Jabağı Qazanoqo

**Jabağı Qazanoqo** (), Çerkes filozof, İslâm âlimi, kadı, şair, askerî stratejist, siyasetçi ve diplomat. Kuzey Kafkasya'nın bağımsızlığını savunan görüşleriyle öne çıkmıştır. Rusya tarafından "Kafkasya’nın Solon’u" denmiştir.

## Biyografi
### Erken kariyeri
Kabarda’nın Zeiqo (günümüzde Zayukovo) köyünde, Keytıqo prenslerine bağlı orta dereceli soylu Qazanoqo ailesinde doğdu ve zekasıyla fark edilip eğitim görmesi teşvik edildi.

### Kariyer

#### Siyasi kariyeri
Yükselen şöhreti nedeniyle Kabardey Başprensi I. Aslanbek'in kişisel danışmanı olarak atandı. Kabarda adalet sistemini Kur'an ve Adığe Xabze öğretilerini harmanlayarak düzenledi. Çerkeslerin başka bir ülkenin tebaası olmasına karşı çıkarak tam bağımsızlığı savundu. Kırım Tatarları'nın Çerkesya'yı işgal etmek istediğine inanıyordu. 1722'de Rusya ile diplomatik toplantılara katıldı. 1731'de Rusya ile Tatar akınlarına karşı bir savunma anlaşması yapmayı başardı. Ancak bu ittifak, ölümünden 15 yıl sonra Rusya'nın Kabarda'ya saldırarak Rus-Çerkes Savaşı'nı başlatmasıyla sona erdi.

Dindar bir Müslümandı ve 1748 yılında 64 yaşındayken haccı tamamlayarak hacı oldu. Hacca giderken Bahçesaray’da, Kabardey başprensi Bemat Kurğoqo’nun elçisi olarak Kırım Hanı’yla görüştü. Hacdan döndükten sonra ise siyasi ve askeri görevlerinden çekilerek emekli oldu.

#### Reformları ve görüşleri
Yaptığı reformlar, İslam’ın manevi ve ahlaki değerlerinin özellikle Kabardeylerin örf hukukuna dahil edilmesini kolaylaştırmıştır. Adige Habze'de uygun gördüğü örf ve adetleri değiştirdi, bazılarını kaldırdı ve yenilerini ekledi. Toplumun disiplin ve ahlak üzerine kurulu olması gerektiğini benimsedi. Ona göre devlet, toplumdan doğmalı ve görevi, toplumu oluşturan unsurların yaşamlarını ve disiplinlerini düzene sokmaktan ibaret olmalıydı. Devlet reisi seçim yoluyla tayin edilmeli ve seçilecek kişi liyakatli olması gerekliydi.

Kendi yetiştirdiği I. Aslanbek, "iki deniz arasında bir devlet bulunur" prensibini ortaya koymuş ve bu doğrultuda hareket etmiştir. Dağıstan'ın Kafkasya'nın diğer bölgeleriyle bağlanması gerektiğini savunmuş, ancak bu prensibi uygulayacak yeterli zamanı ve fırsatı bulamadı.

#### Askerî kariyer
Kanjal Muharebesi sırasında kurduğu strateji ile Kabardey Çerkesleri zafer elde etmiştir.

### Ölümü
Qazanoqo 1750 yılında doğduğu köyde öldü. Qazanoqo'nun ölümüyle birlikte Kafkasya'daki fikri ve idari uyanışın yanı sıra tasarlanan kalkınma hamleleri de sekteye uğradı.

Qazanoqo'nun ve Aslanbek'in ölümlerinin ardından gelen Kabardey başprensleri, prensler arasındaki şiddetlenen iktidar mücadelesi nedeniyle onun ideallerini sürdürecek bir istikrarı sağlayamadı. Soylular iki cepheye bölünerek Kabardey'in iç bütünlüğünü zayıflattı. Bu durumdan yararlanan Rusya, 1763 yılında Mozdok Kalesi’ni kurarak Rus-Çerkes Savaşı'nı başlattı.

## Miras
Yaptığı reformlar ve Kuzey Kafkasya'nın bağımsız, birlikte hareket eden bir unsur olması yönündeki savunusuyla Qazanoqo, günümüzde hâlâ benimsenen bir figürdür. Adaletin, bilgelik ve erdemin sembolü olarak görülmüştür. Balkarlar gibi çevre halklar onu kendi etnik kahramanı olarak sahiplendi.

2014 yılında, Kabardey-Balkar Cumhuriyeti'ne bağlı Zayukovo köyünün yukarısında, Baksan Nehri'nin sağ kıyısında yer alan *Qazanoqey Kumb* adlı düzlükte, bilge Qazanoqo'nun yanına gömüldüğü evi tespit edildi. Yalnızca sözlü gelenekte korunan mezar yeri, yerel tarihçiler Maria Kotlyarov ve Viktor Kotlyarov'un araştırmaları ve köy halkının katkıları sayesinde kesin olarak belirlendi. Halkın girişimiyle, Qazanoqo ve eşinin mezarı üzerine tüften yapılmış iki mezar taşı dikildi. Resmî makamların ilgisiz kaldığı bu girişim, tamamen yerel halkın gönüllü çabaları ve maddi desteğiyle hayata geçirildi.

Adige ve Karaçay-Çerkesya Cumhuriyetleri'nde Qazanoqo'nun soyundan gelen aileler yaşamaktadır.

## Kaynakça