, Hırvat kültürel, bilimsel ve siyasi tarihine önemli katkılarda bulunan Hırvatistan'daki Sırpların statüsünün 1990'larda cumhurbaşkanı Franjo Tuđman'ın eylemleriyle iptal edildiğini belirtti. Sabrina P. Ramet, Tuđman rejiminin Sırpların "istenmediği" bir Hırvat devleti olarak "geleneksel ve ayrıcalıklı bir Hırvatistan vizyonunu desteklediğini" yazarken, gazeteci Chris Hedges ise elinde Tuđman'ın Sırp sorununa "Hırvatistan'ın nihai çözümü" de dahil olmak üzere "etnik temizlik ve diğer savaş suçlarını planladığını" gösteren bir toplantının transkript belgelerine sahip olduğunu iddia etti. Propagandanın etkisi ve Sırbistan'ın desteğinin yanı sıra Başkan Tudjman yönetiminin eylemlerine yanıt olarak isyan eden Sırplar, Hırvatistan'dan bağımsızlık ve tam bir özyönetim elde etme umuduyla Sırp Krajina Cumhuriyeti (RSK) adlı tanınmayan bir devlet kurdular. RSK'nın Sırbistan ile Büyük Sırbistan olarak birleştirilmesinin popülaritesi arttıkça, Hırvatistan'a karşı isyan daha da şiddetlendi. RSK, 1991 ve 1995 yılları arasındaki varlığı sırasında Hırvat topraklarının üçte biri üzerinde *fiili* kontrole sahipti, ancak herhangi bir uluslararası tanınma kazanamadı. ICTY'ye göre, RSK "Hırvat ve diğer Sırp olmayan nüfusun çoğunluğunu Hırvatistan'ın yaklaşık üçte birinden zorla ve kalıcı olarak uzaklaştırma hedefini ilerleten" politikalar uyguladı.

1991 baharında açık bir savaş başladı. Sırp güçleri, yerel Sırp makamlarıyla işbirliği içinde, Hırvat ve diğer Sırp olmayan nüfusu, isyancı Sırplar tarafından kontrol edilen Krajina gibi bölgelerden sürmek için zulme başladı. Sırp olmayanların neredeyse tamamı sınır dışı edildi; 170.000 ila 250.000 arasında insan ve yüzlerce Hırvat ve Sırp harici sivil öldürüldü. Bu arada, Hırvat kasabalarında, özellikle de cephe hatlarına yakın yerlerde yaşayan Sırplar, çeşitli ayrımcılık ve taciz biçimlerine maruz kaldılar. Doğu ve Batı Slavonya'daki ve Krajina'nın bazı bölgelerindeki Hırvatistan Sırpları da, sınırlı bir ölçekte ve daha az sayıda da olsa, Hırvat güçleri tarafından kaçmaya zorlandı veya sınır dışı edildi. Hırvat Hükûmeti bu tür olayları durdurmaya çalıştı ve bu tür zulümler Hükûmetin politikasının bir parçası değildi. Savaş, 1995'teki Fırtına Operasyonu'nda Hırvat askeri başarısı ve ardından 1995'te imzalanan Erdut Anlaşmasının bir sonucu olarak 1998'de doğu Slavonya'da kalan dönek topraklarının barışçıl bir şekilde yeniden bütünleşmesiyle sona erdi. Yerel Sırplar, bu anlaşmaya dayanarak Sırp Ulusal Konseyi'ni kurdu ve Ortak Belediyeler Konseyi'ni kurma hakkını elde etti. Fırtına Operasyonu sırasında ve sonrasında, yaklaşık 200.000 Sırp RSK'dan kaçtı ve sonrasında yüzlerce yaşlı Sırp sivil öldürüldü. Savaş boyunca, 2.344'ü sivil olmak üzere yaklaşık 7.950 Sırp, 6.605'i sivil olmak üzere yaklaşık 16.000 Hırvat öldürüldü. Çatışma 250.000 Hırvat'ın ve 250.000-300.000 Sırp'ın yerinden edilmesine yol açtı.

Savaş öncesi Sırp nüfusunun küçük bir azınlığı Hırvatistan'a döndü. Bugün, Hırvatistan'dan gelen savaş öncesi Sırp nüfusun çoğunluğu Sırbistan ve Sırp Cumhuriyeti'ne yerleşti. Hırvat ve diğer Yugoslav Savaşlarından sonra Sırbistan, Avrupa'da en fazla mülteciye (Bosna-Hersek ve Hırvatistan'dan kaçan Sırplar) ev sahipliği yaptı.

## Demografi
2011 nüfus sayımına göre, Hırvatistan'da yaşayan 186.633 etnik Sırp vardı, bu toplam nüfusun %4.4'ü. 1991'de başlayan savaştan önce Hırvatistan'da yaşayan 581.663 Sırp (toplam nüfusun %12.2'si) vardı ancak sayıları 1991-95 Savaşı'nın ardından üçte ikiden fazla azaldı.

## Kültür
Hırvatistan'daki Sırpların, çeşitli folklor gruplarının performanslarıyla bugün yaşatılan kolo dansları ve şarkı söylemeye kadar uzanan kültürel gelenekleri var. Kayda değer gelenekler arasında gusle, diple, Ojkanje şarkı söyleme ve Čuvari Hristovog groba sayılabilir.

Birçok Sırp, Zagreb Gornji Grad'da ilk kalıcı tiyatro binasını kuran tüccar Hristofor Stanković gibi Hırvat kültürüne katkıda bulundu.

### Din

Hırvatistan Sırpları ağırlıklı olarak Sırp Ortodoks inancına sahiptir. Hırvatistan genelinde 14. yüzyıldan beri inşa edilmiş birçok Ortodoks kilisesi ve manastırı bulunmaktadır. En dikkate değer ve tarihsel olarak önemli olan Krka Manastırı, Krupa Manastırı, Dragović Manastırı, Lepavina Manastırı ve Gomirje Manastırı'dır. Birçok Ortodoks kilisesi II. Dünya Savaşı ve Hırvat Bağımsızlık Savaşı sırasında yıkılırken, bazıları AB finansmanı, Hırvat hükûmeti ve Sırp diasporasının bağışlarıyla yeniden inşa edildi.

1560'larda Požega Metropolitanate'de Remeta manastırında oturan bir Sırp Ortodoks piskoposluğu kuruldu. 17. yüzyılda, Marča Piskoposluğu Hırvat sınırındaki Marča'da kuruldu. Bunlar, 1557'de yeniden kurulan ve 1766'ya kadar Osmanlı idaresi altında devam eden Peć Sırp Ortodoks Patrikhanesi'nin bir parçasıydı.

### Dil
Sırp dili, Hırvatistan'daki 23 şehir ve belediyede resmi olarak kullanılmaktadır.

Nisan 2015'te Birleşmiş Milletler İnsan Hakları Komitesi, Hırvatistan'ı azınlıkların dillerini ve alfabelerini kullanma hakkını sağlamaya çağırdı. Komite raporunda, özellikle Vukovar kasabasında ve ilgili belediyelerde Sırp Kiril alfabesinin kullanılmasıyla ilgili endişelerin olduğu belirtildi. Sırbistan Dışişleri Bakanı Ivica Daciç, Sırbistan'ın BM İnsan Hakları Komitesi'nin raporunu memnuniyetle karşıladığını belirtti.

2011 yılında Hırvatistan'daki nüfus sayımında Sırplar toplam nüfusun %4,4'üyle Hırvatistan'daki en büyük ulusal azınlık olarak listelenmiş olsa da, Sırp dilini anadili olarak ilan edenlerin sayısı toplam nüfusun sadece %1,23'ü (52.879) idi.

## Siyaset
Sırplar resmen otokton bir ulusal azınlık olarak tanınırlar ve bu nedenle Hırvat Parlamentosu'na üç temsilci seçerler.

Hırvatistan'daki başlıca Sırp partisi, Bağımsız Demokrat Sırp Partisi'dir (SDSS). 2003 seçimlerinde SDSS, parlamentodaki tüm Sırp sandalyelerini kazandı. Ivo Sanader'nin kabinesinde parti, muhafazakar Hırvat Demokrat Birliği liderliğindeki iktidar koalisyonunun bir parçasıydı ve SDSS üyesi Slobodan Uzelac başbakan yardımcısı görevini üstlendi. Bundan sonra Sırplar, Boris Milošević'in başbakan yardımcısı olduğu ve Sosyal İşler ile İnsan ve Azınlık Hakları'ndan sorumlu olduğu II. Andrej Plenković Kabinesi sırasında tekrar hükûmete girdi.

Büyük bir kısmı Sırp vatandaşlığını alan Hırvatistan'dan yaklaşık 250.000 Sırp, Hırvat Bağımsızlık Savaşı sırasında ve sonrasında Sırbistan'a yerleştirildi. 2011 yılında, çoğunluğu Voyvodina'da (127.884) yaşamak üzere Sırbistan'da (Kosova hariç) yaşayan 284.334 Sırp vardı ve onu Orta ve Güney Sırbistan (114.434) takip etti. 2013 yılında, Hırvatistan'dan yaklaşık 45.000 Sırp hala Sırbistan'da mülteci olarak listelenmiştir. Sırbistan'daki Hırvat Sırp topluluğunun büyük bir kısmı (%60,6) bütünleşmek istediklerini belirtirken, sadece %4,3'ü Hırvatistan'daki evlerine dönmek isterken, %27.4'ü kararsız.

## Kaynakça