Velî (İslam)

**Veli** *(,* çoğul , **'), "efendi", "otorite", "koruyucu", gibi çeşitli şekillerde tercüme edilen [[Arapça]] kelime, Müslümanlar tarafından en yaygın olarak [[İslam]]i bir [[aziz]]i belirtmek için "[[İslam'da Tanrı|Tanrı]]'nın dostu" anlamında kullanılır.

[[Tanımlık|Tanımlama artikeli]] () eklenirse, [[Allah'ın isimleri]]nden biri (), elde edilir; "yardımcı, dost" anlamına gelir.

Hristiyan [[Aziz]] anlayışının İslami karşılığı olarak veli "özel ilahi lütuf ... kutsallıkla işaretlenmiş" ve "Tanrı tarafından seçilmiş ve kerametler gibi olağanüstü hediyelerle donatılmış" biri olarak tasvir edilir.

Evliya doktrini, [[Ulema|Müslüman alimler]] tarafından ilk kez [[Kur'an|Kuran'ın]] belirli ayetleri ve bazı [[hadis]]ler kanıt gösterilerek [[İslam tarihi]]nin çok erken dönemlerinde ileri sürüldü.

Müslüman dünyasının dört bir yanındaki azizlerin mezarları özellikle MS 1200'den sonra bereket ve kutsama arayan Müslüman kitleler içinhac merkezleri haline geldi.

İlk Müslüman [[hagiografi]]leri, [[tasavvuf]]un İslami mistik akımının hızla yayılmaya başladığı dönemde yazıldığından, daha sonra ortodoks [[Sünnilik|Sünni İslam'da]] büyük azizler olarak kabul edilen şahsiyetlerin çoğu [[Hasan-ı Basri|, Basralı Hasan]] (ö. 728), [[Farkad Sabahi]] (ö. 729), [[Davud-i Taî|Davud Tai]] (ö. 777–781), [[Rabia el-Adeviyye|Rabia]] (ö. 801), [[Maruf Kerhi]] (ö. 815) ve [[Cüneyd-i Bağdâdî|Bağdatlı Cüneyd]] (ö. 910) gibi erken dönem Sufi mistikleriydi.

[[Tasavvuf|Sufizm'in]] halk arasında onikinci yüzyıldan on dördüncü yüzyıla kadar tarikat veya kardeşlikler halinde  örgütlenmesiyle azizlere saygı hem halk hem de hükümdarlar arasında kesinlik kazandı.

Bu dönemin İslami dindarlığının yaygın ifadelerinde, velilik, "ruhsal mükemmellik hali .. tefekkür sahibi olmak" gibi anlaşıldı.

Evliyanın varlığı ve mucizelerine inanmak, ''Tahavi'' ve ''Nesefi'' gibi dönemlerinin önde gelen Sünni [[akide]] yazarınca, ortodoks müslümanlık için "şart" olarak sunuldu.

Geleneksel İslam dindarlığında önde gelen azizler [[Muhammed]]'in [[sahabe]]leri, [[Tâbiîn|halefleri]] ve [[Tebeu't-tâbiîn|haleflerinin halefleridir]]. Ek olarak, [[İslam'da peygamberler ve elçiler|İslam'daki peygamber ve elçilerin]] de tanımları gereği aziz olduklarına inanılır; Sünni inancının genel bir ilkesi olarak peygamberler  tüm insanlığın en büyüğü olarak normal evliyalardan daha yüksek bir konuma yüceltilir. Kısacası "her peygamber evliyadır ama her evliya peygamber değildir" diye inanılır.

Geleneksel Sünni ve [[Şiilik|Şii]] azizler fikri ve azizlerin yüceltilmesine karşı modern dünyada [[Selefilik]], [[Vehhabîlik|Vahhabilik]] ve [[İslami modernizm|İslami Modernizm]] gibi [[İslami köktendincilik|püriten]] ve dirilişçi [[İslam mezhepleri|İslami hareketler]] tarafından meydan okundu. Bu hareketlerin gelişimi de dolaylı olarak ana akım Müslümanlar arasında "Müslüman azizlerin kabulü ve hürmetini "**kabul edilemez sapmalar**" olarak  görme eğilimine yol açtı.

Bu karşıt düşünce akımlarının varlığına rağmen, azizlere hürmete ilişkin klasik doktrin bugün İslam dünyasının birçok yerinde gelişmeye devam ediyor ve Pakistan, Bangladeş, Mısır, Türkiye, [[Senegal]], Irak, İran, Cezayir, Tunus, Endonezya, Malezya ve Fas ve ayrıca Hindistan, Çin, Rusya ve [[Balkanlar]] gibi önemli İslami nüfusa sahip ülkelerde gibi Müslüman ülkelerdeki Müslüman nüfusun geniş kesimleri arasında günlük dindarlık ifadelerinde hayati bir rol oynuyor.

== Ünvanlar ==

Arapça ''velinin'' İngilizceye "Saint; aziz" olarak çevrilmesini Gibril Haddad gibi önde gelen bilim adamları uygun gördüler ve Haddad, bazı Müslümanların ''veli'' için "aziz" kullanımına karşı nefretini "yanıltıcı bir itiraz" olarak tanımladı.

[[Arapça]]dan sonra İslam dünyasında en etkili ve yaygın  dil olan [[Farsça]]da bir azizin veya bir ruhani üstadın genel unvanı (Pir; "yaşlı kişi") oldu. İfade "azizlik" çağrışımları içerse de, genellikle bir tür manevi bir rehberlik için de kullanılır.

[[Hindistan'da İslam|Hintli Müslümanlar]] arasında, ''pīr baba'' (पीर बाबा) unvanı, [[Hindustânî|Hintçede]] Sufi üstad veya benzer şekilde onurlandırılan azizlere atıfta bulunmak için yaygın olarak kullanılır. Farsça ve [[Urduca]]da [[Hazret]] kelimesi de kullanılır.

[[Tasavvuf|İslam tasavvufunda]] bir ''pīrin'' rolü, müritlerine mistik yolda rehberlik etmek ve onları eğitmektir. Dolayısıyla, velî ve ''pîr'' arasındaki en önemli fark, veliliğin müritleri olan bir azizi ima etmemesine karşılık pir'in "yaşlı" çağrışımlarıyla birlikte müritlerinin olmasıdır. P''īr'' ile aynı çağrışımlara sahip olan diğer  kelimeler ''[[Mürşit|mürşid]]'' ("rehber" veya "aydınlatan"), ''[[şeyh]]'' ve ''sarkar'' ("usta" anlamında Farsça kelime)dır.

Türk İslam topraklarında azizler, Arapça ''veli'', Farsça ş''āh'' ve ''pīr'' ve [[Anadolu]]'da ''baba'', [[Orta Asya|Orta Asya'da]] ''ata'' ve ''eren'' veya ''ermiş, yatır'' gibi birçok terimle anılmıştır.

Evliya [[mezar]]ları, ''ziyāratgāh'', türbe, ''ḳabir'' veya [[kubbe]]li türbe (''gunbad'') olarak anılır.

Ancak bu tür mezarlar, dergâhlar veya onun belirli bir bölümü için kullanılan terimlerle de ([[Balkanlar|Balkanlar'da]] ''tekke'', ''langar'', 'yemekhane'; [[Orta Asya|Orta Asya'da]] ''ribāṭ'' veya   [[Azerbaycan|Azerbaycan'da]] Pir) belirtilir.

== Türler ve hiyerarşi ==

Klasik İslam geleneğinde evliyalar farklı "tipler"de tasavvur edilir. Evliyalar, [[Hukukçu|fakih]], [[hadis]] alimi, [[Hâkim (hukuk)|kadı]], hadisçi, [[tarihçi]], [[Çilecilik|zahid]], şair olabilirdi. Semavî konumları bakımından da sınıflara ayrılırlardı. Bununla birlikte, geleneksel metinlerde azizler, [[melek]]lere benzer bir şekilde, ayrı göksel işlevlere hizmetle temsil edilir  göksel bir hiyerarşileri olduğu düşünülürdü.

Dokuzuncu yüzyılda el-Tirmizi tarafından yazılan ''Sīrat el-evliyāʾ'' adlı esere göre, " ''Allah'ın velisinin'' yükselişi [[Yaratılış miti|yaratılmış]] [[Cosmos (mitoloji)|kozmosun]] sonunda ''durmalıdır'' ...

Allah'ın tahtına yükselmek, [[Allah'ın isimleri|İlâhi Esmâ'nın]] nur âlemlerini şuurlu bir şekilde geçmek demektir. . . . Veli, bütün ''İlâhi Esmâ âlemlerini katedince'', yani Allah'ı mümkün olduğu kadar tam olarak O'nun isimleriyle tanıyınca, Allah'ın zatında yok olur. Nefsi, tasfiye edilir ve ... o hareket ettiğinde, onun aracılığıyla hareket eden Allah'tır. Ve böylece yok olma ([[Fenafillah]]) durumu aynı zamanda bu dünyadaki en yüksek faaliyet derecesi anlamına gelir."

Hiyerarşi doktrini yazılı kaynaklarda sekizinci yüzyıl gibi erken bir tarihte bulunmasına rağmen, ona ilk sistematik ifadesini  el-Tirmizi verdi. Yazarın, ''siddīḳīn,'' ''abdal'', ''umanaʾ'' ve ''nusahāʾ'' gibi çeşitli isimlerle atıfta bulunduğu **kırk büyük aziz**, [[Muhammed|Muhammed'in]] ölümünden sonra Allah tarafından kendilerine bahşedilen ilahi sırları sürdürmek için tayin edilir.

El-Tirmizi, kırk kişiden  **yedisi'''nin özellikle mübarek olduğunu, "var olmalarnın, dünya varlığının devamının bir garantisi" olarak gördüğü kırk azizin her nesilde değiştirileceğini belirtir. Ne var ki, yüce tabiatlarına rağmen, bu kırk evliya peygamberlerden bir derece aşağıdadır.

Evliyalar hiyerarşisini detaylandıran daha sonraki önemli eserler, Necmuddin Kübra'nın ruhani öğretmeni (ö. 1220) mutasavvıf Ammâr el-Bidlīsī (ö. 1194 ve 1207) ve Ruzbihan Baqli (ö. 1209) tarafından yazıldı.

Bu yazarlar tarafından sunulan göksel hiyerarşiler  daha sonraki bilim adamları tarafından, terminolojideki farklılıklar ve önceki mistiklerin azizler hiyerarşisinin belirli kısımlarını öne çıkardıklarına olan inançları nedeniyle terkedilir.

## Kaynakça