Valletta Limanı

**Valletta Limanı** (Maltaca: **il-Port il-Kbir**, "Büyük Liman" anlamında; İtalyanca: *Porto Grande*), Malta adasında bulunan doğal bir limandır. Yüzyıllar boyunca kapsamlı tahkimat, iskele ve rıhtımlarla (Malta Tersanesi), önemli ölçüde geliştirilmiştir.

Liman ağzı kuzeydoğuya bakar ve kuzeyde Aziz Elmo Burnu (Saint Elmo Point) ile sınırlanırken, bir dalgakıran tarafından korunur ve güneyde Ricasoli Burnu (Ricasoli Point) ile sınırlanır. Kuzeybatı kıyısı, büyük ölçüde Valletta şehri ve banliyösü Floriana tarafından kaplanan Sciberras Yarımadası'ndan oluşur. Bu yarımada aynı zamanda Valletta Limanı'nı (Büyük Liman) paralelindeki diğer doğal liman olan Marsamxett Limanı'ndan ayırır.

Valletta Limanı, tarihi ve Malta Dockyard (Malta Tersanesi) gibi tesisleriyle Malta'nın en önemli coğrafi varlıklarından biridir. Liman ve çevresindeki yerleşimler, Avrupa'nın en yoğun nüfuslu bölgelerinden birini oluşturur. Bu bölgeler, Malta'nın toplam nüfusunun %47'sinden fazlasını barındırır.

## Coğrafya
Limanın ana su yolu, iç kesimlerde Marsa'ya kadar devam eder. Güneydoğu kıyısı, Kalkara ve Üç Şehirler (*The Three Cities*) olarak bilinen Cospicua (Bormla), Vittoriosa (Birgu) ve Senglea (Isla) kasabalarının bulunduğu bir dizi koy ve burundan oluşur.

Limanın etrafındaki başlıca koylar (*creeks*) şunlardır:
* Rinella Koyu
* Kalkara Koyu
* Tersane Koyu (Dockyard Creek)
* Fransız Koyu (French Creek)

## Tarihçe
### Antik Çağ ve Orta Çağ
Büyük Liman, stratejik konumu nedeniyle tarih öncesi çağlardan beri kullanılmaktadır. Kıyılarında megalitik kalıntılar ve limana bakan Corradino Tepeleri'nde MÖ 3700'lere tarihlenen Kordin Tapınakları bulunmuştur. St. Angelo Kalesi açıklarında su altında başka bir megalitik yapının var olmuş olabileceği düşünülse de, bu yapı artık görülememektedir. Liman kıyılarında Fenike ve Roma kalıntıları da bulunmuştur.

12. ve 13. yüzyıllarda, günümüzdeki Birgu'da Castrum Maris (Deniz Kalesi) inşa edilmiştir. Bu kalenin, daha önceki antik binaların (muhtemelen Fenike veya Roma tapınakları) veya bir Arap kalesinin yerine inşa edilmiş olabileceği düşünülmektedir.

1283 yılında, limanın girişinde Aragon filosu ile Anjou kuvvetleri arasında Malta Savaşı yapılmış ve Aragon filosu, kendisinden daha büyük olan Anjou kuvvetlerini yenerek 10 kadırga ele geçirmiştir.

### Aziz John Şövalyeleri Dönemi
Aziz John Şövalyeleri, 1530'dan 1798'e kadar 268 yıl boyunca Büyük Liman'ı üs olarak kullandı. Birgu'ya yerleştiler ve buradaki Castrum Maris'i St. Angelo Kalesi olarak yeniden inşa etmek de dahil olmak üzere bölgenin tahkimatlarını güçlendirdiler.

1551'deki Osmanlı saldırısının ardından, gelecekteki saldırılara karşı limanı daha iyi korumak için St. Elmo Kalesi ve St. Michael Kalesi inşa edildi. Liman, Osmanlıların şövalyeleri adadan çıkarmaya çalıştığı, ancak başarısız olduğu 1565 yılındaki Malta Kuşatması'nın ana muharebe alanıydı.

Kuşatmanın ardından, limanın kuzeybatı kıyısındaki Sciberras yarımadasına başkent Valletta inşa edildi. Yıllar içinde Ricasoli Kalesi gibi yeni tahkimatlar ve Floriana ile Cospicua gibi yerleşimler kuruldu.

### Fransız ve İngiliz Dönemi
Fransa'nın Malta'yı işgali sırasında liman bölgesi, kara tarafında Maltalı isyancılar, deniz tarafında ise Kraliyet Donanması tarafından abluka altına alındı. Fransızların 1800'de teslim olmasının ardından Malta, bir Büyük Britanya himayesi ve daha sonra kolonisi haline geldi.

İngiliz sömürge yönetimi sırasında liman, Kraliyet Donanması için stratejik bir üs ve Akdeniz Filosu'nun merkezi oldu.

### İkinci Dünya Savaşı ve Sonrası
Bölge, İkinci Dünya Savaşı'ndaki İkinci Malta Kuşatması sırasında, liman çevresindeki tersaneler ve askeri tesisler Mihver Devletleri bombardıman uçaklarının hedefi haline geldiğinde ağır bombardımana tutuldu. Bu saldırılar Valletta ve Üç Şehir'in çoğuna zarar verdi ve çok sayıda sivil kayba neden oldu.

Malta Tersanesi günümüzde hala aktiftir, ancak İngiliz ordusunun ayrılmasıyla liman askeri öneminin çoğunu yitirmiştir. Malta'nın ticari gemiciliğinin önemli bir kısmı artık Kalafrana'daki yeni serbest liman tarafından yürütülmektedir, bu nedenle ada açısından limanın trafiği ve yük hacmi 20. yüzyılın ilk yarısına göre daha az önem arz etmektedir.

Mayıs 2021 itibarıyla limanda, gemilerden kaynaklanan zararlı emisyonları %90 oranında azaltma hedefiyle limanı elektriklendirme çalışmaları başlatılmıştır. Gemilerin limanda demirliyken fosil yakıtla çalışan motorlara ihtiyaç duymaması için kıyıdan güç üniteleri kurulmaktadır. 

## Liman Çevresindeki Yerler
Ricasoli Kalesi'nden St. Elmo Kalesi'ne kadar Büyük Liman'ın çevresindeki başlıca yerler şunlardır:

* Ricasoli Kalesi
* Rinella Koyu
* Bighi
* Kalkara Koyu
* Birgu
* St. Angelo Kalesi
* Tersane Koyu (Cottonera Marina)
* Senglea
* St. Michael Kalesi
* Fransız Koyu
* Corradino Tepeleri
* Marsa
* Floriana
* Valletta Rıhtımı (Valletta Waterfront veya Pinto Wharf)
* Lascaris Rıhtımı
* St. Elmo Kalesi

## Ayrıca Bakınız
* Marsamxett Limanı
* Malta Dockyard
* Valletta
* Üç Şehirler

## Kaynakça