Tarih öncesi insan kronolojisi

Aşağıdaki **tarih öncesi insan kronolojisi**, 300.000 yıl önce Afrika'da Homo sapiens'in ilk görünüşünden başlayıp, 5.000 yıl önce Yazının icadı ve tarihyazımının başlangıcına kadar süren, bir başka anlatımla Orta Paleolitik (Eski Taş Devri) 'den dünya tarihinin başlangıcına kadar olan zamanı kapsar.

Bu çizelgedeki tüm tarihler, yeni buluntular veya analizler ışığında değiştirilebilirler.

## Orta Paleolitik

* 300.000 yıl önce: Jebel Irhoud, Fas 'da Homo sapiens'in olası ilk görünüşü.
* 270.000 yıl önce: Y-DNA haplogroup A00 ("Y kromozom Âdem'i").
* 250.000 yıl önce: * [[Neandertal|Homo neanderthalensis]] * (Saccopastore kafatasları) 'nın ilk görünüşü
* 250.000-200.000 yıl önce: Batı Asya'da modern insan olması (Misliya mağarası))
* 230.000-150.000 yıl önce: mt-DNA haplogroup L ("Mitokondriyal Havva")
* 195.000 yıl önce: Omo kalır (Etiyopya), anatomik modern insanlar ortaya çıkmıştır.
* 160.000 yıl önce: * [[Homo sapiens idaltu]] *
* 170.000 yıl önce: insanlar ilk bu tarihte giyim ve tekstil giyim tarihi giyim eşyası giyiyorlar.
* 150.000 yıl önce: Afrika'nın Halkı: Khoisanid ayrılık, mtDNA haplogroup L0
* 125.000 yıl önce: Eemian buzullararası dönemin zirvesi.
* 120.000–90.000 yıl önce: Abbassia Pluvial Kuzey Afrika'da - Sahara Çölü bölgesi ıslak ve bereketlidir.
* 100.000-60.000 yıl önce: Endonezya'nın Flores adasındaki Liang Bua mağarasında, Homo floresiensis insan türüne ait kafatası, diş ve kemik fosilleri ile taş aletler ortaya çıkarıldı. 1 metre boyunda, 25&nbsp;kg ağırlığında olduğu düşünülen ve Hobbit olarak bilinen bu insan türünün ateş yaktığı ve taş aletler yaptıkları biliniyor. Yaklaşık 60 bin yıl önce yok olan Homo floresiensis insanlarının neden ve nasıl yok oldukları tam olarak bilinmiyor.
* 82.000 yıl önce: Fas'taki Taforalt 'dan küçük delikli deniz kabuğu boncukları dünyanın herhangi bir yerinde bulunan kişisel süs eşyası yapımının en erken kanıtıdır.
* 74.000 yıl önce: Endonezya'nın Sumatra adasındaki Toba Yanardağı neredeyse insanlığın soyunu tüketen süper volkan patlaması yaşandı. Bu felaket sonrası Dünya genelinde yaklaşık 15.000 insan hayatta kalmış olabilir.
* 70.000 yıl önce: Blombos Mağarası, Güney Afrika'dan soyut sanat veya sembolik sanatın en eski örneği — ızgara veya çapraz kapak desenleriyle kazınmış taşlar.
* 120.000 ila 75.000 yıl önce: Khoisanid Güney Afrika'dan Doğu Afrika'ya geri göç.
* 70.000 yıl önce: Son Afrika kökenli: ayırma [[Sahra Altı Afrika'nın Sahra-altı Afrikalıları] ve Afrikalı olmayanlar]

## Üst Paleolitik
"Epipaleolitik" veya "Mezolitik" Son Buzul Maksimumları Arasındaki Geçiş Dönemi İçin Terimlerdir ve Eski Dünya (Avrasya) kültürlerindeki Neolitik Devrim.
* 67.000 ila 40.000 yıl önce: Avrasyalılara Neandertal insanların karışması.
* 55.000 yıl önce: Slovenya'nın kuzeybatısındaki Cerkno yakınlarındaki Neandertallerin yaşadığı Divje Babe mağarasında, aralıklı deliklerle delinmiş bir mağara ayısı uyluk kemiğinden yapılmış bir flüt bulundu. Divje Babe flütü, Dünyanın en eski müzik enstrümanı olarak tarihe geçti. 
* 50.000 yıl önce: Denisova insanları tarafından yapılıp kullanılmış Dünyanın en eski Dikiş iğnesi bulundu.
* 50,000–30,000 yıl önce: Mousterian Pluvial Kuzey Afrika'da. Sahra Çölü bölgesi ıslak ve bereketlidir. Yeni Taş Devri Afrika'da başlıyor.
* 45.000–43,000 yıl önce: Avrupa ilk modern insan.
* 45.000–40.000 yıl önce: Châtelperronian Fransa'da kültür.
* 42.000 yıl önce: Paleolitik flüt Almanya'da.
* 42,000 yıl önce: Doğu Doğu Timor Jerimalai mağarası: gelişmiş derin deniz balıkçılığı teknolojisinin ilk kanıtı ] - yüksek seviyeli denizcilik becerileri ve Avustralya ve diğer adalara ulaşmalarını sağlayabilecek  okyanus geçişleri için gereken teknolojiyi kullanmaları, ton balığı gibi çok sayıda iri derin deniz balığı yakalayıp tüketmelerinden belli.
* 41.000 yıl önce: Denisova insanı Altay Dağlarında yaşıyor.
* 40.000 yıl önce: Homo neanderthalensis'in yok olması. 
* 40.000 yıl önce: Aurignacian kültürü Avrupa'da başlıyor.
* 40.000 yıl önce: Aurignacian kültürü Avrupa'da başlıyor.
* 40.000 yıl önce: bilinen en eski zoomorfik figüratif sanat eseri Aslan adam heykelciği. 
* 40.000–30.000 yıl önce: Sydney 'deki ilk insan yerleşimi Aboriginal Avustralya, Perth  ve Melbourne.
* 40.000–20.000 yıl önce: bilinen en eski ritüel yakma, Avustralya'nın  Mungo Gölünde  Mungo Kadın.
* 39.000-33.000 yıl önce: Güneydoğu Asya'da Tabon mağarasında yaşayan insanlar, Bitki Lif'leri kullanarak bebek taşıma çantalar, kıyafetler, sepetler, balık ağları ip ve halatlar yapmaya başlıyorlar.
* 35.000 yıl önce: bilinen en eski zoomorfik olmayan, sadece insan gösteren figüratif sanat eseri Hohle Fels Venüs).
* 33.000 yıl önce: Tarihte bilinen en eski evcil Köpek'lerin hem Avrupa'da hem de Sibirya'da var olduklarını gösteriyor. Her iki kıtada hemen hemen aynı dönemlerde yaşamış köpeklerin kafatasları evrime ışık tutuyor
* 31.000–16.000 yıl önce: * '[[Son Buzul Maksimum]]' '(26.500 yıl önce zirve).
* 30.000 yıl önce: kaya resimleri geleneği [[Hindistan]] 'da [[Bhimbetka kaya sığınakları]]' da başlıyor, bu günlerde bir koleksiyon olarak bilinen en yoğun kaya sanatıdır. Yaklaşık 10 kilometrelik bir alanda, <sup>2</sup> bölgesinde yaklaşık 800 kaya barınağı bulunmaktadır ve bunların 500'ünde resim bulunmaktadır.
* 29.000 yıl önce: En erken [[fırın]] bulundu.
* 28.500 yıl önce: [[Yeni Gine]], [[Asya]] veya  [[Avustralya]]'dan gelen koloniciler tarafından dolduruldu.
* 28.000 yıl önce: bilinen en eski eğirilmiş [[ip]].
* 28.000–24.000 yıl önce: bilinen en eski çanak çömlek — pişirme veya depolama kaplarından ziyade [[heykel]]cikler yapmak için kullanılır ([[Venüs Dolní Věstonice]]).
* 28.000–20.000 yıl önce: [[Gravettian]] [[Avrupa]]'da dönem. [[Zıpkın]]lar ve [[testere]]ler icat edildi.
* 25.000 yıl önce: Günümüz [[Çekya]] 'nde [[Moravya]]' da [[Dolní Věstonice]]'de  [[Mammoth]] kemiklerinden inşa edilmiş kulelerden oluşan bir [[mezra]]  kuruldu. Bu, arkeologlarca bu güne kadar bulunabilmiş en eski insan daimi yerleşimidir.
* 23.000 yıl önce: Japonya'nın Okinawa adasının güney kıyılarındaki Sakitari Mağarası'nda 23 bin yıllık deniz salyangozu kabuğundan titizlikle yapılmış, bilinen en eski balık oltası kancaları bulundu.
* 23.000 yıl önce: İsrail'de Celile Denizi kıyısında Ohalo II ismindeki 23,000 yıllık avcı toplayıcı yerleşik kampında küçük ölçekli tarım denemeleri yapıldığına dair kanıtlar bulundu.
* 21.000 yıl önce: Avustralya'nın başkenti [[Canberra]] 'da bulunan eserler eski insan faaliyetine işaret ediyor.
* 20.000 yıl önce: [[Lübnan]] 'da [[Kebaran]] kültürü.
* 20.000 yıl önce: Çin'den en eski seramik depolama / pişirme kapları.* 20.000-10.000 yıl önce: Orta Afrika'ya [[Khoisanid]] yayılması.
* 16.000-14.000 yıl önce: Okinawa, Japonya'da ([[Proto-Mongoloid]] fenotipinde) [[Minatogawa Adamı]]
* 16.000–13.000 yıl önce: [[Amerika'dan Asya'dan Kuzey Amerika'ya sömürgeleştirilmesi]] [[Tarih öncesi göç ve yerleşim]].
* 16.000-11.000 yıl önce: [[Kafkas Avcı-Toplayıcı]]ların ([[Caucasoid]] fenotipinde) Avrupa'ya yayılması.
* 16.000 yıl önce: [[Wisent]] şu anda İspanya sınırında olan [[Fransız Pireneleri]]nde [[Le Tuc d'Audoubert]] olarak bilinen mağaranın derinliklerinde [[kil]]den şekillendirilmiştir.
* 15.000-14.700 yıl önce (M.Ö. 13000- M.Ö. 12.700): [[Domuzun evcilleştirilmesi] için önerilen en erken tarihler].
* 14.800 yıl önce: Nemli Dönem Kuzey Afrika'da başlıyor. Daha sonra [[Sahra]] olacak olan bölge ıslak ve bereketli ve [[akifer]]i doludur.
* 14,500-11,500: [[Alageyik Mağarası insanı|Kızıl Geyik Mağarası insanları]] Çin'de, [[arkaik insanlar|arkaik]] veya [[arkaik-modern melez insanlar|arkaik-modern melez]] insanlarının olası geç zaman varlığı.
* 14.400 yıl önce: Bilinen en eski [[Ekmek]] kalıntısı bulundu. Ürdün'de yer alan Shubayqa 1 [[Natufyan kültürü|Natufyan]] avcı-toplayıcı yerleşkesinde bulunan [[Fırın]] yakınlarında buğday ve arpadan yapılmış ekmek kalıntıları bulundu.

* 14.000-12.000 yıl önce: [[tarih öncesi savaş]] ([[Jebel Sahaba]] katliamı [[Natufyan kültürü|Natufian kültür]] için en eski kanıt.
* 13.000–10.000 yıl önce: [[Son Buzul Maksimum]], [[Son buzul dönemi]] sonu, iklim ısınmaları, buzullar geri çekilir.
* 13000 yıl önce: [[Agassiz Gölü]] 'nde büyük bir su baskını meydana gelir; bu gölün büyüklüğü o zamanki [[Karadeniz]] kadar ve Dünya üzerindeki en büyük göl olabilirdi. Gölün çoğu [[Kuzey Buz Denizi|Kuzey Okyanusu]]na [[Mackenzie Nehri]] boyunca boşalır.
* 13.000–11.000 yıl önce: [[Koyunun evcilleştirilmesi]] için önerilen en erken tarihler.
* Yaklaşık 13.000 yıl önce, [[Yeni Dryas]] buz devri.
* 12.000 yıl önce: [[Eriha|Jericho]], MÖ 10.000'e dayanan bir yerleşim kanıtı var. Jericho, [[Natufian]] avcı-toplayıcı grupları için popüler bir durak alanıydı ve bu grupların ardında hilal şeklinde [[microlith|küçük taş]] araçlar bıraktılar.
* 12.000 yıl önce: [[Keçinin evcilleştirilmesi]] için önerilen en erken tarihler.

== Holosen ==

"Neolitik" ve "Tunç Çağı" terimleri kültüre özgüdür ve çoğunlukla [[Eski Dünya]] kültürleriyle sınırlıdır. [[Yeni Dünya]] 'nın birçok popülasyonu [[İnsanlık tarihi|modern dönem]]' ndeki Avrupalı temaslara kadar Mezolitik kültürel aşamada kalır.
* 12,000 yıl önce: Mevcut [[Holosen]] döneminin başlangıcı.
* 11,800 yıl önce: Mardin sınırları içindeki çanak çömleksiz neolitik dönemde kurulmuş olan [[Boncuklu Tarla]] 'da, Göbekli Tepe'deki tapınaktan 800 yıl daha eski olan [[Din]]ler öncesi tapınağı ortaya çıkarıldı. Bu tapınak 11,800 yıl öncesine tarihlendirilmiştir.
* 11.000 yıl önce ([[MÖ 9. binyıl|MÖ 9.000]]): Türkiye'nin en güneyindeki [[Göbeklitepe|Göbekli Tepe]] * temenoi '' tören yapılarının inşası için kaydedilen en erken tarih, muhtemelen Yeryüzündeki en eski ayakta kalan din öncesi site.
* 11.000 yıl önce (Jericho 'un ortaya çıkışı. Giant short-face bear ve giant ground sloth'un soyu tükenir. Atların Kuzey Amerika'da soyu tükenir.
* 10.500 yıl önce (9. binyıl M.Ö. 8,500): [Sığırın evcilleştirilmesi] için önerilen en erken tarih.
* 10.000 yıl önce ([MÖ 8. binyıl] MÖ 8.000](https://tr.wikipedia.org/wiki/M%C3%96_8._biny%C4%B1l%5D_M%C3%96_8.000)): Pleistosen ortasından beri devam eden Kuvaterner yok oluş sonlanıyor. Megatherium, yünlü gergedan, İrlanda geyiği, mağara ayısı, Mağara aslanı  ve kılıç dişli kaplan de dahil olmak üzere buzul çağının megafaunasının soyu tükenir. Mamutun Avrasya ve Kuzey Amerika'da soyu tükenir, ancak M.Ö 1650 yılına kadar küçük ada popülasyonlarında korunur.
* 11,000 - 9,000 yıl önce: Byblos'a, PPNB döneminde yaklaşık M.Ö. 8800 ila 7000 yıllarında yerleşilmiş. Neolitik bazı binaların kalıntıları yerinde gözlemlenebilir.
* 10.000 - 8.000 yıl önce (MÖ 8. binyıl M.Ö. 8000 - M.Ö. 6000 yıllarında): Buzul sonrası deniz seviyesi yükselmesi yavaşlar ve önceki 10.000 yıl boyunca gerçekleşen toprak kütlelerinin batışını yavaşlatır.
* 10.000 - 9.000 yıl önce (MÖ 8000-7000): Eş zamanlı olarak Dünyanın birçok bölgesindeki avcı-toplayıcı olarak yaşayan insanlar, Çavdar, arpa ve buğday tarımı yapmaya başladılar. Yetişen bu ürünleri ilk başta keşkek ve çorba için kullanılırlar, sonrasında ekmek için. Bu dönemde erken tarımda, dikme çubuğu kullanılır, ancak sonraki yüzyıllarda ilkel saban ile değiştirilir. Bu dönemde, bugün kadar yaklaşık 8.5 metre yüksekliği ve 8.5 metre çapa kadarı ulaşmış yuvarlak bir taş kulesi Jericho inşa edildi.
* 10.000-5.000 yıl önce (M.Ö. 8000-3000) Ortak atalar noktası: Bu dönemde, günümüzde yaşayan tüm insanlarının ortak ataları olan insan topluluklarının en son alt grubu yaşamıştır. Bu grup dışında kalanların soyu günümüze ulaşmamıştır.
* 10.000 yıl önce (M.Ö. 8.000): Çin'in Henan eyaletindeki Peiligang neolitik yerleşiminde çok sayıda evcilleştirilmiş Tavuk kemiklerine rastlandı.  Nature dergisinde 2021 yılında yayınlanan Genetik çalışma da Tavukların Peiligang kültüründe evcilleştirildiğini doğrulamıştır.
* 9,500–5,900 yıl önce: Neolitik Subpluvial Kuzey Afrika'da. Sahra Çölü bölgesi savana benzeri bir ortamı desteklemektedir. Çad Gölü şu andaki Hazar Denizi 'den daha büyüktür. Günümüz Sahel bölgesinde bir Afrika kültürü gelişir.
* 9,500 yıl önce (MÖ 7500): Çatalhöyük Anadolu 'da kurulmuş kentsel yerleşim. Kedinin evcilleştirilmesi için varsayılan en erken tarih.
* 9,200 yıl önce: Amman, Ürdün 'deki ilk insan yerleşimi; 'Ain Ghazal Neolitik yerleşim 15 hektarlık bir alana yayılmıştır.
* 9,000 yıl önce: Doğu Çin'in Zhejiang eyaletinde yer alan antik "Shangshan" neolitik yerleşiminde bulunan çömlek testilerde, bilinen en eski Bira kalıntısına rastlandı. Çinliler birayı Pirinç ve Şeker kamışından elde ediyorlardı. Ayrıca bu arkeolojik alanda bira üretim atölyesi de bulundu.
* 9,000 yıl önce (MÖ 7000): Jiahu kültürü Çin'de başladı.
* 8,600 yıl önce: Bursa'nın Yenişehir ilçesi sınırları içerisindeki neolitik Barcın Höyük de keşfedilen çömleklerde, Süt ve Tereyağı kullanıldığına dair kanıtlar bulundu.
* 8,200–8,000 yıl önce: 8,2 kiloyear olayı: Doğu Afrika ve Mezopotamya'da daha kurak şartlara yol açan Laurentide Buz Levha nın nihai çöküşünün neden olduğu küresel sıcaklıkların ani düşüşü.
* 8000 ila 5.000 yıl önce: proto-yazı 'nın Çin, Güneydoğu Avrupa (Vinca sembolleri) ve Batı Asya'da proto-literate cuneiform).
* 8000 yıl önce: [Halep'in] bulunduğu yerdeki yerleşim yeri kanıtları yaklaşık c. 8000 yıl önce, Karahal de kazılar yapılmasına rağmen, şehrin 25 kilometre kuzeyindeki bölge yaklaşık 13.000 yıl önce yaşadığını gösteriyor, Karbon-14 tarih MÖ yedinci bin yılın ikinci yarısından bu yana, muhtemelen MÖ 6300 civarında işgal edilmiş olabilir. Ancak, daha geniş olan barada havzasında, M.Ö. 9000 yıllarına dayanan yerleşimin kanıtı bulunmaktadır.
* 7,500 yıl önce: Sırbistan'ın  neolitik yerleşiminde Bakır eritme fırınları bulundu. Ayrıca aynı arkeoloji alanda bakır Balta ve bakır Keski de bulundu.
* 7,200–6,000 yıl önce: MÖ 5200-4000: Għar Dalam evresi Malta. Adadaki ilk tarım yerleşimleri.
* 7,000 yıl önce: Günümüz Hırvatistan'ın Dalmaçya bölgesindeki Pokrovnik neolitik yerleşiminde Dünyanın en eski Peynir kalıntıları bulundu.
* 6,100-5,800 yıl önce: MÖ 5. binyıl M.Ö. 4100–3800: Żebbuġ fazı. Malta.
* 6,070–6,000 yıl önce (4050–4000): Trypillian Nebelivka (Ukrayna) yerleşimine 15.000'e ulaştı. -18.000 nüfuslu.
* 6.500 yıl önce: Varna Nekropolisi, Bulgaristan 'da bulunan en eski altın hazinesi.
* 6,000 yıl önce ([MÖ 4. binyıl] M.Ö. 4000](https://tr.wikipedia.org/wiki/M%C3%96_4._biny%C4%B1l%5D_M.%C3%96._4000)): Mezopotamya / Bereketli Hilal bölgesinde (günümüz Irak çevresinde medeniyetler gelişir). atın evcilleştirilmesi ve çömlekçi tekerleği 'nin icadı için varsayılan en erken tarihler.
* 5,900 yıl önce: 5.9 kilo-yıl olayı: yakındaki göçler nedeniyle muhtemelen Sahara Çölünün kuru dönemini ve Nil Vadisinde nüfus artışını başlatan hızlı ve yoğun kuraklaştırma olayı. Ayrıca bu gelişmenin Mezopotamya'daki Ubaid Dönemi'nin bitmesine katkıda bulunduğuna inanılmaktadır.
* 5,800 yıl önce: (M.Ö. 39. M.Ö. 3800-3800): Somerset Seviyelerinde Posta yolu, Tatlı yol ve Geçit yolu inşa edilmiştir.
* 5,800 yıl önce (39. yüzyıl M.Ö. 3800): Trypillian Talianki (Ukrayna) yerleşim bölgesi 15.600 - 21.000 nüfusa ulaşır.
* 5,800–5,600 yıl önce: (M.Ö. 3800–3600): [Mġarr evresi] Malta'nın tarihöncesinde kısa bir geçiş dönemi. Özellikle eğri çizgilerden oluşan çanak çömlek ile tanınır.
* 5,700 yıl önce (M.Ö. 3800 - 3600 M.Ö.)) Suriye 'deki Tell Brak' daki toplu mezarlar.
* 5,700 yıl önce (M.Ö. 3800): Trypillian, Maidanets (Ukrayna) yerleşimini 12.000-46.000 nüfusa ulaşır, ve 3 katlı bina inşa edilmiştir.
* 5,700 yıl önce: (M.Ö. 3700 ila 3600 M.Ö.): Minos kültürü Girit 'de başlıyor.
* 5,600–5,200 yıl önce (3600–3200 BC): Malta'da  Ġgantija dönemi. Malta tarih öncesi sakinlerinin yaşamı değişti.
* 5,500 yıl önce: [36] MÖ 3600 ila 3500 M.Ö.]): [Uruk dönemi Sümer. Mısır 'daki ilk mumyalama bulgusu.
* 5,500: tekerlekli araç 'ın bilinen en eski tasviri (Bronocice pot, Funnelbeaker culture)
* 5,300 yıl önce: (M.Ö. 3300 M.Ö. 3300): Tunç Çağı Yakın Doğu'da başlıyor  Newgrange İrlanda'da inşa edildi. İndus Vadisi Uygarlığı 'nın Hakra Evresi Hindistan Yarımadası' da başlar.
* 5,300-5,000 yıl önce (M.Ö. 3300-3000): Malta 'da Saflieni evresi tarih öncesi.
* 4,600 yıl önce: (MÖ 2600): Sumer ve Mısır 'da kaydedilen tarih' in başlangıcını tetikleyen Yazma tarihi gelişmiştir.
* 5000-2000 yıl önce (M.Ö. 3000-300) En son ortak ata: bu dönemde bir zamanlar tüm günümüz insanlarının ortak atası olan en son insan yaşamıştır, diğerlerinin ya soyu tükenmiştir ya da tüm günümüz insanlarının bir alt kümesinin atalarıdırlar.


## Kaynakça