open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
pipi jelo pimeja pi ko suwi

**pipi jelo pimeja pi ko suwi** (**Apipome** (Apiformes) anu **Antopila** (Anthophila)) li pipi. pipi jelo pimeja pi ko sewi mute li lon. tan ni la, lipu ni li toki e pipi ale jelo pimeja pi ko suwi. 

tenpo mute la, jan li toki e pipi jelo pimeja pi ko suwi la, ona li wile toki e pipi jelo pimeja Api Melipela (Apis Mellifera). jan mute li sona e ona. ona li pana e ko suwi mute.

## sijelo
pipi ni li jo e sijelo lili. ona li jo e suli 10mm. ken la, ona li jo e suli 1.5mm. kin la, pipi jelo pimeja Mekakile Puto (Megachile Pluto) li jo e suli 4cm. 

pipi jelo pimeja pi ko suwi li jo e ijo sijelo tu wan. ona li jo e ilo pi tawa kon tu tu. pipi jelo pimeja mute (taso: pipi jelo pimeja ale ala) li jo e palisa utala. 

## moku
tenpo mute la, ona li moku e telo kasi suwi. kin la, ona li moku e ko kasi. pipi jelo pimeja mute li poki e moku tawa tenpo kama.
ante la, jan li moku e pipi ni lon ma mute. ona li ken moku e pipi jelo pimeja e pipi jelo pimeja lili. 

## ko suwi

pipi jelo pimeja mute li pali e tomo pipi, e kulupu pipi. ona li pali e ko suwi tawa pipi lili ona. taso, tenpo mute la, jan li kepeken e ko suwi. jan li pali e ni la, ona li jan pi pipi pi ko suwi.
ma tomo Pelin

li ma tomo lawa pi ma Tosi. ma Pelin la, ona li ma pi kulupu lawa. jan 3,700,000 li lon ma tomo Pelin. ma tomo ante lon ma Tosi li jo ala e jan pi mute ni, ma tomo Pelin li suli. kulupu Elopa (EU) la, ona li suli kin. ma tomo Pelin li jo kepeken poka ona e jan 4,700,000.

## tenpo pini
jan li sitelen pi nanpa wan e ma tomo Peli lon tenpo sike 1237. tenpo pini la, ma tomo Pelin li ma tomo lawa pi ma Pantenpuke (Brandenburg), li ma tomo lawa pi ma Pojesen (Königreich Preußen). 

kepeken nimi "ma Tosi loje" la, mi toki e ma Tosi pi open suno, kepeken nimi "ma Tosi mani" la, mi toki e ma Tosi pi weka suno, lon kama.  

utala suli nanpa tu li pini la, ma tomo Pelin li kipisi tu. kipisi pi ma Pelin pi open suno li ma tomo pi ma Tosi loje. kipisi pi ma Pelin pi weka suno li ma tomo pi ma Tosi mani, taso ona li insa ma Tosi loje. utala lete la, ma Tosi tu li pilin ike wawa tawa ona ante. ma Tosi loje li wile e ma tomo Pelin pi weka suno, taso ma Tosi mani li pana ale e ona. ma Tosi loje li toki tawa ma Tosi mani: "sina o kepeken ala e nasin lon ma mi. nasin tawa ma tomo Pelin ale li lon ma mi la, sina ken ala tawa ma tomo Pelin." jan ala li ken tawa ma tomo Pelin pi weka suno la, moku ala li ken tawa ona. taso jan li wile moku la, ma Tosi mani li pana e moku kepeken tomo tawa waso. ona li pana e kili lili pimeja pi telo weka tawa jan lili la, nimi ona li ilo utala pi kili lili pimeja, toki Tosi la, ona li *"Rosinenbomber"*. tenpo sike wan li pini la, ma Tosi loje li toki: "sina ken tawa ma tomo Pelin pi weka suno". weka moku li pini a. 

taso ma tomo Pelin li awen ma tomo tu. ma Tosi loje li lon kulupu pi ma Sesesele la, ona li jo e mani pi mute ala. ma Tosi mani li lon kulupu pi ma Mewika la, ona li jo e mani mute. jan tan ma Tosi loje mute li toki: "mi wile tawa ma Tosi mani a", ona li tawa ma Tosi mani. taso lawa pi ma Tosi loje li wile e ni: ona o awen. ona o tawa ala la, lawa pi ma Tosi loje li pali e tomo sinpin. sinpin ni li lon poka ale pi ma tomo Pelin pi weka suno li sike e ona. nimi ona li tomo sinpin Pelin, toki Tosi la, ona li *"Berliner Mauer"*.
pona nasa

pona anu ike li kama la jan mute li pilin e ni: **pona tan ken nasa** en **ike tan ken nasa** li kama e pona e ike. 

ilo sona li kepeken e ilo pali pi nanpa tan ken nasa/ilo RNG.
nena Olinpu Mon

nena ma Olinpu Mon li nena ma suli mute lon mun loje. ona li lon ma mi la, ona li nena ma suli nanpa wan.
nasin ma

**nasin ma** li nasin tawa lon ma. kepeken nasin ni la, jan ale lon ma li ken lukin e nasin tawa sama.

**kulupu nanpa wan pi nasin ma** li jo e nasin tu tu:

* nasin pi soweli lete (N)
* nasin pi open suno (E)
* nasin pi waso lete (S)
* nasin pi pini suno (W)

**kulupu insa pi nasin ma** li jo e nasin tu tu:

* nasin insa pi soweli lete pi open suno (NE)
* nasin insa pi waso lete pi open suno (WE)
* nasin insa pi waso lete pi pini suno (SW)
* nasin insa pi soweli lete pi pini suno (NW)

**kulupu insa pi nasin insa ma** li jo e nasin luka tu wan:
*nasin insa pi soweli lete pi soweli lete pi open suno (NNE)
*nasin insa pi open suno pi soweli lete pi open suno (ENE)
*nasin insa pi open suno pi waso lete pi open suno (ESE)
*nasin insa pi waso lete pi waso lete pi open suno (SSE)
*nasin insa pi waso lete pi waso lete pi pini suno (SSW)
*nasin insa pi pini suno pi waso lete pi pini suno (WSW)
*nasin insa pi pini suno pi soweli lete pi pini suno (WNW)
*nasin insa pi soweli lete pi soweli lete pi pini suno (NNW)

## nimi lon toki ante

### [[nasin pi soweli lete]]
* Norda (toki Epelanto)
* North (toki Inli)
* 北 / 北 (toki Sonko)

### [[nasin pi open suno]]
* Oriente (toki Epelanto)
* East (toki Inli)
* 东 / 東 (toki Sonko)

### [[nasin pi waso lete]]
* Sude (toki Epelanto)
* South (toki Inli)
* 南 / 南 (toki Sonko)

### [[nasin pi pini suno]]
* Okcidente (toki Epelanto)
* West (toki Inli)
* 西 / 西 (toki Sonko)
kala

**kala** li lon telo. ona li ken kama jo e kon tan telo kepeken uta lon poka.

## kala li lon ma seme?
kala li lon telo namako li lon telo taso pi namako ala.

## sijelo kala
kala li jo ala e noka e luka. kala li tawa kepeken tawa sijelo.

**kala mute li lon.** kala lili li lon. kala suli li lon. kala lili suli en kala suli lili li lon. Kala li tan mama sike. 

## moku kala
soweli mute li moku e kala.

kala li mani tawa jan mute. jan li ken kama jo e kala kepeken ilo linja. taso kala mute li kama moku la kala li ken ala awen.
mun Mekuli

suno mi la, mun Mekuliju (*[[toki Lasina]]: Mercurius*) li mun nanpa wan. mun ante la, ona li lili. tenpo suno la, selo ona li seli mute mute. tenpo pimeja la, selo ona li lete mute mute. sama mun Wenu la, ona li jo ala e mun.
nasin toki

**nasin toki** anu **toki** taso li nasin tawa toki, li jo e sijelo e lawa toki e kulupu nimi. jan li wile tawa e sona la, ni li nasin nanpa wan, kepeken toki uta, anu kepeken sitelen, anu kepeken luka. nasin kulupu li ante la, tenpo li ante la, nasin toki li kama ante. pali en tawa li kama pona tan ona, tan ni: jan li ken toki e ijo, anu tenpo, anu sona lon tenpo toki ala. wile jan en kama sona li lawa e kepeken pi nasin toki.

## nasin toki jan li kama tan seme?

tenpo pini la, jan li open toki. jan li sona ala e nasin pi kama toki. toki mute pi kama toki li lon: jan mute li pilin e ni: tenpo suli la, toki jan li kama. taso, jan ante li pilin ante e ni: jan li open toki lon tenpo wan tan soweli li kama tan mama li kama ante lon tenpo mute wan.

## nasin toki jan

jan li esun e sona kepeken nasin toki. jan la, nasin toki li ken jo e nimi mute. jan li toki kalama la, jan li pali e kalama kepeken uta. ona li wile e ni: jan ante li kute e kalama nimi li ken sona e wile ona. jan ante li ken toki kepeken luka ona. jan ni li toki e nimi kepeken luka ona li wile e ni: jan ante li lukin e luka ona li ken sona e wile ona. ni la, toki ni li toki luka. 

toki li kama toki mama pi jan ala la, toki li kama toki moli. toki Lasina en toki Sankita li toki moli.

nasin toki mute li lon ma. taso, nasin toki li sama mute. jan mute li pilin e ni: jan tu li toki kepeken nasin toki ante, li sona e toki pi jan ante la, toki pi jan tu li toki sama. taso, jan ante li pilin e ni: nasin jan en nasin lawa la, nasin toki li ken toki sama anu ken toki ante. pilin ni la, jan li toki e ni: 

### nasin toki uta mute lon ma

jan mute mute li kepeken toki Inli. ona li tan ma Inli. lon ma Sonko la, jan mute mute li kepeken toki Sonko. ken la, jan li kepeken toki sin. jan li pali e toki sin. toki sin li mute kin. toki Epelanto en toki Losupan en toki pona li toki sin. 

##### nasin toki tan ma Asija:
* toki Anku
* toki Nijon
* toki Sonko 

##### nasin toki tan ma Elopa:
* toki Elena
* toki Epanja
* toki Inli
* toki Isilan
* toki Kanse
* toki Lasina
* toki Losi
* toki Nosiki
* toki Tansi
* toki Tosi
* toki Wensa 

##### nasin toki sin:
* toki Epelanto
* toki Losupan
* toki pona
toki ilo

jan li tawa e sona li awen e ona kepeken toki jan. ilo sona kin li ken tawa e sona li ken awen e ona li ken kepeken ona, kepeken **toki ilo**. toki ilo pi nasin mute li lon. toki ilo li ken nasa tawa jan. 

toki ilo ante la, jan li ken pali e lipu pi ken ante mute. lipu ilo li ken toki e sona pi ante nanpa, li ken toki e namako lukin pi sitelen toki, li ken ante. 

## kulupu en nasin en ken

### nasin pi sijelo ilo
ilo lili li lon insa pi ilo nanpa. ilo lili ni la linja li lon. wawa li ken tawa lon linja. linja tu li kama wan la wawa pi linja wan li ken ante e wawa pi linja ante kepeken nasin mute. nasin ona li ken sama pali nanpa. wawa linja li ken sama nanpa. ni la, sijelo ilo li ken sona e nanpa li ken ante e nanpa tan wile jan. jan li pana e wawa tawa linja ilo kepeken nasin la ilo li ken nanpa tan wile jan.

nasin nanpa pi sijelo ilo en nasin nanpa jan li ken ante. jan li ken pana e nimi ante tawa ken ante pi sijelo ilo, li ken nasin e nimi ni; nasin ni li toki ilo. ilo li ken lukin e toki ilo pi nasin ni lon lipu, li ken pana e wawa tawa linja kepeken nasin lipu, la ilo li pali nanpa tan lipu.

toki pi nasin ni la, ilo pi nasin ante li jo e toki ante. jan li pali e lipu nanpa kepeken toki pi ilo wan la, ona li wile pana e pali nanpa sama tawa ilo pi nasin ante la, ona li wile pali e lipu pi toki ilo ante.

### nasin jan
jan li pali e toki ilo ni: jan li ken sona e ona kepeken wawa sona lili, taso ilo li ken ante e ona tawa toki ilo pi nasin sijelo. ni la, jan li ken pali e lipu pi pali nanpa kepeken wawa sona lili. kin la, ilo li ken ante e lipu wan pi toki pi nasin jan tawa lipu ilo pi toki ilo sijelo ante mute; ni la, jan li pali e lipu ilo lon tenpo wan, la ona li ken kepeken ona lon ilo pi nasin mute.

ni li toki ilo mute pi nasin jan:
* toki ilo Ake
* toki ilo HTML
* toki ilo Pason
* toki ilo Potan
* toki ilo Lupi
* toki ilo Sawa anu toki ilo Jawa
* toki ilo Sawasi anu toki ilo Jasasi
* toki ilo Si
* toki ilo Sipupu
* toki ilo Sika
* toki ilo Wasi
* toki ilo Wisupesi
sitelen tawa Pelejewana

**sitelen tawa Pelejewana** (toki Inli: *Blade Runner*) li sitelen tawa musi pi ilo nasa tan tenpo suno 1982. jan lawa pi pali e sitelen tawa ni li jan Witeli Seko (*Ridley Scott*). jan musi ni li suli lon sitelen tawa ni: jan Awison Po (*Harrison Ford*) en jan Luke Jawe (*Rutger Hauer*) en jan Son Jun (*Sean Young*). ona li sama lili e lipu nimi "ilo jan li sitelen ala sitelen lape e ilo soweli?" (*Do Androids Dream of Electric Sheep?*) tan jan Pile Teke (*Phillip K. Dick*).

toki pi sitelen tawa ni li lon ma tomo Losansele lon tenpo suno 2019. toki pi sitelen tawa li ni: jan Teka (*Rick Deckard*) li jan alasa pi ilo jan ("jan Pelejewana"). ilo jan ni li lukin sama li pali sama tawa jan lon. taso, ona li jan powe. ilo jan li jo e wawa sijelo mute. jan lon li jo we ilo jan li pana pali ike tawa ilo jan lon mun Masi. ni li ike mute tawa ilo jan. kulupu pi ilo jan pi nanpa tu tu li weka wawa e mun Masi. ona li kama tawa ma tomo Losansele. tan ni, kulupu lawa li pana e pali tawa jan Teka. jan Teka li wile alasa li wile moli e ilo jan.

sitelen tawa ni li pona tawa jan mute. tenpo ni la, jan mute li pilin pona tawa ona kin. tenpo suno 2017 la, sitelen tawa pi nanpa tu li pana. nimi ona li "sitelen tawa Pelejewana pi tenpo suno 2049" (*Blade Runner 2049*).
toki ilo Sawa

**toki ilo Sawa** (toki Inli: Java) li toki ilo mute pi ilo sona. jan mute li kepeken ona tawa pali mute. jan li wile sitelen kepeken toki ilo Sawa la jan li wile kepeken sitelen "{" li wile kepeken sitelen "}" mute. sitelen anpa li toki "toki, ma ale o!" kepeken toki ilo Sawa.


```java
class HelloWorld {
    public static void main(String[] args) {
        System.out.println("toki, ma ale o!"); 
    }
}
```


## nimi
nimi ona li tan nimi pi telo wawa pimeja li nimi "Java" tan ni: jan li pali e lipu ilo la, telo wawa li pona tawa ona. telo pi nimi "Java" li tan ma lili Sawa.
len sinpin

**len uta** anu **len sinpin** li len e uta e nena. ona li ken pini e ijo ike lon kon.

jan li kepeken len uta tan ni: jan li wile ala kama jo e jaki sijelo li wile ala pana e ona.

jaki Kolona pi tenpo sike nanpa 2019 li kama tawa ma mute la, jan mute mute li kepeken len uta.
ilo utala

**ilo utala** li ken pakala e jan e ijo. alasa la jan li ken kepeken ilo utala.

ken la, ijo ale li ilo utala. jan li pali e ilo utala pona.

jan li pali e ilo utala ni:

*ilo utala wawa

*palisa utala

*tomo tawa utala

*ilo kipisi
tomo tawa

**tomo tawa** li tawa li poki e jan anu ijo. mute la jan li kepeken tomo tawa – ni li ilo tawa. jan li lawa e tomo tawa tawa ma ante. jan li wile tawa mute. ni la jan li pali e tomo tawa mute. tomo tawa pi pali jan li ken tawa lon ma. tomo ante li ken tawa lon telo anu kon. kin la ma li ken pali e tomo tawa pi pali jan ala. soweli li tawa ma suli ante kepeken kasi moli lon telo.   

## tomo tawa lon ma
### tomo tawa pi sike tu tu

tomo tawa pi sike tu tu li tomo tawa nasin lon ma. tenpo mute pi poka ali la, ona li jo e sike nanpa tu tu.

jan mute li pilin e ni: tomo tawa ni li ike tawa ma. ni li tan ni: tomo tawa li pana e kon ike li ken pakala e ma li ken moli e jan mute; jan kepeken tomo tawa la pakala tawa li ken kama. jan mute li moli tan ni.

### tomo tawa linja
jan mute li ken kama lon tomo tawa linja. tomo ni o tawa kepeken nasin kiwen. 
### tomo tawa sewi

sike la tomo tawa ni li tawa sewi tawa anpa. ni li ken tawa nasin awen taso. jan li wile tawa supa ante la jan li tawa insa li nena e nanpa pi supa ni. ni li pini la tomo li poki e jan li tawa supa wile ona. tenpo mute la tomo ni li lon tomo suli.

## tomo tawa lon telo

Amerigo vespucci 1976 nyc aufgetakelt.jpg|tomo tawa ni li tawa kepeken kon tawa.
USS Los Angeles;0868802.jpg|tomo tawa ni li tawa lon anpa pi supa telo.


tomo mute li ken tawa lon telo. tenpo pini la tomo tawa lon telo li kepeken kon taso. tenpo ni la moku selo li wawa e tomo tawa mute. jan li wile tawa e ijo mute la jan li kepeken tomo tawa ni. lon la jan li wile esun e ijo la jan li kepeken nanpa wan. ijo esun 8 tan 10 li tawa lon telo.

## tomo tawa lon kon

**tomo tawa kon** (anu **ilo tawa kon** anu **tomo tawa waso**) li tomo tawa li tawa lon kon. kon li tawa e ijo tawa sewi la, ni li ken tawa lon kon. tenpo mute la, tomo tawa kon li jo e lukin kon.

### tenpo pini

ijo:Anim Avion III Clément Ader.gif|tomo tawa kon pi jan Clément Ader

tenpo ale la, jan li wile tawa lon kon. taso, jan li waso ala. tan la, jan li pali e ilo. jo ni la, jan li ken tawa lon kon. ilo ni li tomo tawa kon.
tomo tawa kon pi nanpa wan li pali lon 1897 lon ma Kanse. jan Kelemen Atele li lawa e ni. kama la, ilo mute li pali. utala suli nanpa wan la, tomo tawa kon li pali kepeken tenpo lili.

tenpo ni la, kulupu utala en kulupu tawa en kulupu pi seli pakala li kepeken tomo tawa kon.

## tomo tawa pi jan ala

tomo tawa mute li pali ala tan jan. kin la ma li pali e tomo tawa pona. pipi en soweli lili en akesi en ijo lon ante li tawa ma ante kepeken kasi moli lon telo. kasi moli ni li ken tawa e soweli. ni la soweli tan ma ante li ken lon ma sin. tenpo ni la jan li pana e jaki ona tawa ma tawa telo suli. jaki mute li lon sewi telo. ni la soweli li ken tawa kepeken jaki jan ni. 

soweli lili li ken awen lon selo pi soweli suli. ni la ona li ken tawa mute. tenpo mute la ni li ike ala e soweli suli. sitelen poka e sitelen e ni: pipi lili li ken awen lon pipi suli. pipi lili li ken tawa ma pi moku pona kepeken pipi suli. kala li ken pail sama. kala pi kulupu Echeneidae li awen lon selo pi kala suli anu jan kin. kala pi kulupu Echeneidae li moku e pipi ike lon selo pi kala suli. tan ni la ona en kala suli li kama pona. 

## tan sona
musi sike pi lipu tu tu

li musi sijelo. jan pi ma Mewika li pali e ona tan musi  tan ma Inli. ma Mewika la ona li suli mute, li . jan mute li musi tan ona lon ma Mewika, lon ma Kanata, lon ma ante pi ma Amelika, lon ma Anku, lon ma Sonko, lon ma Nijon.

kulupu tu li utala. musi li jo e kipisi luka tu tu lon tenpo mute. kipisi li jo e kipisi lili tu. kipisi lili wan la, kulupu wan li jan palisa li jan tawa; kulupu ante li alasa. kipisi lili ante la, kulupu li ante e pali ona.

lili la ni li lawa: jan palisa li lon lipu lawa, li alasa ni: ona li tawa e sike lili walo kepeken palisa, li kama jan tawa. jan tawa li tawa lipu tu tu, li kama sin lon lipu lawa la, kulupu ona li kama jo e wile wan. taso jan alasa li wile pakala e ni. ona li kama jo e sike tan sewi la, jan palisa o weka. jan alasa li luka e jan tawa kepeken sike la, jan tawa li lon ala lipu pona la, jan tawa o weka.

 li pali e  lon tenpo sike ale.
ilo kon

**ilo kon** anu **ilo ko** (toki Inli:Software) li sona ni: jan anu ilo li pali e ijo lon nasin seme?

kama mute la, jan li toki e "ilo kon" la, jan li toki e ilo kon pi ilo sona anu ilo toki sona. taso, ijo ante li ken ilo kon.

## ilo kon jan

jan li wile awen sona e ni: mi pali seme e ijo? jan li ken pali e ni: o sitelen e pali ale lili pi pali suli lon lipu. jan li wile pali e ona la, ona li lukin e lipu, li pali e pali ale sitelen. lipu ni li ilo kon.

## ilo kon pi ilo sona

ilo sona la, ilo kon li sona ni: ilo, o pali e ijo seme? o toki tawa jan kepeken nasin seme? o lukin, o ante, o awen e sona seme?

## kulupu ante pi ilo kon

### ilo kon lawa

ilo kon lawa li ilo kon ni: ona li lawa e ilo sona, li pali e ijo mute ni:

* ilo kon ante li ken pali.
* jan li wile pali e ilo kon, ona li ken kepeken e pali ona.
* (ken) jan mute li ken kepeken e ilo sona wan. taso, ona li ken ala lukin e sona pi ona ante.
* (ken) ilo kon li ken ala lukin e sona pi ona ante. ilo kon wan li ike la, ona li ken ala pakala e ale.

 la, ilo kon lawa mute li lon. ilo kon lawa tu wan ni li suli nanpa wan:

* 
* 
* 

### ilo kon pi pali ijo

ilo kon ni li pona tawa ni: jan li wile pali e ijo kon. ijo ni li ken lipu, li ken sitelen, li ken kalama, li ken ijo ante. jan li ken pali e ijo kon kepeken lipu ni.

### ilo kon pi lukin ijo

ilo kon ni li pona tawa ni: jan li wile lukin e ijo kon.

ilo kon pi pali ijo mute li ken pana lukin e ijo sama. taso, ilo kon ante li ken ala pali e ijo, li ken pana lukin taso e ijo.

ilo kon pi lukin ijo li ken kama jo e ijo tan poki sona, li ken kama jo e ona tan kulupu pi ilo sona.

### ilo kon musi

ilo kon musi, anu musi ilo li ilo kon li pali tawa pana musi taso. musi ni li ken musi pi sitelen tawa, li ken musi pi sitelen toki.

### ilo kon pi pona ilo sona

ilo kon ni li pona tawa ni: jan li wile ante e nasin pi ilo sona, e nasin pi ilo kon ante.

ken la, ilo sona li jo e ilo kon jaki mute. jan li wile weka e ona tan ilo sona.

ken la, ilo sona li kama pali ike. jan li wile pona e pali ona.

ante la, ilo kon pi pona ilo sona li ken wan pi ilo kon lawa. ilo kon Plasma en ilo kon pi supa pali ante li pana e "supa pali" tawa ilo kon lawa. jan li ken pali e ijo mute, li ken open e ilo kon ante, li ken lawa e ilo kon lawa kepeken ilo kon ni.

### ilo kon pi pali ilo kon

ilo kon ni li pona tawa ni: jan li wile pali e ilo kon sin.

kama mute la, jan li wile pali e ilo kon sin la, jan li wile sona e toki ilo.
ma tomo Pon

li ma tomo suli lon ma Tosi li ma tomo lawa nanpa tu pi ma Tosi. ona li ma tomo lawa nanpa wan pi ma Tosi pi lape suno tan tenpo Jesu nanpa 1949 tawa tenpo Jesu nanpa 1990. toki Tosi la ona li "Bonn"; toki Lasina la ona li "Bonna" anu "Castra Bonnensia". kulupu esun mute li lon ma tomo Pon. ona li esun ni: kulupu esun Alipo en kulupu esun Telekon en kulupu esun Fair Trade en kulupu esun ante mute.

tenpo pi jan Jesu la ma tomo Pon li lon. ona li ma tomo pi jan Kemani pi jan Loma. tan ni la ma tomo Pon li ma tomo pi tenpo mute mute lon ma Tosi.
tenpo Jesu nanpa 1770 la jan Lusi Pan Petopen li kama lon ma tomo Pon.

## nimi
toki nanpa wan pi ma tomo "Bonna" li tan lipu pi jan Takitu lon tenpo Jesu nanpa 96. nimi "Bonn" li tan ona, taso nimi ona li lon tenpo ale ala; tenpo wan la nimi ona li ma tomo "Bern" lon toki Tosi anu ma tomo "Verona" lon toki Lasina. tenpo Jesu nanpa 1211 la nimi "oppidum Bonnense" li lon.

## ma
### jo ma
ma tomo Pon li lon nasin suno pi ma tomo Kolon lon poka pi nena mute. ona li lon poka tu pi telo Len. nasin suno ala pi ma tomo Pon li anpa - nasin suno pi ma tomo Pon li nena. insa pi ma tomo Pon li lon nasin "Bundeskanzlerplatz" lon 50° 43′ 8,8″ N, 7° 7′ 3,3″ O. insa kulupu pi ma tomo la suli sewi ona li ken suli 56 m anpa li ken suli 61 m sewi.

### ma tomo ante

### kipisi pi ma tomo Pon

### seli en telo

## tenpo
## jan
jan Petopen li tan ma tomo Pon. nasin jan pi ma tomo Pon li toki tan jan Petopen lon tenpo mute mute; tomo mute li jo e nimi "Petopen" (toki Tosi la, "Beethoven") lon nimi ona. (o lukin e kipisi "tomo")

## lawa
## tomo
ma tomo Pon li jo e tomo musi e tomo sona e tomo lipu mute. tomo mute la, nimi "Petopen" li lon nimi tomo:
* Beethovenhaus (tomo Petopen)
* Beethovenhalle (tomo pi kalama musi Petopen)
* Beethovengarage (tomo pi tomo tawa Petopen)
* ijo ante mute
tomo pi kama sona mute li lon.

## esun
kulupu esun mute li tan ma tomo Pon: kulupu esun Alipo (Haribo) en kulupu esun Telekon (Telekom) en kulupu esun DHL li lon.
poka

**poka** li nimi pona.

jan li jo e poka suli luka wan. sewi en anpa en sinpin en monsi en open en pini. 

nimi open pini li kama tan nasin sitelen pi toki pona. toki pona la, sitelen li open lon poka open. sitelen li pini lon poka pini.
kulupu Sinsi

li kulupu esun suli. ona li pali e musi e sitelen tawa e kalama musi e ma musi. jan Wa Sinsi en jan Owi Oliwa Sinsi li pali e kulupu Sinsi. soweli Miki li lon ijo mute pi kulupu Sinsi.

## sitelen musi tawa
kepeken sitelen tawa la kulupu Sinsi li open. sitelen tawa nanpa wan la jan Sinsi pali li  lon tenpo sike nanpa 1921. taso kulupu Lapokan ni li pakala lon tenpo sike nanpa 1923. tenpo sike nanpa 1928 la jan Wa Sinsi en jan Owi Oliwa Sinsi pali e kulupu Sinsi. tenpo ni la kulupu Sinsi pana e sitelen tawa pi tomo tawa telo Wili. tenpo nanpa wan la sitelen ni li jo soweli Miki. tenpo sike nanpa 1937 la, kulupu Sinsi pana e sitelen tawa suli pi lon ala li nanpa wan. sitelen tawa ni li sitelen tawa pi jan Meli Walo en jan lili mute.

## jan pi lipu musi
jan mute pi lipu musi li jo kulupu Sinsi, taso jan suli li . jan ni li:

* 
* 
* 
* 
* 
* 

## ma musi
kulupu Sinsi li jo e ma musi mute. ma musi li ni:

*  lon ma Kaliponja li open lon tenpo sike nanpa 1955.
*  lon ma Lowita li open lon tenpo sike nanpa 1971.
*  lon ma Nijon li open lon tenpo sike nanpa 1983.
*  lon ma Kanse li open lon tenpo sike nanpa 1992.
*  lon ma Sonko li open lon tenpo sike nanpa 2005.
*  lon ma Sonko li open lon tenpo sike nanpa 2016.

ma musi sin li open pali lon ma tomo Apu Tapi lon ma Imala. nimi ona li .
kulupu mama toki

**kulupu mama toki** li kulupu mama pi nasin toki mute. ona li kama tan ni: toki wan li kama toki mute lon tenpo. kulupu  li kipisi li kama toki sin mute. toki sin li sama lili. ni la, ona li "kulupu mama toki."

## kulupu toki pi toki wan taso
kulupu toki mute li jo e toki wan taso. toki Esuka li ni.
kama pi telo sewi

**kama pi telo sewi** li tenpo ni: telo li kama tan sewi. kon la, telo kon li kama telo. telo li suli la, ona li tawa anpa li tawa selo ma.

lete la, telo sewi li kama ko lete.
ma Suwasi

**ma Suwasi** li ma lon ma Elopa. ma Suwasi li jo e jan mute e toki mute. ona li jo e toki lawa pi nanpa tu wan. ni li toki Tosi li toki Kanse li toki Italija. kin la, kulupu lawa li toki e ni: toki Kuman li toki ma kin. jan la, toki Kuman li lili tawa toki ante pi ma Suwasi.

ma lili mute luka wan (26) li lon ma Suwasi. tomo lawa pi ma Suwasi li lon ma lili Pen. ma Suwasi li kepeken e nasin lawa pi jan ale. lon tomo lawa ona, jan mute li toki li lawa e ma. jan ale pi ma suwasi li ken wile e jan ni.
ma Tosi en ma Kanse en ma Italija en ma Esalasi en ma Lisensan li ma poki pi ma Suwasi. tenpo pini la ma Suwesi li toki e ni: "mi wile ala utala e ma ante". tan ni la tenpo suli la ma Suwasi li utala ala. taso ona li jo e jan utala mute tan ni: jan mije ale pi ma Suwasi li wile kama jan utala.

## nimi
ma Suwasi li jo e jan mute e toki mute. tan ni la ma Suwasi li jo e nimi tu tu (4):

* "die Schweiz" [ˈʃvaɪts] (toki Tosi);
* "Suisse" [sɥis(ə)] toki Kanse);
* "Svizzera" [ˈzvittsera] (toki Italija);
* "Svizra" [ˈʒviːtsrɐ, ˈʒviːtsʁɐ] (toki Lomansi).

## tenpo pini
tenpo pini suli la jan lawa tu wan (3) li tawa ma kasi lipu Lituli.
jan lawa nanpa wan (1) li tan ma lili Uli. jan lawa nanpa tu (2) li tan ma lili Suwisi.
jan lawa nanoa tu wan (3) li tan ma lili Utewaten. ona li toki e ni: "mi mute li wile ala e ni: ma Esalasi li utala e mi mute". tan ni la ona li pali e kulupu Suwasi suli (toki Lasina: *Confoederatio Helvetica*). ona li sitelen e lawa sin pi kulupu Suwasi suli lon lipu open pi kulupu Suwasi suli (toki Tosi: *Bundesbrief*).
toki Lusi

li toki suli pi ma mute. nanpa wan la, ona li suli lon ma Lusi. ma ante mute pi ma Sesesele lon tenpo pini li kepeken ona.

## nasin sitelen
jan li sitelen e toki Lusi kepeken nasin sitelen Kililisa. toki Lusi en toki sama mute li kepeken e nasin sitelen ni.

## kalama

* ts en ʂ en ʐ li ken monsi kule ala, kin lon tenpo pi ni li kama monsi monsi kule sitelen
* tɕ en ɕ:~ɕtɕ en j li wile monsi kule, kin lon tenpo pi ni li kama monsi monsi kule ala sitelen
* mute kalama suli li suli lon pini nimi (b > p, d > t, g > k, v > f, z > s, ʐ > ʂ)

kalama lili li pipi lon wawa ala lon:

## sitelen pi toki Lusi

nimi selo

## toki Lusi en toki pona

### nimi mute pi [[toki pona]] li sama nimi pi toki Lusi

* luka (рука [ ru'ka ])
* noka (нога [ no'ga ])
* oko (око ['oko] - nimi pi kepeken lili, jan li kepeken suli e nimi 'глаз' [glaz])
* ona (она [on'a] - ona meli)
* lawa (глава [ɡɫɐˈva])
* len (лён [ljon] - toki Inli la nimi ni li 'linen')
* linja (линия ['linija])
* mi (мы [mɨ] - mi mute)
* palisa (палец ['palets] - palisa luka)
* poka (бок [bok])
* sijelo (тело ['tjelə])
* tomo (дом [dom])
* uta (уста [us'ta] - nimi pi kepeken lili, jan li kepeken suli e nimi 'рот' [rot])
* mama (мама ['mama] - mama meli)
* kulupu (группа ['gruppa])

nimi ni li sama tan ni: jan Sonja li pali e nimi pi toki pona kepeken toki Lowasi. toki Lowasi li ante lili pi toki Lusi.

### jan pi toki pona li kepeken toki Lusi
sina sona e toki Lusi la o lukin e lipu LiveJournal ni.
jan pi toki Lusi li kepeken e toki pona lon lipu ni.

## toki pi toki Lusi
***toki!**: П&#1088;&#1080;&#1074;&#1077;&#1090;!, [pri'vʲet]
***mi tawa** en **tawa pona**: П&#1086;&#1082;&#1072;, [po'ka]
***mi wile e ___**: Я &#1093;&#1086;&#1095;&#1091; ___, [ja xo't͡ɕʲu]
***mute seme?**: С&#1082;&#1086;&#1083;&#1100;&#1082;&#1086;?, ['skolʲko]
***mi pakala**: Ч&#1105;&#1088;&#1090;!, [t͡ɕʲort]!
***mi sona ala**: Я &#1085;&#1077; &#1079;&#1085;&#1072;&#1102;, [ja nʲe 'znaju]
***tomo telo li lon seme?**: Г&#1076;&#1077; &#1079;&#1076;&#1077;&#1089;&#1100; &#1074;&#1072;&#1085;&#1085;&#1072;&#1103;?, [gdʲe zdʲesʲ 'van:aja]
***sina sona ala sona e toki pona?**: Т&#1099; &#1079;&#1085;&#1072;&#1077;&#1096;&#1100; Т&#1086;&#1082;&#1080;&#1087;&#1086;&#1085;&#1091;?, [tɨ 'znajeʂ tokʲi'ponu]

## linja tawa
nasin pi soweli lete

**nasin pi soweli lete** anu **nasin pi telo suli Asika** li nasin ma.  li wawa li walo li soweli lete lon ma poka pi telo suli Asika. pini nasin pi soweli lete la, telo suli Asika li lon.

nasin ma ante:

* nasin pi open suno
* nasin pi waso lete
* nasin pi pini suno
waso alasa

**waso alasa** li waso li alasa li moli li moku e soweli. 
ona li jo e oko wawa.  ona li tawa lon kon la ona li ken lukin e moku lon nasin suli.
ona li ken moli e soweli kepeken palisa luka kepeken uta

toki Inli la, ona li jo e nimi "Bird of prey" e nimi "Raptor"


ijo:Bald.eagle.closeup.arp-sh.750pix.jpg|waso alasa pi lawa walo
ijo:Athene noctua (cropped).jpg|waso sona
ijo:Buitre Leonado (98727731).jpeg|waso pi moku moli
nasin pi pini suno

**nasin pi pini suno** anu **nasin pi weka suno** li nasin ma. jan li lukin lon ma la, suno mi li tawa nasin ni li kama weka lon nasin ni. ma Amelika li lon poka ma pi nasin pi pini suno.

nasin ma ante:
* nasin pi soweli lete
* nasin pi open suno
* nasin pi waso lete
nasin pi open suno

**nasin pi open suno** anu **nasin pi kama suno** anu **nasin pi tan suno** li nasin ma. jan li lukin lon ma la, suno mi li kama tan nasin ni. 

nasin ma ante: 
* nasin pi waso lete
* nasin pi pini suno
* nasin pi soweli lete
nasin pi waso lete

**nasin pi waso lete** anu **nasin pi ma Antasika** li nasin ma.  li waso lete lon ma nanpa wan pi nasin ni. ma Antasika li ma nanpa wan pi nasin ni.

jan pi mute 800.000.000 li lon kipisi sike pi nasin ni. ona li jo e ale pi ma Antasika e ale pi ma Oselija ale. ma Amelika seli en ma Apika la, kipisi li lon ona. ma sike telo mute pi ma Asija li lon ona.

nasin ma ante:
* nasin pi pini suno
* nasin pi soweli lete
* nasin pi open suno
ma Asija insa

**ma Asija insa** li lon ma Asija. ona li jo e ma ni:
* ma Kasa
* ma Kilisa
* ma Opeki
* ma Sikimen
* ma Tosiki
jan pi mute lili li toki e ni: ma Akan kin li lon ma Asija insa.
ma kipisi Kasa

li ma kipisi pi ma Pilisin. ma Masu en ma Isale li lon poka ona. ona li lon poka telo suli Mesitelane. pini suno pi telo Utun en ma Kasa li ma Pilisin. ma Isale li tu e ma Pilisin. 

tenpo 2007 la kulupu Ama *(Hamas)* li open lawa e ma Kasa. ni la ma Isale en ma Masu li pini esun tawa ma Kasa. pilin pi ma Isale la, kulupu Jama li kulupu utala monsuta. pini esun li kama weka e ijo mute pi wile jan. kulupu Jama li utala e ma Isale kepeken ilo tawa pi pana kon. tenpo ni la, ma Isale li utala e ma Kasa. jan mute li moli.
ma Kakasi

**ma Kakasija** anu **ma Kakukasu** anu **ma Kakasi** li kulupu pi nena ma. telo suli Kapiki en telo suli Pimeja li lon poka ona. ma Aja en ma Asepajan en ma Katelo en kipisi pi ma Losi li lon ona.
ma Okejanija

anu  li ma suli lon telo suli Pasipi. telo ni li sike e ma mute. 

ma pi suli nanpa wan li ma Oselija lon ma Okejanija. ma Nusilan en ma Papuwanijukini kin li lon ma Okejanija li suli. ma ante pi ma Okejanija li lili.

## ma pi ma Osejanija
### ma pi lawa ona

* ma Kilipa
* ma Makonisa
* ma Mase
* ma Najowelo
* ma Nusilan
* ma Oselija
* ma Papuwanijukini
* ma Pela
* ma Pisi
* ma Samowa
* ma Solomon
* ma Tona
* 
* ma Wanuwatu
tenpo la jan li pana e ma Simolete kin.

### ma pi ma lawa ante
#### ma Intonesija

* ma Papuwa pi ma Intonesija

#### ma Juke

* ma Piken

#### ma Kanse

* ma Nowekalitonija
* ma Polinesija pi ma Kanse

#### ma Mewika

* kulupu ma Malijana
* ma Amelikasamowa
* ma Awawi
* ma Kawan
* ma telo lili pi ma Mewika

#### ma Nusilan

* ma Kuke
* ma Niju
* ma Tokelo

#### ma Oselija

* ma Nopu

#### ma Sile

* ma Lapanuwi
ma Nusilan

anu  anu **ma Majoli** li ma lon ma Osejanija. ma lili pi ma Nusilan la ni suli tu li lon. ma suli tu li  li . ma lili mute kin li lon. ma Nusilan li lon poka telo suli Taman. ma Oselija la, ma Nusilan li lon nasin pi open suno. ma Nusilan li kama ma tan ni: supa kiwen suli tu li kama poka li mama e nena ma suli mute. kulupu jan nanpa wan pi ma Nusilan li kulupu jan Majoli. toki ona li toki Majoli. tenpo pini la, jan pi ma Elopa li tawa ma Nusilan. ma Juke li kama lawa e ona. tenpo ni la, ma tomo lawa pi ma Nusilan li ma tomo Welinton. mute jan la, ma tomo nanpa wan li ma tomo Okolan.

## nimi
jan Elopa li kama la, jan alasa Netelan li lukin e ma Nusilan. jan ni li jan Ape Taman. sona ona li ni: ma Nusilan li sama ma Saten lon ma Sulamelika. taso, suno sike 1643 la, jan alasa Eneli Pawa li pakala e sona ni. ona li toki e ni: ma Saten li ma pi lili mute. ni la,  jan pi lipu ma lon ma Netelan li pana e nimi "ma Nusilan" (ma Silan sin). tan pi ma ni li ma Silan lon ma Netelan. ma Silan li ma kipisi lon ma Netelan.

kon pi nimi lon toki Majoli () li ni: ma pi kon walo linja.

## tenpo pini

## ma

## jan
jan 5,223,000 li lon ma Nusilan.
## toki
kon ko

**ko sewi** anu **kon ko** li telo kon lukin lon kon. 

ona li kon li ko ala. nimi ona li kama tan ni: ona li lukin sama ko.
suno linja sewi

**suno linja sewi** li kama lon kon. ona li kama e suno e kalama e seli.

 li ken kama jo e kule wawa. kule wawa li ante mute tawa ma la, nasin pi kon suno li kama lon. wawa li tawa lon nasin kon ni li sama e kule wawa lon ma lon kon walo. nasin ni pi kon suno li suno linja sewi.

kin la, kon suno ni li seli mute a. seli ni li lon e kalama. ni li **kalama sewi**. kalama ni li ken monsuta tawa jan tawa soweli. sina weka tan linja suno la, tenpo suno en tenpo kalama li weka lili tan ni: suno li tawa wawa a tawa kalama.
suno

**suno** li mun pi suli nanpa wan lon sewi. ona li pana e suno mute tawa ma. kin la, suno li wawa. 

**suno** li linja lili wawa. sama la suno li pana e suno. jan li ken lukin e suno.

suno ma li tan suno mi. suno la kasi li ken pali e moku. jan li ken pali kin e suno kepeken seli li ken pali e suno kepeken wawa.

## suno lon sewi

suno li mun suno lon insa pi kulupu suno mi. ona li sike pi .  li kama wan li pali e wawa mute lon insa suno. mun mute li sike e suno. ni li kulupu suno. ma li mun lon poka nanpa tu wan pi suno. mun en ma la, suno li mama wawa pi suli nanpa wan.

lukin jan lon selo ma la, suno li sike suli lon sewi. selo kon la, suno li ken jelo lukin. tenpo pi open suno pi pini suno la, suno li ken loje lukin. suno li tawa sewi lon open suno li tawa anpa lon pini suno. tenpo suno la, jan li ken lukin e suno. tenpo pimeja la, jan li ken ala lukin e suno. suno li kama li weka la, tenpo suno wan li tawa. tenpo sike li jo e tenpo suno pi mute 365.24.

## wawa suno
suno li tawa nena. suno li jo e nena mute pi suli sama. nena ni li ante la, jan li lukin e kule ante. ilo pi kalama weka la jan li kepeken e suno. wawa suno li tawa mute lon tenpo lili. ni la, jan li ken toki kepeken ilo tawa jan lon weka mute.

### ilo suno

jan li wile e suno la jan li pali e ilo suno. suno ni li kama tan wawa.

### kule

suno wan li walo. jan li mute e suno la suno li kama kule ante. ante kule li tan ante suli pi tawa nena.
ma Sajusi

**ma Sajusi** anu **ma Alapi Saludu**  li ma lawa lon ma Asija pi pini suno.

ma Ilakija, en ma Imalasi, en ma Jamanija, en ma Katali, en ma Kuwasi, en ma Palani, en ma Uman, en ma Utun li lon poka ona.
sitelen IPA

li sitelen toki kepeken kalama toki. sitelen mute li tan sitelen Lasina. kulupu kalama pi ma ale li pali e ona tawa ni: jan li ken sitelen e kalama toki kepeken nasin wan. jan pi sona toki en jan pi pali toki en jan pi pana sona en jan pi kalama musi li kepeken ona.

## sitelen

### kalama pini

nasin poka pi kalama pini: kalama ala • kalama

leko pimeja li ken ala

### kalama open
nena kon

jan en soweli li jo e **nena sinpin** anu **nena kon**. jan la, ona li lon sinpin lawa.

jan li kama jo li weka e kon kepeken nena sinpin. jan en soweli la pilin kon li kama tan nena sinpin. 

## sitelen pi nena sinpin


ijo:Asian_elephant_trunk.jpg|nena sinpin pi soweli suli
ijo:Canine_Nose_Macro_Photo.png|nena sinpin pi soweli tomo
ijo:Neus1.jpg|nena sinpin jan
kulupu mama

**kulupu mama** li kulupu jan. ona li suli tawa jan. kulupu mama li pana e pona tawa jan ona. ona li ken jo e jan pi kulupu olin e jan pi mama sama e jan lili. ma ante la, kulupu mama li ken suli li ken lili.
mun Pantola

li mun lili li sike e mun Satunu. ona li lawa e sike pi mun Satunu. ona li jo e lupa mute li jo ala e kon. nimi pi mun Pantola li sama jan meli nanpa wan pi nasin sewi Elena. nimi Pantola li jo e kon pi "ijo pana ale."
ma Imala

li ma lon ma Asija. ma Imala li lon poka pi ma Uman li lon poka pi ma Ilan li lon poka pi ma Kata li lon poka pi ma Susi.

ma Imala la tomo Pukalipa li lon.
musi pi sike noka

li musi sijelo li musi sike. jan mute li musi ni lon ma ale. ona li musi sijelo utala nanpa wan lon ma ale.

## nasin musi

musi la, kulupu tu li utala. kulupu li jo e jan luka luka wan (11). jan li wile e ni: kulupu ona li pana e sike tawa lupa pi kulupu ante. ona la, kulupu ona li kama jo e nanpa lupa. tenpo pi pini musi la, kulupu pi nanpa lupa suli li kulupu pona. kulupu pi nanpa lupa lili li kulupu ike.

jan li wile tawa e sike kepeken noka taso. jan li luka e sike la, ona ike. kulupu la, jan wan li jan pi lupa sike li wawa e lupa sike ona. jan ona taso li ken luka e sike.

tenpo musi li mute tenpo 01:30:00. tenpo 00:45:00 la, musi li pini lili kepeken tenpo lili.

## tenpo pini
musi pi sike noka pi tenpo ni li tan ma Juke.musi pi sike noka pi tenpo pini li tan ma Sonko.

## nimi
tenpo pini la, jan pi ma ante li pali e musi ante sama musi pi sike noka. tan ona la, musi pi nimi sama li lon ma ante. ma Mewika la, musi pi sike noka li jo e nimi "Soccer". musi pi nimi "Football" li musi pi sike noka tan ma Mewika.
selo telo

**telo suli** li lon ma. ona li len e mute ma. telo li ken jo e namako anu namako ala.

ma tomo mute li lon poka telo suli. ma tomo Sanpisepu en ma tomo Sokon en ma tomo Kopenan en ma tomo Esinki li lon poka telo suli Pasike. 

nasin telo anu telo sewi li ken pana e telo telo suli.
ma lon poka telo

**ma lon poka telo** li suli tawa jan li suli tawa soweli. ona li ken lon poka telo suli li ken lon poka nasin telo.

ona la, nena telo li tawa ma. ni li ken weka e ma kepeken tenpo mute.
ma Piten suli

anu **ma Piten** li ma lili. ona li lon ma Juke. ona li jo e ma Inli e ma Kinli e ma Sukosi.

nimi pi ma Piten li kama tan nimi *Britannia* pi toki Lasina. tenpo pini la, ma Loma li lawa e ma Piten.

ma Piten suli li sama ala ma Juke.
kule

**kule** li pilin lukin tan suno. linja nena pi wawa suno li ante la ona li ante kule tawa lukin. loje en jelo en laso li kule suli.

kule li ante tawa soweli ante. sama la jan li kulupu ante e kule lon toki ona.

## wawa suno
jan sona li kulupu e wawa suno kepeken suli pi nena ona. ante pi suli nena li tan ante pi wawa ona. nena li suli mute anu lili mute la jan li ken ala lukin e ona. suno mute li pana e linja suno mute pi suli nena ante.

suno walo li jo e kule ale. jan li wan e suno kule ale la suno walo li kama lon. ko kule li ante. ko pimeja li jo e ko kule ale. jan li wan e ko kule ale la ko pimeja li kama lon.

### kule ijo
sijelo ijo li ante la ijo li ante kule tawa lukin. kule ijo li tan kule suno lon selo ona. ijo li awen lili e suno li pana e suno ante pi kule ona. suno awen li kama seli.

## sona kule
jan sona mute li sitelen e ijo kule. taso tenpo nanpa wan la  li kama sona e ni: kule li tan suno.

## nimi kule

kama sona pi tenpo sike 1969 "lon en nasin pi ma ale pi nimi kule pona” Basic Color Terms: Their Universality and Evolution" la, jan Pen Pelin en jan Palu Ke li toki e ni: lon nasin pi kule lawa seme la nimi kule li kama nimi lon tenpo seme.

toki ali li jo e nimi tawa walo, e nimi tawa pimeja.

tenpo kama la, toki li jo e nimi tawa loje. tenpo kama la, nimi li tawa jelo anu peta/laso kasi.
   
toki li jo e nimi 6 pi kule lawa la ni li nimi kule: pimeja, walo, laso, peta/laso kasi, laso telo, jelo.

toki li jo e nimi 12 pi kule lawa la ni li nimi kule: pimeja, pimeja walo, unu loje/loje walo, loje, loje  jelo, jelo, peta/laso kasi, laso telo, unu/laso loje, kapesi ma/kule ma, laso sewi.

toki Inli la "laso telo" en "laso sewi" li kule sama, taso toki Italija en toki Lusi la kule ni li ante.
ma lili

telo suli li sike e **ma lili**. ni li lili tawa ma suli. ma Kalalinuna li ma lili pi suli nanpa wan.

sona pi sitelen ma la, ma Apika Elasija en ma Amelika en ma Oselija li ma lili ala, li ma suli ala li **[[ma suli wan]]**.
ma Manin

li ma lili. ona li lon ala ma Juke. taso, ma Juke li awen e ma Manin. ona li lon telo suli Ele. ona li lon poka ma Ele li lon poka ma Piten suli.

toki Inli li toki suli pi ma Manin. tenpo pini la, toki Manin li toki suli. tenpo ni la, jan li alasa kama suli e toki Manin.
ma Apika Elasija

li ma suli ni: ona li jo e ma Apika, e ma Elopa, e ma Asija.

ma ni ale li wan. telo ala li tu e ma Elasija.

 li tu e ma Apika Elasija tawa ma Apika, tawa ma Elasija. taso, ma mute la, linja telo ni li lili, li kama tan jan. nasin linja sewi tu li wan e ma Apika, e ma Elasija.
musi sijelo

**musi sijelo** li musi ni: wawa pi sijelo jan li suli tawa ona.

musi sijelo mute la, jan mute anu kulupu mute li utala musi e ona ante, li wile kama pona nanpa wan.

jan li wile pali pona lon musi sijelo la, ona li wile pona e sijelo ona, li wile suli e wawa pi sijelo ona.

tenpo ni la, musi sijelo li suli tawa jan mute, tawa ma mute.

## musi sijelo suli

*musi pi sike noka
*musi pi sike noka tan ma Mewika
*musi pi sike pimeja pi telo lete
*musi pi sike poki
*musi sike pi lipu tu tu
nasin lawa

**nasin lawa** li ni: nasin seme la jan o lawa e kulupu jan. ken la, nasin lawa li suli mute. jan lawa anu lawa kulupu ante li lawa kepeken nasin lawa ante. jan mute ante li pilin ante tawa nasin lawa. ken la, ona li pilin e ni: jan lawa ona li ike anu pona.

ale la, nasin lawa li lon. taso, jan li ken sona ala e nasin lawa. 

nasin sona la, jan li toki e nasin lawa. jan li sitelen e nasin lawa ni kepeken nasin nanpa.

## lipu lawa

Scale of justice.png|ilo pi suli sama li sitelen pi lipu lawa. lipu lawa la, jan ale o sama.
P1050763 Louvre code Hammurabi face rwk.JPG|lipu lawa pi jan Amulapi


kulupu lawa anu jan lawa li toki li sitelen e nasin lawa lon lipu lawa. lipu lawa li sitelen e ni: jan li ken ala ken pali e ijo. jan li pali e ijo ike tawa lipu lawa la, lawa kulupu li ken ike e jan pali ni.

tenpo pini la, jan lawa Amulapi li pali e lipu lawa nanpa wan tan ni: lipu lawa li weka e utala tan kulupu. jan Amulapi li sitelen e lipu lawa lon kiwen.

tenpo sin la, lawa ma mute li lawa kepeken lipu lawa. kipisi pi wawa lawa la, kulupu pi pali lawa li pali e lipu lawa. kulupu pi lawa lawa li lukin li kepeken e lipu lawa. ni la, lipu lawa o pona tawa jan mute lon ma.

lawa ma la, lipu lawa ante mute li lon. lipu lawa li ante mute lon ma ante.

lipu lawa li jo e kipisi suli tu: lipu lawa kulupu  en lipu lawa jan li lon ona.

## nasin lawa pi kepeken mute
* nasin lawa pi jan ale
* nasin pi lawa ala
* nasin pi pali kulupu
* nasin pi palisa mute
* nasin lawa pi jan lili
* nasin lawa pi kulupu mute
* nasin lawa pi jan wan
* nasin lawa pi jan sewi
nasin lawa pi jan ale

li nasin lawa lon ma mute. nasin lawa ni la jan ale lon ma li wile e jan lawa. jan lawa li ike la jan ale li ken weka e ona. kepeken lipu wile la jan li pana e wile ona pi jan lawa.
ilo kon pi supa pali

**ilo kon pi supa pali** li ilo kon ni: jan li wile kepeken e ilo sona la, ona li pona tawa ni.

ilo kon ni li pali e ni: ona li pana e sitelen lili pi lipu ilo, e nena pi pali suli tawa ilo lipu. ona la, jan li ken open e ilo kon ante, li ken ante e nasin pi ilo kon, li ken pini e pali pi ilo sona.

 en  li jo e ilo kon wan pi supa pali.

 li ken jo e ilo kon mute pi supa pali. ona li ante lukin, li ante pali. taso, ona ale li ken open e ilo kon sama, li ken pali e ijo mute sama.

ilo kon "GNOME" en ilo kon "Plasma" en ilo kon "XFCE" li ilo kon suli pi supa pali pi ilo Linu.
ma Tuku

anu **ma Putan** li ma lon ma Asija. ma Palata en ma Sonko li lon poka ona. 

ona li ma pi kulupu mama lawa li alasa e nasin sewi Puta. kulupu lawa ona li pali e .
mun pi mun Satunu

**mun pi [[mun Satunu]]** li mute. mun lili lili li lon. mun suli mute li lon. mun Mekuliju la, mun Sitan li suli. sona la, mun Satunu li jo e mun 82 e sike pi kiwen lili mute. nimi pi mun ni li kama tan nasin sewi Elena, en nasin sewi Loma, en nasin sewi Nolon, en nasin sewi Inu, en nasin sewi Kelita. 

## kama sona

### open pi kama sona
mun pi kama sona nanpa wan li mun Sitan. jan Kisijan Ojuken li alasa e ona lon tenpo sike 1655 kepeken ilo lukin. tenpo sike 1671 tawa 1684 la jan Sijopani Tomeniko Kasini li alasa e mun Tesi e mun Sijoni e mun Lija e mun Japetu kepeken ilo lukin kin. tenpo sike 1789 la, jan Wilijan Ese li alasa e mun Mima, e mun Enkelatu. jan Wilijan Kan Pon, en jan So Pili Pon, en jan Wilijan Lase li alasa e mun Ipelijon lon tenpo sike 1848.

kepeken sitelen pi tenpo mute la, jan li alasa e mun sin. jan Wilijan Enli Pikeli li kama sona kepeken nasin ni e mun Pipi. suno li lon monsi pi mun Satunu lon tenpo sike 1966 la, jan Atowin Topu li lukin e selo sike. ni la, ona li kama sona e mun Janu. tenpo poka la, jan sona li kama sona e ni: mun ante li wile jo e sike sama mun Janu. ante la, lukin pi jan Atowin Topu li lon ala. mun ni li mun Epimesiju. tenpo sike 1980 la mun tu wan li kama sona. mun ni li mun Elene, li mun Teleto, li mun Kalipo.

### kama sona kepeken ilo mun

tenpo sike 1980 en 1981 la, ilo Pojate tu li kama tawa mun Satunu. ilo ni li kama sona e mun Ata, e mun Pomesiju, e mun Pantola. tenpo sike 1990 la, jan li alasa e mun Pan lon sitelen pi ilo Pojate.

tenpo sike 2004 la ilo Kasini li kama sona e mun lili tu wan. mun ni li mun Metone, li mun Palini, li mun Polituke. jan sona li sona e ni. nasin sike pi mun Satunu li ken e lukin ni: mun li sike lon insa sike. taso, jan li alasa e mun Tapi taso. tenpo sike 2007 la, jan li kama sona e mun Anti. tenpo sike 2008 la, ilo Kasini li pilin e ni: wan Eleton li weka poka mun Lija tan ni: ken la, mun Lija li jo e sike lili. tenpo sike 2009 la, jan li kama sona e mun Akajon. tenpo sike sama la, jan li lukin e mun S/2009 S 1.

## sona la, mun ale
ma Italija

li ma pi ma Elopa. ona li lon poka pi kulupu nena Alepi li lon poka pi telo suli Mesitelanejun.

ma Italija pi ma tomo lawa li ma tomo Loma. ma tomo ni li ma tomo nanpa wan.

ma ni li poka e ma luka wan: ma Kanse, ma Suwasi, ma Esalasi, ma Lowensina, ma Sanmalino, en ma Wasikano. ma Sanmalino en ma Wasikano li lon insa pi ma Italija. ma Suwasi insa la ma Italija li jo e wan. wan ni li ma Kanpijone.

ma Italija li jo e kipisi mute.

## tenpo pini
tenpo pini la kulupu jan mute li lon ma Italija. kulupu jan ni li jan Rasena, jan Elina, jan Lasina en jan mute ante kin. jan pi ma tomo Loma li kama e ma Loma pi tenpo pini.

ma Italija li ma pi nasin pi palisa mute tan tenpo pi utala suli nanpa tu. jan Penito Musolini li jan lawa pi ma Italija tan tenpo ni.

## sona ma
**ma kipisi** mute li lon ma Italija. ma kipisi ni ale li jo e ma tomo lawa.

## moku
ma Italija li tan e moku mute:

* pan kili pi ma Italija li tan lon ma tomo Napoli.
* jan Italija li pali e telo mute pi telo wawa pimeja.
* ma Italija li tan pi pan mute.
* suwi lete pi ma Italija.
toki Epelanto

li toki sin tawa ma ale. toki sin la ona li suli nanpa wan. jan pi toki mama Epelanto li lon.

jan Sameno li mama pi toki Epelanto. ona li jan pi sona lukin tan ma Posuka. ona li wile e ni: toki Epelanto li toki nanpa tu tawa ma ale. nimi "Epelanto" li tan nimi ona lon toki sama. toki Epelanto la kon ona li "wile jan". nimi pi toki Epelanto li kama tan toki mute pi ma Elopa.

toki Epelanto li toki lawa pi ma ala. taso jan pi toki Epelanto li pana e nimi *Esperantujo* (ma pi toki Epelanto anu ma Epelantujo) tawa ma ale ona.

toki Epelanto li kama suli lon tenpo pi pini lili tan ijo mute. kulupu pi ilo Kuko li pana e toki Epelanto lon ilo ona pi ante toki. sama la kulupu pi ilo Tujolinko li pana e sona pi toki Epelanto lon ilo ona.

## kulupu
**kulupu pi toki Epelanto** la jan mute li lon. jan mute li jan pi  li kama kulupu mute lon ma mute lon tenpo mute li sitelen e lipu sona mute li pana sona e toki Epelanto. kama kulupu pi jan pi toki Epelanto la toki akesi li ike tawa jan ni mute.

## nasin kalama

toki Epelanto li jo e kalama pini mute tu wan e kalama open luka. wawa nimi li lon kipisi kalama nanpa tu tawa pini. tenpo ale la sitelen li kalama sama.

### kalama pini

sitelen  li lon kin, taso mute la ona li lon kalama. ona li ken jo e kalama /w/.

### kalama open

## nasin nimi

### nasin
tenpo mute la nasin pi toki Epelanto li: suli-pali-ijo (SVO). nimi li ijo la -n li lon pini ona, taso nimi pali li "est-" la ni li ala.

* ijo

toki Epelanto la, tenpo ale la pini nimi li sama pini pi namako nimi. pini tu tu pi ona tu li ni:

toki Epelanto li toki e tenpo lon nimi pali. tenpo la pini pi nimi pali pi toki Epelanto li ni:

* tenpo pini: -is
* tenpo ni: -as
* tenpo kama: -os
* tenpo ken: -us
* tenpo ala: -i
* nimi "o" pi toki Epelanto la nimi pali li pini kepeken -u. o lukin: "tawa" li "iri". "o tawa" li "iru"

## nimi pi toki pona tan toki Epelanto

*  tan "io"()
*  tan "ilo"()
*  tan "krokodilas"()
*  tan "la"()
*  tan "li"()
*  tan "maljuna"()
*  tan "mi"()
*  tan "amuzi"()
*  tan "multe"()
*  tan "fari"()
*  tan "bona"()
*  tan "sama"()
*  tan "ŝelo"()
*  tan "suno"()
*  tan "surfaco"()
*  tan "tempo"()
* tomo tan "domo"()
*  tan "du"()

## toki pi toki Epelanto

* **toki!**: *Saluton!* anu *Sal!*
* **nimi sina li seme?**: *Kio estas via nomo?* 
* **nimi mi li ___.**: *Mia nomo estas ___.* anu *Mi nomiĝas ___.*
* **sina toki ala toki Epelanto?**: *Ĉu vi parolas Esperanton?* 
* **mi olin e sina.** *Mi amas vin.* 
* **kijetesantakalu tonsi li lanpan ala lanpan e soko?**: *Ĉu la GLATa prociono ŝtelis la fungon?*

## linja tawa