Moskova

**Moskova** (), Rusya'nın başkenti ve en kalabalık şehridir. Şehir Merkezi Rusya'da bulunan Moskova Nehri üzerine kurulmuştur ve 2023 itibarıyla sınırları dahiline yaklaşık 13,1 milyon kişiye, şehir alanı dahilinde yaklaşık 18,8 milyon kişiye, metropolitan alanı dahilinde yaklaşık 21 milyon kişiye ev sahipliği yapmaktadır. Şehir sınırları 2.511&nbsp;km2'den ibaretken, şehir alanı 5.891&nbsp;km2, metropolitan alan 26.000&nbsp;km²'den fazla yüzölçümüne sahiptir. Dünya'nın en kalabalık şehirlerinden biri ve Avrupa'nın en kalabalık şehridir. Şehir ve metropolitan alanı itibarıyla de Avrupa'nın en büyük şehridir.

Moskova Doğu Avrupa'nın önemli bir politik, ekonomik, kültürel ve bilim merkezidir. Topraklarının tamamı Avrupa'da yer alan en büyük şehirdir, İstanbul'un ardından Avrupa'nın 2. en büyük şehridir Ayrıca Dünya'nın en büyük 18. kentsel alanına sahiptir. Forbes'in 2013 yılı araştırmasına göre Moskova Dünya'nın en pahalı 9. şehri seçilmiştir. Aynı zamanda Dünya'nın sayılı büyük kentsel ekonomisine sahip olan Moskova, "Global şehir" kabul edilir. Turizm konusunda dünya çapında en hızlı büyüyen şehirler arasında yer alan Moskova, aynı zamanda yeryüzündeki en kuzeyde yer alan Metropol unvanına sahiptir. Avrupa'nın en uzun tek başına duran yapısı olan Ostankino Kulesi'ne, yine Avrupa'nın en yüksek gökdeleni unvanına sahip *Federation Tower*'a ev sahipliği yapar. 1 Temmuz 2012'deki bölgesel genişlemenin ardından yüzölçümü 2 kat artmış olup, 233.000 kişi ise nüfusa eklenmiştir. Avrupa Rusya'sında yer alan şehir, Moskova Nehri'nin üzerinde yer alır. Denize kıyısı olmayan en büyük şehirdir. Şehir aralarında Aziz Vasil Katedrali'nin de bulunduğu birçok tarihi bina ile zengin bir mimariye sahiptir. Kapladığı alanın %40'ını ormanlar ve yeşil alanlar oluşturması, Moskova'yı Dünya'nın en yeşil şehirlerinden biri yapar. Şehir sırasıyla Moskova Knezliği, Rusya Çarlığı, Rus İmparatorluğu, Sovyetler Birliği ve son olarak şu anki Rusya devletine başkentlik yapmıştır. Moskova Rus kültürünün merkezi konumundadır ve içerisinde barındırdığı birçok müze, tiyatro ve akademik kurumlardan dolayı sayısız bilim insanı ve sanatçıya ev sahipliği yapar.

Rusya Hükümeti'nin merkezidir. Şu anda Rusya devlet başkanı'nın çalışma yeri olan Moskova Kremlini de şehirdeki önemli yapılardan biridir. Moskova Kremlini Orta Çağ kalesi olarak inşa edilmiştir. Kremlin ile birlikte Kızıl Meydan da Dünya Mirası listesine giren yerlerdendir. Rus Parlamentosu'nun iki birimi (Devlet Duması ve Federasyon Konseyi) de Moskova'da bulunmaktadır.

Şehir yaygın bir transit ulaşım ağına sahiptir. 4 uluslararası havaalanı, 9 demiryolu istasyonu, sayısız tramvay, monorail sistemi ve en önemlisi Dünya'nın en derin yer altı hızlı taşıma sistemine sahip olan Moskova Metrosu metropolün yaşamında önemli bir yere sahiptir. Ayrıca Moskova Metrosu zengin mimarisi ve 200'ü aşkın istasyonu ile şehrin simgesel noktalarından biri haline gelmiştir.

Rusya'nın iki federe şehrinden biridir. 1917 Ekim Devrimi'nden sonra Mart 1918'de başkent olmuştur. Moskova Nehri'nin içinden geçtiği bu şehir Dünya'nın en yoğun işleyen metro sistemine sahiptir. 1980 yaz olimpiyatlarına ev sahipliği yapmıştır. Moskova'da yaşayan milyarder sayısı diğer dünya şehirlerden fazladır, bu da en çok milyarderin yaşadığı şehir unvanını getirmiştir. 2007 yılı istatistiklerine göre dünyanın en pahalı şehirleri listesinde 1. sıraya yerleşmiştir. Ayrıca Eurovision 2009'a ev sahipliği yapmıştır. Kızıl Meydan, Lenin Mozolesi, Tarih Müzesi, Bolşoy Tiyatrosu şehirdeki önemli mekanlardır.

Moskova'nın çeşitli lakapları vardır ve bunların çoğu şehrin büyüklüğüne veya Rus ulusu için önemine atıfta bulunur. Üçüncü Roma (Третий Рим), Beyaz Taşlı (Белокаменная),&nbsp;İlk Taç (Первопрестольная) ve Kahraman Şehir (город-герой). Moskovalı için kullanılan demonim erkekler için "москвич" (*moskviç*) kadınlar için ise "москвичка" (*moskviçka*). İngilizceye *Muscovite* olarak geçmiştir.

## Etimoloji
Moskova kelimesinin etimoloji kesin olarak bilinmemektedir. Şehrin isminin Moskva Nehrinden geldiği düşünülmektedir. Kelimenin etimolojisi ise şu şekilde açıklanmaktadır:

Lengüistik olarak en çok kabul gören tez, kelimenin Proto-Balto-Slavik dilindeki **mŭzg*-/*muzg*- kökünden geldiği, bu kelimenin de Proto Hint-Avrupa dilindeki **meu*- "ıslak, nemli" kelimesinden geldiğidir. Buna göre *Moskva* ismi bir sulak arazi veya bataklıktaki bir nehri ifade ediyor olmalıdır. Kelime  (muzga) "gölet, su birikintisi",  ve  "yıkamak", ,  "boğulmak",  "dalmak, batmak" ile akrabadır. Polonya'daki Mozgawa gibi benzer bir isimlendirmeye sahip yerleşimler de vardır. Fin-Ugor Hipotezine göre bölgedeki pre-Slavik kabilelerden olan Merya ve Muroma nehre *Mustajoki* "Kara nehir" demekteydi ki bu da ifadeden türemiştir. Ayrıca kelime, Rusya, Bulgaristan, Ukrayna, Makedonya ve Bulgaristan'da daha yaygın olmak Slavik ülkelerde yaygın bir soyaddır.

## Tarih

### Tarih öncesi
Günümüzde modern Moskova şehrinin bulunduğu alan prehistorik zamanlardan beri meskundur. En erken bulgular Neolitik Çağa ait olduğu düşünülen Lyalovo Kültürünün kalıntılarıdır. Bu bulgular ilk yerleşimcilerin avcı toplayıcı olduğunu kanıtlamaktadır. MS 950 yılında iki slav kabilesi, Vyatiçler ve Kriviçler, bölgeye yerleşir. Vyatiçler muhtemelen Moskova'nın yerli popülasyonunun çoğunu oluşturmuşlardı.

### Erken tarih (1147-1284)

Moskova'nın kuruluşuna ait ilk bilgilere İlk Vakayiname (Ипатьевская летопись) ile ulaşılabilir. Bu kronikte Yuri Dolgoruki'nin 1147 yılında Moskova'da Prens Sviatoslav Olgoviç ile buluştuğu yazılmıştır. Bu yüzden Yuri Dolgoruki Moskova'nın kurucusu olarak kabul edilir. 1156 senesinde Dolgoruki, kasabayı tahtadan bir duvarla tahkim eder ki bu yapı zamanla bugünkü Kremlin'e dönüşür. Moğol İstilası sırasında Batu Han liderliğindeki Moğol ordusu şehri yerle bir edip sakinlerini öldürürler.

Ahşaptan yapılan *na Moskvě* "Moskova Nehrinde" kalesi Aleksandr Nevski'nin oğlu Daniil tarafından 1260larda yaptırılır. Daniil o zamanlar çocuk olduğu için kale Daniil'in paternal amcası III. Yaroslav tarafından atanan *tiuns* (vekiller) tarafından yönetilir. 1270lere gelindiğinde artık büyümüş olan Daniil; iktidar mücadelesine girmiş, kardeşi Dmitri'yi Novgorod'un idaresi ele geçirme teşebbüsünü desteklemiş ve başarılı olmuştur. 1283 yılında Daniil, bağımsız hale gelmiş Moskova Prensliğinin başına geçer. Kardeşi Dmitri ise Vladimir Grandükü olur. Daniil'in Moskova'nın ilk manastırları olan ve İsa'nın Epifanisi ve Aziz Danyal***' adanan manastırları kurduğu kabul edilir.

=== Grandükalık (1283-1547) ===


Daniil 1303 yılına kadar Grandük sıfatıyla kurduğu Moskova yönetti ki şehir 1320lerde Ana prenslik olan Vladimir'i gölgede bırakacaktı. Moskova uzun bir süre istikrarlı ve müreffeh bir yer olur ve çevresinden göçler alır. 1304 senesinde Daniil'in halefi [[III. Yuri|Yuri Daniloviç]], Tver ve Vlamdimir Knezi [[Mihail (Tver knezi)|Mikhail Yaroslaviç]] ile [[Vladimir Grandükalığı|Vladimir Grandüklüğü]] için mücadeleye girer. Nihayetinde Yuri'nin halefi [[I. İvan]], [[Tver Knezliği]]ni mağlup eder. Grandükalık iki [[Knez (unvan)|knez]] [[Suzdallı Aleksandr|Aleksandr Vasilyeviç]] ve İvan arasında paylaştırılır. 1331'de Aleksandr'ın ölümünden sonra İvan [[Özbek Han]]'ın [[Yarlık|yarlığıyla]] tek knez haline getirilir. O devirde [[Altın Orda Devleti|Moğollar]] bölgede büyük bir tesire sahipti. Yüzyıllardır uygulanan veraset ve üstünlük normlarını değiştirebiliyorlardı. Moğollara yüksek miktarda vergi veren İvan, önemli bazı imtiyazlara sahipti.

[[Altın Orda Devleti|Altın Orda Hanları]], Moskova'nın gücünü ve etkisini sınırlandırmaya çalışırken [[Litvanya Büyük Dükalığı|Litvanya Dükalığının]] büyüyüp Rusya bölgeyi tehdit etmeye başlaması üzerine Hanlar Moskova'yı Litvanya'ya karşı güçlendirir ve şehir Rusya'daki en güçlü şehirlerden biri olur. 1380 yılında Knez [[Dmitri Donskoy]] idaresinde birleşmiş Rus ordusu Altın Orda karşısında [[Kulikovskaya Muharebesi]]nde ezici bir zafer kazanır. Sonrasında Moskova Rusya'nın Altın Orda Hakimiyetinden kurtulmasında öncü bir rol oynayacaktır.


1462 yılında [[III. İvan]], knezliğin başına geçer. Altın Orda ile savaşmaya başlar, topraklarını genişletir ve başkent Moskova'yı zenginleştirir. Hasım Litvanyalılarla müttefik ve Moskova Knezliğinden çok daha büyük olan [[Novgorod Cumhuriyeti|Novgorod Knezliğini]] fetheder ve böylece knezliğin büyüklüğünü yedi katına, 430.000'den 2.800.000 kilometrekareye çıkarır. 1480 senesinde de, [[Ugra Savaşı]] ile Altın Orda tesirinden tamamen kurtulur. 1500'e gelindiğinde yaklaşık 100.000 nüfusu ile Dünya'nın en kalabalık şehirlerinden biri olur.

Orijinal [[Moskova Kremlini]] 14. yüzyılda inşa edilir. 3.İvan, 1480li yıllarda [[İtalyan Rönesansı|Rönesans İtalya]]'sından davet ettiği mimarla yapıyı yeniden inşa eder. Gelen mimarlardan [[Petrus Antonius Solarius]] yeni Kremlin duvarlarını ve kulelerini, [[Marco Ruffo]] da yeni sarayı tasarlamıştır. Solarius'un tasarladığı bugün Kremlin duvarları 1495 yılında tamamlanır. Kremlin'in büyük çan kulesi ise 1505-08 yılları arasında inşa edilir 1600'de yüksekliği arttırılır.

=== 1991-günümüz ===
[[Sovyetler Birliği'nin dağılması|Sovyetler Birliğinin dağılmasının]] ardından şehir [[Rusya]]'nın başkenti olmaya devam etti. Daha sonrasında [[Piyasa ekonomisi|market ekonomisi]] ortaya çıkmış, Batı tarzı perakendecilik, servis, mimari üretimi patlamış ve batılı hayat tarzı büyük yaygınlık kazandı. Şehir nüfusunu 1990'den 2000'e kadar şehir büyümeye devam edip dokuz milyonun altından on milyonun üstüne çıkmıştır. Mason ve Nigmatullina'ya göre Sovyet devrinin kontrollü kentsel büyümesi düzenli ve sürdürülebilir bir kentsel gelişim sağlamıştır ki 1935'te inşa edilen [[yeşil kuşak]] bunun simgesidir. Lakin o zamandan beri kalabalık apartmanlardansa müstakil evlere olan yoğun talepten dolayı düşük yoğunluklu banliyölerin sayısında dramatik bir artış yaşandı. 1995-97 yıllarında [[Moskova Çevre yolu|MKAD]] çevre yolunun genişliği de 4 şeritten 10 şeride çıkarıldı.

Sonraki yıllarda şehir büyümeye devam eder, şehrin uydu görüntüleri giderek daha saçaklı hale gelir. Otomobillerin yaygınlaşması ile şehir büyük trafiği sıkışıklıları oluşmaya başlar. Sovyetler zamanında yıkılan bazı önemli ve sembolik [[Kurtarıcı İsa Katedrali]] gibi kiliseler ve binalar yeniden inşa edilir. 2010lu yıllarda Moskova idaresi, ''Moja Ulitsa'' (Benim Sokağım) imar programı ve konut renovasyon programı gibi uzun soluklu projeler başlatır.

== Coğrafya ==

=== Coğrafi Konum ===

Moskova [[Rusya]]'nın Avrupa merkezinde, [[Oka Nehri|Oka]] ve [[Volga]] Nehirleri arası, [[Smolensk-Moskova sırtları]] (batıda), [[Moskvoretsko-Okskaya ovası]]nda (doğuda), [[Meşçyora çukureli]] (Güney-Batıda) kavşağında bulunur. Şehir alanı 2006 yılının verilere göre 1081&nbsp;km², bu da [[Rusya|Rusya Federasyonu'nda]] şehri en küçük yapar. Ana bölümü (877&nbsp;km ²) [[Moskova Çevre Oto Yolu|çevre otoyolunda]] iken diğeri 204&nbsp;km² - çevre otoyolun dışında.

Ortalama rakımı 156 metredir. Arazinin en yüksek noktası Teplostanskaya Yükseltisinde ([[Rusça]]: Теплостанская возвышенность) bulunur ve 255 m rakıma sahiptir.

=== İklim ===

Moskova ılımlı kara iklimi altında, güçlü don ve yıkıcı sıcaklıklar oldukça seyrek, ancak normdan uzaklaşma sıkça görülür. [[Meteoroloji]] istasyonu verilere göre yıllın en soğuk ayı Ocak (Ortalama sıcaklık −7,5&nbsp;°C'dir, ayrıca kış sezonunda hava sıcaklığın artma eğilimi gözlenmektedir.), soğuk dalgaların zamanında hava sıcaklığı -20&nbsp;°C'ye düşebilir. En sıcak ayı temmuz (Ortalama sıcaklık +18,4&nbsp;°C). Yaz boyunca ortalama 5-7 gün +30&nbsp;°C ve daha yüksek geçer. 130 yıllık dizi gözlemde en yüksek hava sıcaklığı 2010 yılında +38,2&nbsp;°C, en düşük 1940 yılının Ocak ayında -42,2&nbsp;°C olarak kaydedilmiştir. Yıl boyu Moskova ve çevresindeki bölgeler 600-800 [[Milimetre|mm]] (2008 yılı-869 [[Milimetre|mm]]) yağış alır. Moskova'nın kendine has havasının özelliklerinden en önemlisi hava akımının şehrin merkezine akarken beraberinde yağışlar ve yakıcı sıcaklık getirmesidir.

* Yıllık [[Sıcaklık]] Ortalaması: +5,4&nbsp;°C (2007 ve 2008 yıllarında +7&nbsp;°C'yi aşmaktaydı.)
* Yıllık [[Beaufort rüzgâr şiddeti skalası|Rüzgâr Hızı]] Ortalaması: 2,3&nbsp;m/s
* Yıllık Havadaki Nem Ortalaması: 76 %
* Yıllık [[Güneş Işığı]] Alınan Süre Ortalaması: 1731 saat (2007 yılında 2000 saat üzerinde gözlemlenmiştir.) (Güneş ışığı alınan sürede kış aylarında azalma, ilkbahar ve yaz aylarında artma eğilimi gözlenmektedir.)



Yıllarına göre sıcaklığın mutlak minimumların büyük çoğunluğu [[19. yüzyıl|XIX]] veya [[20. yüzyıl|XX]] yüzyıllarında kayda geçerken, XXI. yüzyılın başlangıcında ise 4 mutlak maksimum sıcaklığı görülmüştür.

<table class="wikitable" style="text-align:center;">
<tr>
<th>Yıl</th>
<th>Oca</th>
<th>Şub</th>
<th>Mar</th>
<th>Nis</th>
<th>May</th>
<th>Haz</th>
<th>Tem</th>

<th>Ağu</th>
<th>Eyl</th>
<th>Eki</th>
<th>Kas</th>
<th>Ara</th>
</tr>
<tr>
<th>Mutlak Maksimum</th>
<td>'''2007'''</td>
<td>1989</td>

<td>'''2007'''</td>
<td>1950</td>
<td>'''2007'''</td>
<td>1901</td>
<td>1936</td>
<td>1920</td>
<td>1890</td>
<td>1915</td>
<td>1934</td>

<td>'''2008'''</td>
</tr>
<tr>
<th>Mutlak Asgari</th>
<td>1940</td>
<td>1929</td>
<td>1913</td>
<td>1879</td>
<td>1885</td>
<td>1916</td>

<td>1886</td>
<td>1885</td>
<td>1881</td>
<td>1960</td>
<td>1890</td>
<td>1940</td>
</tr>
</table>

== Ekonomi ==

Moskova, [[Avrupa|Avrupa'nın]] en büyük belediye ekonomilerinden birine sahiptir ve [[Rusya|Rusya'nın]] gayri safi yurtiçi hasılasının ([[Gayrisafi yurt içi hasıla|GSYİH]]) beşte birinden fazlasını oluşturmaktadır. 2021 itibarıyla, Moskova'nın Gayri Safi Bölgesel Hasıla'sı neredeyse 332 milyar ABD Doları'na ulaştı. Moskova Bölgesi'nin GMP'si ₽31,3 trilyon veya yaklaşık 425 milyar ABD dolarıydı.

Şehirdeki ortalama brüt aylık ücret ₽123.688 (2.000 ABD Doları ), bu da ulusal ortalamanın yaklaşık iki katı olan ₽66.572'nin (1.000 ABD Doları ) ve Rusya'nın federal konuları arasında en yükseklerinden biri.

Moskova, dünyadaki herhangi bir şehrin üçüncü en yüksek milyarder sayısına ev sahipliği yapıyor ve Avrupa'daki herhangi bir şehrin en fazla milyardere sahip şehri. Rusya'nın finans merkezi ve ülkenin en büyük bankalarına ve petrol devi [[Rosneft]] gibi en büyük şirketlerinin çoğuna ev sahipliği yapıyor. Moskova, Rusya'daki perakende satışların %17'sini ve ülkedeki tüm inşaat faaliyetlerinin %13'ünü gerçekleştiriyor. [[1998 Rusya ekonomik krizi]]nden bu yana, Moskova'daki iş sektörleri üstel büyüme oranları gösterdi. Son yıllarda birçok yeni iş merkezi ve ofis binası inşa edildi, ancak Moskova'da hala ofis alanı sıkıntısı yaşanıyor. Sonuç olarak, birçok eski sanayi ve araştırma tesisi, ofis kullanımına uygun hale getirilecek şekilde yeniden inşa ediliyor. Genel olarak, ekonomik istikrar son yıllarda iyileşmiştir; yine de, suç ve yolsuzluk iş gelişimini hâlâ engellemektedir.

=== Sanayi ===
Moskova'daki başlıca endüstriler [[kimya]], [[metalurji]], [[gıda]], [[tekstil]], [[mobilya]], [[enerji]] üretimi, [[yazılım]] geliştirme ve [[makine]] endüstrilerini içermektedir.

Mil Moskova Helikopter Fabrikası, dünyanın önde gelen askeri ve sivil helikopter üreticilerinden biridir. Khrunichev Devlet Araştırma ve Üretim Uzay Merkezi, [[Mir]], [[Salyut]] ve [[Uluslararası Uzay İstasyonu|ISS]] uzay istasyonları için modüller, Proton fırlatma araçları ve askeri ICBM'ler dahil olmak üzere çeşitli uzay ekipmanı üretiyor. [[Suhoy|Sukhoi]], Ilyushin, Mikoyan, Tupolev ve Yakovlev uçak tasarım büroları da Moskova'da bulunuyor. Roket motorlarını üreten NPO EnergomashRus ve Amerikan uzay programlarının yanı sıra [[II. Dünya Savaşı|İkinci Dünya Savaşı]] sırasında savaş uçakları inşa eden ancak Uzay Yarışından bu yana uzay sondalarına geçiş yapan Lavochkin tasarım bürosu, Moskova Oblastı'nda büyük ölçüde Moskova tarafından çevrelenmiş bağımsız bir şehir olan yakındaki Khimki'de bulunuyor. yanları. ZiL ve AZLK otomobil fabrikaları ile Voitovich Raylı Araç fabrikası Moskova'da ve Metrovagonmash metro vagon fabrikası şehir sınırlarının hemen dışında bulunuyor. Poljot Moskova saat fabrikası, Rusya'da ve yurt dışında iyi bilinen askeri, profesyonel ve spor saatleri üretiyor.Yuri Gagarin uzaya yaptığı yolculukta bu fabrika tarafından üretilen "Shturmanskie" kullandı.

Electrozavod fabrikası, Rusya'daki ilk trafo fabrikasıydı. Kristall içki fabrikası "Stolichnaya" da dahil olmak üzere votka türleri üreten Rusya'daki en eski içki fabrikasıdır ve şaraplar, Moskova Interrepublican Vinery de dahil olmak üzere Moskova şarap fabrikalarında üretilir. Moskova Mücevher Fabrikası ve Jewellerprom Rusya'daki mücevher üreticileridir; Jewellerprom, 2. Dünya Savaşı sırasında [[Sovyetler Birliği|Sovyetler Birliği'nin]] [[Kızıl Ordu|Kızıl Ordusu'na]] yardım edenlere verilen özel [[Zafer Nişanı (Sovyetler Birliği)|Zafer Nişanı'nı]] üretirdi.

Zelenograd'da Ruselectronics şirketleri de dahil olmak üzere [[mikroelektronik]] endüstrilerinin yanı sıra Moskova şehrinin hemen dışında bulunan başka endüstriler de var.

Dünyanın en büyük doğal gaz üreticisi ve en büyük Rus şirketi olan [[Gazprom|Gazprom'un]] Moskova'da da merkez ofisi ve diğer petrol, gaz ve elektrik şirketleri bulunuyor.

Moskova, aralarında 1C, [[ABBYY]], [[Beeline]], [[Kaspersky Lab.|Kaspersky Lab]], [[VK (şirket)|VK]], [[MegaFon]], MTS, Rambler&Co, [[Rostelecom]], [[Yandex]] ve [[Yota|Yota'nın]] da bulunduğu birçok telekomünikasyon ve teknoloji şirketinin genel merkezine ev sahipliği yapıyor.

Şehrin ekolojik durumunu iyileştirmek için bazı endüstriler şehir dışına taşınıyor.

=== Yaşam maliyeti ===
[[Sovyetler Birliği|Sovyet]] döneminde, daireler hükûmet tarafından kişi başına metrekare normuna göre insanlara ödünç veriliyordu (halkın sanatçıları, kahramanları ve önde gelen bilim adamları da dahil olmak üzere bazı gruplar, onurlarına göre ikramiye alıyordu). Dairelerin özel mülkiyeti, insanların yaşadıkları yerlerin mülkiyet haklarını güvence altına almalarına izin verilen 1990'lara kadar sınırlıydı. Sovyet döneminden bu yana mülk sahipleri, yaşam alanı başına kişi bazında sabit bir meblağ olan konutları için hizmet bedeli ödemek zorunda kaldılar.

Moskova'da emlak fiyatları yükselmeye devam ediyor. Bugün, şehrin varoşlarında metrekare başına ortalama 4.000 [[Amerikan doları|ABD Doları]] (164 veya prestijli bir bölgede metrekare başına 6.500-8.000 ABD Doları ödenmesi beklenebilir). Bir dairenin fiyatı bazen metrekare başına 40.000 ABD Dolarını aşabilir. Tek yatak odalı bir daire kiralamak aylık yaklaşık 1.200 ABD Doları ve Moskova'nın merkezinde bir stüdyo kiralamak aylık yaklaşık 1.000 ABD Doları tutarındadır.

Tipik bir tek yatak odalı daire yaklaşık otuz metrekaredir, tipik bir iki yatak odalı daire kırk beş metrekaredir ve tipik bir üç yatak odalı daire yetmiş metrekaredir. Birçoğu, özellikle de bir aile başlangıçta Sovyet döneminde devlet tarafından verilen iki odalı bir dairede yaşıyorsa, dairelerinden taşınamıyor. Bazı şehir sakinleri, şehir dışındaki kulübelerde (kır evleri) kalırken dairelerini kiralayarak yaşam maliyetiyle baş etmeye çalıştı.

2006'da Mercer İnsan Kaynakları Danışmanlığı, istikrarlı Rus rublesi ve şehir içinde artan konut fiyatları nedeniyle, Moskova'yı uzun yıllardır kazanan [[Tokyo|Tokyo'nun]] önünde, gurbetçi çalışanlar için dünyanın en pahalı şehri seçti. Moskova, anketin 2007 baskısında ve 2008 baskısında da birinci sırada yer aldı. Ancak Tokyo, dünyanın en pahalı şehri olarak Moskova'yı geçerek Moskova'yı ikinci sıradaki [[Osaka|Osaka'nın]] ardından üçüncü sıraya yerleştirdi.

2008 yılında Moskova, üst üste üçüncü kez en pahalı şehirler listesinde birinci sırada yer aldı.

''2014 yılında [[Forbes|Forbes'e]]'' göre Moskova, dünyanın en pahalı 9. şehri oldu. ''Forbes,'' bir yıl önce Moskova'yı en pahalı 2. şehir olarak sıralamıştı.

2019'da Economist Intelligence Unit'in Dünya Çapında Yaşam Maliyeti araştırması, Moskova'yı yılda iki kez düzenlenen en pahalı 133 şehir sıralamasında 102. sıraya yerleştirdi. ECA International'ın Yaşam Maliyeti 2019 Araştırması, Moskova'yı dünya çapında 482 lokasyon arasında 120. sıraya yerleştirdi.

== Yönetim ==

=== Moskova İdaresi ===

[[Rusya Anayasası|Rusya Federasyonu Anayasası]]na göre Moskova, [[Rusya|Rusya Federasyonu]]nun bağımsız [[Rusya'nın federal bölümleri|federal bölümlerinden]] [[Rusya'nın federal şehirleri|federal şehir]] statüsündedir. [[Moskova Belediye Başkanı]], [[Moskova İdaresi]]nin ve [[Yürütme erki|yürütmenin]] başıdır. [[Şehir duması]] ([[belediye meclisi]] veya yerel [[parlamento]]) olan [[Moskova Şehri Duması]] ve yerel yasaların belediye başkanınca onaylanması gerekir.

=== Federal İdare ===

[[Rusya Anayasası|Rusya Federasyonu Anayasası]]na göre federal yasama, yürütme ve yargı otoriteleri, 2008'den beri [[Sankt-Peterburg]]'da olan [[Anayasa Mahkemesi (Rusya)|Anayasa Mahkemesi]] haricinde Moskova şehrinde bulunmaktadır.

En yüksek yürütme otoritesi olan [[Rusya hükûmeti|Rusya Hükûmeti]], Moskova'nın merkezindeki [[Krasnopresnenskaya Seti]]nde bulunan [[Beyaz Saray, Moskova|Rusya Federasyonu Hükûmet Meclisinde]] bulunmaktadır. [[Rusya Federasyonu Devlet Duması|Devlet Duması]], [[Okotni Ryad]] Caddesindedir. [[Federasyon Konseyi (Rusya)|Federasyon Konseyi]] ise [[Bolşaya Dmitrovka Sokağında]] bulunmaktadır. [[Yüksek Mahkeme (Rusya)|Yüksek Mahkeme]] de Moskova'da yer almaktadır.

[[Moskova Kremlini]], [[Rusya devlet başkanı]]nın resmi rezidansıdır. Kremlinin içindeki [[Senato Sarayı]] ise çalışma rezidansıdır.

=== Emniyet ===

[[The Economist]]'in 2019'da yaptığı en güvenli şehirler sıralamasında Moskova 68,5 puanla 37. sırada yer almıştır.***' Genel suç oranı yüksek değildir. Şehirdeki 170 bin kamera, bir yüz tanıma sistemine bağlıdır. İki aylık başarıyla sonuçlanan testlerden sonra kişinin otomatikman yüzünü, cinsiyetini, yaşını gerçek zamanlı tanıyan sistemi tüm şehre kurmuştur. Sistem, başkentteki CCTV'lerin çoğunun tek bir yerden erişilmesini sağlamaktadır.

### İdari bölümler

Günümüzde 12 okrug ve 125 rayondan oluşan Moskova'nın başında şehrin belediye başkanı Sergey Sobyanin bulunmaktadır.

## Demografi
2021 Nüfus Sayımına göre şehirde toplam 13.010.112 kişi yaşamaktadır.

### Etnik yapı

*2010 nüfus sayımında 668.409 kişi etnisitesini beyan etmemiştir. Bu kişilerin etnisitesinin oranının beyan edenlerle aynı olduğu düşünülmektedir.

### Vital istatistik
Moskova'nın resmi nüfusu verileri, "daimi ikamet" verilerine dayanmaktadır. Rusya Federal Migrasyon Servisinin 2009 yılındaki verilerine göre Moskova'da 1,8 milyon resmi "misafir" geçici mukim(göçmen işçi, misafir işçi, öğrenci vs.) bulunmaktadır. Ayrıca çoğu Orta Asyalı 1 milyona yakın illegal göçmen bulunmaktadır.

#### 2022 senesinin vital istatistiği:

* Doğumlar: 123,654 (1.000'de 9,8)
* Ölümler: 126,988 (1.000'de 10,1)

#### Total fertilite oranı (2022):
* Kadın başına 1,42 çocuk
#### Yaşam beklentisi (2021):
* Total - 74,55 sene (erkek - 71,00 / kadın - 77,94)

### Din

Moskova şehrinin çoğunluğu, Rus Ortodoks Kilisesine bağlı Ortodoks Hristiyandır. Rus Ortodoks Kilisenin başı olan Moskova Patriği, Danilov Manastırında ikamet etmektedir. Şehir 1917'den önce "40 zamanın 40 kilisesinin şehri" şeklinde anılmaktaydı. Şehirde Budizm, Hinduizm, İslam, Yahudilik, Yezidilik, Slav Neopaganizmi gibi diğer dinler de yaşamaktadır. Moskova Müftülüğüne göre 2010 senesinde 10,5 milyonluk popülasyonun 1,5 müslümandı. 2015 senesinde Moskova'da sadece dört cami bulunmaktayken 2024 senesi itibarıyla bu sayı altısı büyük, yirmisi küçük olmak üzere toplam 26 tanedir.

## Halk Hizmetleri

### Eğitim ve Bilim
Moskova Rusya'nın önemli kültür merkezlerden, ülkenin ilk yükseköğretim kurulunun (Slav-Yunan-Latin akademisi) kurulması itibarıyla, şehirde önemli ölçüde öğretim kurumları artar. Günümüzde şehirde 124 yükseköğretim kurulu faaliyette, bunların arasında Rusya'nın en eski ve en çok tanınan Moskova Devlet Üniversitesi, Lomonosov inisiyatifine göre 1755 yılında kurulmuştur.

Moskova'da birçok eğitim kurumu faaliyettedir. Lise, gymnasium, yatılı okullar dahil olmak üzere 1800'den fazla öğretim kurumu, 400'e yakın kütüphane, bunların yanında Rusya'nın en eski halk kitaplığı MDÜ Bilimsel Kütüphanesi ve ülkenin en büyük kitap deposu Rusya Devlet (Lenin) Kütüphanesi bulunmaktadır.

## Spor

Moskova, tarihi boyunca bir sürü büyük uluslararası spor organizasyonuna ev sahipliği yapmıştır. Şehirde takribi 100 stadyum, 6 spor sarayı, 180'den fazla havuz, 2500'den fazla spor salonu ve gym, 3500 spor sahası, 60 atıcılık poligonu, Krılatskoye Kürek Çekme Kanalı, birkaç spor kompleksi ve Krılatskoye Velodromu olmak üzere 6000'den fazla spor kompleksi mevcuttur.

Sovyetler Birliği ve Dünya'da en çok şampiyonluk kazanan buz hokeyi takımı olan PHK CSKA bir Moskova takımıdır. Diğer büyük takımlar ise Sovyetler Birliğinde ikinci en çok şampiyonluk alan HK Dinamo ve HK Spartak'tır.

Sovyetlerde ve Rusya'da en çok şampiyonluk kazanan, EuroLeague'da ikinci en çok şampiyonluk kazanan basketbol takımı PBK CSKA bir Moskova takımıdır. Şehir, 1965 ve 1953 senelerinde Avrupa Basketbol Şampiyonasına, 1952 senesinde Avrupa Kadınlar Basketbol Şampiyonasına ev sahipliği yapmıştır.

Moskova 1956 ve 1994 Satranç Olimpiyatlarına ev sahipliği yapmıştır. Şehir, SSCB ve Rusya Satranç Şampiyonasını en çok kazanan şehirdir. Şehirde her yıl Aeroflot sponsorluğuda Aeroflot Open satranç turnuvası düzenlenmektedir.

Rusya, Sovyetler ve Avrupa'nın en fazla şampiyonluk kazanan voleybol kulübü PVK CSKA Moskova'dır. JVK Dinamo takımı da CEV Kadınlar Şampiyonlar Liginde en çok şampiyonluk kazanan takımdır.

Futbolda ise Spartak Moskova, Rusya Premier Liginde en çok şampiyon olan takımdır. PFK CSKA Moskova ise UEFA Kupasını (günümüzde UEFA Avrupa Ligi) kazanan ilk Rus takımıdır. Lokomotiv Moskva, Dinamo Moskva, Torpedo Moskva şehirdeki diğer profesyonel takımlardır.
Dosya:Стадион «Лукойл Арена» в Москве (08.01.2024) 01.jpg|Lukoil Arena, Spartak Moskova'nın evidir.
Dosya:Arena CSKA.jpg|VEB Arena, PFK CSKA'nın evidir.
Dosya:VTB Arena8.jpg|VTB Arena, FK Dinamo ve HK Dinamo Moskova'nın evidir.
Dosya:Lokomotiv Stadium.jpg|RZD Arena, Lokomotiv Moskva'nın evidir.
Moskova, çeşitli futbol, buz hokeyi ve basketbol takımlarına ev sahipliği yapmaktadır. Bir dönem Sovyetler Birliğinde spor oldukça merkezileştiğinden birliğin en iyi iki takımı, devletin savunma ve kolluk kuvvetlerini temsil eden takımlar(Askeri Kuvvetlerin CSKA ve İç işlerinin Dinamo'su) olmuştur. Çoğu büyük şehirde de polis ve askerlerden oluşan takımlar mevcuttu. Bunların sonucunda Spartak, CSKA ve Dinamo SSCB'in en iyi fonlanan takımlarıydı.

Moskova soğuk ikliminde dolayı kış sporlarına elverişlidir ve kış sporları burada ilgi görmektedir. Moskova'nın çoğu büyük parkında kayak için işaretli parkurlar ve paten için donmuş göletler mevcuttur.

### Futbol

## Ulaşım

### Metro

İstasyonlarının güzelliği ile bilinen Moskova Metrosu, 1935 senesinde açılmış ve açılışından itibaren şehir içi ulaşımın en önemli unsurlarından biri olmuştur. Döneminin Sovyetik-Stalinist mimarisini yansıtan metro, aynı zamanda Sovyet halkına verilen bir mesajdı. Büyük ölçeklli Sovyet teknolojilerinin prototipi oldu. Projeninin yöneticisi Lazar Kaganoviç, Sovyet vatandaşlarının Stalinist Medeniyetin umde ve ruhunu benimsetecek şekilde tasarlattırdı.

Yeni Sosyalist Düzenin sembollerinden biri olarak sunulan metro, bir nevi modern mühendisliğin Komünist katedraliydi. Metronun tasarımı, güzergahı ve inşaatının planlanması Londra Metrosundan getirilen uzmanlar tarafından yapılırken dekorasyonlar ve işçiliği Sovyetlerce temin edildi. İngilizler, inşada "kes-ve-ört" tekniği yerine tünel açmayı, asansörler yerine yürüyen merdivenler kullanmayı tercih ettiler. Stalin ve NKVD'nin İngiliz mühendislerin şehrin fiziki planları hakkında istihbarat topladığına dair korkusu gizli polisin çok sayıda İngiliz mühendisin tutuklanması ile ispat olunca Metropolitan Vickers Electrical Company için çalışan mühendisler, 1933 senesinde göstermelik bir mahkeme sonrasında deport edilirler ve bu SSCB'deki İngiliz ticari faaliyetlerinin sonu olur.

İnşa edilecek her bir metro istasyonunun, Moskova'daki işçilerin göreceği, olası bir sanat eseri olması gerektiği fikrindeki Stalinist devrin tasarımcıları her bir istasyonu farklı ve kendine has olacak şekilde tasarladı. Her bir istasyonun tasarımı belli bir tema üzerine kuruldu. Örneğin, yakındaki ampul fabrikası temalı, yivli seramik ampul yuvaları ve fabrikadaki işçileri tasvir eden rölyefler ile bezeli Elektrozavodskaya İstasyonu buna iyi bir misaldir. Metronun tek temalı enstalasyonlarla süslenmesi, 1979'un sonlarında yeniden canlandırılmıştır.

Günümüzde Moskova Metrosu, çoğu yer altında bulununa 203 istasyonun teşkil ettiği 12 hattan müteşekkildir. Dünya'daki en derin metro sistemlerinden biridir. Dünya'daki en yoğun metrolardan biri, Avrupa'nın en yoğun metro sistemidir ve günlük on milyon yolcuya hizmet vermektedir (aylık 300.000.000 yolcu). Ulaşımın rahatlatılması için metronun genişletmeleri planlanmakta ve yapılmaktadır. En son genişletme 7 Ekim 2024'te Troytskaya Hattının (#16 Zümrüt Hat) açılmasıdır.

Dünya'nın en yoğun metrosu olan Moskova Metrosu 2023 yılında 2.288,5 milyon yolcuya hizmet vermiştir.

### Monorail

Moskova Metrosu, 6 istasyondan oluşan kısa bir monorail hattı(13. hat) işletmektedir. Timiryazevskaya ile Ulitsa Sergeya Eyzenshteyna istasyonlarını birbirine bağlamakta ve VDNH'nin yakınından geçmektedir. 2004 senesinde hizmete açılmıştır. Son 90 dakika içinde yolcu metroyu kullandıysa hizmetten bedava yararlanabilmektedir.

### Otobüs, Troleybüs ve Elektrikli otobüs

Şehrin dış kısımlarında, metro istasyonları arasındaki 4 kilometreyi bulan, diğer şehirlerle kıyaslandığında oldukça uzun olan, mesafelerden dolayı her istasyonun çevresindeki rezidansiyel alanlara şamil otobüs hatları mevcuttur. Uzun mesafeli ve şehirlerarası yolcu otobüsleri için de bir otogar (Merkezi Otogar) bulunmaktadır. Her ana caddede en az bir otobüs güzergahı hizmet vermektedir.

Neredeyse 600&nbsp;km uzunluğundaki tek telli yol, 8 depo, 104 hat ve 1740 araçla Moskova troleybüs sistemi Dünya'nın en büyüğüydü. Lakin Moskova İdaresi, elektrikli otobüsleri troleybüslerin yerine ikame etme amacıyla 2014 troleybüs altyapısı kaldırmaya başlar. 2018 yılına gelindiğindeyse sadece 4 depo, düzinelerce kullanılmayan telli yollar kalmıştı. Bahçe Halkası Bulvarındaki 15 Kasım 1933'te açılmış Dünya'nın en eski 6. işletilen troleybüsü sistemi de 2016-2017'de merkezi caddelerin("Moya Ulitsa") rekonstrüksiyon projesi çerçevesinde kaldırılır. 25 Ağustos 2020 tarihinde ise son troleybüs seferi düzenlenir. Şehir, 2021'den sonra sadece elektrikli otobüs tedarik edip tedricen dizel motorlu filosunun yerine geçirmeye başlar. Şehir, 11 Ekim 2024 tarihinde de 2000. elektrikli otobüsü hizmete alır. Elektrikli araçların ikamesi hakkında çeşitli eleştiriler de mevcuttur.

### Tramvay

Moskova, 1899 yılında açılmış büyük bir tramvay ağına sahiptir. Hatların en yenisi 1984'te açılmıştır. Çoğu önemli hat kapatıldığından günümüzde Moskovalıların ulaşımında tramvayın payı düşüktür (yaklaşık %5 kadardır.) lakin bazı semtlerin metroya bağlantısını sağladığı için halen bazı semtlerde oldukça önemlidir. Bunun yanında çeşitli metro istasyonlarının önemli bağlantılarını da temin etmektedir. Buna örnek olarak Sokolniçeskaya Hattının (#1 Kırmızı Hat) Universitet İstasyonu ile Kalujsko-Rijskaya Hattının (#6 Turuncu Hat) Profsoyuznaya İstasyonu arasındaki bağlantı veya Zamoskvoretskaya Hattının (#2 Yeşil Hat) Voykovskaya İstasyonu ile Arbatsko-Pokrovskaya Hattının (#3 Mavi Hat) Strogino istasyonu arasındaki bağlantı gösterilebilir.

### Demiryolu

Moskova'da hizmet veren on gar (veya *vokzal*) şunlardır:

* Belarus Garı
* Kazan Garı
* Kiev Garı
* Kursk Garı
* Leningrad Garı
* Pavelets Garı
* Riga Garı
* Savyolovo Garı
* Yaroslavl Garı
* Vostoçni Garı

### Havayolu
Moskova'da hizmette olan ana beş adet sivil havalimanı mevcuttur. Bunlar: Şeremetyevo (SVO), Domodedovo (DME), Vnukovo (VKO), Jukovski (ZIA), Ostafyevo (OFS)

Şeremetyevo Uluslararası Havalimanı, Moskova'daki uluslararası çoğu seferin gerçekleştiği havalimanıdır. Havalimanı Aeroflot'un ana hub'ına ve aynı zamanda tüm SkyTeam üyelerine ev sahipliği yapmaktadır. Domodedovo Uluslararası Havalimanı ise Rusya'nın en yoğun havalimanlarındandır ve uzun mesafeli iç hat seferlerinin ve Bağımsız Devletler Topluluğu destinasyonlarına düzenlenen seferlerin çoğunun gerçekleştirildi havalimanıdır. Havalimanı S7 Airlines hub'ıdır ve çoğu Star Alliance ve Oneworld üyesi hub olarak bu havalimanını kullanmaktadır. Vnukovo Uluslararası Havalimanı ise Türk Hava Yollarının seferlerini düzenlediği havalimanıdır. Ostafyevo Uluslararası Havalimanı daha çok iş havacılığınında tercih edilmektedir.

Moskova'daki havalimanlarının MKAD'ye olan uzaklıkları şöyledir: En uzak olan Domodedovo 22&nbsp;km, Vnukovo 11&nbsp;km, Şeremetyevo 10&nbsp;km ve en yakın olan Ostafyevo yaklaşık 8 kilometre uzaklıktadır.

Moskova yakınlarında bulunan Myeçkovo Havalimanı gibi özel uçak, helikopterlere yönelik özel 19 küçük havalimanı bulunmaktadır.

## Önemli kişiler


Dosya:Portrait of Alexander Pushkin (Orest Kiprensky, 1827).PNG|Aleksandr Puşkin, modern Rus edebiyatının kurucusu, 1799'da Moskova'da doğdu.
Dosya:Vasily Perov - Портрет Ф.М.Достоевского - Google Art Project.jpg|Fyodor Dostoyevski, 1821'de Moskova'da doğdu.
Dosya:Joseph Kreutzinger - Portrait of Count Alexander Suvorov - WGA12281.jpg|Aleksandr Suvorov, 1730'da Moskova'da doğdu.
Dosya:Peter de Grote.jpg|I. Petro, 1672'de Moskova'da doğdu.


## Uluslararası ilişkiler

### Kardeş şehirler
Moskova'nın 31 tane kardeş şehri vardır.

;Amerika
* 
* 
;Asya
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

;Avrupa
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### İşbirliği anlaşması yapılan şehirler
Moskova'nın işbirliği yaptığı şehirler şunlardır:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

### Eski kardeş şehirler
Rusya'nın Ukrayna'ya düzenlediği askeri operasyon sebebi ile kardeşlik antlaşmalarını fesheden veya askıya alan şehirler şunlardır:

*  (1991-2023)
*  
* 
*  (2000-2022)
* 
* 
* 
* 

Başka sebeplerle kardeşlik antlaşmalarını fesheden veya askıya alan şehirler şunlardır:

*  (2000-2014, Kırım'ın işgali sebebiyle askıya alınmıştır.)
* (2016'da, Kırım'ın ilhakı ve Donetsk ve Luhansk'daki olaylar sebebiyle.)
## Ayrıca bakınız

## Dipnotlar

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* 
*