Faliskçe

**Faliskçe** veya **Faliskanca**, Güney Etrürya'da yaşamış antik Falisklerin (Falisci) konuştuğu soyu tükenmiş bir İtalik dildir. Latince ile birlikte, İtalik dillerin Latin-Falisk grubunu oluşturur. Dilin - Latincenin yavaş yavaş nüfuz etmesiyle birlikte - en az MÖ 150'ye kadar devam etmiş olması muhtemel görünmektedir.

## Külliyat
Günümüze, çoğu kısa olan ve MÖ 7. ile 2. yüzyıl arasında yazıldığı düşünülen yaklaşık 355 yazıt ulaşmıştır. Bazıları; Etrüsk alfabesinden türeyen Eski İtalik alfabesinin farklı çeşitlerinde sağdan sola olacak şekilde yazılmıştır fakat Latin alfabesinin etkilerinden izler de barındırmaktadır. Falerii'de bulunan Ceres'e yazılmış bir yazıt (y. MÖ 600), genellikle soldan sağa yazılmış en eski örnek olarak gösterilir.

Dilin ayırt edici bir örneği, bir hamam tasının üzerindeki bir resmin kenarında yazılmış olarak görünür; bunun gerçekliği, kelimelerin sır koyulmadan önce yazılmış olmasından anlaşılır: "*foied vino pipafo, cra carefo*", Latince *hodie vinum bibam, cras carebo* (bugün şarap içeceğim, yarın şarabım olmayacak). Bu örnek, Faliskçenin bazı yönlerden Latinceden daha az muhafazakar olduğunu göstermektedir; ör. son hal eklerinin aşınması ve *foied* 'bugün' kelimesinin etimolojisinin daha örtülü hale gelmesi ki Latincede bu daha açıktır (*hoc die* > *hodie*).

Çoğunlukla Etrüsk hakimiyetindeki döneme ait mezarlarda bulunmuş, maddi refah ve incelik hakkında geniş kanıtlar sunan kalıntılar vardır. Daha önceki katmanlar, İtalik çağdan daha ilkel kalıntılar vermişti. Çoğunluğu özel adlardan oluşan çoğu yazıt, Faliskçeden ziyade Etrüskçe olarak görülebilir; az önce bahsedilen lehçe hesabına alınmadı.

Sardinya'daki Feronia kasabası, adını muhtemelen oraya yerleşen Falisk halkının yerel tanrıçasından (Feronia) aldı. Onlardan bazılarına ait bir adak yazıtı S. Maria di Falleri'de bulunmaktadır.

## Sesbilim
Faliskçenin fonetik özelliklerinden bazıları şunlardır:

# Latincede *b*'ye dönüşen kelime içi *f*'nin korunması (Praeneste iğnesindeki FHEFHAKED /fefaked/ Ön-Latin-Faliskçe olabilir)
# Ardından ünsüz *i*'si gelen *d*'nin sadece *i-* ile gösterilen bir tür sese öndamaksıllaşması, örneğin *fo-died* > *foied*
# Kelime ve hece sonunda *s* düşmesi, en azından bazı *seslerden* önce (*cra* = Latince *cras*)
# Latincedeki gibi dudaksıllaşmış artdamaksılların korunması (*cuando* = Latince *quando*, Umbriyaca *pan*(*n*)*u*)
# Bazı son ünsüzlerin bir sonraki kelimenin ilk sesine benzeşmesi: *pretod de zenatuo sententiad* (Conway, *lib. cit.* 321) = Latince *praetor de senatus sententia* (*senatuos* için *zenatuo*, arkaik bir tamlayan hali). 

### ''f'' ve ''h'' sorunu
Faliskçede Ön Hint-Avrupa ötümlü soluklu seslerinin, normal Latince versiyonlarının aksine düzensiz ve beklenmeyen gelişimleri sorunu; hem *h* hem de *f* sesinin *bʰ/*dʰ ve *gʰ seslerinin yansımaları olarak gözükmesidir: *filea* 'kız' ve *hileo* 'oğul' = Latince *filius* 'den *h*'ye geçiş yaşanırken ve doğru biçimlere dair farkındalık kaybolurken bazı kişilerin etimolojik olarak uygun olmasa bile yeniden *f*'yi kullanmaya başladığını dile getiriyorlar.

## Alfabe

Faliskçe yazıtlar genellikle Falisk alfabesinde kaydedilmiştir. En erken Faliskçe yazıtlarında görülen alfabe MÖ 7. yy'a dayanmaktadır. Muhtemelen Batı Yunan alfabelerinden türemektedir ancak Etrüsk alfabesi aracılığyla türemiş olması da muhtemeldir. Geçiş sırasında Yunanca "Γ", Faliskçe “𐌂” harfine dönüştü, bazı grafitilerde "𐌭" diye de yazılmıştır. Yunanca "Κ", Faliskçe “𐌊” harfine; Yunanca "Ϙ", Faliskçe “𐌒” harfine dönüştü. Ancak bu 3 harf de /k/ fonemi için kullanılıyordu. Zamanla bu fazlalık Falisk, Etrüsk ve Latin alfabelerindeki harflerin rollerin değişmesine sebep oldu. Faliskçe “𐌒” harfini kaybetti ve “𐌊” harfini /g/ fonemi için kullanmaya başladı.  Bir Erken Faliskçe yazıtı *eqo* kelimesini içermekte fakat buradaki *q* harfi /g/ sesini göstermektedir.  Muhtemelen Faliskçe olan bronza yazılmış bir yazıtta Latince "G" harfi bulunmaktadır; bu yazıt, *gonlegium* ve *gondecorant* gibi kelimeler içermektedir. Bu sıradışı yazımlar, muhtemelen "G" harfinin doğru kullanımı hakkında emin olmayan Falisk bir yazardan kaynaklanmaktadır.

Yunan alfabesindeki "B, "Θ" ve "Δ" harfleri Faliske aktarılmadı. "B" harfinin aktarılmama sebebi /b/ sesinin Faliskçede nadir olması ve /b/ ile /p/ arasında morfolojik olarak bir fark olmaması olabilir. Fakat “𐌁” harfi içeren birkaç nadir Faliskçe yazıt da bulunmaktadır. Bir yazıt “*Tito batio*.” yazısını içermektedir. Bu tutarsızlık, muhtemelen Latince etkisinden ortaya çıkmıştır. *batio* kelimesi, Roma yazıtlarında bulunan Latince *Battius* kelimesinin eş anlamlısı olabilir.  Diğer İtalik dillerin aksine Faliskçe, "𐌅” harfini hiç kullanmadı. Yerine, /f/ için kendi “𐋇” sembolünü kullandı. Yunanca "Θ” harfi de Faliskçe alfabesine resmi olarak hiç eklenmedi ancak az sayıda Faliskçe yazıtta görülmektedir. Faliskler harfi genellikle “” şeklinde kullanmıştır. Muhtemelen "𐌏" harfiyle oluşabilecek kafa karışıklığından kaçınmak için bu yöntemi tercih ettiler. Yüksek ihtimalle yazıtlarda /t/ sesinin bir alofonu olarak kullanıldı. Etrüsk yazısında yaygın olan "𐌑", Falisk yazısında daha nadirdi. Corchiano'daki iki yazıtta görülmektedir. Erken Faliskçe yazılarında Standart Etrüsk harfi "𐌑" yerine "𐌌" kullanılmıştır. Orta ve Geç Faliskçe yazılarında onun yerine "" kullanılmıştır.

Tüm dönemlerdeki Faliskçe yazıtları "𐌄" harfini, /e/ foneminin standart sembolü olarak kullanıyor. Bazen, alttaki çıkıntının olmadığı daha az yaygın bir alternatif olan "" kullanılmıştır. Standart harfin yerine "" harfinin de kullanıldığı nadir durumlar da vardır. Bir yazım hatası olma ihtimali olsa da farklı Faliskçe yazıtlarında çok kez görüldüğünden yaygın harfin doğru bir alternatifi de olabilir. Harfin çeşitli el yazısı (cursive) varyantları da bulunmaktadır. Bunlardan Faliskçe yazıtlarında en yaygın olanı -ve ayrıca Latince de kullanılanı- "II" harfidir. Sant'Antonio'daki nekropolün yakınında bulunan bronz bir strigiliste "" varyantı da bulunmuştur. Yazıt, Orta Faliskçe olabilir ancak Etrüsk alfabesinde yazıldığından Etrüskçe de olabilir. Bu harf, yine Sant'Antonio yakınındaki bir nekropolde bulunan Etrüskçe "" harfine benzemektedir. "𐌄" harfinin Faliskçedeki nadir bir kullanımı da "" harfidir, iki yazıtta görülmektedir. Bu harfin diğer bir örneği Ardea'daki üç çini taşının arkasına yazılmış bir yazıtta bulunmuştur. Bu eşsiz el yazısı varyantları "𐌇" harfine de ait olabilir. "𐌇" harfi Orta ve Geç Faliskçe yazıtlarında /h/ fonemi için kulllanılmıştır, bazı yazıtlarda yerine "" kullanılmıştır. Bu harf, "𐌇" harfinin basitleştirilmiş hali de olabilir, Latin "H" harfinden esinlenilmiş bir harf de olabilir. Bu harfin bir diğer varyantı da "" harfidir. Harfin muhtemelen bir el yazısı varyantıdır ve sadece bir yazıtta görülmektedir.

Erken Faliskçeden Orta Faliskçeye geçiş alfabedeki bazı değişimlerle birlikte yaşandı. Erken Faliskçe "A" veya "𐌀" harfleri, uzun bir çizgiye ve hafif dışbükey bir üst kısma sahip olan "" varyantına dönüştü. Bu harf sıklıkla "ᚱ" harfiyle karıştırılıyordu. Bu dönemde "" harfinin "","","","𐌡" veya "" gibi çeşitli el yazısı biçimleri ortaya çıktı. Başka bir harf, "" ise iki Faliskçe yazıtında bulunmaktadır; Latin "a" harfin bir el yazısı varyantı olabilir. Erken Faliskçe alfabesinde /n/ fonemi için "𐌍" harfi kullanılmıştı fakat Orta ve Geç Faliskçede "" varyantı kullanıldı. Orta Faliskçeye geçiş sırasında "𐤨" harfi daha büyük "𐌊" varyantına dönüştü. "𐌔", "" ve "" harfleri Orta ve Geç Faliskçede "s" harfinin standart biçimleriydi. Yazıtlarda harflerin yönlerinin değişmesi aşırı yaygın bir durumdu. Bazı yazıtlarda bu harflerin yerine "" kullanılmıştır, yazım hatası gibi gözükmektedir. Az sayıdaki yazıtta Yunan "ζ" harfi de görülmektedir. Bu harfin "𐌔" harfinden ayrı bir fonem için mi kullanıldığı yoksa sadece ortografik bir farklılık mı olduğu net değildir. "ζ" içeren bazı yazıtlarda harfin /z/ fonemi için kullanılmış olması olasıdır ancak harfin kullanımı Etrüsk etkisinden de kaynaklanıyor olabilir. Tüm Falisk tarihi boyunca /t/ fonemi için "", "" ve "𐊄" harfleri kullanılmıştır. /l/ fonemi için temel harf "𐌋" idi ancak bazen alt çizgisi düz olan bir varyant kullanılmıştı. /p/ fonemi için genellikle "𐌐" harfi kullanılmıştı, "Ρ" ve "" gibi daha nadir alternatifleri de vardı. /o/ fonemi için kullanılan "𐌏" harfinin yerine bazen üstte ve altta iki açık kesik bulunduran bir el yazısı varyantı kullanılmıştır.

## İsim çekimi

### Birinci çekim
Aynı Latince gibi Faliskçede de birinci çekimin tekil yalın hali çoğunlukla -*a* bitimiydi. Hem Faliskçe hem de Latince çoğul yalın bitimleri Ön-İtalik -*ās* bitiminden -*aῐ* bitimine dönüştürdü. Birinci çekim tekil belirtme biçimleri yalnızca Erken Faliskçe yazıtlarında tasdiklenmiştir. Erken Faliskçe muhtemelen, doğrudan Ön-İtalik'ten gelen uzun ünlülü -*ām* bitimini korudu, dilin sonraki dönemlerinde ünlü kısalarak -*am* biçimi oluştu. Erken ve Orta Faliskçe birinci çekim tekil tamlayan hali genellikle aynı Eski Latince gibi -*as* bitimiydi. Fakat yine aynı Latincede olduğu gibi zamanla Orta ve Geç Faliskçede görülen -*ai* bitimine dönüştü. -*ai* bitimi ayrıca tekil yönelme hali olarak da kullanılıyor, bu kullanım özellikle "*larise: mar||cna: citiai*," -genellikle- 'bu mezarı [X], [Y] için yaptı.' gibi mezar yazıtlarında görülmektedir. Geç Faliskçe yazıtları yönelme için -*a* bitimini kullanıyor ama bu Latince etkisinden kaynaklanıyor gibi görünmekte. Ayrı bir bitimi göstermek yerine "*ae*" sesinin farklı bir yazımı da olabilir. Birinci çekim tekil ayrılma hali, Ön-İtalik *-ad bitiminden gelen -*ad* veya -*a* bitimleri olabilir. Tek bir Erken Faliskçe yazıtı, -*ad* biçiminin dilde var olduğunu gösteriyor olabilir; bu biçim ayrıca bir Geç Faliskçe yazıtında da görünmektedir ama dilbilimsel gelişimi gösteren bir örnekten ziyade muhtemelen bir arkaizm örneğidir. Diğer bir olası biçim, Latincede de birinci çekim tekil ayrılma hali olan, -*a* bitimi bir Orta Faliskçe yazıtındaki *ifra* kelimesinde görülmektedir.

### İkinci çekim
Erken Faliskçe yazıtları, ikinci çekimin tekil yalın halşinde -*os* bitimini kullanmakta ancak dilin sonraki aşamalarında bu ekin yerine çoğunlukla -*o* kullanılıyor. Ön-İtalik *-os biçimi, Osko-Umbriya dillerinde -*io* biçimine dönüşürken Faliskçede çoğunlukla korunmuştur. Fakat Capena'daki yazıtlarda, -*io* bitiminin en az bir -muhtemelen üç- tane örneği bulunmaktadır; bu, yüksek olasılıkla çevresindeki Osko-Umbriya dillerinin etkisinden kaynaklanmaktadır. Çoğul yalın hal için muhtemelen */-e:/* olan -*e* biçimi kullanılmıştı. Yalnızca bir Orta Faliskçe yazıtındaki *lete* kelimesinde görülmektedir. Aynı bitim ayrıca, bir Erken Faliskçe yazıtındaki *uoltene* kelimesinde tekil seslenme bitimi olarak görülmektedir. İkinci çekimde tekil yönelme bitimi -*oi*, tekil ayrılma hali -*od* idi. Ayrılma hali yalnzıca Erken Faliskçe yazıtlarında görülse de muhtemelen zamanla -*o* biçimine dönüştü. Tekil belirtme ve çoğul tamlayan, Ön-İtalik *-om bitiminden gelen -*om* olarak tasdiklenmiştir. Erken Faliskçe yazıtları sıklıkla -*osio* bitimini tekil tamlayan hali için kullanırken Orta ve Geç Faliskçe -*i* bitimini kullanmıştır. Bir Orta Faliskçe yazıtındaki *cicoi* kelimesinde -*oi*, muhtmelen tekil tamlayan bitimi olarak kullanıldı. Tekil tamlayan için -*io* ve -*oio* bitimlerinin de bulunduğunu varsayan başka Faliskçe yazıları da bulunmaktadır, Gabriël Bakkum bu düşüncelerin kanıtlarla desteklenmediğini ve metinlerin yanlış okunmasının bir sonucu olduğunu söylemektedir. 

### Üçüncü çekim
Faliskçenin üçüncü çekimine dair az sayıdaki kanıt, aynı Latincedeki gibi kelimelerin -*ō*, -*ns*, -*ks* veya -*nts* ile işaretlendiğini göstermektedir. Tekil belirtme biçimi muhtemelen -*e(m)* idi. Bir Erken Faliskçe yazıtında -muhtemelen Ön-İtalik *fars kelimesinden gelen- *far* kelimesinde nötr tekil belirtme hali bulunmaktadır. Gabriella Giacornelli, üçüncü çekim tekil tamlayan -*os* bitiminin Faliskçe ve Latince arasındaki temel morfolojik farklardan biri olduğunu düşünmektedir. Ancak Bakkum, Eski Latince ve Faliskçenin ikisinin de tekil tamlayan için -*os* kullandığını belirtir. Arkeolojik kanıtlar Faliskçenin tekil yalın için -*i* bitimini de içerdiğini ve bu i-gövdesi kelimelerinin çoğul yalın için -*es*, tekil tamlayan için -*e* kullandığını göstermektedir. Bu -*e* bitimi muhtemelen /-is/, /-es/, /-eʰ/, /-eˀ/, /-ẹʰ/ veya /-ẹˀ/ fonemlerinden birini gösteriyordu. i-gövdesi çoğul tamlayan -*iu* bitimi, bir Geç Faliskçe yazıtındaki *[fel]ịcinatiu* kelimesinde tasdiklenmiştir. Bu biçim, Ön-Hint-Avrupaca *-i-om ve Eski Latince -*iom* biçimlerine benzemektedir.

### Dördüncü çekim
Dördüncü çekim tekil belirtme bitimi yalnızca bir Geç Faliskçe yazıtındaki *macistratu keset* (Lat. *magistrātum gerit*, Tür. o sulh hakimi olarak çalışır) ifadesinde tasdiklenmiştir. Bu doğrudan çeviri, *macistratu* kelimesinin tekil belirtme halinde olduğunu doğrulasa da metnin, Latincenin özelliklerini kullanmış ve haliyle tamamıyla Faliskçe olamayacağını da gösteriyor olabilir. Tekil tamlayan bitimi, Ön-İtalik *ous biçiminden gelen -*uos* olabilir; bu biçim bir Geç Faliskçe yazıtındaki *de | zenatuo · sententiad* metninde görülmektedir ancak bu Faliskçe yerine Latince olarak da görülebilir. Eğer metin Faliskçe ise, dilin standart halini yansıtmamış da olabilir çünkü beklenen *-*ōs* bitimine kıyasla -*uos* alışılmadık bir bitimdir.**' Tekil yönelme hali ''mercui'' kelimesinde tasdiklenmiştir,**' -*ui* biçimi muhtemelen /-ui/ veya /-ūi/ fonemlerinden biri için kullanıldı.

### Beşinci çekim
Faliskçe külliyatında beşinci çekim olarak tanımlanmış çok az kelime bulunmaktadır. Tamamlanmamış bir Orta Faliskçe yazıtındaki *dies* kelimesi beşinci çekimin tekil yalınde olabilir.**' Bir Orta Faliskçe yazıtındaki ''foied'' [[Zarf (dilbilgisi)|zarf]]ı, tekil ayrılma bitimi -''ed'' ile oluşturulmuş olabilir.**'

## Fiil çekimi
Aynı Latince ve Osko-Umbriya dilleri gibi Faliskçe de dört fiil çekimi sınıfına sahip. Birinci çekim *cupat* (Lat. *cubat*) gibi fiillerde tasdiklenmiştir. *porded* ve *pipafo* gibi atematik gırtlaksıl fiiller de muhtemelen birinci çekime dahillerdi. İkinci çekim *salueto*, üçüncü çekim *fifiked* gibi fiillerle tasdiklenirken dördüncü çekim büyük oranda tasdiklenmemiştir. *douiad* kelimesi dördüncü çekimde olabilir ancak yüksek olasılıkla karışık çekimdedir.

Faliskçe fiiller zamana göre çekimlenirlerdi ancak günümüze ulaşan Faliskçe küliyatında yalnızca şimdiki, bitmiş () ve gelecek zaman tasdiklenmiştir. Faliskçe gelecek zamanı diğer zamanlardan /-f/ ekiyle ayrılıyordu, ikicni çekimdeki *carefo* fiilinde görülmektedir. Bitmiş zaman, fiili bitmiş olarak işaretleyen gövdeler ile oluşturuluyordu. Bu gövdeler, *fifiked* ve *pe⁝parai* kelimelerindeki gibi ikileme ile oluşturulabiliyordu. Bitmiş biçimler ayrıca sigmatik aorist ile de ayırt edilebiliyordu. Bu sigmatik aorist biçimleri muhtemelen *keset* (Lat. *gessit, gerit*) kelimesinde görülmektedir.**' ''faced'' gibi diğer kelimeler ikilenmiş [[hece]]lerini kaybeden veya eski [[aorist]]lerden evrilen bitmiş biçimler olabilir.**'

Faliskçe için farklı kipler (modaliteler) tasdiklenmiştir. Emir kipi bitimi /-te/, bir Erken Faliskçe yazıtındaki *saluete* kelimesiyle ve muhtemelen bir Erken Faliskçe veya Etrüskçe metninde görülen *urate* kelimesiyle tasdiklenmiştir.**' Erken Faliskçe yazıtlarındaki ''saluetod'' kelimesinde gelecek zaman emir kipi bitimi /-tōd/ görülmektedir.**' Erken Faliskçe metinlerindeki *pramed* ve *douiad* birinci çekim isteme kipinde olabilirler. Bu biçimler Faliskçede sırasıyla ē-isteme ve ā-isteme kiplerinin olduğunu gösteriyor. "olmak" fiili, muhtemelen Ön-Hint-Avrupaca istek kipinden evrilen *seite* gibi isteme kipi biçimlerine sahipti.**

### Birincil ve ikincil bitimler

### Bitmiş bitimler

## Örnek metin

Aşağıdaki Faliskçe metin perçinle tutturulmuş bronz bir tablete yazılmıştır. Falisk alfabesinde yazılmış bilinen en genç yazıttır, MÖ 150 yılından kısa bir zaman önce yazılmış olmalıdır. Bir kamuya adanma (tahsis) metniydi ve yerel yetkililerin dilinde yazılmıştı. Sol yarısı 1860'da, sağ yarısı 1870'te bulunmuştur, 1870'te bütün metin birleştirilip yayınlanmıştı.Neredeyse tamamen Falisk ortografisinde yazılmış olsa da halen daha "*uootum*" kelimesindeki "*oo*" gibi çeşitli Falisk olmayan özelliklere de sahiptir.

Başka bir Faliskçe yazıtı MÖ 7. yy'a tarihlenen bir impasto sürahisinde bulunmuştur. Orijinal metinde hiç kelime ayıracı yoktur:Kelimeler ayrılırsa:Çevirisi:Bir mezardaki vazo parçalarında bulunan aşağıdaki Faliskçe yazıtı MÖ 7. veya 6. yy'a tarihlenmektedir:Çevirisi:Aynı metnin Woodhuizen'a göre çözümlemesi:Çevirisi:

## Kaynakça

### Bibliyografya

* 
* 

## Kaynaklar

* 

## Konuyla ilgili yayınlar

* Adams, Douglas Q., and James P. Mallory. 1997. "Italic languages." In *The encyclopedia of Indo-European culture.* Edited by James P. Mallory and Douglas Q. Adams, 314–19. Chicago: Fitzroy Dearborn.
* . 2002. *The foundations of Latin.* Berlin: de Gruyter.
* Clackson, James, and Geoffrey Horrocks. 2007. *The Blackwell history of the Latin language.* Malden, MA: Blackwell.
* Coleman, Robert. 1986. "The central Italic languages in the period of Roman expansion." *Transactions of the Philological Society* 84, no. 1: 100–131.
* Hadas-Lebel, Jean. La variante falisque. In: La variation linguistique dans les langues de l'Italie préromaine. Lyon : Maison de l'Orient et de la Méditerranée Jean Pouilloux, 2011. pp.&nbsp;155–168. (Collection de la Maison de l'Orient méditerranéen ancien. Série philologique, 45)
* Mercado, Angelo. 2012. *Italic Verse: A Study of the Poetic Remains of Old Latin, Faliscan, and Sabellic.* Innsbruck: Institut für Sprachen und Literaturen der Universität Innsbruck.
* Pulgram, Ernst. 1968. *The tongues of Italy: Prehistory and history.* New York: Greenwood.
* --. 1978. *Italic, Latin, Italian, 600 B.C. to A.D. 1260: Texts and commentaries.* Heidelberg, West Germany: Winter.
* Rigobianco, Luca. "Falisco". In: *Palaeohispanica: revista sobre lenguas y culturas de la Hispania antigua* n. 20 (2020): pp.&nbsp;299–333.