Meryem Ana Kilisesi

**Meryem Ana Kilisesi** ( *Idto d-Yolda<u>t</u> Aloho*) ya da bilinen diğer adıyla **Mor Yakup Kilisesi**, Diyarbakır'ın Sur ilçesinde yer alan tarihî bir kilisedir. Kilise, Ortodoks Süryanilere aittir. 3. yüzyılda yapıldığına inanılan kilise günümüze dek birkaç kez yanmış, yıkılmış ve defalarca onarım geçirmiştir.

## Tarihi ve mimarisi
3. yüzyılda yapıldığı tahmin edilen kilise, Ortodoks Süryanilere aittir. Yapı kompleksinde toplam 14 yazıt bulunmakla beraber bunlar yapıların onarım ve eklemelerine ait kitabeleridir. Bu yazıtlardan en eskisi 1533 tarihli olup bu kitabede yapının yenilendiği yazılmıştır. Yapı, MS 1648 ve 1297'de yangın, 1533 yenileme, 1689'da apsis bölümü, 693'te Mor Yakup kısmı, 1719, 1850, 1881 ve 1914 yıllarında onarım ve yenilemenin yanında eklemeler yaptırılmıştır. Kilise günümüzdeki halini 2004-2005 yılları arasında yapılan restorasyon ile almıştır.

Geç Roma dönemine tarihlenen bir kapısı ve Bizans'tan kalma mihrap üzerinde kalıntıları izlenebilen süslemeler bulunmaktadır. İki avludan oluşur. Esas avlu, dış kapıdan girilen ilk avludur. Avlunun doğusunda kilise binası, kuzey ve güneyinde lojman olarak kullanılan yapılar, batısında ise giriş kapısı ve küçük bir bahçe yer almaktadır. Avluda ayrıca küçük bir süs havuzu bulunur. Birinci avlunun güneydoğusundan ikinci avluya açılan kapı yer almaktadır. İkinci avlu, kilisenin bahçesi olarak kullanılmakta olup bu avluda bir bahçe yer alır. Bahçe dışında avluda yapısal ve bitkisel hiçbir öge bulunmamaktadır. Kilise ayrıca tek merkezli tuğla bir kubbe ile örtülüdür.

## Kilisede Uygulanan Yapım Teknikleri ve Malzeme Karakterizasyonu
Kilisenin inşaat sürecinde kullanılan malzeme çeşitliliği, yapının hem mukavemetini hem de estetik dilini belirleyen en temel unsurdur. Yapının ana gövdesinde bölgenin karakteristik sert taşı olan bazalt hakimiyet kurarken, bu sert doku kireç taşı, mermer ve tuğla ile dengelenmiştir. Kireç esaslı harç, taş ve tuğla arasındaki bağlayıcı gücü oluşturarak yapının rijitliğini sağlarken, mermer malzeme genellikle yazıtlar ve mullion (orta dikme) taşları gibi daha nitelikli detaylarda tercih edilmiştir. Duvar bünyesinde görülen tuğla hatıllar ve kemer örgülerindeki tuğla kullanımı, malzemenin sadece dolgu değil, aynı zamanda statik bir gerilme karşılayıcı olarak sisteme dahil edildiğini gösterir. Temellere dair henüz derinlemesine bir kazı çalışması yapılmamış olsa da, mevcut üst yapı verileri, gelecekteki arkeolojik araştırmaların yapının strüktürel kökenlerine dair çok daha kompleks bilgiler sunacağını müjdelemektedir.

### Döşeme ve Zemin İşçiliği
Yapının zemin düzlemi, yakın tarihte gerçekleştirilen restorasyonlarla yenilenmiş olsa da, tasarım kurgusu açısından geleneksel dokuya sadık kalınmış bir görünüm arz eder. Döşemelerde ana malzeme olarak ince yonu bazalt taşlar kullanılmıştır. Bu taşların yerleşim düzeni, sıradan bir kaplamanın ötesinde mühendislik bir ritim sunar; yatay düzlemde boylu boyunca uzanan taş dizileri, dikey olarak yerleştirilen taş kuşaklarla kesilerek zeminde bir ızgara sistemi oluşturulmuştur. Taşların uzunluklarının 20 cm’den başlayıp 120 cm’ye kadar ulaşması, malzemenin ocaktan çıkarılma ve işlenme kapasitesinin genişliğini gösterirken, bu boyut farklılıkları zemine doğal bir dinamizm katmaktadır.

### Duvar Yapısı ve Dönemsel Katmanlaşma
Kilisenin duvarları, yapının geçirdiği evrelerin en net okunduğu alanlardır. Özellikle batı bölümündeki narteks duvarının, mevcut kilise ana gövdesinden daha yüksek bir kota sahip olması, buranın önceki dönemlerde çok daha yüksek ve görkemli bir üst örtü sistemine (muhtemelen daha dik bir çatı veya farklı bir tonoz yapısı) sahip olduğunun kanıtıdır. Naos bölümü, 11.80 x 11.64 metre ölçüleriyle kareye yakın bir merkezi plan sunarken, duvar örgüsünde kaba yonu bazalt, ince yonu bazalt ve tuğlanın hiyerarşik bir düzende kullanıldığı görülür. Apsis duvarlarında ise malzeme paleti daha da genişleyerek kireç taşı ve mermerle zenginleşir. Apsisin dıştan oval hatlar çizen ancak payandalarla desteklenen güçlü yapısı, yapının doğu yönündeki statik yükünü dengelemektedir. Cephelerdeki üç sıralı tuğla hatıllar, Erken Bizans mimari geleneğinin bir yansıması olarak hem duvarın yatayda bir bütün olarak çalışmasını sağlar hem de bazaltın koyu rengiyle kontrast oluşturarak estetik bir görsel dil kurar. Güney ve kuzey cephelerindeki malzeme boyutlarındaki düzensizlikler, farklı kapı/pencere formları ve sonradan eklenen payandalar, yapının yüzyıllar boyunca ihtiyaçlara göre onarıldığını ve dönüştürüldüğünü gösteren birer mimari imza niteliğindedir.

### Taşıyıcı Ayaklar, Sütunlar ve Templon Detayları
Yapının düşey taşıyıcı sistemi, serbest duran ve duvara bitişik ayaklar ile narteksteki zarif sütunlar üzerinden kurgulanmıştır. Naos içerisinde bulunan toplam sekiz adet ayağın altı tanesi dış duvarlarla bütünleşmiş, iki tanesi ise apsis ayrımını yapacak şekilde konumlandırılmıştır. Giriş bölümünde mermerin estetiği ön plana çıkar; dört adet dairesel mermer sütun, bazalttan inşa edilmiş beşik kemerleri taşıyarak mekana anıtsal bir giriş sağlar. İç mekanda dikkat çeken bir diğer unsur ise apsis ile naosu ayıran mermer elemanlar ve metal korkuluklardır (templon). Burada kullanılan mermerlerin aslında 6. yüzyıla ait pencere dikmeleri (mullion) olması, yapıda devşirme malzeme kullanımının veya önceki evrelere ait nitelikli parçaların korunarak yeniden işlevlendirilmesinin güzel bir örneğidir.

### Kubbe Mimarisi ve İleri Mühendislik Çözümleri
Kilisenin en kritik mühendislik başarısı, naos bölümünü örten 10.23 metre çapındaki tuğla kubbedir. Kubbe malzemesi olarak tuğlanın seçilmesi, tamamen hafiflik ve uygulama kolaylığı stratejisine dayanmaktadır; bu sayede devasa açıklık, taşıyıcı ayaklara binen yük minimize edilerek geçilebilmiştir. Kubbe, sekiz adet bazalt ayak üzerine oturan bir kasnak sistemiyle taşınır. Kare altyapıdan dairesel kubbeye geçiş, kaba yonu bazaltla örülmüş pandantiflerle sağlanmıştır. Kubbe eteğinde kullanılan üç sıra bazalt dizisinin ardından başlayan tamamen tuğla örgü, yapının tepe noktasına kadar devam eder. Kubbenin en ayırt edici özelliği ise çift cidarlı (iki katmanlı) yapısıdır. Duvar bünyesinde yer alan içten bağlantılı bu geçiş koridoru, sadece bir sirkülasyon alanı değil, aynı zamanda kubbenin kendi ağırlığını hafifleten ve statik mukavemetini artıran bir boşluklu yapı tasarımıdır. En üst noktada yer alan yıldız formlu "ayna" detayı, tüm bu ağır ve teknik strüktürü görsel bir hafiflikle sonlandırarak mekandaki ilahi aydınlanma etkisini pekiştirir.

## Kaynakça