Seyirciyle diyalog kurmak

**Seyirciyle Diyalog Kurmak**
Tiyatronun temel sorunlarından
birisi de oyun(cu)-seyirci ilişkisi
olarak görülür. Farklı tiyatro
anlayışları, farklı ilişki biçimleri
benimserler. “Oyuncu ile seyirci
arasında canlı bir iletişim.”, “Bir
kürsü olarak sahne.”, “Bir
propaganda aracı olarak
tiyatro.”… Aslında tiyatrocuların
benimsedikleri ilişki biçimlerini
teatral estetiğe dayanarak, hem
de karşılaşmanın tek teatral
zemini olan bir oyun gösterimi
süresince ‘uygulayabilmesi’
mümkün değildir. Bunun iki
nedeni var. Birincisi tiyatrocular
ilişki modelini yalnız oluşturmayı
yeğliyor; seyirciler bu süreçte
doğrudan yer almaz. İkincisi
tiyatro, algılama ve görme
biçimlerini, seyircinin bakış
açısını tek başına değiştirebilecek
güçte değildir. Dolayısıyla
herhangi bir estetik anlayış
doğrultusunda, bu anlayışla
uyum içinde bir ilişki biçiminin
sağlanabilmesi tiyatrocuların
ütopyasıdır. Ancak ironik olarak
var olan ilişki biçiminin yeniden
üretilmesinde tiyatronun pratik
bir rolü vardır.
Başka bir deyişle, tiyatrocular
seyircileriyle karşılaştıkları alanı
gösteri süresiyle sınırladıkları
oranda var olan ilişki biçimine
teslim oluyorlar. Öte yandan teati
al buluşlar, bu ilişki biçiminin yeni
birer öğesi olarak yeniden-
üretime pratik bir malzeme
oluşturuyor. Bunun temel nedeni
oyuncu ve seyirci ilişkisinin ya da
genel anlamda sahne ile seyirci
arasındaki ilişkinin sistemli bir
deneysel çalışma konusu olarak
ele alınmasıdır.
Şu an egemen olan ilişki
biçiminin, hem oyuncunun, hem
de seyircinin edilgin konumda
kaldığı bir ilişki biçimi olduğu
söylenebilir, Edilginlik, oyunla ilk
karşılaştığı andan başlayarak,
tiyatro binasını terk ettiği ana
kadar seyircinin peşini bırakmaz,
Oyun(cu) ile seyircinin karşılaştığı
tek alan teatral alan ya da oyun
gösterimi değil, Aralarındaki
ilişkiyi de, yalnız, oyun sırasında
sergilenen, teatral estetik, bu
estetiğin ilişki modeli
belirlemiyor. Ondan belki de daha
fazla olmak üzene tiyatro dışı
etmenler belirleyici oluyorlar.
Böylelikle edilgini iğ in iki
düzlemde tanımlanması gereği
ortaya çıkarıyor. Teatral ve
ateatral düzlemler.
Seyircinin bir oyun ya da bir
oyuncu hakkındaki yargıları, bu
oyuna katılma biçimi daha oyunu
izlemeden de oluşturulabilir.
Basın, televizyon gibi iletişim araçları
tarafından kolaylıkla
biçimlendirilebilir. Oyunun
tanıtımı da pekâlâ bu
biçimlendirme sürecinin etkin bir
öğesi olabilir. Dolayısıyla seyirci
daha tiyatro binasına adını
atmadan önce ilişki modelinin
iskeleti ortaya çıkmıştır. Buna ek
olarak ‘tiyatroya gitmek’
toplumsal bir edim olarak ele
alındığında, seyircilerin toplumsal
konumlarının bir kültürel etkinliği
olarak oyunlara gittikleri de
söylenebilir. Başka bir deyişle
seyirciler, tiyatroya sadece
‘sanatsal ihtiyaçlarını gidermek’,
bir sanatsal etkinliğe ‘katılmak’
için değil, aynı zamanda belli bir
toplumsal edimi gerçekleştirmek
üzere gidiyorlar. Toplumsal
konum elde etmenin ve
sürdürmenin bir aracı olarak
tiyatro… Böylelikle bu edim, yalnız
teatral nitelikleriyle değil,
toplumsal konum elde etmenin
ve sürdürmenin bir aracı olarak
da ortaya çıkar. Sözgelimi Anton
Çehov, “Memurun Ölümü” adlı
öyküsünde tiyatroya sınıf
atlamanın bir aracı olarak gelen,
yüksek tabakaya yakın olmak için
ön sıralarda bir bilet alan, ama,
hiç hesapta olmayan bir aksırıkla
önde oturan amirini tükürüklere
boğan bir memurun/seyircinin
kendini yok edişini konu
edinmiştir. Toplumsal edimini
layığıyla yerine getiremediğini
görmek onu deliliğe ve ölüme
götürür.
Özellikle kültürel geçmişlerinde
tiyatroya gitme geleneği olmayan
ya da henüz yerleşen ülkelerde
bu olgu daha açık bir şekilde
gözlemlenebilir. Burada seyircinin
edilginliği bir ölçüde tiyatrodan
çok, tiyatroya gitme eyleminin
pratik kültürel ve toplumsal
anlamından, gereklerinden
kaynaklanır. Antik Yunan'dan bu
yana iktidarların tiyatro
binalarına özel bir önem
vermeleri bu noktayı çok iyi
gördüklerini ve
değerlendirdiklerini gösterir.
Binlerce kişilik amfitiyatrolardan
kiliselere, kiliselerden yine
binlerce kişilik ‘kültür
merkezleri'ne… Tiyatro
binalarının mimari özellikleri, iç
tasarımlan bakımından uca
çekildiğinde birer tapınak
görünümünde olmaları bu
nedenle rastlantı değildir.
Tapınaklar, ziyarete gelenler ve
ibadette bulunanlar üzerinde
bıraktıkları etki itibarıyla tanrının
ya da iktidarın gücünü temsil
ederler.