Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî

**Halîl bin Ahmed el-Ferâhîdî** (Arapça: &nbsp;أبو عبدالرحمن الخليل بن أحمد الفراهيدي, d. 718, Umman - ö. 786 Basra, Irak) Kısaca **el-Ferahidî** olarak da bilinen Arap dil ve edebiyat bilgini. İslam'ın ilk dönemlerinde yetişen en ünlü filologdur. Arap dilinin ilk sözlüğünü ve aynı zamanda günümüze ulaşan en eski sözlük olan *[[Kitâbü’l-‘Ayn]]*’ı (Arapça: كتاب العين; “Kaynak”) kaleme almıştır. Bugün Arap alfabesinde standart hale gelen hareke sistemini ilk kez o geliştirmiştir. Ayrıca arûz (şiir vezni bilimi), müzik bilimi ve nazım ölçüsü üzerine yaptığı erken dönem çalışmalarıyla bu alanların şekillenmesinde önemli rol oynamıştır. El-Ferâhîdî'nin dil kuramları; Farsça, Türkçe, Kürtçe ve Urduca’nın aruz geleneklerinin gelişiminde etkili olmuştur. nun “parlayan yıldızı” kabul edilen el-Ferâhîdî, çok yönlü bir bilgin ve özgün fikirleriyle tanınan bir düşünürdür.

## Hayatı
El-Ferâhîdî, 718 yılında güney Arabistan'daki Umman’da, mütevazı bir Ezdî ailede dünyaya geldi. Daha sonra Irak’ın Basra şehrine yerleşerek, burada dönemin önde gelen dilcilerinden biri haline geldi. Basra’da, Ebû Amr bin Alâ gibi isimlerin öğrencisi olarak İslam ilimleri ve filoloji eğitimi aldı; ayrıca, Eyyûb es-Sahtiyânî, ‘Âsım el-Ehvel ve el-‘Avvâm b. Havşeb gibi âlimlerle de çalıştı. Hocası Eyyûb’un etkisiyle, İbadilik mezhebini terk ederek Sünnî inancına yöneldi. Kendisinden ders alanlar arasında ünlü dilbilimci Sîbeveyhi (ö. 796), en-Naẓr b. Şümeyl ve el-Leys b. el-Muzaffar b. Naṣr gibi önemli isimler yer alır. Takvası ve sade yaşam tarzıyla tanınan el-Ferâhîdî, İbadiliğin kurucularından Câbir bin Zeyd’in de yakın dostuydu. Rivayetlere göre ailesi İslam’ı sonradan kabul etmişti ve babası, Peygamber Muhammed’den sonra "Ahmed" adını taşıyan ilk kişi olarak anılmıştır.

Ölümü üzerine, 786 ve 791 yılı olmak üzere iki tarih bulunur. Anlatılanlara göre, el-Ferâhîdî'nin ölümü de yine kuramsal düşüncelere dalması sonucu gerçekleşmiştir. Alışverişe giden bir hizmetlinin aldatılmasını önleyecek bir çeşit hesaplama formülü üzerinde düşünmekteyken girdiği caminin sütunlarından birine başını çarpmış ve bu olay sonucunda ölmüştür.

## Çalışmaları

### Kitâbü’l-‘Ayn

*Kitâbü’l-‘Ayn* (“Ayn Kitabı”), Arap dili için yazılmış ilk sözlüktür. El-Farâhîdî, bu eserde harfleri alfabetik sırayla değil, ağız içindeki telaffuz yerlerine göre, geriden öne doğru dizmiştir. Bu nedenle sözlük, boğazdan çıkan [ʕ] sesini temsil eden ع (ayn) harfiyle başlar.

### Diğer çalışmaları
*Kitâbü'n-Naḳṭ ve'ş-şekl*, eseri, Kur'ân-ı Kerîm'in harekelenmesi ve noktalanmasına dair kaleme almıştır., İbnü’n-Nedîm’in listesinde geçen, fakat günümüze ulaşmayan kitap bu alanda yazılmış ilk telif eserdir. Aruz üzerine kaleme aldığı *Kitâbü’l-ʿArûż*'la Eski Arap şiirinde çok önceden gelişmiş ve artık gelenek hâline gelmiş olan; eski şairlerin yalnızca kulak ve dil eğitimiyle öğrenebildikleri nazım kurallarını ve şiirin temel esaslarını ilk kez teorik olarak sistemli bir şekilde açıklamış ve bu kuralları “arûz” adıyla bir bilim dalı hâline getirmiştir. Bu alanda yazdığı birkaç eser günümüze ulaşmamıştır; ancak en önemli eseri Kitâbü'l-ʿArûż olarak bilinmektedir. Kitâbü'l-Îkāʿ ve Kitâbü'n-Nağam fi'l-Mûsikā adlı eserler, musiki (müzik) alanındaki günümüze ulaşmamış çalışmalarıdır.

## Kaynakça