open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
leko tomo

**leko tomo** li sijelo tomo pi sinpin supa. sinpin ale ona li leko supa.

sinpin ale ona li sama li leko supa pona la, ona li leko tomo pona.
ma wan suli

**ma wan suli** li ma li suli. telo suli li sike e ona, sama ma lili. ma suli wan li nasin kipisi pi ma mi. nasin kipisi ni la, ma suli 4 li lon. ni li:
* ma Amelika
* ma Apika Elasija
* ma Oselija
* ma Antasika
jan lawa Sen nanpa tu

**jan Sen nanpa tu** (toki Inli: King James II) li lawa e ma Inli e ma Ele tan tenpo sike nanpa 1685 tawa tenpo sike 1688. ma Sukosi la ona li **jan lawa Sen nanpa luka tu**.

tenpo sike nanpa 1633 la, ona li kama lon li kama jan lawa lili pi ma Jo (toki Inli: Duke of York). ona li lon kulupu Katolika.

tenpo sike nanpa 1685 la,  li moli. ona li sama suli tawa jan Sen. jan Sen li kama jan lawa. ma Piten en ma Ele la jan mute li wile ala e jan lawa pi kulupu Katolika.

tenpo sike nanpa 1688 la,  li wile weka e jan lawa Sen. ona li wile e jan lawa lon kulupu Potesu. jan Sen li tawa ma Kanse. kulupu lawa li toki e ni: jan lawa li weka. ona li wawa e .
jan Pa Poni

li kama tan ma Petoliko, li kalama musi, li musi lon sitelen tawa, li musi utala sijelo. pali la jan mute li nimi  e ona. tan pali ona la, kalama musi pi toki Epanja li kama suli lon ma ale.

tenpo mute la, ona li kalama lon toki Epanja. taso, jan pi toki mute li awen kama kute e kalama ona. sike nanpa 2020 () la, ona li kama jo e kute pi suli nanpa wan lon sike ni lon ilo Spotify. ona li jo e suli nanpa wan sin lon sike nanpa 2021 (MAMW), nanpa 2022 (MAMT), nanpa 2025 (MAML). sike nanpa 2023 (MAMTW) la, kulupu ona «  » li kama jo e kute pi suli nanpa wan lon tenpo pali ale pi ilo Spotify. tenpo ni kin la, ona li jan ni nanpa wan: ona li toki Epanja li kama jo e pana Grammy. sike nanpa 2025 (MAML) la, utala  pi sike nanpa 2026 (MAMLW) la, kulupu NFL li jan musi lawa e ona.

= tan sona =
kasi Okoma

***kasi Okoma*** li kasi suli lon ma Amelika. ni li kasi pi kulupu ***Okoma*** li lon kulupu lili Ponpakote pi kulupu pi kasi Malo. kulupu kasi ni li Mawase. kasi kiwen ni li wawa tawa jan mute tan ni: ni li ken kepeken tawa pali pi kiwen kasi. ni li tan suwi ko li tan kiwen suli li tan suli ala.
jan Pewi Pamonte

li jan pi kalama musi li jan sitelen tan ma Juke. jan mute li sona ona tan ni: ona li kepeken e ilo kalama pi linja luka wan lon kulupu pi kalama musi «Ku» (toki Inli la: «The Cure»). kin ona li kepeken e ilo kalama pi linja luka wan lon kulupu pi kalama musi «Lawan Amonst Ruwin» (toki Inli la: «Love Amongst Ruin»).

## lon
sike anpa pi kute jan

**sike anpa pi kute jan** (*lobulus auriculae*) li sike lon anpa pi kipisi poka pi kute jan. ona li ken linja tawa sinpin jan li ken weka tan ona.

mute la, jan li kipisi e ona li pana e kiwen mani tawa ona.
kon pi wawa suno

**kon pi wawa suno** li kon lon ala. ona li lon ale li lawa e tawa ijo. ijo li jo e kule wawa tawa ona la, ona li ken pana e kon ni li ken pilin e kon ni.

suno li sama nena mute tawa lon kon ni. sona tawa pi wan lili la, nena ni li lon wan mute.
kulupu nena Sewen

kulupu nena Sewen li kulupu nena lon ma Kanse. ona li lon kulupu nena Masi Senta (*Massif Central*). ona li lon kipisi ma lili Lose li lon kipisi ma Ka. 

toki Kanse la, nimi pi kulupu jan tan ma Sewen li *Cévenols* (mije mute) li *Cévenoles* (meli mute).

jan mute tan ma Sewen li jan pi nasin sewi Potesu.
nimi ali pu n a

li lipu. lipu ni li tan jan inwin, tan jan Mulen, tan nimi ala pona, tan jan Sapiki.

## pilin ike
mama Sonja li pana e lipu toki pi lipu ni. taso, jan toki li toki e ni: lipamanka en jan Lakuse li pali ala tawa lipu ni.

## lipu ante
* lipu tan kulupu esun Amason
## tan sona
kulupu jan Ukeno

lon tenpo utala pi nasin sewi mute lon ma Kanse la, kulupu jan Ukeno (*toki Kanse:* Huguenots) li jan pi nasin sewi Potesu tan ma Kanse.

tenpo lon la, kulupu jan Ukeno li ni:

* jan pi nasin sewi Kawin lon ma Kanse.
* jan nasin sewi Potesu pi mama tan ma Kanse.

ni li tan ni: tempo pini la, nasin sewi Potesu li ike tawa lawa pi ma Kanse. tan ni la, jan mute pi nasin sewi Potesu li weka tan ma Kanse li tawa ma ante mute.

tenpo lon la, jan Ukeno mute li lon ma Suwasi, ma Netelan, ma Tosi, ma Inli, ma Mewika, ma Setapika tan ni: nasin sewi Potesu li ike ala tawa ma ni ale.
wan ilo

**wan ilo** la, jan li toki e suli e mute lon nasin mute ijo. jan mute li sona e wan ilo sama la, ona li ken toki e suli sama.

mi ken toki e ni: linja mi la, suli li suli linja Mete tu wan. jan ale li sona e suli linja Mete la, suli ni tu wan li suli pi linja mi.

ma mute li kepeken wan ilo tan kulupu wan Si. taso, ma ni li lon: ona li kepeken kulupu wan ante, sama .
sitelen tawa Mumin pi tenpo sike 1990

li sitelen tawa pi nasin Anime. kon ona li tan lipu pi soweli Mumin tan jan Tuwe Janson tan jan La Janson.

sitelen tawa ale pi soweli Mumin la, ona li nanpa tu wan pi nasin Anime, li nanpa wan pi lon ma ante. ona li open lon suno #12 pi mun #4 pi sike #1990, li pini lon suno #3 pi mun #10 pi sike #1991.
sona pali pi jan Putakola

**sona pali pi jan Putakola** li sona pali lon sona sijelo. jan li pali e sona ni lon tenpo pini weka. kulupu mute pi tenpo pini weka li kama sona e ni li sona ala e ni: kulupu ante kin li kama sona e ni.

## nimi
 li jan pi sona nanpa lon ma Elina pi tenpo pini weka. tawa jan pi ma Elopa la, ona li pana e sona ni tawa jan mute. ma Sonko la, ona li .

## ona li lon tan seme?
jan li pona e lon pi sona ni kepeken nasin mute.  li pali kin e nasin!
kule jan

**kule jan** li ijo pi kulupu jan. jan li wile toki e pilin ona e kulupu ona la, jan li jo anu jo ala e kule jan. jan li ken kama meli anu kama mije anu kama tonsi. tenpo mute la, kule jan li sama nasin unpa jan. taso, jan tonsi li ken pilin e ni: kule jan ona li sama ala nasin unpa jan ona pi tenpo mama. kulupu jan mute li kepeken nasin pi kule jan tu. jan li wile ala lon kule jan tu ni la, ona li lon ala nasin pi kule jan tu (toki pona la, tonsi). kulupu jan ante li jo e kule jan nanpa tu wan (anu nanpa ante) sama ni: kulupu *hijras* lon ma Asija pi poka pi waso lete, anu, jan pi kon tu lon kulupu tan pi ma Nosamelika. jan sona mute li pilin e ni: kule jan li kule insa lon kulupu pi kulupu jan. insa ni li pali pi kulupu jan li pana lukin pi kule jan.
mani Lila pi ma Tuki

li mani pi ma Tuki. jan li esun kepeken mani lon ma Tuki. ona li mani lon ma Kiposi lete kin.

ale (100) lon  li sama wan lon mani Lila.

## tenpo pini
tenpo sike nanpa 1927 la  li pali e mani Lila pi ma Tuki.

tenpo sike 2009 la lawa pi ma Tuki li weka tan esun e kulupu mani nanpa luka tu wan pi mani Lila. kulupu mani nanpa luka tu wan li kepeken nimi ni: . ni la kulupu mani nanpa luka tu tu taso li ken esun. nimi "sin" li weka tan nimi pi mani Lila lon tenpo ni. lipu mani la kule nanpa ante luka wan taso li awen. lipu kule ale li suli ante la jan o ken ala pali e lipu sama mani Lila. 

## esun mani

## nanpa mani

:kulupu:mani|:kulupu:ma Tuki
jan Wasimi Masinko

li jan pi sona nanpa tan ma Sesesele en ma Ukawina.

## lon
tenpo suno nanpa 7 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike nanpa 1922 la ona li kama lon ma tomo Kalikiwi.
jan Lese Etokan

li jan lawa pi ma Tuki, li jan lawa pi kulupu AKP.

ona li open lawa e ma Tuki lon tenpo sike nanpa 2014.
musi Kilike

**musi Kilike** li musi sijelo. kulupu palisa pi jan luka luka wan li utala musi e kulupu sike pi jan nanpa sama lon ma musi suli. ma musi la jan musi ale pi kulupu sike en jan musi tu pi kulupu palisa li lon. kin la jan lawa tu li lon li lawa e musi. meso pi ma musi la ma walo li lon li. kulupu pi palisa sike tu wan li lon poka lili tu pi ma walo. tan poka wan la jan sike li pana wawa e sike kiwen tawa jan palisa pi poka ante. jan palisa ante li lon poka pi jan sike kin. jan palisa li tawa e sike kepeken sinpin lipu pi palisa utala.
ante kalama

kalama la, **ante kalama** li toki e ni: kalama li ante seme lon tenpo? ni li sama ni: jan li luka mute e nena li awen luka ni lon ilo kama supa pi nena walo pimeja la, kalama li kama lon tenpo lili. ni la, kalama ni li kama weka. 

tenpo mute la, ante kalama li toki e suli kalama. taso ona li ken toki e mute pali pi mute tenpo e sewi kalama. 

tenpo mute la, jan li sona e mute pi ante kalama kepeken nasin pi **mute ADSR (mute Esijesa)** anu **mute tu tu pi ante kalama.** ADSR li nimi lili tan nimi *"Attack"* tan nimi *"Decay"* tan nimi *"Sustain"* tan nimi *"Release"*. ni ale li toki e ni:

* **ante open kalama** *(Attack)* li toki e tenpo. tenpo li open lon kama sewi kalama tan kalama ala. tenpo li pini lon sewi nanpa wan pi sewi kalama ni.
* **ante weka kalama** *(Decay)* li toki e tenpo. tenpo li open lon kama anpa kalama tan sewi nanpa wan pi sewi kalama ni. tenpo li pini lon tenpo ni: sewi kalama li kama awen. 
* **ante awen kalama** *(Sustain)* li toki e tenpo. tenpo li open lon tenpo open pi awen kalama. tenpo li pini lon tenpo pini pi awen kalama.
* **ante pini kalama** *(Release)* li toki e tenpo. tenpo li open lon kama anpa kalama tan pini pi awen kalama. tenpo li pini lon kalama ala.
jan Sosija pi pana moli

li nimi pi jan pi pana moli e jan mute. jan ala sona nimi lon pi ona. open tenpo sike nanpa 1968 en tenpo mun nanpa 12 tawa tenpo sike nanpa 1969 en tenpo mun nanpa 10 la, ona moli e jan lon poka tu tu wan lon poka ma tomo Sanpansiko. ona pana lipu pi toki muta tawa esun alasa pi ijo sin. mute lili toki ni li sitelen len. ona pini pana lipu ni lon tenpo sike nanpa 1974. lon lipu ni la, ona toki la, ona moli e jan 37. tenpo ni la, jan pi wawa lawa li alasa ona.
jan Sepi Tama

anu  anu  li jan pi pana moli jan mute li jan pi utala unpa tan ma Mewika. tenpo sike nanpa 1978 tawa tenpo sike nanpa 1991 la, ona moli e jan luka luka luka tu lon ma tomo Miwaki lon ma Wikonsin. ona li moku li unpa jan moli. tenpo sike nanpa 1992 la, ona li jo lon tomo awen tawa tenpo ona li moli. tenpo sike nanpa 1994 la, jan ante lon tomo awen ni moli e jan Sepi Tama.
kulupu Wake

li kama tan ma tomo Losansele. sike nanpa 2021 () la jan Aliteja Tute, en jan Tesi Salijone, en jan Pawon Winse, en jan Kupa Latomete li wan. ni la kulupu Wake li lon. jan ona li kama poka lon tomo sona. lon tawa pi jaki Kolona la, ona li kama pali e kalama lon sike nanpa 2020 (MAM). sike nanpa 2022 (MAMT) la kalama ona nanpa wan li .

=kalama ona=
kalama ona li jo e kule pi kalama musi 90s Alternative Rock, e kule Grunge, e kule Shoegaze. , en , en  li tan e ona.
### kulupu
* kulupu lili  — sike nanpa 2023 (MAMTW)
*kulupu  — sike nanpa 2025 (MAML)

=jan ona=
* jan Aliteja Tute — li jan lawa pi kalama uta, li kepeken ilo kalama linja anpa, li kepeken ilo kalama pi nena mute
* jan Tesi Salijone — li kepeken ilo kalama linja, li kepeken ilo kalama pi nena mute, li pali e kalama
* jan Pawon Winse — li kepeken ilo kalama linja, li kepeken ilo kalama pi nena mute
* jan Kupe Latomede — li kepeken ilo pi tenpo kalama

=tan sona=
toki Asepasan

li toki pi kulupu Tuki. ona li toki lawa lon ma Asepasan li toki lawa wan tan 14 lon ma Take pi ma Lusi, taso jan lon ma Ilan li toki ona kin.
sewi kalama

kalama la, mute pali pi mute tenpo li sama **sewi kalama**. sewi kalama li toki e ni: kalama li sama "sewi" anu sama "anpa" tawa kute jan? jan li wile kute pona e kalama la, o nasin pona e sewi kalama. sewi kalama en tenpo en suli kalama en kule kalama li ijo suli pi ken kute.
ma kipisi Ase

li ma kipisi pi ma Intonesija li lon ma lili Sumata. ni li weka nanpa wan lon ma Intonesija pi poka pi pini suno. ma tomo Ase li ma tomo lawa li ma tomo pi suli nanpa wan. poka pi pini suno la telo suli Palata li lon. poka insa pi soweli lete pi open suno la, telo palisa Malaka li lon. poka pi open suno la, ma Sumata pi poka pi soweli lete li lon. selo telo la, ma Malasija en ma Tawi li lon poka pi open suno. kin la, telo la, kulupu Antaman Nikopa pi ma lili pi ma Palata li lon poka pi pini suno. ma kipisi Ase li lon kulupu pona pi kipisi ma pi ma Intonesija tan ni: ni li awen e nasin sewi Isilami. nasin lawa la, ni li sama nasin sewi Isilami.
ma tomo Ase

li ma tomo lawa pi ma kipisi Ase lon ma lili Sumata lon ma Intonesija. kin, ona li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma kipisi. ni li sewi Mita 35 li suli Mita Mita 61,36 li jo e jan 223 446 lon sike nanpa 2010 li jo e jan 252 899 lon sike nanpa 2020. mute pi nasin lawa la, jan 265 310 li lon. ni li mije 132 249 li meli 133 061.
kulupu Kopijupakenpowa

**kulupu Kopijupakenpowa**  li kulupu pi kalama musi tan ma Kanata. kalama musi ona li suli li nasa. ona li jan pi nasin pi lawa ala. kalama musi ona li toki e ni: utala en nasin mani li ike tawa jan ale tawa ma ale. kalama musi ona li pona tawa jan mute.
kalama musi Petotakonikapokalisotanopatananatananajaletonopanetasantapekininkomasiletanesin

**kalama musi Petotakonikapokalisotanopatananatananajaletonopanetasantapekininkomasiletanesin**  li kulupu kalama musi pi kulupu Kinkisatantalisawisa. 

## kalama musi
kulupu ni li jo e kalama musi ni:

* sinpin wan pi sike
*# *Motor Spirit* ("kon ilo" anu "telo ilo")
*# *Supercell* ("kon suli tawa ike")
* sinpin tu pi sike
*# *Converge* ("kama wan")
*# *Witchcraft* ("wawa nasa")
*# *Gila Monster* ("akesi Kila")
* sinpin wan pi sike tu
*# *Dragon* ("akesi suli seli") 
*# *Flamethrower* ("ilo pi pana seli")
* sinpin tu pi sike tu
*# *Dawn of Eternal Night* ("kama pi pimeja ale")

## toki
kalama musi ni li pana e toki musi ni:

nasin mani la ma li kama ike. kin la, sijelo pi kon ma li kama ike. ni la, jan pi wawa nasa li wile pona e ma. pali nasa ona li kama ike li suli e akesi. akesi ni li kama akesi suli li moli e jan ale e ma ale.
ma palisa Anatolu

**ma palisa Anatolu** (anu **ma Asija lili**) li ma palisa lon ma Asija. tenpo ni la, ma Tuki li jo e ale ona.

ona li ma palisa pi suli nanpa luka lon ma ale.
ma suli Monko

li ma lawa suli pi tenpo pini lon ma Elasija. tenpo pini la ona li ma lawa pi suli nanpa wan tawa ma ale. lon suli nanpa wan ona la ona li lawa tan ma lon poka telo suli Nijon tawa ma Elopa pi open suno.

ona li open tan kama wan pi kulupu Monko tawa lawa pi jan Sinki Kan. lawa kulupu li toki e ni lon suno sike nanpa 1206: jan Sinki Kan li lawa tawa jan Monko ale. jan lili pi jan Sinki Kan li kama anpa e ma poka, li suli e ma. tan suli pi ma ni la sona en esun en ijo lon ma Elasija li kama esun suli insa ona.

jan lili mute pi jan Sinki Kan li wile lawa tan moli ona, taso lawa pi ante lawa li pona ala. tan ni la jan lili mute pi jan Sinki Kan li utala tawa lawa ma. ma suli li lon tenpo lili, li kama kipisi lon tenpo lili.
kulupu toki Anli

kulupu toki Anli (toki Inli la: "Anglic languages") li kulupu toki pi tan toki Inli majuna. toki Anli tu li lon: toki Inli en toki Lalen lon ma Juke. jan ale pi toki e toki ni li ken sona e jan pi toki e toki ante. kulupu toki ni li jo e toki moli tu: toki Jola en toki Pinkalijan lon ma Ele.
jan Lesi Kaka

anu, kepeken nimi open ona,  li jan pi kalama musi tan ma Mewika. tenpo ni la, ona li jan suli pi kalama musi Pape. tomo lipu pi kalama musi toki e ni: kalama en sitelen en lukin ona li ante mute.
kulupu toki Anli Pisiki

kulupu toki Anli Pisiki li kulupu toki pi kulupu toki Keman. ona li jo e toki wan pi jan mute, ni li toki Inli. ona li jo e kulupu toki Pisiki kin. jan mute pi toki e toki Anli li lon ma Juke, ma Netelan, ma Tosi; toki Inli en toki Lalen li toki tu pi kulupu ni lon ma Juke.

## toki
kulupu toki Anli Pisiki li jo e kulupu toki lili tu: kulupu toki Anli, kulupu toki Pisiki.

### kulupu toki Anli
kulupu toki Anli li jo e toki tu pi jan mute: toki Inli en toki Lalen.

### kulupu toki Pisiki
kulupu toki Pisiki li jo e toki mute, taso toki ni li jo e jan toki lili. kulupu toki Pisiki li jo e kulupu toki lili tu wan: kulupu toki **Pisiki** pi suno tawa, kulupu toki Pisiki pi ma lete, kulupu toki Pisiki pi suno kama. kulupu anpa li jo e toki ni.

* toki Pisiki pi ma Satelan
* toki Pisiki pi ma lete
* toki Pisiki pi suno tawa
* toki Kulonin
* toki Pisiki pi suno kama

## ante pi toki Anli Pisiki
lipu anpa li jo e nanpa pi toki Inli, toki Lalen, toki Pisiki pi suno tawa, toki Pisiki pi ma Satelan.

nimi *Ae* [eː], [jeː] li nimi pi toki e ijo; toki Lalen la "kiwen wan" li "*ane stane" ala, li "ae stane".

lipu anpa li nimi pi kepeken mute.

## lipu ante pi sona sama

* toki Inli
* toki Lalen
* kulupu toki Palata Elopa
* kulupu toki Keman
ma tomo Kaso

li ma tomo lili lon ma lili Mulo pi ma kipisi Opole, lon poka seli pi pini suno pi ma Posuka.

## tan sona
Anli

ken la, "Anli" li:

* toki Anli: toki Inli pi jo ala e nimi Loman
* kulupu toki Anli: kulupu toki tan toki Inli majuna
nasin pona meli

**nasin pona meli** la, meli en mije li pona sama. jan pi nasin pona meli li pilin e ni: kulupu mi mute la, jan li pona sama ala. meli la, mije li suli namako. jan pi nasin pona meli li wile ante e ni. ona mute li lukin pana e pona tawa meli. 

pini pi tenpo sike ale nanpa 19 lon ma Elopa la, nasin pona meli li kama lon. tan tenpo ni la, kulupu pi nasin pona meli li utala tawa ken sama meli. tan ni la, meli li ken pana e wile ona lon kulupu lawa li ken pali li ken kama sona.

taso, mije la, meli li jo ala e ken ale. meli li kama mama la ona li ken ala pini e ni lon ma mute. mije la, meli pali li kama jo e mani mute ala. unpa ike en tomo ike li lon li pana e ike mute tawa meli suli tawa meli lili. kulupu mute li wile awen e ni tawa meli. 

tenpo lon la, jan nanpa lili ala li pilin e ni: nasin pona meli li wile pona tawa mije kin tan ni: nasin kulupu pi lawa mije li pana e ike tawa mije kin. 

nasin pona meli li nasin wan ala. lon tenpo sike ale nanpa 19 la, kulupu pi nasin pona meli nanpa wan li kama lon. kulupu ni li wile kama jo e ken sama. kulupu pi nasin pona meli nanpa tu li kulupu nasin pi pali kulupu. ona mute li wile pakala e nasin mani tan ni: ona li pana e ike mute tawa meli. tan tenpo sike nanpa 1960 la, nasin nanpa tu wan li lon. ona mute li pilin e ni: ante wawa suli li pakala pona e nasin kulupu pi lawa mije. 

nasin mute ni li nasin suli pona meli. taso, tenpo poka la, nasin ante mute li lon. tawa jan lili ala la, nasin nanpa lili li pona ala. nasin pona pi meli walo en nasin pona pi meli tonsi ala li lon. tan ni la, nasin pona pi meli ale li kama lon.
ma tomo Wape

li ma tomo lon ma Misikan lon ma Mewika. ona li ma tomo lawa pi kipisi ma Kanwape. taso ona li lon kipisi ma Lilana kin. ona li ma tomo pi mute jan nanpa wan lon ma Misikan sewi.

ma tomo Wape li lon open pi telo poki Kanwape. ona li telo lili pi telo suli Misikan. telo ni li tu tan ma palisa Omisan. ma ni li suli Mita 29,000 li open lon ma tomo Wape. ma tomo Wape li jo e ma tomo lili tu wan lon poka ona. ni li ma tomo lili Emu li ma tomo lili Ipe li ma tomo lili Kapi li ma tomo lili Peninsula.

ma tomo Wape li jo e nimi "". toki pona la nimi ni li toki: ma nanpa wan pi kili loje lili. ona li jo e nimi ni tan ni: ma poka ona li pona mute tawa kasi pi kili loje lili. ma tomo ni la musi suli pi ale ma pi kili loje lili anu musi suli  li lon. jan 500,000 li kama tawa musi ni lon tenpo sike ale. kin la ma tomo Wape li pali e telo nasa kili mute.

## tan sona
ma tomo Seninka

li ma tomo lon ma Misikan lon ma Mewika. ona li ma tomo lawa pi kipisi ma Makina. ma tomo lili Seninka li lon poka pi ma tomo ni; ona tu li jo e lawa ante.

ma tomo Seninka li lon poka lete pi telo suli Juwan lon ma suli sewi pi ma Misikan. ma tomo ni li lon open pi nasin Makina lon poka ante pi ma tomo Makina.
kalama musi Ipa

, anu **kalama musi toki**, li nasin pi kalama musi Pope. tenpo sike nanpa 1970 la, ona li kama lon. jan Mewika Apika en jan Mewika Lasina tan ma tomo Nujo li mama ona. 

kalama musi Ipope la, jan li toki. lon tenpo ni, kalama musi li lon. kalama musi ante la, ona li sama ala tan ni: kalama musi Ipope la,  li sama. ona li kama ala anpa anu sewi.
jan Mewika Apika

li kulupu jan pimeja lon ma Mewika. ona mute li jo e mama suli anu sin tan ma Apika lon anpa pi . jan Mewika Apika li jan nanpa tu lon ma Mewika.

## tenpo pini

tenpo sike ale 16 la, ma Mewika li kama jo e jan Apika. lon Apika la, jan esun jan li lon. ona mute li pana e jan Apika mute tawa jan esun tan ma Elopa. ona mute li tawa e jan Apika lon ma Mewika. 

lon ni la, jan Apika li pali lon ma kasi. ona mute li jo ala e wawa e ken. jan nanpa lili mute li kama wawa li tawa tan jan esun ona.
nasin kulupu pi lawa mije

**nasin kulupu pi lawa mije** la, mije en meli li pona sama ala. jan lawa nanpa suli li mije. ona mute jo e wawa lon ijo ale. ijo ni li kulupu mama, li pali, li nasin sewi, li nasin lawa. 

jan nasin kulupu pi lawa mije li pilin e ni tan nasin sewi ona mute. kin la, jan nanpa lili ala li pilin e ni: sona pi ijo lon la, mije en meli li ante mute, li ken ala sama.
nasa la tawa e ilo tawa

**nasa la tawa e ilo** li pali ike lon ma mute mute. jan li moku e telo nasa anu kasi nasa la, telo sijelo loje li jo e telo nasa mute. 

jan nasa li ken ala tawa pona e ilo tawa. jan mute mute li kama moli, tan ni: jan nasa li pakala a ilo tawa ona.
moli e jan

jan li **moli e jan** ante la, jan ante li moli. 

tenpo ale ala la, jan pi pana e moli wile e ni. kin la, ona li ken kepeken ala e wawa pana moli tawa jan ante. 

kulupu jan la, moli ni li lukin sama ala. moli lili li ken. jan li wile ala moli e jan la, ona li lukin ike lili. tenpo utala la, jan li moli e jan utala mute. taso, ni li lukin ike ala, li pona tawa nasin lawa.

moli ante li ken ala. jan li wile pana e moli tawa jan pona la, ni li pali ike mute. 

## lon ma Mewika
### nasin pi pana e moli
ma Mewika li jo e nasin pi pana e moli tu:

* nasin pi nanpa wan la, jan li wile moli e jan ante lon tenpo poka. tenpo pini la, jan pi pana e moli li wile e ni kin. ona li ken pali tawa moli e jan.

* nasin pi nanpa tu la, jan li wile moli e jan ante lon tenpo poka. taso, tenpo pini la, jan pi pana e moli li wile ala e ni kin. 

jan li wile ala moli e jan ante lon tenpo poka la, ni li ante. taso, ona li pali ike.
### tenpo namako
jan pi pana moli ale li jan pali ike ala:

* jan nanpa wan li utala moli e jan nanpa tu la, jan nanpa tu li ken awen ona. tenpo ike mute la, jan nanpa tu li ken moli e jan nanpa wan.

* jan lili mute li ken ala pali ike.

* kin la, jan pi ike lawa ken ala pali ike.

* tenpo ike mute la, jan lawa li ken moli e jan ike anu sona ala.
Tsundoku

li nimi lon toki Nijon. ona la jan li kama jo e lipu mute. taso ona li pana e ona lon kipisi pi tomo ona li lukin ala e sona lon ona. kin la, jan li kepeken nimi ni tawa lipu la ona li lukin ala e ona li wile lukin lon tenpo kama. nimi ni li kama lon tenpo Mesi pi ma Nijon (tenpo sike #1868-1912).

## o lukin kin

*   lon lipu Wikinimi (lon toki 7)
pali ike tawa nasin lawa

lipu lawa la, **pali ike tawa [[nasin lawa]]** li ken ala. ona li ike tawa jan anu kulupu jan kin.

moli e jan en unpa ike li pali ike mute tawa nasin lawa lon ma lawa ale. 

jan pi nasin lawa li ken pini e ken jan pi pali ike. lon ma mute la, ona mute pi li wile kama e sona ni: jan seme li pali ike? 

jan pi pali ike li lon la, ona li kama wile e pali pi wile ala. jan pi pali ike lili li ken pana e mani tawa ma lawa, e pali pona tawa kulupu jan. jan pi pali ike mute la, ona li wile lon tomo pi poki jan. lon ma mute la, jan pi pali ike mute namako li ken moli tan lipu lawa.
lipu Tatowepa

li kulupu pi kulupu nimi. kulupu nimi ni li jo e ante toki li pali tawa jan pi kama sona. nimi ona li tan kulupu nimi **' () pi [[toki Nijon]]. kon pi kulupu nimi ni li sama ni: "tawa lukin". jan pi wile pali li sitelen li awen e ona kepeken . nimi pi jan pana li "**'". kulupu Association Tatoeba li lawa e ona. kulupu ni li  pi ma Kanse li kama jo e mani kepeken pana.

## linja tawa
*lipu open ona pi toki Inli
pilin pona sijelo

**pilin pona sijelo** la, sijelo jan li pona, li pakala ala. ona li jo ala e jaki sijelo e pilin ike. pilin insa li suli mute kin. jan li jo e ike lawa la, ona li ken ala pilin pona sijelo.

ijo mute li pana e ike anu pona tawa sijelo. jan li ken lape pona, li ken pali mute e musi sijelo tawa pilin pona sijelo. kin la, jan li ken pini moku mute e telo nasa, li ken lukin pana e pona tawa toki insa ona.
ma Nowatowekon

**ma Nowatowekon** li ma lawa lili musi lon ma Owajo pi ma Mewika. jan lawa pi ma Nowatowekon li jan Kason nanpa wan (toki Inli la *Carson I*) li jan Sewa nanpa wan (toki Inli la *Sarah I*)

ma Nowatowekon lon ma lili Nowa, Owajo (toki Inli: Northwood, Ohio) en ma lili Owekon, Owajo (toki Inli: Oregon, Ohio).

ma Nowatowekon li kepeken e toki Inli e toki Kanse.
unpa ike

**unpa ike** la, jan li open e unpa tawa jan pi wile ala. jan open pi unpa ike la, ona li ken kepeken e wawa sijelo anu wawa toki. jan mute li ken ala wile pona:
 
* jan li moku mute e telo nasa anu kasi nasa la

* jan lili

* jan li lape la

* jan pi ike lawa

unpa ike li sama ala. nanpa wan la, mije li open e unpa ike tawa meli. mije li pali e unpa ike tawa mije ante lon tomo pi poki jan. ona li suli, li jo ala sona mute. jan poki ala la, jan poki en jan olin en jan pi kulupu mama li open suli e unpa ike.

jan li kama e unpa ike la, ona li wile ala toki e ni lon tenpo mute. tenpo lili ala la, ma lawa li wile ala lukin e jan open pi unpa ike. jan pi nasin lawa li kama sona pi unpa ike la, ona li wile sona ni: unpa ike li lon anu seme? ona li pali pi wawa mute. taso, unpa ike li pali ike tawa nasin lawa lon ma lawa mute mute.

tenpo utala la, unpa ike li suli. jo jan li kama e unpa ike lon tenpo mute.

jan li kama e unpa ike la, unpa ike li pana e pilin ike mute tawa ona. ona li ken kama jo e ike lawa. kin la, sijelo ona li ken pakala mute, li ken kama jaki lon insa unpa. jan li jo e lupa mama la, ona li ken kama mama e jan sin.
ma kipisi Seli

li ma lon telo suli Inli. ma Juke li jo e ma kipisi Seli, taso mute la ona li lawa ala e ona. ma kipisi Seli li weka pi mute linja (m) 23000 tan ma Kanse.
kulupu musi Pose Kosan Wesin

li kulupu musi. kulupu Pisa Kijeson li pali e ona la kulupu Makoso li pana e ona. ona li tan musi Mesopoli Si Wesa lon ilo Sinka. musi suli tu tu li lon la musi lili tu wan li lon li ken musi lon ilo sona lili.
 

## kulupu musi

### musi Pose Kosan Wesin
musi ni li kama lon tenpo sama ilo Xbox lon tepo sike 2001. musi ni la sina ken lon ma tomo tu tu ni taso: ma tomo Sanpansiko, ma tomo Lontan, ma tomo Tokijo, en ma tomo Nujo.

### musi Pose Kosan Wesin nanpa tu
musi ni li kama lon tenpo sike 2003 li ken musi lon ilo Xbox.

### musi Pose Kosan Wesin nanpa tu wan
musi ni li kama lon tenpo sama ilo Xbox 360 lon tenpo sike 2005.

### musi Pose Kosan Wesin nanpa tu tu
musi ni la ilo pi sike tu li sin tawa kulupu musi. musi ni li kama lon tenpo sike 2007.
jan Kawe Luwi

jan Kawe Luwi (toki Inli la: *<small>Clive Lewis</small>*) anu nimi ale jan Kawe Setepe Luwi (toki Inli la: *<small>Clive Staples Lewis</small>*) li jan sitelen pi toki Inli li jan pi sona sitelen li jan sona pi nasin sewi Kolisu Anlikan. tenpo sike 1898 la ona li kama lon. tenpo sike 1963 la ona li moli.

## lon ona
jan Kawe Luwi li kama lon ma tomo Pelepa (toki Inli la: *<small>Belfast</small>*) pi ma Ele. tenpo sike 1908 la mama meli li moli. mama mije li pana e ona tawa ma Inli. ona li kama sona li pakala e nasin sewi Kolisu.

tenpo sike 1917–1918 la ona li utala lon utala suli nanpa wan. ona li kama sona e sitelen Inli lon tomo sona Opo (toki Inli la: *<small>Oxford</small>*). tenpo sin la ona li pana sona lon tomo sona Opo.

jan Tokin li jan pona ona. ona tu li pana sona lon tomo sona Opo. jan Tokin li jan pi nasin sewi Kolisu Katolika. ona li pali e ni: tenpo sin la jan Kawe Luwi li kama jan pi nasin sewi Kolisu. taso la jan Kawe Luwi li tawa nasin sewi Kolisu Anlikan. tenpo ni la jan Kawe Luwi li jo e tenpo sike 32. nasin sewi li jo e suli mute lon pali pi jan Kawe Luwi.

tenpo sike 1956 la jan Kawe Luwi li kama jo e meli. ona li jan sitelen pi ma Mewika. nimi ona li jan Sowi Tawiman (toki Inli la: *Joy Davidman*). tenpo sike tu tu li pini la ona li moli. ona li jo e e tenpo sike 45.

jan Sowi Tawiman li moli la jan Kawe Luwi li setelen e ni:

jan Kawe Luwi li moli lon ma tomo Opo.

## pali ona
jan Kawe Luwi li sitelen e kulupu lipu pi tenpo pini pi ma Nania (toki Inli la: *<small>The Chronicles of Narnia</small>*). ona li sitelen e lipu musi ante. ona li sitelen e lipu pi nasin sewi Kolisu. ona li sitelen e lipu pi nasin pona pi jan Jesu (toki Inli la: *<small>Mere Christianity</small>*) e lipu ante pi nasin sewi.

## tan sona
ma Jule

**ma Jule** li ma lili pi ma Oselija. ona li lon poka pi ma lili Sawa lon ma Intonesija. tenpo sike nanpa 1643 la jan Wilijan Mino li pana e nimi "ma Jule" tawa ma ni tan ni: ona li lukin e ma ni lon tenpo Jule.
ma tomo Lensin

li ma tomo lawa pi ma Misikan lon ma Mewika. kipisi ma Inkan la ona li ma tomo pi mute jan nanpa wan. kin la ona li lon lili pi kipisi ma Iton lon lili pi kipisi ma Kinton. ma Misikan la ona li ma tomo pi mute jan nanpa luka wan li jo e mute jan 112,644 lon tenpo sike nanpa 2020. ma tomo Lensin li kama pona tan ni: ona li lon ma Misikan insa li ma suli tawa lawa tawa kama sona tawa esun.

## tan sona
ma tomo Makina

li ma tomo lon kipisi pi sewi nanpa wan lon ma suli anpa pi ma Misikan lon ma Mewika. ona li tu tan kipisi ma Sepokan tan kipisi ma Eme. ma tomo Makina li lon open pi nasin Makina. kin la ma tomo Makina li jo e ilo tawa telo tawa ma telo Makina. ni la ma tomo Makina li suli tawa jan kama lon ma Misikan.
mu musi

jan li **mu musi** tan pilin ona pi pona mute. tenpo mute la, ni li sike kalama. kalama ni li sama nimi "a". anu la, ona li kalama li pini li open e nasin kon ona. pana ni li tan musi insa anu tan musi pi insa ala. mu musi li tan toki musi anu tan sitelen pi mu musi anu toki plin pi mu musi. kin la, mu musi li ken tan ni: jan ante li luka pi mu musi e ona.
jan Sali Ka

li jan pi ma Mewika li jan pi pilin ante suli li jan poka pi jan Tana Tan li lon kulupu Wepalikan. ona li suli lon pilin MAGA (Make America Great Again, "o wawa sin e ma Mewika")
jan Sepawi Esin

**jan Sepawi Ewa Esin** (toki Inli la: Jeffrey Edward Epstein) li jan esun pi ma Mewika, li esun e jan, li unpa e jan lili, li unpa pi wile ala e jan lon tenpo mute.

open pali ona la, ona li pana e sona lon 
.
taso, ona li kama sona ala e nasin pi pana sona. ona li pini pali tan ni: jan li wile ala e ona.

ni la, ona li pali mani li pali esun. ni li pini la, ona li open e sama ni pi jo ona. ona li kama lon kulupu pi jan pi mani mute. ona li pali e nasin. nasin ni la, meli lili mute li lon. ona en jan poka ona li unpa li pakala unpa e ona lon tenpo mute.

## tan sona
ma kipisi Pankulu

**ma kipisi Pankulu** li ma kipisi pi ma Intonesija lon poka insa pi waso lete pi pini suno pi ma Sumata. ma tomo Pankulu li ma tomo lawa ni li ma taso pi tomo suli lon ma kipisi ni. tenpo pini la, ni li kipisi pi ma Sumata pi poka pi waso lete. mute suli ona li Kilomita Kilomita 20 181,53 sama ma Lowensina sama ma Masasusi pi ma Mewika. poka pi soweli lete la, ma Sumata pi poka pi pini suno li lon. poka insa pi soweli lete pi open suno la, ma kipisi Sanpi li lon. poka insa pi waso lete pi open suno la, ma kipisi Lanpun li lon. poka pi open suno la, ma Sumata pi poka pi waso lete li lon. telo suli Palata li lon poka ona pi pini suno.
nasin lawa pi jan lili

nasin lawa pi jan lili la, wawa li tan kulupu lili. tenpo mute la, kulupu lili ni li kulupu mani. tenpo lili la, ma li toki e: nasin lawa pi jan lili li nasin lawa ma.
nasin lawa pi kulupu mute

**nasin lawa pi kulupu mute** la, kulupu mute li kama wan. ante suli 2 li lon: wawa suli en wawa lili. nasin wawa suli la, kulupu mute li pali e ijo lawa wan. ijo lawa ni li jo e wawa mute. nasin wawa lili la, kulupu mute li pali e ijo lawa. taso, ijo lawa ni li jo e wawa lili. kulupu li awen jo e wawa ona.

= ma pi nasin lawa pi kulupu mute =
ma Mewika li kepeken e nasin lawa ni. ona li jo e kulupu lili 50.

ma Kanata li jo e kulupu lili 10.

ma Mesiko li jo e kulupu lili 32.

ma Losi li jo e kulupu lili 89.

ma Palata li jo e kulupu lili 36.

ma Oselija li jo e kulupu lili 6.
ma tomo Pankulu

**ma tomo Pankulu** li ma tomo lawa pi ma kipisi Pankulu li ma taso pi tomo suli lon kipisi ni. kipisi ni li kipisi pi ma Intonesija lon ma lili Sumata. ma ni li ma tomo pi suli nanpa tu lon poka pi pini suno pi ma Sumata. nanpa wan li ma Patan. tenpo pini la, ma ni li lon ma Intalapula li lon ma lawa Panten. mute supa ona li Kilomita Kilomita 151,70. jan 308 544 li lon tenpo sike nanpa 2010. jan 373 591 li lon tenpo sike nanpa 2020. mute pi nasin lawa la, jan 397 321 li lon insa pi tenpo sike nanpa 2024. ni li mije 200 601 li meli 196 720.
nasin sewi Isilami

li nasin sewi tan ma Alapi. jan Muwama li jan sewi suli lon nasin ni. mama sewi li wan taso. toki Alapi la, mama sewi li jo e nimi Olo. ona li nasin sewi pi mute jan nanpa tu. ona li nasin sewi pi jan Alawan. mama sewi li toki e sona tawa jan Muwama la, ona li open tawa e sona pi lipu Kulan. ni li lawa e nasin. nasin Isilami la, sewi Olo li pini toki tawa jan Muwama la, toki sewi sin li kama ala. jan Muwama la, jan Alawan en jan Jesu li jan pi toki ante lon tenpo pini

**nasin Suni** en **nasin Sija** li tu suli ona. mute ante kin li lon li lili tawa ona tu.

## sona
nasin Suni en nasin Sija la toki ni li pona li lon. ijo li wile kama lon nasin Isilami la ona o toki lon e sona ni:

# wan sewi
# jan sewi
# lipu sewi
# jan pi kute sewi
# tenpo sewi pi moli ale
# lawa sewi pi pali ale

### wan sewi
sewi li ijo wan lon nasin Isilami. nasin ante pi jan Jesu la sewi li mute la ona li mama wan li jan wan li kon wan.

sewi li sijelo ala li jan ala li ijo ma ala la sitelen pi sewi wan li ken ala lon nasin Isilami.

### jan sewi
sewi li lawa e jan sewi ni li pana e sona tawa **jan pi kute sewi** kepeken ona. sewi li pali e ona kepeken suno la ona li ken ala ike. ona li sona e ijo ale.

### lipu sewi
lipu Kulan li tan toki pi jan Muwama. sewi li toki tawa ona kepeken jan suno sewi. jan poka kin pi jan Muwama li toki e sona sewi la mute li pali e  

### tenpo sewi pi moli ale
nasin Isilami la tenpo kama la ale li moli lon tenpo sama li ken tawa ma pona li ken tawa ma ike.

### lawa sewi pi pali ale
sewi li lawa e pali ale lon. taso jan li ken wile ante. sewi li lawa e ken ni.

## nasin Suni en nasin Sija

nasin Isilami li tu tan ni: toki pi jan mute la jan Muwama li moli la kulupu o anu e jan lawa sin li wile e jan Apu Pa. ni li kama nasin Suni. taso mute ante li toki e ni: jan Muwama li moli la ona li toki e ni: jan pi kulupu mama ona o lawa la jan Ali In Api Tali o ni. ni li kama nasin Sija. kulupu tu ni li kama utala la ante mute kin li kama lon tenpo.

nasin Suni en nasin Sija la nasin Suni li suli li lon ma mute. nasin Sija li suli lon ma Ilan.
ma Awakalijente

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. mute la ona li ken seli li ken jo e telo lili. nimi ona li tan ni: lon insa pi ma ona la ona li jo e telo seli mute.

mute jan la, ma Awakalijente li nanpa 27 lon ma Mesiko. suli ona la, ona li nanpa 29.
ma Kaliponja anpa

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li lon poka pi telo mute li lon poka pi ma Mewika kin.

mute jan la, ma Kaliponja anpa li nanpa 14 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 12.
josuta pi linja sike

josuta pi linja sike li lili josuta. lon la: ona li ken lili en ken suli. ken la: kule pi josuta linja li lon ante.
ma Sijapa

l i ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li ma kipisi seli (anpa lon lipu ma) nanpa wan lon ma Mesiko li jo e telo mute e kasi mute.

mute jan la, ma Sijapa li nanpa 8 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 10.
ma Siwawa

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li jo e kasi mute e ma ko seli mute kin.

mute jan la, ma Siwawa li nanpa 11 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 1.
tomo sona Opo

**tomo sona Opo** (toki Inli la: the University of Oxford) li tomo sona suli lon ma tomo Opo pi ma Inli. tenpo sike 1096 la pana sona li lon ma tomo Opo. ni li lon la tomo sono Opo li nanpa wan pi toki Inli li nanpa tu lon ma.

toki pi tomo sona Opo li ni: jan sewi li suno mi (toki Lasina la: Dominus illuminatio mea).

tenpo ni la tomo sona Opo li wawa mute li jo e tomo sona lili mute e jan mute pi kama sona e mani mute e tomo lipu mute.
ma tomo Tetowi

li ma tomo pi mute jan nanpa wan lon ma Misikan li lon ma Mewika. ona li lon ma poka pi nasin telo Tetowi li lon poka ante pi ma tomo Winso. ma Mewika la ona li ma tomo pi mute jan nanpa 26. ona li ma tomo lawa pi kipisi ma Wen li suli tawa kalama musi tawa sitelen tawa nasin pali. tenpo pini la ona li suli tawa pali pi ilo tawa.
ma Kanpese

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. mute ona li lon ma Palisa Jukatan.

mute jan la, ma Kanpese li nanpa 30 lon ma Mesiko. suli ona la, ona li nanpa 17.
nasin lawa ken

**nasin lawa ken** li nasin lawa li wile e ken jan. lawa en esun en kulupu jan la nasin lawa ken li ken lon. mute la kulupu jan pi nasin lawa ken li kama open e ma lawa. kamalawala Mewika en kamalawala Kanse en kamalawala Tosi li open tan nasin lawa ken.

nasin lawa ken la jan ale o ken pali e wile ona o ken ante tan kulupu o ken toki e wile ona. lawa o awen e ni. jan ale li toki e wile ona la kulupu li ken lawa pona tan sona ni. lawa ma o kipisi la jan mute o pali lawa. esun la jan o pali e wile ona. ni la esun o pona.
ma Komi

**ma Komi** (toki Losi la: *Респу́блика Ко́ми*; toki Komi la: *Коми Республика*) li ma kipisi lon ma Losi. 

ma Komi lon tenpo ma Sesesele la, jan mute li kama lon ma ni. tenpo ni la, jan mute li kama toki e toki Losi. jan pali mute li kama ala wile lon ma ni tawa pali pi kiwen en pali ante. kipisi pi ma Sesesele la, lawa pi tawa jan ma li weka. tan ni la, jan mute li tawa weka tan ma Komi. nanpa pi jan ale li kama lili tan nanpa pi tenpo pini. open pi tenpo suno 2013 la, nanpa pi jan ale li lon poka pi nanpa 881000. jan mute pi ma Komi li kulupu jan Losi (62%) li kulupu jan Komi (22%).

e tawa li lili lon ma ni. taso e tawa li kama suli tan wile pi kama jo e ijo pi ma, tan wile pi jan pi ma ni.

## ma
poka ona li lon 7 ma kipisi pi ma Losi. ni li ma Nene en ma Jamalonene en ma Kansimansi en ma Selo en ma Pen en ma Kilo en ma Akanke. ma Komi li jo 416 800 km², ni li 2,4% tan ma Losi ale.

## kipisi

## tenpo pini

## mani

## jan

### toki
toki Komi en toki Losi li lawa lon lipu lawa.

### nasin sewi

## kama sona tawa jan
jan li kama sona lon tomo sona.

## tan sona
ma Kolima

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li lon poka telo la ma Mesiko li kama jo e ijo mute tan ma ante kepeken ona, taso jan ike mute li lon ona tan ni kin.

mute jan la, ma Kolima li nanpa 32 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 28.
ma Tulanko

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ona li lon insa pi ma Mesiko, la nena ma mute li lon ona.

mute jan la, ma Tulanko li nanpa 24 lon ma Mesiko, suli ona la, ona li nanpa 4.
ma Kelelo

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. ma ona il jo e jan open mute pi ma Mesiko, sama kulupu Nawa sama kulupu Ate.

mute jan la, ma Kelelo li nanpa 12 lon ma Mesiko. suli ona la, ona li nanpa 14.
ma Itako

li ma kipisi wan tan 32 lon ma Mesiko. nimi ona li tan jan Mike Itako I Kosija. jan ni li open e utala open pi ma Mesiko.

mute jan la, ma Itako li nanpa 17 lon ma Mesiko. suli ona la, ona li nanpa 26.
wan insa pi wawa weka

**wan insa pi wawa weka** (ante la: *...pi wawa {linja, sewi, ilo}*) li wan lili insa. ona li lili a; wan pi wawa lon la, suli li sama suli ona . 

mute la, tawa pi wawa linja li tawa pi wan ni mute.
ma tomo Kasa

li ma tomo lawa pi ma kipisi Kasa li lon ma Pilisin. ona li lon poka pi telo suli Mesitelane. jan 590,481 li awen lon ona lon tenpo sike nanpa 2017. tenpo pini la ona li ma tomo pi mute jan nanpa wan lon ma Pilisin. taso jan mute li weka tan utala pi ma Kasa.
toki Pikula

li toki suli pi ma mute lon ma Luson lon ma Pilipina. toki pi jan Pikula.

## toki lili pi toki Pikula
**Marhay na aldaw** - tenpo suno pona

**Marhay na udto** - tenpo suno pona

**Marhay na hapon** - tenpo suno pona

**Marhay na banggi** - tenpo pimeja pona

**Maugmang kompleanyo** - tenpo suno sike pona

**[(nimi)], maugmang kaaldawan** - [(ijo)] [(nimi)] o. tenpo suno sike pona.

**Inda** - mi ala sona

**Ano an ngaran mo?** - nimi sina li seme?
ilo liactos

liactos li ilo open lawa pi lawa ilo, li alasa ni: ona li ken sama baynely tawa ilo pali en ilo lawa ilo pi pali lon lawa ilo Microsoft Windows NT, pi nanpa 5 en sinpin (Windows 2000 en sinpin). pali pi open sama Windows 95 li open lon tenpo sama 1998, li awen pana e ijo sin pi wile, ijo ni li lon windows.
toki Nejo

toki Nejo li toki pali pi ma ale. jan Atulo Apantali li pali e ona.

toki Nejo li alasa e ijo tan toki Epelanto, tan toki Ito, tan toki Nowija (nimi, nasin toki, en ijo sama ante), li jo e ijo ni lon insa ona.

## tenpo weka
jan Atulo Apantali li pana e ona tawa lukin jan lon sike 1937, taso jan li open sona e ona lon sike 1961 taso.

jan Atulo Apantali li open pilin e ni: ona li kama moli la, ona li pali e kulupu pi jo e nimi "tomo suli pi toki Nejo" (*Akademio de Neo*). jan Atulo li kama moli la, tomo suli ni li pali e lili taso. tan ni la, lon tenpo lon, jan lili mute mute taso li sona e toki pali ni.

## ijo lukin lon toki Nejo

* ilo Wikipesija lon toki Nejo (lon ilo Incubator)
* kulupu pi toki Nejo lon ilo Facebook (Friends of Neo Language)
* lipu ilo pi toki Nejo (Archive.org li alasa e lipu ni)

## tan
lipu "tomo pi lipu kasi"

li lipu tan jan Ma Si Tanjelesi tan tenpo sike nanpa 2000. lipu la, nasin sitelen li nasa mute tan lipu ante mute. nimi "*house*" (tomo) li laso, nimi "*minotaur*" (monsuta pi sijelo jan pi lawa soweli) en nimi pi linja insa li loje. nimi sama lon toki ante li kule sama.

lipu ni li lon toki ante mute. taso la ona li lon toki pona ala.
jan Son Pawa Mino

li jan tan ma Mewika. jan ale la, suli pi sijelo ona li nanpa wan. suli ona li suli Kilokan (kg) 635 lon tenpo sike 1978. ona li moli lon .

## tan sona
kiwen jan pi ken ale

**kiwen jan pi ken ale** (ante la: ) li kiwen jan lon ma tomo Nujo.

jan pi ma Kanse li pana e sitelen ni tawa jan pi ma Juwese lon sike nanpa 1876.
ma tomo Liteli

li ma tomo lili wan pi ma tomo Aken. ma tomo Aken la mo tomo lili luka tu li lon. ma tomo Liteli li lon NORDEN pi ma tomo Aken. ma tomo Liteli li la ma lili ni li lon: Forsterheide, Horbach, Huf, Uersfeld, Richterich. poka la ma tomo lili ,  en ma Netelan li lon.

## tan sona
kulupu li awen e sijelo pona tan ma ale

**kulupu li awen e sijelo pona tan ma ale** anu **kulupu WHO** li kulupu lili pi kulupu pi wan ma. ona li awen e sijelo pona tawa ma ale. tomo lawa pi kulupu li lon ma tomo Sene.
toki Saka

li toki pi kulupu toki Tuki. jan 450,000 li kepeken ona. mute ni li jan pi kulupu Saka. ona li toki lawa wan pi ma Saka lon ma Lusi.
tomo sewi pi nasin sewi Sinto

li ni taso: ona li poki e kon Kami wan anu mute. kon Kami li kon sewi pi nasin sewi Sinto.

tomo suli  li tomo e kon Kami suli pi tomo sewi. ken la ona li weka tan ni: tomo sewi li lon poka pi kasi sewi anu nena sewi anu ante. ni li lon la jan li ken toki tawa kon Kami lon ni. ken la tomo ante li lon kin.
tomo sewi jelo

li tomo sewi pi nasin sewi Siki lon ma tomo Anlisa lon ma Palata anu ma Pakisan. ona li tomo sewi suli tawa nasin sewi Siki.
tomo sewi pi nasin sewi Jesu

**tomo sewi pi nasin sewi Jesu** li tomo sewi lon nasin sewi pi jan Jesu. 

Church of Saint Simeon Stylites 01.jpg|tomo sewi pi jan sewi Simun lon ma Sulija
Σαγράδα Φαμίλια 2941.jpg|tomo sewi Sakata Pamilija lon ma Epanja
Notre-Dame de Paris, 4 October 2017.jpg|tomo sewi Notatan pi ma tomo Paki lon ma Kanse
tomo sewi Notatan pi ma tomo Paki

li tomo sewi suli pi nasin sewi Jesu lon ma tomo Paki lon ma Kanse. ona li lon ma lili Itelasite lon insa pi nasin telo Sen. ona li open pali lon sike suno nanpa 1163 li pini pali lon sike suno nanpa 1260.

sike suno nanpa 2019 la seli suli li open lon ma tomo Notatan. ona li pakala e sewi tomo. ni la tomo li pini tawa jan kama. ona li open sin lon suno sike nanpa 2024.
tomo sewi Sakata Pamilija

li tomo sewi pi nasin sewi Jesu lon ma tomo Paselona lon ma Epanja. ona li pini ala li awen pali. jan Antoni Kasi li pali e ona. sike suno nanpa 2010 la jan sewi Penesi nanpa luka luka luka wan li sewi e ona.
nasin sewi pi jan Mani

jan mute li lon **nasin sewi pi jan Mani** lon tenpo pini. taso, jan ala li lon nasin ni lon tenpo ni.

tenpo pini la, nasin ni li lon ma Loma li lon ma Sonko li lon ma Mesopotamija li lon ma ante.

jan Mani li open lon ma Mesopotamija.

## pilin

jan Mani li toki e ni:
* sewi li pana e sona sewi tawa jan Mani.
* ma ni la, ijo tu taso li lon: pona en ike li lon. suno li pona. pimeja li ike. suno en pimeja li utala. kon li pona. jan en soweli en kasi li jo e kon. tan ni la, kon jan li pona. taso, sijelo jan li ike.
* moku soweli en moku pi telo nasa en moli kasi li ike li ken ala. jan li kama mama la, ni kin li ike.
* suno en mun li sewi.
* nasin sewi pi jan Mani li sona pi jan Jesu li sona pi jan Salatusa (Zarathushtra/Zoroaster) li sona pi jan Puta.
* sewi Jesu li sama ala jan. ona li sewi taso.
* jan li ike la jan li kama soweli anu kasi lon tenpo moli.

## tan sona
ma tomo Onolulu

ma tomo Onolulu li lon ma Awawi. jan li awen lon ma tomo Onolulu tan tenpo pini 1100. jan lawa Kamejameja nanpa tu wan li lawa e ni lon tenpo sike 1845.
kulupu Awawi pi ma lili

li kulupu pi ma lili lon ma Mewika. ma kipisi tu li lon ona. ni li ma Awawi li . ma ale ona li .

## ma lili suli

## ma lili lili en kulupu pi ma lili
toki Pansapi

li toki pi kulupu Palata Elopa li tan ma Pansapi lon ma Pakisan lon ma Palata. ona li toki mama tawa jan 150,000,000.

toki Pansapi li toki mama pi mute jan nanpa wan lon ma Pakisan. ona li toki mama tawa jan 88,900,000 lon ni. kin ona li toki mama pi mute jan nanpa luka luka wan lon ma Palata. ona li toki mama pi mute jan 31,100,00 lon ni. jan li toki kepeken ona lon ma ante mute. ma ni li jo e jan mute pi toki Pansapi: ma Kanata en ma Juke en ma Mewika en ma Oselija. kin jan mute li toki kepeken ona lon ma Asija pi pini suno.
kala tonsi

**kala tonsi** anu **kala ko** anu  li ko li suwi tawa pilin li sama kala tawa lukin. kulupu IKEA li pali li esun e ona. ona li suli li pona tawa tonsi mute.
kulupu toki Tuki

**kulupu toki Tuki** li kulupu pi toki MLLL. sona jan la ona li tan ma Asija pi open suno.

jan TAAAA li toki kepeken toki pi kulupu Tuki. jan pi mute nanpa wan li toki kepeken toki Tuki.

## tan sona
kulupu pi musi leko pi ma ale

li kulupu pi wile ala mani. ona li lawa li pali e utala musi pi . alasa sona ni la, jan pi mute nanpa wan li sona e leko Lupiko.

jan Lon Wan Puken pi ma Netelan en jan Tason Ma pi ma Mewika li open e ona lon tenpo sike #2004. tan tenpo ni, utala musi 1,17,00 li kama.
ko kiwen suwi

**ko kiwen suwi** anu **suwi** taso li ijo suwi tawa moku. tan kasi en tan kili la jan li pali e ijo suwi. ona li suwi e moku e telo.

jan li kepeken mute e ona. ona li pali e pan suwi, e suwi pimeja, e telo suwi, e suwi lete, e moku ante la, ona o kepeken ko kiwen suwi lon pali.

## pali

### kasi suwi

tenpo mute la, ko kiwen suwi li kama tan kasi suwi. ma Pasiju li pali nanpa wan e kasi suwi.

kasi suwi li wile e ni tawa kama suli: kon pi ma ona li lete ala. telo tan sewi o lon kin. ona li kama suli la, jan li kama jo e ona, li kipisi e ona, li tawa e ona tawa tomo pali. lon ni la, ilo li pali e ona tawa ko. ko ni li tawa telo. telo ni li kama seli. telo li weka, taso ko kiwen suwi li awen. pali ni li wile e telo mute. ko kiwen suwi ni li walo ala, taso jan li pali e ona tawa walo.
### kili loje pi ko suwi

tenpo lili la, ko kiwen suwi li kama tan kili. kili ni li kili loje pi ko suwi. ma Lusi li pali nanpa wan e kili ni.

kili loje pi ko suwi li wile e ni tawa kama suli: kon pi ma ona li lete. ona li kama suli la, jan li kama jo e ona, li tawa e ona tawa tomo pali. ilo li kipisi e ona. kipisi ni li tawa telo. telo ni li kama suwi.
tomo tawa sewi

**tomo tawa sewi** li ilo pi tawa ijo. ona li tawa sewi li tawa anpa. ona li tawa e jan li tawa e ijo. tenpo mute la, tomo ni li lon tomo suli. jan li lon tomo suli li wile tawa supa ante pi tomo ni la, jan li tawa insa tomo tawa sewi, li luka e nena pi supa wile ona. lupa pi tomo tawa sewi li pini, li poki e jan. tomo tawa sewi li tawa supa pi wile jan.
tomo tawa sewi li tawa lon nasin awen taso. tenpo mute la, ona li ken tawa sewi li ken tawa anpa taso. taso, tenpo lili la, ona li ken tawa poka. ona li tawa tan ni: ilo wawa li tawa sike e ilo sike. linja li sike lon selo pi ilo sike ni. linja ni li jo e ijo tu lon pini ona. tomo tawa sewi li lon pini wan. ijo suli li lon pini ante. suli pi ijo ni li sama suli pi tomo tawa sewi. ilo sike li tawa sike la, linja li tawa e tomo tawa sewi li tawa ante e ijo suli. tawa ni li sewi e ijo wan li anpa e ijo ante lon pini linja.

tomo tawa sewi li tawa e ijo mute. tenpo mute la, ona li tawa e jan. taso, tomo tawa sewi pi tawa ijo li tawa ala e jan. tomo tawa sewi pi tawa ijo li tawa e moku, e pan, e ilo, e tomo tawa ante, e ijo ante mute.
ma tomo Makalu

li ma tomo lon ma Atajo lon ma Mewika. ona li lon poka pi telo suli Pejeta. tenpo sike 1874 la  li toki e kala mute lon telo e lukin pona ma. tenpo kama weka la nasin suli li lon poka pi telo suli Pejeta li kama e jan mute. ni la ma Makalu li kama.

## tan sona