Zazalar

**Zazalar,** Hint-Avrupa dil ailesine bağlı bir dil olan Zazaca konuşup Türkiye'nin çoğunlukla Doğu Anadolu Bölgesi'nde Bingöl, Elazığ, Erzincan, Bitlis ve Tunceli; Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde ise Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa illerinin belirli bölgelerinde yaşayan İranî bir halktır. Yaklaşık 2-3 milyon nüfusa sahip olan Zazalar; Türkler, Kürtler ve Araplardan sonra sayısal olarak Türkiye'deki dördüncü en büyük etnik grubu oluşturmaktadır.

12 Eylül Darbesi'nin ardından Zazalar dâhil birçok entelektüel azınlık, Türkiye'den Avrupa, Avustralya ve ABD'ye göç etmiştir. Zaza diasporasının en büyük kısmı Avrupa'da, ağırlıklı olarak Almanya'da bulunmaktadır. Dinî açıdan günümüzde Müslümanlığı benimseyen Zazalar, Sünni ve Alevi olmak üzere iki kesime ayrılmıştır. Zazalar, İran halkları ve İranî diller ile kültür ve dil bakımından çeşitli benzerlikleri barındırırlar.

## Köken
Zazaların kökenine ilişkin birkaç teori bulunmaktadır. Zazalar ile ilişkilendirilen Part İmparatorluğu, Sasaniler'den önce İran'ı yöneten Kuzeydoğu İran orijinli bir halk olup Gernot Ludwig Windfuhr onların dillerinin Zaza diline çok yakın olduğunu belirtmektedir. İranlı tarihçi Kaveh Farrokh da Zazalarla Partların güçlü bağı olduğuna işaret etmektedir. Alman dil bilimci Jost Gippert de benzer biçimde Zaza dili ile Part İmparatorluğu'nun resmi dili olan Partça arasında çok yakın ilişki olduğunu belirtmektedir.

Zazaların kökenine dair en önemli teori, Zazaların aslen Deylem bölgesinden gelen Deylemliler olduklarıdır. Bu teoriye göre, Zazalar diğer topluluklarla birlikte Hazar Denizi'nin güney kıyılarından Anadolu'ya göç etmişlerdir. Zazacanın bir adlandırması olan Dimlī sözcüğünün etimolojisi, dil benzerlikleri ve Ermeni tarihi kaynaklarındaki kayıtlar Zazaların Deylem kökenli oldukları noktasında kanıt olarak gösterilmektedir. Deylem teorisi teorisyenleri, Zazaların Deylem bölgesinden Anadolu'ya göçünün MS 10. ila 12. yüzyıllar arasında gerçekleştiğini ifade etmektedir. Alternatif olarak, bu tarihlerde gerçekleşen Deylem genişlemesi sırasında, Zazalar ve diğer Deylemli grupların batıya doğru, bugünkü yerleşim yerlerine göç etmiş oldukları düşünülmektedir. Deylem genişlemesi sırasında Deylemliler Hazar kıyılarının çok ötesine, kuzeybatıda Azerbaycan ötelerine kadar ulaşmıştır. Deylem teorisi, , Oskar Mann, Karl Hadank, , , , , , Vladimir Minorski, Ehsan Yarshater, David. N. Mackenzie, , , , Garnik Asatrian ve Victoria Arakelova gibi Zaza dili ya da Zazalar üzerine çalışmalarda bulunan akademisyenler tarafından desteklenmiştir ve Zaza dilinin ilk araştırmacılarından bu yana Zazaların ve dillerinin kökeniyle ilgili en popüler tez olmuştur. Zazaların bir diğer yaygın adlandırması olan Dımli veya Dımıli şeklindeki adlandırmalara ilişkin Zaza dili üzerine araştırmalar yapan dil bilimci ve araştırmacılar, Zaza dilinin tarihî Deylem bölgesinde konuşulan Tatça, Talışça, Sengserce, Simnanca, Gilekçe gibi dil ve lehçeler ile yakınlığına da bağlı olarak Dımıli sözcüğünün Deylem bölgesi ve Deylemliler ile bağlantılı (*Dımıli* -> *Dailami*) olduğunu belirtmiştir. Bu teorinin en önemli dayanağı tarihî Deylem bölgesinde ve çevresinde bugün halen konuşulmakta olan Tatça, Talışça, Gilekçe, Sengserce, Simnanca ve Mâzenderanca gibi dil ve lehçelerin Zaza diline en yakın diller olmasıdır. Aynı zamanda Zaza dilinin Hazar denizinin güneyindeki tarihi Parthia bölgesinde doğmuş Partça ile güçlü dil benzerliği de Hazar bölgesi kökenini desteklemektedir. Encyclopædia Iranica'ya (İran Ansiklopedisi) göre de Dimlī veya Dīmla, sözcüğü etimolojik olarak Kuzey İran'daki Deylem bölgesinin adından türemiştir ve bu adlandırma Ermeni tarihi kayıtlarında *delmik*, *dlmik* olarak geçmektedir; bu da Orta İran dilinde Deylemlli anlamına gelen *dēlmīk sözcüğünden türemiştir. Behustin Kitabeleri'nde Deylemlilerin konuştukları dil için "Zuzu" denmiştir.

Bir diğer teori olan Anadolu teorisine göre, Zazaların kökeni halihazırda yerleşik oldukları Anadolu'nun doğusudur. Bu teoriye göre Zazalar Anadolu'nun doğu bölgelerinde yaşamaktayken Orta Çağ'da, daha güneyden Anadolu'ya doğru göç eden göçebe Kürtler tarafından diğer Doğu Anadolu halklarıyla birlikte daha kuzeye itilmiştir. Kürt göçünden sonra Doğu Anadolu'da yerleşik bazı topluluklar Kürtlerle kaynaşmışken, Zazalar ve Ermeniler asimilasyona direnç göstermiştir. Bu teorinin dayanaklarından biri Zazaların Deylem bölgesinden göçünün henüz kanıtlanmamış olmasıdır. Bir diğer dayanak ise Zazaların, Kürtlerin aksine, göçebelik geçmişlerinin olmaması ve göçebe hayat tarzına sahip olmamalarıdır. Eski çağlardan bu yana Doğu Anadolu'da yerleşik olan Ermenilerin ve Zazaların sözlü gelenek ürünlerinde birbirlerine yer vermeleri ve dil etkileşimi bu teorinin bir diğer dayanağıdır. Nitekim Zazaca üzerine çalışan Alman dilbilimci Jost Gippert de Zaza dili ve Ermeni dili arasındaki etkileşiminin "zamansal bir derinlik" gerektirdiği üzerinde durmuştur. Gippert aynı zamanda Zaza dilinin Antik Çağ'da Part İmparatorluğu döneminde imparatorluğun doğu sınırlarından Doğu Anadolu'ya kadar konuşulmakta olan yerleşik İran diyalektlerden biri olması, dolayısıyla bir yerden göç etmeyip halihazırda Zazaların yerleşik oldukları bölgede konuşuluyor olmuş olması, olasılığına da dikkat çekmektedir. Nitekim Zazaların bugün yaşamakta oldukları bölgeler Part İmparatorluğu'nun batı sınırlarıyla örtüşmektedir. Büyük Jüstinyen dönemi Bizans tarihçisi Agathias (MS 536-582), kroniklerinin üçüncü kitabında Dicle nehri yakasında yaşan, Sasani ordusunda savaşan Dilimnites halkından (Dimli) bahsetmektedir ve bu bölge hem Zazaların bugünkü yerleşim alanlarıyla hem de Part İmparatorluğu'nun batı sınırıyla örtüşmektedir. Pers kralı Büyük Darius döneminde yazılmış Behistun Yazıtları'nda (M.Ö. 6. yüzyıl, tahminen 520) Zazaların bugünkü yerleşim alanlarıyla örtüşen yukarı Fırat havzasının “Zāzāna” şeklinde adlandırılması da Anadolu teorisini desteklemektedir. Dil bilimci David Neil MacKenzie de Zazaların İran Hazar'ı (Deylem) kökenli olup, küçük ve izole bir topluluk olarak varlık sürdürdüklerini ancak Kürtlerin yerleşik olduğu bölgenin batısına, yani halihazırda yerleşik oldukları bölgeye risksiz geçmiş olma olasılıklarının karmaşık olduğuna işaret etmektedir. MacKenzie'ye göre Zazalar, Anadolu'nun doğusundan, Anadolu içlerine ilerleyen Kürtlerce batıya göç etmeye zorlanmıştır ve daha kuzeye, halihazırda yaşamakta oldukları yerlere itilmişlerdir.

Bazı araştırmacılara göre ise Zaza sözcüğü Sasa veya Sasan (Sasani) sözcüğünden türemiştir. Bu noktada Zaza dilinin Sasanilerin diline yakın olduğu, Zazaların Sasani imparatorluğunun, dillerinin ise Sasani Farsçasının ardılı olarak kabul edilmektedir. Sasani görüşüne göre, İran Arap istilasına uğradıktan Sasani soyluları doğu ve batı olmak üzere iki yöne kaçmıştır. Doğu yönüne gidenler ikiye ayrılıp bir kısmı kuzeye diğer kısmı daha güneye (ör. Arap istilası sonucu İran'dan kaçan Parsiler) yönelirken batı yönüne giden Sasani soyluları Zazaların bugünkü yerleşim yerlerine, Doğu Anadolu dağlarına sığınmıştır ve Zazalar Arap İstilası sonucu Anadolu'ya sığınan Sasani soylularının devamıdır.

## Tarihçe
Zazaların kendilerini adlandırdığı Zaza sözcüğünün tespit edildiği birçok tarihî kaynak bulunmaktadır. Zaza tanımına, coğrafi bir tanımlama olarak ilk kez Pers kralı Büyük Darius döneminde Farsça, Elamca ve Babilce yazılmış Behistun Yazıtları'nda (M.Ö. 6. yüzyıl, tahminen 520) rastlanmaktadır. Bu yazıtlarda yukarı Fırat havzası “Zāzāna” şeklinde adlandırılmaktadır. Bu bölge Zazaların bugünde yaşamakta oldukları coğrafi bölgeye tekabül etmektedir. Orta Çağ seyyahı Marco Polo'nun yol haritasında ise Musul-Erzincan-Erzurum dar üçgeni içinde kalan bölgeye "Zorzanie/Zarzania" dendiği ancak bu bölge sınırının Hazar Denizi'ne kadar dayandığı vurgulanmaktadır. Bu bölge de Zazaların şu anda yaşadıkları coğrafi bölge ile uyumludur. Sümer tapınak ve tanrıçalarından birinin ortak ismi olarak "Ninni-Zaza" veya "İnnana-Zaza" da sözcük olarak Zaza'nın yer aldığı bir diğer kaynaktır. Eski yer isimleri arasında, Zaza-Buha'nın (MÖ.880) Elâzığ'ın Maden yöresinde Mihrap ve Kervançemen dağları eteklerinde bir yer olduğu tarif edilmektedir. Zaza adının geçtiği kaynaklardan bir diğeri de Orta Çağ döneminde, 1329-1330 tarihleri arasına ait bir Kureyş şeceresidir. Yazılı bir deri doküman olan şecerede sıralanmış birkaç Zaza aşiret adı geçmektedir ve Zaza aşiretine mensup olarak kaydedilmiş bir imza, *Tālib Mullā Benī min, qebile Zāzā طالب ملا بنی من قبلة زازا* "Zaza kabilesinden talip Mollā Beni" şeklinde yer almaktadır. Yine milattan önce 2. yüzyılda Yakın Doğu'da yaşayan bir mimarın soyadının "Zazai" olduğu bazı kaynaklarda kaydedilmiştir. Büyük Jüstinyen dönemi Bizans tarihçisi Agathias (MS 536-582), kroniklerinin üçüncü kitabında Dicle nehri yakasında yaşan, Sasani ordusunda savaşan Dilimnites halkından (Dimli) bahsetmektedir ve bu bölge Zazaların şu anda yaşamakta oldukları bölgeyle uyumludur. 18. yüzyılda Ermeni kronikçi Divriğili Hagop *Küçük Kronikler* (1737–1783) adlı eserinde Elâzığ bölgesinden Sivas bölgesindeki eşkıyalarla savaşmak için gelen Zazalardan söz etmektedir. Yine 18. yüzyıla ait bir Anadolu haritasında, günümüzde de Zazaların bulunduğu Sivas dolaylarında bir bölge "Zaza" olarak ifade edilmiştir.

## Dil

Zazaların dili Zazaca olmakla birlikte Zaza dili dilbilimsel olarak Hint-Avrupa dil ailesinin İran dilleri grubunun Kuzeybatı İran dilleri koluna bağlı bir dildir. Zaza dili bu kolda Talışça, Tatça, ölü bir İran dili olan Eski Azerice ve Hazar Denizi kıyılarında konuşulan Sengserce, Simnanca, Gilekçe gibi Kuzeybatı İran dilleri ile yakınlık arz edip bu dillerle birlikte Kuzeybatı İran dilleri içinde bir alt dil kuşağı oluşturmaktadır. Tarihsel gelişimi (diachronic) açısından Zaza dili kadim (antik) İran dillerinin birçok eski (arkaik) özelliğini bugüne kadar korumuştur ve bu bakımdan Zaza dili, eski İrani dil özelliklerini günümüze kadar muhafaza edebilmiş en arkaik (eski) Kuzeybatı İran dillerinden biridir. Dil aynı zamanda yakın ilişkili Tatça, Simnanca, Sengserce gibi diğer Kuzeybatı İran dilleri gibi eril-dişil ayrımına dayalı ikili gramatik cinsiyet sistemine sahiptir ve bu gramatik cinsiyet sistemi dilin tüm morfolojisinde görülmektedir. Zaza dilinde Farsça ve İngilizce gibi Hint-Avrupa dillerinde de olan "perfect tense" yani tamamlanmış zaman olarak da tanımlanabilen zaman da bulunmaktadır. Bunun dışında, Zaza dili, dil yapısı bakımından Sasani İmparatorluğu'nun yazı dili olan Orta Farsça, kuzey İran'da kurulmuş Part İmparatorluğu'nun resmî dili Partça ve Kuşan ve Eftalit imparatorluklarının resmi dili Baktarça ile önemli ölçüde benzerlik göstermektedir.

Bunların yanı sıra Zazalar arasında çift dillilik veya çok dillilik görülebilir. Yaşadıkları veya göç ettikleri coğrafyanın siyasi ve demografik koşullarına göre Türkçe, Kürtçe ve Arapça gibi diller de konuşulur.

## Din
Zazaların dini ağırlıklı olarak İslâm'dır. Mezhep yoğunluğu ise Sünnilik ve Alevilik'tir. Sünni kesim içerisinde kalan Zazaların bir kısmı Hanefi bir kısmı da Şafii'dir. Sünni kesim içerisinde kalan Zazalar Elâzığ, Bingöl, Diyarbakır, Adıyaman, Şanlıurfa, Malatya, Bitlis, Batman illerinin belirli bölgeleri ve ilçeleri ile Aksaray bölgesinde yaşamaktadır. Alevi Zazalar ise Sivas, Zara, Kangal, Ulaş, Divriği ilçelerinden Varto-Hınıs, Tunceli, Gümüşhane, Erzincan, Erzurum, Kars ve kısmen Bingöl yöresine kadar uzanan bölgede, ayrıca Kayseri'nin Sarız ilçesinde yaşamaktadır. Özellikle Alevi-Sünni ve Hanefi-Şafii farklılığı Zaza dilinde ve Zazalarda önemli şive ve kültür farklılığını da beraberinde getirmiştir. Zaza dilinin güney ve merkez lehçeleri ve ağızları Sünni Zazalar; kuzey lehçesi ve ağızları ise Alevi Zazalar tarafından konuşulmaktadır.

## Kültür
Zazalar diğer İrani halklarla dil ve kültür bağlamında birçok ortak özellik paylaşırlar. Söz konusu bu İrani halkların dilleri aynı kökten gelmektedir ve birçok ortak sözcük barındırmaktadırlar. Sözcüklerin kökleri büyük oranda aynıdır; renklerin, sayıların, bitkilerin adlandırılmasında benzer ortak sözcükler kullanılmaktadır. Kılık-kıyafet, halk masalları, gelenek-görenekler, dini inançlar, bayramlar pek çok noktada ortak özellikler taşımaktadırlar. Zazalar geçmişte bütün İrani halklarda olduğu gibi irili ufaklı çok sayıda aşiretlere bölünmüştür fakat günümüzde aşiret yapısı ve kuralları hemen hemen yok olmuştur. Zazalar tarihsel olarak kırsal ve feodal bir hayat sürmüşler, tarım ve hayvancılıkla uğraşmıştır. Bu noktada Zazaların yaşadıkları Anadolu Yarımadası'nın doğusu tarih boyunca farklı birçok halkın yaşadığı ve farklı devletlerin hüküm sürdüğü bir coğrafya olmuştur. Bu durum ve yaşadıkları coğrafyanın kültürel kesişimselliği nedeniyle Zazalar Anadolu'nun doğu ve güneyinde yaşayan diğer komşu halklar olan Türkler, Türkmenler, Ermeniler, Araplar ve Kürtler gibi farklı halklarla tarihsel olarak sürekli kültürel etkileşim içinde olmuştur. Nitekim söz konusu kültürel etkileşim ortaya çıkardığı kültürel yakınlığın yanı sıra Zaza dilinin komşu diller ile birçok sözcük alışverişinde bulunmasına neden olmuştur.

### Giyim
Elâzığ, Tunceli taraflarında bazı köylerde kadınlar şalvar, başlarında leçeg veya puşi, bellerine şal veya kuşak giyerler. Erkekler de takım şalvar, başlarına köşeli şapka, puşi veya desmal giyer ve bellerine de kuşak bağlarlar. Bingöl bölgesinde ise erkekler külah genelde dini inanç amaçlı olarak kullanılmakta, kadınlar ise çarşaf ve şalvar gitmektedir.

### Folklor
Qeraçor, Devzer, Çepki, Fadiki, Wışke, Kılaçep ve Bingöl geneli kartal oyunu gibi düğün oyunlarıdır.

### Mutfak
Babıko, bıcık, zervet, keşka, helisa, malez, patila, pêsare, şir, bıcıka qatqatın, çhebelek, dogma, serun, totur aw, mawsta, çırvila gibi genelde hamur ürünü yemeklerdir.

### Özel günler
* Roşanê Remezani (Ramazan Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
* Roşanê Qurbani (Kurban Bayramı): Hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
* Kormışkan bayramı: Bahar bayramı olarak (Çermik ve Siverek Yöresi) son zamanlarda hem Sünni hem Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır. Mart ayında Nevruz'a denk gelmektedir. 
* Hawtemal bayramı: Bir tür bahar bayramı olarak Tunceli yöresinde, Mart ayında, Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
** Hawtemalo Pil (Büyük Hawtemal)
** Hawtemalo Qıc (Küçük Hawtemal)
** Qereçarseme: Bir bahar bayramı, yine Mart ayında Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır..
* Newê Marti (Mart dokuzu): Nevruz, 22 Mart'a denk gelir, normal Nevruz'dan bir gün sonradır. Alevi Zazalar tarafından kutlanır.
* Gağand (Yeni yıl bayramı): Daha çok Tunceli-Koçgiri-Varto yörelerinde yılbaşı olarak 13 Ocak'a yakın tarihlerde kutlanmaktadır. Bu bayramda Rumi takvim esas alınmaktadır. Tunceli'de Alevi Zazalar tarafından kutlanmaktadır.
* Rocê Xızıri (Hızır orucu): Alevi Zazalar tarafından her yıl Şubat ayının ikinci haftasında 3 gün oruç tutulmaktadır.
* Rocê İmamu (Muharrem Orucu): Alevi Zazalar ve genel olarak diğer (Türkmen, Kürt) Aleviler tarafından da tutulmaktadır. Alevilik'te çok önemli bir yeri vardır.

## Coğrafi dağılım
Bazı yazar ve araştırmacılar, "Zaza" adının tarihî Zawzan bölgesi ile ilgili olabileceğini belirtmektedir. Kimi kaynaklarda bu isim "Zevezan", "Zuzaniye", "Zevazaniye" veya "Zavzan" biçiminde de yazılmaktadır. İbn al-Athir ve İbnü'l-Esir'e (1160-1234) göre ise 'Zawzan', "Musul'dan, Ahlat yakınlarına kadar uzanıyor, Azerbaycan tarafından da Selmas'a kavuşuyordu." 10. yy. da Van Gölünün, güney kısmına tekabül eden coğrafyaya bir dönem "Zawzan" denmiştir. Bu coğrafi adlara MS 10. ve 13. yüzyıl arasında El Mesudi, İbn Miskawaihi, Yakut ve başkalarında da rastlarız. 13. yüzyılda henüz kullanılan bir addı. Zaza kökü korunursa bu ad Zazavan olarak düşünülmelidir. 13. yüzyıl coğrafyacılarından Yakut, 1225'te yazdığı "Mu'jam-ul-Buldan (ii, 957)" adlı eserinde Zawazan'ı "Ermenistan dağları, Khilat (Ahlat, SC), Azerbaycan, Diyarbekir ve Musul arasında yer alan geniş bir eyalet olarak tarif eder." 

Behustin yazıtlarında Zazana adında geçen bölge için Bingöl Üniversitesinde 2011 yılında yapılan Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumun'da Zazana Hakkında: "Taş yazıtının 20. Şiiri'nin hemen başında 'Zazana' diye bir yerin adı geçmektedir. Bu eski Farsça yazıtta, Zazana yukarı Fırat Havzası bölgesi olarak tanımlamak için kullanmaktadır. Bu bölge günümüzde Zaza Halkı'nın yaşadığı yerleşke alanlarıdır." denmiştir. Zaza ve Dımıli/Dımli'nin dışında bölgelere göre kendilerini Dılmıc, Kırd, Kırmanc, Şarê Ma, Ma, Elewi olarak adlandıran Zazalar da bulunmaktadır. Bu noktada Dımıli ve Zaza'nın dışında Zaza dilinin kuzey lehçesini konuşan Alevi Zazalar tarafından kullanılan Kırmanc, Ma, Şarê Ma, Elewi ve Zaza dilinin merkez lehçesinin konuşulduğu bazı bölgelerde Zaza ile birlikte sınırlı şekilde kullanılan Kırd diğer adlandırmalardır.

Zazaistan bölgesel konseptini ilk defa ortaya atan isim Ebubekir Pamukçu olmuştur. 1991 yılında İsveç'te Ebubekir Pamukçu tarafından yayımlanan *Raya Zazaistani* (Zazaistan Yolu) Dergisi ilk kez 'Zazaistan' teriminin kullanılmış olduğu dergidir. Zazaistan, Doğu Anadolu ile Güneydoğu Anadolu bölgelerinin bir kısmını oluşturan ve Zaza halkının yaşadığı coğrafi bölgedir. Zazaistan, Erzincan, Elâzığ, Tunceli'nin tamamını, Şanlıurfa, Malatya, Sivas, Bitlis, Bingöl, Erzurum, Diyarbakır, Muş'un bir kısmını kapsar.

## Konuyla ilgili yayınlar

* ''I. Uluslararası Zaza Dili Sempozyumu'' (2011) 
* ''II. Uluslararası Zaza Tarihi ve Kültürü Sempozyumu'' (2012)  
* *38 ra Jü Pelge*, Dr. H. Çağlayan, Tij Yayınları
* Arslan, İlyas. 2016. Verbfunktionalität und Ergativität in der Zaza-Sprache . Dissertation, Universität Düsseldorf.
* *Belge ve Tanıklarıyla Dersim Direnişleri*, M. Kalman, Nujen Yayınlar
* Blau, *Gurani et Zaza* in R. Schmitt, ed., *Compendium Linguarum Iranicarum*, Wiesbaden, 1989, , pp.&nbsp;336–40 (About Daylamite origin of Zaza-Guranis)
* *Dersim, Jandarma Umum Komutanlığı'nın Raporu*, Kaynak Yayınları
* *Dersim Tarihi*, Ali Kaya, Can Yayınları
* *Dersim’de etnik kimlik* Gülsün Fırat, “Herkesin bildiği sır: Dersim" adlı kitapta, İletişim Yay., 2010
* *Dersim Yazıları*, Sait Çiya, Tij Yayınları
* *Dersim Zaza Ayaklanmasının Tarihsel Kökenleri*, Ebubekir Pamukçu, Yön Yayıncılık
* *Dersim-Zaza Tarihi*, Seyfi Cengiz 
* *Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität*, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997
* *Die Schwäche der Türkischen Arbeiterbewegung im Kontext der nationalen Bewegung (1908-1945)*, Hüseyin Çağlayan, Frankfurt, 1995

* *Die Rolle des Bildungswesens beim Demokratisierungsprozeß in der Türkei unter besonderer Berücksichtigung der Dimili (Kirmanc-, Zaza-) Ethnizität*, Kahraman Gündüzkanat. LIT-Verlag, Münster, 1997
* Faruk İremet, "Zonê Ma Zazaki" (Dilimiz Zazaca), (Our language Zaza), Stockholm 1996, 
* İranice Ansiklopedisi Zaza (Dımli)
* *[http://dirokakurdistan.com/tr/wp-content/uploads/2018/12/Malmsanij-KirdKirmancDimilVeyaZazaKrtler.pdf Kırd, Kırmanc, Dımıli veya Zaza Kürtleri] *, Malmîsanij, Deng Yayınları, Îstanbul 1996
* *Kulê 38i*, Munzur Çem, Peri Yayınları
* *Kürt Aşiretleri Üzerine Sosoyolojik Tetkikler*, Ziya Gökalp, Sosyal Yayınlar, Îstanbul 1992
* *Kürtlük, Türklük, Alevilik, Etnik ve Dinsel Kimlik Mücadeleleri*, Prof. Dr. Martin von Bruinessen, İstanbul 1999.
* *Türk Toplumunda Zazalar ve Kürtler*, Prof. Orhan Türkdoğan, Timaş Yayınları
* *Türkiye'de Etnik Topluluklar*, Peter Alford Andrews, tümzamanlar yay.
* *Türkiye'nin Etnik Yapısı*, Ali Tayyar Önder, Fark Yayınları
* *Zazalar ve Kızılbaşlar*, Nazmi Sevgen, Kalan Yayınları
* *Zaza Kürtler*, Mehmed S. Kaya, Çevirenler: K.Ataş, M.S.Akgönül, Rupel Basım Yayın, İstanbul 2014
* *Zazalar Üzerine Sosyolojik Tetkikler*, H. Reşit Tankut, Kalan Yayınları
* *Zazalar: Tarih, Kültür ve Kimlik*, Ercan Çağlayan, İstanbul Bilgi Üniversitesi Yayınları, İstanbul 2016.
* *Zazalar: Tarihi, Kültürel ve Sosyal Yapı*, Serdar Karabulut, İzmit: Altınkalem Yayınları 2013

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Zaza Dernekleri Federasyonu (ZAZA-FED)
* Zazader.org  - Zaza Dil ve Kültür Derneği
* Bingöl Üniversitesi Zaza Dili ve Edebiyatı Bölümü
*  Zazaki.de  - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
* Zazaki.net  - Zazaca ve Zazalar ile ilgili kültürel, tarihi ve edebi bilgi sitesi
*  Iremet Publishing - Zazalar ve Zaza Dili üzerine kültür, tarih ve edebi bilgi sitesi
* ZazaPress  - Zaza Dili ve kültür dergisi
* Enstitüyê Zazaki - Frankfurt Zaza Dil Enstitüsü resmi site