Dönemlendirme

Evren ve dünyaya ait kronoloji (andizin) çalışmasıdır, çağlara ait tablolar için Çağ sayfasına bakılması gerekmektedir.

## Kozmolojik dönemler

:13,5 milyar yıl önce Büyük patlama varsayımı ile maddenin evriminin başlaması : Big Bang teorisi::Büyük patlamadan 10-35 saniye sonra atom altı parçacıkları ; Kuarkların oluşması
::Büyük patlamadan 1 saniye sonra Gama ışınları
::Büyük patlamadan 3 dakika sonra genişleyen evrenin yarıçapı 40 ışık yılı noktaya ulaşması
::Büyük patlamadan 100 bin yıl sonra maddenin görünmesi
::Büyük patlamadan 3 milyon yıl sonra ilk elementler Helyum ve Hidrojen’in ortaya çıkması: 5 milyar yıl önce, Güneş’in oluşması

## [[Prekambriyen|Kambriyen öncesi]] devir (4.570 myö – 542 myö)
### [[Hadeen|Hadean]] (4.570 myö – 4.000 myö)
:4,5 milyar, Dünya’nın oluşması

### [[Arkeen|Arkeyan]] (4000 myö – 2500 myö)
:4 milyar, Ay’ın oluşması
:3,5 milyar Canlılığa geçiş ve tek hücreliler
::3,465 milyar, Cyanobacteria benzeri canlılar
:3 milyar, prokaryotlar (çekirdeksiz tek hücreliler)

### [[Proterozoyik|Proterozoik]] (2500 – 542 myö)

:2 milyar, ökaryotlar (çekirdekli tek hücreliler)
:1,5 milyar, 600 milyon, bakteriler – deniz yosunları – mantarlar – ilkel canlılar
:1,2 milyar, eşeyli üreme
:700 milyon  hayvanlar ve bitkiler farklılaşıyor

## Fanerozoik Devir (542 myö – günümüz)

### [[Paleozoyik|Paleozoik devir]] (542 – 251 myö)
#### Kambriyen (542 – 488.3 myö)

:600-530 milyon, omurgasız deniz canlıları
:530 milyon, omurgalı deniz canlıları, yaşamın karalara geçmeye başlaması
:500-400 milyon, kabuklular, midyegiller, deniz yosunları, su otları

#### Ordovisyen (488.3 – 443.7 myö)
:445 milyon, ilk gerçek çeneliler
:430 milyon, ilk çok bacaklılar

#### Silüryen (443.7 – 419 myö)
:İlk kemikli ve kıkırdaklı balıklar
#### Devoniyen (419 – 359.2 myö)
:419 milyon, ilk et yüzgeçliler
:400 milyon, ilk dört üyeli benzeri et yüzgeçliler (tetrapodomorflar)
:360 milyon, ilk dört üyeliler, ilk böcekler

#### Karbonifer (359.2 – 299 myö)
:359-323 milyon, Missisippiyen dönemi, karaların genişlemesi, ilkel kafadan bacaklılar, kanatlı böcekler, sürüngenler, memeli benzeri sürüngenler
:323-299 milyon, Pennysylvanian dönemi, sıcak iklim, bataklıklar, iri sürüngenler, Böcekler

#### Permiyen (299 – 251 myö)
:299 milyon, Pelikozorlar
:275 milyon, ilk terapsidler
:260 milyon, ilk sinodontlar
### [[Mezozoyik|Mezozoik devir]] (251 – 65.5 myö) (orta evrim düzeyinde canlılık)
#### Trias (251 – 199.6 myö)
:240 milyon, ilk dinozorlar
:Triyas dönemi, volkan etkinlikleri, deniz sürüngenleri (ihtiyozorlar, plesiyozorlar), teruzorlar
:225 milyon, eski (arkaik) (yumurtlayan) memeliler (mammaliamorpha)
:200 milyon, Triyas-Jura yok oluşu
#### Jura (199.6 – 145.5 myö)
:Dinozorların çeşitlenmesi
:160 milyon, ilk doğuran memeliler
:150 milyon, ilk kuşlar
:145 milyon, Jura-Kretase yok oluşu 
#### Kretase (145.5 – 65.5 myö)
:Çiçekli bitkiler, günümüz böcekleri
:66 milyon, Kretase-Tersiyer yok oluşu (kuş olmayan dinozorların, teruzorların, plesiyozorların ve bazı ilkel memeli gruplarının soyunun tükenmesi), plasentalı ve keseli memeliler

### [[Senozoyik|Cenozozik devir]] (65.5 – 0 myö) (son jeolojik dönem)
#### Paleojen (65,5 – 23,03 myö)
:66-55 milyon, Paleosen dönemi, günümüz memeli takımlarının en eski üyeleri, ilk primatlar, mesonychianlar, condylarthlar 
:55-33 milyon, Eosen dönemi, ilk atgiller, devegiller, gergedanlar, prosimiyenler, arkaik balinalar, ilk maymunlar (antropoidler), entelodontlar  
:33-23, Oligosen dönemi, ilk kedigiller, ilk insansılar, Yeni Dünya maymunları, modern balinalar, boynuzlugiller, geyikgiller,

#### Neojen (23.03 – 2,588 myö)
:23-5.3 milyon, Miyosen çağı, su aygırları, Zürafagiller, hominidler
:13 milyon, Pongineler (Orangutan soy ağacının ayrılması)
:7-10 milyon, hominineler (Goril, Şempanze ve insan soy ağacının ayrılması)
:5.3-2.5 milyon, Pliyosen çağı, dağların yükselmesi, iklimin soğuması, kılıç dişli kaplanlar, mamutlar, 
:5 milyon, insansıların dikilmesi (homininanlar) (ayağa kalkması): 4-3 milyon, Australopithecus
:3 milyon, insan cinsi (homo) ve onun ilk türü (homo habilis)

## Kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi

### Kuvaterner (2,588 – 0 myö) - Paleolitik Kültür Evresi başlangıcı (Eski Taş Çağı)

:2,5 milyon, kültürel evrimin organik evrim önüne geçmesi, 
:2,5 – 2 milyon, yetenekli insan (homo habilis), taş aletler
:2 milyon, Kuaterner dönemi, Pleyistozen çağı (10 bin yıl öncesine kadar) dik insan (homo erectus), buzulların yayılması
:500 bin, Ateş kullanımı 
:200 bin, Çağdaş tipte düşünen insan (modern homo sapiens) (bugün var olan ırklar), din: 31-13 bin, Sanat: 14 bin, Hayvanların evcilleştirilmesi

### Mezolitik Kültür Evresi başlangıcı (Orta Taş Çağı)

*Avrupa'da Mezolitik, Ön Asya'da Protoneolitik 
*Holosene jeolojik çağının başlangıcı (11,4 bin yıl önce - günümüz)

:MÖ 10 bin –  Holocene çağı, Asalaklıktan üreticiliğe geçiş

### Neolitik Kültür Evresi başlangıcı (Cilalı Taş Çağı) (Yeni Taş Çağı)

:MÖ 9000
:MÖ 8000 – Tarım, yerleşik hayat
:MÖ 7000 – Çömlekçilik
:MÖ 6000 – Dokumacılık, keten, sal, orak, Öküzün evcilleştirilmesi
:MÖ 5000 – Sulama, terazi
:MÖ 4000 – Bakır, güneş saati, Pakistan'da İndus Uygarlığı

### İlk Çağ
#### Tunç Çağı (MÖ 3300–1200)

:MÖ 3600 – Bronz kullanımı 
:MÖ 3500 – Sümerlerde Tekerlekli arabalar-yazı-saban, Mısır’da Nehir kayıkları 
:MÖ 3000 – Eşitlikçi ilkel topluluktan katmanlı uygar topluma geçiş (Uluslar), Mum kullanımı
:MÖ 2800 – Takvim
:MÖ 2650 – Taş anıtlar
:MÖ 2500 – Edebiyat (Homeros’un İlyada ve Odysseia), Cam 
:MÖ 2340 – İmparatorluklar
:MÖ 20. yüzyıl – At’ın evcilleşmesi, Fenike şehir devletleri
:MÖ 19. yüzyıl
:MÖ 18. yüzyıl – Matematik ve Gökbilim ,Fermantasyon
:MÖ 17. yüzyıl – Hammurabi Kanunları
:MÖ 16. yüzyıl 
:MÖ 15. yüzyıl – Tıp, Ebers Papirüsü, Alfabe
:MÖ 14. yüzyıl 
:MÖ 13. yüzyıl – Tektanrıcılık
:MÖ 12. yüzyıl – Boyalar

#### Demir Çağı (MÖ 1190 - MÖ 330)
:MÖ 11. yüzyıl – Denizcilik
:MÖ 10. yüzyıl
:MÖ 9. yüzyıl
:MÖ 8. yüzyıl
:MÖ 7. yüzyıl
:MÖ 6. yüzyıl
:MÖ 5. yüzyıl
:MÖ 4. yüzyıl
:MÖ 3. yüzyıl
:MÖ 2. yüzyıl
: MÖ 1. yüzyıl
: 1. yüzyıl
: 2. yüzyıl
: 3. yüzyıl
: 4. yüzyıl

### Orta Çağ
: 5. yüzyıl
: 6. yüzyıl
: 7. yüzyıl
: 8. yüzyıl
: 9. yüzyıl
: 10. yüzyıl
: 11. yüzyıl
: 12. yüzyıl
: 13. yüzyıl
: 14. yüzyıl
### Yakın Çağ
: 15. yüzyıl
: 16. yüzyıl
: 17. yüzyıl 
: 18. yüzyıl - Sanayi Devrimi
: 19. yüzyıl
: 20. yüzyıl
: 21. yüzyıl

## Kaynaklar - Notlar

## Kitaplar
*
*
*
*
*
*

### Diğer diller
*<