Gaslighting

***Gaslighting***, bir psikolojik manipülasyon ve taciz yöntemidir. Bireyi kendi hafıza, algı ve akıl sağlığını sorgulayıp irdelemeye iten bir çeşit kötü yönlendirmedir. Bireyde veya seçilen grupta şüphe uyandırma, kalıcı inkâr, çelişki ve yalan yoluyla peyderpey dikte edilir ve fark edilmesi kimi zaman güçtür. Terimin adı, *[[Gas Light]]* (Gaz Lambası) adlı 1938 yapımı bir oyundan gelmektedir. Oyundaki erkek karakter eşini deli olduğuna ikna etmeye çalışır ve gaz lambasını söndürdüğünde eşi bunun gerçek değil uydurulmuş bir şey olduğunun farkına varır.

*Gaslighting* yaşanan ikili ilişkilerde baskın olan birey idealleştirme, değersizleştirme ve gözden çıkarma şeklindeki üç aşamayı izler. Baskın olma ve manipüle etme amacındaki birey ilk olarak birlikteliklerinin harika olduğu algısı yaratıp hayran olma safhasına geçer. Bir sonraki ve en zor olan evre, yani değersizleştirme evresinde hayranlık duyulan birey sorunlu, ideal olmayan ve hiçbir şeyi beceremeyen bir kişiye evriltilir. Gözden çıkarma safhasında ise mağdur terk edilerek yeni arayışlar içine girilir. Bu dikteye maruz kalan kurbanlar sık sık kendilerini özür dilerken bulabilirler.

Merriam-Webster online sözlüğünde *gaslighting* kelimesini arayanların sayısı 2022'de yüzde 1740 artınca kelime sözlük tarafından yılın kelimesi olarak belirlendi.

## Kişisel gelişim ve Amatör psikolojide
Gaslighting, kişisel ilişkilerde (romantik veya ebeveyn) ve işyeri ilişkilerinde ortaya çıkabilen bir dinamiği tanımlamak için kişisel gelişim ve amatör psikolojide kullanılan bir terimdir. Gaslighting iki tarafı içerir: manipüle etmek için ısrarla yanlış bir anlatı ortaya koyan "manipülatör" ve bireysel kimliğini korumak için mücadele eden "gaslighting mağduru". Gaslighting tipik olarak sadece eşit olmayan bir güç dinamiği söz konusu olduğunda veya mağdur manipülatöre saygı gösterdiğinde etkili olur.

Gaslighting, ilişkilerde hem yaygın hem de önemli olan samimi bir anlaşmazlıktan çok farklıdır. Gaslighting şu açıdan farklılık gösterir:

* partnerlerden biri sürekli olarak diğer partnerin bakış açısını dinler ve dikkate alır;
* Partnerlerden biri sürekli olarak diğerinin algısını yadsıyarak hatalı olduğunda ısrar eder ya da duygusal tepkisinin mantıksız veya işlevsiz olduğunu söyler.

Gaslighting terimi, bir kereye mahsus bir davranış biçimini değil, daha çok uzun süreli bir davranış biçimini ifade etmek için kullanılır. Bununla birlikte, ikna yöntemleri gaslighting davranışının tanımlayıcı özelliğidir.  Zamanla, dinleyen partner genellikle anksiyete bozuklukları, depresyon veya düşük benlik saygısı ile ilişkilendirilen semptomlar sergileyebilir. Gaslighting, bir tarafın diğerinin algılarını manipüle etmesi bakımından gerçek ilişki anlaşmazlığından ayrılmaktadır.

## Psikiyatri ve Psikolojide
Gaslighting kelimesi klinik literatürde zaman zaman kullanılsa da Amerikan Psikoloji Derneği tarafından bir konuşma dili terimi olarak kabul edilmektedir.

Bu terim 1970'lerden beri psikanalitik literatürde "bilinçli beyin yıkama niyetini" tanımlamak için kullanılmaktadır.

Barton ve Whitehead, bir kişinin istem dışı psikiyatri hastanesine yatırılmasını sağlamak amacıyla, yakınlarından kurtulmak veya maddi kazanç elde etmek arzusuyla yapılan üç gaslighting vakasını bildirmiştir. Bu vakaların ilki, sevgilisiyle kaçabilmek için kocasına şiddet uyguladığı iftirasını atan bir kadındır. İkinci vaka, bar sahibi kocasının alkolik olduğunu iddia ederek onu terk etmek ve barın kontrolünü ele geçirmek isteyen bir kadındır. Üçüncü vaka ise, hafif bunama ve idrar kaçırma nedeniyle psikiyatri hastanesine sevk etmeden önce bir huzurevi sakinine müshil veren bir huzurevi yöneticisidir.

Lund ve Gardiner, 1977 yılında, gaslighting üzerine yayınlanmış literatürün henüz seyrek olduğu bir dönemde, huzurevi çalışanları tarafından psikoz iddiasıyla defalarca zorla hastaneye yatırılan, ancak semptomları hastaneye yattıktan kısa bir süre sonra herhangi bir tedavi görmeden kaybolan yaşlı bir kadınla ilgili bir vaka raporu yayınlamıştır. Araştırmanın ardından, kadının 'paranoyasının', 15 yıl önce paranoid psikoz geçirdiğini bilen huzurevi çalışanları tarafından yapılan gaslighting'in sonucu olduğu ortaya çıkmıştır. "Gaslighting: Bir Evlilik Sendromu" adlı araştırma makalesi, kadınların tepkilerinin kocaları ve erkek terapistler tarafından yanlış değerlendirilmesinin eşler üzerindeki etkisine dair klinik gözlemleri de içermektedir. Diğer uzmanlar, terapistlerin değer ve tekniklerinin danışanlar için yararlı olduğu kadar zararlı da olabileceğini belirtmişlerdir.

Theo L. Dorpat, 1996 tarihli *Gaslighting, the Double Whammy, Interrogation and Other Methods of Covert Control in Psychotherapy and Analysis* adlı kitabında, klinisyenlerin yönlendirmeden uzak eşitlikçi tutum ve yöntemler benimsemesini ve "hastalara aktif işbirlikçiler ve eşit ortaklar olarak muamele edilmesini" tavsiye etmektedir. Şöyle yazıyor: "Terapistler [mağdurun] tepkilerini yanlış etiketleyerek mağdurun sıkıntısına katkıda bulunabilirler.... Bazı [mağdurlar için] eşin gaslighting davranışları 'sinir krizi' ve en kötü durumlarda intihar için bir reçete sağlar." Dorpat ayrıca klinisyenleri, Psikoterapi ve Analizde sorgulama ve diğer gizli kontrol yöntemlerini kullanırken hastaların kasıtsız olarak istismar edilmesi konusunda uyarmaktadır, çünkü bu yöntemler hastalara saygı duymak ve onlara gerçekten yardımcı olmak yerine onları kurnazca baskı altına alabilir.

Gaslighting'in tehlikelerine ilişkin küresel farkındalığın artması tüm psikologlar tarafından coşkuyla karşılanmamış, bazıları terimin aşırı kullanımının anlamını zayıflatabileceği ve bu tür istismarın ciddi sağlık etkilerini en aza indirebileceği konusunda uyarılarda bulunmuştur.

### Motivasyon
Gaslighting anı kontrol etmenin, çatışmayı durdurmanın, kaygıyı hafifletmenin ve kontrolde hissetmenin bir yoludur. Bununla birlikte, genellikle sorumluluğu saptırır ve diğer kişiyi aşağılar. Bazıları kişisel şiddet de dahil olmak üzere olayları inkâr ederek partnerlerini hedef gösterebilirler.

### Öğrenmiş davranış
Gaslighting öğrenilmiş bir davranıştır. Manipülatör bir sosyal öğrenme öğrencisidir. Bunu görürler, kendileri deneyimlerler ya da tesadüfen rastlarlar ve hem öz düzenleme hem de karşılıklı düzenleme için işe yaradığını görürler. Araştırmalar, eşlerden birinin veya her ikisinin de uyumsuz kişilik özelliklerine sahip olduğu çiftlerde gaslighting'in daha yaygın olduğunu göstermiştir. Bu kişiler, başkalarını kendi algılarından şüphe duymaya ikna etmeye yatkındır ve bu konuda ustadırlar.

### Rehabilitasyon
Gaslighting içeren bir durumdan kurtulmak zor olabilir:

* Gaslighting mağdurları daha fazla duygusal farkındalık ve özdenetim kazanmalıdır. 
* Gaslighting mağdurları gerçekliklerini doğrulamak için başkalarına ihtiyaç duymadıklarını öğrenmeli ve kendi gerçekliklerini tanımlama konusunda öz güven ve özgüven kazanmalıdır.

## Ayrıca bakınız
* Love bombing
* Ghosting
* Konfabulasyon
* Kurbanı suçlama
* Psikolojik savaş

## Kaynakça