Domates

**Domates** (*Solanum lycopersicum*), patlıcangiller (Solanaceae) ailesinden, anavatanı Güney ve Orta Amerika olan, meyvesi yenebilen otsu bitki türü. Domatesin eş anlamlısı **kızanak** sözcüğüdür.

## Morfolojik özellikleri
10 veya 15&nbsp;cm boya sahip olan domates bitkisinin hafif odunsu bir gövdesi vardır. 10–25&nbsp;cm uzunluğunda olan yapraklarının üzerinde 5-9 yaprakçık bulunur. Yaprakları tüylüdür. 1–2&nbsp;cm uzunluğunda ve genellikle sarı olan domates çiçekleri bir sap üzerinde 3-12 adettir. Genellikle kırmızı, yenilebilen meyvesi yabani bitkilerde 1–2&nbsp;cm çapında iken, kültür bitkilerinde daha büyüktür. Çoğu vitamin bu meyvede bulunur ve kanseri önleyici yapısı vardır. Bu vitamin ve önleyici mineraller domatesin kabuğunda bulunur.

## Tarihçe

ABD'de 1893 yılında mahkeme sebzelerle birlikte saklanıp yenildiğinden onu sebze diye sınıflandırmıştır fakat gerçekte meyvedir. Domatesin ilginç bir tarihi vardır. Bolivya ve Peru'da yabani sarı renkli bir domates türü bulunmuş ve sonra Meksika'da yetiştirilip, Kristof Kolomb'un Amerika'yı keşfinden sonra Avrupa'ya gemilerle gönderilmiştir. İtalyanlar sarı renginden ötürü onu altın elma olarak adlandırdı, ama çok geçmeden kırmızı türleri ortaya çıktı. Domates ABD'de ilk defa Thomas Jefferson tarafından yetiştirildi. Ama pek çok insan zehirli olduğuna inanarak yemeyi reddetti, ta ki 1900'e kadar. Uzun zaman önce, pek çok Avrupalı için aşk elmasıydı, çünkü insanları romantik yaptığına inanılıyordu. Domates adı İspanyolca *tomate*den, gelmektedir, bu isim de Nahuatl dilinde *tomatotl*dan alınmıştır.

Halk dilinde domates manasında **alaganta**, **azak**, **banadura** (banader), **cırtatan**, **cırtlavuk**, **domatiz**, **dongurak**, **eyrim**, **firek** (fıreng), **frenk elması**, **gafete** (kafete), **gırmuzu**, **gille**, **göğ baldırcan**, **hambalcan**, **herim**, **hülek**, **kalmi**, **kardoş**, **kavanez**, **kıldır**, **lalik** (lolik), **mamador** (manator), **mamya** (maye, mamye, maniya), **menize**, **misir**, **mülye**, **solik**, **şamik**, **tevris**, **tıkıl** (tıhıl), **tomat** (tomati, domat), **topalak** ve **topul** gibi sözler de kullanılmaktadır.

## Üretim
Dünya domates ekim alanında 2021 yılında %22 ile Çin en büyük paya sahiptir. Çin'den sonra sırasıyla %16,4 ile Hindistan ve Nijerya, %3,3 ile Pakistan ve %3,2 ile Türkiye gelmektedir. Bu beş ülke dünya domates ekim alanının yaklaşık %61,2'sini oluşturmaktadır. 2021'de dünya domates ekim alanının bir önceki yıla göre %3,2 artmasında Çin, Hindistan ve Pakistan'da domates ekim alanlarının bir önceki yıla göre artması etkin rol oynamaktadır.

## Türkiye'de çeşitleri

* **Ayaş domatesi** 05.10.2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Ankara için coğrafi işaret almıştır.
* **Boyabat Gazidere domatesi** 12.04.2019 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Sinop için coğrafi işaret almıştır.
* **Çanakkale domatesi** 13.07.2023 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Çanakkale için coğrafi işaret almıştır.
* **Guldar domatesi** 26.07.2023 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Bingöl için coğrafi işaret almıştır.
* **Koyulhisar domatesi** 20.01.2021 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Sivas için coğrafi işaret almıştır.
* **Kozluk domatesi** 07.12.2023 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Batman için coğrafi işaret almıştır.
* **Safranbolu Maniye domatesi** 18.08.2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Karabük için coğrafi işaret almıştır.
* **Simav Eynal domatesi** 08.09.2022 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Kütahya için coğrafi işaret almıştır.
***Sof domatesi** 25.12.2023 tarihinde Türk Patent ve Marka Kurumu tarafından tescillenmiş ve Gaziantep için coğrafi işaret almıştır.

## Resimler

Dosya:Kumato tomatoes.jpg|Kumato domates
Dosya:Yellow cherry tomatoes 2.jpg|Sarı çeri domates (Altın çeri domates)
Dosya:TomateSanMarzano.jpg|San Marzano domates
Dosya:Balkoncontent_Tomatensorte_Tigerella.jpg|Tigerella domates
Dosya:Harvey_J._Jackson_Tomkin_tomato_Generation_1.png|Tomkin domates
Dosya:Yellow_Pear_Tomatoes_012.jpg|Sarı armut domates 
Dosya:TomateTrossRomanaTyp.jpg|Roma domates
Dosya:CoeurDeBoeuf_Tomato.JPG|Beef domates
Dosya:Campari_Tomatoes_on_the_Vine.JPG|Campari domates
Dosya:Tomato_'Cherokee_Purple'_(Lycopersicon_lycopersicum).jpg|Cherokee mor domates 
Dosya:Brandywine-Tomato.jpg|Brandywine domates
Dosya:Black_krim_tomato.jpg|Black krim domates

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Domates tarımı bilgileri