open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
jan sewi

*kon ante pi nimi ni la o lukin e lipu ni: [[sewi (kon ante)]] en [[jan sewi (kon ante)]].*

**jan sewi** anu **sewi** li jan pi wawa sewi. jan li pana e olin sewi tawa jan sewi. nasin wan la jan pilin e ni: jan sewi mute li lon; taso mi pana e olin sewi tawa mama sewi taso. nasin sewi Salatuta li nasin ni. ken la nasin sewi Sanatana li nasin ni. nasin ante la jan li pilin e ni: mama sewi taso li lon; jan sewi wan li lon. nasin sewi Jejuta en nasin sewi Kolisu en nasin sewi Isilami en nasin sewi Siki li nasin ni. nasin ante la jan li pilin e ni: jan sewi mute li lon. nasin sewi Loma li nasin ni. ken la nasin sewi Sanatana li nasin ni. jan pi olin sewi li pilin e ni: jan sewi li jo e wawa tawa kon sewi tawa jan tawa ijo mute. jan sewi li jan ala tawa jan mute. tan ni la jan mute li pana ala e nimi pi jan sewi tawa ona li pana e nimi sewi taso tawa ona.
lipu ku

li lipu nimi tan jan Sonja pi toki pona. lipu la jan Sonja li pana e sona nimi tan kulupu pi toki pona lon ilo Siko li pona e pakala pi lipu pu. lipu li pana e nimi sin mute li kulupu e ona. kulupu wan li nimi ku suli. kama sona pi jan Sonja la jan mute li pana e nimi ni. kulupu ante li nimi ku lili. kama sona ona la jan pi mute lili li pana e nimi ni. jan li **ku** la ona li kepeken lipu nimi ni pi jan Sonja sama nimi pu. nimi ku li nimi ale pi lipu ni. 

## insa
lipu li lon kulupu mute. open la jan Sonja li pana e toki pi lipu pu. insa li jo e lipu nimi ale. ni li kulupu pi suli nanpa wan. pini la ona li pana e pali musi kulupu.

### toki pi lipu pu
open pi kulupu ni la jan Sonja li toki e ni: lipu pu li wile lipu pi moli ala. ni la ona li pana e ante lili ona. ona li pana e nasin ante kulupu li pona e pakala li suli e toki pi lipu pu.

#### nimi ""
lipu pu la sona pi nimi seli li toki ala e ni: nimi "seli" li ken nimi ijo. taso ona li toki e kon pi nimi ijo pi nimi "seli".

lipu ku la nimi "seli" li ken nimi ijo.

#### nimi ""

lipu pu la nimi "nasa" li jo e kon ni: "jan pi nasin toki insa pakala". taso kon ni li ike tawa jan mute.

lipu ku la kon ni li weka tan nimi "nasa".

### lipu nimi pi toki pona
lipu nimi li lon kulupu tu. kulupu lipu nanpa wan li tan toki Inli tawa toki pona. kulupu lipu nanpa tu li tan toki pona tawa toki pona.

open la jan Sonja li pana e sona pi kepeken lipu.  lipu nimi li jo e sitelen pi jan Wakon.

### pali musi
kulupu lipu ni la jan Sonja li pana e pali musi kulupu. ona tu li toki musi. pali ante li nasin nanpa nasa musi. 

## kama sona pi jan Sonja

jan Sonja li wile sona e nasin nimi kulupu lon ma pona pi toki pona (lon ilo Siko). ona li pali e lipu pi alasa sona mute. nimi mute li lon lipu ni tan alasa sona. jan kulupu pi ilo Siko li pana e sona tawa jan Sonja. jan Sonja li pali e lipu pi nimi ni. sona pi alasa sona ni li lon lipu ku.

## kulupu pi nimi ku
lipu li pana e nimi ku lon kulupu tu.

### nimi ku suli
jan mute pi toki pona li pana e nimi la ona li nimi ku suli:

*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

### nimi ku lili
jan mute pi toki pona li kepeken lili anu kepeken ala nimi la ona li nimi ku lili.

## o lukin

* lipu ku lon lipu Amazon
* toki pi lipu pu
sitelen Katakana

li sitelen pi toki Nijon.

sitelen Katakana li kipisi pi sitelen Kansi la, nimi Katakana li "sitelen Kana kipisi". kalama pi sitelen Katakana li sama kalama pi sitelen Ilakana.

jan li kepeken sitelen Katakana lon ni:
* nimi li kama tan toki ante.
* nimi li wawa lukin.
* nimi li toki jan ala.
* wile nimi li kiwen. lipu pi nasin sona li kepeken mute e nimi ni.

## supa sitelen

sitelen Katakana li jo e kalama open luka: ア *(a)*, イ *(i)*, ウ *(u)*, エ *(e)*, オ *(o)*. supa ni la, kalama open li open lon leko monsi li pini lon leko sinpin.

sitelen Katakana li jo e kalama luka tu tu pi open ala. kalama pi open ala li ken weka kin la, kalama luka luka li lon. supa ni la, kalama pi open ala li open lon leko sewi li pini lon leko anpa.

ni la, nimi supa li .

kalama Yi en kalama Ye en kalama Wu li jo ala e sitelen wan. tenpo pini la, jan li kepeken e sitelen mute ante. tenpo ni la, jan li kepeken ala e kalama ni e sitelen ni.

mute la supa li jo kin e sitelen ン *(n)*. ona li ken lon mute: ona li ken lon sinpin pi kalama N, li ken lon anpa pi kalama U, li ken lon sinpin pi kalama ala pi open ala, li ken lon anpa pi kalama A. supa ni la ona li lon anpa ale.

nasin pi supa Kosujon li kama tan toki Sankita.

## toki Nijon

toki Nijon la, ヰ *(wi)* en ヱ *(we)* li sama イ *(i)* sama エ *(e)* la, jan li kepeken ala e sitelen Wi li kepeken ala e sitelen We. kalama ヲ *(wo)* kin li sama オ *(o)*. taso jan li awen kepeken sitelen Wo lon nimi wan. mute a la jan li kepeken sitelen Ilakana lon nimi ni li kepeken ala sitelen Katakana.

jan li wile jaki e kalama la, jan li kepeken linja tu (゛). nimi linja li . jan li wile jaki ante e kalama la, jan li kepeken sike lili (゜). nimi sike li .

sitelen Y lili (ャ, ュ, ョ) li ken lon sinpin pi sitelen I. sitelen I o jo e kalama pi open ala. ni la, kalama open pi sitelen I li kama weka. キャ (ki + ya) → kya. ni li .

sitelen Tsu lili li ken tu e kalama pi open ala. nimi ona li . jan li kepeken ni lon nimi mute pi toki Nijon ala: nimi Bed /bɛd/ pi toki Inli li kama ベッド *(beddo)*. sitelen Sokujon li ken kin lon pini nimi. ni la, ona li kalama pini pi monsi ale. sitelen Sokujon li ken ala tu e kalama N la, jan li kepeken ン *(n)*. jan li wile e kalama pi toki Nijon ala la, jan li ken kepeken kin e sitelen Sokujon: nimi Bach /bax/ pi toki Tosi li kama バッハ *(bahha)*.

kalama open li tu lon nimi pi toki Nijon la, sitelen Katakana li kepeken sitelen pi kalama open taso sama sitelen Ilakana. taso, nimi li kama ala tan toki Nijon la, jan li kepeken palisa. nimi palisa li . open pi sitelen Sojonpu en pini ona li sama open pi sitelen ale li sama pini ona. nimi lili pi toki Nijon la, jan li kepeken sitelen Sojonpu: 携帯 (ilo nanpa lili) li ケータイ *(kētai)*.

ヽ en ヾ li tu e kalama wan. kalama ヾ la, kalama nanpa tu li jo e sitelen Takuten.
lupa

**lupa** li nasin open lon insa ijo. pini anu pini ala li ken lon lupa. lupa poki li pini. lupa pi pan lupa suwi li pini ala. 

soweli ale li jo e lupa. nena kon jan li jo e lupa tu. nena kute tu jan li jo e lupa tu. uta li lupa pi suli nanpa wan lon jan. lupa monsi li lupa sama uta.

## lupa tomo
tomo li jo e lupa mute. 

Old farm house window.JPG|jan li ken lukin tawa weka tomo lon lupa lukin
File:باب مسجد الحاكم بأمر الله.JPG|jan li tawa insa tomo lon lupa nasin
jan Asa Nuton

**jan Asa Nuton** li jan sona suli tan ma Inli. ona li sona mute e nanpa e mun e lon e nasin sewi. ona li pana e sona tawa e sona pi kama tawa suli e sona kule. ona li pali e lipu Philosophiæ Naturalis Principia Mathematica. lipu ni li suli mute mute tawa tenpo pini pi nasin sona.

ona li pana sona lon tomo sona suli Kenpi.
kulupu lawa

**kulupu lawa** la jan mute li toki li kama sona e nasin lawa. lawa ma en kulupu esun li jo e kulupu lawa.
musi Supa Anima Loja

***musi Supa Anima Loja*** (toki Inli: Super Animal Royale) li musi pi ilo sona. kulupu Pisa (toki Inli: Pixile Studios) en kulupu Motu (toki Inli: Modus Games) li pali e musi ni.

## pali musi pi musi Supa Anima Loja
jan pali musi lukin tan sewi. ona li pali e jan soweli Supa Anima (toki Inli: Super Animal). ona li lawa e jan soweli li utala e jan pali musi mute (63) kepeken ilo utala. ona li kama e jan nanpa wan la ni: utala en awen ale.
akesi pi nasin wan

**akesi pi nasin wan** anu  li kulupu akesi. 

ijo:Micrurus tener.jpg|akesi linja
ijo:Green Sea Turtle swimming.jpg|akesi pi monsi kiwen
pilin

**pilin** la jan en ijo lon ante li kama sona e ale. ijo li pilin lon nasin mute. lukin en kute en pilin kon en pilin uta en pilin selo li pilin suli pi ijo poka.

kin la jan li pilin lon insa lawa. pilin ike en pilin pona en pilin wawa en olin en pilin monsuta en pilin utala en pilin meso en pilin sewi en pilin unpa li pilin insa.
ijo lili nanpa 8

**wan Okisen** li ijo nasin pi wan Atomo. ona li jo e sitelen lili **O** e nanpa Atomo 8. tenpo mute la wan Okisen tu li kama kulupu. seli pi selo ma la ona li kon. kon Okisen li kama telo lon lete nanpa 182.962&nbsp;°C. ona li kama kiwen lon lete nanpa 218.79&nbsp;°C. kon ma la kon Okisen li kulupu wan nanpa tu, li jo e mute 20.95%. wan Okisen li lon telo H2O.

kon Okisen li pana lon tawa soweli tawa akesi tawa pipi. kasi li pana e kon Okisen tawa kon ma.
tawa nena

**tawa nena** li nasin tawa. ni la ijo li tawa sewi li tawa anpa lon tenpo mute.

ANI Stehende Welle.gif|tawa nena awen

kin, tawa nena li ken tawa poka li ken tawa weka.

## nena telo
ijo li pilin e telo la, nena li kama. telo suli la, kon li tawa lon sewi ona la, nena telo li kama. jan li noka e telo la, ona li ken pali e nena telo. 

2006-01-14_Surface_waves.jpg|nena telo lili
Waves in pacifica 1.jpg|nena telo suli

### jan li lon nena telo
jan li lon supa lon nena telo la, ni li musi sijelo. jan li awen lon selo telo kepeken supa. nena telo li tawa la, jan li awen lon sinpin pi nena telo. jan li musi ni mute lon ma Awawi lon ma Kaliponja.


Mavericks_Surf_Contest_2010b.jpg|jan lon nena telo
Surfboard technology.jpg|supa pi nena telo
ike

**ike** li pona ala li weka pona. ijo pona la ijo ike li ante ale. jan mute li wile ala e ike. kon pi nimi ike li suli. sama pona la ike li ante tawa jan ante. ike li ken kama tan ijo ante mute.
ma Minesota

li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Sen Pa. ma tomo Minijapali li ma suli lon poka ona. ma Wikonsin en ma Ajowa en ma Notakota en ma Satakota li lon poka ona. ma Kanata kin li lon poka ona. ma Kanata la ma Manitopa en ma Antewijo li lon poka ona. ma Minisota lon sike li 1858.
musi pi jan Malijo

li kulupu pi musi ilo tan kulupu esun Nintento. mama ona li jan Mijamoto Sikelu. **jan Malijo** li jan pi suli nanpa wan tawa musi ilo. jan Malijo li kama lon musi ilo, taso ona li kama tawa sitelen tawa en sitelen musi kin.

## musi
 li open pi kulupu musi. musi la jan Malijo li tawa lon  li pakala e monsuta li awen e  tan  ( lon toki Inli). musi nanpa wan pi jan sama wawa Malijo li kama lon tenpo sike 1985. tenpo mute la, mije sama pi jan Malijo, , li lon musi ni. nimi "musi pi jan sama wawa Malijo" li kama tan ni.

jan Malijo li ken tawa sewi kepeken noka ona. jan Malijo li tawa anpa lon lawa monsuta la jan Malijo li ken moli e ona. monsuta ni li kili Kulipo (kili Kunpa lon toki Inli) li akesi Nokonoko (akesi utala Kupatupa lon toki Inli) li monsuta mute ante. jan Malijo li kama jo e wawa ante la jan Malijo li ken moku e ijo wawa ante. jan Malijo li moku e soko loje la jan Malijo li kama suli. jan Malijo li moku e kasi kule seli la ona li ken pana e sike seli. jan Malijo li moku e mun la ijo li ken ala pakala e jan Malijo.

kulupu musi pi jan sama wawa Malijo li kulupu musi suli pi jan Malijo, taso jan Malijo li lon musi ante kin. ni mute li  li  li .

## jan
jan Malijo li mije pi ma Italija. ona li jan lon ala. jan Malijo li jan pali ilo telo. ona li  jan pi mama sama pi jan Malijo li jan Luwisi. tenpo nanpa wan la jan Mijamoto Sikelu li pali e jan Malijo lon musi Tonki Kon lon tenpo sike 1981. nimi nanpa wan ona li 'jan Sanpuman' (mije pi tawa sewi). jan Mijamoto li ante e nimi ona lon musi nanpa wan pi jan sama wawa Malijo. tenpo ni la jan Malijo li lon musi ilo mute.
sitelen pi palisa mama mun

li  sitelen mun.  li sitelen e ona lon tenpo sike 1995. sitelen la, palisa tu wan pi kon mun li lon. ona li jo e nimi "palisa mama" tan ni: lon tenpo mute kama la, palisa ni li kama suno. ona li mama e suno sin. kin la, suno sin ante lon poka ona li pakala e ona kepeken tenpo mute.
ma Mesopotamija

li ma lili pi tenpo pini lon ma Asija pi pini suno. tenpo ni la ona li lon ma Ilakija li lon kipisi pi ma Ilan pi ma Tuki pi ma Sulija pi ma Kuwasi. 

toki Elena la nimi Mesopotamija li toki e ni: ma lon insa pi nasin telo. ma Mesopotamija li lon poka pi nasin telo Sikilisu pi nasin linja Pulatu.

tenpo pini la kulupu Emeki en kulupu Akatu li lon ma Mesopotamija. tenpo open pi sitelen toki (3100 BC) tawa tenpo sike 539 BC la, kulupu ni li lawa e ma Mesopotamija. tenpo sike 539 la, jan Kulusi suli pi ma Pasi li open lawa e ma Mesopotamia.

tenpo pini la, ma tomo suli mute li lon ma Mesopotamija. ma tomo Uluku (ma tomo Uruk) en ma tomo Nippur en ma tomo Nineveh en ma tomo Assur en ma tomo Papili (ma tomo Papilon) li ma tomo suli. jan Kikamesi li jan lawa pi ma tomo Uluku.

ma Mesopotamija en ma Masu pi tenpo pini en kulupu pi telo linja Sintu en ma pi nasin linja jelo la sitelen toki li open pali e sitelen toki. ma Mesopotamija la, jan li kepeken e sitelen pi ilo kipisi.

## kulupu Sumelu

 li kulupu jan tomo lon ma Mesopotamija. sona jan la, ona li kulupu jan tomo lon tenpo pini nanpa wan.

kulupu toki pi kulupu Sumelu li jo e toki wan taso. ona li tan kulupu toki Palata Elopa ala li tan kulupu toki Semi ala.
ma Somalija

**ma Somalija** li ma lon ma Apika pi tan suno. ona li lon poka pi ma Itejopija pi ma Sipusi pi ma Kenja pi telo suli Palata.

tenpo ni la, utala insa li lon ma Somalija. kulupu lawa mute li lon li utala.
ma tomo Maka

nasin sewi Isilami la  li ma tomo pi sewi nanpa wan. jan pi nasin sewi Isilami li toki sewi la, jan li sinpin tawa ma tomo Maka. jan pi nasin sewi Isilami li ken tawa ma tomo Maka la jan o tawa ma ni.
kule insa pi wan lili awen

**kule insa** **pi [[wan lili awen]]** la, wan lili awen li sama anu ante lon sona kama. kule ni li jo e nanpa. nanpa ni li nanpa pi wan insa lon lon wan awen pi kule ni.

ijo la, wan lili awen ona li kule insa wan taso, sijelo ona li **ijo noka**. wan lili awen ona li kule insa mute ante la, sijelo ona li .

## nimi pi kule ale
jan li nimi e ijo noka ale. toki pona la, jan li wile nimi e ijo kepeken nimi pi toki pona taso la, ni li ken ike mute tawa nasin toki. ni la, lipu ni la, nimi ale li tan ante kalama tan toki ante.

tan nanpa 1 tawa nanpa 92 la, nimi li tan toki Lasina. tan nanpa 93 tawa nanpa 118 la, nimi li tan toki Inli.
toki Insi

li toki tan ma Palata. nanpa pi jan toki la, ona li nasin toki nanpa wan lon ma Palata. lon poka toki Inli la, ona li toki pi kulupu lawa pi ma Palata. toki Insi li sama mute e toki Utu, taso on li jo e nasin sitelen ante. jan mute li pilin e ni: ona li toki wan. tan ni, nimi ni li kepeken lon tenpo mute: toki Insi-Utu anu toki Intusan.

toki mama ona li toki Sankita.

## kalama
toki ante la, toki Insi li jo e kalama mute.

### kalama pini

jan mute li toki e kalama /q x ɣ/ sama kalama /k kʰ g/. 

jan li ken toki e kalama /f/ sama kalama /pʰ/. jan ni mute li lon ma pi tomo ala. jan mute pi ma tomo li ante li toki e kalama /pʰ/ sama kalama /f/. ni li ante sin. 

toki mute la, pini toki li ante lon kalama. ni li sama toki Kanse. toki ante la, pini toki li ante lon kon. ni li sama toki Sonko. toki ante la, pini toki li ken jo e kon e kalama ala, li ken jo e kon ala e kalama. ni li sama toki Inli. toki ni ale la, toki Insi li ante. toki Insi la, pini toki li ken jo e kon ala e kalama ala, li ken jo e kon e kalama ala, li ken jo e kon ala e kalama, li ken jo e kon e kalama. ni li sama toki ante pi ma Palata. 

### kalama open

kalama open ale li ken lon nena kin.

kalama open /ə ɪ ʊ/ li lili. kalama open /aː ɛː eː iː ɔː oː uː/ li suli.
ma Sasutan

li ma lon ma Apika. ma Sutan en ma Santapiken en ma Konko pi ma tomo Kinsasa en ma Jukanta en ma Kenja en ma Itejopija li lon poka ona. tenpo sike 2011 la lawa ona li kama weka tan lawa pi ma Sutan li kama lawa ante. nasin telo Nile walo li tawa lon ona
selo

**selo** li lon sike ijo. jan li ken lukin li ken pilin e selo ijo.

Sundown and cross section 2.jpg|insa pi kili ni li walo. selo ona li loje.
Earth poster.svg|insa ma li seli mute. insa ma la selo ma li lete.


## selo soweli

Image skin texture.jpg|selo jan
Indian pangolin (Manis crassicaudata) - oo 246940 (cropped to A).jpg|selo soweli kiwen
Fish scales.jpg|selo kala


selo li awen e insa sijelo. selo li pakala la, sijelo li ken weka e telo sijelo. selo pi jan pi soweli mute li ko. taso, pipi mute en akesi mute en kala en soweli li jo e selo kiwen. akesi mute en kala mute li jo e wan kiwen mute lon selo ona.
ma Ankola

**ma Ankola** li ma lon ma Apika. 

tenpo pini la ona li lawa tan ma Potuke. ma Ankola li kama lawa e ma ona la, kulupu MPLA en kulupu UNITA li open utala. tenpo utala ni li pini lon tenpo sike 2002.
kon (sona ijo)

**kon** li nasin ijo wan. nasin ijo ante li kiwen li telo li kon suno. jan li ken ala lukin e kon mute. kiwen en telo la ona li jo e suli lili.

Purplesmoke.jpg|kon pimeja tan kon seli suno


## kon lon selo ma

kon li len e ma. tenpo suno la, ona li lukin laso. tenpo pimeja la, ona li lukin pimeja. tenpo pi suno pini en tenpo pi suno kama la, ona li lukin loje.

ken la, ona li jo e ko sewi. ken la, linja kule li lon.

tomo tawa kon li ken tawa lon selo kon.


ijo:Top of Atmosphere.jpg|selo kon ma
ijo:Mars atmosphere.jpg|selo kon pi mun Masi
ijo:Titan-Complex 'Anti-greenhouse'.jpg|selo kon pi mun Sitan.
suwi

**suwi** li pana e pilin pona. ijo li ken suwi tawa uta, tawa lukin, tawa luka, tawa pilin, tawa ijo ante mute. taso, suwi li ken ike kin: jan li moku e suwi pi mute ike la, ona li ken kama ike sijelo li ken kama wile weka e jaki tan uta tan kiwen uta. 

## ko suwi

ijo mute li suwi. pipi li pali e ko suwi. tan kasi en tan kili la jan li pali e ijo suwi.


Sucre blanc cassonade complet rapadura.jpg|ko kiwen suwi
Honey (16759909410).jpg|ko suwi tan pipi


## moku suwi
moku suwi ante mute li lon. jan li pali e pan suwi e lete suwi e moku suwi ante mute. moku li suwi ala la, jan li ken pana e ko suwi. kili mute kin li suwi.

jan li moku e ijo ante la, jan li moku e suwi lon tenpo kama. jan li moku e suwi lon tenpo nanpa wan la, pilin uta jan li wawa lili li pona lili.


Strawberry shortcake.jpg|pan suwi pi kili loje
GreenSoft_icecream.jpg|lete suwi lon poki pan


### suwi lili
suwi lili. suwi lili li pona mute tawa jan lili.

Ässä Mix.jpg|suwi lili pi pilin uta kili
toki Sawili

li toki lon ma Apika pi open suno lon kulupu toki Pantu. ona li toki mama pi kulupu jan Sawili. taso, jan mute ante li lon kulupu ante lon ma poka pi kulupu ni li wile toki tawa jan pi kulupu ante li kepeken toki ni tawa ni. tan ni la, ona li toki pi lawa ma lon ma mute lon ma Apika.

tenpo pini la, toki Sawili li toki suli lon esun lon ma Apika pi open suno. tan ni la, ona li jo e nimi mute tan toki Alapi tan toki ante.

## linja tawa
jan Jowane Palu nanpa tu

jan Jowane Palu nanpa tu (toki Inli: John Paul the Second, toki Lasina: Ioannes Paulus II, toki Posuka: Jan Paweł Drugi) li lawa pi nasin sewi Katolika lon tenpo pini. ona li jan lawa sewi nanpa wan tan ma Posuka. ona li jan suli pi ma Posuka. ona li moli lon tenpo 02.04.2005, 21:37. tenpo mute la jan li toki musi e kalama musi Paka tan ni: kalama musi ni li pona mute tawa jan Jowane.

## nasin pi lipu ante
supa

ijo li ken lon sewi **supa**. sewi supa li sama lipu.

File:Parsons Table.jpg
Set of fourteen side chairs MET DP110780.jpg|supa monsi jan
UMass Hotel bed.JPG|supa lape
ma Malipe

**ma Malipe** anu **ma Maloko** li ma lon ma Apika sewi. tenpo pini la ma Kanse en ma Epanja li lawa e ona.

kulupu lawa pi ma Malipe li toki e ni: ona li jo e ma Sala pi pini suno. taso, kulupu lawa pi ma Sala pi pini suno li toki e ni: ona li ante.
ma Ukanta

li ma lon ma Apika pi kama suno. mute pi telo Witolija li lon ona. ma ni li lon ma Apika pi telo suli. sama la ona li lon ma pi telo linja suli Nilo. ma tomo lawa en ma tomo pi suli nanpa wan li ma tomo Kanpala.

nimi ona li tan nimi pi . ma Pukanta li ma pi tenpo pini lon ma Ukanta.

tenpo pini la ma Juke li lawa e ona. ona li kama lawa e ona sama la utala mute li kama lon.

toki Inli en toki Sawili li toki lawa ona. taso lawa li ken pali lawa pi toki ante li ken pana sona pi toki ante lon tomo sona. toki Lukanta li suli lon ma li tan ma Pukanta.
jan Temusin

, anu , li jan lawa suli pi ma suli Monko. ona li wan e kulupu mute pi ma Monko li anpa li kama lawa e ma mute. ma wan la, ma ona li ma suli nanpa wan lon tenpo ali. ona li lawa e mute pi ma suli Elasija. kulupu utala pi ma suli Monko li kama tawa ma Posuka en ma Anatolu lon suno pini kin.

poki sona li toki e ni: lanpan ma pi jan Temusin li pana pakala mute li pana moli mute. taso, jan mute li pilin pona tawa ona tan ni: ma suli Monko li pana sona li pana esun mute lon ma Elasija. jan mute lon ma Monko pi tenpo ni li toki e ni: ona li mama pi ma Monko.
nasin mani

li nasin esun suli, li nasin pali suli. nasin mani la, jan esun en kulupu esun li jo e ijo, e ilo pali, e tomo pali, e ma. kama jo e ijo la, jan li wile kepeken mani. jan li pali tawa ni: ona li wile jo e mani, e ijo pi suli mani suli.

ma pi nasin mani la, mani en ijo li suli tawa kulupu lawa. jan li jo e tomo la, kulupu lawa li ken ala weka e tomo tan ona, li ken ala pana e tomo tawa jan ante. (lon la, nasin lawa li ken pana e wawa ni tawa kulupu lawa.)

nasin mani pi tenpo ni li kama lon e tenpo pi ante ilo suli. tenpo ni la, ma mute li ma pi nasin mani.

jan pi toki utala li toki e ijo ni: nasin mani la, jan pi mani mute li jo e wawa mute. jan pi mani lili li jo e wawa lili. jan pi mani mute li ken ante mute e nasin esun, li ken ike tawa jan pi mani lili. jan pi pilin ike tawa nasin mani li open e nasin pi pali kulupu.

## pona en ike pi nasin mani

jan pi nasin mani li toki e ni: nasin mani li nasin nanpa wan pi palin e mani. mani li pali e ni: jan pi jo lili li jan lili. nasin mani la, jan ken pali e sona tan ni: ona ken kama sona en esun e pali ona. ma Sesesele kama sona lili lon tenpo pini ona tan ni: nasin loje pana ala tawa jan pi kama sona tan ni: nasin loje la jan ali li sama.

## o lukin kin
nasin loje
sitelen tawa Pen 10

Pen 10 (Inli la: Ben 10) li kulupu pi sitelen tawa. Pen 10 nanpa wan li kama lon tenpo sike 2005. kulupu Jan Utala (Inli la: Man of Action) li pali e Pen 10.

### sitelen tawa mute
ni li sitelen tawa pi Pen 10:

# Pen 10
# Pen 10: Wawa Pi Jan Ma Weka
# Pen 10: Sewi Pi Jan Pi Ma Weka
# Pen10: Ale
# Pen 10 Sin
Pen 10: Sin li toki e toki ante pi Pen 10.

### jan toki pi Pen 10:
**Pen Lukaluka**

sitelen tawa Pen 10 (2005) en sitelen tawa Pen 10 Sin la, Pen li jan lil. sitelen tawa ante la ona li jan pi kama suli. Pen li kama jo e ilo Onisise tan sewi. ilo Onisise li ni: ona li ante e selo pi Pen tawa jan pi ma ale ante

* 
* 
*
jan Pijoke

li jan pi kalama musi tan ma Isilan. ona li pana e kalama musi lon nasin mute. ni mute li nasin kalama musi ilo li nasin kalama musi Pope li nasin kalama musi nasa li nasin kalama musi Lipope li nasin kalama musi Kelasike li ante kin.

jan lili la, ona li open e pali ona pi kalama musi. tenpo nanpa wan la, jan pi ma mute li kama sona e ona tan ni: ona li toki lon kalama lon . kalama toki ona li wawa. kulupu ni li pana e  lon tenpo sike 1987. ona li pona tawa jan mute lon ma Juke lon ma Mewika. kulupu Sekumolane li pini lon tenpo sike 1992. jan Pijoke li open e pali pi kalama musi pi ona wan taso. ona li pali e kalama mute e kulupu kalama mute. ona li pali e kalama musi lon poka pi jan suli mute ante.

jan li esun mute e kalama pi jan Pijoke. ma mute la kalama mute ona li kama suli lon lipu pi sona ni: kalama seme li suli seme lon esun. tenpo mute la, jan li pana e ijo pona tawa jan Pijoke tan pali pona ona.

tenpo lili la, jan Pijoke li jan musi lon sitelen tawa. ona li lon e sitelen tawa  lon tenpo sike 2000. 

## kalama
### kulupu kalama
**Debut* (tenpo sike 1993)
**Post* (tenpo sike 1995)
**Homogenic* (tenpo sike 1998)
**Vespertine* (tenpo sike 2001)
**Medúlla* (tenpo sike 2004)
**Volta* (tenpo sike 2007)
**Biophillia* (tenpo sike 2011)
**Vulnicura* (tenpo sike 2015)
**Utopia* (tenpo sike 2017)
kama tawa sewi

kama tawa sewi li wawa. kepeken li la, ijo li tawa sewi. tomo tawa kon li tawa sewi kepeken wawa ni.
nimi pi kon jasima

**nimi pi kon jasima** li jo e kon nimi pi ante mute. ona li ken ala ante pi mute sin tawa ona ante.

## nimi pi kon jasima lon toki pona

## toki lili
ma Alaka

li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon poka pi ma Kanata lon ma lete.  li ma tomo lawa pi ma Alaka.  en  li ma tomo suli lon ma Alaka.  li tan ma Alaka.
ma Ilinowi

li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon poka pi nasin telo Misisipi li lon poka pi telo suli Misikan. ma tomo lawa ona li . ma tomo Sikako li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Ilinowi.

## ma

### ma tomo suli

ma tomo ante:
* ma tomo Mewijon
ma Insijena

anu  li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Insijenapoli. ma Insijena li lon poka pi ma Misikan, li lon poka pi ma Ilino, li lon poka pi ma Kentaki, li lon poka pi ma Owajo, li lon poka pi telo suli Misikan.

## nimi

### tan pi nimi Insijena
nimi Insijena li tan nimi "Indiana" pi toki Inli. toki Inli la kon pi nimi "" li sama "ma pi jan nanpa wan" lon toki pona.

### tan pi nimi Usali
toki Inli la nimi Usali li "". toki Inli la jan pi ma Insijena li jan Usali. jan ala li sona e tan pi nimi Usali. nimi Usali la kulupu pi tenpo pini pi ma Insijena li toki: nimi Usali li tan ma Wesinja, li tan ma Kentaki, li tan ma Nokewalana, li tan ma Sakewalana, li tan ma Tenesi. ante la, tenpo sike nanpa 1833 la, lipu  li toki: nimi Usali li tan nimi "?"

ken la nimi Usali li ike, li pana tawa jan nena.

## tenpo pini

### jan tan
tenpo pi kiwen pi telo lete li pini la, ijo lon li ken tawa ma ale. tenpo sike pini 10,000 la kulupu jan nanpa wan li tawa ma Insijena nimi. kulupu ni li pali ala e ma tomo. kulupu ni li alasa e soweli suli, e kili pi jan ala, e kasi pi jan ala. kulupu ni li pali e ilo kepeken kiwen pakala.

tenpo sike pini 6,000 la kulupu lon ma ni li kama pali e nena ma tan ni: kulupu li tawa nena e moli ona. kin la kulupu li tawa nena ante e ijo pakala, e wan mute pi soweli moli, e ilo pakala. kulupu li pali e tomo awen, e ma tomo.

tenpo sike pini 3,000 la kulupu li kama pali e poki kepeken ko ma. kulupu li kama suli e kasi sama ni: kasi ni li palisa nena jelo. kin la kasi ante li sike pi jelo loje pi insa ko.

### jan Elopa li kama
tenpo sike nanpa 1679 la jan Kanse li kama lon ma Insijena nimi. tenpo ni la ma pi kama Kanse li kulupu tomo Sapen lon telo linja Senjose.

tenpo sike nanpa 1715 la jan Kanse li pali e tomo pi awen utala Mijami lon kulupu tomo Kekijonka. tenpo ni la tomo Kekijonka li tomo Powejen.

## ma li sama ni

### telo linja
telo linja mute li lon ma Insijena. 

telo linja ni li tawa telo Iwi:

*telo Mami
**telo Senjose (tawa telo lili suli Iwi)
**telo Senamawi

telo linja ni li tawa telo Misikan:

*telo Senjose (tawa telo Misikan)

telo linja ni li tawa telo linja Misisipi:

*telo Owajo
**telo Wapasi  
***telo walo
****telo Wapawani
****telo Ankasaka

### kulupu tomo
kulupu tomo mute li lon ma Insijena.

*tomo Insi
*tomo Powejen
*tomo Epanwi
*tomo Sapen
*tomo Kamele
*tomo Pisasa
*ma tomo Pumintan
*tomo Amon
*tomo Lapaje
*tomo Nopeli
*tomo Kewi
* tomo Munsi
*tomo Kinwa
* tomo Kokomo
*tomo Tewajo
*tomo Wesopejo
*tomo Elo

## musi

### musi sijelo
kulupu pi musi sijelo li musi tan mani lon ma Insijena.
mun tawa

li mun pi sike e mun suno. mun tawa li suli. tan suli la, ona li kama sike. taso, ona li lili tawa ijo pi wan e wan ijo Atomo kepeken seli. kulupu UAI li toki e ni: mun tawa li wile weka e mun lili tan nasin ona. taso, jan sona ante li pilin ante. suno mi li jo e mun tawa pi nanpa luka tu wan. ma mi li mun tawa.
len

**len** li sama lipu. len li lon selo ijo la jan li ken ala lukin e ona. len li ken selo sijelo soweli li ken linja soweli li ken kasi li ken ijo pi pali jan. jan li pali e len kepeken nasin mute. nasin mute la jan li pali e ni: wan la jan li pali e linja. tu la jan li pali e lipu len tan linja ni. lipu len la jan li ken kipisi e ona li ken pali e ijo mute tan ona. ijo ni li ken: len jan, poki len, selo supa, ilo pi weka telo, ilo pi weka jaki.

Karachi - Pakistan-market.jpg|len pi kule ante mute lon ma Pakisan


## len jan

Clothes.jpg

jan li jo e len lon sijelo ona. jan li jo e len tan ni: len li awen e jan tan lete tan suno tan jaki. kin la jan li ken jo e len tan ni: jan li wile pona lukin la ona li wile jo e len pi pona lukin. ni la len li ken kule. jan li len ala la, jan li ken pilin apeja. nasin len mute li lon. nasin len li ante lon ma ante lon tenpo ante.

len mute li ken len e sijelo jan:
*len lawa
*len sijelo
*len luka
*len noka
*len noka anpa

## pali len
jan li pali e len kepeken nasin ante mute. nasin pali li ken: pali len kepeken palisa tu

kasi suli pi pana len li kasi len ko walo.
jan Nansi Pelosi

**jan Nansi Pelosi** li jan toki lawa pi tomo pi jan toki. ona li lon kulupu Temokasi. ona li jan toki pi ma Kaliponja.
ma Juta

li ma kipisi pi ma Mewika.  li ma tomo lawa ona li ma tomo pi suli nanpa wan lon ona. ma Juta li open lon tenpo sike 1896.

## kon
tenpo mute ala la, telo li kama tan sewi lon ma Juta. taso, tenpo lete la, telo ko mute li kama. ma Juta li jo e tenpo seli e tenpo lete. nena suli mute li lon ma Juta. kin, ona li jo e suno mute.

## lon
ma Atajo en ma Ewisona en ma Kolowato en ma Niwata en ma Wajomin li lon poka pi ma Juta.  li lon insa pi ma Juta.
mun seli

**mun seli** anu **mun suno** li mun sike pi seli nasa. wawa ona pi kama tawa suli li awen e ona. mun seli li pana e seli e wawa e suno. seli wawa li kama lon insa pi mun seli.

suno mi li mun seli. tan ma mi la, jan ken lukin e mun seli mute lon sewi pimeja. taso, jan ken ala lukin e mun seli mute mute tan ni: ona li lon weka suli tawa mi.
ilo lukin tomo pi sitelen tawa

li ken pana e sitelen tawa kepeken kon. ken la, sitelen tawa ni li jo e walo en pimeja taso anu kule ali. ona li pana e kalama kin. jan li kepeken e ilo pi sitelen weka tawa pana e toki pi kama sin e musi e sona.

ilo pi kalama weka la, ilo pi sitelen weka kepeken e tawa nena sama e ilo sama mute. tenpo open la, ilo pi sitelen weka li kama lon e kulupu pi tenpo sike 1920s. taso, jan nanpa lili li jo e ilo ni lon tenpo open. ilo ni li tawa e jan mute lon tenpo 1950s. tenpo open la, sitelen weka li lon pimeja lon walo taso. taso ilo li kama ante sin la, jan li open e pana pi sitelen kule. ilo pi sitelen weka li kama suli mute tawa nasin jan.
sinpin suli pi ma Sonko

li lon ma Sonko, li pini tomo utala.

tenpo pini la, jan pi ma Monko en jan pi ma ante li utala e ma Sonko. jan li wile awen e ma Sonko la jan li pali e **sinpin suli pi ma Sonko**.
kulupu mama lawa Min li pali e mute ona.

## tenpo
tenpo Sanko pi ma Sonko la, jan pi ma lawa mute li pali e sinpin ante mute. sinpin mute ni pi ma Sonko li lon pi suli ala. 

tenpo pi kulupu lawa Min la, jan li pali suli e sinpin. tan ni la, tenpo ni la, sinpin pi ma Sonko li suli.
## tan sona
kulupu mama lawa

**kulupu mama lawa** li kulupu pi jan lawa tan kulupu mama sama. kulupu mama Pupon en kulupu mama Apupuko li kulupu mama lawa suli pi ma Elopa.
musi pi leko tawa

***musi pi leko tawa*** li musi supa li musi pi moli mute. ona li tan tenpo sike 2013 lon ilo lili. jan li ken musi lili kepeken mani ala li ken musi ale kepeken mani. musi kepeken mani ala li jo e wan pi luka luka tu wan. musi kepeken mani li jo e wan pi mute wan. wan li palisa ante. musi kepeken mani li jo e ken mute. ona li ken pali e wan li pana e ni tawa jan ale, jan li ken musi e ni.
toki musi

**toki musi** li musi lon toki. ken la ona li kepeken toki uta anu sitelen toki anu toki luka anu nasin toki ante.

toki musi la, nasin tu suli li toki pi lon ala li toki lon.

## sitelen pi toki musi

sitelen pi toki musi li toki musi lon sitelen toki. sitelen li ken nasin pi awen toki musi. lon kulupu jan pi sitelen toki la, sitelen pi toki musi li kama suli mute tawa nasin kulupu. ona li suli tawa musi tawa sona tawa nasin sewi tawa nasin lawa. ona li nasin mute pi sitelen pi toki musi. nasin suli pi sitelen musi li sitelen pi kalama musi li sitelen toki pi pali musi li sitelen pi sama toki (sitelen Posa li nasin ali ante pi sitelen toki musi).

tenpo mute pini la, jan mute li sitelen e toki musi kepeken kiwen. tenpo ni la, jan mute li kepeken lipu toki anu ilo sona.
ma Kansa

**ma Kansa** li ma kipisi lon insa pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Topika. nimi ona li tan telo linja Kense tan nimi pi kulupu Kansa. ona li lon poka pi ma Nepaka, li lon poka pi ma Kolowato, li lon poka pi ma Okajoma, li lon poka pi ma Misuwi.
ma Kolowato

anu **ma Kalowato** li ma kipisi pi ma Mewika. nimi ona li tan nimi *colorado*  pi toki Epanja tan ni: kiwen ma li loje. ma tomo lawa ona li ma tomo Tenwa.
lipu sitelen

**lipu sitelen** li lipu musi pi leko mute. lipu ni li kepeken e sike toki. nimi pi lipu sitelen pi ma Nijon li . nimi pi lipu sitelen pi ma Kanse anu ma Pesije li .  li lon tan lipu sitelen pi ma Mewika.


sitelen:Speech balloon.svg|sike toki
sitelen:Wikipe-tan manga page1.jpg|lipu Manka
sitelen:Pieds Nickeles 5.jpg|lipu Pante Tesine
sitelen:AmericasGreatest3.png|lipu pi jan pona suli wawa
pilin musi

li nasin pilin. jan li pilin musi la jan li ken pana e kalama uta musi. jan ale en kulupu jan ale li sona e pilin musi. jan ante en kulupu jan ante li pilin musi tawa ijo ante. 
## toki pi pilin musi

toki li ken kama e pilin musi. toki pi pilin musi
jan Ke

**jan Ke** li nimi pi jan wan taso ala li ken jan ni:

* Kevyn Scott Calanza Bello (jan Ke) li jan pi toki pona li tan ma Kanata.
* Ret Samys (jan Ke Tami) li jan pi toki pona li tan ma Tosi.
sitelen pona (kon ante)

**[[sitelen pona]]** li nasin sitelen pu pi jan Sonja. tenpo sike nanpa 2014 la jan Sonja li pana e ona tawa jan ale.

nasin sitelen ante li jo e nimi "sitelen pona":

* sitelen pona pi jan Mimoku (2006)
* sitelen pona pi jan Makuwe (2017)
ma Kasa (kon ante)

**ma Kasa** li ken:

*ma kipisi Kasa pi ma Pilisin
*ma tomo Kasa pi ma kipisi Kasa lon ma Pilisin
*ma Kasasan pi ma Asija insa
tenpo Alowin

anu **tenpo monsuta** li tenpo suno musi lon ma mute. ona li lon tenpo suno nanpa 31 pi tenpo mun nanpa luka luka. tenpo suno kama pi tenpo Alowin li tenpo pi jan sewi ale. ni la, tenpo Alowin li jo kin e nimi ni: .

jan li alasa monsuta e jan lon tenpo Alowin. tenpo pi pini suno la jan li tawa tomo mute ante. jan ni li toki e ni: . jan ni li wile kama jo e suwi. jan li kama jo ala e suwi la, jan li ken pana e pakala lili tawa tomo.


Jack-o'-Lantern 2003-10-31.jpg|tenpo monsuta la kili loje li suli. mute la ilo suno li lon ona.
Halloween Shop, Derry, September 2010 (02).JPG|len sinpin mute pi tenpo Alowin
File:Trick or Treater.jpg|jan lili li alasa e suwi 


## jan lili li alasa e suwi

tenpo monsuta la jan lili li tawa tomo mute li wile e moku suwi. ona li kepeken len musi.
musi moku

soweli en jan li moku e ijo pona la, ona li pilin **musi moku**. moku li ken pilin pona e jan, li ken pilin ike e jan. jan pi pali moku li wile e ni: moku ona li pana e musi moku tawa jan. sina moku e ijo la, pilin pona, la moku li suwi tawa sina.

musi ni li tan palisa uta ona. moku ante li toki e palisa ni la, jan li pilin e musi ante.
jan Malija Kili

anu  li jan sona suli. sona ona li sona tawa pi wan lili. pali ona li ken e ni : jan pi pona sijelo li ken pona e sijelo nasa kepeken pana wawa tan wan lili nasa.

sike suno nanpa 1867 la ma Posuka la ona li kama lon.

ona li meli pi wile sona. taso tenpo ni la meli li ken ala kama sona mute lon ma Posuka. tan ni la ona li tawa ma Kanse. ona li kama sona e sona tawa e sona nanpa lon ma tomo Paki lon tomo sona suli Sopon.

ona en jan sona suli Pije Kiki li kama wan lon tenpo sike nanpa 1895.

jan Maki Kiki en mije ona li pali lon tomo pi mani ala. ona li pali kepeken kiwen pi pana wawa. kiwen ni li jo e ijo Uwanijon mute. jan tu li alasa e tan pi pana pi wawa kon. pona la ona li kama lukin nanpa wan e ijo tu sin : ijo Polonijun en ijo Lasijun.

tenpo sike nanpa 1903 la jan Maki Kiki li kama jo e pona Nope pi sona tawa tan pali pona ona.

mije ona li moli la jan Maki Kiki li kama jo e pali ona li kama jan pi pana sona lon tomo sona Sopon.

tenpo sike nanpa 1911 la ona li kama jo e pona Nope sin pi sona pi ijo lili. tan ni la ona li meli wan taso pi pona Nope tu.

ona li tan pi tomo pali pi ijo Lasijun. tomo ni la jan sona li wile sona e ijo Lasijun.

utala suli nanpa tu la ona li pali mute li pana e sona pona tawa jan pi pona sijelo lon ma utala.

wawa kon tan wan lili nasa pi pali ona li pakala lili e sijelo ona lon tenpo mute. ona li kama jo e ike sijelo : sike lili loje lon telo loje ona li kama weka. tan ni la jan Maki Kiki li moli lon sike suno nanpa 1967 lon ma Kanse.

pini la sike suno nanpa 1995 la jan lawa pi ma Kanse en jan lawa pi ma Posuka li tawa e ko pi sijelo moli seli pi jan Maki Kiki tawa tomo suli Potejo.
nasin lon

**nasin lon** li toki e nasin ijo la, ijo ni ale li lon. ni la, ijo ante li pilin insa ala e ijo ni.  ante en nasin kulupu jan ante li toki e ni kepeken nasin ante.  li ken pilin e nasin sona pona e nasin sewi e sona nanpa e sona pi alasa lon la, nasin lon li lon sona ni ale. ona li wile sona e ni: "ijo li jo e sijelo lon la, ijo ni li lon ala lon?". sama la, ona li wile sona e lon pi mama sewi e lon pi  e lon pi .
jan Pawa Opama

li jan lawa nanpa 44 pi ma Mewika. pini lon tenpo sike 2017 la, ona li kama jan lawa lon tenpo sike 2009. jan So Waka Pu li jan lawa lon tenpo pini. jan Tana Tan li jan lawa lon tenpo kama. jan lawa nanpa tu ona li jan So Patan.

tenpo sike 1961 lon ma tomo Onolulu pi ma Awawi. mama mije ona li kama lon ma Kenja. mama meli ona li kama lon ma tomo Wisito pi ma Kansa. ona li jan lawa pi ma Mewika pi mama pi ma Apika nanpa wan.

ona li lon kulupu Temokasi. tenpo sike 2009 la, ona li utala e jan Son Miken pi kulupu Wepalikan, li kama jan lawa. tenpo sike 2012 la, ona li utala e jan Mitu Woni pi kulupu Wepalikan, li awen jan lawa.
len kute

**len kute** li len e kute jan. kalama en lete la, ona li ken awen e kute. jan li kepeken ala e len kute lon kalama suli la, jan li ken pakala e kute ona

Elderly_couple_with_ear_muffs.jpg|lete la, jan li jo e len kute
Ear muff white bg.jpg|kalama suli la, len kute li ken awen e kute
Ohrenstöpsel.JPG|len kute lili
kute

**kute** li ijo sijelo pilin li nena lon poka lawa jan. sama oko la jan en soweli li jo e kute tu. jan en soweli li pilin e kalama kepeken kute. jan en soweli ante pi nena mama la kute li pilin e tawa anpa e ante tawa.

soweli mute li ken tawa e nena kute ona. jan pi mute lili taso li ken tawa lili e kute. jan ante li ken ala a.


Human right ear (cropped).jpg|kute jan
Alces alces ears p.jpg|kute soweli

## sijelo kute
kute jan la kipisi pi insa lawa ala en kute pi insa lawa li lon. kepeken ilo ala la jan li ken ala lukin e kipisi pi insa lawa. jan li ken lukin e kipisi kute pi insa lawa ala.

kute pi insa lawa ala la, nena kute en palisa kon li lon. kalama li tawa  lon nena kute lon palisa kon. kalama li tawa supa kute la, kalama li tawa e supa. kute li toki e tawa ni tawa lawa. jan li kute e kalama kepeken nasin ni. kin la, kute li ken pana e sona ni tawa jan: kalama li kama tan poka anu sinpin anu monsi anu seme?

kipisi kute pi insa lawa la, jan en soweli li ken tawa pona. kipisi kute pi insa lawa li ken pilin e tawa anpa e ante tawa. kute en lukin li toki ala e tawa sama tawa lawa la, jan li ken pilin ike. ni li pilin ike tawa.


Anatomy of the Human Ear.svg|sitelen sona pi kute jan

## kute ala

jan mute li jo e kute ala e kute lili. ona li ken kepeken toki luka. jan ni li jo e nena kute. taso, ona li ken ala kute e kalama.

## namako kute

jan mute li jo e namako lukin lon kute ona. jan li pana e lupa lili lon kute ona. lupa ni li ken jo e namako kute.

namako kute li jo e kiwen mani.


Gold Star Fleet Earrings (16428877053).jpg|namako kute
ma Kepeke

**ma Kepeke** li ma kipisi pi ma Kanata. ma tomo lawa ona li ma tomo Kepeke, taso, ma tomo pi suli nanpa wan li ma tomo Monkela.

tenpo pini la, ma Kanse li lawa e ona. taso, ma Juke li kama lawa e ona. ona li kama wan lon ma Kanata. jan mute lon ma Kepeke li toki e toki Kanse. taso, jan mute lon ma Kanata ante li toki e toki Inli. jan mute lon ma Kepeke li wile weka e ma Kanata tan ni: ona li pilin ante tawa jan pi ma Kanata ante.
tenpo pimeja pi kalama ala

anu **tenpo pimeja pona** li kalama musi pi tenpo kama pi jan Jesu. jan Jose Mowa li sitelen e toki ona lon tenpo sike 1816. jan Kansi Sava Kupa li pali e kalama ona lon tenpo sike 1818. jan ni li kama tan ma Osalasi

## toki lon toki pona
tenpo pimeja pona. tenpo pimeja sewi. 
ale li lape. wan li lon: 
jan tu sewi pona taso. 
mije lili pona pi linja sike 
o lape lon pona sewi! 
o lape lon pona sewi!
luka waso

**luka waso** li ilo li pali e kama tawa sewi. waso en tomo tawa kon li jo e luka waso. 

selo sijelo pi luka waso li pali e kama tawa sewi. kama tawa tan kon li suli lon anpa. kin la, kama tawa tan kon li lili lon sewi.

waso en tomo tawa waso en tomo tawa kon pi tawa sike li kepeken nasin ante. tomo tawa la, luka waso li tawa ala. taso, ona li tawa e kon tawa monsi. ni li pali e kama tawa sinpin. tomo tawa kon pi tawa sike li tawa sike e luka ona lon sewi. waso li tawa e luka ona lon poka sijelo ona.


Wing.two.arp.600pix.jpg|luka waso pi tomo tawa waso
PikiWiki Israel 11327 Wildlife and Plants of Israel-Bat-003.jpg|luka waso
Belgium Police 520N (cropped).jpg|tomo tawa kon pi tawa sike
ma Luwisijan

anu  li ma kipisi lon ma seli pi ma Mewika. ma Tesa en ma Akanso en ma Misisipi li lon poka ona. telo linja Misisipi en telo Mesiko li lon selo ona. ma lawa ona li ma tomo Patan U.  li ma tomo ona pi suli nanpa wan.
ma Men

li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo Akata li ma tomo lawa ona. ma tomo Polan li ma tomo ona pi suli nanpa wan. ona li lon poka ma Nuwanse li lon poka ma Kanata. kala li moku suli lon ni. kala pipi en kala poki li suli kin tawa jan pi ma ni.
ma Mewilan

li ma kipisi pi ma Mewika. mute jan la  li ma tomo nanpa wan. ma tomo Anapali li ma tomo lawa ona. ona li lona poka pi ma Pensiwenja, li lon poka pi ma Telawe, li lon poka pi ma Wesinja, li lon poka pi ma tomo Sisi, li lon poka pi ma Wewesinja.

tenpo pini la jan pi kulupu toki Alkonkijan en kulupu toki Ilokojan li jan taso lon ma Mewilan. taso, jan tan ma Inli li kama li open e ma Mewilan.

esun la ma Mewilan li alasa e kala mute.
toki Wakilu

**toki Wakilu** li toki sin tan jan Jack Eisenmann. ona li lili e nimi tan toki Inli. kon pi nimi ona li "toki Inli ala".

## kalama

toki Wakilu la sitelen ale en kalama ona li ni:

nimi ale pi toki Waliku li jo e sitelen tu wan. open pi nimi ale li kalama pini. nimi ale li jo e kalama open wan anu tu.
sitelen R en sitelen W en sitelen Y li ken kalama pini li ken kalama open.

## nasin toki

toki Wakilu la nasin nimi li ni: (ijo nanpa wan) (pali) (ijo nanpa tu). toki pona la ni li sama: (ijo nanpa wan) li (pali) e (ijo nanpa tu).

nimi toki li ken lon monsi pi nimi ante. nasin ni la nimi toki li toki e ijo pi nimi ni. nanpa kin li sama ni. kin la ijo tu li ken poka la ni li sama nasin ni.

sitelen " li poki e kulupu nimi la ona li pali sama nimi ijo.

## lipu ante

lipu mama pi toki Wakilu
ma Kamelun

**ma Kamelun** li ma lon ma Apika insa pi suno pini.

jan pi ma Kamelun li toki e nasin toki mute. tenpo pini la, mute pi ma ni li lawa tan ma Kanse. jan lon ma ni li kepeken toki Kanse tawa toki tawa jan pi toki ante. taso, kipisi lili pi ma ni li lawa tan ma Juke. jan lon ma ni li kepeken toki Inli tawa toki tawa jan pi toki ante.
ma tomo Masu Pisu

li tomo awen lon ma Ansi pi ma Pelu. ona li lon sewi kulupu pi nena ma. jan li lon tenpo sike 1420. jan li pali e ona lon tenpo sike 1450. jan sona la, jan Pasakusi Inka Jupanki li toki lawa e pali ona. jan Pasakusi li jan lawa nanpa wan pi ma Tawansinsuju. ma tomo Masu Pisu la, jan li weka lon tenpo sike 1572.


ijo:Machu Picchu, Peru.jpg
ijo:Karta_MachuPicchu.PNG|sitelen ma
jan Si Sinpin

li jan lawa pi ma Sonko. ona li kama jan lawa lon tenpo sike 2012. ona li jo e nimi tu wan (3): jan suli pi kulupu pi nasin kulupu pi ma Sonko (CPC), jan lawa pi kulupu lawa pi kulupu uta (CMC), jan lawa pi ma Sonko.
jan Nikolo Makijaweli

li jan sona pi nasin lawa lon ma tomo Filense. ona li pali e toki pi *jan lawa* (*Il Principe*) lon tenpo sike 1513. jan Makijaweli li pilin e ni: jan lawa li wile pali e pona la jan lawa li wile pali e ijo ale.
jan Sun Un

anu  li jan lawa nanpa wan pi ma Sonwaminko. kin la, ona li jan lawa nanpa wan pi kulupu Komintan. ante suli pi ma Sonko pi tenpo sike 1911 la jan Sun li suli. ona li suli lon ma Tawan lon ma Sonko.
lawa pi anpa ala

**lawa pi anpa ala** li lon insa ala pi lawa ante.

## toki pi lawa sin

ma lili li wile kama anpa ala la, ona li pana e **toki pi lawa sin**. toki pi lawa sin la, ma mute li kama. toki pi lawa sin la, utala li ken kama.


United States Declaration of Independence.jpg|toki pi lawa sin pi ma Mewika.


### toki ante mute

*ma Netelan - tenpo sike 1581
*ma Mewika - tenpo sike 1776
*ma Mesiko - tenpo sike 1821
*ma Ele - tenpo sike 1919
*ma Intonesija - tenpo sike 1945
*ma Panla - tenpo sike 1971
*ma Kinepisa - tenpo sike 1973 
*ma Kosowa - tenpo sike 2008
jan Paton

li jan sona suli tan ma tomo Asina lon ma Elena pi tenpo pini suli. ona li suli mute tawa tenpo open pi sona sona. sitelen pali suli ona li lipu Politeja (*Politeia*), li lipu Apolokija (*Apología Sokrátous*), li lipu Kimajo (*Timaios*), li lipu Peton (*Phaidōn*), li lipu Sinposijon (*Sympósion*).

jan Sokate li pana sona tawa ona. jan Paton li pana sona tawa jan Alitotele.
nasin toki lawa

**nasin toki lawa** li nasin toki pi lawa ma pi lawa kulupu. ma lawa pi mute suli li jo e nasin toki lawa. ma mute li jo e nasin toki lawa mute. toki Kelike en toki Inli li nasin toki lawa pi ma Ele.
kulupu pi kule olin

**kulupu kule** li kulupu jan pi nasin ante. ona li jo e kulupu pi nasin olin ante anu kulupu pi nasin unpa ante e kulupu tonsi. kulupu lili ante pi kulupu kule li mije pi olin mije, li meli pi olin meli, li jan pi nasin olin tu, li tonsi, li jan pi wile unpa ala, li jan pi olin ale, li kulupu ante mute.

tenpo mute en ma mute la, jan li ike tawa jan kule. taso, jan kule li kama jo pona li ken lon kulupu jan.

## nimi
nimi pi toki pona li tan ni: len kule li sitelen pi kulupu ni. toki Inli la, nimi li "*LGBT*". ni li lili tan *lesbian* ("meli pi olin meli"), tan *gay* ("mije pi olin mije"), tan *bisexual* ("jan pi nasin olin tu"), tan *transgender* ("tonsi"). tenpo mute la, ona li jo e nimi lili ante li "LGBTQ" li "LGBT+" li "LGBTI" li ante.
nasin

ijo li tawa lon **nasin**. nasin ante mute li lon. nasin li sama linja. nasin pi lili nanpa wan lon insa pi ijo tu li sama palisa.
## nasin lon ma
nasin ala la, jan li ken ala tawa.
jan en ilo tawa li tawa lon nasin. jan li pali e nasin mute. nasin mute li kama wan la, wan nasin li lon. wan nasin la, jan li ken tawa lon nasin ante. mute la, nasin ala la tomo tawa mute li ken ala tawa li ken kama pakala. nasin li ken jo e selo kiwen. nasin li jo ala e selo kiwen la, jan li ken jo ala e mani mute.

PompeiiStreet.jpg|nasin lon ma tomo Ponpe
Blick auf A 2 bei Raststätte Lehrter See (2009).jpg|nasin pi tomo tawa lon ma Tosi
DirtRoadCows.jpg|nasin pi selo kiwen ala lon ma Palakawi

### nasin lon sewi
jan li ken ala tawa lon sewi ijo la jan li pali e nasin lon sewi ijo. nasin mute li lon sewi nasin telo. jan li ken pali e nasin lon sewi nasin ante.

nasin lon sewi li kepeken sijelo ante li kepeken nasin tomo ante. nasin mute li kepeken sike. nasin suli lon sewi li ken kepeken linja mute. linja suli tu li linja e tomo suli tu. linja lili mute lon anpa linja suli tu li linja e nasin.

Orwell-Bridge.jpg
Vanha kivisilta DSC08273 C.JPG|nasin kepeken sike
Golden Gate Bridge 2021.jpg|nasin kepeken linja.
Gaoliang Bridge.JPG|


## nasin telo

telo li tawa la, nasin telo li lon. nasin telo li suli la, jan li ken tawa kepeken tomo tawa telo lon nasin telo.

Kinta_River.JPG|nasin jan lon poka pi nasin telo

## nasin linja pi ijo tawa

ijo li tawa la, ona li pana e nasin tawa. jan en ilo sona li ken kama sona e nasin pi nasin tawa kepeken pali nanpa


Inclinedthrow.gif|sike li tawa la, ona li pana e nasin tawa


## o lukin kin

*
tomo Kolosejo

li tomo musi suli lon ma tomo Loma pi ma Italija. jan li pali e ona lon tenpo sike 80 AD. tenpo pini la, ona li ken jo e jan pi mute 80000. jan en soweli li utala lon tomo Kolosejo.
ma Mosanpiki

li ma lon ma Apika. ona li poka e ma Setapika e ma Tansanija e ma Malawi e ma Sinpapuwe e ma Sawasi e ma Sanpija e telo suli Palata. tenpo pini la ona li lawa tan ma Potuke.
ma Luwanta

**ma Luwanta** li ma lon ma Apika pi kama suno. ona li lon poka e ma Konko pi ma tomo Kinsasa e ma Ukanta e ma Tansanija e ma Lunsi. tenpo pini la ona li lawa tan ma Pesije.

tenpo pini la, jan ante pi tan ante lon ma Luwanta li utala. tenpo sike 1994 la, jan pi kulupu Utu li pali tawa moli e jan pi kulupu Tusi ali. pali moli li pini tan ni: kulupu RPF li kama lawa e kulupu lawa. tenpo ni la, ma Luwanta li kama pona.
ma lawa suli

li lawa e ma lili mute. ma lawa suli en kulupu ma li ante. 

Achaemenid Empire 500 BC.png|ma suli Pasi
ijo:Roman Empire Trajan 117AD.png|ma Loma pi tenpo pini
Mongol Empire (greatest extent).svg|ma suli Monko