Medya Devleti

**Medya** (Azerbaycanca: Midiya dövləti), **Midiya** (), **Mada** () ya da **Maday** **(**, : *Maday*) — MÖ 728–MÖ 549 yılları arasında var olmuş eski bir doğu imparatorluğu, ayrıca kuzeyde Aras nehri ve Elbruz Dağı'na, doğuda Deşti-Kevir çölüne, batıda ise Zagros Dağları'na kadar uzanan tarihi bir bölgedir.

Devlet, ilk dönemde tarihi Azerbaycan bölgesinde kurulmuş, ancak kısa sürede genişleyerek Ön Asya'nın en güçlü devleti haline gelmiş ve bölge halklarının tarihinde büyük bir iz bırakarak kültürlerine güçlü bir etki yapmıştır. Mada kabile birliği, esasen Güney Azerbaycan'dan doğuda ve güneydoğuda yer alan bölgelerde şekillenmişti.

Azerbaycanlıların etnogenezinde rol oynayan halklardan biri olan madaylar tarafından kurulmuş ilk imparatorluk olan Medya, ondan önce Azerbaycan bölgesinde kurulmuş Manna devletinin tarihi, etnik ve kültürel varisi olarak kabul edilir.

Medya, Manna'nın güneydoğusunda yer alıyordu. Başkenti Ekbatana (günümüzde Hemedan) şehriydi. Medya (Maday, Matay, Amaday) adına ilk kez MÖ IX. yüzyıl kaynaklarında rastlanmıştır. Medya toprakları, MÖ IX–VIII. yüzyıllarda küçük vilayet yöneticileri tarafından yönetiliyordu. Manna'nın Gizilbunda vilayeti, her iki bölgenin sınırını oluşturuyordu.

## Adı

Madalılar (medyalılar), tarihin sahnesine MÖ I. binyılın başlarında çıkmışlardır. Onların adları Asur yıllıklarında ilk kez IX. yüzyılın 30'lu yıllarında geçmektedir. III. Salmanasar (MÖ 860–825) onların ülkesine Amadai adını verir. Daha sonra Maday, Matay ve Amaday adları da kullanılmıştır.

Herodot, Medya'nın adının, antik Yunan efsanesi "Yason ve Argonotlar Hakkında Efsane"de Kolkhis hükümdarı Eetion'un büyücü kızı Medea'nın adından türetildiğini belirtir. Ayrıca, Medyalıların eski zamanlarda Ariler olarak adlandırıldığını yazar. Hint-Avrupa dillerinin hiçbiri aracılığıyla Medya kelimesinin anlamını belirlemek, etimolojisini açıklamak mümkün olmamıştır. Bununla birlikte, Herodot'un bahsettiği altı Medya kabilesinin adlarının İran dilleri aracılığıyla açıklanmasına yönelik girişimlerde bulunulmuş, ancak yine de başarılı bir sonuç elde edilememiştir.

Herodot şöyle belirtir: Lagaş hükümdarı Gudea (MÖ 2143 – 2124), "Mada"dan "yeşillikler ülkesi" olarak bahseder. III. Ur Hanedanı'ndan hükümdar Šulgi'nin (MÖ 2095–2048) Medya Kalesi (Sümerce: "bád mada ki") adlı bir kale inşa ettirdiği belirtilir. Kaynakta "bad mada ki" olarak geçen ifadede "ki" parçacığı, coğrafi adları belirtmek için kullanılan bir ekdir. Bu ifadede "mada" parçacığını çoğu araştırmacı "iç bölge" olarak tercüme eder. Ancak Mada, çoğu zaman Martu, Subaru, Anşan, Kimaş, Kuti gibi küçük bölgelere ait coğrafi bir ad olmuştur. III. Ur Hanedanı'ndan hükümdar Šu-Sin (MÖ 2038–2030), Zagros çevresindeki şehirlere ve bölgelere ordu göndermiş ve bu sırada Madadan büyük miktarda altın yağmalamışlardı.

G. Gaybullayev yazıyor:

Maday etnik adını taşıyanların Türk kökenli olduğu fikrini doğrulayan faktörlerden biri, bugün hala Kazakistan'da Matay, Atalık-Matay, Kapçakay Matay, Gence-Matay, Tuva'da XIII. yüzyılda Madı (Türk dillerinde a-ı değişimi karakteristik bir durumdur), Madı-koşun ve Mat, Sibirya ve Altay'da Maadı, Madar ve Maxtar (Mada, Mata ve Türk kökenli kabilelerin, örneğin, Avşar, Avar, Bulgar, Kaçar, Kenger, Hazar gibi kabileler için karakteristik olan "ar", "er" – erkek, yiğit, savaşçı kelimelerinden) kabilelerinin varlığıdır.

## Bölgesi
### Madayların Vatanı

Madayların ilk yerleşim bölgelerinin sınırları araştırmacılar arasında tartışmalıdır. Asur kaynaklarında, Madayların, Manna'nın güneybatı sınırında, Parsua bölgesinin kuzeybatısında yerleştikleri belirtilir. Kaynaklarda, Madayların ilk yerleşim bölgelerinin güney sınırının Bikni Dağı olduğu kaydedilir. Bikni Dağı, çoğu araştırmacı tarafından Demavend Dağı ile özdeşleştirilir. Bununla birlikte, bu dağı Hemedan şehri yakınlarındaki Elvend Dağı ile de ilişkilendirenler vardır. Ancak Hemedan'ın (Ekbatana) Maday Devleti'nin başkenti olduğu göz önüne alındığında, başkent şehrinin sınır yakınında kurulması pek inandırıcı görünmemektedir.

G. Gaybullayev madayların ilk yerleşim bölgeleri hakkında şöyle yazar: "*İlk zamanlarda, ağırlıklı olarak Kizilbunda ([[Güney Azerbaycan]]'daki bugünkü Kızıl-Üzen) nehrinin havzalarında yaşamış olan Maday kabilesi, Asur ile birkaç yüzyıl süren kanlı çatışmalardan sonra, MÖ 673 yılında kendi devletini kurmuştur."*

Madayların ilk yerleşim bölgelerinin sınırları konusunda araştırmacılar arasında bazı tartışmalar olsa da, tüm araştırmacılar oybirliğiyle madayların yerleşim bölgesini tarihi Azerbaycan topraklarında lokalize ederek, madayların en eski ve yerli Azerbaycan kabilelerinden biri olduğunu ve yerli halkın (Azerbaycan Türklerinin) etnogenezinin oluşumunda önemli bir rol oynadığını vurgulamaktadırlar.

### Devletin Alanının Genişletilmesi
Medya hükümdarı Keyaksar, Farsların boyun eğdirilmesinden, Doğu İran topraklarının işgalinden, geniş arazilere sahip olan Asur devletinin yıkılmasından, Manna, Urartu ve Saka Krallığı'nın fethedilmesinden sonra, batıda Halis (günümüzdeki Kızılırmak) nehrine kadar uzanan zengin Lidya'yı ve Yunan ticaret şehirlerini kendi devletine katmaya çalıştı.

Herodot'a göre, Lidya ile savaş MÖ 590 yılında başladı. MÖ 585 yılının 28 Mayıs'ında, Halis Savaşı sırasında bir güneş tutulması meydana geldi ve bu olay, savaşan taraflarca kötü bir alamet olarak kabul edildi. Savaş durduruldu. Barış antlaşmasına göre, Mada ile Lidya arasındaki sınır Halis Nehri olarak belirlendi.

Lidya ile savaşın sona erdiği yıl, eski dünyanın büyük devlet adamlarından biri olan ve Eshilos tarafından *"Asya üzerindeki hükümranlığın kurucusu"* olarak adlandırılan Keyaksar vefat etti. Onun kurduğu devletin alanı oldukça genişti. Bu devlet, Mada Krallığı dışında Manna, Saka Krallığı, Urartu topraklarını, "Siro-Mada" olarak adlandırılan bölgeyi (eski Asur vilayetleri olan Zamua, Parsua, Kişessunu, Harkhar vb.), gerçek Asur topraklarını (Ksenophon'dan bilindiği gibi), Hirkania ve Parfiya ile birlikte İran'ın tüm doğu kesimini (bu da Yunan geleneğinden kaynaklanmaktadır) kapsıyordu.

Böylece, Mada Devleti'nin sınırları doğuda Orta Asya'dan batıda Halis Nehri'ne kadar uzanıyordu. Devletin kuzey sınırlarının bir kısmı Kolhida'nın yakınından geçiyordu. Şüphesiz ki, Kuzey Azerbaycan'ın bazı bölgeleri de Mada Devleti'nin sınırlarına dahildi. Mada Devleti'nin içinde, sonraları Pers hükümdarlarının yazılarında adı geçen satraplıkların en azından bir kısmı bulunmaktaydı.

### İdari yönetim

Mada Devleti'nin ilk kurulduğu bölge, Helenistik dönemde Küçük Medya veya Atropatena olarak adlandırılıyordu (yazar: Fransız kartograf Adrien-Hubert Brué (1839)). Tahmin ediliyor ki, Mada Devleti'nin idari yapısı, sonraları Ahameniş İmparatorluğu'nun yapısı gibi Asur-Urartu sisteminin daha da gelişmiş bir biçimi olmuştur. Muhtemelen, idari yönetime, adalet sistemine, maliye sistemine başkanlık eden satrapların yetkileri, prensip olarak Asur vilayet yöneticilerinin *(bçl pehate, pehatu)* yetkilerine benzerdi.

Her hâlükârda, Mada satrapları, Asur ve Urartu'nun *"valilerinin"* sadece biraz değiştirilmiş benzerleriydi.

Tevrat'ta ve diğer Eski Doğu kaynaklarında *"Mada kralı"* ve *"krallarından", "Mada kralı"* ve "onun yardımcıları olan krallardan" bahsedilir. Söylenenlere göre, bunlar, Mada kralının vasalları veya satraplarıydı.

Mada Devleti'nin varlığı esasen 6–8 on yıl (MÖ VII. yüzyılın sonu – VI. yüzyılın ilk yarısı) ile sınırlı olsa da, onun kuruluşunun İran Platosu ve Ön Asya kabileleri ve halklarının tarihi için büyük bir öneme sahip olduğu şüphesizdir.

Maddi zenginliklerin başlıca üreticileri genellikle özgür toplum üyeleri olmuştur. Her bir toplum üyesi aynı zamanda bir savaşçıydı. Mada toplumunun gücü büyük ölçüde bununla açıklanıyordu. Keyaksar, tam olarak bu noktaya dayanarak, kendi fetih savaşlarına başlayabilmişti.

Madalılar, Keyaksar'ın büyük fetih savaşları döneminden itibaren Doğu'nun eski kültürleri ile temas kurdular ve uzun süre olmasa da, Ön Asya'nın en önemli güçlerinden biri haline geldiler. Bölgenin sınıflı toplumları ile olan ilişkiler, Madada patriyarkal temellerin yıkılma sürecini hızlandırdı.

Samuel Butler'in 1907 yılında yayınlanan "The Atlas of Ancient and Classical Geography" adlı atlasında, Medya'nın ve onun komşuları olan Persia ve Parfiya'nın sınırları gösterilmektedir.

Medya Devleti'nin kudretine dayanan her şey hızla yıkılıyordu. Özgür toplum üyeleri ile soylular arasındaki fark, yoğun bir şekilde ortaya çıkmaya ve güçlenmeye başlamıştı. Sıradan özgür toplum üyelerinin sömürülmesi artıyor ve ülkenin ekonomik yaşamında köle emeğinin rolü büyüyordu. Köle emeğinden sadece hükümdarın mülklerinde (bu konuda Herodot'un bilgileri mevcuttur) değil, aynı zamanda soyluların mülklerinde ve tapınak arazilerinde de faydalanılıyordu. Polien, Deyok'un hükümdarlığı döneminde Madada tapınak mülklerinin bulunduğunu doğrulamaktadır.

Zerdüştçülük inancının temsilcileri ve eski geleneklerin koruyucuları olan magralar – rahipler, soylularla birlikte Mada toplumunda önemli bir güçtü. Avesta'da, magraların eski zamanlardan geniş topraklara sahip olduğu belirtilmektedir. Şüphesiz, büyük servetlerden yararlanan ve halk arasında büyük bir nüfuza sahip olan, sağlam ve organize bir güç haline gelen magralar, hükümdarların hem dış hem de iç politikasını etkiliyordu.

Sonuç olarak, toplumun önceki yapısı büyük ölçüde sarsıldı, patriyarkal temellerin yıkılması süreci hızlandı ve sınıf çatışmaları keskinleşti. Mada Devleti'nin ortaya çıkışıyla Mada soyu-tayfa ve askeri demokrasi ülkesinden eski Doğu tipi bir devlete dönüşmeye başladı.

Herodot'un verdiği bilgilere göre, Mada toplumunda sınıf mücadelesi devletin ortaya çıkışından önceki dönemlerde mevcuttu. Peygamber İsa'nın şehadetine göre, erken dönemde "gümüşü değer vermeyen ve altına aç gözlü olmayan" Madalılar, geniş bir gelişim yoluna girmişti.

Büyük fetih savaşları, görünüşte Madanı güçlendirmiş ve onu gelişmiş kölelik ilişkilerine sahip güçlü ve korkulan bir devlete dönüştürmüş olsa da, bu savaşlar aynı zamanda yaklaşan sonun başlangıcıydı. Şüphesiz, Madalıların kurduğu Mada Devleti'nin, onun kültürel-tarihi mirasının, çeşitli geleneklerin ve kurumların rolü ve önemi büyüktü.

Kısa ömrüne rağmen, Mada Devleti İran Platosu'nun sınırlarının çok uzağında bulunan pek çok kabile ve halk üzerinde etkili olmuş ve İran dünyasının kültürel ve dini merkezi haline gelmişti. Strabon'un yazdığına göre, *madalılar farslarin, onların hükümdarlarının ve Asya'daki egemenlik geleneklerinin kurucularıdır.* Medya dönemi, Güney Azerbaycan kabilelerinin tarihinde önemli başarılar ve çeşitli değişiklikler dönemidir. İran sakinlerinin dini yaşamında Mada magralarının rolü özellikle büyüktü.

## Nüfusu

Medya devletini kuran ve yöneten kavim madaylar olmuştur. Çoğu Avrupalı ve Rus İran uzmanı, Madayların Farsça konuşan bir halk olduğunu öne sürmektedir..

*"Medyalılardan söz edildiğinde, Medya İmparatorluğu'nda yaşayan nüfus kastediliyorsa, elbette, burada İran dilli – günümüz Farslarının, Kürtlerin, Talışların, Gileklerin, Tatların ve diğerlerinin ataları da vardı. Ancak her dönemde Türkmen kökenli Medya devletinin, Fars kökenli [[Ahameniş İmparatorluğu|Ahameniler]] ve Sasaniler devletlerinin topraklarında İran dilli nüfus asla çoğunluğu oluşturmamıştır. Eğer İran dilli anlamında 'Medyalı' denilerek Maday etnik adını taşıyanlar kastediliyorsa, bu doğru değildir ve gerçek tarihi faktörler karşısında uydurma bir düşünce olarak görünmektedir."*

Üç ciltlik Azerbaycan tarihi'nin birinci cildinde şöyle yazılmaktadır: *"Medya kavimleri İran dilli kavimler değildiler, yalnız sonradan Medya, [[Farslar]] tarafından işgal edildikten sonra belirli bir ölçüde Farslaşmışlardı... [[Fraortis|Fraortes]]'in hükümet döneminde Medyalılar Manna'yı kendi egemenliklerine aldılar. Manna devleti çöktü. Bu süreçten sonra genel olarak 'Medyalılar' terimi, Güney Azerbaycan'da yaşayan mannaları ve diğer kavimleri de kapsar hale geldi."*

Tarihçi İkrar Aliyev ise, Atropatena tarihine dair eserinde E. A. Grantovski'ye atıfta bulunarak, Mannada İran dilli unsurların da bulunduğunu belirtmiştir. Ona göre, Atropatena'nın nüfusunda&nbsp;İran dilli sakinleri de gösteriliyor. Bu nedenle, S. Qasımova III–VII yüzyıllarda Güney Azerbaycan'da "eski İran Medya ağızları" ifadesini kullanmıştır. Güney Azerbaycan bölgesinde halkın Azerbaycan dilinde konuştuğu fikri de bu bağlamdadır.

Bu görüşü savunan araştırmacılar, X. yüzyılda yaşamış Arap müellifi Yakubî'nin Azerbaycan'da yaşadığına dair bilgiye dayanırlar: "Azerbaycan'ın şehir ve mahallelerinde yaşayan halk, Ecem Azerileri ve Babak'ın olduğu al-Bazz şehrinin sahipleri, eski Cavidanilerin karışımıdır." G. Gaybullayev bu bilginin Atropatena halkının tamamının Azerbaycan dilinde konuştuğunu göstermediğini belirtmektedir. Ayrıca, Azerbaycan diline ait materyallerin Güney Azerbaycan'ın kuzeydoğu köşesine – Erdebil bölgesine ait olduğunu doğrulamıştır.

Tarih Bilimleri Doktoru H. Halili ise şunları yazmaktadır: "Tüm kaynaklar ve araştırmalar, Madayların maddi ve manevi kültürlerinin Farslardan farklı olduğunu ve kültürel olarak onlardan üstün olduğunu, gelen Farsların Madaylardan kültür edindiğini göstermektedir. Madayların kültürel üstünlüğü sonucunda, Ahameniş Hanedanlığı'nın çöküşüyle Farslar sömürge altına düşerken, Madaylar bağımsızlık kazanmış ve kendi devletlerini kurarak özgür bir gelişim yolu izlemişlerdir. Etnik ve kültürel gelişim sürecinde ülkenin ve etnosun adında değişiklikler meydana gelmiştir. Medya adından Atropatena adını almıştır."

## Tarihi
Manna, MÖ VII. yüzyıl ortalarına doğru Asurlar tarafından büyük bir yenilgiye uğratıldıktan sonra, büyük bir devlet olarak önemini kaybetti. Manna, Kimmerler, Skifler ve Madaylar ile kurduğu ittifak sayesinde bir dereceye kadar güç ve kuvvet kazanmıştı. Ancak yüzyılın 70'li yıllarının sonlarına doğru, Skiflerin bir kısmının ihaneti sonucu bu ittifak dağıldı. Partatua başta olmak üzere Asur'un tarafına geçmiş olan bazı Skifler, Asur kralı Asarhaddon'a Mannalara saldırısında yardım etti. Diğer Skifler, İşpakay başta olmak üzere, Manna ile ittifak ilişkilerini sürdürdü. Asur kralı, "Mannalılar ülkesinin halkını darmadağın ettim... Mannalıları kurtarmış Skif, (onların) müttefiki İşpakay'ın ordularını silahla kırdım" diyerek övünüyordu.

Asur'un hükümdarı Aşşurbanipal döneminde (MÖ 668–627), yaklaşık olarak MÖ 660 yılında, Asurlular Manna'yı çok ağır bir yenilgiye uğrattılar ve onu eski gücünden tamamen mahrum ettiler. Manna, Nineva'nın hükümdarlarının vassalı seviyesine indirildi ve bu sürecin sonuna kadar Nineva'nın hükümdarlarına sadık kaldı. Bu durum, madayların eski müttefikleri olan mannalara tabi olmaktan vazgeçmelerine ve kendi savunmalarına odaklanmalarına neden oldu.

### Asur yürüyüşleri
Asur hükümdarları, Manna gibi Midiya topraklarına da yürüyüşler düzenleyerek Midiya yöneticilerini kendi egemenlikleri altına almaya çalıştılar. MÖ IX. yüzyılın ikinci yarısında V. Şamşi-Adad ve ardından oğlu III. Adadnirari, Midiya topraklarına yürüyüş gerçekleştirdiler. MÖ VIII. yüzyılın ikinci yarısında III. Tiglat-Pileser, "güçlü Midiyalıların" topraklarına ulaşıp, Midiya yöneticilerinin vergisini kabul etti. II. Sargon, Manna'ya düzenlediği sefer sırasında Midiya topraklarına da girdi. Bu dönemde, Manna valisi olan ancak Midiya yöneticilerinden sayılan Dayaukku, Urartu'nun isyanını destekleyerek merkezi yönetime karşı çıktı. II. Sargon, Dayaukku'yu ailesiyle birlikte Hama şehrine göç ettirdi.

MÖ VIII. yüzyılın sonunda, Midyada bir merkezi devlet kurma girişimi başlatıldı. Herodot bu girişimi, Deyok (MÖ 712–675) ile ilişkilendirmiştir.[69] Bilgilere göre Deyok, Midiya kabilelerini birleştirip tek bir devlet oluşturdu. Ekbatana şehrini fethetti, şehir surlarını inşa ettirdi ve bu şehri Midiya devletinin başkenti ilan etti.

### İskitlerin hakimiyete gelmesi
İskitlerin Güney Azerbaycan ve Batı Asya'ya gelmesiyle birlikte Midiya, Asur'a karşı daha aktif bir rol oynamaya başladı. Herodot'un verdiği bilgilere göre, bu mücadeleye Fraorta (MÖ 675–653) liderlik ediyordu. Mezopotamya yazıtlarında o, Kaştariti olarak adlandırılır. Tarihçiler, Manna'da yerleşik olan İskitlerin Asur'a karşı mücadelede madaylara yardım ettiklerini varsayıyorlar. MÖ 672 yılında Midiya'nın Asur'a karşı mücadelesi başarılı bir şekilde sonuçlandı. Midiya, Asur'un egemenliğinden kurtulup bağımsız bir devlet haline geldi. Fraorta, küçük krallıkları da etrafında birleştirmeyi başardı.

İ. M. Dyakonov, MÖ VII. yüzyılın 50'li yıllarında, Midiya'nın tekrar Asur ile çatışmalara girmiş olabileceğini belirtmektedir. Herodot'a göre Fraorta (Kaştariti) Asur'a bir saldırı düzenlemişti. İskitlerin diğer bir grubu, başında Madyes'in bulunduğu, Asur'a yardım ederek Kaştariti mağlup etmişti. Kaştariti bu savaşta hayatını kaybetmişti. Böylece MÖ 625–585 yılları arasında Midiya, İskitlerin etkisi altına girdi ve İskitlerin lideri Madiy, Midiya'nın III. hükümdarı olarak tahta geçti. Madiy'in hükûmetinde, Midiya'da iç istikrar sağlanmış olsa da, ülke Asur yanlısı bir politika izledi ve Midiya, dış politikada neredeyse Asur'un egemenliği altına girmişti.

### Siyaksares'ın maday hakimiyetini geri getirmesi
Herodot'un verdiği bilgilere göre, İskitlerin Midiya üzerindeki egemenliğine son verilmesi, Siyaksares'ın adıyla ilişkilidir (bu Midiya hükümdarı, Bisitun yazıtlarında *Huvaxıştra*, Babil kaynaklarında *Umakiştar* olarak anılmaktadır). Siyaksares, MÖ 585 yılında altmış yıllık skif egemenliğine son vererek tahta maday sülalesini geri getirmiş ve Midiya'nın IV. hükümdarı olarak tarihe geçmiştir.

Herodot'a göre, Siyaksares'ın hükûmetinde, kendilerini "şah" olarak adlandıran küçük vilayet yöneticileri merkezi yönetime tabi kılındı. Tarihçi Ziya Bünyadov, muhtemelen Siyaksares'ın bundan sonra "*şahların şahı*" unvanını taşıdığını belirtmektedir. Ülkede iç istikrarı sağladıktan sonra, Siyaksares Midiya'nın etrafındaki ve kendi kendini yöneten küçük vilayetleri kendi egemenliği altına almaya ve devletin sınırlarını genişletmeye başladı. Kısa sürede Midiya'nın güneydoğusunda bulunan Pers ülkesini de Midiya'nın egemenliğine kattı. Kültürel olarak madaylardan çok daha düşük seviyede olan Farslar, Midiya kültürünü benimsemeye başladılar.

### Assura karşı Midiya-Babil koalisyonu
Merkezleşmiş bir devlet kurduktan sonra Siyaksares, Assura karşı savaş hazırlığına başladı. Bu amaçla, Midiya ordusunu yeniden organize etti. Siyaksares ordusunu silahlarına uygun olarak mızraklı ve okçulardan oluşan birliklere böldü ve süvari birimleri kurdu. Ülkenin çeşitli bölgelerindeki kabilelerden antik dünyanın en güçlü ordusunu topladı. Assur'un gücünü iyi bilen Siyaksares, güçlü bir düşmanla tek başına karşılaşmaktan çekinerek, sürekli olarak Assur'un yıkıcı seferlerine maruz kalan Yeni Babilistan hükümdarı Nabopalasar ile ittifak yaptı. İki taraf, düşmana aynı anda saldırma konusunda anlaşmaya vardı.

Assur ile savaş birkaç yıl sürdü. Ordusunun sonuna kadar direnemeyeceğinden korkan Assur hükümdarı III. Aşşur-Ubalit, Assur'a bağlı tüm halkların ordusunu Midiya ve Babil ordularına karşı yönlendirmeye çalıştı. Ancak, Gablin şehri yakınlarında meydana gelen çatışmada Assur ordusu mağlup oldu. MÖ 615–612 yıllarında, Midiya ve Yeni Babilistan orduları tarafından Assur'un Asur, Arbela, Kalat şehirleri ve başkenti Nineveh ele geçirildi ve yağmalandı. Böylece, yüzyıllar boyunca antik Doğu devletlerinin en korkutucu düşmanı olan büyük Assur devleti MÖ 604 yılında yıkıldı ve toprakları Midiya ve Yeni Babilistan arasında paylaştırıldı.

### Mediya–Lidya savaşı
Asur devletinin çöküşünden sonra fetih savaşlarına başlayan Siyaksares, Ege Denizi kıyılarına ulaşabilmek için ciddi bir fetih faaliyetinde bulundu. İlk hedefi, artık gerileme dönemine girmiş olan antik Urartu devleti oldu. Çünkü bu devlet, Küçük Asya'ya giden yolun üzerinde yer alıyordu. Ancak, Mediya ile Urartu arasında yer alan Manna devletinin akıbeti belirsiz olarak kalmıştır. Ziya Bünyadov, Manna'nın resmi olarak Mediya'ya siyasi bağımlı durumda olabileceğini ve böylece iç yönetimde bağımsızlığını koruyabildiğini belirtmiştir. Manna, aynı zamanda savaş alanlarının dışında yer alıyordu.

Herodot'a göre, Mediya ile Lidya arasında savaşın iki nedeni vardı. Birincisi, her iki tarafın Anadolu topraklarına sahip olma isteğiydi; ikincisi ise intikamdı. Mediya'ya bağlı birkaç skif komutanı, yerli kabilelerle savaşta başarısız sonuçlarla döndü ve Siyaksares, bu yüzden onları aşağılamıştı. Aşağılama karşılığında İskitler, Siyaksares'ın oğullarından birini esir alarak Lidya'nın başkenti Sard şehrine kaçırdılar. Siyaksares, Lidya hükümdarından esirleri talep etmesine rağmen II. Aliattes İskitleri geri vermeyi reddetti. Sonuç olarak, Mediya hükümdarı Siyaksares Lidya topraklarına sefer düzenledi.

Beş yıl süren savaşın son savaşı, MÖ 585 yılı 28 Mayıs'ta gerçekleşti. Taraflar, günümüz Türkiye'sinin sınırları içinde, Halys (Kızılırmak) Nehri'nin kıyısında karşılaştı. Tarihe Halys Savaşı olarak geçen bu savaş sırasında çok beklenmedik bir olay yaşandı. Savaş sırasında meydana gelen güneş tutulmasından korkan ve bu olayı tanrıların öfkesi olarak gören Siyaksares ve II. Aliattes, savaşı durdurma ve barış yapma kararı aldılar. Elde edilen anlaşmaya göre, savaşın gerçekleştiği Halys Nehri, Mediya ve Lidya arasında sınır olarak belirlendi. Ayrıca, II. Aliattes'in kızı Aryenis, Siyaksares'ın oğlu Astıages ile evlendi.

Herodot bu olayla ilgili şöyle yazar:

### Devletin çöküşü
Halis Savaşı'ndan kısa bir süre sonra Mediya'nın en güçlü hükümdarı Siyaksares vefat etti. Siyaksares'ın ölümünden sonra hükûmete oğlu Astiyages (MÖ 585–550) geçti. Astiyages'in uzun süreli hükümdarlığı, hakkında çeşitli efsaneler ve hikâyelerin ortaya çıkmasına neden oldu. Hükûmetinin ilk dönemlerinde ülkenin ilerlemesine, ekonomik ve sosyal durumun güçlendirilmesine büyük dikkat eden Astiyages'in hükûmet dönemi, Mediya kültürünün çeşitli alanlarının gelişim dönemi olarak da nitelendirilebilir.

Astiyages, Lidyalı Kroisos ve Babilli II. Nebukadnezar ile birlikte büyük bir imparatorluk miras almıştı. Nabukadnezar'ın eşi Astiyages'in kız kardeşi Amitis'ti ve eşi onun onuruna, antik dünyanın yedi harikasından biri olan Babil'in Asma Bahçeleri'ni inşa ettirmişti.

Astiyages ise iki imparatorluk arasında yapılan anlaşmaya göre Lidya hükümdarı Kroisos'un kız kardeşi Aryenis ile evlenmişti. Astiyages'in taç giyme töreni babasının ölümünden bir yıl sonra yapılmıştı. Kızı Mandana ise Pers prensi I. Kambiz'e verilmişti.

Astiyages'in hükûmet dönemi, iki ana özelliğiyle — sürekli istikrar ve gelişim — dikkat çekmiştir. Bu dönemde, imparatorluğun doğusunda dünyanın en eski ilahi dinlerinden biri olan Zerdüştlük gelişmiş, batıda ise Kroisos tarafından tanınan filozoflar (Tales, Solon, Ezop ve diğerleri) himaye edilmiştir. Ayrıca, Nabukadnezar Babil şehrini geliştirerek antik dünyanın en büyük şehirlerinden biri haline getirmiştir.

Ancak bir süre sonra devlet işlerini bir kenara bırakıp zamanını sadece eğlence ve şenliklere ayıran Astiyages, yüksek rütbeli saray yetkilileri ve Medyalı soylularla olan ilişkilerini bozmaya başladı. Bu nedenle, hükümdar için son derece önemli olan soyluların desteğinden yoksun kaldı. İşte bu yüzden Astiyages'in hükûmetinin son yıllarında Mediya'nın iç ve dış durumu karmaşık bir hale gelmeye başladı.

Harran bölgesine ilişkin olarak Yeni Babilistan ile olan ilişkiler gerginleşmişti. Her iki devlet de Harran üzerinde hak iddia ediyordu. Astiyages, bu durumu avantaja çevirmek için Harran'a askerî birlikler gönderdi. Ancak bu fırsatı değerlendiren bazı saray yetkilileri, iç politikada Astiyages'in soyluların haklarını kısıtlamasından yararlanarak hükümdar ile soylular arasında çatışmaları daha da derinleştirdi.

### Fars isyanı

Herodot, Medya sarayında Fars yanlısı güçlerin gizlice faaliyet gösterdiğini belirtir. Bir grup soylu, özellikle Harpagus'un önderliğinde, II. Kir ile ilişkiye girerek onun iktidarı ele geçirmesine yardım etmişlerdir. Farslar, uzun süreli savaşların Medyalıların konumunu zayıflatmasından yararlanarak isyan çıkarıp kendilerini bağımsız ilan etmişler ve sonuç olarak Medya devletini parçalamışlardır.

Fars güçlerinin başında Astiyages'in torunu (kızı Mandana'nın oğlu) II. Kir bulunuyordu. Astiyages, kızı Mandana'nın doğacak çocuğunun gelecekte kendisi için tehlike oluşturacağına dair bir rüya gördükten sonra, Harpagus'u bu çocuğu doğar doğmaz öldürmesi için Anşana göndermiştir. Ancak Harpagus, hükümdar soyundan gelen bir kişinin kanını dökmek istemediği için bu emirden vazgeçmiştir.

Astiyages, Kir'in sağ olduğuna dair bilgiyi aldığında Harpagus'u öfkeyle cezalandırdı. Harpagus'un tek oğlunu kestirip, sarayda düzenlenen ziyafette bu parçaları Harpagus'un da içinde bulunduğu saray görevlilerine yedirdi. Harpagus, ziyafette bu durumu öğrendiğinde herhangi bir tepki vermeyip, oğlunun kalıntılarını masalardan topladı ve onları defnetmek için mekândan ayrıldı. Astiyages, daha sonra büyücülerle Kir'in kaderini nasıl çözeceğini tartışmaya başladı. Büyücüler, dağda oyun oynarken bulunan çocuğun kehanetinin gerçekleşip onun iktidarını elinden alabileceğini söylediler ve bu yüzden çocuğun saraydan uzak tutulması gerektiğini belirttiler. Bu tavsiyeye uyan Astiyages, Kir'i ebeveynleri I. Kambiz ve Mandana'nın yanına, Anşana'ya (şu anki Şiraz yakınlarında bulunan eski şehir) gönderdi.

Kir, MÖ 559 yılında babasını tahttan indirerek iktidarı devraldı ve MÖ 553 yılında uzun zamandır Astiyages'den intikam almak isteyen Harpagus'un tavsiyesiyle Medya hükümdarı Astiyages'e karşı isyan başlattı. Taraflar arasında çeşitli büyüklükte birkaç çatışma yaşandı. Farslar ve Medler arasındaki savaşın üçüncü yılında, Pasargad Savaşı'nda, Med ordusu hükümdarın emirlerine uymayarak dağılmış ve böylece Med sülalesi devrilmiştir. Medya devletinin varlığına son verilmiş, Kir Astiyages'in iktidarını elinden alıp onu aşağılamıştır.

### Farsların hakimiyeti altında
MÖ 553 yılında Fars hükümdarı II. Kiros, büyükbabası Midiya kralı Astiyages'e karşı çıkarak MÖ 550 yılında onu yener ve iktidarı ele geçirir. Kiros'un iktidarı ele geçirmesinde Astiyages'in iktidarda olduğu yıllarda yaptığı hatalar nedeniyle Midiya soylularının ondan yüz çevirmesi de önemli bir rol oynamıştı. Böylece Maday devletinin kalıntıları üzerinde tarihte ilk Fars devleti olan Ahamenişler devleti kuruldu.

G. Halili yazıyor ki, "*Madaylar siyasi iktidarlarını kaybetmiş olsalar da, yüksek kültürel etki gücüne ve yaratıcılık enerjisine sahip olduklarından, yabancı Fars kültürünün etkisine kapılmadılar, aksine, gelen Farslara medenileştirici etki yaptılar. Azerbaycan'da merkezi bir devletin oluşumu, Azerbaycan Türklerinin ilk gelişimi, yabancı Fars kültürünün ve siyasi iktidarın reddedilmesi koşullarında gerçekleşti. Midiya - [[Manna Krallığı|Manna]] kültürü tüm bileşenleriyle Fars kültürü üzerinde baskınlık gösterdi."*

Kiros'un elde ettiği zaferden sonra, Madaylar sürekli olarak onlara hizmet etmiş ve her zaman kendilerinden aşağı seviyede gördükleri Farslara tabi olmaya mecbur kaldılar. O dönemde Madayların aşağılanması, küçümsenmesi ve yağmalanması dönemi başladı. Kiros, Madayların üzerine ağır vergiler koydu. Yeni imparatorlukta Farslar üstün bir konuma sahip oldular. Madaylar ise kesin olarak kendi konumlarını kaybettiler. Orduda ve onur derecelerinde Farslar Madaylardan önde olmaya başladılar, ülkede tüm yasa ve düzenlemeler Farsların geleneklerine uygun hale getirildi, hatta kutsal kitap olan Avesta'da da değişiklikler yapıldı.

Bütün bunlara dayanmak istemeyen Madaylar, çeşitli komutanlar ve kahramanların önderliğinde defalarca özgürlük hareketlerine başlamış, ancak her seferinde Fars ordusu tarafından yenilgiye uğratılmış, Herodot'un "şerefli insanlar" olarak tanımladığı cesur Madaylar köle durumuna getirilmiştir. İlk isyan, II. Kiros'un yönetimi sırasında gerçekleşmiş, Siyaksares adında bir Maday komutanı Midiya devletini yeniden kurmaya çalışmıştır. Ancak, Fars komutanları tarafından mağlup edilmiş ve Ekbatan şehri yeniden işgal edilmiştir. Kısa bir süre içinde gerçekleşen ikinci isyan, MÖ 409 yılında, II. Daran'ın yönetimi sırasında olmuştur. Ancak Azerbaycan'da Ahamenişlere karşı sürekli ve en uzun süreli mücadeleyi Hazar Denizi kıyısında yaşayan Kadusiler vermiştir. Neredeyse tüm Ahameniş hükümdarları, isyanlarını bastırmak için Azerbaycan'a – Kura ve Aras nehirleri kıyısı ile Hazar kıyısındaki bölgelere seferler düzenlemiştir. Kadusilerin isyanına diğer yerli kavimler, özellikle onlarla komşu olan Türk kökenli Kaspiler büyük destek vermiştir.

Fars hakimiyeti altına girdikten sonra, Midiya iki parçaya – satrapa bölündü: Madayların ana vatanı olan Küçük Midiya (Azerbaycan) ve Midiya devletine bağlı diğer bölgeleri kapsayan Büyük Midiya. I. Daran'ın yönetimi döneminde Büyük Midiya XI. satrap, Küçük Midiya ise Zagros çevresi bölgeler, Alardlar ve Saspirlerin toprakları ile birlikte Ermenistan vilayeti olarak VIII. satraplık olarak adlandırılmıştır.

Ahamenişler İmparatorluğu'nun çöküşü öncesinde Kadusiler ve diğer dağlık kavimler bağımsızlıklarını ilan ettiler, Ermenistan ise ayrı bir satraplık olarak ilan edildi. Ancak bu dönemde Asur, Küçük Midiya ile aynı satraplıkta birleştirildi. Bu sebeple, Ksenophon "Anabasis" adlı eserinde Asur bölgesini de Midiya adıyla anmaktadır.

Böylece Maday devletinin kalıntıları üzerinde tarihte ilk Fars devleti olan Ahameniş İmparatorluğu kuruldu.

### Gaumata isyanı
Fars (pers) epik eserlerinin leitmotivlerinden biri olan İran-Turan karşıtlığının kaynağı, Fars-Türk çatışmalarının başlangıcı, Fars ve Madalı soylularının iktidar mücadelesi ve İran İmparatorluğu sarayındaki darbelerde Fars ve Madalı hanedanlarının zaferleriyle ilişkilidir. Bu tür saray darbe girişimlerinden biri de ünlü Gaumata (Gaumata) isyanıdır. Bu tarihi şahsiyetin İran İmparatorluğu'ndaki rolünü geniş bir şekilde araştıran ve tanımlayan pek çok İran uzmanı, onun etnik kökenini açığa çıkarmaya çalışmamıştır.

Herodot, bu etnik çatışmayı Ahamenişler hanedanından İran şahı Kambiz'in (Kiros'un oğlu) ağzından aktarır. Gaumata isyanını duyan Kambiz, ölüm döşeğindeyken Fars soylularını yanına çağırır ve şöyle der:Ahamenişlerin ikinci hükümdarı Kambiz, MÖ 522 yılının Mart ayında Mısır seferindeyken kötü bir haber alır: Küçük kardeşi Bardiya'nın adıyla bir Mag (Gaumata) isyan başlatmış ve sarayda bir darbe gerçekleştirmiştir. Acele geri dönerken yolda Kambiz esrarengiz bir şekilde ölür. İktidarı ele geçiren Gaumata, başkenti Ekbatana'ya taşır. Böylece krallık tekrar Madalı hanedanına geçer. Yedi ay sonra yedi Fars soylusu bir suikast planı hazırlayarak gece vakti Mag'ı öldürürler. Suikastçilerden biri olan Dara, şah olarak seçilir. Ahamenişler hanedanının başka bir kolundan olan Dara, iktidarı yeniden Farslare geri getirir. Dara, tüm bu olayları Baqastan kayasına üç dilde (eski Farsça, Elamca ve Akkadca) kazıttırmıştır. Bu olayları Herodot ve diğer tarihçiler de az çok farklılıklarla kaleme almış ve tüm bu olaylar İran-Turan karşıtlığının keskin dönemlerini kapsar. Sonraları Avesta bu karşıtlığa dini bir boyut kazandırmıştır.

Herodot, Smerdis (Gaumata) halk tarafından çok sevildiğini, çünkü halk için birçok iş yaptığını, onun ölümünde "*perslar dışında*" bütün Asya'nın ağladığını yazar.

Açık bir mücadeleye cesareti olmayan Dara, gece suikastçı olarak hareket etti. Gaumata'dan sonra iktidara geçen Dara'ya karşı imparatorluğun çoğu bölgesi ayaklandı. Tarihte eşi benzeri görülmemiş bu kadar geniş çaplı halk ayaklanması, tüm Yakın Doğu'yu kaplamıştı.

"Korkut Ata" kahramanlarından biri Kam-Büre (kutsal kurt) olarak adlandırılır; olaylara doğrudan katılmasa da, boylarda adı saygıyla anılan Bayındır Han'ın ulu şaman soyundandır ve Gaumata'nın (Kam Han) oğludur. Bu nedenle, Oğuz başkanları Bayındır Han'ın tavsiyeleriyle oturup kalkar, önemli devlet işlerinde onun önerilerine uygun hareket ederler. Attila'nın kurduğu Hun devletinde Ata-Kam olarak bilinen beylerden biridir. Kuzey Kafkasya'da Kam-Bulat adı, Nogay Hanı (17. yüzyıl) ve Kabardey prensi tarafından da taşınmıştır.

Gaumata isyanından bahseden İ. M. Dyakonov, Gaumata'nın idealleştirilmemesi gerektiğini belirtir, bu konuda daha ileri giden Muhammed Dandamayev ise, tarih boyunca Gaumata adında bir isyancının olmadığını yazar. Ancak Herodot'un Madalı-Fars olaylarını kendi hayal gücünden uydurduğu görüşü kabul edilse bile (Mada-Fars savaşlarını sadece Herodot değil, birçok antik tarihçi de tasvir etmiştir), Fars şahı Daran'ın Gaumata'nın adını taş üzerine üç dilde kazıttırması meselesini açıklamak mümkün değildir.

Gaumata'yı öldüren yedi Fars'tan biri olan Dara, daha kurnaz bir kişiliktir. Herodot, onun yüz hatlarını net bir şekilde tasvir eder. Dara, suikastı ertelememek için iş arkadaşlarını şantaj yapar ve onlara "Eğer bu işi bugün bitirmezsek, ben gidip Maga haber vereceğim" der. Dara, yalancı olduğunu bile gizlemez; saraya sorunsuz girebilmek için şu planı yapar:Dara, altı Fars ile gizlice saraya girip Gaumata'yı öldürür ve böylece Madalılar yeniden Ahamenişler egemenliğine düşerler. Doğru, Dara'ya karşı imparatorluğun diğer eyaletlerinde olduğu gibi Madada da bir halk hareketi başlamıştı, ancak bu, güçlü bir orduya karşı uzun süre dayanamayacak bir hareketti. Yine de, tam 200 yıl sonra Madanın bir parçası olan Atropatena, imparatorluktan ayrılarak bağımsız bir devlet olabilmiştir.

### Helenizm dönemi
Arrian, MÖ 330 yılında Makedonyalı İskender'in tüm Ahamenişler İmparatorluğu topraklarına sahip olmasından sonra, MÖ 328'de III. Darius'un komutanı, aslında Madalı olan Atropat'ın tekrar Midiya satrapı olarak atandığını belirtir. İskender tüm Fars satraplarını görevden almasına rağmen, sadece Atropat'ı sadakati karşılığında eski görevine – Midiya satraplığına tekrar atamış ve içsel bağımsızlık vermiştir. Büyük Midiya bölgesi Makedonyalı İskender'in egemenliği altına girse de, Küçük Midiya – yani Azerbaycan bölgesi, ona bağlılığını kabul ederek içsel bağımsızlığını korumuştur. Makedonyalı İskender'in ölümünden sonra, varisleri arasında çekişmeler başladığında, Küçük Midiya toprak paylaşımlarından uzak kaldı ve tüm Azerbaycan kabileleri Atropat'ın tek hakimiyeti altında birleşti.

Ancak Ekbatana ile birlikte tüm Büyük Midiya toprakları Seleukoslar hanedanından I. Antiokhos'un egemenliği altına girdi. I. Seleukos'un yönetimi döneminde (MÖ 310), Atropat, Küçük Midiya'nın bağımsızlığını ilan ederek büyük Midiya devletinin etnik ve kültürel mirasını sürdüren, devletçilik geleneklerini devam ettiren Atropatena devletini kurdu.

## Din
MÖ ilk binyılın ilk yüzyıllarında Güney Azerbaycan'da ve İran Kürdistanı'nda yerleşmiş Madalıların dini görüşleri hakkında bazı bilgiler, onomastik materyallerden elde edilmiştir; bunlar öncelikle Asur metinlerinde bahsedilen hükümdarların ve tanrıların adlarıdır. Daha sonra, erken Mada topraklarında yapılan arkeolojik kazılar sonucunda ortaya çıkarılan tapınaklar da bu görüşleri destekler.

Bu bölgenin MÖ IX–VIII. yüzyıllara ait onomastiğinde spesifik Mazdaist anlayışlar bulunmaktadır. Bu durum, erken Mada eyaletlerinde ve ona batıdan bitişik olan bölgelerde Mazdaizm ya da bazı Mazdaist öğretilerin yaygınlaşmış olabileceği hakkında bilim insanlarına fikir verir.

Ancak uzmanlar, bu erken Mazdaizmin "Avesta"da yansıyan Zerdüştlük Mazdaizmi (daha doğrusu, Mazda-Yasna) ile ne derece uyumlu olduğunu belirlemenin zor olduğunu belirtmektedirler.

Madalıların dini inançları, Güney Azerbaycan'da (şimdi Batı İran eyaletlerinde) ortaya çıkan "Vidivdad"da yansıtılan özelliklere uygundur. "Videvdat"ın derleyicilerinin ise Mada magları olabileceği düşünülmektedir. Diogenes Laertios, "magların öğretisi" hakkında bilgi verirken, magların ateşi, toprağı ve suyu tanrı olarak kabul ettiklerini belirtir. Erken Zerdüştlük gibi, magların öğretisi de putperestlikten uzak bir anlayışa sahiptir. Maglar tanrıların tasvirlerini tanımıyorlardı.

Güney Azerbaycan'da (şimdi Batı İran eyaletlerinde), henüz MÖ ilk binyılın başlarında ateşe tapınılırdı. Bu bölgede bulunan ateşperestlik tapınakları, özellikle Nuşi-Cantapa'daki Mada tapınağı bunu kesin olarak doğrulamaktadır (MÖ VIII. yüzyıla aittir).

Madalıların manevi kültüründe dini görüşlerden ve mitolojiden başka, epik yaratım da önemli bir yer tutuyordu. Bilindiği gibi, çok eski zamanlarda Küçük Asya'da çeşitli epik eserler mevcuttu. Bu eserlerin konuları genellikle mitlerle bağlantılıydı.

### Politeizm
Midiyalıların dini anlayış sistemleri, onların ideolojisinin karakteristik bir unsuru olarak dikkat çeker. Din, Midya tarihinde üç ana aşama geçirmiştir. İlk aşamada, tüm Mada kabileleri için zorunlu olan tek bir dini sistem mevcut değildi. Madalılar arasında, daha sonra "Avesta"da yansıtılan ve sonraki dönemlerde "bid’atçı" öğretiler olarak devam eden çeşitli dini öğretiler yayılmıştı. Mada kabilelerinin dini, doğa güçlerine tapınmaktan türemiş olan politeizmdi.

Birinci aşama, MÖ VII. yüzyıldan önceki dönemi, ikinci aşama ise MÖ VII. yüzyıldan sonraki dönemi, MÖ VI – V. yüzyılları kapsar. Üçüncü aşama ise MÖ V. yüzyılın ikinci yarısından başlamıştır.

İlk dönemde Zerdüşt'ün dini görüşleri henüz ortaya çıkmamıştı. MÖ IX – VIII. yüzyıllarda, Kuzey Midya kabilelerinin – kutiler, lulubililer, kassitler – çok eski, Sümerlerin dünya görüşü ile ilgili dini anlayışları egemen durumda idi. Hatta Babil'in dini inançları da Midya kültürüne etki etmiştir.

Merkezi Midya'nın bir bölgesi, Babilistan'ın, Sümerlerden gelen, hayır, bereket ve sevgi tanrıçası olan İştar'ın adı ile ilgili olarak Bit – İştar (İştar'ın Evi) olarak adlandırılmıştı. Asurlular bu dönemde, Midya'ya saldırırken, Midya'nın gelecekteki başkenti Ekbatan'ın yakınında "Babil Kalesi"ne ve Babilistan tanrısı Marduk’un, Madaylar arasında kök salmış dini inancına rastlamışlardır. Aslen Batı Midya’dan olan hükümdarlar, çoğunlukla ilahi Sümer adları taşımaktadırlar.

Bu dönemde Babil ve Asur aracılığıyla eski Sümerlerin kültürü ve dini anlayışları Batı Medya'ya güçlü bir etki yapıyordu.

MÖ IX – VIII. yüzyıllarda Medya kabileleri Ahura ("hükümdar", "ruh") Mazda'nın ("çok akıllı", "hafızalı") – iyiliksever, kurtarıcı inancına tapıyor ve bunların dini politeizme, kabile tanrılarına (devalara) dayanıyordu. Ayrı ayrı kabileler ilahi, iyiliksever ruhlara tapıyordu. Medya kabilelerinin yılan totemine tapmaları, Medlerin "yılandan doğmuş" sayılmaları da bu dönemin ürünüdür. Ancak dini anlayışların ikinci döneminde artık tek tanrılı Zerdüştlük taraftarı olmuş Medler, yılan ve diğer totemlere yönelik eski inançlarının sert düşmanları haline geldiler. Bu dönemde Medya kabileleri arasında dini mitolojik öyküler şiirsel bir şekilde geniş ölçüde yayılmıştı. Bunlardan biri güneş tanrısı (Mitra – Mehr) hakkında olan şarkıdır. Zerdüşt'ün kendi dini şiirine dahil ettiği bu şarkıda Mehr, barışçıl ülkelerin aile ocaklarının koruyucusu, ülkelere ve ailelere felaket getirenlerin düşmanı olarak tasvir edilmektedir. İyilik, bereket, artış ve su tanrıçası Anahit ve ilkel toplumsal yapı kalıntısı olan çok sayıda totemistik kabile tanrılarına tapınma da bu döneme aittir.

### Zerdüştlük
İkinci dönemde, MÖ VII – VI. yüzyıllarda Medya, Yakın Doğu'da kültürel ve dini bir merkez haline gelir. MÖ VI – IV. yüzyılların sonları arasında Zerdüşt dinine adanmış Avesta adlı kitap Aramice alfabesi ile yazılmıştır. Bazı araştırmacılar, bu kitabın Atropatena bölgesinde, Yukarı Medya'da, Med dili ile peygamber Zerdüşt ve onun öğrencileri tarafından yazıldığını ve sonrasında birkaç kez değiştirildiğini öne sürmektedirler.

MÖ VI. yüzyılda ortaya çıkan peygamber Zerdüşt, Zerdüştlük dininin kurucusu olmuştur. O, Medya'da kabile tanrılarını (politeizmi) ortadan kaldırarak, tek tanrıcılığı (monoteizmi) yaymıştır. Zerdüşt, eski kabile tanrılarından yalnızca Ahura Mazda'yı koruyarak, onu tek başına yüksek tanrı, "çok akıllı hükümdar" (kamalidövla) olarak ileri sürmüştür. O, geçmiş kabile tanrılarını – iyiliksever ruhları (devaları – "devaizm") kötücül ruhların durumuna düşürerek, onları "kötücül şeytanlar" olarak tanımlamıştır. Bazı eski "deva"lar korunmuş olsa da, onlar bağımsızlıklarını kaybetmiş ve evrensel bir karakter kazanarak, Ahura Mazda'nın çok yönlü faaliyetlerinin uygulayıcıları haline gelmişlerdir. Bu uygulayıcılardan *Rtiş* – yargı işlerine, Vohumana – iyiliksever düşünce ve ahlak meselelerine, *[[Spenta Armaiti|Armaiti]]* – toprak işlerine, *Xşatra-auka* – diğer meselelere bakmaktadır. Sonraları Ahura Mazda'nın bu uygulayıcıları gruplaştırılarak "ölümsüz kutsallar" (Ahamenişler döneminde "Ameşa Spenta") olarak anılmıştır.

Zerdüşt dininin en yüksek ahlak prensibi, kutsal yasaya ve dini sosyal kurallara uymaktan ibarettir. Bu, Avesta'da "en yüksek nimet – Aşa" olarak adlandırılır. Zerdüşt öğretisine göre en yüksek iyilik, toprakta yapılan iş ve emek olarak görülür. Bu emekte Avesta'da temel iyilik – yasa itaati, Ahura Mazda'nın faaliyeti (Aşa) olarak değerlendirilir. Zerdüşt, çiftçilerin barışçıl emeğine saygı gösterilmesini, bu emeğin sevilmesini ve değer verilmesini talep etmiştir.

Zerdüşt'ün ahlaki görüşleri, eski Azerbaycan çiftçi ve çobanlarının ahlaki görüşleriydi. Avesta'da gösterildiğine göre, *"Zerdüşt bu toprak reformu fikirleri nedeniyle büyük toprak sahipleri, varlıklı kişiler ve rahipler tarafından yargılandığından, doğduğu şehir olan Medya'nın Raga (Rey) şehrinden kaçmak zorunda kalmıştır; mülkü müsadere edilmiş ve kendisi kanun dışı ilan edilmiştir."*

Medya, Ahamenişlerin (MÖ 550 – 331) eline geçtikten sonra, Fars kralları halkı kendi egemenliklerinde tutmak için Zerdüşt dinini kullanmış ve onu siyasi çıkarlarına göre uyarlamaya çalışmışlardır. İlk Ahameniş kralları I. Darius (MÖ 552 – 486) ve Kserkses (MÖ 485 – 465) Zerdüşt'ün dini reformlarını kısmen kabul ederek Ahura Mazda'yı tek tanrı olarak kabul etmişlerdir.

Kserkses, eski kabile tanrılarına tapınmayı yasaklamış ve Mehr, Anahit, Vertraqna gibi eski tanrıların tapınaklarını yıktırmıştır. Ahameniş kralları Zerdüşt'ün ileri sürdüğü tek tanrıcılık fikrini kabul etmekle birlikte, onun öğretisinin demokratik yönlerini ve çiftçi ve hayvan besleyicilerin hayatlarının maddi yönlerden iyileştirilmesine yönelik unsurları reddetmişlerdir. Zerdüşt'ü dinin peygamberi olarak reddederek, kendilerini "*büyük hükümdar*" ve "*dini lider*" olarak ilan etmişlerdir. Ancak bu dine yalnızca saraylar, tapınaklar ve köleler tapınmış, halk ise her zamanki gibi Zerdüşt'ten önceki dini inançlarına sadık kalmıştır. Bu nedenle, Ahameniş kralları I. Artakserkes (MÖ 462 – 424) ve II. Darius (MÖ 424 – 405) Zerdüşt'ten önceki dini inançları yeniden tesis etmeye ve yasal hale getirmeye mecbur kalmışlardır. Dinin bu üçüncü döneminde Ahura Mazda'ya ek olarak Mitra (Mehr) ve Anahit gibi eski tanrı ve tanrıçalara da ibadet edilmiştir. Bu mağlup eski tanrılar "yazat" adıyla anılmaya başlanmıştır.

Dinin bu üçüncü döneminde ateşperestler kendilerini "mazdayasna" ve "zerdüştler" olarak adlandırıyorlardı. Bu, gerçek Zerdüşt dini değildi; daha sonraki dönemlerin karışık, sinkretik bir diniydi. "Mazdayasna" eski devaları (kabile tanrılarını) lanetliyor, "yazatlara" dua ediyordu. Aslında, her ikisi de dini anlamda aynı şeydi.

Bu dönemde (MÖ 440 civarı) ilk kez mazdaist yıllığı kaydedildi ve mazdaistler tarafından Avesta ciddi şekilde yeniden düzenlendi. Bu Avesta, dönemin ve hakim Ahamenişlerin taleplerine uygun olarak Zerdüşt monoteizmini önceki politeizme eklemiş oldu. Böylece, eski tanrıların – "altı kutsalın" (Farsça Ameşa Spenta) geçmiş hakları yeniden tesis edildi ve Mehr, Anahit, Tiștriya, Rtiş, Vertraqna ve Homa gibi eski tanrıların hakları resmîleştirildi.

## Medya kültürü

Medya'nın kendine özgü bir kültürü vardı. Sonrasında Medler, diğer Azerbaycan kabileleriyle etnik birleşim yaşadığından, kültürleri Azerbaycan topraklarındaki diğer Türk kabilelerinin kültürüyle karışmış ve birleşik Azerbaycan kültürünü oluşturmuştur.

Kısa ömürlü olmasına rağmen, Med devleti Azerbaycan sınırlarının çok uzağındaki pek çok kabilenin ve halkın üzerinde etkili olmuş, Yakın Doğu'nun kültürel ve dini merkezine dönüşmüştü. Strabon, Medlerin Ermenilerin ve daha önce Farsların, onların hükümdarlarının ve Asya'daki hükümdarlık geleneklerinin kurucuları olduğunu yazmıştır. Şüphesiz, Med dönemi Güney Azerbaycan kabilelerinin tarihinde önemli başarılar ve çeşitli değişiklikler yaşanan bir dönem olmuştur. Güney Azerbaycan ve şu anda İran coğrafyasında yaşayanların dini hayatında Medlerin rolü özellikle büyüktü.

Güney Azerbaycan halkının kültürü ve dini görüşleri birçok komşu halkın kültürüyle karşılıklı etkileşim içinde gelişmiştir. İran dilli kabileler bu bölgeye geldiklerinde kuşkusuz kendi kültürlerini de getirmişlerdir. Ancak, kültürel gelişim açısından yerli Türk kabileleri – Medler ve diğerleri – kadar etkili olamamışlar ve aksine Medlerden birçok kültürel unsuru benimsemişlerdir. Onlar, yerli halklardan birçok yönü, özellikle de erken Med giyimini almışlardır. Assur rölyeflerinden bildiğimiz bu giysi, Lullubilerin giysilerinden türetilmiştir. Med giysileri hakkında da benzer şeyler söylenebilir. Ancak, daha sonra Medlerde başka giysiler ortaya çıkmıştır; Medler daha sonra Farsepolis rölyeflerinde bu giysiyle tasvir edilmiştir. Görünüşe göre, eski giysi yalnızca Azerbaycan'ın Hazar kıyısındaki bölgelerde yaşayan Kaspi halklarında kalmıştı. Med giysileri ve kıyafetleri, antik dünyanın dört bir yanında ünlü olmuştu. Aristofanes'in "Kurbağalar" adlı eserinde, Med giysilerinde at-köpek, keçi-yeniçeri ve diğer fantastik hayvanların tasvir edildiği belirtilir. Med xlamidaları (pelerinleri) tüm Yakın Doğu'da yaygın olarak kullanılmıştır.

Medlerin maddi kültürü hakkında, Med kalelerinin tasvirlerinin yer aldığı Asur betimlemeleri, Med başkenti Ekbatan bölgesinde, Baba-Cantapa ve Nuşi-Cantapa'da yapılan arkeolojik kazılar sonucunda elde edilen bulgulara dayanarak değerlendirme yapılabilmiştir.

Med kültürünün daha eski anıtları Luristan'da, ünlü "Luristan bronzları" bölgesinde ortaya çıkarılmıştır. Konularının bir kısmı açıkça Avesta kökenli olan Luristan bronzları, gerçek Med kültürü ve sanatının oluşumu ve gelişiminde son derece önemli bir rol oynamıştır.

### Yazı
Medya şehirlerinde arkeolojik kazılar yapılmadığından, Medya'ya ait yazılı eserler henüz bulunmamıştır. Uzun süre Farslerin bu bölgelerdeki hakimiyetinden dolayı burada bağımsız bir çalışma ve kazı yapılması mümkün olmamıştır.

Medya Fars sınırında bulunan I. Darius'un kaya üzerindeki yazılarında, eski Fars ve Elam metinleri bulunmasına rağmen, Medya yazılarına rastlanmamıştır.

Araştırmacılar, MÖ VII. yüzyıldan itibaren merkezi ve doğu Medya'da çivi yazısı kullanıldığını öne sürmektedirler. Assur yazıtlarına göre, MÖ VIII. yüzyılın sonlarında Manna hükümdarları da çivi yazısı kullanmışlardır. Bu dönemde Medya'da hiyeroglif yazıları da kullanılmıştır. Ziviyede bulunan gümüş bir kap üzerindeki yazılar bunu doğrulamaktadır.

### Etnografik özellikler

Medlerin bazı etnografik özelliklerini, kıyafet ve süsleme biçimlerini, silah ve taşıma araçlarını, üretim aletlerini ve dini ritüellerini, çiftçi ve savaşçı, soylu ve rahip (maga) figürlerini incelemek için yalnızca Medya bölgesindeki değil, aynı zamanda komşu ülkelerdeki anıtlar da araştırmaya dahil edilmiştir. Bu tür anıtlara örnek olarak Asur ve Takhte- Jamshid kabartmaları, tasvirli mühürler ve diğer arkeolojik buluntular gösterilebilir.

MÖ VII. yüzyıla ait olan Ninova'daki bir Assur kabartmasında Medlerin zorla göçürülmesi tasvir edilmiştir. Bu tasvirde figürler bir sırada yer alır. Sıranın başında ve sonunda Medya erkekleri, ortasında ise Medya kadınları ve çocukları yer almaktadır. Üç Assur askerinin bu hareketi izlediği görülmektedir. Figürlerin ayak ve el durumları hareket halinde olduklarını gösterirken, düz ve eğri hat boyunca yukarıdan aşağıya doğru uzanan çizgiler, insanların hareketini hızlandırmıştır. Bu kabartma, Medya'nın çocuk, kadın ve erkeklerinin uzun giysileri, saçları ve diğer özellikleri hakkında bir fikir verir. Tasvirdeki erkeklerin giysileri, baklava desenleriyle süslenmiş olup, ön tarafından uzun bağla bağlanmış uzun boğazlı ayakkabılar giymektedirler. Saç ve sakallarıyla, Medya erkeklerinin figürlerini diğer Assur kabartılarında da kolayca tanımak mümkündür.

MÖ VIII. yüzyılın sonlarına ait olan Dur-Şarrukin'deki Assur kabartmalarından birinde, mızrakla silahlanmış ve arabaya koşulacak iki atı götüren Medya savaşçıları tasvir edilmiştir. Onlar da geleneksel Medya giysileri içinde betimlenmiştir.

MÖ V. yüzyıla ait Takht-e Jamshid kabartılarından birinde, Medlerin çift at çekişli savaş arabası tasvir edilmiştir. Bu tasvir, önceki kabartmayı tamamlayarak araştırmacılara Medlerin çekiş düzeni hakkında bilgi sağlamıştır.

MÖ V. yüzyılda yapılmış bir Takht-e Jamshid kabartısında, Medya kralının hizmetkârları – köleleri tasvir edilmiştir. Burada Medyaların başka bir giysi formu (uzmanlar bu giysiyi Medya soylularına ait saymaktadırlar) tasvir edilmiştir. Bu tür Medya giysili figürlere Takht-e Jamshid kabartılarının birçok yerinde rastlanabilir. Ancak, en dikkat çekeni, yan yana duran üç Medyanın tasvir edildiği kabartıdır. Ortada duran kişinin giysi forması, Assur kabartılarındaki ve Takht-e Jamshid'deki birçok Medya tasviriyle aynıdır. Kenardaki iki kişinin giysi ve silahları ise Medya varlılarının tasvir edildiği başka bir Takht-e Jamshid kabartısıyla örtüşmektedir.

Medya din adamlarının, rahiplerin – magların da tasvirleri MÖ V. yüzyıla ait Takht-e Jamshid kabartılarında yer almıştır. Bu kabartılarda Medya maqlarının giysi biçimleri ve gerçekleştirdikleri birkaç dini ayin tasvir edilmiştir. Bu bağlamda, iki Takht-e Jamshid kabartısı dikkat çekmektedir. Bunlardan birinde, keçi yavrusunu koltuğuna alarak kurban (nazır) vermeye götüren genç bir Medyalı tasvir edilmiştir. İ. M. Dyakonov, bu kabartıda keçi yavrusunu kurban vermeye götüren bir mağın tasvir edildiğini öne sürmektedir. Tasvirde mağın başlığı net bir şekilde görünmektedir. Bu başlık, mağın ağzını kapatan kulaklıklarıyla Avesta yasalarına uygun olarak tasvir edilmiştir. Ancak bu tasvirde mağın sıkı, dar ve kısa giysisi, onu Medya mezarı olan **Kızkapan mezarındaki** ve diğer Takht-e Jamshid kabartılarındaki mağ figürlerinden ayırmaktadır. Bu nedenle bazı araştırmacılar, bu tasvirde mağın kendisinin değil, ateş tapınağının küçük hizmetçilerinden birinin – rahip yardımcısının tasvir edildiğini düşünmektedirler.

İkinci Takht-e Jamshid kabartısında ise kutsal homa içkisini taşıyan maqlar tasvir edilmiştir. Bu tasvirdeki mağın yüz örtüsü ve hafif ayakkabıları, önceki kabartıda görülen rahip yardımcısını andırasa da, uzun tepelik başlığı ve bol, şatafatlı palası ile daha çok Kızkapan mezarındaki mağa benzemektedir. Mağın elindeki homa içkisi kabının kapalı olduğu görülmektedir. Homa içkisi, kötü niyetli, kirli ruhların içkiye karışıp temizliğine ve saflığına zarar vermemesi için kapalı kaplarda saklanırdı. Homa içkisi genellikle silindirik kil kaplarda saklanırdı. Uzmanlar bu figürün gerçek bir mağın tasviri olduğuna inanmaktadırlar.

Ateş tapınağı hizmetçilerinin bu iki figürü gerçekçi bir üslupla ve ustalıkla yapılmıştır. Her iki tasvirden, rahiplerin kısa ve hafif ayakkabılar (çarık) giydiği anlaşılmaktadır. MÖ IV. yüzyıla ait Orta Asya'nın Amu-Derya bölgesinden bulunan bir mağın gümüş heykelciği de, önceki kabartılardaki benzer detayları yansıtmaktadır. Bu heykelcikte de, mağın ağzı örtülü, uzun başlıkta, geniş ve uzun elbisede, hafif ayakkabılarda ve bel bağıyla tasvir edildiği görülmektedir. Farklı olan ise, mağın bacaklarının özel bir sargıyla sarılmış olmasıdır. Ateş tapınağı hizmetçilerinin bu üç figüründen, giyimleri arasında bel bağının önemli bir unsur olduğu anlaşılmaktadır.

İ. M. Dyakonov, Takht-e Jamshid'deki figürlerin kısa boylu tasvir edilmesini, Medya heykeltıraşlık gelenekleriyle ilişkilendirmektedir. Dyakonov, bu tasvirlerin Medya geleneklerine dayandığını belirtmektedir:

MÖ VII – IV. yüzyıllara ait silindirik şeklindeki mühürlerde, Medya savaşçılarının silahları, giysileri ve savaş alışkanlıklarıyla ilgili ilginç bilgiler korunmuştur. MÖ VII–VI. yüzyıllara ait bir Elam mühründe, Ariazant adlı Medya kabilesinin süvari savaşçısı tasvir edilmiştir. Dinamik bir kompozisyonda gösterilen savaşçı, atının üzerinde düşmana karşı saldırıya geçmeye hazırlanmakta ve mızrakla darbe indirmeye hazır durumdadır. Savaşçının diğer silahları ok ve yaydır.

MÖ V – V. yüzyıllara ait bir diğer mühürde, Medya savaşçılarının İskitlerle savaşı tasvir edilmiştir. Bu tasvirde sol tarafta Medya piyade askerleri, sağ tarafta ise İskit savaşçıları görünmektedir. Medyalılar ok ve yayla silahlanmış, sıradan giysilerinin üzerine, göğüslerini düşman darbelerinden koruyan zırhlı bir gömlek giymişlerdir. Kabartmalardaki gibi, burada da savaşçılar yan taraftan hareket halinde tasvir edilmiştir. Bu eserde Medya savaşçılarının üstün pozisyonu özellikle dikkat çekmektedir. Mühürlerde Medya piyade askerlerinin Yunan piyade savaşçılarıyla savaşı da tasvir edilmiştir. Bunlardan MÖ V. yüzyıla ait iki mühür tasviri bilinmektedir. İlk tasvirde hafif silahlanmış ve özgün savaş giysileri giymiş bir Medya askerinin Yunan savaşçısıyla savaşı tasvir edilmiştir. İkinci tasvirde ise geleneksel savaş giysileri giymiş, yay ve mızrakla silahlanmış Medya askerinin Yunan savaşçısını mağlup etmesi ve yere serip teslim olmaya zorlaması gösterilmiştir. Herodot, Ahameniş savaşçılarının giysi ve silahlarını Medyalılardan aldığını belirtmektedir.

## Sanat
Medya sanatına, eski dini inançlarla birlikte Avesta idealarının da ciddi etkisi olmuştur. Medya dönemine ait eserlerin tasvir motifleri bu fikri doğrulamaktadır.

Medya'nın ana bölgelerinde (Güney Azerbaycan'da) arkeolojik kazılar yapılmadığından, Medya sanatı yalnızca çevre bölgelerin arkeolojik materyalleri temelinde incelenmektedir.

Fransa, ABD ve son yıllarda İran arkeologlarının Damgan yakınlarındaki Tepêhisar, Kaşan yakınlarındaki Tepêsiyalk, Nehavend yakınlarındaki Tepêgiyan, Urmiye yakınlarındaki Göytepe, Hasanlitepe'de ve Ziviya'da bulduğu eski sanat eserleri, Medya sanatı hakkında belirli bir fikir edinilmesini sağlamıştır. Bu eserlerin çoğu daha eski dönemlere ait olduğundan, Medya kavimlerinin hangi kültürel temel üzerinde oluştuğunu göstermektedir. Diğer eski yapıtlar ise MÖ I. binyılın başına (MÖ X – VIII yüzyıllara), en eski Azerbaycan devletlerinin var olduğu döneme aittir, bu nedenle Medya sanatını öğrenmeye daha fazla katkı sağlar.

Eski Manna ve Medya kavimleri her zaman yakın siyasi, ekonomik ve kültürel ilişkiler içinde olmuşlardır. Manna Medya'ya tabi olduktan sonra bu kültürel yakınlık genel sanatsal gelişim ilkelerine dayalı olarak daha da güçlenmiştir. Medya sanatçıları birçok alanda Manna ustalarının sanat geleneklerini devam ettirmiş ve geliştirmişlerdir.

Medya'nın uzak bölgelerinde yapılan arkeolojik kazılar ve araştırmalar birçok sanat eserini ortaya çıkarmıştır. Araştırmacıların görüşlerine göre, bu eserlere dayanarak Medya'da seramikçilik, süsleme sanatı olarak uygulamalı sanatlar ve heykeltraşlık gelişmiştir.

### Dekoratif sanatlar

Erken seramik sanatının en eski örnekleri Tepesiyalk'tan çıkarılmıştır. Bu örnekler MÖ 4200 – 3400 yılları arasında, Eneolitik dönemde yapılmıştır. Bu boyalı kil kapların plastik formları oldukça karmaşık, süslemeleri ise son derece renkli ve çeşitli süslemelere sahiptir. Kil kapların açık renkli (beyaz, sarı, pembe) olmaları nedeniyle, üzerine kahverengi ve siyah boyalarla işlenmiş desenler oldukça belirgindir. Desenler geometrik, bitkisel ve hayvansal motiflerden oluşmuştur.

Kapların en basit halleri geniş ağızlı ve silindirik gövdelidir. Küçük hacimli su kapları genellikle dalgalı, damarlarla ayrılmış üçgen, bala, ağaç şeklinde ve benzeri desenlerle süslenmiştir. Birçok kap, gövde yukarı doğru daraldıkça, alt kısmı da aşağıya doğru daraltılmış ve böylece konik bir şekil almıştır. Bu konik oturaklar, seramiklerin plastik güzelliğini artırmıştır. Bu estetik etkiyi daha da güçlendirmek için, ustalar konik gövdeli kapları, dairesel oturacağı olan silindirik bir dayak üzerinde üretmişlerdir. Bazen silindirik kapların alt oturacak kısmı da bu tarzda hazırlanmıştır. Kapların üst kısmı, ritmik şekilde verilmiş yatay ve dalgalı çizgilerle, kuş ve keçi resimleriyle, dama türü desenlerle ve diğer süsleme motifleriyle süslenmiştir. Bu dekoratif unsurlar, seramiklerin plastik güzelliğini göz önüne çıkarmaya ve vurgulamaya yardımcı olmuştur.

Bu dönemin seramik ustaları hem plastik formlar, hem de dekoratif desenler alanında zengin bir sanatsal miras bırakmıştır. Buna örnek olarak MÖ III. binyılda Tepesiyalk'ta ve MÖ II. binyılda Tepegiya'da üretilmiş boyalı toprak kapları gösterebiliriz. Tepesiyalk ustalarının bu seramikçilik okulu sonraki dönemlerde Medya sanatsal seramiğine güçlü bir etki yapmıştır. Genellikle Medya seramik eşyaları yerel, eski seramikçilik gelenekleri temelinde yaratılmıştır. Bu eserlerdeki plastik formaların uyumu, tasvir ve süsleme motiflerinin ritmik düzeni, Bakır Çağı dönem ustalarının buluşlarının sonucudur.

Medya'nın kuzey-batı bölgesindeki Nehavend'de bulunmuş, Tunç Çağı'na (MÖ II. binyıl) ait tek kulplu silindirik şekilli toprak kabın üzerinde fantastik bir hayvan tasvir edilmiştir. Kanatlı, tek boynuzlu, yılan kuyruklu, aslan benzeri bu hayvan, araştırmacılara göre, Şehri tanrısı, ölüler dünyasının kralı olarak kabul edilen Ahri'nin simgesel tasviridir. Ahri'nin yaklaşık bu türden, ancak kanatsız bir tasvirine Gedebey bölgesinden bulunmuş Medya dönemine ait bir Tunç kuşağının üzerindeki tasvirli yazıda da rastlanmıştır.

MÖ XII - X. yüzyıllara ait Tepesiyalk seramikçileri plastik form ve dekoratif desen alanındaki arayışlarını devam ettirerek bir dizi yeni seramik örneği yaratmışlardır. Bunlar arasında belinden sızılmış silindirik kaplar, gövdesi küresel şekilli, küçük hacimli üstü dama-dama desenli boyalı kaplar ve üç ayaklı tek kulplu seramik eşyalar dikkat çeker. Küçük hacimli, alçak dairesel oturacağı ve geniş ağzı olan bu tek kulplu boyalı kaplar büyük çapta üretilirdi. Üstleri yan-yana çekilmiş düz çizgiler, dama desenler, güneşin simgesel tasvirleri ve benzeri süslemelerle bezeli idi. Bu tür seramik eşyalar günlük yaşamda geniş bir şekilde kullanılmıştır.

Dini törenlerde kullanılmak üzere Tepesiyalk ustaları çeşitli şekillerde kaplar hazırlıyordu. Bu kapların alçak oturaklı geniş ağızlı, uzun ince ve silindirik yüksek ayaklı, tek kulplu formları zoomorfik plastik figürlerle süslenirdi. Bu kapların ağızlarına öküz, koyun ve yenek başlarını andıran figürler yerleştirilirdi. Bu tür kaplar genellikle bereket ve kutsama ritüellerinde kullanılıyordu. Aynı dönemde Tepegiya'nın seramikçileri de benzer ritonlar üretmekteydi. Tepesiyalk ustaları ayrıca daha basit formlarda, üç ayaklı ve küçük hacimli kaplar da üretmişlerdir.

MÖ I. binyılın başlarında (MÖ X – VIII. yüzyıllar) eski seramikçilik geleneklerine sadık kalan Medya ustaları yeni plastik formlar ve dekoratif araçlar keşfetmişlerdir. Bu dönemde lüleli Medya kaplarının ortaya çıkması da söz konusudur. Bu lüleler kapların ağızlarına bitişik olarak hazırlanıyordu. Bu tür kapların daha basit süslemeli örnekleri Medya'nın batı sınırında – Revandiz’da, daha karmaşık formları ise Tepesiyalk'ta üretilmiştir.

Tepesiyalk'ta bu tür kapların üç tipi geliştirilmiştir. Bunların lüleleri bazen dikey ve bazen de yatay olarak yapılmıştır. Üçüncü türde ise yatay pozisyondaki lüle kap ağzından uzakta yerleştirilmiştir. Bu kaplar genellikle güneşin simgesel tasvirleri ve dikdörtgen dama tahtası motifleriyle süslenirdi. Uzmanlar bu kapların dini ve büyüsel törenler için hazırlandığını belirtmektedir.

Tepesiyalk'ta yapılmış bu tür kapların çoğunun üzerinde at tasvirleri bulunduğundan, bunların güneş tanrısı Mitra'ya (Mehr) inananlara hizmet ettiği düşünülmektedir. Bu kapların desen ve tasvirlerini, Avesta'nın Mitra'ya adanmış X. yashtında verilen bilgilere dayanarak belirlemek mümkün olmuştur.

Bu tür kaplardan birinin üzerinde at, atın başının üstünde güneş ve yukarıda sağ köşede dama tahtasını andıran dikdörtgen bir tasvir bulunmaktadır. Kapların lülelerinin etekleri ise güneş ışınlarını hatırlatan desenlerle süslenmiştir.

Avesta'nın X. yashtında Mitra "geniş meralar sahibi", "sürü ve yavru veren", "toprakları ve atları düşmandan koruyan" bir kahraman olarak tasvir edilir. Söz konusu kapta kulp altındaki dikdörtgen şekil, büyük ihtimalle Mitra'nın korumasındaki "geniş meralar"ın tasviridir.

Bu dönemin (MÖ X – VIII. yüzyıllar) Tepesiyalk seramiğinde dikkat çeken orijinal seramik formalarından biri de, toprak kaplarda kulpların dikey olarak hazırlanmasıydı. MÖ X – VIII. yüzyıllarda Tepesiyalk seramikçileri, seramik ürünlerinin plastik zenginliğine özel önem vermişlerdir. Bu dönemin seramik örneklerinde gövdeler dikdörtgen, küresel, silindirik ve benzeri şekillerde olup, genellikle üç ayak üzerinde yerleştirilirdi. Kapların ağızları kasten uzatılır, oyma ve kabartma halkalarla süslenirdi. Kapların gövdeleri hem renkli desenlerle, hem de kabartmalı unsurlarla dekoratif hale getirilirdi.

Tek kulplu ve kulpsuz kupalar zarif bir siluete sahipti. Bu dönemin Tepegiya seramikçileri, kupaların siluetinde köklü değişiklikler yaparak, plastik yapılarını daha karmaşık hale getirmiş ve dekoratif süslemelerine yeni, daha belirgin unsurlar eklemişlerdir. Tepesiyalk ve Tepegiya seramikçilerinin bu başarıları birbirine çok yakın olup, genel bir sanatın – Medya sanatının – parçalarıdır.

Bu dönemde Tepesiyalk seramikçileri dini inançlarla ilgili birçok zoomorfik kap yapmışlardır. Bu kaplar koyun, kuş ve ördek figürleri şeklindedir. Ayrıca, boyalı seramiklerde uzun silindirik kapların ve koni şeklinde uzun ince kapların kulplarında koç ve yenek başlarının figürleri de yapılmıştır. Çoğu zaman bu zoomorfik unsurlar geniş ağızlı, boyalı kapların gövdesine yapıştırılmıştır. Zoomorfik figürlerin yönü, kapların içine ya da dışına doğru çevrilebiliyordu. Bu "büyücü" figürler, kapların içini dışarıdan gelen "kötü etkilerden koruyormuş" gibi görünüyordu. Nadir durumlarda, zoomorfik motifler yılan, keçi gibi tasvirler şeklinde, boyalı kapların dış yüzeylerinde de çizilirdi. Bu kapların dekoratif düzenlemesinde desenlerin renk kontrastına, ritmik düzenlemeye ve dinamik kompozisyon yapısına özel önem verilirdi.

Babil-Şumer halklarının kültürel başarılarından beslenen Medya seramikçileri, özgün bir seramik sanatı yaratarak, bu alanda İran yaylasına göç etmiş Farsça konuşan halkların kültürünü de büyük ölçüde etkilemişlerdir.

Medyen döneminde birçok sanatsal öneme sahip metal eşyaların üretilmesi, Medyalıların bu alanda geniş bilgi ve beceriye sahip olduklarını kanıtlamaktadır. Ancak Medyanın merkezi şehirlerinde ve büyük yerleşim yerlerinde (Ekbatan, Hirba, Raga vb.) kazı ve araştırma çalışmaları yapılmadığı için bu tür eserler nadir buluntular olarak kabul edilmektedir. Tepesiyalk'tan MÖ 20. yüzyıla ait bir hükümdar asasının bronz başı bulunmuştur. Bu asanın başlığında, boyunduruk altında çalışan iki öküz ve bir çiftçi figürleri şematik bir şekilde tasvir edilmiştir. Bu bronz figürlere dayanarak uzmanlar, bu asanın büyü amaçlı kullanılmış olabileceğini düşünmektedir. Asa muhtemelen kralın veya bir aşiret liderinin av törenlerinde kullanılmıştır.

Sinsinati Sanat Müzesi'nde saklanan altın bir camı araştırmacı Helen Kantor, Medyan sanatının en ilginç örneklerinden biri olarak değerlendirmektedir. Bu camın üzerindeki büyük palmiye yaprağı Ziviyye palmiye yapraklarına, çift başlı taş keçilerin duruşu ise Ahameniş gümüş vazosundaki taş keçilerin tasvirine çok benzemektedir.

Takht-e Jamshid'de (MÖ 522 – 486) Dara'nın saray malvarlığı içinde Medyan komutanına ait altından yapılmış bir kılıç kabı bulunmuştur. Bu kılıç kını, zengin süsleme düzenlemesiyle dönemin benzer kılıç kınlarından ayrılmaktadır. Bu silah kını dövme yöntemiyle işlenmiştir. Üzerindeki saray hizmetçileri, hayvanlar ve palmiye ağaçlarının tasvirleri birbirine zıt yöndeki gruplar halinde toplanmıştır. Her grubun figürleri bir sırada ve tek bir hareket yönünde verilmiştir. İki "bekçi aslan"ın yavruları geri dönmüş durumdadır. Onların altında, arka ayaklarının üstünde düzgün bir şekilde duran ve başları geriye dönmüş keçilerin sırası kın boyunca uzanmaktadır ve figürler giderek küçülmektedir. Kının üçgen şeklindeki ucu, köpek tasvirlerine benzeyen desenlerle süslenmiştir.

Medyanın başkenti Ekbatan (Hemedan) şehrinden bulunmuş MÖ 5. yüzyıla ait altın bir cam, Medyalı ustaların sanatkarlığı hakkında iyi bir fikir vermektedir. Altın camın koni şeklindeki gövdesinde ışık ve gölge lekelerini artırmak ve camın dekoratifliğini yükseltmek amacıyla Medyalı usta, yüzeyi küçük şeritlere bölmüştür. Şeritlerin tamamında ritmik olarak tasvir edilen hilal, oval trapez şeklindeki çıkıntılar camın plastik güzelliğini önemli ölçüde artırmıştır. Tahran Sanat Müzesi'nde saklanan bu altın camın boğazında Ahameniş kralı Kserkses'in (MÖ 485 – 465) adıyla ilgili yazılar bulunmaktadır. Bu yazılar Fars, Elam ve Babil dillerindendir.

### Heykeltraşlık
Medyen heykeltraşlığını incelemek için temel kaynak, kayalar üzerinde yapılmış kabartmalardır. Bu tür kabartmalar, Medya krallarının kaya mezarlarında ve Bisütun kayalıklarında da yer almaktadır.

Medyanın kayalarda bulunan mezar taşlarının en eskisi Kirmanşah'ın güneyinde, Sakavend yakınlarındadır. Bu mezar taşında kayanın içine bir ölü koyma yeri de oyulmuştur. Üst kısmında bir ateş sunak ve çevresinde bir büyük ve iki küçük kabartma insan figürü yer almaktadır. Tasvirler kaba ve orantısızdır. Traktövkeleri ve yapım teknolojileri açısından Lulubi ve Elam kabartmalarını anımsatmaktadır. Bu mezar taşının kime ait olduğu ise tartışmalıdır.

Kirmanşah ile Hemedan arasında, Sahn adlı yerdeki kaya mezarı dört duvarla çevrili bir yerleşim alanını andırmaktadır. Mezarın kapısının üstünde kanatlı güneş levhası kabartması yer almaktadır. Bu tasvir motifi, eski Sümerlerde yaygın olarak kullanılan ışık ve güneş tanrısının simgesidir. Sonraki dönemlerde bu simgeyi benimseyen Farslar (Farslar), ona bazı değişiklikler yaparak daha karmaşık hale getirmişlerdir. Güneş tasvirine Ahura-Mazda'nın (Hürmüz'ün) figürünü de eklemişlerdir. Diğer kaya mezarları gibi bu mezar da asma evi andırmaktadır. Bu iki kaya mezarının MÖ 7. yüzyıla ait olduğu tahmin edilmektedir.

Sonraki Medya kaya mezarları örneği olarak Dukani Davud ve Kızkapan mezarlarını gösterebiliriz. Her iki mezar da MÖ 6. yüzyıla aittir.

Dukani Davud mezarı, Hemedan'dan Babilistana giden yol üzerinde yer almaktadır. İ. M. Dyakonov, bu mezarın Medya hükümdarı Astyages'in (MÖ 584 – 550) Süleymaniye yakınlarındaki Surdaş köyünün yanında Şehrizar deresinde bulunan kayaya oyulmuş olduğunu, Kızkapan'ın ise Medya hükümdarı Kyaxares'in (MÖ 625 – 584) mezarı olduğunu öne sürmektedir. Bu mezarların yapıları açısından birbirine benzediği görülmektedir.

Dukani Davud mezarının giriş kısmında kabartma bir Magi figürü yer almaktadır. Magi'nin figürünün karşısındaki alanda ise bir tasvir bulunmamaktadır. Bu bölüm ya yarım kalmış ya da işlenmemiş kalmış ya da sonradan birisi tarafından silinmiştir. Bu tasvirde Magi, uzun bir elbise giymiş, başında bir miğfer, yüzünde bir sargı, elinde baresma tutarak, ellerini ileriye doğru uzatıp dua okuma pozisyonundadır. Magilerin böyle dua pozisyonu hakkında Avestanın II kitabı olan Yasna'da (29,5 ve 50,8) bilgi bulunmaktadır. Magiler, baresma tuttuğunda, homa içkisi veya ateş karşısında iken ağızlarını sargı ile sararlardı ki, nefesleri kutsal varlıkları kirletmesin. Bu tasvirde de Magi elinde homa içkisi tuttuğundan ağzı sargılıdır.

Kızkapan mezarının sütunları pilyastr şeklindedir. Pilyastrlar arasında tanrıların simgeleri kabartma olarak tasvir edilmiştir. Burada, üstünde dört kanatlı figür olan dairesel levha, aşağıda ay şekli bulunan ve ortasında insan figürü yer alan dairesel levha, üstünde yıldız bulunan dairesel levha gibi kabartmalar yer almaktadır.

E. Hersfeld, birinci ve ikinci tasvirleri Ahura Mazda ile Mitra'nın simgeleri olarak kabul etmektedir. Üçüncü tasvir – yıldızlı levha – eski Sümer'de İştar ve Venüs gezegenini temsil ediyordu. Bu abidede ise Anahita'nın simgesi olabileceği öne sürülmektedir.

Bu mezarın kabartma tasvirlerinde solda karakteristik Magi giysisi içinde bir rahip yer almaktadır. Magi, bu giysinin üstüne boş kolları sarkmış uzun bir örtü giymiştir. Rahibin başında bir miğfer (Ahameniş döneminde bu giysi *"patidana"* olarak adlandırılıyordu), ağzında ise bir sargı bulunmaktadır. Magi'nin önünde üç basamaktan oluşan bir ateş tapınağı görünmektedir. Tapınağın sağ tarafında kısa giysili bir kral da yer almakta ve onun da ağzında sargı vardır. Hem kralın hem de Magi'nin sol elinde bir yay bulunmaktadır. Burada yay, zafer ve egemenlik sembolüdür. Sağ ellerinin hareketlerinden, tapınağın önünde dua ettikleri anlaşılmaktadır. Bu kabartma tasvir, ciddi bir simetrik kompozisyonda oluşturulmuştur. Figürler kısa boylu gösterilse de, dinamik bir şekilde tasvir edilmiştir. Ateş tapınağı ise daha ihtişamlı ve görkemli bir şekilde verilmiştir.

Bu eserde kralın rahibin sol elinde zafer ve egemenlik simgeleri olan yay ile tasvir edilmesi, tapınağın önünde bir zafer töreninin yapıldığına işaret etmektedir. Eski Lişir Pirini'ye adanmış ve Bisütun'da I. Daran'ı gösteren kabartmalarda da yay, zafer simgesi olarak verilmiş olduğundan, uzmanlar Medyanın Kızkapan mezarındaki tasvirde de yaya geleneksel olarak zafer sembolü ve egemenlik işareti olarak bakıldığını belirtmektedirler.

Dukani Davud ve Kızkapan adlarıyla bilinen bu iki kaya mezarındaki kabartmalar, tasvirlerinin mükemmelliği, oranları ve teknikleri açısından ünlü Ahameniş kabartmalarından hiç de geri kalmamaktadır. İ. M. Dyakonov, Ahameniş kabartmalarının Ahameniş krallarının esir alıp getirdiği Medya ustaları, onların öğrencileri ve diğer Medyalı ustalar tarafından yapıldığını öne sürmektedir. Ayrıca, Bisütun Dağı'ndaki kabartmalı kompozisyonda Medya ustalarına tanıdık gelen daha eski Lulubi kralı Anubanini'nin kabartma sahnesinin tekrarı da tesadüf değildir. Takht-e Jamshid'deki kabartmalarda figürlerin biraz yassı ve alçak şekilde verilmesi de daha eski Medya kabartmalarından gelen bir özelliktir.

Heykeltraşlık sanatında Medya ustalarının çok eski ve zengin plastik gelenekleri, sınanmış deneyimleri ve becerileri vardı. Medya kralları için yapılmış kaya mezarlarının kabartmaları da bunu doğrulamaktadır. Medya kaya kabartmaları – heykeltraşlık sanatı – daha eski Lulubi-Kuti geleneklerine dayanmaktadır. Ayrıca Medya heykeltraşlığına Asur ve Elam kabartmalarının da olumlu etkisi olmuştur. Bu etkinin çoğunlukla esir alınmış ustalar aracılığıyla gerçekleştiği düşünülmektedir.

Medya'nın kaya mezarlarının mimarisi, saf halk konutlarından alınmıştır. Bu mezarların kabartmaları, Medya'nın saray ve tapınçlarını süsleyen taş heykellere kıyasla kaba ve ilkel görünmektedir. Bizim elimize ulaşmayan bu heykeller özel atölyelerde üretilmiştir. Medya'nın başkenti Ekbatan ve diğer şehirlerinde arkeolojik kazılar yapılmadığından, uzmanlar Medya sanatını incelemek için eski Yunan tarihçilerinin bilgilerine, Asur ve Takht-e Jamshid kabartmalarına, oyma şekilli mühürlere, Medya'nın kırsal bölgelerinde bulunan arkeolojik eserlere ve diğer kaynaklara başvurmuşlardır.

Medya kabileleri, Manna, Babil ve Asurlular aracılığıyla eski Sümerlerin dini inançları, sanatı ve kültürü ile yakından tanış olmuş ve bu kültürden faydalanmışlardır. Bu yakınlık, Medya'nın Sümer ülkesine komşu bir bölgede yer alması ve Medyalıların Sümerlerin kültürel mirasçıları olan Babil ve Asur halklarıyla ekonomik, kültürel ve askeri ilişkilerde bulunmasıyla mümkün olmuştur. Medya, MÖ 7-6. yüzyıllarda kendi dini inançları, sanatı ve kültürü ile komşu halklar üzerinde etkili olabilmiştir.

### Mimarlık
Baba-Cantepe adı verilen büyük yerleşim yeri, Madai kültürünün, özellikle inşaat sanatı ve mimarisinin ilginç anıtlarından biridir. Bu yerleşim, Luristan'ın Pi-e-Kuh adlı bölgesinde, birkaç tepe üzerinde yer almaktadır. Yerleşim çok katmanlıdır ve MÖ 10-6. yüzyılları arasındaki II ve III Demir Çağlarını kapsamaktadır. Yerleşimin erken katmanları, Madai döneminden öncesine aittir. Anıtın yalnızca üst katmanı erken Madai dönemine ilişkindir. Bu yerleşim, kültürel anıtlar ve mimari detaylar açısından Madai mimarisinin, Hamedan'ın yaklaşık 70 kilometre güneyinde, 1960'ların sonlarında arkeolojik olarak araştırılmış önemli anıtlarından biri olan Nuş-i Cantepe ile yakındır.

Nuş-i Cantepe kompleksi geniş bir vadi üzerinde yükselen doğal bir tepenin zirvesinde yer almaktadır ve genellikle iki tapınaktan, bir "kaleçeden" ve sütunlu bir salondan oluşur. Mimari açıdan oldukça karmaşık olan merkezi od tapınağı daha ilginçtir. Bu, secde yeri ve minbere sahip olan, katmanlı bir romb şeklinde yükseltilmiş yüksek bir kulesidir. Bu kulede "kutsal" ateş yanardı ve bu ateşin izleri kararmış ham tuğlalar üzerinde kalmıştır. Görünüşe göre, bu tapınak Nuş-i Cantepe bölgesindeki yalnızca en eski yapı değil, aynı zamanda Medya'da Zerdüştlüğün tüm gerekliliklerine uyan ilk Mazdaistik nesne idi.

MÖ 8. yüzyılın ortalarında Medya kabile ittifakı ve Medya devletinin güçlü döneminde ortaya çıkan ve onun gelişme döneminde de var olan Nuş-i Cantepe kompleksi, Selefkoslar dönemine kadar bir yerleşim yeri olarak kullanılmıştır. Erken Medya döneminin tüm komplekslerinde Urartu ve Asur kültürlerinin, özellikle mimari geleneklerinin etkisi göze çarpmaktadır.

Urartu kralı II Sardur'un (MÖ 7. yüzyılın ortaları) yıllıklarının içeriğinden, Medya'nın kuzey-batısındaki bölgelerde (Azerbaycan'da) geniş çaplı inşaat çalışmaları yapıldığı anlaşılmaktadır. Yıllıklarda Azerbaycan'ın güney-batısındaki bölgelerde yirmi kalenin ve yüz yirmi yerleşim yerinin kurulduğuna dair bilgiler verilmektedir.

Medya döneminden bilinen birçok yapı tipi aslında çok daha önce, Manna döneminde yapılmıştır. Özellikle Urmiye Gölü bölgesinde bir dizi kaya mezarı, kayalar ve Dur-Şarrukin'den (MÖ 8. yüzyılın sonları) ünlü Asur kabartmalarında tasvir edilen yapılar, Medya döneminden çok daha eski tarihlere aittir.

Medya döneminde Azerbaycan mimarlığı başlıca olarak günümüz Güney Azerbaycan bölgesinde (Araz Nehri'nin güneyinde) ve Azerbaycan Cumhuriyeti'nin güney bölgelerinde gelişmiştir. Bu bölgenin ana kültürel gelişim merkezi ise Urmiye Gölü çevresi olmuştur. Medya mimarlığının gelişimine şüphesiz ki, bir taraftan kaya yerleşimleri, diğer taraftan ise ahşap yapılar etkili olmuştur. Anıtsal mimarlık, gelişiminde başlıca olarak taş yapılarla temsil edilmiştir.

VII yüzyılda büyük bir devlet olarak şekillenen Medya, Yakın Doğu mimarlığının gelişiminde önemli bir rol oynamıştır.

Medya'nın güçlü bir imparatorluğa dönüşmesi, ihtişamlı saray yapımları için uygun bir zemin yaratmıştır. Tarihî yıllıklar, Medya'nın başkenti Ekbatanda yapılmış büyük yapılar hakkında geniş bilgiler sunmaktadır. Antik yazarlar Herodotos ve Polibios'un tarifine göre "*bu şehrin içinde büyük bir saray vardı. O, halka şeklinde güçlü kaleden oluşan duvarlara sahipti. Akropol öyle inşa edilmişti ki, bir halka şeklindeki kale duvarı diğerinin üzerine yükseliyordu... Tüm duvar halkaları yedi taneydi ve bunların en sonuncusunda kralın sarayı ve hazinesi bulunuyordu.*"

Ekbatana saraylarını tasvir eden Polybios, bunların genişliğini ve süslemelerinin zenginliğini özellikle vurgulamıştır. O, servi ve sedir ağaçlarından yapılmış, üstü gümüş ve altın yapraklarla kaplanmış sütunlardan bahseder.

Sayısız savunma yapıları ve savunma amacıyla oluşturulmuş şehirler, Medya inşaatının diğer tiplerini temsil eder. Hacmi ve silüeti bakımından muazzam ve etkileyici olan bu yapılar, dekoratif süslemelerden de mahrum değildi. Tarihî kaynaklar, çeşitli çıkıntılara sahip Medya kaleleri hakkında bilgi verir. Ekbatana, Makedon İskender'in seferi sırasında hâlâ iyi durumda olduğundan, İskender, Takti Jamshid'den getirdiği paraları burada muhafaza etmek üzere göndermişti. Ekbatana'daki tapınaklarda İskender'e kurbanlar sunulması ve bu şehirde spor yarışmaları düzenlenmesi de şehrin MÖ IV. yüzyılda iyi durumda olduğunu doğrulamaktadır.

## Edebiyat

### Antik dönemi

* Herodot – "Tarih", Kitap I, s. 94-144
* Ktesi - "Persika" Kitap IV – VI'dan
* Beros – "Babilonika"
* Şamlı Nikolai – "Genel Tarih"

### Modern dönemi

* Max Duncker - Antik Çağ Tarihi, Londra, 1881
* Robert Anderson Edward - Doğu'nun Soyu Tükenmiş Medeniyetlerinin Hikâyesi, 1904
* Igor Dyakonov - Midia Tarihi, Moskova - Leningrad, 1956
* Bruno Genito - Medler: Arkeolojik Kanıtların Yeniden Değerlendirilmesi, 1986
* David Stronach – Midye Anıtı Nushi-Kantepe, Cambridge, 1985
* İgrar Aliyev - Midye Tarihi, Bakü, 1960
* İgrar Aliyev - Azerbaycan'ın tarihi topraklarında eski bir devlet - Midiya, Bakü, 1965
* Azərbaycan tarixi: 7 cilddə / im.Abbasqulu da Bakıxanova. TARİX İNSTİTUTU. Cild 1: ən erkənlərdən biridir. Əsr / ed. İ. H. Əliyev. - Bakı: Elm, 1998. - 476 səh.: KS. 415-463, ISBN 5-8066-0784-4
* Eski Doğu'nun Tarihi: Ders kitabı / Y. Yusifov; ed.: I. Narimanov, M. Mirzoyev. - Baskı II. - Bakü: Çırağ, 2005. - 540 s..; - ISBN 5-8025-0031-X
* Gunnar Heinsohn - Cyaxares: Medyanın Mısır, Asur ve İran'daki Büyük Kralı, 2006
* George Rawlinson - Eski Doğu Dünyasının Yedi Büyük Monarşisi, New York, 1885 (yeniden basım 2007)
* Eski Doğu'nun Tarihi: Ders kitabı / Yu. B. Yusifov; ed.: I. Narimanov, M. Mirzoyev. - Baskı III. - Bakü: Çırağ, 2007. - 544 s. : Hasta., harita; - ISBN 5-8025-0031-X
* Eski Doğu edebiyatı / İngilizceden çevir.: I. E. Veliyev, E. Ağaoğlu, N. A. Safarov; matkap. sorumlu A. Gülaliyev. -Bakü: Doğu-Batı, 2007. - 672 S. ;- (Dünya Edebiyatı). - Kitap, Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in 12 Ocak 2004 tarihli "Azerice dilinde Latince grafiklerle toplu yayınların uygulanması hakkında" kararnamesi ile yayınlanmıştır. - ISBN 978-9952-34-105-8
* Tarihsel olarak Azerbaycan / A. Veliyev. - İstanbul: Elif Kitabevi: Milenyum Yayınları, 2009. - 355 S.; - Türkçe. - ISBN 975-978-8773-32-9
* Seçilmiş eserler: 7 Cilt / N. A. Hasanzada'da; tarth. N. Hasanzade; ed. G. Amrullahkızıları. Cilt III: Oyunlar / yazarın önsözü. I. A. Gabibbeyli. - Bakü: Prometheus, 2011. - 354 S. : fotoğraf; 22&nbsp;cm. - (Prometheus Kütüphanesi).- ISBN 978-9952-8135-3-7
* Artaxerxes ve Medyan Türkleri: Roman / A. Kurtuluş. - Bakü: Kanun, 2013. - 168 s.;- ISBN 978-9952-26-455-5
* Azerbaycan Tarihi: Koleksiyon: 4 ciltte / comp. Kazıma. Cilt I. - Bakü: Azerbaycan Yayınevi, 2015. - 581 S.; - Bibliyografya.: s. 532-578. - ISBN 978-9952-8248-7-2
* Azerbaycan'ın Askeri Tarihi / N. A. Aliyev; bilimsel ed.: S. Ş. Nureyev, S. A. Akhmedov; Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri Askeri Akademisi. Bölüm I: Azerbaycan'da antik dönemde askeri-tarihi olaylar. - Bakü: N. Y., 2016. - 144 S. : Hasta. ; . - Bibliyograf.: s. 137-140
* Azerbaycan'ın eski ve Orta Çağ Askeri Tarihi / M. S. Süleymanov; önsözün yazarı. H. Piriyev; Azerbaycan Cumhuriyeti Silahlı Kuvvetleri Askeri Akademisi. - Bakü: Bilim ve Eğitim, 2016. - 416 s.; - Bibliyografya.: s. 403-410. - ISBN 978-9952-8176-1-2
* Badalova, Aysel Rasimovna. Eski dönemde Azerbaycan'da bilimsel bilgi ve eğitimin Oluşumu / A. R. Badalova; bilimsel ed. S. A. Seyidbeyli; Nana Bilim Tarihi Enstitüsü. - Bakü: Bilim ve Eğitim, 2016. - 112 S. : Hasta.;- Bibliyografya.: s. 102-109. - ISBN 978-9952-8176-8-3
* Büyük İskender ve Atropat: Atarpatena / Atropatena /Azerbaycan denen ülkenin yeniden canlanması: E.A. MÖ 331-321 A. Hasanov; Rusçadan çevrilmiştir. M. Süleymanov. - Bakü: TEAS Press, 2017. 300 s., s. : Hasta., harita;. - ISBN 978-9952-515-32-9
* Uluslararası ilişkilerin tarihi: Antik Çağ ve Orta Çağ: Ders kitabı / L. Z. Garayeva, Ş. T. Nuruzade, Z. E. Melikova; bilimsel ed. I. T. Nureyeva. - Bakü: Bilim ve Eğitim, 2018. - 488 s.;. - Bibliyograf.: s. 476-484.. - ISBN 978-9952-8176-1-7
* Azerbaycan'ın eski devletleri: E.A. III. binyıl-3. yüzyılın başı: eğitim kılavuzu / M. T. Paşayev; bilimsel ed. V. Hasanov; Azerbaycan Devlet Ekonomi Üniversitesi. - Bakü: Ekonomi Üniversitesi Yayınları, 2018. - 288 s. : harita;.: s. 280-284
* Azerbaycan'ın eski tarihinden / F. Q. İbrahimi; Farsça., önsözün yazarı. T. Hasanzadeh; bilimsel ed.: S. A. Rustamova-Tokhidi, J. NANA M. El Yazmaları Enstitüsü. Fuzuli. - Tebriz'deki Sovyet Kültür Evi'nin yayınevi, 1325-1946. - Bakü: Bilim ve Eğitim, 2021. - 36 saniye.;

## Ayrıca bakınız

* Antik çağda Azerbaycan 
* MADA: Etnik kompozisyon ve dil sorunları 
* Medya Devleti (E.A. MÖ 8. yüzyıl A. 550) (video) 

## Kaynakça