Küba

**Küba**, resmî adıyla **Küba Cumhuriyeti**, Karayipler'de bir ada ülkesidir. Adını taşıyan ana adanın yanı sıra 4.195 ada, adacık ve mercan adasından oluşmaktadır. Karayip Denizi, Meksika Körfezi ve Atlantik Okyanusu'nun birleştiği noktada yer alan Küba, Yucatán Yarımadası'nın doğusunda, Florida ve Bahamalar'ın güneyinde, Hispanyola'nın batısında ve Jamaika ile Cayman Adaları'nın kuzeyinde yer almaktadır. Havana en büyük şehir ve başkenttir. Küba, yaklaşık 10 milyon nüfusuyla Haiti ve Dominik Cumhuriyeti'nden sonra Karayipler'in en kalabalık üçüncü ülkesidir. Yüzölçümü bakımından Karayipler'in en büyük ülkesidir. Kültürel olarak Küba, Latin Amerika'nın bir parçası olarak kabul edilir.

Küba, MÖ 4. binyıldan itibaren yerleşim görmüştür ve 15. yüzyıldaki İspanyol sömürgeleştirme döneminde Guanahatabey ve Taíno halkları burada yaşamıştır. Küba, 1898 İspanyol-Amerikan Savaşı'na kadar İspanyol İmparatorluğu'nun bir parçası olarak kaldı, ardından Amerika Birleşik Devletleri tarafından işgal edildi ve 1902'de bağımsızlığını kazandı. 1933'te Carlos Manuel de Céspedes y Quesada'nın demokratik olarak seçilmiş hükûmeti bir darbeyle devrildi ve özellikle Fulgencio Batista'nın askeri etkisi altında uzun bir dönem başladı. 1940'ta Küba yeni bir anayasayı yürürlüğe koydu, ancak artan siyasi huzursuzluk, Batista'nın 1952'deki Küba darbesiyle doruğa ulaştı. Otokratik hükûmeti, Ocak 1959'da Küba Devrimi sırasında 26 Temmuz Hareketi tarafından devrildi. Bu devrim, Fidel Castro liderliğinde komünist yönetimi kurdu. Castro yönetimindeki ülke, Sovyetler Birliği ve Amerika Birleşik Devletleri arasındaki Soğuk Savaş sırasında bir çekişme noktasıydı ve 1962 Küba Füze Krizi, Soğuk Savaş'ın nükleer savaşa dönüşmeye en çok yaklaştığı olay olarak kabul edilir. 

1970'lerden 1980'lerin sonlarına kadar Küba, Afrika, Latin Amerika ve Orta Doğu'daki sömürge karşıtı ve Marksist hükûmetleri veya hareketleri desteklemek amacıyla birçok çatışmaya müdahale etti. CIA'nın gizliliği kaldırılmış bir raporuna göre, Küba 1984 yılına kadar Sovyetler Birliği'nden 33 milyar dolar yardım almıştı. Sovyetler Birliği'nin dağılmasının ardından Küba, 1990'larda Özel Dönem olarak bilinen ciddi bir ekonomik durgunluk yaşadı. 2008'de Castro 49 yıl sonra emekli oldu; yerine Raúl Castro seçildi. Raúl 2018'de Devlet Konseyi başkanlığından emekli oldu ve Miguel Díaz-Canel, parlamento seçimlerinin ardından Ulusal Meclis tarafından başkan seçildi. Raúl 2021'de Komünist Parti Birinci Sekreterliği görevinden emekli oldu ve Díaz-Canel daha sonra seçilerek Küba Devrimi'nden sonra doğan ilk lider oldu. 

Küba, Komünist Parti'nin rolünün Anayasada güvence altına alındığı sosyalist bir devlettir. Küba şu anda Asya dışında dünyanın tek komünist ülkesidir. Küba'da siyasi muhalefetin yasaklandığı otoriter bir hükûmet vardır. Sansür yaygındır ve bağımsız gazetecilik baskı altındadır; Sınır Tanımayan Gazeteciler, Küba'yı basın özgürlüğü açısından en kötü ülkelerden biri olarak nitelendirmiştir. Küba, BM, G77, Bağlantısızlar Hareketi (NAM), OACPS, ALBA ve OAS'ın kurucu üyesidir. Küba, 1959'dan beri Guantanamo Körfezi'ndeki ABD askeri varlığını yasadışı olarak görmektedir.

Küba, dünyanın az sayıdaki planlı ekonomilerinden birine sahiptir ve ekonomisi turizm ve vasıflı iş gücü, şeker, tütün ve kahve ihracatına dayanmaktadır. Küba, tarihsel olarak -komünist yönetim öncesinde ve sırasında- Latin Amerika ve Karayipler'deki diğer ülkelerden okuryazarlık konusunda daha iyi performans göstermiştir. 1959 devriminden sonra Küba, bebek ve anne ölüm oranları ile yaşam beklentisi açısından diğer Latin Amerika ülkelerinden daha iyi performans gösterdi. 2012 tarihli bir araştırmaya göre, Küba, WWF tarafından ortaya konan sürdürülebilir kalkınma koşullarını karşılayan dünyadaki tek ülkedir. Küba, tüm Küba vatandaşlarına ücretsiz tıbbi tedavi sağlayan evrensel bir sağlık sistemine sahiptir, ancak zorluklar arasında doktorların düşük maaşları, yetersiz tesisler, ekipman eksikliği ve temel ilaçların sık sık bulunmaması yer almaktadır.

Küba İnsan Hakları Gözlemciliği'nin 2023 tarihli bir araştırması, nüfusun %88'inin aşırı yoksulluk içinde yaşadığını tahmin etmektedir. Birleşmiş Milletler Dünya Gıda Programı'na göre, karneyle dağıtılan gıda, birçok Kübalı için günlük beslenme ihtiyaçlarının yalnızca küçük bir kısmını karşılamakta ve bu da sağlık sorunlarına yol açmaktadır. 1960'tan beri devam eden ABD'nin Küba'ya uyguladığı ambargo, tarihteki ikili ilişkilerdeki en uzun süreli ticaret ve ekonomik önlemlerden biridir.
## Tarihçe

### [[Kolomb öncesi Amerika|Kolomb öncesi]]
Küba yerlileri; Küba'nın ilk sakinleri Güney Amerika'dan adaya gelen Guanahatabey ve Kiboni Yerlileriydi. Adaya daha sonra yerleşen Tainolar (Antil Aravakları) çömlek ve alet yapımında belirli bir düzeye ulaşmış tarımcı ve barışçıl bir halktı. İspanyolların adada ilk koloniyi kurduğu sırada çoğunluğunu Tainoların oluşturduğu yerlilerin sayısı 80-100 bin dolayındaydı.

### Sömürge dönemi
Kristof Kolomb'un birinci yolculuğunda keşfederek (28 Ekim 1492) İspanyol toprağı ilan ettiği Küba'da ilk kalıcı yerleşim 1511'de kuruldu. Sömürgecilerin baskı ve sömürüsü, salgın hastalıklar, açlık ve göçler yerli nüfusunu 5 bine kadar düşürdü. 18. yüzyıla girilirken bölgede sağlanan barış ve düzenle birlikte sömürgenin nüfusu 50 bine ulaştı. İspanya'dan düzenli gemi seferlerinin başlaması, Havana'nın ticari ve stratejik önemini artırdı. Bu arada hayvancılığın, tütün ve şeker kamışı üretiminin artırılması ve iş gücü için Afrika'dan çok sayıda köle getirilmesi adada köklü bir değişim yarattı. 1865'te köle ticaretinin sona ermesiyle ortaya çıkan işgücü açığını kapatmak için adaya sözleşmeli işçi olarak Meksika yerlileri ve Çinliler getirilmeye başlandı.

### Bağımsızlık ve sonrası (1901-1958)
19. yüzyılın sonlarından itibaren İspanya'nın şeker üretimi ve ihracatı için gerekli iş gücü, sermaye, makine, teknik beceri ve pazarları sağlamada yetersiz kalması, Küba'yla olan siyasi ve iktisadi bağlarının giderek zayıflamasına yol açtı. Bu ortamda Amerikalı iş insanları şeker üretiminde ve ticaretinde güç kazanmaya başladı. İspanyolların adada gelişen özerklik talebine ödün vermemesi ve vergileri daha da artırması, On Yıl Savaşı'nın (1868 - 1878) başlamasına neden oldu. Sonunda İspanya, Zanjon Sözleşmesi'yle (1878) siyasal ve ekonomik reformlar yapmaya söz verdi. Adada sağlanan barış ortamı ekonomik bunalımın derinleşmesi yüzünden uzun süreli olamadı. 1895'te sürgündeki Kübalı şair ve gazeteci Jose Marti'nin sürgündeki siyasi örgütleri bir araya getirmesiyle gerilla taktiklerine dayanan bir bağımsızlık savaşı başladı. Buna karşı İspanya adaya 200 bin asker çıkardı. Savaş ortamının adadaki şeker üretimini durma noktasına getirmesi üzerine ada ekonomisinde etkin durumda olan Amerika Birleşik Devletleri'nin Havana limanında demirli Maine Gemisi'nin batırılmasını bahane ederek İspanya'ya savaş açmasına neden oldu.

İspanya'nın İspanya-Amerika Savaşı sonunda yenilmesinin ardından imzalanan Paris Antlaşması çerçevesinde öngörülen Küba'nın bağımsızlığı, 1 Ocak 1899'da Amerika Birleşik Devletleri işgali altında yürürlüğe girdi. Küba Devleti'nin siyasal ve ekonomik çerçevesini belirleyici önlemler alan Amerika Birleşik Devletleri, Küba'nın iç ve dış ilişkilerinde söz sahibi olma ve Guantanamo Koyu'nda bir deniz üssü kurma hakkını aldıktan sonra birliklerini adadan çekti. (1901) İkinci Amerika Birleşik Devletleri müdahalesinden (1909) sonra seçimleri kazanan liberallerin adayı Jose Miguel Gomez döneminde rüşvet, yolsuzluk ve sosyal adaletsizlik üzerine kurulu bir yönetim biçiminin yolunu açtı. Özellikle Afrika kökenli Kübalıların siyasal haklar ve daha iyi iş olanakları için giriştiği eylemler sert biçimde bastırıldı. Gomez'le birlikte örtülü bir diktatörlüğe dönüşen cumhurbaşkanlığı çoğu kez hileli seçimler ve askeri baskı yoluyla ele geçirilen bir makam durumuna geldi. 1933'te Amerika Birleşik Devletleri'nin desteğiyle Gerardo Machado'yu deviren Fulgencio Batista, en ünlü diktatör olarak uzun yıllar Küba yönetimine damgasını vurdu. Batista zamanında tarım ve hayvancılığın yanı sıra turizm ve kumarhane işletmeciliği de önemli bir gelir kaynağı haline geldi. Buna karşı işsizlik oranın yükselmesi, nüfusun büyük çoğunluğunun yoksulluk içinde kalması ve ekonominin giderek daha da dışa bağlanması Batista yönetimine karşı etkin bir muhalefetin doğmasına yol açtı.

### Devrim ve sonrası

1950'lerde komünist rejimi ele alan gruplardan birine liderlik eden Fidel Castro, 1953'te Moncada Kışlası'na düzenlediği başarısız bir baskından dolayı bir süre hapis yattı. Daha sonra Meksika'ya giden Castro, 1955'te 26 Temmuz Hareketi'ni başlattı. Arjantinli devrimci Che Guevara'nın da yer aldığı örgütün Aralık 1956'da Küba'da başlattığı gerilla hareketi, zamanla öteki gruplardan da destek alarak Batista'ya bağlı birliklere önemli darbeler indirdi. 1 Ocak 1959'da diktatör Fulgencio Batista'nın Küba'yı terk etmesinin ardından Fidel Castro'ya bağlı bin kişilik bir kuvvetin Havana'ya girmesiyle yeni bir yönetim başladı.

### Sosyalist Küba
İktidara geldikten sonra köklü toprak reformu gibi adımlarla geniş bir kesimin desteğini kazanan Fidel Castro, ittifak kurduğu Küba Sosyalist Halk Partisi ile birlikte yönetime ağırlığını koydu. Toprak kamulaştırmalarından zarar gören Amerika Birleşik Devletleri, şirketlerinin baskısıyla ABD yönetiminin uygulamaya başladığı iktisadi ambargo ve bunu izleyen Domuzlar Körfezi Çıkarması, Castro'nun SSCB ile yakın bir ilişkiye girerek sosyalist bir çizgiye yönelmesini hızlandırdı. Ertesi yıl Küba'ya yerleştirilen Sovyet füzeleri yüzünden patlak veren Ekim Füzeleri Bunalımı'nda Sovyet lideri Nikita Kruşçev'in geri adım atması, Küba'nın SSCB ile olan ilişkilerini bir ölçüde bozdu. 1960'larda ABD'nin baskısı yüzünden artan askeri harcamalar ekonomide sarsıntıya yol açtı. Aynı dönemde Küba, Latin Amerika'daki devrimci hareketlere verdiği destekten dolayı diplomatik yalnızlığa itildi.

1970'lerde ekonomide başlayan düzelme ile birlikte parti ve devlet, istikrarlı bir yapıya kavuşturuldu. Bu arada Castro'nun yönetimdeki etkinliği de pekiştirildi. 1979 - 1982 arasında Bağlantısızlar Hareketi'nın dönem başkanlığını yürüten Küba'nın SSCB ile olan ilişkileri doğrultusunda Angola ve Etiyopya'ya asker göndermesi, bağlantısız bir ülke olan Afganistan'ın SSCB tarafından işgal edilmesine tepkisiz kalması Üçüncü Dünya'da bazı tepkilerle karşılaşmasına yol açtı. 1980'de Kübalı rejim muhaliflerine ABD'ye gitme izninin verilmesinden sonra göç eden 120 bin Kübalı arasında adi suçluların ve akıl hastalarının bulunması ve ABD'nin Grenada'ya müdahalesi, iki ülke arasındaki ilişkileri daha da gerginleştirdi. 1990'da Doğu Bloku'nu saran değişim dalgası siyasi olarak Küba'yı etkilemedi.

### Soğuk Savaş sonrası
Soğuk Savaş sonrasında kesilen Sovyet yardımı yüzünden iktisadi bir açmaza sürüklenen Küba, turizm yatırımlarına yöneldi ve kısıtlı da olsa özel yatırımlara izin verildi. Yine bu dönemde Amerika Birleşik Devletleri ile olan ilişkilerde kısıtlı bir iyileşme görüldü. 1990'ların sonlarından itibaren Çin Halk Cumhuriyeti ve Avrupa Birliği'ne yakınlaşan Küba, Latin Amerika'da da (özellikle Venezuela ve Bolivya) yeni müttefikler buldu. 31 Temmuz 2006'da Fidel Castro, başkanlık görevlerini kardeşi Raúl Castro'ya devretti ve 19 Aralık 2007'de koltuğunu bıraktı. Küba, devrim sonrasında hızlı bir yapılanma dönemi geçirmiştir.

## Coğrafya

Yengeç Dönencesi'nin hemen başında ve Meksika Körfezi'nin girişinde yer alır. Aynı adı taşıyan asıl büyük adanın yanı sıra 3.715'ten fazla ada ve adacığı kapsar. Önce doğuya, daha sonra güneye yönelerek bir yay biçiminde Antil Denizi'ni çevreleyen Antiller ada zincirinin önemli bir parçasını oluşturur. En yakın komşusu olan Haiti'ye 77, Bahamalar'a 140, Jamaika'ya 146, Amerika Birleşik Devletleri'ne 180, Meksika'ya 210 ve Cayman Adaları'na 240&nbsp;km uzaklıktadır. Ülkenin ikinci büyük adası Juventud adasıdır. En yüksek noktası Turquino Doruğu'dur (2005 m). Toplam kara yüzölçümü 110.861&nbsp;km²'dir. Yıllık ortalama sıcaklık 26&nbsp;°C'dir. İki mevsimle belirlenen yarı tropikal bir iklime sahiptir. Eylül-Ekim ayları arasında görülen kasırgalar bazen büyük yıkımlara yol açmaktadır. Kıyılarının toplam uzunluğu 3.735&nbsp;km olup, Guantanamo Koyu'ndaki Amerika Birleşik Devletleri deniz üssüyle 29&nbsp;km'lik kara sınırı vardır.

## Yönetim birimleri

14 il ve 2 özel belediyesi vardır. Bu illerden eskiden 6 geniş eyaletin parçalarıydı: Pinar del Río, Habana, Matanzas, Las Villas, Camagüey ve Oriente.
İki özel belediyeden biri adadır, biri de ABD tarafından işgal edilen ABD Guantanamo Temel Deniz Körfezi'dir. Bu belediye haritada gösterilememektedir, Guántanamo'da (15 numara) yer alır.

## Yönetim

Küba'nın tek parti egemenliğine dayalı sosyalist bir devlet yapısı vardır. Küba Komünist Partisi'nin (PCC) devlet yönetimindeki ağırlığı 1976 Anayasası'nda açıkça belli edilmiştir. 1965'te hazırlanmaya başlanan ve 1976'da halkoyuna sunularak yürürlüğe giren anayasaya göre yasama yetkisini Halk İktidarı Ulusal Meclisi kullanır. Devlet ve hükûmet başkanı konumunda olan Devlet Konseyi başkanı, Bakanlar Kuruluna başkanlık eder. Son değişikler ile beraber komünizm anayasadan çıkartılmış olup Devlet Başkanının görev süresi sınırlandırılmıştır ve Devlet Başkanına yaş haddi getirilmiştir.

## Demografi
Küba'nın oldukça karmaşık bir yapı gösteren nüfusu, geçmiş yüzyıllarda adaya değişik etnik toplulukların yerleşmesinin ürünüdür. Kolomb öncesi dönemde sayıları 80-100 bin arası olan ada yerlilerinden günümüzde yalnızca adanın doğu ucunda yaşayan birkaç aile kalmıştır. Küba nüfusunun % 51'i Mulattolar (Avrupalı ve Afrikalıların karışımı), % 37'si beyazlar, % 11'i siyahlar ve % 1'i de Çinlilerden oluşur. Çinli nüfus 19. yüzyılda demiryolu ve maden işleri için adaya getirilen Çinlilerin torunlarıdır. Doğum oranı 11.6/1000'dir.

## Ekonomi

Küba ekonomisi sosyalist ilkelere dayanan devlet kontrollü bir planlı ekonomidir. Son yıllarda özel sektör yatırımları artmakla beraber üretim araçlarının büyük bir kısmı devlet tarafından işletilir. 1992'de dış ticaretinin % 80'ini gerçekleştirdiği ve tarım üretimi için gereken sübvansiyonların sağlandığı SSCB'nin çöküşünden sonra oluşan depresif dönemden sonra tarımdan sanayiye geçmiştir. Aynı zamanda (özellikle Pinar del Rio'dan) iç göçler başlamıştır. İş gücünün % 21'inin çalıştığı tarım sektöründe şeker kamışı, tütün, turunçgil, kahve ve pirinç önemli üretim ve ihracat kalemlerindendir. Sosyalist rejimde özellikle önem verilen balıkçılık ve hayvancılık yine önemli üretim kalemlerinden biridir. Turizm son yıllarda yeniden eski canlılığını kazanmıştır. Özellikle Kanada ve Avrupa Birliği'nden gelen turistler sayesinde turizm Küba ekonomisinin itici gücü haline gelmiştir. Çin, Kanada, İspanya ve Hollanda Küba'nın en büyük dış ticaret partnerleridir. Madenciliğin temelini ihracat kalemleri içinde önemli bir payı olan nikel oluşturur (dünya üretiminin % 6.4'ü). Kişi başına düşen GSMH yaklaşık 9.900 $'dır ve yaşam standardı hâlâ 1990 öncesindeki seviyeye getirilememiştir. Bunun en büyük nedeni, Sovyetler Birliği tarafından yapılan hibe ve yardımların, Sovyetlerin 1991'de yıkılmasıyla birlikte kesilmesidir. Petrol konusunda en büyük destekçisi Çin'dir. Mühendis ve makine yardımı yapmaktadırlar. Ayrıca Venezuela'da Hugo Chávez'in iktidara gelmesiyle birlikte, bu ülkeyle yapılan ekonomi anlaşmaları da Küba'nın zor koşullara karşın yeni bir müttefik bulmasını ve bir ölçüde rahatlamasını sağlamıştır. Son yapılan değişiklikler ile beraber ülkede küçük işletmelere izin verilmiştir. Bununla beraber kişilere özel mülkiyet hakkı tanınmıştır.

## Kültür

Küba'nın başkenti Havana'da kolonyal dönemden kalma birçok eser bulunmaktadır. Bu sebeple 1982 yılında UNESCO tarafından Dünya Kültür Mirası listesine dahil edilmiştir.

Küba kültürü köken bakımından İspanyol ve Afrika etkisinin belirgin izlerini taşır. Amerika Birleşik Devletleri ile olan tarihi bağları nedeniyle Kuzey Amerika sporları halk arasında yoğun ilgi görmektedir. Başta beyzbol olmak üzere basketbol, voleybol, atletizm ve boks; Küba'da yaygın olarak oynanan ve uluslararası müsabakalarda başarılı olunan sporlardandır.

Devrim sonrasında hızla gelişen ve refah düzeyinin yükseldiği Küba'da halkın tamamına yakını okuryazardır.

Her köşe başında amatör müzik grupları boy gösterir. Uzun bir geçmişe sahip olan Küba müziği, coşkulu ve hareketli eserlerden oluşup geniş bir yelpazeye sahiptir.

### Mutfak

Küba mutfağı, İspanyol ve Karayip mutfaklarının birleşimidir. Küba tarifleri baharat ve lezzette biraz Karayip etkisiyle baharat ve teknikleri İspanyol mutfağıyla paylaşır. Son kırk yıldır Küba'da norm haline gelen karneyle yemek, bu yemeklerin yaygın olarak bulunmasını kısıtlar. Kurslarda geleneksel Küba yemeği servis edilmez; tüm yiyecekler aynı anda servis edilir.

Tipik yemek, muz, siyah fasulye ve pirinç, *ropa vieja* (kıyılmış sığır eti), Küba ekmeği, soğanlı domuz eti ve tropikal meyvelerden oluşur. 
*[[Moros y Cristianos (pilav)|moros y cristianos]]* (veya kısaca *moros*) olarak anılan siyah fasulyeli pilav ve muz Küba diyetinin temel öğeleridir. Et yemeklerinin çoğu hafif soslarla ağır ağır pişirilir. 
Sarımsak, kimyon, kekik ve defne yaprağı baskın baharatlardır.

Domuz eti, deniz mahsulleri, mısır ve siyah fasulye çok tüketilir.

### Müzik
Ünlü şarkı Guantanamera, Küba'nın devrimci kahramanı Jose Marti'nin eseridir. Aynı zamanda Bolivya ordusuna ve Che'ye yazılan ünlü Soldadito Boliviano (Bolivyalı Küçük Asker) şarkısı da Nicholas Guillen'indir.

### Edebiyat
Küba edebiyatının özellikle şiir alanında zengin ve nitelikli bir mirası vardır. 19. yüzyılda yaşamış şair Jose Marti ile 20. yüzyılda yaşamış olan Nicolás Guillén önemli Kübalı edebiyatçılardandır.

Küba edebiyatı kendi yerini 19. yüzyılın başlarında bulmaya başladı. Hakim bağımsızlık ve özgürlük temaları Küba edebiyatında Modernist hareketi yöneten José Martí tarafından örneklendirildi. Nicolás Guillén ve José Z. Tallet gibi yazarlar sosyal protesto olarak edebiyata odaklandılar. Dulce María Loynaz ve José Lezama Lima'nın şiirleri ve romanları etkili olmuştur. Küba Hayalindeki Herkes'i yazan romancı Miguel Barnet, daha melankolik bir Küba'yı yansıtıyor.

Alejo Carpentier, büyülü gerçekçilik hareketinde önemliydi. Reinaldo Arenas, Guillermo Cabrera Infante ve daha yakın zamanda Daína Chaviano, Pedro Juan Gutiérrez, Zoé Valdés, Guillermo Rosales ve Leonardo Padura gibi yazarlar devrim sonrası dönemde uluslararası tanınırlık kazanmış olsalar da, bu yazarların çoğu Küba yetkilileri tarafından medyanın ideolojik kontrolü nedeniyle sürgünde çalışmaktadırlar.

#### İnanç
Ülke nüfusunun %58'ı Katolik, %26'sı Ateist, %5'i Protestandır. Halkın geri kalanı ise bir kabile dini ile Hristiyanlık karışımı olan Santeria inancına sahiptir.

## Ayrıca bakınız
* Küba Bağımsızlık Savaşı
* Küba Devrimci Silahlı Kuvvetleri

## Kaynakça

## Dış bağlantılar
* Türkiye'deki Küba Büyükelçiliği