open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Isilan

li ma lili lon ma Elopa. nimi ona li *Ísland* ("ma pi telo lete kiwen") pi toki Isilan. ma tomo lawa ona li ma tomo Lekawi (toki Isilan: *Reykjavík*). toki lawa li toki Isilan li toki luka.

ma tomo Akuleli (toki Isilan: *Akureyri*) li ma tomo suli ante

telo li lon poka ale pi ma Isilan. ma Isilan li ma suli tawa nasin pi ken jan li ma suli tawa nasin pi lawa jan.
ma Kanata

**ma Kanata** li ma lon ma Amelika lete. toki Inli en toki Kanse la nimi ona li *Canada*. ona li lon poka pi ma Mewika pi telo suli Pasipi pi telo suli Alansi. ma suli la, ona li ma lawa nanpa tu lon ma ale. toki lawa pi ma Kanata li toki Inli li toki Kanse.

tenpo pini suli la, jan nanpa wan pi ma Kanata li lon. kulupu pi tenpo sike mute nanpa 16 la, jan pi ma Juke en jan pi ma Kanse li kama tawa ma Kanata. pini pi utala mute la, ma Juke li kama jo e ma pi ma Kanse lon ma Kanata. ma pi ma Juke lon ma Kanata li kama wan lon tenpo sike nanpa 1867. tenpo mute la, ma Kanata li kama ma lawa sin. tenpo ni la, ma Kanata li jo e jan mute tan kulupu mute tan ma mute.

ma tomo suli pi ma Kanata li ma tomo Towano li ma tomo Monkela li ma tomo Wankuwa.

## ma lili
*ma Antewijo (ON)
*ma Apeta (AB)
*ma Jukan (YT)
*ma Kepeke (QC)
*ma Manitopa (MB)
*ma Nowasosa (NS)
*ma Nowetewitowi (NT)
*ma Nunanu (NU)
*ma Nupenlan Lapeto (NL)
*ma Nupansuwi (NB)
*ma Pinsetewa (PE)
*ma Pisi (BC)
*ma Sakasuwan (SK)
## tenpo pini pi ma Kanata
ma Kanesika

**ma Kanesika** li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Apo. ma tomo ona pi suli nanpa wan li ma tomo Pipo.

## ma

### ma tomo suli
ma kipisi Konton

**ma kipisi Konton** anu **ma kipisi Kantun** li ma kipisi pi ma Sonko. toki Kantun la nimi ona li 廣東 anu 广东. jan pi ma Kantun li toki kepeken toki Kantun. ma kipisi Kantun li lon poka pi ma Onkon.
ma Katala

li ma lon ma Elopa li ma pi lawa sama lon ma Epanja.

ma tomo lawa pi ma Katala li ma tomo Pasalona.

tenpo sike 2017 nanpa la, kulupu lawa pi ma Katala li toki e lawa kipisi. kulupu lawa pi ma Epanja li toki e ni: lawa kipisi pi ma Katala li lon ala li ken ala. kulupu lawa pi ma Epanja li weka e kulupu lawa pi ma Katala.

## ma kipisi

## lipu ante
* lipu pi jan lawa pi ma Katala
ma Kajana

li lon ma Sulamelika. toki lawa pi ma Kajana li toki Inli.  ma Pasiju en ma Suliname en ma Penesuwela li lon poka pi ma Kajana.

tenpo pini la ma Piten li lawa e ma Kajana.
ma Kijan

li lon ma Sulamelika.

tenpo ni la ma Kanse li lawa e ma Kijan. toki lawa pi ma Kijan li toki Kanse. kin jan mute li toki Kijan, li toki ante. ma Kijan li lon poka pi ma Suliname lon poka pi ma Pasiju.
ma Kilipa

li ma lawa li kulupu pi ma lili lon telo suli Pasipi. toki lawa pi ma Kilipa li toki Inli li toki Kilipa.
ma Kolonpija

li lon ma Amelika seli.

tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma ni. toki Epanja li toki lawa pi ma Kolonpija.

ma tomo lawa pi ma ni li ma tomo Pokota.

ma Kolonpija li lon poka pi ma Penesuwela pi ma Pasiju pi ma Pelu pi ma Ekuwato pi ma Panama.

## tenpo pini
### pini kama e ma Epanja pi ma sin

open awen lon pi ma Kolonpija li, kipisi e 3 tenpo: pi kiwen majuna (open e poka 19'500  tenpo sike pini), pi kiwen sin (open e poka 9000 tenpo sike pini) en pi open pali (open e poka 3000 tenpo sike pini).

kulupu jan li open awen lon ma Kolonpija pi selo ma lon poka 20'000 tenpo sike pini, anu sewi, tan nanpa wan ijo alasa pi sona majuna ijo (lon lupa kiwen pi Silipikete, ma kasi Amasonija) kama tan poka 19'510 tenpo sike pini la.

### kama tawa ma Epanja pi ma sin
.

### utala tawa kepeken ala
.

### ma kepeken ala
.

## kipisi

ma Kolonpija jo tu kipisi: 32  en wan .

taso, lon pali lawa la, ma lawa li kipisi pi ma kipisi Kunsinamaka ala la, ma lawa pi selo ma li tu, kipisi pi ma lawa en ma kipisi Kunsinamaka.

## tan sona
ma Kosowa

**ma Kosowa** li ma pi ma Elopa. ma Sopisi en ma Maketonija en ma Sipe en ma Sinakola li lon poka ona. tenpo sike 2008 la ma Kosowa li toki e lawa kipisi. ma Sopisi li ken ala e kipisi pi ma Kosowa. ma Sopisi la, ma Kosowa li lon ma Sopisi.
ma Kosu

li ma pi ma Netelan lon telo Kalipi. ma tomo lawa li . ma tomo Wilensa li jo e tomo kule. jan mute pi ma Kosu li toki e toki Papijamentu.
ma Kiposi lete

li ma pi toki ken lili lon ma Kiposi. ma mute li toki e ni: ma Kiposi lete li wan pi ma Kiposi li jo ala e lawa ante. ma Tuki li toki e ni: ma Kiposi li jo e lawa ante. tenpo pini la ma Pakisan en ma Panla li toki e ni: ma Kiposi lete li jo e lawa ante. tenpo ni la ona li toki ala e ni. toki Tuki la nimi suli li *Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti*. ma tomo lawa ona li ma tomo Kuse Lekosija.

tenpo suno 1974 la, kulupu EOKA B li lanpan e lawa pi ma Kiposi. kulupu li wile wan e ma Elena e ma Kiposi. kulupu utala pi ma Tuki li utala e ma Kiposi. tenpo suno 1983 la, ma Kiposi lete li toki e lawa ante.
ma Kuwe

li lon ma Asija. telo pimeja mute li lon anpa ma. ma Kuwe li jo e mani mute tan esun pi telo pimeja.

ma Kuwe la telo li kama lili tan sewi. jan li ken ala suli e kasi moku mute. ni la ona li alasa e kala li esun e moku tan ma ante.

jan mute li kute e nasin sewi Isilami. taso, jan ante pi mute lili li kute e nasin sewi Kolisu e nasin sewi Sanatana.

ma Kuwe la jan mute li toki Alapi. jan ante li toki Inli.

ma Ilaka en ma Sajusi li lon poka ona.
ma Lajo

**ma Lajo** (toki Lajo la: ລາວ) li ma lon ma Asija. ona li lon nasin pi suno kama. tenpo sike 1975 tawa tenpo ni la Pate Lajo li nasin e nasin pi pali kulupu. ma tomo suli ona li ma tomo Pijensan.
ma Kupa

li ma lon ma Amelika lete en telo Kalipi.

tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma ni. tan ni la, toki Epanja li toki lawa pi ma Kupa.

ma tomo lawa pi ma ni li ma tomo Apana. kulupu lawa ona li alasa e nasin pi jo kulupu.

ma Kupa li poka lon ma Mewika en ma Sameka en ma Pajama en ma Awisi.

## tenpo pini
jan nanpa wan pi ma Kupa li  li . tenpo sike 1492 la jan Kitopa Kolon li kama tawa ma Kupa. jan pi ma Epanja li kama lawa e ma Kupa. tenpo sike 1895 la, jan pi ma Kupa li kama utala e ma Epanja tan ni: ona li wile weka e lawa pi ma Epanja. tenpo sike 1899 la ma Mewika li esun e ma Kupa tan ma Epanja. ni li lon tenpo pini pi utala pi ma Epanja pi ma Mewika. ma Kupa li kama ma lawa sin lon tenpo sike 1902. taso, ma Mewika li pali mute kin lon nasin lawa ona. tenpo sike 1959 la ma Kupa li kama utala li weka e kulupu lawa ona li anpa e lawa pi ma Mewika.  li kama jan lawa sin.
ma Lanka

**ma Lanka** li ma lon ma Asija. ona li ma lili lon telo suli Palata. ona li lon poka pi ma Palata. tenpo pini la, nimi ona li .

ma Lanka li ma pi kulupu jan mute. kulupu jan Sinala en kulupu jan Tami en kulupu jan Sonaka en kulupu jan Puke en kulupu jan Malasija en kulupu jan An en kulupu jan Weta li lon ona. suli la, kulupu jan Sinala li kulupu jan nanpa wan.
ma La Lijoka

li ante pi ma kipisi lon ma Epanja. tenpo sike 2025 la, jan 326,803 li lon ona. ma kipisi pi ma Epanja la, mute jan ona li lili nanpa wan.

## tan sona
ma Lisensan

li ma lili lon ma Elopa. toki Tosi la nimi ona li Liechtenstein. ona li poka e ma Esalasi lon poka nena e ma Suwasi lon poka pi nasin telo Kan. toki lawa pi ma Lisensan li toki Tosi. ma tomo lawa pi ma Lisensan li ma tomo Patu. ma Lisensan li jo e nena mute. ma Lisensan li lon kulupu nena Alepen. ma Lisensan li jo e mani mute.

## tenpo pini
tenpo 1699 la jan Johan Adam Andreas li esun e ma Schellenberg. tenpo 1721 la ona li esun e ma Vaduz. tenpo sike 1719 la jan Karl der Vierte li wan e ma tu. ona li pana e nimi Lisensan tawa ma. tenpo 1806 la ma Lisensan li ma ala pi ma suli pi ma Loma sewi *(toki Tosi: Heiliges Römisches Reich)*. tenpo mute la ma Lisensan li pilin e ni: ma Esalasi li pona mute mute. taso ma Lisensan li wile e ni tan tenpo utala pi nanpa wan: ma Lisensan en ma Suwasi li jo e ma esun sama. ma Lisensan en ma Suwasi li utala ala lon tenpo utala pi nanpa tu.

## ma tomo
ma Lisensan li jo e ma lili pi ma tomo (*toki Tosi: Gemeinden*) 11:
ma Lijatuwa

li ma lon ma Elopa. poka la telo suli Palute en ma Pelalusi en ma Posuka en ma Lawi en ma weka Kalilika (ma Losi) li lon.
ma Lominija

li lon ma Elopa. ona li poka e ma Masija e ma Ukawina e ma Pokasi e ma Sopisi e ma Motowa.

jan 19,053,815 li lon ma Lominija.

## tan sona
ma Lowasi

li ma lawa lon ma Elopa. tenpo pini la ona li lon ma Jukolawija. ona li kama lon kulupu ma Elopa lon tenpo sike MALLTW (2013). ma li ante e mani ona tan mani Kuna tawa mani Elo lon tenpo MAMTW (2023). 

ma Lowasi li lon poka pi ma Lowenija, pi ma Posan, pi ma Mosijo, pi ma Sopisi, pi ma Sinakola  

## tan sona
ma Lowenki

**ma Lowenki** li ma pi ma Elopa. toki pi ma Lowenki li toki Lowenki. toki Lowenki la nimi ona li *Slovenská republika*. ma poka pi ma ni li ma Seki li ma Osalasi li ma Mosijo li ma Ukawina li ma Posuka.

ma Lowenki li jo ala e telo suli. taso ma ni li jo e nena mute.

## tenpo pini pi ma Lowenki
ma Lowenki li tan ma Seki-Lowenki. tenpo sike 1993 la ma Seki-Lowenki li tu tawa ma Seki en ma Lowenki. jan lawa pi nanpa wan pi ma Lowenki li jan Misa Kowa. jan lawa pi tenpo ni li jan Pete Pelekini.

### jan lawa mute pi ma Lowenki
* jan Misa Kowa
* jan Luto Suse
* jan Iwan Kapalowi
* jan Anle Kisa
* jan Susana Saputowa
* jan Pete Pelekini

## ma tomo suli li lon ma Lowenki
* ma tomo Pasilawa - ma tomo lawa
* ma tomo Kosise
ma Lawi

li ma lili lon ma Elopa. ona li poka e telo suli Palute e ma Esi e ma Losi e ma Pelalusi e ma Lijatuwa.

jan Lawi mute li toki e toki Lawi. taso jan Lawi ante mute li toki e toki Losi. toki Losi la nimi pi ma Lawi li *Ла́твия*. ma tomo lawa pi ma Lawi li ma tomo Lika.
ma Lowita

anu **ma Powita** li ma kipisi pi ma Mewika. ona li ma palisa lon ma seli pi ma Mewika. telo suli Mesiko en telo suli Alansika li lon selo ona. ma tomo Talawasi li ma tomo lawa ona.

## ma

### ma tomo suli

## tenpo pini

tenpo pini la jan Amelika mute li lon ma Lowita li lon ala poka pi jan Elopa. jan Ponsa li nimi e Lowita tan nimi pi toki Epanja *Florida*. ken la jan Ponsa li jan kama nanpa wan ala pi ma Lowita. 

tenpo pini la jan Epanja en jan Kanse li jo e ma lon ma Lowita. ona li pali e tomo mute. jan Epanja li ike tawa jan Kanse. jan Kanse li wile pakala e jan Epanja, taso jan Epanja li wawa li moli e jan Kanse mute.

tenpo pini la jan Epanja li jo wawa ala e ma Lowita. ona li ante e nasin pi jan Amelika tawa nasin sewi Kolisu. jan lawa mute pi jan Amelika li pona tawa jan Epanja li ante e nasin ona li pana e ma e tomo tawa jan sewi pi nasin sewi Kolisu.
ma Lusepu

**ma Lusepu** li ma lon ma Elopa. ona li poka e ma Tosi e ma Kanse e ma Pesije. toki lawa pi ma Lusepu li toki Lusepu e toki Tosi e toki Kanse.

ma tomo lawa li ma tomo Lusepu. mani pi ma Lusepu li mani Elo (€).

jan mute li sona e ma ni tan ni: ona li lili mute.

## tenpo pini
tenpo pini weka la ma Lusepu li lon ma Netelan.

## esun
ma Lusepu la, kulupu lawa li lanpan lili e mani tan kulupu esun. ni la, kulupu esun mute en tomo esun li lon ma Lusepu.
ma Sewenamaketonija

anu **ma Maketonija lete** (anu **ma Maketonija** lon tenpo pini) li lon ma Elopa.

ona li ma lili. jan pi mute poka tu ale ale ale li lon.  li mani esun ona. ona li lon poka ala pi telo suli. 

ma tomo lawa ona li . kipisi suli pi jan ma li lon ma tomo ni.

tenpo pini la, ona li kepeken nimi Maketonija. ni li ike tawa ma Elena tan ni: ona li poki e ma poka pi nimi sama. tenpo pini la ma Maketonija pi ma Elena ala li kepeken nimi ante "ma Maketonija pi ma pini Jukolawija". tenpo 2019 la ona li kama kepeken nimi  Sewenamaketonija.
ma Malesija

**ma Malesija** li ma lon ma Asija. ona li ma pi jan lawa wawa. ma ona li jo e ma lili luka luka tu wan (13) e ma ante tu wan (3). ma tomo Kulalunpa (Kuala Lumpur) li ma tomo lawa pi ma Malesija, li ma tomo suli nanpa wan lon Malesija. ma tomo Putasaja (Putrajaya) li ma tomo pi kulupu lawa pi ma ona. 
## ma

## jan

### jan lawa
ma Masasusi

li ma kipisi lon ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Poson. ma Masasusi li lon poka pi ma Kanesika.
ma Mesija

li ma lawa pi tenpo pini. ona li lon ma Piten suli. tenpo ni la, ona li kipisi pi ma Inli.

ma Mesija li jo e jan lawa suli.

toki Inli pi tenpo ni li kama tan ma Mesija.
ma Mesiko

**ma Mesiko** li lon ma Amelika lete li lon poka pi ma Mewika li lon poka pi ma Katemala li lon poka pi ma Peli. ma Mesiko li lon poka pi telo suli Pasipi li lon poka pi telo suli Kawipen li lon poka pi telo suli pi ma Mesiko.  

ma Mesiko li suli. jan mute li lon ma ni.

## nimi

tenpo pini la ma Epanja sin li pini. tenpo ni la jan Mesiko li pana e nimi sin tawa ma ona. nimi ni li sama nimi pi ma tomo lawa ona. ma tomo lawa ona li ''México'' lon toki Nawa.  

nimi "México" li nimi tu.  nimi nanpa tu li *-co* li "ma."  jan sona li pilin en ni: nimi nanpa wan li kama tan nimi *Mexitl*.  nimi ni li nimi nanpa tu pi jan sewi Huitzilopochtli.  ken la *México* li "ma pi jan sewi Huitzilopochtli" tan ni.  jan sona ante li pilin e ni:  nimi *México* li nimi mute (tu wan).  nimi nanpa wan li *metzli* li "mun" lon toki pona.  nimi nanpa tu li *xictli* li "insa" lon toki pona.  nimi nanpa tu wan li "-co" li "ma" lon toki pona.  nimi ni li wan la ona li toki e ni:  "ma lon insa mun."  telo Texcoco li "telo mun" lon toki pona.  tenpo pini la ma tomo Mesiko li lon insa telo Texcoco.  ken la nimi "México" li "ma lon insa mun" tan ni.

## tenpo pini

tenpo mute pini la ma Mesiko li ma pi kulupu lawa Olime pi kulupu lawa Maja pi kulupu lawa Nawa. tenpo ni li pini la jan Epanja li kama tawa ma Mesiko li anpa e jan ona.  

tenpo pi kulupu lawa Epanja li pini la ma Mesiko li utala e kulupu Epanja li weka e ona.  li jan lawa pi utala ni.  

tenpo pi kulupu lawa Mesiko la  li jan suli pi kulupu lawa. ona li lawa e ma Mesiko. ona li wile lawa wawa e ma Mesiko. taso jan pi ma Tesa li wile ala e lawa ona.  ma Tesa li weka tan ma Mesiko tan ni. tenpo ni la ma Mewika li kama jo e ma Tesa. taso ni li ike tawa kulupu lawa Mesiko.ona li utala e ma Mewika tan ni. taso ma Mewika li anpa e ma Mesiko li weka e ma mute ona. ma ni li ma Kaliponija li ma Niwata li ma Juta li wan pi ma Kolowato en ma Ewisona en ma Numesiko en ma Wajomin.

## ma

### ma kipisi
utala pi ante suli pi ma Mewika

jan Pa Leli (toki Inli: Paul Revere) li lukin e jan utala Piten kama. jan Leli li tawa jan mute li toki e ni: jan utula Piten li kama! utala li open lon ma tomo Lekinton (toki Inli: Lexington). ma tomo Kanko (toki Inli: Concord) li poka ma tomo Lekinton. jan pi ma tomo Kanko li jo e ilo moli li moli e jan utala Piten mute.

ni li ike tawa jan lawa pi ma Piten. ona li pana e jan utala Piten sin mute.

jan utala Piten li pakala mute e jan utala Mewika. jan So Wasinton (toki Inli: George Washington) li lawa e kulupu utala Mewika. ona li sona mute li lawa pona e kulupu utala Mewika. taso kulupu utala Piten li wawa mute. jan Mewika li ken ala anpa e ona.

tenpo lete li kama. jan utala Mewika li jo ala e moku e len. kulupu utala Mewika li awen lon ma ante li utala e jan Piten. jan utala Mewika li pilin ike.

jan Toma Pen (toki Inli: Thomas Paine) li wile mute e ni: ma Mewika li anpa e jan Piten. toki pi jan Pin li kama e jan utala ni: jan utala Mewika li pilin pona.

tenpo pimeja la jan utala Mewika li tawa jan utala Tosi. (jan utala Tosi li utala tan ni: jan lawa pi ma Piten li pana e mani tawa ona.) jan Tosi ni li nasa. jan utala Mewika li anpa e ona.

ni li pona mute tawa jan Mewika. jan Mewika li pilin e ni: "ken la mi mute li ken anpa e jan Piten." jan Mewika mute sin li wile utala.

jan utala Kanse li tawa ma Mewika. jan Piten li ike tawa jan Kanse. jan Kanse li utala lon ma Mewika tan ni. jan utala Kanse li pana e sona utala mute tawa jan utala Mewika. kulupu utala Mewika li kama wawa.

jan Konwali li lawa e kulupu utala Piten lon ma tomo Joketon (toki Inli la: Yorktown). jan utala Mewika mute li kama tawa ma ni. jan utala Piten li ken ala anpa e jan Mewika ni. jan Konwali li wile e ni: jan utala Piten li tawa weka tan jan utala Mewika. ona li tawa telo li lukin e ni: tomo tawa telo utala Kanse li awen lon telo. jan Konwali li ken ala tawa.

jan Mewika li anpa e kulupu utala Piten. ni li pini e utala pi lawa Mewika.

## tan sona
ma Molosija

**ma Molosija** li ma lawa lili musi lon ma Niwata pi ma Mewika. jan lawa pi ma Molosija li jan Kewin Pa (toki Inli la *Kevin Baugh*) li jan Asijan Pa (toki Inli la *Adrienne Baugh*). mani pi ma Molosija li mani Walowa (*Valora*). mani Walowa wan li sama mani Futulusu (*Futtrus*) 100. ni li sama 1/3 pi pan suwi ko Pilisupawi (Pillsbury). 

ma Molosija la, ona li utala e ma Tosi pi open suno (toki Inli la *East Germany*). jan Kewin Pa li lon ma Tosi pi pini suno la, lape ike li kama. ma Molosija la, ma Tosi pi open suno li kama e lape ike. ma Tosi pi open suno li weka lon tenpo sike 1990. taso, ma Molosija la, ma Tosi pi open suno li lon ma sike telo pi ma Kupa.

len ma pi ma Molosija li jo e kule tu wan: laso sewi en walo en laso kasi. laso sewi li sitelen e wawa pi ma Molosija e sewi. walo li sitelen e jaki ala e nena ma lon poka. laso kasi li sitelen e mani e ma kasi.

ma Molosija li kepeken e toki Inli e toki Epanja e toki Epelanto.

## lipu ante
*molossia.org
ma Monako

**ma Monako** li ma lawa lili li ma tomo lon ma suli Elopa. ma Kanse en telo suli Mesitewane li sike e ona. jan pi ma Monako li jo e mani mute. jan wan li lawa e ona. tenpo ni la, jan lawa li jan lawa Ape nanpa tu. 

tenpo pini mute la, jan lawa pi nanpa wan li jan lawa Pansuwa Kimasi. ona li pali e ma Monako. ma Monako li kama e ma lawa lon tenpo sike 1297. ma Monako li lon ala kulupu wan pi ma Elopa. taso ona li kepeken e mani Elo. jan mute li kama tawa ma Monaka tan ni: ona li wile tawa tomo pi wile mani Kasinotemontekalo. jan mute li wile lukin e utala musi pi tomo tawa wawa *Grand Prix*. nimi pi ma Monako li kama tan nimi *μόνοικος* (mónoikos). ona li nimi pi toki Elena li 'tomo wan'. jan mute pi ma ni li alasa e nasin sewi Kolisu.
ma Nepa

li ma lon ma Asija.  la, nimi ale ona li . toki lawa pi ma Nepa li .

ma Nepa li lon nena li lon poka pi ma Sonko li lon poka pi ma Palata.

nena ma Somolama li lon ma ni li nena sewi nanpa wan lon ale.

## ma tomo
* 
* ma tomo Pokala
ma Nikalawa

**ma Nikalawa** li lon ma Amelika lete.  jan pi ma Nikalawa li toki e toki Epanja.  toki Epanja la, nimi pi ma Nikalawa li *Nicaragua*.  ma tomo Manawa li ma tomo lawa ona.  telo Nikalawa li lon ma Nikalawa li suli.  telo Manawa li lon ona kin.  ma Nikalawa li jo e nena pi kiwen telo seli seli.
ma Nosiki

li ma lon ma Elopa lete. telo suli en ma Wensa en ma Sumi en ma Losi li lon poka ona. nena mute li lon ma Nosiki

ma Nosiki li ma pi mani mute tan ni: telo suli lon poka ona la telo pimeja pi pali seli mute li lon. ona li pana e telo ni tawa ma ante mute. ma ante li pana e mani tawa ma Nosiki.

ma tomo lawa pi ma Nosiki li ma tomo Usilu. ma tomo suli ante li ma tomo Peken li ma tomo Tonjen.

jan Enli Ipe li suli tawa kulupu pi sitelen musi. ona li tan ma Nosiki.

## nasin lawa
jan pi ma Nosiki li ken toki e wile ona tawa kulupu lawa.

tenpo lon la, kulupu pi jan pali li lawa e ma Nosiki. ona li lawa lon poka pi kulupu pi ma tomo lili. tomo lawa la, kulupu luka luka li lon.


Geiranger2.JPG|Geiranger
Sognefjord, Norway.jpg|Sognefjord
Vippetangen2.jpg|ma tomo Usilu
Vegaoyan.jpg|West Norway coast
Mixed Picea (Spruce) forest from Vestfold county in Norway.jpg|Forest
Norway National House.JPG|Norway National House
Troll A Platform.jpg|Oil platform
ma Nupansuwi

**ma Nupansuwi** (toki Inli: *New Brunswick*, toki Kanse: *Nouveau-Brunswick*) li ma kipisi pi ma Kanata.

 li lon ona. ona li ma tomo pi toki Kanse.

ma ni la mama Sonja li tan.

ma kipisi ni la, toki tu li lon. toki tu ni li toki Inli li toki Kanse.

jan pi toki musi Roch Voisine (mije) en Natacha St.-Pier tan ma Nupansuwi.

jan Lise Doucette pi kulupu BBC ma sike li tan ma Nupansuwi. 

## tan sona
ma Ometepe

ma Ometepe li ma li lon ma Nikalawa.  telo Nikalawa li seki e ona.  ma Ometepe li nena tu.  nimi pi nena ni li Konsesijon li Matela.  jan li ken lukin e telo suli Pasipi tan nena.  telo pi kiwen seli seli li pali e nena Konsesijon e nena Matela.  tenpo kama la, nena li ken pana e telo pi kiwen seli seli.

akesi en kasi mute li lon ma Ometepe.  jan mute li lon ma Ometepe.  jan li tawa ma Ometepe li lukin e ona.  ma Ometepe li pona lukin mute.

 -
 -
 -
ma Osumanli

tenpo pini la, **ma Osumanli** li lon ma Asija li lon ma Elopa li lon ma Apika. 

## kulupu lawa

open la, jan lawa Osuman en kulupu ona li jo e ma lili. taso ona li utala li anpa e ma mute li suli e ma Osumanli. kulupu lawa Osuman li awen lon tenpo suli mute. mije lawa li moli la, jan lili ona li kama jo e wawa.

tenpo suno wan la, kulupu mije utala pi kulupu Osuman li anpa e ma tomo Isanpu. ona li kama ma lawa. kulupu Osuman li weka e kulupu Pisansi.

tenpo li tawa. kulupu Osuman li wawa ala. mije lawa ona li wile ante e nasin lawa li wile jo e kulupu sin pona.

utala suli pi ma ali li kama. jan pi ma Osumanli li utala lon poka jan pi ma Tosi. ona tu li pakala. jan mute li moli. ma mute li weka.

kulupu lawa Tuki li kama lon la, kulupu Osuman li pini.

## kulupu jan

jan pi ma Osumanli li jo e nasin sewi mute. taso nasin sewi Isilami li suli ali. jan pi nasin ante li pana e mani tawa kulupu lawa la, ona li ken awen kepeken nasin sewi ona.

jan pi ma Osumanli li sama jan pi kulupu ali li pali e ijo mute. jan li suli e kili e soweli. jan ante li esun. jan ante li utala. jan ante li sitelen e lipu. jan ante li alasa e kala. kulupu lawa Osuman li kama jo e mani mute tan ni: jan mute li pana e mani tawa ona.

toki lawa pi ma Osumanli li toki Tuki pi ma Osumanli. jan li sitelen e ona kepeken sitelen Alapi. tenpo li tawa la, toki li ante. sitelen kin li ante.
ma Owekan

li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon ma lete pi ma Mewika lon poka pi telo suli Pasipi. nimi ona pi toki Inli li tan toki Epanja.

## sona ma
ma Owekan li lon poka pi telo suli Pasipi li lon poka pi ma Wasinton li lon poka pi ma Kaliponija li lon poka pi ma Niwata li lon poka pi ma Etajo.

ma tomo Selen li ma tomo lawa. ma tomo Polan li ma tomo suli. ma tomo ali ante pi ma Oweka li lili mute.

ma Owekan li jo e nena suli mute. kulupu nena poka pi telo suli li tu e telo suli en ma anpa pi telo tawa Wilame. kulupu nena Kake li tu e ma anpa pi telo tawa Wilame en ma sewi Kalanpija. kulupu nena Kema li lon seli pi ma anpa li lon poka pi ma Kaliponija. kulupu nena Laso en kulupu nena Walawa li lon weka mute tan telo suli Pasipi lon poka pi ma Etajo.

kon li tawa ma tan telo suli la kon li pana e telo lon nena mute. telo li kama mute tan sewi lon poka pi telo suli lon nena mute. kasi laso li mute mute lon ma ni tan ni. kasi suli li suli suli li jo e kasi ante lon palisa pi kasi suli. 

taso kon li tawa anpa tan nena la, kon li jo ala e telo. telo li kama lili lili tan sewi lon weka pi telo suli tan ni. ma ni li jo e telo lili li jo lili e kasi laso.
ma Paki

**ma Pakisan** li ma lon ma Asija. ona li lon poka e ma Palata e ma Ilan e ma Akanisan e ma Sonko.

tenpo pini la, ma Pakisan li kipisi pi ma Palata. ma wan ni li lawa tan ma Juke. ma Palata li kama lawa e ona la, jan pi nasin sewi ante li pilin ike tan ni: ona li wile ala e lawa tan nasin sewi ante. tan ni, ma pi nasin sewi Isilami nanpa wan li kama ma Pakisan lon tenpo sike 1947. tenpo pini la, ma ni li jo ma Panla kin. taso, ma Panla li lon poka ala e ma Pakisan. taso, jan pi ma Panla li pilin ike tawa lawa pi ma Pakisan. jan pi ma Panla li jo nasin kulupu ante en kulupu lawa pi ma Pakisan li pana ala pona tawa ona. tan ni, ma Panla li utala tawa weka ma Pakisan lon tenpo sike 1971.
ma Palawa

anu **ma Palakawi** li lon ma Sulamelika.

ma Pasiju en ma Polipija en ma Alensina li lon poka ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Asunsijon.

toki lawa li toki Epanja li toki Awanjejen. tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma Palawa.
ma Palata

**ma Palata** li ma lon ma Asija. toki Insi la nimi ona li &#2349;&#2366;&#2352;&#2340; ('Bhārat'). toki Inli la nimi ona li *India*. ma tomo lawa pi ma Palata li ma tomo Teli sin. ona li lon poka pi ma ni: ma Sonko en ma Nepa en ma Pakisan en ma Putan en ma Lanka en ma Panla. jan mute mute li lon ma Palata. mute jan la ma Palata li ma suli nanpa wan lon ma ale. toki pi ma Palata li ni mute: toki Insi (हिंदी) en toki Inli (English) en toki ante.

tenpo pini la ma Juke li lawa e ma Palata. ma Palata li kama lawa e ona la, ma Palata li kipisi. nasin sewi nanpa wan li nasin sewi Isilami la, ona li kama ma Pakisan. nasin sewi nanpa wan li nasin sewi Sanatana la, ona li awen lon ma Palata. ni li tan ni: jan pi nasin sewi ante lon ma Palata li utala.

jan suli li jan Kansi lon tenpo sike nanpa 1869 tawa tenpo sike nanpa 1948.

## ma tomo
*ma tomo Munpawi

*ma tomo Teli

*ma tomo Pankalo

*ma tomo Itelapa

*ma tomo Ametapa

*ma tomo Senawi

*ma tomo Kokata

*ma tomo Sula

*ma tomo Pune

*ma tomo Sawipu

*ma tomo Luno

*ma tomo Kanpu

*ma tomo Napu

*ma tomo Into

*ma tomo Tane

*ma tomo Popa

*ma tomo Wisakapanan

*ma tomo Pinpisinsuwa

*ma tomo Pana

*ma tomo Watatala

## ma lili
*ma lili Anta
*ma lili Alunasa 
*ma lili Okon
*ma lili Pija
*ma lili Sasika
*ma lili Koni
*ma lili Kusala
*ma lili Alijana
*ma lili Imasa
*ma lili Sakan
*ma lili Kanataka
*ma lili Kelalan
*ma lili Mateja
*ma lili Majalasa
*ma lili Manipula
*ma lili Mekalaja
*ma lili Misolan
*ma lili Nakalan
*ma lili Olisa
*ma lili Pansa
*ma lili Lasasan
*ma lili Sikin
*ma lili Taminalu
*ma lili Telankana
*ma lili Sipula
*ma lili Uta
*ma lili Utalakanta
*ma lili Posinponko

## toki
ni li toki suli lon ma Palata.

## o lukin kin
ma Panla

**ma Panla** li ma lon ma Asija. tenpo pini la ona li kipisi pi ma Pakisan. tenpo sike nanpa 2024 la kulupu lawa pi ma Panla li ante tan ni: jan mute pi jo lawa li jo e linluwi mama pi kulupu utala sewi lon ma Panla.
ma Papuwanijukini

**ma Papuwanijukini** anu **ma Papuwa** li ma pi ma Osejanija li lon poka pi suno open lon ma Nijukini. ma ni li jo e nasin ante mute la ona li nanpa wan lon mute nasin pi ma ale. toki 851 li lon ma ni. toki lawa lon ma li lon ni: toki Topisin en toki Inli en toki Ilimotu li lon.
ma Pelalusi

**ma Pelalusi** li lon ma Elopa pi open suno. nimi ona li Беларусь kepeken toki Pelalusi.

## ma tomo

* ma tomo Minke (Мiнск) - ma tomo lawa.
ma tomo:

ma tomo Palisu (Барысаў)

ma tomo Poluiku (Бабруйск)

ma tomo Komelu (Гомель) - 550.000 jan

ma tomo:

ma tomo Lesisa (Рэчыца)

ma tomo Puta-Kasilewa (Буда-Кашылёва)

ma tomo Koiniki (Хойнiкi)

ma tomo Tolus (Добруш)

ma tomo Plest (Брэст) 

ma tomo:

ma tomo Kulono (Гродна)

ma tomo:

ma tomo Makilewu (Магiлёў)

ma tomo:

ma tomo Pusowu (Быхаў)

ma tomo Selikowu (Чэрыкаў)

ma tomo Witepuku (Вiцебск)

ma tomo:
ma Pantelen

**ma Pantelen** li ma lon ma Pesije. jan mute li kepeken toki Netelan lon ma Pantelen. tomo lawa pi ma Pantelen li ma tomo Puseli.
ma Penesuwela

li ma lon ma Amelika seli. toki lawa ona li toki Epanja. ma ni li lon poka pi ma Pasiju, pi ma Kajana, pi ma Kolonpija, pi telo suli Alansi. tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma ni.

jan lawa pi ma Penesuwela li  tawa tenpo suno nanpa 3 pi tenpo mun nanpa 1 pi tenpo sike nanpa 2026. ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 2013.

## ma

### kipisi ma
kipisi ma 25 li lon ma Penesuwela.
ma Pesije

**ma Pesije** li lon ma Elopa. toki pi ma Pesije li toki Netelan li toki Kanse li toki Tosi lili. nimi ona li *België* lon toki Netelan li *Belgique* lon toki Kanse li *Belgien* lon toki Tosi. ona li poka pi ma Kanse li poka pi ma Netelan li poka pi ma Tosi li poka pi ma Lusepu.

ma tomo Puse li ma tomo lawa pi ma Pesije. jan mute li kepeken toki Netelan li kepeken toki Kanse lon ona.

ma Pesije li jo e ma lili tu. jan li kepeken toki Kanse lon ma Walon, taso jan li kepeken toki Netelan lon ma Lan. jan mute lili li kepeken toki Tosi lon ma Waloni.

ma Pesije li tawa e nasin pi wawa jan, taso tenpo ni la ona li tawa ala e nasin pi lawa jan.
ma Pilisin

**ma Pilisin** li ma lon ma Asija pi pini suno. ma lawa Pilisin li jo e kipisi tu: ma palisa Kasa en pini suno pi telo Utun. taso, kulupu utala pi ma Isale li lon ma ni.

lipu lawa la, ma kipisi pi ma Pilisin li ma wan. taso, kulupu lawa ona li kipisi lon tenpo sike 2007. ma Kasa li lawa tan , taso ma pi poka telo li lawa tan . jan pi ma Pilisin li jo e mama majuna mute kama tenpo kiwen. 

## jan

### jan suli majuna
jan Malikiseteke (מַלְכִּי־צֶדֶק), jan Tawitu (דָּוִד), jan Salomo (שְׁלֹמֹה), Isepe (אִיזֶבֶל) Elotese (Ἡρῴδης / 𐢊𐢓𐢑𐢈), jan Jesu (ܝܫܘܥ).

### kulupu pi jan sama
kulupu Pelesete (𐤐𐤋𐤔𐤕), Sonlin (שמרים), Kanan (𐤊𐤍𐤏𐤍), Napatejan (𐢕𐢃𐢋𐢈), Alamaje (ܐܪ̈ܡܝܐ), Mowapa (𐤌𐤀𐤁), Eton (𐤀𐤃𐤌).

### jan suli sin
jan Mamutu Tawisi (محمود درويش) li toki musi. ona li kalama e lipu pi ma Pilisin open e lawa mute. lipu ni li toki ma Pilisin ante tan ma Isale. 

jan Lela Kali (ليلى خالد) li jan utala meli pi nasin kulupu (Komunsi).

jan Etowato Saje (إدوارد سعيد) li pali e lipu la: jan walo tan ma suli li toki ike e jan pimeja e jan tan ma mani lili; nimi lipu li "nasin ma pi suno pini" (Orientalism).
ma Po

li ma lon ma Asija. tenpo ni la ma Sonko li lawa e ona. ni li ike tawa kulupu jan Po. jan lawa pona pi ma Po li jan Tale Lama. toki lawa pi ma Po li toki Po li toki Sonko.

ma Po li jo e kipisi ma pi tu wan e , e , e . nena ma sewi li lon selo pi ma Po li lon ma Usan.

## ma pi pona lukin
**tomo suli Potala**

## ma
ma li lon insa pi ma Asija. ona li jo e nena ma suli mute. suli la nena ma nanpa wan li . nena ma ni li lon selo ma Po ma Nepalu.

## kipisi pi ma Sonko
 sike suno 1950 - 1951 (tenpo kama pi jan Isa) la ma Sonko li utala e ma Po li wawa e ma Po. ma ante ala li pana tawa ma Po tan ma Po li lon ala kulupu pi ma mute wan (UN). jan Tale Lama li tawa ma tomo धर्मशाला Dharmashaalaa (Tamasala) lon ma Palata. tenpo kama pi utala la lawa Sonko li moli e jan Po mute e ma Po. 

tenpo ni la ma Po Sonko li kipisi lili pi ma Po li ma Usan li kipisi pi ma Kan. 

jan li toki ike tawa ma Sonko, li toki e ni "ma Po wile lawa e ma Po" la lawa Sonko li weka anu moli e ona. 

ma Po li lon kulupu pi ma en jan pi toki ala (UNPO) .
ma Pojola

**ma Pojola** li ma li lon ala.  ma Pojola li lon sona taso.  kulupu jan Sumi li pali e ma Pojola lon sona.  toki Sumi la, nimi pi ma Pojola li *Pohjola*.  nimi ni li kama tan nimi *pohja* lon toki Sumi.  nimi li wile toki e "lon lete".
ma Pelu

li lon ma Amelika seli. mute pi ma ni li lon kulupu nena Ante. ma tomo lawa ona li ma tomo Lima.

ma Pelu li poka e ma Pasiju e ma Sile e ma Polipija e ma Ekuwato e ma Kolonpija e telo suli Pasipi.

tenpo pini la, ma mute pi ma Pelu li lawa tan ma Tawansinsuju (anu "ma Inka"). ma Epanja li anpa e ma Tawansinsuju li kama lawa e ma ni. ma Pelu li weka e lawa pi ma Epanja lon tenpo sike 1821.

## ma

### ma kipisi
ma Polipija

li lon ma Amelika seli.

ma ni li poka e ma Pasiju e ma Pelu e ma Sile e ma Alensina e ma Palakawi.

tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma ni.

ijo o lukin en o ken e ma ni:

* telo pi insa suli sewi nimi Titikaka
* telo pi insa suli sewi suwi ala nimi Ujuni
* nena mute pi suli sewi 
* ma lipu pi suli sewi 
* telo pi insa linja suli wawa nimi Amasona poka ma kasi
ma Posan

li ma lon ma Elopa. ma tomo Salajewo li ma tomo lawa ona. tenpo pini la ma Posan li wan pi ma Jukolawija.
ma Suwana

li ma lon ma Apika. ma tomo lawa ona li ma tomo Kapulun. ona li poka e ma Setapika e ma Namipija e ma Sinpapuwe

tenpo pini la ma Juke li lawa e ona.
ma Potuke

li ma lon ma Elopa. ona li lon poka ma Epanja. ma Epanja en ma Potuke li ma Ipelija. toki lawa pi ma Potuke li toki Potuke.

tenpo pini la ma Potuke li kama wawa lon telo suli. ona li kama jo e ma lawa suli. ona li lawa e ma Pasiju e ma Ankola e ma Mosanpi e ma Simolete e ma Kowa lon ma Palata e ma ante mute.
ma Seki

**ma Seki** li ma pi ma Elopa. toki ona li toki Seki. toki Seki la nimi ona li *Česká republika*. ma Seki li ma tu wan. ni li ma Seki lili (anu ma Pomen) li ma Molawa li ma Sileko pi ma Seki. ma poka pi ma ni li ma Lowenki en ma Posuka en ma Tosi en ma Osalasi.

## tenpo pini pi ma Seki
tenpo pini la, ma Seki li kipisi pi ma Esalasi-Mosijo. ma Esalasi-Mosijo pakala la, ma Seki en ma Lowenki li lon ma Seki-Lowenki.  tenpo sike 1938 la ma Sutetun li pana ma Tosi. tenpo sike 1939 ma Tosi li lanpan e ma Seki-Lowenki. ma Lowenki li jo e lawa kulupu Tosi. tenpo sike 1945 la Seki-Lowenki kama.

tenpo sike 1993 la ma Seki-Lowenki li kama tu. ma Seki en ma Lowenki li kama tan ma Seki-Lowenki. jan lawa nanpa wan pi ma Seki li jan Václav Havel. tenpo sin la, jan lawa li jan Miloš Zeman.

tenpo sike 2012 la jan mute li moli tan ni: ona li moku e telo nasa ike. kulupu lawa pi ma Seki li toki e ni: jan ale li ken ala kama jo e telo nasa. jan mute ala li moli tan telo nasa ike. kulupu lawa li toki e ni: jan ale li ken kama jo e telo nasa.

### jan lawa mute pi ma Seki
* jan Václav Havel (1993–2003)
* jan Václav Klaus (2003–2013)
* jan Miloš Zeman (2013–2023)
* jan Petr Pavel (2023–)

## ma tomo suli li lon ma Seki
* ma tomo Paja — ma tomo lawa
* ma tomo Pono
* ma tomo Ostrava
* ma tomo Plzeň

## lipu ante
* lipu pi ma Seki — ona li jo e toki mute
ma Sekolowenko

li ma pi tenpo pini lon ma Elopa. tenpo sike 1993 la ona li kama ma tu ni: ma Seki en ma Lowenki.

## tenpo pini pi ma Seki-Lowenki
tenpo sike 1918 la ma Seki-Lowenki li kama lon. jan lawa nanpa wan li jan Masali.

tenpo pi utala suli suli pi nanpa tu la ma Seki-Lowenki li tu e ma Lowenki e ma lili Pojema-Molawa. ma lili Pojema-Molawa li lon ma Tosi. kulupu mute pi jan utala pi ma ante li utala e ma Tosi. ma Seki-Lowenki li kama sin.

tenpo sike 1993 la ona li tu e ma Seki e ma Lowenki.

### jan lawa mute pi ma Seki-Lowenki
* jan Masali
* jan Edvard Beneš
* jan Emil Hácha (jan lawa pi ma lili Pojema-Molawa)
* jan Edvard Beneš
* jan Klement Gottwald
* jan Antonín Zápotocký
* jan Antonín Novotný
* jan Ludvík Svoboda
* jan Gustáv Husák
* jan Václav Havel

## ma tomo suli li lon ma Seki-Lowenki
* ma tomo Paja
* ma tomo Pasilawa
* ma tomo Pono
* ma tomo Ostrava
* ma tomo Kosise
ma Setapika

**ma Setapika** (toki Inli: *South Africa*, toki Sulu: *iNingizimu Afrika*, toki Kosa: *uMzantsi Afrika*, toki Apikanse: *Suid-Afrika*) li ma lon ma Apika seli. ma tomo lawa ona li ma tomo Kape li ma tomo Petolija li ma tomo Punonten. taso, ma tomo suli pi nanpa wan li ma tomo Josanepu. ona li poka e ma Posuwana e ma Sinpapuwe e ma Namipija e ma Mosanpi e ma Sawasi. ona li sike e ma Sutu.

kulupu jan mute li lon ma Setapika. ona li toki e toki mute li jan pi nasin kulupu mute. ma Setapika li jo e toki lawa luka luka tu. toki ni la toki luka luka wan li toki uta, taso toki wan li toki pi kepeken luka.

tenpo pini la, jan walo taso li lawa e ma Setapika. ona li anpa wawa a e jan pimeja. nimi pi nasin ni li nasin Apasate. ni li ike mute tawa jan pimeja. ni li pini lon tenpo sike 1994.

## tenpo pini
jan li alasa e kiwen sijelo mute lon Setapika tan tenpo pi kama jan. soweli pi sama jan li lon ma Setapika pi tenpo pini suli. kiwen sijelo li tan kulupu lupa suli lon ma Setapika li jo e nimi "supa mama jan".

tenpo pini pi mute lili la, jan pi kulupu Pantu li kama tawa ma Setapika. kulupu Kosan li kama la kulupu Pantu li awen kama ala. kulupu Pantu li kama tawa ma pi kulupu Kosan li anpa e kulupu Kosan. tan ni la kulupu Kosan li kama tawa ma pi telo lili.

tenpo sike 1488 la,  tan ma Potuke li kama tawa ma Setapika li kama sona e ma Setapika. ona li kama tawa ma palisa pi pilin pona (anu ma Kape). ona li kama tawa ma Setapika la jan ante ala pi ma suli Elopa li lon ma Setapika lon tenpo pini.

tenpo sike 1652 la  li pali e tomo lon ma Kape. ni li open pi ma tomo Kape. ona li wile e ma tan ni: tomo tawa telo ona li kama tawa ma la, ona li ken kama jo e moku e ijo pona. taso, jan li alasa lon e ma li lanpan e ma tan kulupu jan Kosan pi tenpo pini. esun pi jan jo li open lon ma ni kin. tenpo la, ma lanpan Kape li kama suli. tan ni la, jan pi ma Netelan li utala e kulupu jan Kosa.

## ma
### ma lili
ma Setapika li kipisi tawa ma lili ni:

*
*
*
*
*
*
*
*
*

## jan
ma Sile

li ma lon pini suno pi ma Amelika seli.  ma tomo lawa ona li ma tomo Sansijako.

sijelo pi ma ni li linja. ma Pelu en ma Alensina en ma Polipija li lon poka pi ma Sile.

tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma Sile.
ma Sakewalana

li ma kipisi lon ma Mewika. ma tomo Kolunpija li ma tomo lawa. mute jan la ma tomo Sason li ma tomo suli nanpa wan.

ma ni li lon poka pi ma Nokewalana li lon poka pi ma Sosa. ma ni li lon telo suli li jo e kasi mute. nimi ona li tan jan lawa Sala nanpa wan pi ma Inli.

utala kipisi pi ma Mewika la ma lili li weka la ma Sakewalana li weka lon tenpo nanpa wan.
ma Sosa

li ma kipisi pi ma Mewika.

ma tomo lawa li ma tomo Alanta. tenpo pini la, ma tomo Sawana li ma tomo lawa.

ma Sosa li lon poka pi telo suli Alansika.

## ma

### ma tomo suli
ma Sukosi

**ma Sukosi** li ma lon ma Piten. toki Inli en toki Suko la nimi ona li *Scotland*. toki Kalike la nimi ona li *Alba*. nimi pi ma tomo lawa ona li ma tomo Esin, taso ma tomo suli nanpa wan li ma tomo Kelaseko. ona li jo e lete pi ma Piten.

tenpo sike 2014 la, jan mute Sukosi li jo e lawa tawa awen lon wan poka ma mute ante pi ma Piten anu kama ma ante.
ma Suliname

**ma Suliname** li lon ma Amelika seli. toki lawa pi ma Suliname li toki Netelan. toki Netelan la nimi ona li "Suriname". ma Suliname li poka tawa ma Kajana tawa ma Pasiju.

ma tomo lawa ona li ma tomo Palamalipo.

tenpo pini la ma Netelan li lawa e ma Suliname.
ma Sulija

**ma Sulija** li ma lon ma Asija pi pini suno. ona li lon kulupu ma Alapi, li lon . ma tomo lawa ona li ma tomo Tamaku. ona li lon poka pi ma Lunpan, li lon poka pi ma Ilakija, li lon poka pi ma Utun, li lon poka pi ma Tuki, li lon poka pi ma Isale. 

tenpo ni la, utala insa li lon ona. ni li utala insa pi ma Sulija. tenpo ni la jan lawa pi ma Sulija li jan Pasa Alasa. taso ma li utala insa tan ni: kipisi ma li kute ala e jan Pasa Atala. jan pi ma Sulija li toki kepeken toki Alapi.

jan ona li tu tu la tu wan li lon nasin sewi Isilami. jan ante li lon nasin sewi Alawi lon nasin sewi Kolisu. 

kon ona li seli li telo lili. ma mute pi ma Sulija li ma pi telo ala. linja telo Pulata li lon.

## tenpo pini
ma Sulija li jo e toki tenpo pini suli mute. tenpo pini mute la, jan Ponisa li lon ni. tenpo kama la, ona li lon ma suli Akameni, lon ma suli Loman, lon ma suli Pisantin. tenpo ni la, jan li toki kepeken toki Silijaka.  li suli mute lon nasin sewi Kolisu. tenpo sike ale luka tu la, ma suli Umajata Kalipa li moku e ma Sulija. tan ni la ona li kama toki kepeken toki Alapi. tenpo kama la, ma suli Osoman li moku e ma Sulija li jo e ma ale pi kulupu ma Alapi. tenpo kama la, ma suli Osoman li moli. tan ni la ma Kanse li moku e ma Sulija (e ma Lunpan kin). tenpo sike 1946 la, ma Sulija li kama ma. tenpo sike pi mute lili (1958-1961) la, ma Sulija en ma Masu li wan. jan li kama lukin anpa e lawa lon kulupu ma Alapi la, utala insa pi ma Sulija li open.
ma Tawan

**ma Tawan** li ma lawa li ma lili lon ma Asija. toki Sonko pi ma Tawan la nimi ona li 台灣. nimi lawa ona li 中華民國 (*Zhōnghuá Mínguó*), anu "ma lawa kulupu Sonko" lon toki pona. ma tomo lawa pi ma Tawan li ma tomo Tape.

ma Tawan li poka e telo suli Pasipi en telo suli Tawan en telo suli Pasi. ma Sonko en ma Nijon en ma Pilipina li lon ma suli Asija li poka e ma Tawan. kulupu lawa pi ma Sonko li toki e ni: ona li jo e ma Tawan. taso, ona li lawa ala e ma Tawan. ma Tawan li kipisi tan ma Sonko suli tan ni: kulupu Komintan li weka tawa ma Tawan lon pini utala insa pi ma Sonko la, kulupu Konsantan li kama lawa e ma suli.

ma suli pi ma Tawan li tu tu: ma Tawan en ma Penu en ma Kimo en ma Matu.

## tenpo pini

## ma Tawan en [[ma Sonko]]
kulupu Konsantan pi ma Sonko li toki e ni :ma Tawan li wan pi ma Sonko,ma Sonko wan li lon.ma mute li sama ni.jan pi wile pali e ma Tawan sama ma lawa li 台独.jan mute pi ma Sonko li toki e ni :ma Tawan li wan pi ma Sonko

taso,lon la ma Tawan li ma lawa lon tenpo ni.

## tan sona
ma Tawi

**ma Tawi** li ma lon ma Asija. toki lawa pi ma Tawi li toki Tawi. toki Tawi la nimi ona li "ราชอาณาจักรไทย". toki Inli la nimi ona li *Thailand*.

ma Tawi li poka e ma Sonko e ma Malasija e ma Mijama e ma Lajo e ma Kanpusi.

ma tomo lawa ona li ma tomo Kunte.
ma Tenesi

**ma Tenesi** li ma kipisi lon ma Mewika. toki Inli la nimi ona li *Tennessee*. ma tomo lawa ona li ma tomo Nasewi.

len pi ma Tenesi li jo e mun tu wan. mun wan li tawa insa pi ma Tenesi. mun tu li tawa poka pi ma Tenesi.
ma Tesa

li ma kipisi pi ma Mewika. suli en mute jan la ona li ma lili pi nanpa tu lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Numesiko, li lon poka pi ma Okajoma, li lon poka pi ma Akanso, li lon poka pi ma Luwisijana. ona li lon poka pi ma lili ni pi ma Mesiko: ma Siwawa en ma Kojulija en ma Newolejon en ma Tamalipa.

ma tomo Osin li ma tomo lawa pi ma Tesa. ma tomo Juson en ma tomo Tala en ma tomo Sanantonijo en ma tomo Epaso li ma tomo suli ante lon ma Tesa.

nasin telo Lijokan li tawa lon poka pi ma Tesa.

## ma
ma Tesa li suli mute. ona li jo e ma tomo mute, e telo linja mute, e nasin mute, e kipisi ma mute.

nasin telo Lijokan, en nasin telo loje pi ma sewi, en nasin telo Sapin li lon poka ma Tesa. nasin telo Peko, en nasin telo Nujasi li nasin telo suli ante lon ma Tesa.

### ma tomo suli

## tenpo pini
tenpo pini la kulupu nanpa wan pi ma Amelika li jan taso lon ma Tesa.
ma Ukawina

li lon ma Elopa. toki lawa pi ma Ukawina li toki Ukawina. ma poka pi ma ni li ma Pelalusi li ma Posuka li ma Lowenki li ma Mosijo li ma Lomani li ma Motowa li ma Lusi.

ma tomo lawa ona li ma tomo Kiju.

tenpo pini la ona li lon ma Sesesele. tenpo sike nanpa 2014 la ma Lusi en ma Ukawina li open utala. tenpo sike nanpa 2022 la ma Lusi li open e utala wawa suli tawa ma Ukawina ale.
ma Uluwa

anu **ma Ulukawi** li lon ma Amelika seli.

ma Pasiju en ma Alensina en telo suli Alansi li lon poka pi ma Uluwa.
ma Sumi

**ma Sumi** li ma lon ma Elopa sewi. ona li lon poka pi ma Sensa lon poka pi ma Nosiki lon poka pi ma Losi. toki lawa pi ma Sumi li toki Sumi li toki Sensa. jan 5,500,000 li lon ma Sumi. ma Sumi li jo e jan pi pilin pona mute mute. 

ma kasi mute li lon ma Sumi. ma tomo lawa ona li ma tomo Esinki.
ma Isan

ma Isan (དབུ་གཙང་ Ütsang) li kipisi pi ma Po.

ma Sonko la ona li lon ma Po Sonko (西藏自治区 Xizang Zizhiqu).
ma tomo Wasikano

**ma tomo Wasikano** li ma lawa lon ma suli Elopa li ma tomo lon ma tomo Loma. kulupu Santasete li jo e ma Wasikano. ma tomo lawa ala li lon ma Wasikano. ma pi ma Wasikano li lili mute. ma ante ale la ma pi ma Wasikano li lili. toki lawa pi ma Wasikano li toki Lasina li toki Italija. toki Italija la nimi pi ma Wasikano li nimi . ma Wasikano li jo e tomo lawa pi nasin sewi Katolika taso. ma Wasikano li jo e jan 1000. ona li jan pi nasin sewi Jesu li jan pi kulupu . ma Wasikano li kepeken mani Elopa.

## tenpo pini
tenpo mute pini la jan lawa pi nasin sewi Katolika li jo e ma mute lon ma Italija. ona li jo e ma Lasijo. ma tomo Loma li lon ma Lasijo. jan Sisepi Kalipasi li kama jo e ma mute pi jan lawa pi nasin sewi Katolika. taso ma Lasijo li awen tan ni: jan Napolejon li pana e pona. jan Napolejon li weka la ma Italija li wile jo e ma tomo Loma. ma Italija li kama jo e ma Lasijo li kama jo e ma tomo Loma. taso jan lawa pi nasin sewi Katolika li wile ala e ni: ma ona li ma pi ma Italija. tenpo sike 1929 la jan lawa pi ma Italija (jan Musolini) en jan lawa pi nasin sewi Katolika (jan Pijonono) li toki e ni: jan lawa pi nasin sewi Katolika li ken jo e ma lili.
ma Wije

li ma lon ma Asija. toki lawa pi ma Wije li toki Wije. toki Wije la nimi ona li **Việt Nam**. ma Wije li poka e ma Sonko e ma Lajo e ma Kanpusi e telo suli Pasipi. tenpo pini la ma Kanse li lawa e ma Wije. tenpo ni la ma Wije li jo e jan .

tenpo pini la utala pi ma Wije li lon ma ni. ona li pini lon tenpo sike 1975. kulupu lawa pi ma Wije lete en ma Wije seli li utala. kulupu lawa ni li jo e nasin lawa ante. jan mute Wije li utala e ma Mewika tan ni: ma Mewika li pona tawa kulupu lawa pi nasin mani lon ma Wije lete. kulupu lawa pi ma Wije lete li anpa e kulupu lawa pi ma Wije seli. tenpo ni la, ona li lawa e ma Wije ale.
## ma kipisi
ma Silo

li ma kipisi pi ma Esalasai lon ma Italija lon. nena suli mute en telo suli mute li lon ona. jan mute li toki Italija li toki Tosi li toki Lasin. ma Silo pi ma Italija la jan pi mute nanpa wan li toki Italija. ni pi ma Tosi la jan pi mute nanpa wan li toki Tosi. taso ona tu li lon ma tu. toki Lasin kin li suli.

## ma Silo pi ma Esalasi

 li ma kipisi pi ma Esalasi. lawa ona li lon ma tomo Inpu. jan mute li tawa lon ko walo lon ona. ma kipisi Sapu li tu e ona. taso tu ni li awen wan tawa lawa. ona la jan pi mute nanpa wan li toki Tosi.

## ma Tensino Ato Asite

 anu  li ma kipisi pi ma Italija. lawa ona li lon ma tomo Tento. tenpo pini la ma ni li tu li ma Tensino li ma Susilo. ni tu li kama wan. taso ona li awen ken lawa e ona sama. jan mute pi ma tu li mama e kili loje suwi e kili pi telo nasa.

### ma Tensino

 anu  li poka wan pi ma Tensino Ato Asije. lawa ona li lon ma tomo Tento. ona la jan pi mute nanpa wan li toki Italija. toki Lasin kin li suli. jan pi mute lili li toki Pesentoleli li toki Sinpa. toki ni tu li poka tawa toki Tosi.

### ma Susilo

 anu  li poka wan pi ma Tensino Ato Asije. lawa ona li lon ma tomo Posano. ona la jan pi mute nanpa wan li toki Tosi. taso toki Lasin en toki Italija kin li lon. mani mute a li lon ma ni.
ma nanpa

**ma nanpa** li jo e kulupu nanpa e lawa pali.

ma nanpa li mute:
* ma nanpa kulupu - li jo e lawa pali.
* ma nanpa sike - li 'ma nanpa kulupu' li jo kin e pali mute nanpa.
* ma nanpa kasi - li 'ma nanpa sike' li jo kin e nasin pi pali nanpa wan.
ma Sisi pi jan ala

**ma Sisi pi jan ala** li lon ma kasi Penke lon ma Alapama lete pi ma Mewika.  toki Inli la, nimi li *Sipsey Wilderness*.  sina ken ala tawa kepeken ilo tawa lon ma pi jan ala.  sina ken tawa kepeken noka taso.

## sona ma

ma Sisi li ma pi nena lili.  telo tawa li lon lupa pi telo tawa.  ma li jo e tawa anpa telo mute tan ni.

kule pi telo tawa li nasa lon ma ni.  telo li laso laso jelo walo.

## kasi en akesi en soweli en pipi en kala
ma Sisi li jo e kasi suli mute e soweli mute e akesi mute e pipi mute
mute.  ma li jo e akesi linja mute.

kasi suli li suli pi nanpa wan lon ma Alapama li lon ma Sisi.  kasi suli ni li poka tawa anpa telo Isi Pi.

## tenpo pini
tenpo pini mute la, jan pi ma Mewika lete li utala e jan pi ma Mewika suli.  jan li lon li wile ala utala.  ona li weki e ma lili Winson tan ma Alapama tawa ni: ona li wile utala ala.  jan utala pi ma Alapama li wile pali e ni:  ona li utala.  jan pi ma lili Winson li tawa weka tawa ma Sisi tawa ni:  ona li ken utala ala.

tenpo li tawa.  jan li tu e kasi suli lon ma Sisi li weka e ona mute.  jan li weka e kasi suli mute.  tenpo li tawa.  jan li pilin ike tan ni: jan li weka e kasi suli tan ma pi pona lukin.  ona li pali e ni: ma Sisi li kama ma pi jan ala.

tenpo ni la, kasi suli sin li suli.  jan li weka e kasi suli ali ala.  kasi suli li lon li suli mute.
ma pi kasi suli

**ma pi kasi suli** li kasi suli mute lon ma sama. ma ni li jo e kasi mute e soweli mute.

## pona
ma pi kasi suli li pana e pona tan ni:
*ona li pana e kon pona e kili e moku e tomo tawa soweli mute.
*ona li pona e ma. kon suli li ken ala tawa weka e ma.
*ona li pana e kiwen kasi . jan li ken pali e ijo e tomo e lipu tan kiwen ni. kin la jan li ken seli e ona li pana e seli tawa sijelo ona li ken seli pona e moku.
*ona li pona tawa lukin jan.
*ona li awen e telo lon ma.

## weka
tenpo ni la jan ike li anpa li seli e kasi suli tan ni: jan li wile e kiwen kasi e ma. ona li wile suli e ma tomo ona li pali e kasi ante lon ma ni.
ma tomo

**ma tomo** li ma li jo e tomo mute. jan mute li lon ma tomo.

ma tomo li jo e jan lawa pi ma tomo.

ma tomo mute li jo lili e kasi. tomo tawa mute li tawa lon ma tomo sama.

jan lili li suli lon ma tomo sama la ona li ken pilin e ni: "ma ni li ma jan ala li ma pi tomo tawa. mi wile lon ma jan. mi wile e kasi."
ma tomo ni li jo e kon ike.
ma tomo Aloseta

li lon ma Pantelen lon ma Pesije. ma Aloseta la  li suli mute.  li tawa lon ma Aloseta. ma Aloseta la jan mute li pali e len e kasi lili kin pi telo nasa.
ma lili Loto lon ma Losi

li ma lili pi ma Losi. ona li lon seli pi ma Losi. ma lili Loto li jo e jan mute li jo e ma mute.  ma tomo lawa li ma tomo Loto lon poka telo linja Ton.

jan li pali e pali mute lon ma lili Loto. ona li pali lon e kasi. ona li pali e ijo tan kasi. ona li pali e tomo tawa. ona li weka e kiwen pimeja tan ma tawa ni: ona li jo e wawa.

ma lili li lon poka ma Ukawina li lon poka ma lili Wakoka li lon poka ma lili Wawane li lon poka ma lili Tawapo li lon poka ma lili Kanota li lon poka ma Kamiki.

telo linja Ton li suli li tawa lon ma lili Loto.