open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma lili Nopa

anu **ma Nopa** li lon telo suli Pasipi. ma la jan pi ma Tawisi en jan pi ma Inli li mute. ma Oselija li lawa e ona. taso la jan pi ma Nopa li wile ala e ni. ona li toki e ni: ma Oselija o lawa lili e ona.

## tenpo pini
tenpo pini mute la jan pi ma Polinesija li wile tawa ma Nusilan. taso la, ona li kama sona e ma telo Nopa, li kama awen lon ma. tenpo la ona li weka. jan li sona ala e tan ni. 

tenpo ante la jan Sen Ku pi ma Inli li kama sona e ma ni. ona li toki tawa jan lawa pi ma Inli e ni: '*ma la [[kasi suli]] pi ma Nopa en [[kasi pali]] li pona li mute. jan li awen lon ma telo ni la pona.*' jan ike pi awen lon tomo en jan ante pona li kama lon ma. taso la ona li weka tan ni: ike la ma Oselija la ma li lon weka mute. tan ni la tawa en toki li kepeken tenpo suli.

tenpo ante la kin la jan li kama lon ma telo Nopa. jan ike en jan lawa en jan pona li kama sin. tenpo la ona kin li weka sin.

jan pi ma lon telo Piken li kama tawa ma Nopa lon tenpo ante. ona li awen lon tenpo ni. kin la jan pi ma ante li kama lon.
len lawa pi ma Satanu

li len lawa tan ma Sutton Hoo pi ma Suffolk lon ma Inli.  li kama lukin e ona lon tomo tawa telo lon tenpo sike 1939.
len lawa

len lawa li lon lawa jan. len lawa mute li lon sewi lawa ale (lon sewi sinpin lawa) taso la, len ante li lon, ona li ken awen lon lawa jan ale (sama len lawa Palakalawa) anu li ken sike e lawa sewi (sama len pi jan lawa).
musi Suwiwaka

li musi pi ilo nanpa. musi ni li sama musi Manka.

 li pali e musi ni.

musi la, jan musi tawa ma sin, li kama tan ma ante. ona li lon ma sin tan ni: kulupu li weka e ona, li wile ala sin e ona lon tenpo ale.
jan musi o alasa e kasi, e moku, e len sijelo, e tomo.

## musi ni li jo e musi tu
* Suwiwaka (wan) (nasin li wile ala e mani)
* Suwiwaka tu (nasin li wile ala e mani)

## ante suli mute tan musi Manka
* tenpo mun la, soweli li wile moli e sina.
* jan monsuta li lon ala. taso soweli ike li lon.
* jan soweli pi tenpo mun li lon.
* insa musi la, sina ken lanpan e ijo pi kulupu Suwiwaka, lon ilo "Community".
* ante mute li lon.

## musi ni jo e nasin musi luka (5) ni:
# nasin pi kama ale/moli ala
# nasin pi ale pona
# nasin ike
# nasin pi kama sin ala
# nasin tawa

## tan sona
toki Usinakusi

li toki pi ma Okinawa lon ma Nijon.

## toki pi toki Usinakusi
***toki!**: はい！
***o toki kepeken tenpo mute**: よ一んな一はなし吳みしぇーびり
***... li seme lon toki Usinakusi?**: ...うちなーぐちっしぬーんでぃ言いびーが？
***mi sona ala**: 分からん
***mi pakala!**: わっさいびーん！
***mi ...**: わんねー...やん
musi Mape

li sitelen tawa pi ma Mewika. ona li ilo musi len li Jan Enson li mama pi musi Mape.

## len musi lon

* akesi Kemi
* 
* soweli Mi Piki
* ijo Konso
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
soweli Ponsi

li musi Mape li soweli wawa pimeja. jan Sin Enson li mama pi soweli Ponsi. tenpo monsi la, jan Pan Osu li jan soweli Ponsi. tenpo lon la, jan Ewik Sekapan li jan soweli Ponsi.

akesi Kemi li jan pona pi soweli Ponsi.
soweli Wini Pu

li soweli pi lon ala tan lipu pi jan Alan Alesanta Min. jan Ene Sepa li sitelen e ona. soweli Wini Pu li pona mute tawa jan. ona li pona li sona ala. pali e lipu en ko suwi jelo li pona tawa ona.

## pali

jan Kitopa Opin Min li jan lili pi jan Alan Min. tenpo sike 1921 la, jan Alan li pana e soweli ilo tawa jan Kitopa. jan Kitopa li nimi e ona . jan Kitopa li lukin e soweli Winipe lon tomo soweli pi ma tomo Lontan. soweli Etuwa li kama jo e nimi . jan Alan li nimi e soweli ilo pi jan Kitopa «Wini Pu». «Pu» li nimi waso. jan Kitopu li pana e moku tawa waso ni.

## soweli Wini Pu li lon lipu pi jan Alan Min
soweli Wini Pu lon lipu pi jan Alan Min:  (1924) en  (1926) en 

 (1927) en  (1928).

jan Kitopa Opin li jo e soweli ilo mute lon lipu pi jan Alan: soweli Wini Pu en soweli lili en soweli tawa en soweli Kena en soweli Lu en soweli wawa linja. waso sona en soweli pi kute suli li lon ma pi kasi suli.


sitelen:Winnie-the-Pooh 084-1.png|jan Kitopa Opin
sitelen:Winnie-the-Pooh 166-3.png|soweli lili
sitelen:Winnie-the-Pooh 166-1.png|soweli tawa
sitelen:Winnie-the-Pooh 66 (cropped).png|waso sona
sitelen:Winnie-the-Pooh 168.png|soweli Kena en soweli Lu
sitelen:Winnie-the-Pooh 45-2.png|soweli pi kute suli
sitelen:Pooh meets Tigger, illustration by EH Shepard.gif|soweli wawa linja


## soweli Wini Pu li lon lipu ante

jan mute li ante toki e lipu pi jan Alan. tenpo sike 2009 la, jan Tavi Penetiktu li pali e . lipu ni li awen pi lipu pi jan Alan.

## soweli Wini Pu li lon sitelen tawa

kulupu Sinsi pi ma Mewika li pali e sitelen tawa mute pi soweli Wini Pu.  pi ma Sesesele li pali e tu wan sitelen tawa. soweli Wini Pu li lon sitelen tawa ante.

## wawa
jan Me Keneti tan *The Guardian* li pilin e ni: jan mute li sona e soweli Wini Pu, jan mute li sona ala e soweli ante lon lipu. kulupu Pos li pilin e ni: soweli Wini Pu li suli, ona li pana e mani mute. tenpo sike 2006 la, sitelen pi soweli Wini Pu li lon nasin wawa pi ma tomo Losansele

## lipu

* soweli Wini Pu en jan pi ale ale ale
* soweli Wini Pu lon lipu pi kulupu Sinsi

## tan sona
jan Jakonson

**jan Jakonson** (toki Inli: *Jack Johnson*) li jan kalama musi pi pilin pona tan ma Awawi lon ma Mewika. ona li kama open lon tenpo sike 1975. lon tenpo pali ona, ona li pali e kulupu kalama musi luka tu tu.

jan Jakonson li jan pali pona e ma. ona li wile e ni: telo suli ale li pona li ken jo e kala mute! tan ni, jan Jakonson en meli olin ona li open e Johnson Ohana Charitable Foundation e Kōkua Hawaii Foundation. ona li pali e kulupu kalama musi ona la ona li kepeken e wawa suno.

## lon ona
mama ona li jan Jeponson (toki Inli: *Jeff Johnson*). ona li tawa lon telo suli kepeken palisa. tan ni, jan Jakonson li pali e ni. one li pali e ni la, ona li pakala e lawa ona. ike mute ! tenpo ni, ona li ken ala pali e ni la, ona li wile pali e kalama musi. 

ona li lon tomo kama sona suli la, ona en jan pona ona li pali e kalama musi. 

jan Jakonson li pali e kalama musi tan jan ni:  jan Po Sila (*Bob Dylan*), jan Imi Enki, (*Jimi Hendrix*), kulupu Wesijote, (*Radiohead*), jan Osi Wesin (*Otis Redding*), kulupu Olin "G" en Ko Nasa (*G. Love and Special Sauce*), jan Pen Apa (*Ben Harper*), kulupu Supami (*Sublime*), kulupu Pijete (the *Beatles*), jan Po Mali (*Bob Marley*), jan Ni Jon (*Neil Young*), en Kulupu ni li Tawa (*A Tribe Called Quest*).

## kulupu musi ona
lon tenpo pali ona, ona li pali e kulupu kalama musi laku tu tu :

* Toki pi Seli Lili pi Kasi Suwi (*Brushfire Fairytales)*
* Tawa en Awen Ala (*On and On*)
* Poki pi Toki Insa (*In Between Dreams)*
* Kalama Musi Lape pi Sitelen Tawa Suli pi Soweli Nasa en Wile Kama Sona (*Sing-A-Longs and Lullabies for the film Curious George*)
* O Lape lon Kalama Jaki (*Sleep Through the Static*)
* Tawa Telo Suli (*To The Sea*)
* Tan Lon Ni Tawa Tenpo Ni Tawa Sina (*From Here to Now to You*)
* En Suno Ale Lon Sewi (*All the Light Above It Too*)
* O Alasa e Suno Mun (*Meet the Moonlight*)
jan Son Kenisi

**jan Son Kenisi** (*John Kennedy*) li jan lawa pi ma Mewika nanpa 35 (mute luka luka luka). ona li pali e pini pi utala lete. jan Li Owa li moli e ona lon sike suno nanpa 1963.
jan Tewi Powi

, nimi open ona la jan , li jan musi li jan kalama musi li jan sitelen tawa pi ma Inli. ona li kama open lon tenpo sike 1947 li moli lon tenpo sike 2016. jan mute li sona e ona tan ni : ona li ante mute e nasin pi pali e kalama musi ona. ona li pali e kalama musi wawa, taso ona li pali e kalama musi ante mute a !

kalama musi ona li wan lon kulupe ante : 

* kalama musi ona open (1967 - 1971)
* kalama musi wawa pi pilin umpa (1972 - 1974)
* kalama musi "kon ko" (1974 - 1976)
* kalama musi pi ma tomo Pelin (1977 - 1979)
* Akesi Ike (en Pipi Ante) (*Scary Monsters (And Super Creeps))* en kalama musi jan (1980 - 1989)
* Ilo Kiwen (*Tin Machine*) (1989 - 1991)
* kalama musi ilo / pika (1992 - 1998)
* kalama musi sin en sin ala (neoclassicist) (1999 - 2012)
* kalama musi pini (2013 - 2016)
tenpo pali ona, ona li pali lon 1962 (open), ona li pini lon 2016 (moli).

## lon ona (jan lili)
jan Tewi Opa Son li kama open lon tenpo sike 1947 lon ma tomo Lontan. jan lili la jan mute sona e ona sama ni : ona li jan sona pona li jan sona wawa... li jan utala ! 

jan lili la, jan Tewi li jan musi pona. ona li pali e kalama musi kepeken palisa kalama musi lili li tawa musi. ona li alasa e kalama musi pi jan Wisa Lili (*Little Richard*) li toki e ni : "mi kute e sewi o". tan jan ni en jan sama jan Ewi Peseli (*Elvis Presely*), ona li wile pali e kalama musi, li kama sona e ilo kalama musi, li wan e kulupu mute pi kalama musi.

jan sama mije pi mama ante ona, jan Tewi Ban (*Terry Burns*) li jan pona tawa jan Tewi Powi. jan Teli li jo iki tawa nasa, li pilin e ni: jan mute li wile alasa e ona (*schizophrenia*). lon tenpo poka, kalama musi mute ona li tan jan Tewi (*All the Madmen, The Prisoner, Jump They Say*).

jan Tewi Powi li kama sona e musi, e musi sitelen, e kalama musi. 

jan lili la, jan pona pi jan Tewi Powi li utala e ona. tan ni, oko tu ona li kule ante.
ma tomo Ponpewi

li ma tomo lon ma Italija. tenpo sike nanpa 79 (mute mute mute luka luka luka tu tu) la nena Wesuwiju li pakala e ma tomo.
toki Lusepu

li toki tan ma Lusepu. toki Lusepu li kepeken nasin sitelen Lasina. toki Lusepu li tan kulupu toki Kemani. jan 400'000 li toki Lusepu. kin la, toki Lusepu li tan kulupu toki Kemani.
jan pi awen lon tomo

### 
### jan pi ike tawa kulupu lawa

jan li pali ike tawa kulupu lawa ma la ona li ken kama jan pi awen lon tomo. tenpo lili anu tenpo suli la ona li ken ala weka tan tomo ni tan kulupu lawa.

### jan pi wile awen lon tomo

 la ona li pilin ike tawa kulupu ona la tenpo suli la ona li awen lon insa tomo ona. tenpo mute la ona li lon ala tomo sona kulupu, li wile ala weka tan tomo lon. jan mute pi nasin ni la kulupu mama ona li pona tawa ona, li pona e ona.

ma Nijon la, jan mute pi nasin ni li lon. kulupu lawa en kulupu lon li toki e ni: nasin ni li ike tawa sijelo, li ike tawa lawa.

tenpo pi jaki Kolona la jan mute o awen lon tomo. ken la jan pi mute lili kin li kama jan pi wile ni.

ㅤ

### jan awen pi tenpo pi jaki Kolona

tenpo pi jaki Kolona la kulupu lawa mute li toki e ni: jan mute pi ma mute o awen lon tomo tan ni: jaki Kolona li ken ike e sijelo, li ken moli e jan. taso la tan ni la jan mute li awen lon tomo pi tenpo suli la ona li kama wile ala weka.
jan Tokukawa Ijejasu

li lawa e ma Nijon lon open pi tenpo pi kulupu lawa Eto. ona li lawa la utala mute pi ma Nijon li kama pini. 

kulupu ona li toki e ni: jan pi ma Nijon o toki ala tawa jan pi ma ante, o esun ala tan jan pi ma ante.
tomo sewi Totawi

li tomo sewi pi nasin sewi Puta lon ma tomo Nala pi ma Nijon. ona li sewi suli tawa jan pi nasin sewi Puta, li suli tawa jan pi ma Nijon.

 li toki wile e ni: jan o pali e tomo sewi, o pali e kiwen suli pi jan Puta kin.

## insa

insa tomo la kiwen suli pi jan Puta li lon. ma ale ante la ona li suli mute. kin la nasin sewi Puta la, len en kiwen jan en sitelen en lipu li lon. ijo ni li tan tenpo pi kulupu lawa Nala.
ilo toki

**ilo toki** li ilo li kepeken tan ni: jan li wile toki tawa jan ante tan ma weka.

tenpo sike nanpa 1876 la jan Alesante Kan Pe li kama jo pi nanpa wan e lipu pi ken pali tan kulupu lawa pi ma Mewika.

tenpo pini la ilo toki li kepeken kulupu pi linja wawa li tawa ala. taso ilo toki luka li lon la, ona li pali sama ilo pi kalama weka.
jan lawa Somu

li pali mute lon tenpo lawa ona pi kulupu lawa Nala. ona li pana sona suli e ijo pi nasin sewi Puta tawa jan pi ma Nijon, li lawa e pali mute lon ma tomo Nala.

## lon
jan lawa Somu li kama lon tenpo pi pini pi kulupu lawa Asuka. nimi pi lawa ala ona li ni: .

ona li kama jan lawa Somu la, ona li toki e ni tawa jan pali: o pali e tomo sewi Towawi, o pali e kiwen suli pi jan Puta.
## tan sona
nimi pi jan suli moli

nimi pi jan suli moli la, kulupu mute li kepeken ona lon ma Asija pi open suno en ma poka.

## nasin kepeken

### nasin pi ma Sonko
jan li moli li suli la, nimi ona li kama sin. 

### nasin pi ma Nijon
jan li lawa anu suli la, nimi ona li kama sin.

### nasin pi ma Soson en ma Anku
jan li moli li suli la, nimi ona li kama jo e nimi sin lon poka pi nimi .
ma tomo Putape

li lon ma Mosijo pi ma Elopa. 

## jan suli
jan Lupiko Eno li kama lon ma tomo Putape. jan Nikola Tesa li tawa ma ni li kama sona lon ni.
ma Satanu

li lon ma Sapi pi ma Inli. ma ni la alasa mute pi ijo pi tenpo pini li kama lon. sona suli la len lawa pi ma Satanu li nanpa wan.

jan li open alasa e ijo lon tenpo poka pi open pi utala ma suli pi nanpa tu.

## ijo alasa pi kulupu Ankosakon

### sona

ijo ni mute li lon anpa ma tan ni: nasin pi kulupu Ankosakon la jan li suli li lawa li kama moli la jan ante li lon anpa ma e ona e tomo tawa telo ona e ijo pi suli tawa ona.

### len lawa
tenpo pi lon ma Inli pi kulupu Ankosakon la ona li pali e len lawa mute. taso la mute li kama pakala. len lawa pi ma Satanu a li pakala pi mute ala. tan ni la, ijo ni li suli tawa jan pi sona pi tenpo pini.

### tomo tawa telo
kasi en kiwen la jan li pali e tomo tawa telo ni. taso la kasi li pakala tan tenpo.

### ijo ante

ijo mani mute li tan lon anpa ma Satanu. ilo utala luka kin li lon.
ma tomo Kolanpa

li ma tomo lawa pi ma Owajo lon ma Mewika. ma Owajo la ona li ma tomo pi suli nanpa wan. ona li jo e jan 905,748 lon tenpo 2020. ma poka li jo e jan 2,138,926 lon tenpo 2020. kulupu nanpa wan pi ma Amelika li open e ma tomo Kolanpa lon . jan pi ma Elopa li kama lon tenpo 1797. jan li open lawa e ma tomo Kolanpa lon tenpo 1812. ma tomo li kama suli mute lon tenpo 1950.

nimi pi ma tomo Kolanpa li nimi pi jan Kitopa Kulunpu. lili la jan li alasa ante e nimi pi ma tomo.
telo moku pi lipu kasi

**telo pi lipu kasi** li telo moku. jan li pali e ona kepeken kasi kipisi. telo kasi li seli anu lete. taso, ona li wile seli lon tenpo pi pali ona. jan li wile telo kasi lete la, telo kasi li wile ijo lete.

## kulupu
jan li wile pali e telo kasi la, ona li wile nasin e lipu kasi. nasin li ante la, telo kasi li lon kulupu ante. kulupu luka wan ni li lon tawa jan ale, taso kulupu ante li ken lon tawa jan:

*  - lipu kasi li sama moli, taso kon li ante ala e kule ona.
** b9 - lipu kasi li sama ala moli, kon li ante ala e kule ona, taso ijo ante li jelo e ona.
*  - lipu kasi li sama ala moli, kon li ante ala e kule ona.
*  anu  - lipu kasi li sama moli, kon li ante e kule ona; ken la, jan li kipisi e lipu.
*  anu  - jan li pali e telo kasi ni lon ma Junan la ona li ; ni li sama telo laso, taso pipi pi lili mute pi ken ala lukin li alasa moku e ona li nasa e ona.
*  anu  - lipu kasi li sama moli li pakala lili, kon li ante lili e ona.

## tenpo
telo kasi li tan kasi Kamelija Sinensisu (toki Inli la: Camellia Sinensis). kulupu ante li tan tenpo lon kon. Kamelija Sinensisu li tan ma Sonko li tan ma Pama. nanpa wan la, ma pi kulupu lawa San (toki Sonko la: 商朝, toki Inli la: Shang Dynasty). li moku e telo kasi. toki lili la, jan lawa suli Sennon li moku e telo pi seli mute tan poki. lipu kasi tan kasi suli li tawa poki telo. jan lawa suli Sennon li moku e telo li pilin wawa tan telo pilin. nanpa wan la, jan li pali e telo kasi kepeken poki. ona li tawa e lipu kasi tawa poki li tawa e telo tan poki tawa poki lili.

## tan sona
tenpo pi kulupu lawa Nala

li tenpo pini pi ma Nijon. ma tomo lawa li kama ma tomo Nala. tenpo ni la nasin sewi Puta li kama suli lon ma Nijon tan jan lawa Somu. tan ma Sonko la sitelen en ijo musi en sona mute li kama.
jan Nikola Tesa

li jan pi pali ilo, li jan suli pi sona pi nasin ijo. pali ona la sona pi ilo wawa  li kama lon. 

## lon

jan Nikola Tesa li kama lon ma Lowasi. ona li open kama sona lon ma ni. ona li kama jan suli la ona li tawa ma tomo Putape pi ma Mosijo, li tawa ma mute pi ma Mewika. 

jan Tama Esisan li kama jan poka pi jan Nikola Tesa. taso la ona li weka lon tenpo lili tan ni: sona pi ona tu li ante suli la pali li wile e wawa mute.

tenpo kama la ona li open kepeken tomo pali sin. tomo ni la ona li pali e sona wawa e ilo wawa. pali la, ilo pi linja kon wawa li kama lon.
## tan sona
sona tan tomo pi jan Teseju

**sona tan tomo pi jan Teseju** li sona nasa li toki e ni: kipisi ijo ale li kama ante la ona li ijo sama ala sama?

nasin sewi Elina la  li lawa pona e ma tomo Asina li awen e jan tan ike. ona li tawa ma weka. tan pona ona la jan li olin e ona li tawa ma sama lon tomo sama. jan sona li wile sona e ni: tenpo suli la tomo li ante mute a. ante ni li lili li kama suli. kipisi ale li sama ala la ale tomo li sama ala sama?
tenpo Somon pi ma Nijon

li tenpo pini pi ma Nijon. tenpo ni la, jan Somon li jo e  li lon kulupu jan Somon.

## tenpo Somon lon ma mute
ma Okinawa la, tenpo Somon li lon tenpo −5000–1100. ma lete ma Nijon la, jan pi ma ona li sama jan Somon.

## pali pi jan Somon
tenpo ni la, jan Somon li pali e ilo alasa e poki li pona e ilo alasa e tomo Somon.
kala ma

li kala li sama akesi. ona li lon ma telo sama akesi li lon telo sama kala. ma la ona li tawa sewi wawa. sijelo ona li suli li nasa lukin. ona li ken lon ma lon tenpo mute li jo e selo telo.
ma tomo Teli sin

**ma tomo Teli sin** li ma tomo lawa pi ma Palata.

## tan nimi
tan nimi li ni : ma tomo Teli li ma tomo lawa , tenpo pini la jan li pali e ma tomo sin poka ona.ona li ma tomo Teli sin.

## tan sona
musi Pokemon Kin en musi Pokemon Pin

**en**  li musi open pi kulupu nanpa tu pi musi ilo Pokemon. ona li lon ilo Kemupokala li kama lon tenpo sike nanpa 1999.  kulupu Kemupuliku li pali e ona. kulupu Nintento li pana e ona.

jan musi li lawa e jan. jan ni li wile kama jan soweli nanpa wan li wile kama pona lon utala. soweli 100 sin li lon musi ni.

jan mute li pilin e ni: musi ni li pona mute li ken musi nanpa wan pi kulupu musi Pokemon. tenpo sike nanpa 2009 la kulupu li sin e musi ni lon ilo Nintento Sije. musi sin ni li musi Pokemon Atukoluso li musi Pokemon Solusilupa.
musi Pokemon Lupi en musi Pokemon Sapaja

**en**  li musi open pi kulupu nanpa tu wan pi musi ilo Pokemon. ona li lon ilo Kemupojatopansu li kama lon tenpo sike nanpa 2002. kulupu Kemupuliku li pali e ona. kulupu Pokemon en kulupu Nintento li pana e ona. kulupu Pokemon li pana ala e musi Pokemon pini. ni li pana ona nanpa wan.

ijo mute pi musi ni li sama ijo pi musi pini. jan li wile kama jan soweli nanpa wan li wile utala e jan wawa ale. kin la, ona li utala e jan ike.

tenpo sike nanpa 2014 la kulupu li sin e musi ni lon ilo Nintento Sisije. musi sin ni li musi Pokemon Omekalupi li musi Pokemon Alupasapaja.
nasin Kalate

li nasin utala tan ma Nijon li lon ma ante mute. nasin li tan ma Lijukiju pi ma Nijon. 

tenpo mute la nasin ni la jan li kepeken ala ilo utala, li kepeken sijelo taso. 

## tenpo

* tenpo open pi tawa suli pi jaki Kolona la nasin Kalate li kama lon musi utala Olinpi.

## nimi
toki Nijon la nimi li tan nimi lili tu wan.

sitelen  la nimi li kon li ala li sewi. 

sitelen  la nimi li luka.

sitelen  la nimi li nasin.

tan ni la nimi li kama ni: *nasin la* *ala li lon luka*.
nasin Kiju

li nasin pi ma Nijon. jan li kepeken ilo pi utala weka. nasin Kiju la nasin sewi Puta en nasin utala musi en nasin pi tenpo suli musi li lon tomo sona ante mute. 

tenpo pini la jan li utala moli kepeken nasin Kiju. taso la tenpo pi lipu Wikipesija la, jan li utala moli ala kepeken ona.
sitelen tawa Totatama

sitelen tawa Totatama(toki Inli Total Drama, “utala jan mute”) li sitelen tawa pi ma Kanata. ni li jo e ante luka tu tu. ni li:

#Totatama Awila(toki Inli Total Drama Island, "ma lili pi utala jan mute"
#Totatama Akiso(toki Inli Total Drama Action, "sitelen tawa pi utala jan mute")
#Totatama Watu(toki Inli Total Drama World Tour, "tawa ma pi utala jan mute")
#Totatama Rewenosilan(toki Inli Total Drama Revenge of The Island, "ma lili pi utala jan mute li kama"
#Totatama Alasa(toki Inli Total Drama All stars, "jan pi pona mute pi utala jan mute")
#Totatama Pakituwila(toki Inli Total Drama Pahkitew Island, "ma lili pi utala jan mute Pakitu")
weka pi kiwen wawa

jan li kepeken kiwen wawa tawa pali e wawa. kiwen li kama kiwen pi wawa lili la, jan li weka e ona. ona li kama **weka pi kiwen wawa**. jan li ken ala kepeken kiwen la, jan li weka e ona. taso, wawa lili li awen monsuta, li ken pakala e jan. jan li ken ala ala e ona, li wile weka e ona. jan li wile alasa e ma li wile pali e tomo lon ma ni. weka pi kiwen wawa li lon tomo ni.

## weka li seme?
ijo lili mute li kama tan kiwen wawa. jan li ken ala lukin e ona. ona li lili mute. taso, ona li tawa linja pi wawa mute. ona li tawa ala e ijo, li ken pakala lili e sijelo jan, e sijelo soweli, e sijelo ale. ijo lili mute li pakala e jan la, ona li sona ala tan ni: jan li ken ala lukin e ijo lili lili lili. taso, jan ni li kama moli. pakala lili mute la, sijelo li kama moli.

jan li kepeken kiwen wawa ni. kiwen wawa li seli e ona sama. kiwen wawa li ken seli e telo. jan li seli e telo kepeken kiwen wawa la, ona li ken pali e wawa linja. telo li seli, li kama ko la, ko ni li tawa sike e ilo suli. ilo li kepeken tawa, li pana e wawa linja.

kepeken pi kiwen wawa li lili e wawa ona. wawa ona li kama lili la, ilo li pana e wawa linja lili. jan li wile e wawa linja mute. ni la, ona li alasa kiwen wawa sin, li weka e kiwen pi wawa lili. weka ni li weka pi kiwen wawa.

kiwen pi wawa lili li awen wawa. weka pi kiwen wawa li awen wawa. ijo lili ike li kama tan ona. ni la, weka ni li ike, li monsuta.

## lawa weka
jan mute li pilin e ni: wawa pi kiwen wawa li pona. jan li kepeken ona la, jan li ken pona e ma, li ken pona e kulupu ona, li ken ala e ante suli pi kon ma. taso, jan li kepeken kiwen wawa la, weka ona li lon. weka li ike la, jan li wile alasa nasin ni: jan li kepeken nasin ni, ike weka li pakala ala e jan.

## ike weka lon tenpo kama
weka li awen wawa, li awen ike. tenpo kama la, ona li awen ike. kulupu ale pi tenpo ni li lon ala la, ona li awen ike. ni la, jan li wile alasa toki e ike pi weka ni tawa jan ante pi tenpo kama. mi sona ala e ni: jan pi tenpo kama li toki seme? mi sona ala e ni: jan pi tenpo kama li pali e seme, li wile e seme, li sona e seme, li pilin e seme? jan li ken ala toki tawa ona kepeken toki pona, li ken ala kepeken toki uta ante, li ken ala kepeken toki sitelen ante. jan sona li alasa kepeken sitelen pona.

kulupu wan pi jan sona li pali e toki ni. ona la, jan li wile toki e ijo ni tawa jan pi tenpo kama:lon ni li toki. lon ni li lon wan pi kulupu toki. o kute!

mi wile mute toki e ni. kulupu mi li pilin e ni: kulupu mi li kulupu suli.

lon ni li lon pi pona wawa ala. lon ni li toki ala e pali wawa suli. ijo pona ala li lon ni.

mi pilin e ni: ijo ike jaki li lon ni. toki ni li toki pi ijo ike a!

ike li lon ni... insa la, ike li suli. selo la, ike li lili. insa li lon ni... sijelo ike li sama ni. ike li noka sina.

ike li awen. tenpo mi la, ike li lon. tenpo sina la, ike li lon.

ike li pakala e sijelo sina. ike li ken moli e sina.

sijelo ike li wawa. ona li kon ala, li ko ala, li kiwen ala, li telo ala. ona li wawa taso.

sina pali e ala la, ike li awen, li pakala ala e sina. sina ante e ma ni la, ike li kama, li pakala e sina. o weka e ma ni. o lon ala ma ni.
musi Liso Kanpani

anu **musi pi kulupu moli** li musi pi . jan li kama ken musi e ona pi pini ala lon tenpo mun nanpa 10 lon tenpo sike nanpa 2023.

musi ni la, jan li wile kama jo e mani tan tomo suli pi tenpo pini suli. kulupu suli li wile e ni: jan pali o kama jo e mani o pana e mani tawa kulupu. tan ni la, jan o tawa mun mute. taso la, ijo ike mute li lon. ijo li wile moli e jan. ijo pakala mute li lon li ken moli. jan li pana e mani pi mute pona la wile suli ante pi kulupu suli li kama lon. 

## musi
musi ni la, jan tu tu li musi lon poka. ona li pali tawa kulupu. jan pali li tawa mun. mun ale la, tomo suli wan li lon. tomo ni li kama ante lon tenpo musi sin ale. ni la jan li ken ala tawa tomo suli sama lon tenpo tu. mani en ilo pakala en ijo ike li lon tomo suli. ilo tawa pi jan pali li tawa weka lon tenpo pimeja la jan li ken ala lon mun lon tenpo suli. ilo tawa li tawa weka tan jan ale la mani ale ona li kama weka. jan pali li pali lon tenpo suno tu wan la, kulupu li wile e mani tan jan pali. jan li pana e mani pi mute wile la, ona li awen moli ala. taso kulupu li suli e mute pi wile ona. jan li pali lon tenpo tu wan sin tawa mani pi mute wile sin. kulupu li moli e jan la musi li pini.

jan pali li pana e mani ona tawa kulupu la, kulupu li pana e mani kulupu sin tawa ona. jan pali li ken jo e ijo tu tu taso lon tenpo ale. jo ijo li ken wile e luka tu. jan pali li jo e ijo pi luka tu la ona li ken ala kepeken luka ona tawa pali ante. ilo tawa la, jan li ken lukin e lon pi jan ante li ken open e lupa li ken pini pi tenpo lili e ilo ike. kin la, ona li ken pana e mani kulupu tawa ni: ona li kama jo e ilo sin anu supa sin anu len sin. jan pali li ken toki tawa jan pali ante sama ni: ona li lon poka ona ante la, ona li ken kute pona e ona ante. ona li weka la, ni li ken ala.

musi la, jan li ken tawa mun luka luka tu. mun ante la mute mani en ijo ike en mute pi ijo ike li ante. jan li tawa lon mun la ona li lukin e ijo mute. ijo mute li lon insa pi tomo suli. taso ijo li ken lon ma ante kin. ijo mute li ike tawa jan. taso ijo pi mute lili li ike tawa jan ni taso: ona li lukin pakala e ijo.

## pali
jan Sike taso li pali e musi. ona li pana e ona pi pini ala lon tenpo mun nanpa 10 lon tenpo sike nanpa 2023. musi li ken lon ilo Winto. jan Sike li toki e ni: ona li wile pini e pali musi lon tenpo kama poka. musi li pini la, ona li wile e ni: ijo mute o lon musi. wile ona la jan musi li pilin e ni: ona li musi la, ona li lukin e ijo sin li kama sona e ijo sin lon tenpo ale.

## pilin
musi ni li pona mute tawa jan mute.  la, jan mute a li esun e musi. esun la, musi ni li kama nanpa wan lon ilo Sin. jan pi mute suli li musi. jan mute la pilin pona suli pi musi ni li tan ni: jan mute li toki e ona lon kulupu. jan li pana e sitelen tawa pi musi ni la jan mute li kama sona e musi li wile musi kin. toki pilin pi jan mute la, ona li pona sama .

## tan sona
kulupu Kemupuliku

li kulupu pi pali musi. ona li pali e musi ilo. suli la, ona li pali e musi ilo Pokemon mute. ona en kulupu Nintento en kulupu Pokemon li lawa e musi Pokemon.
jan Usawi

**jan Usawi** li pali e kalama musi lon lipu Jutu lon lipu Pankan. ona li jan pi toki pona.

## pali
jan Usawi taso li pali e ni anpa mute.

jan Usawi en jan ante li pali e ni.
soweli Manuli

**soweli Manuli** anu **soweli pi jan Pala** (toki Lasina: *Otocolobus manul*; toki Inli: *Pallas's Cat*) la lukin la linja monsi suli pi linja pimeja walo en sijelo sike en kute sike li lon. ona li alasa e soweli lili.

soweli Manuli li sama lili soweli Peli Katu. taso la jan li ken ala tomo e ona. tan ni la jan li ken ala jo kin e ona. soweli Peli Katu la sijelo pi soweli Manuli li sike. 

## ma pi soweli Manuli

soweli Manuli li tan ma Asija insa, li tan ma poka kin. tenpo ni la ma soweli suli ante mute li alasa moli e soweli Manuli. 

## alasa pi soweli Manuli
tenpo pini la, jan li alasa e soweli tan ni: selo ona li pona tawa jan. taso, jan li open kama alasa ala e soweli lon poka pi tenpo sike nanpa 1970. tenpo ni pi lipu Wikipesija la, jan li ken ala alasa e soweli lon ma ale. ma Monko taso la jan li awen ken.
musi pi nasin Sesami

li sitelen tawa pi ma Mewika. ona li pana sona e jan lili.

## len musi lon

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* akesi Kemi
* 
* 
* 
* 
*
waso pimeja walo

## ma Oselija

ma Oselija la kulupu ante pi waso pimeja walo mute li lon. 

### waso pi awen ma
waso ni li awen e ma ona, li awen lon ma ona. ijo pi ike tawa waso ni li lon ma ona la ken la ona li utala e jan e soweli ante tan ni. 

#### sijelo
sijelo la waso li pimeja li walo lili li ken pimeja walo lili. lukin li loje. uta kiwen li walo. selo ko pi lawa monsi ona la walo li lon.

sijelo pi waso sin la selo li pimeja li pimeja walo. suli ona li sama suli pi waso mama. 

#### moku
ona li moku mute e pipi e soweli lili. 

#### kulupu
waso li ken kulupu kepeken nasin tu: kulupu mama en kulupu suli. kulupu suli la waso sin mute en waso pi kulupu mama ala li lon. 

#### ma lon
waso ni li lon ma mute pi ma Oselija. taso la jan li kama e waso tawa ma Nusilan kin. 
sitelen:Magpie samcem05.jpg|waso pi awen ma. 
sitelen:Australian Magpie feeding.jpg|waso sin li kalama pi wile moku tan waso mama.
sitelen:Magpie chasing Brown Goshawk (Immature).jpg|waso li alasa utala e waso ante suli.


### waso pi lawa suli
lawa pi waso ni la sijelo ona la lawa li suli. ona la waso pi awen ma la ona li lili. lukin la ona li sama lili waso pi awen ma.

#### sijelo
sijelo la waso li walo li pimeja lili. lukin li pimeja. uta kiwen li walo. selo pi sinpin ona la walo li lon. selo pi lawa ona la pimeja taso li lon.

sijelo pi waso sin la selo li pimeja pi kule ma li walo.

#### moku
ona li moku e pipi e soweli lili e waso ante lili. 
sitelen:Pied Butcherbird - Male (Cracticus nigrogularis) 03.JPG|waso pi lawa suli.
sitelen:Piedbutcherbird.jpg|waso sin li alasa e pipi.
sitelen:Pied butcherbird (Cracticus nigrogularis) on a tree stump at Bomen Lagoon.jpg|waso li awen lon kasi.


### waso pi uta suli

###### sijelo
selo ko la ona li walo. sijelo waso li suli li pimeja len. lukin ona li pimeja. noka palisa li suli. 

#### moku
ona li moku e kala e pipi e akesi. taso la tenpo pi jan mute la ona li kama moku e moku jaki jan kepeken uta suli ona.

#### ma lon
waso ni li lon ma pi poka pi telo mute tan ni: kala li suli wile tawa ona. 
sitelen:White Ibis June09 03.jpg|waso pi uta suli li tawa. 
sitelen:Australian white ibis 2022 - Werrington 3.jpg|waso mute li alasa e pipi.


## ma Elopa en ma Asija

### waso laso

waso ni li moku e pipi e kili e pan e soweli lili e sike mama pi waso ante. sona pi waso ante la sona ona li ken wawa. 

###### sijelo
sinpin anpa ona la walo li lon. luka ona la laso suno li lon. lukin ona li pimeja. sijelo ale ante la pimeja li lon.
sitelen:Elster wikipedia2.jpg|waso laso li tawa. 
sitelen:Speed (91381665).jpeg|waso li kama jo e kili kiwen.
sitelen Jan Wante Lon Ante

li sitelen tan ma Mewika. ona li open lon tenpo 2013.08.16, en ona li pini lon tenpo 2016.07.27.

## ijo pi sitelen ni
jan suli pi sitelen ni li jan Wante. ona li pilin pona lon tenpo ale, en ona li sona pona kin. 

jan Wante li kepeken soweli Sipija, en ona li tawa ma ante, tan ni: ona wile pana e pali pona tawa e jan ale.
ken pali

**ken pali** li ken ijo pi ante pi nasin ona. jan sona mute li toki e ni: ken pali li lon. taso, jan sona pi mute lili li toki e ni: ken pali li lon ala.
ma Ililija

ma Ililija(toki Elena majuna：Ἰλλυρία toki Lasina：Illyria) li lon ma Elopa pi tenpo pini.jan lawa pi ma Loma kama jo e ma Ililija.tenpo ni la,ona li lon ma Lowasi en ma Sopisi en ma Posan en ma Sinakola en ma Sipe.

## tenpo pini
tenpo pi majuna mute la,jan pi ma Ililija li toki kepeken toki Ililija.toki Ililija li lon kulupu toki Palata Elopa.epiku pi ma Elina majuna li toki e tan nimi:jan lili pi jan Kamo (jan pali pi ma tomo  Siwa) li lawa e ma ni,nimi ona li Ililiju,ona li jan pi tan nimi pi ma ni.

jan li wile sona e tenpo pini pi ma Ililija la,ni li ike mute.jan Ililija li wan ala lon tenpo sinpin pi ma Loma li lawa.selo pi ma Ililija li jo e ante mute.tenpo pini la,jan li toki insa e ni:jan pi ma Tamasija li wan pi jan pi ma Ililija,taso ona li anpa lon jan pi ma Ililija,kepeken e tenpo lili la ona li wan.

tenpo ali sinpin 4 la,jan Pasili li lawa e ma ni,ona li wawa.ona li moli e jan lawa pi ma Maketonija li utala e ma ni.

taso wawa ona li suli ala,tenpo ali sinpin 358 la,ma Maketonija li anpa e ona.tenpo ali sinpin 335 la,jan Alekanto li anpa li lawa e ona.jan pi ma Ililija en jan Alekanto suli li kama utala e ma Asija.

taso moli pi jan Alekanto li kipisi e ma suli ona.ma Elopa en ma Apika en ma Asija la,jan lawa mute li kama lon li kama utala e ante.ma Ililija li tu tu li anpa ala e ma Maketonija.jan li wile wan e ma Ililija.taso tenpo sike sinpin 314 la ma Maketonija li anpa e ona li lawa e ma lili ona.tenpo ali sinpin 3 la,ma wan pi jan Ililija li jo e ma pi poka lete pi ma Sipe e ma Sinakola e ma Kesekowina li suli.

pali sama jan lanpan lon telo li suli e lukin pi ma Loma.telo suli Asijasiko la jan pi ma Ililija li lanpan ike e ijo pona pi ma Loma.tenpo sike sinpin 229 la ,ma Loma li kama utala pi nanpa wan tawa ma Ililija,ma Loma li weka e ilo pini pi ma Ililija lon ma Elina li pana e jan wan tawa jan lawa pi ma Ililija.jan lawa pi ike tawa ma Loma li weka.taso jan lawa sin li kama ike tawa ma Loma li pona tawa ma Ililija.ma Loma li kama utala pi nanpa tu.ma Loma li kama lawa e ma Ililija.jan lawa sin li tawa ma Maketonija.
tenpo sike sinpin 180 la,jan pi ma Tamasija li wan tan ma Ililija.ma Loma li lawa ma Ililija lon tenpo sike sinpin 168.

jan pi ma Loma li pilin jaki tawa jan pi ma Ililija.taso ona li suli tawa ma Loma.kulupu jan ante mute li sama e jan pi ma Ililija.ona li kama lon ala.

jan sona li toki insa e ni:jan pi ma Ililija li jan pi ma Sipe.taso sama toki li lon taso.

## sona ante
jan sitelen li toki insa e ni:ma Ililija li ma pi kama lon kepeken lawa li lon ala.
ma Totoli

li ma lon ma Nijon. nanpa jan pi ma ni li lili nanpa wan lon ma Nijon. ma tomo lawa pi ma ni li ma tomo Totoli. ma tomo ante li ma tomo Jonako, li ma tomo Kulajosi, li ma tomo Sakawiminato. ma Totoli li jo e kiwen ko mute Totoli, li jo e nena ma Tawisen. ma Simane en ma Ilosima en ma Okajama en ma Joko li lon poka pi ma ni.

## nimi
nimi pi ma Totoli li jo e sitelen Kansi tu. sitelen nanpa wan li sitelen waso(鳥). sitelen nanpa tu li sitelen jo(取).
musi Lupa Ale

**musi Lupa Ale** li musi pi ilo sona suli, ilo mama ona li ilo Konto Tuli (toki Inli: *Construct 3*).

ona li open lon suno sike 2024 taso jan Popisimon li open pali e ona lon suno sike 2023

musi ni li lon poki musi pi musi tawa, tenpo lili la sina wile tawa pini tawa pini pona
jan pi len ala

**jan pi len ala** li tenpo pi jan kepeken ala len, lon musi anu wile unpa. 
tenpo pini mute la, jan li pali ala e len. tenpo ni la, kulupu ante en tenpo ante en ma ante li pilin ante e jan pi len ala.

### jan pi len ala lon musi
jan pi len ala li pali lon musi mute. musi sijelo en ijo musi en lape musi li musi pi len ala ken. telo ma pi len ala en ilo tawa pi sike tu li ma pi nasa ala e jan pi len ala.



## o lukin kin

* jan
* musi
kulupu mun Atemi

kulupu mun Atemi (toki Inli: *Artemis Program*) li kulupu pi kulupu mun pi ma Mewika. nasin pi kulupu li kama sona e mun Luna. jan li tawa ala e mun Luna tan tenpo sike pi LLLTTAMMMLLT. tenpo tawa la kulupu mun Atemi li tomo e mun Luna e mun Masi. tomo tawa pi mun li Supe Lan Sisuten (toki Inli: *Space Launch System*). nimi li tan jan sewi pi Atemi.

## ma pi kulupu mun Atemi

## tenpo pali pi kulupu mun Atemi

## tenpo tawa
tenpo tawa la jan li tomo e tomo Luna Ketowe (toki Inli: Lunar Gateway). Luna Ketowe li tomo pi sike e mun Luna. ma Sonko en ma Lusi li ala kama wan tawa kulupu mun Atemi. taso ona li pali e tomo pi mun Luna. kulupu pi ma ala li pali e kulupu mun pi mun Luna. kulupu Supesekesi en kulupu Pulu Owisin li tawa e mun Luna en mun Masi. ma Mewika en kulupu Supesekesi en kulupu Pulu Owisin li wan e kulupu pi mun Luna.

tenpo tawa la ma Mewika li wile e ni. jan li tawa e mun Masi. ma Sonko en ma Lusi li wile e ni. kulupu Nasa li toki e ni. jan li tawa e mun Masi tan tenpo sike pi MAMLL.
kulupu Kuko

li kulupu esun ilo pi ma Mewika. jan Lewi Pesi (Larry Page) en jan Sake Pin (Sergey Brin) li open e kulupu lon tenpo sike 1998 lon ma lili Kaliponja.

## lipu ante
*Google
toki Esi

**toki Esi** li toki lawa pi ma Esi. toki ni li kepeken lili lon ma Lawi lon ma Lusi kin. toki Esi li kepeken  nasin sitelen Lasina. 

## kulupu toki
toki Esi li sama toki Sumi. ona li lon kulupu toki Ula.
soweli Brachylagus idahoensis

**soweli Pakilaku Itajowensi <small>(Brachylagus idahoensis)</small>** li soweli pi kute suli li soweli lili li soweli tomo. ona li soweli pi nena mama.

## ma

soweli li tan poka pi pini suno pi ma Juwese.
kulupu SPD

li kulupu pi nasin lawa lon ma Tosi. ona li kulupu suli li jo e mute jan pi nanpa 365.000. jan Ola So li jan lawa pi ma Tosi li jan pi kulupu SPD.

tenpo pini pini la, nasin ona li nasin pi jan pali. taso: tenpo mute la, nasin ona li tawa meso.

## tenpo pini

tenpo pi nanpa 1890-10-18 la, kulupu SPD li kama lon li kulupu nasin pi jan pali. tenpo ona la, kulupu ona li wile e ni: jan pali li utala e nasin mani.

 la, kulupu SPD li toki e ni: nasin pi jan pali li lili. nasin pi jan Tosi li suli. tan ona la, kulupu SPD li lon poka pi jan mani. jan pali en jan mani li wan kepeken nasin Tosi.

jan pali mute li pilin ike tawa nasin ona. tenpo pi nanpa 1917 la, jan ona li kipisi tan kulupu SPD li kama lon e kulupu USPD. tenpo pi nanpa 1920 la, kulupu USPD en kulupu ante li wan li kama lon e kulupu KPD. kulupu SPD li jo e nimi 'kulupu MSPD' lon tenpo ona.

kulupu NSDAP li lawa e ma Tosi Nasi la, ona li weka e kulupu SPD e kulupu KPD e kulupu ante mute.

 li pini la, kulupu NSDAP li weka. tenpo ona la, kulupu SPD li lon. kulupu SPD lon ma Tosi pi open suno en kulupu KPD li wan li kama lon e kulupu SED. ona li lawa pi ma Tosi pi open suno. kulupu SPD lon ma Tosi pi pini suno li tawa nasin lawa meso li kepeken ala e nasin pi jan pali.

## tenpo ni
tenpo ni la, kulupu SPD li kulupu suli lon ma Tosi. ona li kipisi pi kulupu lawa lon poka pi kulupu CDU. jan lawa pi kulupu SPD li  li .
lipu sona

**lipu sona** li lipu ilo li wile jo e sona ali jan anu sona ali pi kulupu pi sona sama wan.

lipu sona mute li lon tan tenpo sike 2000 en ante mute.
ma tomo Kalama lon ma Wasinton

ma tomo Kalama li lon kipisi ma Koli pi ma Wasinton li lon ma pi mute jan pi ma tomo Longview lon ma Wasinton. sike MAM la mute jan pi ma tomo Kalama li MLTTAMMLLLTT. 

## tan nimi
jan li sona pi pona ala e tan pi nimi pi ma tomo Kalama, taso ken tu wan li lon. nanpa wan la toki pi jan *James W. Phillips* la ona li tan toki pi suli tenpo pi ma Mewika li tan nimi *calama*. kon nimi li *meli pi pona lukin*. nanpa tu la toki pi jan Lewis en toki pi jan Clark la ona li tan nimi pi nasin telo Kalama. nanpa tu wan la toki pi jan Gabriel Franchère la ona li tan nimi pi ma tomo *Thlakalamah.*

## tenpo pini
tenpo pini weka la poki ma pi ma tomo Kalama li sama ona pi kulupu jan pi tenpo suli lon ma Mewika. nimi ona li kulupu *Cowlitz*. jan mute tan ma Awaje li kama lon ma ni. sike LLLTWAMMLLTW la jan pi telo loje sama ma Elopa li kama. pini ni la tomo tawa linja li kama suli tawa ma tomo Kalama.

## sona ma
mute suli pi poki ma li ni: nasin pi ma Mewika la linja suli leko tu wan lili mute mute mute mute tu wan. nasin pi ma ante la linja luka luka ale leko luka tu tu lili luka tu tu.

### mute seli
ma ni li seli lili, taso seli a ala. tenpo mun pi seli nanpa wan la mute seli nasin li MMMLLW lili luka wan. nasin pi mute seli pi ma ante la ni li mute tu.

## mute jan
sike mute ale luka luka la jan MTWAMMTT en tomo LTTAMMMLT en kulupu mama LWAMMML li lon ma tomo Kalama. mute pi suli tenpo jan li tenpo sike mute mute wan lili tu tu.

## jan suli
jan *Jackson Gillis* li jan pi sitelen tawa pi tenpo lon tan kon li kama lon lon ma tomo Kalama.
toki ilo Ake

**toki ilo Ake** (toki Inli: Haskell) li toki ilo pi ilo sona. nimi pi toki ilo ni li kama tan jan Ake Kawi (toki Inli: Haskell Curry).

sitelen anpa li toki “ma ale o, toki!” kepeken toki ilo Ake.


```
main :: IO ()
main = do
  print "ma ale o, toki!"
```
jan Pi Kasen

li jan lawa pi ma tomo Pilewe tan tenpo sike nanpa 2009. ona li lon kulupu SPD.

## kulupu mama
jan mama pi jan Pi Kasen li  li . jan sama pi jan Pi Kasen li .

## pali
jan Pi Kasen li kama sona e nasin lawa kepeken tomo sona suli Uniwesite Pilewe.

tenpo sike nanpa 2009 la, jan pi ma tomo Pilewe li pana lawa e jan ona tan kulupu SPD.
ma Nokan Wepalen

li ma kipisi pi ma Tosi. jan mute 18.000.000 li lon ma ona. ona la, ma kipisi ante pi ma Tosi li lili.

## tenpo pini
tenpo pini la, ma Nokan Wepalen li lon ala. tenpo mute la, ma ona li ma kipisi tu:  en . tenpo 1946-08-23 la, ma Nokan en ma Wepalen li wan tan kulupu pi ma Juke. tenpo 1947-01-21 la,  li pana tawa ma Wepalen. nimi pi pali ona li .

kulupu pi ma Juke li jo e ma Nokan Wepalen tan utala suli nanpa tu. taso: tenpo sike 1949 la, jan utala pi ma Juke li tawa weka. tenpo ona la, ma Nokan Wepalen li ma kipisi lon ma Tosi. tenpo ona la, ma Tosi li kipisi tu:  en . ma Nokan Wepalen li lon ma Tosi pi pini suno.

tenpo 1990-10-03 la, ma Tosi tu li wan. tenpo ona la, ma Nokan Wepalen li ma kipisi pi ma Tosi wan.

## nasin ma
 en  li lon.

## nasin lawa
jan lawa suli nanpa luka luka tu pi ma Nokan Wepalen li . jan ona li lon kulupu CDU.

## ma tomo suli
ma tomo suli mute li lon ma Nokan Wepalen. nanpa jan la, ma tomo suli mute li . taso: ma tomo lawa li .

ma tomo suli suli li ni:

## mama sona
ma tomo Pilepe

li ma tomo lon ma Tosi lon ma Nokan Wepalen. jan pi nanpa 340.000 li lon ma tomo ona. jan lawa li  tan kulupu SPD.

## kulupu pi [[musi sijelo]]

ma tomo Pilepe la, kulupu suli pi musi pi sike noka li . tenpo sike 2024 la, ona li utala lon .

kulupu ante pi musi pi sike noka li lon ma tomo. tenpo mute la,  li ike tawa jan pi kulupu Aminja Pilepe.

## tomo suli
tomo  mute en tomo suli mute li lon ma tomo Pilepe. tomo nanpa wan li  lon .

ma tomo Pilepe li jo e tomo sona suli .

## ma tomo lili

## toki powe pi ma tomo Pilepe
toki  la, ma tomo Pilepe li lon ala. sona ona li lon ala li powe.

tenpo nanpa 1994 la,  li pana e powe ona. tan: jan ona li wile toki e ni: ijo mute lon ilo  li powe.
ma Kijusiju

li lon ma Nijon. ma Kijusiju li lon poka pi ma Onsu lon poka pi ma Sikoku. ona li suli nanpa tu wan lon ma Nijon, li ma lon telo suli nanpa mute luka luka luka tu lon ma ale.

## ma lili
ma lili luka tu li lon.
* ma Pukujoka
* ma Ojeta
* ma Saka
* ma Nakasaki
* ma Kumamoto
* ma Mijasaki
* ma Kakosima

## tenpo pini

### tenpo pi majuna mute
jan pi tenpo majuna li toki e ma Kijusiju kepeken nimi "ma Tukusinosima" (toki Nijon: 筑紫島). lipu majuna pi ma Sonko la ma Na en ma Ito en ma ante mute li lon ma Kijusiju.

### tenpo pi majuna meso
ma lon telo Taneka la jan pi ma Potoke li pana e ilo utala pi sike lili. ma Kijusiju li ma tomo esun suli tawa jan pi ma Elopa tawa jan pi ma Asija seli.
sitelen Elina

anu  li nasin sitelen pi toki Elina. sitelen Lasina li tan ona. ona li tan sitelen Lasena. ona li jo e sitelen ni:
ma tomo Tesaloniki

li ma tomo pi ma Elina. ona li open lon tenpo sike nanpa -315. nanpa jan la, ona li ma tomo pi suli nanpa tu lon ma Elina.
seli suli pi ma tomo Tesaloniki lon tenpo sike nanpa 1917

**tenpo sike nanpa 1917 la, seli suli lon [[ma tomo Tesaloniki]]** li pakala e mute pi ma tomo Tesaloniki. ona li lon tenpo sike nanpa 1917 li lon tenpo mun nanpa luka tu li lon tenpo suno nanpa luka luka luka tu wan. ona li weka tomo e jan 70000. ona li awen lon tenpo Awa 32.
toki Sipe

li toki uta pi kulupu Palata Elopa. ona li toki lawa pi ma Sipe li toki lawa pi ma Kosowa. jan 7,500,000 li toki kepeken ona lon tenpo sike nanpa 2017.

## tan sona
Bora Bill!

musi Pola Pu (toki Potuke: *Bora Bill!* ['bɔɾä 'biw] *-* ni li lipu pu ala) li musi. ona la jan wan li toki e nimi "Bora, Bill!". musi ni li poka pi musi pi jan Sikima pi ma Baja (toki Potuke: *Sigma da Bahia* ['sigimä 'dä 'bäi:ä]). ona li pona tawa kulupu. jan mute pi kulupu ni li toki e toki Potuke. tenpo pi nanpa 2022 tawa tenpo ni la jan mute li kepeken e musi.

musi ni la jan mute li lukin e ni:

suna wile e lukin suna pi musi ni la suna li ken kepeken e URL ni:g1.globo.com/ce/ceara/video/cearense-viraliza-nas-redes-sociais-como-meme-bora-bill-10918527.ghtml
kulupu laso (ma Tosi)

nimi pi kulupu pi nasin lawa laso pi ma Tosi li "Bündnis 90 / Die Grünen" (kulupu 90 / jan pi pilin laso).

## wile

wile lawa pi nasin lawa laso li ni: kon en telo en ma o pona. soweli en kasi o pilin pona. ni la jan pi tenpo ni en jan pi tenpo kama kin li pilin pona. nimi li tan kasi laso.

ona li wile e ni kin: jan pi ma ale o utala ala. jan pi weka utala li pilin awen lon ma Tosi. meli en mije en tonsi o jo e wawa sama.

## tenpo ni

jan 130.000 li jan kulupu.

 en  li jan lawa kulupu.

open pi tenpo sike nanpa 2021 la kulupu pi nasin lawa laso li lon kulupu pi jan lawa pi ma Tosi. ona li lon poka pi kulupu SPD li lon poka pi kulupu FDP.

## tenpo pini

tenpo sike nanpa 1980 la jan li open e kulupu lon ma Tosi pi poka pini suno. tenpo sike nanpa 1983 la jan li open lon kulupu lawa.

tenpo sike nanpa 1989 la jan pi ma Tosi pi poka open suno li open e kulupu mute tan ni: wawa taso pi kulupu SED o pini. jan ale o jo e wawa. tenpo sike nanpa 1990 la ni li kama. kulupu lawa tan wile pi jan ale li open. kulupu pi sitelen ni lon supa li wan li jo e nimi pi kulupu 90. kulupu pi nasin lawa laso li open kin.

ma Tosi li wan. tenpo ni la kulupu ni tu wan li wan. kulupu sin li jo e nimi tan ni.

open pi tenpo sike nanpa 1998 la pini pi tenpo sike nanpa 1994 la kulupu pi nasin lawa laso li lon kulupu pi jan lawa pi ma Tosi. ona li lon poka pi kulupu SPD.

tenpo sike 2016 la  li kama jan lawa pi ma Paten Wetenpe. ona li jan lawa nanpa wan pi kulupu laso lon ma lili pi ma Tosi.

## tan sona
toki Kalajote

li toki sin, tenpo suno nanpa 5 pi tenpo mun nanpa 7 pi tenpo sike nanpa 2024 la ona li lon. ona li jo e nimi 73 e kalama 17 .
kulupu Crowdstrike

**kulupu Crowdstrike** li kulupu pi toki pi ilo sona. ona li pali e ilo. ilo ni li awen tan ilo ike.

## tenpo pakala
tenpo sike nanpa 2024 la, kulupu Crowdstrike li pana e sin pakala tawa insa lawa ilo, li pakala e ilo sama mute 8,500,000. sin pakala la, ilo Winto li ken ala open. ilo lukin mute li pana e  taso, li toki e ni: "ilo sina li kama pakala li wile open sin."

ni li pakala e esun suli: e tawa jan, e tomo mani, e tomo lape, e tomo misikeke, e pana sitelen, e pana moku pi ilo tawa, e mute ante. ma ale la, suli pakala li ken sama mani Tala US$10,000,000,000, li ken nanpa suli tawa ni.

tenpo poka la, kulupu Crowdstrike li pana e nasin ni: jan li ken pona e ilo pakala. taso, ni li wile e pali mute la, ilo mute li awen pini lon suno mute.
ma Sipi

li kipisi pi ma Asija lon ma Asija lete. ma lawa ona li ma Lusi. ale pi ma Asija lete li lon ma Sipi. taso lawa pi ma Lusi la ma poka pi  en ma poka pi telo suli Pasipi li ma ante.

telo Paka li lon ma Sipi.
kulupu Wesijowe

li kulupu pi kalama musi tan ma Inli. ona li pali e kalama musi Ki ("Creep").  jan mute li kute e ni.
ilo Asilinu

li nanpa pi ilo Linu. ante li kama tawa ilo Asilinu la, sina wile ala e ante mute. ni li nasin ante sike. sina wile kepeken e ilo Asilinu la, sina wile pana e poki mute tawa ilo Asilinu. li kama pana e poki tawa ilo Asilinu.
kon wawa lili pi tawa sike

kon wawa lili pi tawa sike li ike lon ni: ona li pakala e tomo kepeken tenpo lili. kon sike pi suli nanpa wan li lon ma tomo Elino pi ma Okajoma lon tenpo sike nanpa MALLTW.
telo suli Misikan

li telo suli lon ma Amelika lete. poka open pi open suno la, ona li lon poka li wan pi telo suli Juwan. ona li telo suli wan pi telo suli pi ma Amelika lete. 

suli sijelo la, ona li nanpa tu lon kulupu telo ni. taso, suli selo la, ona li nanpa tu wan.

telo suli Misikan li lon poka pi ma mute pi ma Mewika. ma lon poka ni li ma Wikansen en ma Ilino en ma Insijana en ma Misikan. poka pini pi open suno la, ma tomo Sikako li lon. 

nimi ona li kama tan toki Osipuwe pi kulupu toki Alokonken. toki Osipuwe la, nimi ni li ᒥᔑᑲᒥ (mishigami), li jo e kon ni: 'telo suli'.
ma tomo Ankala

**ma tomo Ankala** li lon ma Tuki, kin la ona li ma tomo pi suli nanpa tu lon ma ni. nimi ni lon toki Tuki li *Ankara*.
poki pi sijelo moli

jan li moli la, tenpo la, jan ante li pana e sijelo tawa poki moli. ni li pini la jan li pana e poki tawa ma pi poki moli, tawa anpa ma, anu sewi ma, anu tomo. insa poki la, sijelo li ken kama ko.

ma ni la, ma en kiwen pi jan moli li lon sewi ona, ken la, jan olin anu jan ale mama anu jan pona li pana e kasi suwi kule tawa poka pi tomo ni.

## kiwen poki

mute la, poki pi sijelo moli li tan kiwen kasi, taso ona li ken tan kiwen ma.

kin la, mute la, ona li jo e ijo suwi lape, taso ona li ken jo e len kin.

## poki moli lon nasin sewi
nasin sewi la, poki moli pi ante lukin la, ante li lon.

## tan
utala musi seli pi ma ale pi tenpo sike 2024

li utala musi seli nanpa mute luka luka tu wan (33) pi ma ale. ona li utala pi kulupu musi utala Olinpi.

ona li open lon suno 24 pi mun 7 pi sike suno 2024 lon ma tomo Paki, ma 204 li lon ona.
ma tomo Panta Seli Pekawan

ma tomo Panta Seli Pekawan li ma tomo lawa pi ma Punawi.

sike suno 2021 la ona li jo e jan pi mute **266,682.**
ma tomo Sanli

ma tomo Sanli li ma tomo lawa pi ma Pokulan. tenpo sike nanpa MALLLW la mute jan li MTTAMMM. ma ante pi ma Pokulan la sewi li pana e telo mute tawa ma Sanli.
ma tomo Pusan

**ma tomo Pusan** li ma tomo lawa pi ma Anku. ona li ma tomo lawa suli nanpa tu, li ma nanpa wan pi tomo tawa telo suli lon ma Anku. toki Anku la nimi ona li 부산.

jan li tawa e tomo tawa telo la, sina ken tawa ma Nijon tan ma tomo Pusan.