Azerbaycan'da Stalin'in baskıları

**Azerbaycan'da Stalin'in baskıları** - 1920'lerin sonundan 1950'lerin başına kadar Stalin'in Azerbaycan SSC'deki baskılarına verilen genel isim. Bu baskı, Azerbaycan'ın önde gelen liderleri, din adamları, aydınları ve zengin köylüleri de dahil olmak üzere tüm Azerbaycan nüfusunu etkilemiştir. Baskı, karşı-devrimci faaliyetlerden, casusluktan ve Sovyet karşıtı propagandadan şüphelenilen kişilere yönelik zulmün yanı sıra, kurşuna dizme, tutuklama, çalışma kamplarına gönderilme ve SSCB'nin diğer bölgelerine sürgünleri içeriyordu.

Baskı, 1937-1938'deki Büyük Terör veya Yezhovshina sırasında, yüksek yetkililerin talimatlarına uygun olarak zirveye ulaştı. Bu dönem, Azerbaycan'ı 20 yıl yöneten Mirjafar Bagirov'un liderlik yıllarında yaşandı. Bagirov'un olaylardan sorumlu olup olmadığı konusunda hala net bir kanıya ulaşılamamıştır.  İsveçli siyaset bilimci Svante Cornell ona "Azerbaycanlı Stalin" ve Sovyet-Rus filozof ve tarihçi Dmitry Furmanov "Azerbaycanlı Beria " adını verdi.

## Baskılardan önceki olaylar
Baskının kökleri, Stalin'in iktidara geldiği ve ülkeyi tek başına yönetmeye başladığı zamana kadar uzanıyor. Halkın Troçkizm, milliyetçilik, vandalizm, casusluk ve diğer suçlamalarla itham edilmesinin nedeni, yirminci yüzyılın ilk yarısının karmaşık parti ortamı ve siyasi, sosyal ve ekonomik zorluklarıydı.

## Joseph Stalin'in İktidara Gelişi
Rus Sosyal Demokratları'nın Bolşevik kanadı kurulduğu günden itibaren sürekli kendi içerisindeki gruplar ile savaşıyordu. Aynı zamanda, Bolşeviklerin  devrim ve İç Savaştaki başarıları, Lenin gibi karizmatik bir lider etrafında katı merkezileştirilmiş bir organizasyonda birleşmelerinden kaynaklanıyordu.

İç savaşın sonunda, durum dramatik bir şekilde değişti. Parti, 1922'de Sovyet Sosyalist Cumhuriyetler Birliği'nde birleşen RSFSR, ZSFSR, Ukrayna SSR ve Beyaz Rusya SSR topraklarındaki tek yasal siyasi örgüt oldu. Eski partilerin üyeleri bu yeni parti saflarını doldurmaya başladılar (XX. Kongre delegelerinin dörtte biri diğer partilerden, özellikle Menşeviklerdendi). Lenin'in ölümünden sonra, Bolşevik'in fikirlerini paylaşmayan, partiye kariyer için katılanlar nedeniyle parti üyeliğinde büyük bir artış yaşandı.

Lenin'in hastalığı, parti içerisindeki gruplar arasındaki mücadeleyi şiddetlendirdi. Komünist Partinin üst kademelerinde, ardı ardına amansız bir mücadeleler yaşandı. Politbüro içinde, Joseph Stalin, Grigory Zinovyev ve Lev Kamenev, Lev Troçki'ye karşı bir "üçlü" oluştu. Troçki'nin yenilgisinden sonra Stalin, eski müttefikleri olan troyka üyelerine bir saldırı başlattı. 1926'da Stalin'in sosyalizmin zaferi teorisini kabul etmeyen Troçki, Grigory Zinoviev ve Lev Kamenev'e katıldı. Bu tam anlamıyla birleşik bir muhalefet yarattı.

1927 boyunca, Stalin'in baskılarının başlamasına yol açan bir dizi olay gerçekleşti. Mayıs ayında İngiltere, Sovyetler Birliği ile diplomatik ilişkilerini kesti ve 7 Haziran'da Sovyetlerin Varşova büyükelçisi PLVoykov bir monarşist tarafından öldürüldü. Bu süreçte, monarşistlerin ve Beyaz Muhafızların küçük bir kısmı hala muhalefet kamplarında bulunuyordu. Bu yüzden baskıyla ilk karşılaşanlar onlar oldu. Çünkü Voykov suikastı "SSCB'nin tüm bölgelerindeki monarşist ve beyaz muhafız hücrelerinin tamamen yok olmasına" yol açtı. İngiltere'nin "savaş tehdidi", parti içindeki rakiplere ve muhaliflere karşı daha fazla eyleme yol açtı. O yılın yazında, CDIC monarşistleri, bir dizi beyaz muhafızı, toprak sahiplerini, tüccarları, rahipleri ve kilise yetkililerini tutukladı.

Partinin iç mücadelesinin bir sonucu olarak, Stalin rakiplerini devirmeyi başardı. Devrimin önde gelen isimlerinden, Troçkizm'in (Marksizm akımlarından biri) yazarı, Kızıl Ordu'nun kurucularından biri olan Lev Troçki, sonunda 1929'da ülkeden kovuldu. Grigory Zinovyev de sürgüne gönderildi, ancak pişmanlığını dile getirdikten sonra partiye iade edildi ve 1932'de tutuklanarak Kazakistan'a sürgüne gönderildi. Çeşitli tarihçiler, Stalin'in 1926 ve 1929 arasında tek başına iktidara geldiğine inanıyor. Stalin 1929'u bir "dönüm noktası" ilan etti. Kolektifleştirme, sanayileşme ve kültür devriminin stratejik hedefleri açıkladı.

## Azerbaycan'daki durum
Devrimden önce iki Müslüman Sosyal Demokrat parti kuruldu. Bunlardan biri ileride Bolşevik ve Menşevik kanatlara ayrılacak olan Hummat, diğeri ise Güney Azerbaycanlı göçmenler tarafından kurulan Adalet Partisi idi. Onlarla rekabet eden liberal parti Müsavat ve İslamcı İttihad partisiydi. Müsavat ve Hummat partilerinin üyeleri arasındaki fark, dünya görüşünden çok köken ve sosyal statü ile ilgiliydi. Hummat'ın hemen hemen tüm üyeleri köylüler, yoksul beyler, petrol işçileri veya İranlı göçmenlerdi. Rus-Tatar okullarında ve dini okullarda aldıkları eğitimle birleştiler. Bu partinin üyeleri tanıdık, akraba ve bağımlılık temelinde arttı.  Hummat'ın Bolşevik kanadının üyeleri iç savaş sırasında Astrahan'dan geçerken, Menşevik kanadı Bakü'de yasadışı olarak faaliyet gösteriyordu ve bu kanadın üyeleri de Müsavat'ın çoğunlukta olduğu Azerbaycan parlamentosunda temsil ediliyordu.

1920 yılında Hummat, Adalat Bakü Komitesi ve Rus Sosyal Demokrat İşçi Partisi (RSDFP) Azerbaycan Komünist Partisi adı altında birleşti. OG Shatunovsky'ye göre, iki grup arasında bir mücadele vardı. Nariman Narimanov liderliğindeki milliyetçi komünistler ve önceki geleneklere karşı savaşan enternasyonalistler.  Muhalefetteki Müsavat'ın sağ kanadının liderleri yabancı ülkelere göç etti. Müsavat'ın sol kanadının üyelerinin var olmasına izin verildi. Müsavat partisinin çöküşüne ve bazı üyelerinin yeni hükûmete bağlılık yeminine rağmen, Müsavat fikirleri ortadan kalkmadı. Bazı Müsavat üyeleri Bakü şehir meclislerinde, meclislerinde ve eğitim kurumlarında önemli görevlerde bulundular. 

## 1930-1936 siyasi baskıları
1 Aralık 1934'te Leningrad'daki Smolny Sarayı'nda işsiz Leonid Nikolayev, Komünist Parti Leningrad Bölge Komitesi başkanı Sergei Kirov'u vurdu. Bu suikast 1920'lerin ve 1930'ların muhalefet liderlerini ortadan kaldırmak için kullanıldı. Stalin, Grigory Zinoviev ve Lev Kamenev'i cinayetle suçladı.

Azerbaycan'daki baskıcı kampanya  Kirov suikastının ilk aylarında henüz ciddi boyutlara ulaşmamıştı. Buna rağmen, Azerbaycan SSC Merkez Komitesinin önerisi üzerine, ülkedeki büyük kapitalist işletmelerin başkanları sınır dışı edildi. 

1936 baharında, beşeri bilimlerde çalışan bir grup eski Troçkist Bakü'de tutuklandı  Sonra "milliyetçiler" tutuklandı. Dönemin cumhurbaşkanı Mirjafar Bagirov ile düşmanlık içinde olan Arnavut bir gazeteci olan Ahmed Trinic, ilk olarak tutuklandı  O yılın Nisan ayında, Azerbaycan SSR Komünist Partisi Merkez Komitesi Bürosunun bir toplantısında Bagirov, Trinich'in 1918'de Müsavat parlamentosunu savunma talebini içerdiği iddia edilen veya uydurulmuş bir mektubu okudu.  Sonuç olarak Trinich partiden ihraç edilerek tutuklandı ve soruşturma sırasında intihar etti. Bununla birlikte, Azerbaycan'da ilk tutuklama dalgası sonbaharda, çoğunlukla Bolşevik Parti üyelerine, neo-Bolşevik partilerin üyelerine ve Stalin hükûmetine sadakatsiz olduklarından şüphelenilenlere gerçekleşti.

Kasım ayında, Troçkizm, Müsavatizm ve casuslukla suçlanan düzinelerce önde gelen komünist CDU tarafından tutuklandı  Bagirov'un özel sekreteri Nikişov bile " Müsavat ajanı" ve "terörist  olarak tutuklandı. Azerbaycan Devlet Üniversitesi Rektörü Balabey Hasanbeyov, Azerneshr Müdürü İbrahim Eminbeyli, tanınmış etnolog, profesörler ASBukshpan ve Nikolayev, Yargıtay üyesi Orbelyan, Allahsız Yazarlarla Mücadele Birliği başkanı Vali Huluflu partiden ihraç edilerek tutuklandı.

## Azerbaycan'da büyük temizlik
23 Şubat - 3 Mart 1937 tarihleri arasında Moskova'da yapılan Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Kongresi'nde Stalin, "sosyalizm için sınıf mücadelesini yoğunlaştırma" doktrinini yineledi ve "parti eksikliklerinin ortadan kaldırılması" hakkında bir rapor sundu. Troçkistlerbundan sonra kitlesel baskılara başladı. Mir Cafer Bagirov da bu genel kurulda yer aldı.

19 Mart'ta Bakü'ye dönen Bagirov , Azerbaycan Komünist Partisi Merkez Komitesinin VI. Kongresini topladı ve delegelere Moskova Kongresi hakkında bilgi verdi. Bagirov konuşmasında karşı-devrimcilerin ve Troçkistlerin faaliyetlerine atıfta bulunarak ülkedeki cehalete dikkat çekti. Tüm partiyi yok etmekle tehdit ederek konuşmasını sonlandırdı.  Devlet Planlama Komitesi Başkanı Asgar Farajadeh, Mammad Juvarlinsky, Muhtar Hajiyev, M.Mammadov, A.Peterson, Mehdi Mehdiyev, H.Huseynov, L.Rasulov, Gurevich, B.Pirverdiyev ve Merkez Komite adayları M. Naibov, K. Bagirbayov ve L. Mesheryakov sınır dışı edildi. 

3 Temmuz'da, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbürosu (b) cumhuriyetlerin tüm il, ilçe komiteleri ve komünist partilerinin Merkez Komitelerinin sekreterlerine telgraflar gönderdi. 9 Temmuz'da Mirjafar Bagirov Moskova'ya kodlu bir telgraf göndererek kaç kişinin baskı altına alınacağını ve bunlara karşı ne gibi önlemler alınması gerektiğini sordu. Şifreli telgraf ayrıca, bir dizi suç grubunun üyelerinin aile üyelerinin sınır dışı edilmesini ve nüfusun diğer gruplarını içeren davaların değerlendirilmek üzere CDU'ya aktarılmasını da istedi.

14 Temmuz'da Komünist Parti (b) Merkez Komitesinin Politbürosu "Doğu cumhuriyetlerinin sınır çizgisi"ne karar verdi. Karar, bazı cumhuriyetlerde "İran ve Afganistan ile devlet sınırının korunmasını güçlendirmek için" sınır hatlarının kurulması çağrısında bulundu. Bu hat, Nahçıvan Özerk Sovyet Sosyalist Cumhuriyeti'nin Azerbaycan'daki tüm bölgelerini, Astara, Astrakhanbazar, Bilasuvar, Cebrayil, Zengilan, Zuvand, Garadonlu, Qaryagin, Lenkeran ve Masallı'yı kapsamaktadır. Tüm bu bölgelerden "güvenilmez unsurların" sınır dışı edilmesi için CDU'ya yetki verdi. Sınır bölgelerinde özel bir ikamet ve hareket rejimi kuruldu ve yabancıların buraya yerleştirilmesi ancak SSCB hükûmetinin izniyle mümkün oldu. SSCB Dışişleri Halk Komiserliği'ne, İran ile SSCB arasındaki "sınır bölgelerinde yaşayanlar için basitleştirilmiş sınır geçişleri" konulu sözleşmenin kaldırılması hakkında bilgi vermesi talimatı verildi. 

Sovyetler Birliği Komünist Partisi (b) Merkez Komitesi Politbürosunun 2 Temmuz tarihli kararı, Sovyetler Birliği Komünist Partisi Merkez Komitesinin 30 Temmuz tarih ve 00447 sayılı kararına uygun olarak gerçekleştirildi. "Suçluların ve diğer Sovyet karşıtı unsurların bastırılması operasyonu" ertesi gün Komünist Parti (b) Merkez Komitesi Politbürosu tarafından onaylandı. Emire göre, aşağıdakiler baskıya maruz kalacaktı:

* Cezalarını çektikten sonra geri dönen veya hapishanelerden ve çalışma kamplarından kaçan eski grevciler, grevleri ortadan kaldırma politikasından sınıfça saklanan ve Sovyet karşıtı eylemlere katılanlar.
* Asi, faşist, terörist ve suç örgütlerinin üyesi olan eski gangsterler ve sosyal açıdan tehlikeli unsurlar.
* Sovyet karşıtı partilerin üyeleri (Eser, Gürcü Menşevikler, Müsavatçılar, İttihatçılar ve Taşnaklar ), göçmenler, baskıdan saklananlar, gözaltı yerlerinden kaçanlar ve aktif Sovyet karşıtı eylemcilerdi.
* Kazak ve Beyaz Muhafız örgütlerinin üyeleri.
* Hapishanelerde, kamplarda, çalışma kamplarında, kolonilerde, hükümlülerde, suçlularda, beyaz muhafızlarda, aktif sekterlerde, kilise figürlerinde ve diğerlerinde tutulan daha az aktif eski gangsterlerden gelen Sovyet karşıtı unsurlar.
* Suçluların yanı sıra tutuklamaları henüz mahkeme tarafından değerlendirilmeyen suçlular.
* Gözaltı ve çalışma kamplarında tutulan ve orada faaliyet gösteren suçlular.

1938 sonbaharında Azerbaycan'daki baskılar zirveye ulaştı. Milliyetine bakılmaksızın, insanlar baskıya maruz kaldılar. 1937 yılında Azerbaycan'da 57 fabrika ve üretim tesisi müdürü, 95 mühendis, 207 Sovyet ve sendika işçisi ve 8 profesör tutuklandı. Bu yapıların hemen hepsi yıkıldı. 1937'de yetkililer tarafından 2.792 kişi vuruldu ve 4.425 kişi siyasi suçlardan uzun hapis cezalarına çarptırıldı.

Azerilerin yanı sıra Ruslar, Ermeniler, Yahudiler ve diğer milletlerden olanlar da kurbanlar arasındaydı. Hazar Denizcilik Şirketi'nin başta Ruslar, Yahudi Ermeniler ve birkaç Azerbaycanlı olmak üzere yüzlerce çalışanı karşı-devrimci faaliyetlerde bulunmakla suçlandı ve tutuklandılar.

### Terörist aktivite
1936'dan başlayarak, İşçi ve Köylü Kızıl Ordusu saflarında tutuklamalar başladı. 11 Haziran 1937'de Mareşal Mikhail Tukhachevsky ve diğer yedi kişi (Iona Yakir, Iorenim Uborevich, Robert Eideman, Boris Feldman, August Kork, Vitaly Primakov, Vitovt Putna) SSCB Yüksek Mahkemesi'nin katılımıyla Özel Mahkeme'ye getirildi. Tüm sanıkların, Lev Troçki, oğlu Lev Sedov, Ocak 1937'de hüküm giymiş Georgi Pyatakov ve Leonid Serebryakov, daha önce tutuklanmış olan Nikolai Buharin ve Alexei Rykov ve Alman Genelkurmay Başkanlığı da dahil olmak üzere Sovyet Troçkist askeri örgütünün üyeleri olduğu iddia edildi. Örgütün amacı, SSCB'nin Almanya ve Polonya'ya yenilmesi durumunda iktidarı ele geçirmekti.

Kızıl Ordu liderliğine yönelik "askeri-faşist işbirliğine" katılma suçlaması, müttefik cumhuriyetlerin gözünden kaçmadı. 16 Temmuz 1937'de Mir Cafer Bagirov, 77. Azerbaycan Dağ Tüfek Tümeni komutanı GMVazirov ve tümen siyasi bölüm başkanı DA Aliyev'in de dahil olduğu karşı-devrimci örgütün "teşhir edildiğini" bildirdi. Onlar da "milliyetçi" bir örgütün üyeleriydiler. Azerbaycan tümeninin tugay komutanı Cemşid Nahçıvanski, Hasan Rahmanov ve tugay komiseri Cabbar Aliyev gibi askerleri de baskıya kurban gitti. 7 Ağustos'ta, tümen komutanlığına vekaleten atanan Albay A. Abbasov ve tümen askeri komiseri A. Dadashov, Transkafkasya askeri bölgesi komutanı NV Kuybishov'a bir komutanın görevden alındığını bildirdi. Sonraki günlerde, A. Dadashov bir dizi kişinin işten çıkarılması hakkında bilgi verdi.

Albay A. Abbasov, karşı-devrimci faaliyetlerle suçlandı. Nisan 1938'de, SCRC'nin özel bir toplantısında, onu bir çalışma kampında sekiz yıl hapse mahkûm etti. Ancak, Eylül 1941'de, SSCB KDIK Yüksek Askeri Mahkemesi, onu RSFSR Ceza Kanunu'nun 58-2, 58-8, 58-10, 58-11. Maddeleri uyarınca ölüme mahkûm etti. 77. Tümen'deki tutuklama telgrafları 1937 sonbaharına ulaşmaya devam etti. 1937'de Azerbaycan'da 110 asker tutuklandı.

#### Cumhuriyetçi liderlere ve parti üyelerine yönelik baskılar
Alman tarihçi Jörg Baberowski'ye göre, "1937 yazının başından 1938 sonbaharına kadar Azerbaycan fiilen kontrolsüzdü"  . Sadece 1937'de 22 halk komiseri, 49 bölge komitesi sekreteri ve 29 bölge yürütme komitesi başkanı, 1937'de 18 bölge komiserleri  öldü. Halkın Tarım, Eğitim ve Adalet Komiserleri ile birlikte onların yardımcıları ve neredeyse tüm personeli baskının kurbanı oldu  .

Bazı parti ve hükûmet yetkililerinin tutuklanması, haklarında açılan dilekçelere dayanıyordu. Ölüm cezasına çarptırılan Hazar Denizcilik Şirketi başkanı Ivan Menyaylov, sabotajda yer alan 138 kişinin adını verdi. Bunlar arasında Hazar Denizcilik Şirketi'nin siyasi departmanının eski başkanı, daha sonra Nahçıvan Bölge Komitesinin birinci sekreteri ve Azerbaycan SSC Halk Komiserleri Konseyi başkanı Hüseyin Rahmanov'un kardeşi Hasan Rahmanov da vardı. E. Ismayilov, bu bağlamda Bagirov'un, Hasan Rahmanov'un görevden alınması ve kardeşinin ülke liderliğinde kalmasının kabul edilemezliği konusunda Stalin'e başvurduğunu düşünülüyor. 

Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin tüm liderliği baskıya maruz kaldı. Mardakert ilçe parti komitesi sekreteri O. Kotanjyan, kendisini milliyetçi Ermeni örgütüne dahil edenler arasında Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi'nin ilk sekreteri olan Pogosov'un adını zikretti. Ekim 1937'de, Azerbaycan SSR Komünist Partisi Merkez Komitesinin genel kurulunda, son Merkez Komitesi saflarından ihraç edildi ve diğer parti görevlileri olan Ermenilerle birlikte yargılandı  .

Azerbaycan'da beş hakimden dördü tutuklandı ve savcılığın neredeyse tamamı dağıldı.  1937 baharında Kirovabad parti örgütünün birinci sekreteri Mustafayev'in  ve savcılıkların kolektif çiftliklerdeki suç unsurlarıyla savaşacak kadar güçlü olmadığını belirtmesinin ardından Kirovabad ilçesindeki hemen hemen tüm hakim ve savcılar tutuklandı.Baskı aynı zamanda Bagirova'nın siyasi rakiplerini yok etmesi için ideal koşulları da yarattı. O da bu durumdan istifade etti. Mayıs-Haziran 1937'de alınan bilgilere göre, bazı Azerbaycan komünistleri (Halk Eğitim Komiseri M.Juvarlinsky, H.Sultanov) Mir Cafer Bagirov'u Moskova'ya şikayet etmeye çalıştılar. Bu girişimler kendileri için trajik bir şekilde sona erdi  Mammad Juvarlinsky, Azerbaycan SSR AZK (b) P Nukha (Shaki) Eğitim Komitesinin ilk sekreteri olarak çalıştı. AZK (b) P, Merkez Komite üyesiydi. 1937'de Azerbaycan SSC Sovyetleri Kongresi'ndeki parti kongresinde konuşan M. Bagirov, Çuvarlinski'yi Azerbaycan SSC Anayasasını değiştiren milliyetçi olarak adlandırdı. 17 Mart'ta Merkez Komite bürosu ve 19 Mart'ta genel kurul, Mir Cafer Bagirov'un önerisiyle, Mammad Juvarlinski'yi Merkez Komite bürosundan ve 29 Mart'ta da partiden ihraç etti. M.Cuvarlinsky şikayet için Moskova'ya gitti. M. Bagirov onu daha önce tutuklamıştı. Mammad Cuvarlinski 13 Ekim 1937'de vuruldu.

Baskının kurbanları arasında Cengiz Yıldırım da vardı. Geçmişte, APC Donanmasının başı olarak Nisan 1920 işgalinin önde gelen isimlerinden biriydi. Büyük Terör sırasında Krivoy Rog'da fabrika müdürü olan Cengiz Yıldırım, "damadı" olarak tutuklandı, Bakü'ye getirildi, işkence gördü ve ardından Moskova'ya gönderildi ve orada vuruldu.  Azerbaycan Acil Durum Komisyonu eski başkanı Eyyub Hanbudagov'un 1924'te milliyetçi konuşmalarını hatırlatarak tutuklanması izledi.  23 Temmuz 1937'de SSCB KDIK'in özel toplantısında 5 yıl hapis cezasına çarptırılan E. Khanbudagov, SSCB Yüksek Mahkemesi Askeri Kurulunun 23 Temmuz tarihli gezici toplantısının kararıyla ölüm cezasına çarptırıldı. 12 Ekim 1937. SSCB Yüksek Mahkemesi'nin 26 Aralık 1957 tarihli kararına göre E. Khanbudagov beraat etti. Hamid Sultanov,  aleyhine ifade verdi. Kasım 1937'de, (1907'den beri parti üyesi olan) üç parti gazisi, İşçi Kahramanı Sumbat Fatalizade'yi bir çalışma kampında sekiz yıl hapse mahkûm etti. Sumbat Fatalizadeh kampta öldü. 

Azerbaycan SSC Halk İçişleri Komiseri ve aynı zamanda Azerbaycan SSC Troykasının bir üyesi olan Mihail Rayev-Kaminski, 1938'de Bagirov'un odasında tutuklandı  . Müfettiş Pavel Khentov'a göre tutuklulara şiddet göstermişti. Mikhail Rayev-Kaminsky, 1939'da hapishanede vuruldu. Bazı komünistler hapishanede delirdiler ya da kendilerini öldürdüler. Azneft başkanı R.I. 1937 yazında Gulbis  yakında Bakü tren istasyonunda tutuklanacağını öğrendikten sonra kendini bir trenin altına atarak intihar etti.

Baskılar, Azerbaycan SSC Komünist Partisi'ni orta sınıfsız bıraktı ve parti liderlerinden çoğunun ölümüne neden oldu.  Mir Beşir Gasimov ve Yusif Gasimov dışında, Hummat'ın tüm üyeleri baskı kurbanı oldu ve sayısız isim tutuklandı.  Komünist seçkinlerin "eski muhafız" birliği yok edildi. Dadaş Bünyadzade, Sultanmajid Efendiyev, Hamid Sultanov, eşi Ayna Sultanova, Teymur Aliyev, Ruhulla Ahundov,  Hüseyin Rahmanov, Cengiz Yıldırım, Mirza Davud Hüseynov, Mustafa The Guliyev, Aliheydar Garayev, Gazanfar Musabayov, Isay Dovlatov gibi sosyalizmin en parlak temsilcileri baskının kurbanı oldular.

Azerbaycan SSC Komünist Partisi'nin kadrosu tarihi boyunca birkaç kez azalmış ve artmış olsa da, Büyük Terör döneminde (sadece infaz ve tutuklamalar değil, ihraç ve diğer nedenlerle) parti üyelerinin sayısı azalmıştır. Büyük Terör öncesinde Azerbaycan Komünist Partisi'nin 1 Ocak 1937 tarihinde toplam üye ve aday sayısı 47.194 iken, 1 Ocak 1938'de bu sayı 45.331'e düşmüştür. Partinin Bakü Komitesinin Mayıs 1937'deki konferansından sonra, 1938'de Bakü şehir komitesinin 36 üyesi ve 4 adayı CDIC tarafından tutuklandı. Azerbaycan Komünist Partisi kongreleri arasında da düşüş gözlemleniyor. Azerbaycan Komünist Partisi'nin 3-9 Temmuz 1937'de yapılan 13. Kongresi'nde 34.211 üye ve 12.906 aday (toplam 47.117) vardı.Bir yıl sonra 7-14 Temmuz 1938'de yapılan 14. üye sayısı 32.135, aday sayısı ise 12.494'e (toplam 44.629) düştü. Ancak Büyük Terör'den sonra AKP'lilerin sayısı bir anda artmaya başladı. 25 Şubat'tan 1 Mart 1939'a kadar AKP'nin 15. Kongresi'nde parti üye sayısı zaten 56.548 idi.

27 Ekim 1937'de, 2 Kasım'a kadar süren " Şamahi davası " ile ilgili duruşmalar başladı.  davada asıl sanık Hamid Sultanov'du . Hamid Sultanov önde gelen bir Azerbaycan devrimcisiydi. Zamanında Nahçıvan ÖSSC Halk Komiseri Hummat örgütünün Merkez Komitesi üyesiydi. Eşi, Azerbaycan'ın ilk devrimci kadınlarından biri olan Adalet Halk Komiseri Ayna Sultanova'dır . Ayna Sultanova'nın kardeşi Gazanfar Musabayov cumhuriyet yönetiminde ve Transkafkasya Sovyet Federatif Sosyalist Cumhuriyeti Halk Komiserleri Konseyi Başkanı olarak çalıştı.

Hamid Sultanov ile birlikte 13 sanık vardı: Şamahı Komünist Partisi Birinci Sekreteri Khalfa Huseynov, Şamahı Yürütme Komitesi eski başkanı İsrafil İbrahimov, Şamahı Komünist Partisi İkinci Sekreteri Aram Avalov, bölge savcısı Ahmed Amirov, Şamahı şarabı müdürü devlet çiftliği Alisah Mammadov, bölge arazi dairesi başkanı Georgi Yurkhanov, ilçe baş veterineri Ağalar Kalantarov, yol dairesi başkanı Mammad Mirza Heybaliyev, kolektif çiftlik başkanı Mirali Tanrıverdiyev, kolektif ambar memuru Siraj Jabiyev çiftlik, kolektif çiftlik parti komitesi sekreteri Ali  .

Hamid Sultanov, Ruhulla Ahundov, SMAfendiyev, G.Musabeyov, G.Vazirov, D.Bunyadzade, G.Safarov ve E.Khanbudagov ile birlikte "karşı-devrimci milliyetçi merkez" in *bir üyesi olduğunu ve amacının "karşı-devrimci milliyetçi merkez"* olduğunu itiraf ediyor. *Merkez, Sovyet hükümetini devirmek ve kapitalist mülkiyetten ayrılıp yeniden kurmak olduğunu belirtiyordu.* *Merkez, parti liderlerine ve hükûmete karşı terör eylemlerinin yanı sıra ülke ekonomisinde sabotaj ve casusluk yapmaya hazırlanıyordu.”*  Akhundov merkezin başındaydı ve Shamahhi bölgesinin liderleri yürütücüydü. Diğer sanıklar da benzer ifadeler verdiler 

Mahkeme 9 kişiyi Hamid Sultanov, Khalfa Huseynov, İsrafil Ibrahimov, Ahmed Amirov, Aram Avalov, Georgi Yurkhanov, Alisahib Mammadov, Agalar Kalantarov'u mahkum etti.  Memmed Hüseynov ise ölüme mahkûm etti  . Diğerleri 8 ila 20 yıl süreyle çalışma kamplarına sürgün edildi  . Hamid Sultanov'un silah arkadaşlarından hiçbiri hayatta  kalmadı.

##### Aliheydar Garayev'in öldürülmesi
Aliheydar Garayev rejimin ve partinin önde gelen isimlerindendi. Aliheydar Garayev geçmişte Menşeviklere, daha sonra Hummat'ın Bolşevik kanadına mensuptu. Menşevik, Gürcü parlamentosunun yanı sıra Müsavat parlamentosunun bir üyesiydi. Daha sonra Azerbaycan SSC'de Adalet ve Çalışma Komiserliği'ne ve daha sonra Deniz İşleri Halk Komiserliği'ne başkanlık etti. Aynı zamanda Azerbaycan SSC Geçici Devrim Komitesi üyesiydi. 1920'lerin sonlarına kadar Azerbaycan Komünist Partisi'nde , ayrıca Sovyetler Birliği ve Güney Kafkasya'da lider pozisyonlarda bulundu. Bir süre Kızıl Profesör Enstitüsü'nde Tarih Bölümü'nün gece vardiyası müdürü ve Komintern'in Doğu Bölümü'nün başkanı olarak çalıştı.

MCBagirov, Aliheydar Garayev'in 1926'da "Partrabotnik Zakavkazya" dergisinde 1936'da yayınlanan "Yakın Geçmişten" kitabının olumsuz eleştirilerini kullanarak Yezhova Garayev'in adalete teslim edilmesini istedi. Ayrıca Azerbaycan başkanı A. Garayev'in Menşevik örgüte üye olduğunu da gizlediğini söyledi. Komünist Partinin yönetim kurulu konuyu 3 Şubat 1937'de tartıştı, ancak suçlamanın doğru olmadığına ve Garayev'in gizlemesinin asılsız olduğuna karar verdi.

Ancak, birkaç ay sonra, Azerbaycan SSC'nin SCRC'sinin önerisi üzerine A. Garayev ve eşi Moskova'da tutuklanarak Bakü'ye getirildi Menşevik geçmişini saklamaktan karşı-devrimci milliyetçi bir örgüte liderlik etmeye kadar çeşitli suçlamalarla suçlandı. A. Garayev ayrıca Azerbaycan SSC'nin SSCB'den ayrılmasını başlatmak, sabotaj, sabotaj ve devlete ve özellikle MCBagirova'ya karşı terör hazırlamakla da suçlandı. A. Garayev ayrıca M. R. Ahundov ve diğerlerini de suçladı, ancak kısa süre sonra ifadelerini geri çekti ve mahkemede bunları uydurma olarak nitelendirdi. 21 Nisan 1938'de Aliheydar Garayev kurşuna dizilmeye mahkûm edildi.

Baskı, Garayev ailesi için bir trajedi haline geldi. A. Garayev'in karısı Khaver Shabanova-Garayeva, 1954'te beraat etti ve serbest bırakıldı. Kardeşi Alovsat Garayev, Uzak Doğu'ya kaçtı ve ölümünden kısa bir süre önce anılarını yazdı. Bakinski Rabochi gazetesinin sayılarından birinde şöyle yazıyor: "Garayev ailesinin 11 üyesinden (anne, baba, yedi erkek ve iki kız kardeş) sadece ikisi hayatta kaldı ve diğerleri ya öldürüldü ya da sakat kaldı." Kalıntıları büyük bir ülkenin topraklarına dağılmıştı ve onları toplayıp Bakü'ye gömdük. Annem ve babamın mezarlarının yanında kardeşim Ali Haydar'ın sembolik mezarı var. O mezarda onun kalıntısı değil, ecdadımızın mezarından getirilen kutsal toprak gömülüdür." "

##### Bilim insanları
SSCB İlimler Akademisi'nin Azerbaycan şubesinde ve üniversitede baskı, Aralık 1936'da Ruhulla Ahundov'un tutuklanmasıyla başladı  . Ocak 1937'de bir dizi Azerbaycanlı bilim insanı tutuklandı: Hanafi Zeynalli, Veli Huluflu, Bakir Çobanzadeh , Bakir Çobanzade, Kislovodsk'taki bir sanatoryumda tutuklandı ve özel  konvoy halinde Bakü'ye getirildi. 18 Mart gecesi tarihçi Gaziz Gubaydullin de tutuklandı.   Bilim insanlarının tamamı 1937'de öldürüldü.



Bakir Chobanzade arrested 1937.jpg|Bəkir Çobanzadə (1893–1937)
Gaziz Gubaydullin 2.jpg|Qaziz Qubaydullin(1887–1937)
Халид-Саид Ходжаев (cropped).jpg|Xalid Səid Xocayev(1893–1937)
Alexandr Bukshpan before 1937 (cropped).jpg|Aleksandr Bukşpan(1898–1937)
Bala bey Hasanbeyov (cropped).jpg|Balabəy Həsənbəyov(1899–1937)
Alirza Atayev.jpg|Əlirza Atayev(1898–1962)
Zinnet Zakirov 2.jpg|Zinət Zakirov(1904–1938)



#### Cumhuriyetçi öğrenciler
Azerbaycan Demokratik Cumhuriyeti'nin çöküşünden sonra öğrencilerin bursları askıya alındı. Ülkenin işgalinden sonra yurt dışında okuyan öğrenciler "sadık" ve "sadakatsiz" olarak ikiye ayrıldı. Yeni kurulan Sovyet hükûmeti, sadık olduğunu bildikleri öğrencilere burs vermeye başladı. Bazı öğrenciler bursu kabul etmeyerek kendi başlarına bir çıkış yolu aradılar. Sonuç olarak, öğrenim ücretini karşılayamayan bazı öğrenciler, günlük ekmeğe ihtiyaç duymuş, en zor koşullarda çalışmaya zorlanmış, hapsedilmiş, hatta krizden çıkış yolu bulamadıkları için intihar etmiştir. Ancak kabul edip geri dönen öğrenciler oldu. Mezun olduktan sonra öğrencilerin çoğu Azerbaycan'a döndü ve fabrika yöneticileri ve petrol sahası yöneticileri olarak önemli başarılar elde etti  .

Yusif bey Ağasibeyli döndükten sonra Dresden Politeknik Enstitüsü'nden mezun oldu.1931'den beri Gence petrol rafinerisinde baş makinistlik yapıyor. Freiburg Maden Akademisi mezunu Eşref Aliyev tekstil fabrikası müdürü Aslan bey Vazirov'a döndü. 1925 yılında Bakü , Paris Üniversitesi Fizik ve Kimya Enstitüsü ile Nancy Jeoloji Enstitüsü'nün jeoloji fakültelerinden mezun olduktan Azerneft'in jeolojik araştırma bölümünde çalıştı.Okuldan mezun olduktan sonra Bahram Hüseynov "Azerkendelektrik" başkanı olarak çalıştı. Azerbaycan SSC Halk Kara Komiserliği'nde bölüm, Almanya Leipzig Üniversitesi mezunu Asildar bey Muganlı, Azerbaycan Devlet Bankası'nda danışman ve grup lideri olarak çalıştı. Geri dönen öğrenciler Eşref Aliyev ve Yusif bey Ağasibeyli'ye Lenin Nişanı bile verildi. 

Dosya:Asildar bey Aghabababeyov-Mughanlinski.jpg|Əsildar bəy Muğanlı (1900-)
Dosya:Bahram Huseynzade.jpg|Bəhram Hüseynzadə (1901-)
Dosya:Teymur Aslanov (arrested).jpg|Teymur bəy Aslanov (1899-)
Dosya:Yusuf Agasibeyli.jpg|Yusif bəy Ağasıbəyli(1896–1989)
Dosya:Samandar Akhundov.jpg|Səməndər Axundzadə(1898–1933)



### Büyük temizliğin sonu
Baskı, Kasım 1938'e kadar sürdü. 31 Ocak 1938'de Komünist Partisi Merkez Komitesi Politbürosunun kabul ettiği "Sovyet karşıtı unsurlar hakkında" kararına göre, Azerbaycan SSC topraklarında 2 bin kişi en ağır cezalara çarptırıldı. Toplamda, 1938'de 10.000'den fazla dava açıldı. Sovyet karşıtı propaganda, terör planlaması, casusluk ve vandalizm de dahil olmak üzere hem siyasi hem de cezai suçlardan mahkûm edildi. 5.061'i siyasi suçlarla ve 2.180'i cezai suçlarla suçlanan 7.241 kişinin davası görüldü. 1.180 kişi sadece anti-Sovyet propagandası nedeniyle kurşuna dizilmeye mahkûm edildi.

### kurban sayısı
Azerbaycan'daki Büyük Terörün kurbanlarının sayısı hakkında kesin bir bilgi yoktur  . Polonyalı tarihçi Tadeusz Svetokowski'ye, Bagirov'un tasfiyelerinde 70.000 Azerbaycanlının hayatını kaybettiğini belirtti. Diğer tahminlere göre, 1937-1938 katliamlarında 80.000 ila 100.000 Azerbaycanlı hayatını kaybetti. AGuralov'a göre, 1937-1938 yıllarında Azerbaycan'daki baskılar sonucunda 120 bin kişi öldürüldü. A. Yunusov, Büyük Terör sırasında 120.000 kişinin öldüğünü kaydeder  .

## Ayrıca bakınız
* Siyasi Baskı Kurbanları Müzesi

## Kaynakça