Usta ile Margarita

***Usta ile Margarita*** (), Mihail Bulgakov tarafından Sovyetler Birliği'nde 1928–1940 yılları arasında yazılmış bir romandır. Romandan çıkarılan bazı bölümlerle sansürlenmiş bir versiyonu, yazarın eşi Elena Bulgakova tarafından ölümünden sonra 1966–1967 yıllarında *Moskova* dergisinde yayımlandı. Eser, kitap olarak ilk kez 1967'de Paris'te basıldı. Resmî sansürle çıkarılan bölümleri içeren bir *[[samizdat]]* nüsha dolaşıma girdi ve bu bölümler, 1969'da Frankfurt'ta yayımlanan versiyona eklendi. Roman daha sonra birçok dilde ve farklı baskılarda yayımlandı.

Eserin konusu, şeytan ve maiyetinin resmî ateizm politikası uygulayan Sovyetler Birliği'ne gelişi etrafında şekillenir. Şeytan, Profesör Woland kılığında ortaya çıkarak Sovyet yurttaşlarının din konusundaki inançlarını sorgular ve onların davranışlarını yargılar. *Usta ile Margarita*, doğaüstü kurgu unsurlarını hiciv, kara mizah ve Hristiyan felsefesiyle birleştirir; tek bir edebî tür içinde sınıflandırılması güç bir romandır. Eleştirmenlerin büyük bir kısmı eseri 20. yüzyılın en önemli romanlarından biri ve Sovyet hiciv edebiyatının zirvesi olarak kabul etmektedir.

## Tarihçe
Mihail Bulgakov, 15 Mayıs 1891'de Kiev'de doğdu ve 1921'de Moskova'ya taşındı. *Usta ile Margarita* üzerindeki çalışmalarına da burada başladı. Bulgakov, ilk eğitimini doktorluk üzerine aldı; bu durum özellikle romanda bedenin betimlendiği veya karakterlerin yaralandığı sahnelerde kendini gösterir. Daha sonra oyun yazarı ve romancı kimliği öne çıktı. Bulgakov, 1928'de *Usta ile Margarita*yı yazmaya başladı, ancak 1930'da ilk elyazmasını yaktı (tıpkı romandaki Usta karakterinin yaptığı gibi). Bunun sebebi, Sovyetler Birliği'nde siyasi baskıların yoğunlaştığı dönemde bir yazar olarak geleceğini görememesiydi. 1931'de romana yeniden başladı. 1920'lerin başında ateist bir derginin editör toplantısına katılması, eserdeki Walpurgis Gecesi balosunu kurgularken ilham kaynağı oldu. Bulgakov, 1936'da ikinci taslağını tamamladı; bu versiyonda nihai olay örgüsünün temel hatlarını oluşturmuştu. Yazar, eserin dört farklı versiyonunu daha kaleme aldı. 1940'ta ölümünden dört hafta önce yazmayı bıraktığında, romanda hâlâ tamamlanmamış cümleler ve açık uçlu bölümler bulunuyordu. Aynı dönemde, diğer eserleri ağır eleştirilere uğramış ve Bulgakov, Stalin'e bir mektup yazarak ülkeyi terk etmesine izin verilmesini talep etmişti. Talebi reddedilince, bu durum romandaki Usta karakterinin yazgısını ve eserine bakışını da etkiledi.

Yaklaşık %12'si sansürlenmiş bir versiyon, ilk kez 1966–1967 yıllarında *Moskova* dergisinde yayımlandı. Elyazmasının bir kopyası Sovyetler Birliği'nden gizlice Paris'e çıkarıldı ve YMCA Press, Aleksandr Soljenitsin'in yasaklı eserlerini yayımlamasıyla bilinen yayınevi, 1967'de kitabın ilk baskısını yaptı. *Moskva* dergisinde çıkan metin aynı yıl Estonya'ya çevrildi ve Eesti Raamat yayınevi tarafından basıldı. Bu baskıda, Sovyet ahlaki ve idarî yozlaşmasına ilişkin Bulgakov'un yorumları gibi sansürlenmiş sahneler ve temalar yer aldı. İtalyan yayınevi Einaudi de 1967'de eseri Rusça olarak bastı. On yıllar boyunca bu baskı, Sovyetler Birliği'nde kitap formunda ulaşılabilen tek versiyon olarak kaldı. Eksik bölümlerin orijinal metinleri ise samizdat yoluyla elden ele dolaştırıldı. 1969'da Posev yayınevi, bu eklemelerle oluşturulmuş yeni bir versiyon bastı.

Romanın ilk tam metni, 1973'te *Khudozhestvennaya Literatura (Sanatsal Edebiyat)* yayınevi tarafından Anna Sahakyants'ın hazırladığı baskıyla yayımlandı. Bu baskı, Bulgakov'un 1940'taki son versiyonuna dayanıyordu ve 1989'a kadar kanonik kabul edildi. Bununla birlikte, Bulgakov'un üçüncü ve son eşi Elena Şilovskaya'nın elinde kalan notların bu baskıya ne ölçüde etki ettiği bilinmemektedir. Çok sayıda elyazması ve taslağın varlığı, romanın “kesin” kanonik bir versiyonunun olup olmadığını tartışmalı kılar. Elde bulunan tüm nüshaları temel alan son versiyon, Lidya Yanovskaya tarafından hazırlanmıştır.

## Konusu
Roman iki temel mekânda geçer. İlki, 1930'ların Moskova'sıdır; burada Şeytan, Profesör Woland kılığında Patriarşiye Göletlerinde ortaya çıkar. Yanında grotesk giyimli uşak Korovyev, siyah kedi Behemot, kiralık katil Azazello ve kadın vampir Hella vardır. Bu grup, edebiyat çevresini ve onların sendikası Massolit'i hedef alır. Massolit'in merkezi, yozlaşmış bürokratların ve fırsatçıların buluşma yeri olan Griboyedov Evi'dir. İkinci mekân ise Pontius Pilatus döneminin Kudüs'üdür: Pilatus'un Yeshua Ha-Nozri (*Nasıralı İsa*) üzerindeki yargısı, Yeshua ile ruhsal yakınlığı ve buna rağmen onun idamına razı olması. Bu Kudüs bölümleri, romanın içinde Usta'nın yazdığı kitabın parçaları olarak ortaya çıkar.

Birinci bölümde Woland, Massolit başkanı Berlioz'a o akşam öleceğini söyler. Bu sahne, Pontius Pilatus'un İsa'yı yargılamasıyla paralel kurgulanır. Woland, Berlioz'un başının bir tramvay tarafından koparılacağını öngörür. Berlioz bunu saçmalık olarak görse de, Annushka'nın döktüğü ayçiçek yağına basarak kayar ve gerçekten de kafası bir tramvayla kopar. Olayın tanığı, Bezdomnıy (*Evsiz*) takma adını kullanan genç şair İvan Ponyryov'dur. İvan, Woland ve maiyetini yakalamaya çalışırken akıl hastanesine kapatılır ve burada Usta ile tanışır. Usta, Pontius Pilatus üzerine yazdığı romanın reddedilmesi üzerine elyazmasını yakmış ve sevgilisi Margarita'dan uzaklaşmıştır.

Moskova'da Woland ve yandaşları, Varyete Tiyatrosu'nda bir gösteri yapar. Seyirciler, başı koparılan sunucunun yeniden hayata döndürülmesine, gökten para yağmasına ve kadınlara dağıtılan lüks kıyafetlere tanıklık eder. Ancak tüm bunlar kısa sürede yok olur ve büyük bir kaos yaşanır. Woland bu sahne aracılığıyla Sovyet toplumunun ahlaki yozlaşmasını hicveder.

Roman zaman zaman Kudüs'e döner: Yeshua çarmıha gerilir, gökler fırtına ile kararır ve Levi Matvey onun cesedini alıp götürür.

İkinci bölümde Margarita sahneye çıkar. Sevgilisinden ve romanından vazgeçmeyi reddeden Margarita, Azazello'nun verdiği büyülü merhemi kullanarak bir cadıya dönüşür. Şeytan'ın Bahar Balosu'na katılır ve burada cehennemden gelen karanlık figürleri karşılar. Margarita, kendisine verilen dilek hakkını başkasının acısını dindirmek için kullanır; ardından Usta ile yeniden bir araya getirilir.

Romanın sonunda Usta ve Margarita, Azazello'nun getirdiği zehirli şarabı içerek ölür ve ruhları Woland'ın maiyetine katılır. Çift, gölgeli ve huzurlu bir dünyada sonsuza dek birlikte olacaktır. Bu sırada Woland, Usta'ya Pilatus'un hikâyesini bitirmesini söyler. Usta'nın “Artık özgürsün!” sözleriyle Pontius Pilatus, Yeshua ile birlikte ebedi barışa kavuşur.

Moskova'da yaşanan tüm olaylar yetkililer tarafından “kitlesel histeri” ya da “hipnoz” olarak açıklanır. İvan Ponyryov ise felsefe profesörü olur; ancak bir daha şiir yazmaz.

## Yorumlar

### Ateist propagandaya tepki
Bazı eleştirmenler, Bulgakov'un, ateist propaganda yayan ve İsa'nın tarihîliğini reddeden şairlere ve yazarlara cevap verdiğini öne sürerler. Özellikle Demyan Bedny'nin din karşıtı şiirlerine itiraz etmiştir. Roman, “Tanrısız insanlar”a yöneltilmiş bir reddiye olarak da görülebilir. Moskova ve Kudüs bölümlerinde şeytanın tasvirine dair haklı gerekçeler vardır. Bulgakov, Tanrı'nın inkârına karşı bir yanıt olarak Yahudi demonolojisinden karakterler kullanır. Rusya Devlet Sahne Sanatları Enstitüsü'nde edebiyat eleştirmeni ve öğretim üyesi Nadejda Dojdikova, romandaki “zararsız bir deli” olarak İsa imgesinin kaynağını 1920'lerin Sovyet edebiyatında bulur. Ona göre bu edebiyat, Strauss, Renan, Nietzsche ve Charles Binet-Sanglé'nin eserlerindeki İsa'nın “efsanesizleştirilmesi” geleneğini sürdürmüş, iki ana tema öne çıkmıştır: akıl hastalığı ve aldatmaca. Mitolojik yaklaşım, yani İsa'nın tarihsel varlığının tümden reddi, Sovyet propagandasında ancak 1920'lerin sonu ile 1930'ların başında baskın hale gelmiştir.

### Sovyet yazar deneyiminin yansıması
Pek çok yorumcu romanda otobiyografik unsurlar bulunduğunu belirtir. Bulgakov'un tanıdıklarıyla karakterler arasındaki benzerliklerin ötesinde, eser, yazarın baskılar nedeniyle yaşadığı psikolojik sorunların bir yansıması olarak da incelenmiştir. Bazı yorumcular, İvan ile Usta'yı, Sovyetlerin yazarlara karşı sergilediği iki uç tavrın prototipleri olarak görürler: İvan, MASSOLIT tarafından desteklenen yükselen bir yıldız iken, Usta romanını yayınevine sunduktan sonra dışlanmış bir yazardır. Bulgakov'un kendisi de bu iki uç arasında gidip gelmiştir. Din ve barış çalışmaları profesörü Alexandra Carroll, Woland'ı Jung psikolojisi açısından “gölge arketipi” olarak yorumlar. Ona göre Woland, görünüşte kötücül olan, fakat bireyin psikolojik yenilenmesine hizmet eden paradoksal bir figürdür. Diğer araştırmacılar ise romandaki Yeruşalim anlatısının Bulgakov'un kendi görüşlerinden çok, babasının akademik çalışmalarından etkilenmiş olabileceğini savunur. Weeks, bunu “Bulgakov'un kendi çocukluğuna dönüşü” olarak yorumlar.

## Spaso Evi’nde Bahar Balosu

24 Nisan 1935'te Bulgakov, ABD'nin Sovyetler Birliği Büyükelçisi William Bullitt'in ev sahipliğinde, büyükelçilik rezidansı olan Spaso Evi'nde düzenlenen Bahar Balosu'na davetli konuklar arasındaydı. Eleştirmenlere göre Bulgakov, romanındaki görkemli sahnelerden esinini bu balodan aldı. Büyük Buhran ve Stalinist baskıların ortasında Bullitt, ekibine Moskova tarihindeki tüm elçilik davetlerini gölgede bırakacak bir etkinlik düzenleme talimatı vermişti. Dekorasyon arasında avize salonuna yerleştirilen genç huş ağaçları, Fin lalesiyle kaplı yemek masası, ıslak keçenin üzerine ekilmiş hindiba çimiyle oluşturulan çim alan, yüzlerce kuşla doldurulmuş ağ kafes, ayrıca dağ keçileri, beyaz horozlar ve bir yavru ayıdan oluşan bir küçük hayvanat bahçesi bulunuyordu.

Her ne kadar Josef Stalin katılmasa da, 400 seçkin konuk arasında Dışişleri Bakanı Maksim Litvinov, Savunma Bakanı Kliment Voroşilov, parti önderleri Nikolay Buharin, Lazar Kaganoviç, Karl Radek ve mareşaller Aleksandr Yegorov, Mihail Tukaçevski, Semyon Budyonni gibi isimler vardı. Balo sabaha kadar sürdü. Ayı, Karl Radek'in kendisine şampanya içirmesiyle sarhoş oldu. Sabahın erken saatlerinde kafesteki zebra ispinozları kaçarak evin tavanlarına kondu. Romanda Bulgakov, bu olayı andıran *Dolunayın Bahar Balosu* sahnesine yer verir; bu bölüm romanın en unutulmaz bölümlerinden biri sayılır. 29 Ekim 2010'da, ilk balonun 75. yıl dönümünde ABD'nin Rusya Büyükelçisi John Beyrle, Spaso Evi'nde Büyülü Balo'yu düzenleyerek hem Bullitt'e hem de Bulgakov'a bir saygı duruşunda bulundu.

## Başlıca karakterler
### Çağdaş Ruslar
;Usta: Pontius Pilatus ile Yeshua Ha-Nozri'nin (Nasıralı İsa) karşılaşmasını anlatan bir roman kaleme alan yazardır. Eseri Sovyet edebiyat bürokrasisi tarafından reddedilmiş, bu durum kariyerini mahvetmiştir. Bir komşusunun ihbarıyla gizli polis tarafından üç ay sorguya alınmış, eleştirmenlerin baskısı onu akıl sağlığını yitirme noktasına getirmiştir. Sonunda psikiyatri kliniğine yatırılır ve burada Bezdomnıy ile karşılaşır. Geçmişine dair fazla bilgi verilmez; hayatının anlam kazandığını söylediği an, Margarita ile tanıştığı andır. Usta, Bulgakov'un kendi sansür ve baskı deneyimlerinin edebî yansımasıdır.

;Margarita: Usta'nın sevgilisi. Tutkusuz bir evliliğe hapsolmuşken tüm varlığını Usta'ya adamıştır. Azazello'nun davetiyle Şeytan'ın büyük balosuna ev sahipliği yapar. Bulgakov'un son eşi Elena Bulgakova'dan ilham aldığı kabul edilir. Ayrıca Goethe'nin *[[Faust]]* eserindeki Gretchen (Margarita) ile Marguerite de Valois'dan da esinlenmiştir.

;Mihail Aleksandroviç Berlioz: MASSOLIT adlı edebiyat bürokrasisinin başkanıdır. Adını, Hector Berlioz'dan alır. Katı bir ateisttir ve İsa'nın tarihî bir figür olmadığını savunur. Woland'ın öngörüsüyle bir tramvay kazasında kafası koparak ölür.

;İvan Nikolayeviç Ponyryov (Bezdomnıy): Genç ve hevesli bir şair. Takma adı “Bezdomnıy” (*Evsiz*)'dir. Roman boyunca Woland'ın kehanetine tanık olduktan sonra akıl hastanesine düşer ve Usta ile tanışır. Olayların sonunda şiiri bırakır, felsefe profesörü olur.

;Stepan Bogdanoviç Lihodyev (Styopa): Varyete Tiyatrosu'nun müdürü. Günahları nedeniyle Woland tarafından Yalta'ya gönderilir.

;Grigori Daniloviç Rimski: Tiyatronun muhasebecisi. Woland'ın çetesinin saldırısından sağ kurtulabilen tek kişidir.

;İvan Savelyeviç Varenukha: Varyete Tiyatrosu yöneticisi. Hella tarafından vampire dönüştürülür, ancak daha sonra affedilerek insan haline geri döner.

;Aleksandr Ryuhin: İvan'ı kliniğe götüren şair. Kendi şiirlerinin boşluğunu fark eder.

;Natasha: Margarita'nın hizmetçisi. Azazello'nun merhemini sürünce cadıya dönüşür.

;Nikolay İvanoviç: Margarita'nın alt kattaki komşusu. Merhemi kullanınca domuza dönüşür, Natasha ona binerek baloya gider.

;Nikanor İvanoviç Bosoy: 302A Sadovaya Sokağı'ndaki apartman komitesi başkanıdır. Woland'ın yolsuzluğunu cezalandırması sonucu gizli polis tarafından tutuklanır.

;Maksimilyan Andreyeviç Poplavski: Berlioz'un Kiev'den gelen amcası. Yeğeninin dairesini almak ister, fakat Woland'ın maiyetince alaya alınır ve geri gönderilir.

;Andrey Fokich Sokov: Varyete Tiyatrosu'nun barmeni. Woland ona dokuz ay içinde karaciğer kanserinden öleceğini söyler.

;Doktor Stravinski: Kliniğin başhekimi. Usta ve İvan'ın hikâyelerinde önemli rol oynar.

;Georgi Bengalski: Varyete Tiyatrosu'nda sunucudur. Woland'ın gösterisinde başı koparılır ve tekrar yerine takılır. Sovyet halkının “her şeyin rasyonel açıklaması olmalı” anlayışını temsil eder.

;Vasili Stepanoviç Lastoçkin: Tiyatronun muhasebe sorumlusu. Gösterinin ardından düzeni sağlamaya çalışır, ancak çeşitli bürolarda kaos ve mantıksız olaylarla karşılaşır; sonunda döviz bulundurmakla suçlanarak tutuklanır.

### Yershalaim karakterleri
;Pontius Pilatus: Yahudiye valisi, Yeshua'nın davasına başkanlık eder. Yeshua'ya karşı içten bir yakınlık hissetmesine rağmen korkaklığı nedeniyle onu idama mahkûm eder. Bu ikircikli tavrı, roman boyunca Pilatus'un vicdan azabıyla özdeşleşmesine yol açar. Romanda Pilatus'un karakteri, korkaklığın en büyük günah olduğu düşüncesi etrafında şekillenir.

;Yeshua Ha-Nozri: Nasıralı İsa'nın alegorik bir yorumu. Romanda, barışçıl, yalın ve saf bir insan olarak betimlenir. Kendisini “tüm insanlar iyidir” düşüncesine adar. Ancak bu inancı nedeniyle ihaneti göremediği ve kendisini koruyamadığı vurgulanır. Bulgakov'un Yeshua'sı, klasik İncil betimlemesinden farklı olarak daha insani ve kırılgan çizilmiştir.

;Levi Matvey: Yeshua'nın sadık öğrencisi. Öğretmeninin ölümüyle derinden sarsılır ve onun fikirlerini savunmaya devam eder. Romanda Levi, fedakârlık ve inancın sembolü olarak gösterilir. Yeshua'nın infazından sonra Pilatus'a karşı çıkar, Woland'a da Yeshua adına aracılık eder.

;Yuda İskariotski: Yeshua'yı ihbar eden karakter. İncil'deki Yahuda figürünün paralelidir. Romanda, para karşılığında ihaneti seçen tipik bir alçaklık ve çıkar sembolü olarak betimlenir.

;Afranius: Gizli servisin başındaki figürdür. Pilatus'un emirlerini yerine getirir. Yuda'nın öldürülmesi de Afranius'un planladığı olaylardan biridir. Bulgakov, bu karakter aracılığıyla devletin gizli ve karanlık işleyişini yansıtır.

;Kaifa: Yahudi başrahibi. Yeshua'nın idamına giden sürecin en güçlü dini otoritesidir. Onun rolü, hem dinî hem de politik iktidarın baskısını simgeler.

### Woland ve maiyeti
;Woland: Woland (Воланд, bazen Voland olarak da yazılır) Moskova'ya “yabancı profesör” kılığında gelen Şeytan'dır. “Kara büyü gösterisi yapıp sahtekârlıkları ortaya çıkaracağını” söylese de aslında Moskova halkının açgözlülüğünü ve küçük burjuva davranışlarını sergiler. Dişlerinin sol tarafında platin, sağ tarafında altın kaplamalar vardır; sağ gözü siyah, sol gözü yeşildir. Bu karşıtlıklar, onun karmaşık doğasını ve romandaki ahlaki konumunu yansıtır. Goethe'nin *Faust* eserinde de Woland'ın adı geçer. Romanın erken taslaklarında Woland'ın adı birkaç kez değiştirilmiş, ancak 1934'te bugünkü biçimi kesinleşmiştir.

;Behemot: Devasa, konuşan, arada sırada insan kılığına girebilen, şarap, satranç ve silah düşkünü alaycı bir kara kedidir. Woland'ın ekibinin en az saygı gören üyesidir. Margarita ona şaka yollu vuracak kadar cesurdur. Romanın sonunda aslında “dünyanın en iyi soytarısı” olan bir cin sayfası olduğu anlaşılır. Adı hem Tevrat’taki canavara hem de “hipopotam” anlamına gelen Rusça sözcüğe gönderme yapar.

;Korovyev: Fagot (Фагот, yani “fagot”) olarak da bilinir. Bir zamanlar göksel bir koro şefi olduğu ima edilir. Rusça “inek” sözcüğüyle de bağlantılıdır. Woland'ın yardımcısı ve tercümanıdır; illüzyon yaratabilme gücüne sahiptir. Şiddete başvurmaz. Romanın sonunda aslında hiç gülmeyen karanlık bir şövalye olduğu ortaya çıkar. Bu şekilde, kötü bir şakanın kefareti olarak soytarı kılığına girdiği anlaşılır.

;Azazello: Keskin dişli, şaşı bakışlı, acımasız bir cindir. Woland'ın elçisi ve suikastçisidir. Adı, insanlara silah yapmayı ve kadınlara makyaj sanatını öğreten Azazel'e gönderme yapar. Margarita'ya büyülü bir krem verir. Gerçek kılığı ise simsiyah gözlere sahip solgun yüzlü bir iblistir.

;Hella: Hella (Гелла) kızıl saçlı, güzel bir succubus'tur. Boynundaki mor yara izi onun asılarak idam edildiğini düşündürür. Woland'a hizmet eder. Romanın ilk versiyonlarında adı Marta'dır. Araştırmacılar, bu karakterin tarihî figür Sofya Perovskaya'dan esinlenmiş olabileceğini ileri sürer.
  
### Yahudiye alt olay örgüsündeki karakterler
;Pontius Pilatus: Yahudiye'nin Roma valisi. Şiddetli migrenler çeker, yalnızca köpeği Banga'yı sever. Yeshua Ha-Notsri'nin yargılanmasından ve idamından sorumludur; fakat kararından sonra suçluluk ve pişmanlık duyar.

;Yeshua Ha-Notsri: “Nasıralı İsa” (Иешуа га-Ноцри), Pilatus'un “deli filozof” diye nitelendirdiği gezgin. Kendini yetim olarak tanımlar, mucizeleri reddeder, yalnızca bir takipçisi vardır (Levi Matvei). Bu yönleriyle geleneksel İnciller'den farklıdır.

;Aphranius: Roma gizli servisinin başıdır. Daha sonra Kirill Eskov'un *Afranius’un İncili* adlı romanına esin kaynağı olmuştur.

;Niza: Aphranius'un ajanı; Yahuda İskariot'u tuzağa düşürür.

;Levi Matvei: Eski vergi memuru, Yeshua'nın takipçisidir. Yeshua'yı kurtarmaya çalışır; başaramayınca onun naaşını çarmıhtan indirir. Romanın sonunda Moskova'da Woland'a mesaj iletir.

;Kayafa: Yahudiye'nin başkâhini. Yeshua'nın idamını mevcut düzeni ve kendi otoritesini korumak için destekler. Pilatus'a karşı saldırgan ve politik bir tavır sergiler.

;Fare Öldürücü Mark: Yershalaim'deki lejyoner. Devletin acımasız gücünü temsil eder. Yeshua, onun da aslında kötü olmadığını, yaşadığı şiddetin onu zalim kıldığını söyler.

;Banga: Pilatus'un sadık köpeği. Onun tek dostudur; yalnızlığını ve acılarını paylaşır.

;Yahuda İskariot: Kayafa'nın tuttuğu bir muhbirdir. İnciller'deki gibi İsa'nın havarisi değildir; Yeshua'yı ilk kez tutuklamadan kısa süre önce görür. Pilatus'un emriyle öldürülür.

## Temalar ve imgeler
Roman, iyilik ve kötülük, masumiyet ve suçluluk, cesaret ve korkaklık arasındaki etkileşimi işler; otoritenin reddettiği hakikat karşısında sorumluluk ve özgür olmayan bir dünyada ruhun özgürlüğü gibi meseleleri araştırır. Aşk ve tensellik de romandaki baskın temalardandır.

### Aşk
Margarita'nın Master'a olan sarsılmaz sevgisi onu kocasını terk etmeye yöneltir, fakat sonunda zafer kazanır. Master ile Margarita'nın ruhsal birliği aynı zamanda cinsel bir birliktir. Roman duyusal imgelerle doludur; fakat aşk olmaksızın haz arayışının boşluğu, özellikle satirik bölümlerde vurgulanır. Yalnızca saygınlık uğruna tenselliği reddetme ise, Natasha'nın süpürgesine dönüşen domuz Nikolai İvanoviç figürüyle hicvedilir. Aşk, sadece Master ile Margarita arasındaki ilişkide değil, Master'ın yazarlık serüveninde de belirleyici bir temadır. Piyangodan para kazandıktan sonra işinden ayrılır, bir daire alır ve orada Pilatus üzerine romanını yazmaya başlar. Bu süreç, onun yakalanıp akıl hastanesine kapatılmasına kadar giden inişli çıkışlı bir yolculuktur.

### Din
Ateş, su, yıkım gibi doğal güçler; ışık ve karanlık, gürültü ve sessizlik, fırtına ve dinginlik gibi karşıtlıklar roman boyunca olaylara eşlik eder. Kudüs ve Moskova arasındaki bağ karmaşık bir yapı gösterir; kimi zaman çok seslilik, kimi zaman karşıtlık şeklinde. İki bölüm yüzyıllar farklı olsa da, her ikisinin de eylemleri beş gün (çarşamba–pazar) içinde gelişir. Kudüs anlatısı (2, 16, 25 ve 26. bölümler), Moskova'daki karakterlerin yaşamlarına dokunur. Woland, Berlioz ve Bezdomnıy ile konuşurken Yeshua'nın yargısında bulunduğunu söyler. Yeshua'nın öğrencisi Levi Matvei ise romanın sonunda Moskova'da görünür. Kudüs hikâyesi aynı zamanda Master'ın yazdığı roman olarak sunulur; bu da gerçek ile kurmaca arasındaki sınırları bulanıklaştırır.

### Sovyet rejimi eleştirisi
Bulgakov, Sovyet toplumundaki ikiyüzlülüğü eleştirmek için Ezop dilini kullanır. Konut sıkıntısı, yolsuzluk ve gizli polisin varlığı gibi konuları işler. Yeni düzenden yararlanan karakterlerin Woland tarafından cezalandırılması, 1930'lar Sovyetler Birliği'nin koşullarına yönelik bir kınamadır. Özellikle sansür, edebî baskı ve yaratıcılığın engellenmesi ön plana çıkar. Massolit yazarlarının lüks yaşam tarzlarının tasviri, dönemin edebiyat çevresine alaycı bir göndermedir. Komşuların “kayboluşları”, Stepan'ın Yalta'ya ışınlanması, sorgulardan sonra hafıza silinmesi gibi olaylar karanlık bir mizah anlayışıyla anlatılır. Fantastik unsurlar, devlet şiddetinin trajedisini örtmekle kalmaz, aynı zamanda Bulgakov'un kendini korumasını da sağlar; çünkü hükûmeti doğrudan eleştirmesi hayatını riske atabilirdi.

### Faust
Roman, Goethe'nin *[[Faust]]* eserinden derin biçimde etkilenmiştir. Korkaklık, güven, entelektüel merak ve kurtuluş temaları öne çıkar. Eser; slapstick, felsefî alegori, sosyo-politik hiciv gibi farklı düzeylerde okunabilir. Bulgakov yalnızca Sovyet sistemini değil, modern yaşamın yüzeyselliğini ve boş gösterişini de eleştirir. Romanda caz, hem büyülenme hem de tiksintiyle ele alınır. Model akıl hastanesi, radyo, sokak lambaları, alışveriş ışıkları, otomobiller, kamyonlar, tramvaylar ve hava yolculuğu gibi modern unsurlar dikkat çekicidir. “Eski güzel günler”e dair bir nostalji yoktur; Çarlık Rusyası'nı hatırlatan tek figürler Şeytan ve Anlatıcıdır. Roman aynı zamanda 20. yüzyılın ikinci yarısında “büyülü gerçekçilik” olarak adlandırılacak akımın da güçlü öğelerini barındırır.

## Başka eserlerle göndermeler
Roman, özellikle Goethe'nin *Faust’un ilk kısmındaki* Faust efsanesinden, yani 4. yüzyıla kadar geri giden “Şeytanla Anlaşma” motifinden etkilenmiştir. Ayrıca Christopher Marlowe'un *Dr. Faustus* (son perdede kahraman elyazmasını yakamaz ve sevgi dolu bir Tanrı'dan bağışlanma göremez) ile Charles Gounod'un müziklerini bestelediği *Faust* operasının librettosu da kaynaklar arasındadır. Benzer şekilde Hector Berlioz'un *La damnation de Faust* operası ve kahramanın kendi başının kesilmesini ve cadıların ayinine katılmasını rüyasında gördüğü *Symphonie fantastique* de önemli göndermeler içerir. Ayrıca eserde İgor Stravinski'ye yapılan çok sayıda atıf bulunur: başlıca karakterlerden ve kliniğin başı olan Doktor Stravinski, besteciyle aynı ismi taşır ve romanda bestecinin belirli eserlerine gönderme yapılır.

Nikolay Gogol ve Mihail Saltıkov-Şçedrin'in satirik poetikası da Bulgakov'un diğer eserlerinde olduğu gibi burada da etkisini gösterir. Bulgakov, Gogol ve Saltıkov-Şçedrin'in dünyaya bakış ilkelerini, absürt, hayali ve gerçek olanı komik bir biçimde harmanlayarak yansıtmıştır. 20. yüzyılda teknik ilerleme ve mekanik üretimin hızlı gelişimi, Rus edebiyatına özgü olan satirik “primitivizm” motifiyle birleşerek Bulgakov'un grotesk üslubunun doğasında iz bırakmıştır.

Pontius Pilatus ile Yeshua Ha-Notsri arasındaki diyalog, Fyodor Dostoyevski'nin *[[Karamazov Kardeşler]]* romanındaki “Büyük Engizisyoncu” alegorisinden güçlü biçimde etkilenmiştir. “Talihsiz ziyaretçiler bölümü”nde Lev Tolstoy'un *[[Anna Karenina]]* romanına göndermede bulunulur: “Oblonski'nin evinde her şey karmakarışık olmuştu.” Toplumu bir apartman bloğu olarak, sanki tüm cephesi kaldırılmış gibi teşhir eden Şeytan motifi ise, İspanyol yazar Luís Vélez de Guevara'nın *El diablo cojuelo* (1641, “Topal Şeytan”) eserinde ve onun 18. yüzyılda Alain-René Lesage tarafından uyarlanan *Le Diable boiteux* (1707) versiyonunda öncüllerine sahiptir.

## Kültürel etkiler
Eser, *Le Monde'un Yüzyılın 100 Kitabı* listesinde yer aldı. Ayrıca iktisatçı Tyler Cowen'in “En sevdiğiniz roman hangisi?” sorusuna teknolog Peter Thiel, “Eğer biraz daha entelektüel bir şey istiyorsanız, muhtemelen Bulgakov'un *Usta ile Margarita*sıdır. Şeytan Stalin dönemi Rusya'sına gelir, herkese istediğini verir, her şey altüst olur. Zordur, çünkü hiç kimse onun gerçek olduğuna inanmaz.” yanıtını verdi.

### “Elyazmaları yanmaz”
*Usta ile Margarita*dan akılda kalan ve sıkça alıntılanan cümlelerden biri “elyazmaları yanmaz”dır (). Romandaki Usta, hem kendi zihinsel sorunları hem de 1930'ların Moskova'sında Sovyet yazarlarının karşılaştığı sert politik eleştiriler yüzünden zorlanır. Kendi romanını yakar, çünkü yazının getirdiği sıkıntılardan kurtulmak ister. Woland ile karşılaştığında romanını gösteremediği için özür diler. Woland ise “Olamaz, çünkü elyazmaları yanmaz” diye yanıt verir. Bu bölümde Bulgakov'un kendi hayatına dair otobiyografik bir yansıma da vardır; zira Bulgakov da romanın erken bir versiyonunu benzer gerekçelerle yakmıştır. Ayrıca bu ifade, Christopher Marlowe'un *Dr. Faustus* eserindeki kahramanın kitaplarını yakamaması ve merhametli Tanrı'ya dönüp bağışlanamaması sahnesine de gönderme niteliğindedir.

### Moskova’daki Bulgakov müzeleri
Moskova'da, Mihail Bulgakov ve *Usta ile Margarita*nın hatırasına adanmış iki müze bulunmaktadır. Her ikisi de yazarın bir dönem yaşadığı Bolşaya Sadovaya Sokağı 10 numaradaki apartmanda yer alır. 1980'lerin sonlarından itibaren, Sovyetler Birliği'nin çöküşüyle birlikte bina, Bulgakov hayranlarının ve Moskova'daki bazı Satanist grupların buluşma noktası haline gelmiştir. Yıllar içinde duvarlar çeşitli grafitilerle kaplanmış, katman katman boyalar ve resimler birikmiştir. 2003'te ise bütün yazılar ve resimler beyaza boyanarak silinmiştir.

İki müze arasında rekabet vardır: Resmî M.A. Bulgakov Müzesi, ikinci açılmış olmasına rağmen kendisini “Moskova'daki Mihail Bulgakov'un ilk ve tek anı müzesi” olarak tanıtmaktadır.

* **Bulgakov Evi**
Bulgakov Evi () binanın zemin katında yer almaktadır. 15 Mayıs 2004'te özel bir girişimle kurulmuştur. Bulgakov'a ait kişisel eşyaları, fotoğrafları ve yazarın hayatı ile eserleriyle ilgili sergileri barındırır. Burada edebî etkinlikler ve şiir okumaları yapılır. Müze, *Bulgakov’un Moskova’sı* adlı rehberli turlar düzenler; bazı etkinliklerde *Usta ile Margarita* karakterleri canlandırılır. Ayrıca bünyesinde M.A. Bulgakov Tiyatrosu ve 302-bis Kafe de faaliyet göstermektedir.

* **M.A. Bulgakov Müzesi**
Dördüncü kattaki 50 numaralı dairede yer alan M.A. Bulgakov Müzesi ( А. Булгаков), 26 Mart 2007'de devlet girişimiyle açılmıştır. Bulgakov'un kişisel eşyaları, fotoğrafları ve farklı eserleriyle ilgili sergiler burada da bulunmaktadır. Şiir dinletileri ve edebî toplantılar düzenlenir.

### Göndermeler ve esinlenmeler
*Usta ile Margarita*, birçok yazar ve müzisyen için ilham kaynağı olmuştur:
* The Rolling Stones grubundan Mick Jagger, "Sympathy for the Devil" adlı şarkıyı yazarken romandan esinlenmiştir. Bu bağlantıyı Jagger'ın dönemin sevgilisi Marianne Faithfull 2005'te *Mojo* dergisine verdiği bir röportajda da doğrulamıştır.
* Şarkıcı SORAYA, *the master and margarita* adlı bir parça yayımlamış ve hikâyeyi çağdaş Austin, Teksas'a uyarlamıştır.
* Pearl Jam, 1998 tarihli *Yield* albümünde yer alan "Pilate" şarkısında, romandaki İsa ile Pontius Pilatus karşılaşmasından etkilenmiştir.
* Kanadalı The Tea Party grubunun "The Master and Margarita" adlı bir şarkısı vardır.
* Sürrealist sanatçı H. R. Giger, 1976'da romana atıfla bir tablo yapmış; Danzig ise bu eseri 1992 tarihli *Danzig III: How the Gods Kill* albümünün kapağında kullanmıştır.
* Patti Smith'in *Banga* albümündeki adını taşıyan parça, Pilatus ve köpeği Banga'ya gönderme yapar.
* İsviçreli *Master Margherita* adlı müzik grubu.
* The Lawrence Arms grubunun birçok şarkısı—örneğin *The Greatest Story Ever Told* (2003) albümündeki "Chapter 13: The Hero Appears".
* Rus yazarlar Arkadi ve Boris Strugatski, bu romandan etkilenerek *Snail on the Slope*, *Limping Fate*, *Overburdened with Evil* gibi eserlerini yazmışlardır.
* Kenyalı yazar Ngũgĩ wa Thiong'o, *Şeytanın Haçı* (*Devil on the Cross*) romanında *Usta ile Margarita*dan esinlenmiştir. Bu romanı 1977–1978 yıllarında, siyasi tutuklu olarak cezaevinde yazmıştır.
* Poppy Z. Brite'in *The Devil You Know* adlı kısa öyküsü, *Usta ile Margarita*nın devamı niteliğinde kurgulanmıştır.

## Uyarlamalar

### Canlı aksiyon filmleri
* 1970: Fin yönetmen Seppo Wallin, Finlandiya devlet televizyonunun *Teatterituokio* (Tiyatro Seansları) dizisi için *Pilatus* adlı filmi çekti. Film, romanın İncil bölümüne dayanır.
* 1971: Polonyalı yönetmen Andrzej Wajda, Batı Almanya'nın kamu kanalı ZDF için *Pilate and Others* adlı filmi çekti. Film, romandaki İncil bölümüne (Usta'nın el yazması) dayanır.
* 1972: Aleksandar Petrović'in yönettiği, İtalyan-Yugoslav ortak yapımı *Usta ve Margarita* gösterime girdi. Romana serbest bir uyarlama olan filmde Usta'nın adı Nikolaj Afanasyeviç Maksudov'dur.
* 1989: Roman Polanski, Warner Bros. tarafından romanı uyarlaması için davet edildi, fakat Berlin Duvarı'nın yıkılışı sonrası konunun güncelliğini yitirdiği düşünülerek proje iptal edildi. Polanski senaryosunu “uyarladığı en iyi senaryo” olarak tanımlamıştır.
* 1992: Paul Bryers'ın *Incident in Judaea* adlı filminde yalnızca Yeshua öyküsü anlatıldı. Kadroda John Woodvine, Mark Rylance, Lee Montague ve Jim Carter yer aldı.
* 1993/1994: Yuri Kara'nın yönettiği Rus uyarlaması çekildi. Anastasiya Vertinskaya (Margarita), Mikhail Ulyanov (Pilatus), Valentin Gaft (Woland) gibi önemli oyuncuları ve Alfred Schnittke'nin müziklerini içermesine rağmen miras hakları nedeniyle uzun süre yayımlanmadı. Film ancak 2011'de sinemalarda gösterildi.
* 1996: Rus yönetmen Sergey Desnitsky ve eşi Vera Desnitskaya'nın çektiği *Master i Margarita* filmi, medyadan olumsuz tepkiler alınca dağıtılmadı.
* 2003: İranlı yönetmen Kamal Tabrizi, romana gevşek biçimde dayanan *Sometimes Look at the Sky* filmini çekti.
* 2005: Macar yönetmen Ibolya Fekete, 26 dakikalık *A Mester és Margarita* adlı kısa filmi çekti. Film 5 Ekim 2005'te MTV Premier'de yayımlandı.
* 2008: İtalyan yönetmen Giovanni Brancale, çağdaş Floransa'da geçen *Il Maestro e Margherita* filmini çekti.
* 2017: Fransız yönetmen Charlotte Waligòra, *Le maître et Marguerite* filmini çekti ve Margarita rolünü kendisi oynadı.
* 2024: Michael Lockshin'in yönettiği yeni uyarlamada August Diehl (Woland), Yuliya Snigir (Margarita) ve Yevgeny Tsyganov (Usta) rol aldı. Çekimler 2021'de Rusya ve Hırvatistan'da yapıldı. 25 Ocak 2024'te vizyona girdi, ardından 6 Mart 2024'te Yale Üniversitesi'nde uluslararası prömiyeri yapıldı.

### Film müzikleri
Ennio Morricone, Alfred Schnittke ve Igor Kornelyuk, *Usta ile Margarita* uyarlamalarına müzik bestelemiştir.

### Animasyon filmleri
* 2002: Fransız animatörler Clément Charmet ve Elisabeth Klimoff, Jean-François Desserre'in çizgi romanına dayalı olarak romanın ilk ve üçüncü bölümünü animasyonlaştırdı.
* 2010: İsrailli yönetmen Terentij Oslyabya, *The Master and Margarita, Chapter 1* adlı animasyonu yaptı.
* 2012: Rus animatör Rinat Timerkaev, uzun metrajlı *Master i Margarita* animasyonu üzerinde çalışmaya başladı, fakat 2015'te maliyetler nedeniyle projeyi durdurdu.
* 2015: Fin animatör Katariina Lillqvist, kukla tekniğiyle uzun metrajlı bir *Usta ile Margarita* filmi için çalışmalara başladı.
* 2017: Rus animatör Alexander Golberg Jero, uzun metrajlı animasyon *Master i Margarita* projesine başladı.

Birçok güzel sanatlar öğrencisi de *Usta ile Margarita*dan ilham alarak kısa animasyon filmleri çekmiştir.

### Televizyon
* 1988: Polonyalı yönetmen Maciej Wojtyszko, dört bölümlük *Usta ile Margarita* (*Mistrz i Małgorzata*) dizisini çekti.
* 1989: Rus tiyatro yönetmeni Aleksandr Dzekun, sahne uyarlamasını televizyona aktardı. "Romandan Bölümler" alt başlığıyla yayımlanan dizide 21 bölüm uyarlandı.
* 2005: Rus yönetmen Vladimir Bortko, on bölümlük *Usta ile Margarita* dizisini çekti. Oyuncular arasında Aleksandr Galibin (Usta), Anna Kovalchuk (Margarita), Oleg Basilashvili (Woland), Aleksandr Abdulov (Korovyev), Kirill Lavrov (Pontius Pilatus), Valentin Gaft (Kayafa) ve Sergey Bezrukov (Yeshua) yer aldı.

### Radyo
Roman, Lucy Catherine tarafından uyarlandı, müziklerini Stephen Warbeck besteledi. 15 Mart 2015'te BBC Radio 3'te yayımlandı.

### Çizgi romanlar ve grafik romanlar
Bu eser pek çok kez çizgi roman ve grafik romana uyarlandı:
* 1997: Rus çizer Rodion Tanaev
* 2002: Fransız çizer Jean-François Desserre
* 2005: Rus çizerler Askold Akishine ve Misha Zaslavsky
* 2008: Londra merkezli çizerler Andrzej Klimowski ve Danusia Schejbal.
* 2013: Avusturyalı/Fransız çizer Bettina Egger, *Moscou endiablé, sur les traces de Maître et Marguerite* adlı uyarlamayı yayımladı. Bu eser, romanı Bulgakov'un yaşamı ve Moskova'daki kaynaklarının izleriyle harmanlamaktadır.

### Tiyatro
*Usta ile Margarita*, dünya çapında 500'den fazla tiyatro topluluğu tarafından sahnelendi.
* 1971–1977: Polonya'daki tüm sahnelemeler, resmi olarak *Usta ile Margarita* adını kullanamıyordu. Oyunlar arasında *Siyah Büyü ve Onun İfşası* (Kraków, 1971), *Siyah Büyü* (Katowice, 1973), *Pontius Pilatus’u Gördünüz mü?* (Wrocław, 1974) ve *Hastalar* (Wrocław, 1976) yer aldı.
* 1977: Yuri Lyubimov'un Moskova'daki Taganka Tiyatrosu'nda yönettiği Rus sahne uyarlaması.
* 1980: Rumen yönetmen Cătălina Buzoianu'nun Bükreş'teki *Teatrul Mic* sahnesinde yönettiği *Maestrul și Margareta*.
* 1982: Stockholm Kraliyet Dramatik Tiyatrosu'nda Peter Luckhaus yönetiminde *Mästaren och Margarita*. Oyuncular arasında Stellan Skarsgård (Korovyev) ve Rolf Skoglund (Usta) yer aldı.
* 1992: Londra'daki Lyric Hammersmith'te David Graham-Young yönetiminde sahnelenen uyarlama, daha sonra Almeida Theatre'a taşındı.
* 2000: İsrail tiyatrosu *Gesher*, 1999 İbranice çevirisine dayalı *haSatan baMoskva* müzikalini sahneledi.
* 2002: Alman yönetmen Frank Castorf'un *Der Meister und Margarita* adlı uyarlaması Viyana Festivali'nde sahnelendi.
* 2004: Chichester Festival Theatre'da Edward Kemp'in uyarlaması, Steven Pimlott yönetiminde sahnelendi. Samuel West (Usta) ve Michael Feast (Woland) rol aldı.
* 2011: Complicité topluluğu, Simon McBurney yönetiminde yeni bir uyarlamayı sahneledi. Oyun Lüksemburg, Londra, Madrid, Viyana, Amsterdam gibi kentlerde turneye çıktı.
* 2018: Ljubljana Kukla Tiyatrosu, *Şeytan’ın Üçlemesi* ve *Margarita* başlıklı iki bölümden oluşan özel bir uyarlamayı Haziran 2018'de sahneledi.

### Bale ve dans
* 2003: Rusya'daki Perm Opera ve Bale Tiyatrosu, *Usta ile Margarita* balesini sahneledi. Koreografi David Avdysh'e aitti.
* 2007: Ukrayna Ulusal Operası'nda (Kiev), David Avdysh'in iki perdeli bale-fantasmagorisi sahnelendi.
* 2010: Synetic Theater (Arlington, ABD), Paata Tsikurishvili'nin yönetiminde dans/performans uyarlaması sahneledi.
* 2015: Vanemuine Tiyatrosu (Estonya), Janek Savolainen yönetiminde *Meister ja Margarita* dans uyarlamasını sahneledi.
* 2021: Bolşoy Balesi, Edward Clug koreografisiyle *Usta ile Margarita* balesinin prömiyerini yaptı. Müzikler Alfred Schnittke ve Milko Lazar'a aittir.

### Müzik
Yüzlerce besteci, grup, şarkıcı ve söz yazarı *Usta ile Margarita*dan esinlenmiştir. Roman üzerine yazılmış yaklaşık 250 şarkı ve müzik eseri bulunmaktadır.

#### Rock müzik
The Rolling Stones, Franz Ferdinand ve Pearl Jam dâhil olmak üzere 35'ten fazla rock grubu ve sanatçı romandan ilham almıştır.

#### Pop müzik
İgor Nikolayev, Valery Leontiev, Zsuzsa Koncz, Larisa Dolina ve Linda dâhil olmak üzere 15'ten fazla pop müzik sanatçısı ve grup romandan etkilenmiştir. Valery Leontiev'in “Margarita” adlı şarkısı, 1989'da çekilen ilk Rus müzik videosunun temelini oluşturmuştur.

#### Rus ozanları
Alexander Rozenbaum dahil pek çok Rus bard (ozan), romandan esinlenerek şarkılar bestelemiştir. *Usta ile Margarita* üzerine 200'den fazla şarkı yazılmıştır.

#### Klasik müzik
Dmitri Smirnov ve Andrey Petrov dahil olmak üzere birçok klasik besteci, romanın temalarına dayanan senfoniler ve müzikal fanteziler bestelemiştir.

2011 yılında Avustralyalı besteci ve domra (Rus mandolini) sanatçısı Stephen Lalor, Moskova'daki Bulgakov Müzesi'nde *Usta & Margarita Süiti* adlı enstrümantal eserlerini sundu. Eserler domra, cimbalom, bas balalayka ve bayan gibi Rus çalgılarıyla icra edildi.

#### Opera ve müzikal tiyatro
York Höller, Alexander Gradsky ve Sergey Slonimsky dahil 15'ten fazla besteci, roman üzerine opera ve müzikaller hazırlamıştır.

* 1972: Rus besteci Sergey Slonimsky'nin üç perdelik oda operası tamamlandı, fakat sahnelenmesine ve yayımlanmasına izin verilmedi. 20 Mayıs 1989'da Moskova'da konser versiyonu icra edildi; 1991'de notaları yayımlandı. 2000'de Almanya'nın Hannover kentinde kısaltılmış Batı prömiyeri yapıldı.
* 1977: Richard Crane'in yazdığı, eşi Faynia Williams'ın yönettiği “Satan's Ball” adlı müzikal uyarlama Edinburgh Fringe Festivali'nde sahnelendi. Bradford Üniversitesi Drama Grubu tarafından oynanan eser, Fringe First ödülünü kazandı.
* 1989: Alman besteci York Höller'in *Der Meister und Margarita* operası Paris Operası'nda prömiyer yaptı ve 2000'de CD olarak yayımlandı.
* 2006: Andrew Lloyd Webber, romanı sahne müzikali ya da opera olarak uyarlamak istediğini duyurdu. Ancak 2007'de projeyi bıraktığı bildirildi.
* 2009: Rus sanatçı Alexander Gradsky, dört CD'lik opera uyarlamasını yayımladı. Başrollerde Gradsky (Usta, Woland, Yeshua, Behemoth), Nikolai Fomenko (Korovyev), Mikhail Seryshev (İvan), Elena Minina (Margarita) ve birçok ünlü Rus sanatçı yer aldı.
* 2021: Polonya'nın Gdynia kentindeki Teatr Muzyczny w Gdyni tiyatrosunda bir müzikal tiyatro uyarlaması sahnelendi. Yönetmen Janusz Józefowicz, müzik Janusz Stokłosa, sözler Yuriy Ryashentsev ve Andrzej Poniedzielski tarafından hazırlandı.

#### Diğer müzikler
Simon Nabatov dahil beş alternatif besteci ve yorumcu, romandan esinlenerek çeşitli uyarlamalar hazırlamıştır.

2009'da Portekizli yeni medya sanatçıları Video Jack, eserden ilham alan bir ses-görüntü sanatı performansını Helsinki'deki Kiasma'da, PixelAche Festivali kapsamında sundu. Daha sonra farklı ülkelerdeki festivallerde gösterilen proje, ödüller kazandı ve aynı yıl çevrim içi bir net art versiyonu olarak yayımlandı.

## Ayrıca bakınız
* Gulag Takımadaları
* Fantastik edebiyat
* Büyülü gerçekçilik
* Sürrealizm
* The Big Read
* Wayland the Smith

## Kaynakça

## Bibliyografya

* Haber, Edythe C. (1975). "The Mythic Structure of Bulgakov's 'The Master'". *The Russian Review*. ss. 382–409. 
* Hart, Pierre S. (1973). "The Master and Margarita as Creative Process". *Modern Fiction Studies*. ss. 169–178.
* Lukács, György (1973). *Studies in European Realism*. Merlin.
* Lukács, György (1974). *The Meaning of Contemporary Realism*. Merlin.
* Moss, Kevin (1984). "Bulgakov's 'Master and Margarita': Masking the Supernatural and the Secret Police". *Russian Language Journal*. 38 (129/130): 115–131.
* Reidel-Schrewe, Ursula (1995). "Key and Tripod in Mikhail Bulgakov's *Master and Margarita*". *Neophilologus*. 79 (2): 273–282.
* Townsend, Dorian Aleksandra (2011). *From Upyr' to Vampire: The Slavic Vampire Myth in Russian Literature*. Doktora tezi. University of New South Wales.
* Vanhellemont, Jan (2020). *The Master and Margarita - Annotations per chapter*. Leuven: Vanhellemont.
* Vanhellemont, Jan (2021). *Everything You Always Wanted To Know About The Master & Margarita*. Leuven: Vanhellemont.

## Dış bağlantılar

* Romana ait geniş bir illüstrasyon koleksiyonu
* ''The New York Times'' haberi (2005)
* Bulgakov Müzesi (Moskova)
* Bulgakov Müzesi günlükleri (Rusça)
* Bulgakov ve ''The Master and Margarita'' (Middlebury College)
* 1935 Spaso House balosunun yeniden canlandırılması (video)
* ''The Master and Margarita'' TV uyarlaması üzerine yazılar (Arşiv)