open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
soweli Peli Katu

**soweli Peli Katu** (toki Lasina: *Felis catus*) li soweli. jan mute li jo e soweli ni lon tomo ona tan ni: ni li pona tawa jan mute.

soweli Peli Katu li kepeken pona e noka ona. tan ni la ona li tawa anpa ala. tan ni la tenpo lili la ona li pakala e ona sama.

soweli ni li ken alasa pona. ona li alasa e soweli lili moku. tenpo pimeja la soweli ni li ken lukin pona e ijo tan ni: ona li jo e oko pona.

## nasin pali
soweli Peli Katu li ken pilin wawa lon tenpo mute. taso, lon tenpo suno la, mute la ona li lape. lon tenpo suno open lon tenpo suno pini la ona li ken kama pilin wawa a. taso, soweli ni li ken ante e nasin tenpo lape ona tawa jan tomo ona. tan ni la, ken la, ona li lape lon tenpo sama pi jan ona.

soweli ni li wile lawa e kipisi ma. tan ni la, tenpo mute la, soweli Peli Katu wan li kama lon kipisi ma pi soweli Peli Katu tu la, soweli tu li wile utala e soweli wan. taso soweli ni li ken kama pilin pona lon poka soweli ni ante. sama la, soweli ni li ken kama pilin pona lon poka jan. tenpo mute la, ona li ken olin e jan ona.
telo suli Kalipi

anu  li telo suli lon ma Amelika. ona li lon poka pi ma Amelika insa pi ma Mesiko pi ma Mewika pi ma Amelika seli. ona li kipisi ma Amelika lete tan ma Amelika seli.

telo Kalipi li jo e ma mute lon ona. suli la, ma nanpa wan lon telo Kalipi li ma Kupa.

## ma
### ma pi lawa ona sama

*ma Antekapaputa
*ma Awisi
*ma Keneta
*ma Kupa
*ma Pajama
*ma Papeto
*ma Sameka
*ma Senkisenewi
*ma Senlusija
*ma Senwinsenensakenasin
*ma Sinitatopeko
*ma Taminika
*ma Tominika

### ma pi lawa tan ma ante
#### lawa tan [[ma Juke]]
*ma Anwila
*ma Kemen
*ma Monsewa
*ma Tekeko
*ma Wesin pi ma Juke

#### lawa tan [[ma Kanse]]
*ma Katelu
*ma Masinike
*ma Sapatelemi
*ma Senmaten

#### lawa tan [[ma Mewika]]
*ma Petoliko
*ma Wesin pi ma Mewika

#### lawa tan [[ma Netelan]]
*ma Alupa
*ma Kosu
*ma Sinmaten
*ma Kalipi Netelan:
**ma Pone
**ma Sapa
**ma Sesa
telo Kasipi

**telo suli Kasipi** anu **telo suli Kasa** li telo sike suli lon ma Elasija. ma Elopa en ma Asija la, ona li lon insa.

## nimi
jo

jan li **jo** e ijo la, jan li ken kepeken e ona. jo li suli tawa esun tawa nasin jan. jan li pana e ijo tawa jan ante la, jan ante li kama jo e ona. jan li lanpan e ijo la, jan li kama jo kin e ijo. taso, lanpan li ken ike tawa nasin lawa.

jan li jo e sijelo ona.

jo jan la, jan li jo e jan ante. tenpo pini la, kulupu jan mute li kepeken jo jan. taso, tenpo lon la, jan mute li pilin ike tawa jo jan.
toki Intusan

anu **toki Insi-Utu** li toki suli lon ma Palata lon insa ma tawa ma suli Asija li toki suli lon ma Pakisan. ona li jo e nasin suli tu - toki Insi en toki Utu. toki Insi en toki Utu li sama mute lon kalama. taso, ona li jo e nasin sitelen ante. toki Insi li kepeken sitelen Tewanakali. toki Utu li kepeken sitelen Alapi pi ma Ilan. toki Insi li toki lawa lon ma Palata.  toki Utu li toki lawa lon ma Pakisan. ma tu ni li kepeken toki Inli kin. jan mute pi toki ante lon ma ni li kepeken e toki ni tawa toki tawa ona.
soweli pi sijelo ko

li soweli pi kiwen insa monsi ala. ona li lon ma li lon telo. kiwen insa li lon ala sijelo ona. taso, selo kiwen li lon ona mute.

ona li ken pilin e luka e kalama e ijo lili ni: jan li ken pilin e ona kepeken uta. ona mute li ken lukin.
nena

nimi "**nena**" li jo e kon mute:
* nena kon anu nena pi sinpin lawa
* nena ma en nena seli
* nena pi sinpin sijelo
* sijelo nena

kin sina ken lukin e lipu "".
lanpan ma

**lanpan ma** la kulupu li  e ma tan kulupu ante, li jan e ona. tenpo mute la ona li pali e ma lawa suli

tenpo pi majuna mute la ma Elena majuna en ma Loma li lanpan e ma. tenpo pi majuna lili la ma mute pi ma Elopa li lanpan e ma. ma Juke, en ma Kanse, en ma Epanja, en ma Netelan, en ma Pesije, en ma Losi, en ma Italija, en ma Osuman li lanpan e ma lon ma Elopa, lon ma Apika, lon ma Amelika, lon ma Asija, lon ma Osejanija. ona li pali e ma lawa suli. kin ma Mewika en ma Sesesele li lanpan e ma. taso ona li toki ala lon ma lawa suli.

tenpo mute la jan pi ma lanpan li wile weka e kulupu lanpan. tenpo ante la kulupu lanpan li kama pilin ante tan kulupu pi ma lanpan. ma Mewika la ni li lon. kulupu li wile anpa ala la, ona li pali e lawa pi anpa ala. tenpo mute la utala li tan ni.

ma Kanse, en ma Juke, en ma Mewika li awen lawa e ma lili mute tan lanpan pini. tawa ona la ni li ma lawa suli ala. ma Netelan en ma Tansi la ma lanpan li kama .

ma lanpan mute la jan pi kulupu majuna li wile e ken, li wile anpa ala. ma mute la ona li jo e wawa lawa . taso kin kulupu lawa li ike tawa ona. ona li pana e ken, li lili e ona.
kon sewi jan

tawa nasin sewi mute la jan li jo e **kon sewi**. kon ni li tawa e sijelo. jan li moli la, kon sewi li weka tan sijelo.

tawa nasin sewi mute la jan li moli la, kon sewi li tawa ale moli.

tawa jan pi nasin pi jan sewi ala la kon sewi jan li ken, li ken ala. tawa jan pi nasin pi sewi ala la, ona li ala.
mije kon

**mije kon** li pilin ni: tawa jan la, ona li mije. tenpo mute la, jan li mije sijelo tan tenpo pi kama lon. taso tenpo ante la, ona li mije tonsi. kin la jan li ken tonsi mije pi kon pi mije lili.
ma Nosiso

**ma Nosiso** anu **ma Sisinja** li ma kipisi pi ma Lusi lon ma Kakasi.

tenpo suli la, jan pi ma Nosiso en jan pi ma Lusi li utala. pakala pi ma Saweki la, ma Nosiso li toki e lawa sin. taso, jan Poli Jelisin li wile lanpan e ma Nosiso. utala nanpa wan la, ma Nosiso li anpa e ma Lusi. utala nanpa tu la, ma Lusi li anpa e ma Nosiso. ma Losi li kama lawa e ma Nosiso.

nasin sewi Isilami li suli lon ma Nosiso.
ma Apika pi pini suno

**ma Apika pi pini suno** li lon ma Apika. ma mute wan la, ma lawa pi mute 16 li lon ma Apika pi pini suno:

*ma Penen
*ma Pukina Paso
*ma Kapu Wesi
*ma Kanpija
*ma Kana
*ma Kine
*ma Kinepisa
*ma Kosiwa
*ma Lapewija
*ma Mali
*ma Mulitanija
*ma Nise
*ma Naselija
*ma Seneka
*ma Sijela Lijon
*ma Toko

kin la, ma Saint Helena, Ascension and Tristan da Cunha li lon ma Apika pi pini suno. taso, ma Juke li lawa e ona.
toki sona

toki sona li ken:

*toki lili li kepeken lon tenpo mute
*toki li jo e sona
*toki pi sona lon
*lipu toki
toki lili li kepeken lon tenpo mute

toki lili li suli tawa musi. ona li sona e jan lipu e ijo.

## toki lili pi toki pona

* sona li wawa.
* o olin e jan poka!
* pali li pana e sona.
* ike li kama.
* jan sona li jan nasa.
* ante li kama.
* ale li jo e tenpo.
* ale li pona.
* nasin ante li pona tawa jan ante.
* wile sona li mute e sona.
telo suli Mesiko

anu  li telo suli pi telo suli Alansika. (ma Mewika taso li toki e telo suli Mewika). ma Mesiko en ma Mewika en ma Kupa li lon poka ona.

ma Mesiko la, ma Tamolipa en ma Pelaku en ma Tapako en ma Kanpese en ma Jukatan en ma Kintanalo li lon poka ona. ma Mewika la, ma Tekasa en ma Luwisijena en ma Misisipi en ma Alapama en ma Lowita li lon poka ona.
mun Posima Sentawi

li mun seli. ona li lon poka pi suno mi. suno ona li lili mute li loje. kulupu mun Apa Sentali la ona li suno pi lili nanpa wan li lon poka pi suno ante tu.
kulupu jan Loma

kulupu jan Loma li ken:

*kulupu jan Lomani
*kulupu jan pi ma tomo Loma.
*kulupu jan pi ma Loma pi tenpo pini.
kulupu ma utala pi telo Alansi lete

li wan pilin sama li kulupu utala pi ma ante lon poka telo suli Alansi. utala suli nanpa tu li pini la, ma mute li pali e ona lon tenpo sike 1949. ona li kama tan ni: tawa awen e ma pi nasin mani. kulupu ma li jo e ma pi pilin pona tawa ma Mewika lon utala lete. utala lete li kama, kulupu ni li kama suli. tenpo pini ni la, ona li kulupu ike tawa kulupu ma utala pi ma tomo Wasawa. pini pi utala lete la, kulupu utala pi telo Alansi lete li awen.

## ma lon kulupu
*ma Isilan li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Italija li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Juke li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Kanata li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Kanse li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Lusepu li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Mewika li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Netelan li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Nosiki li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Pesije li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Potuke li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1949
*ma Elena li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1952
*ma Tuki li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1952
*ma Tosi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1955
*ma Epanja li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1982
*ma Mosijo li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1999
*ma Posuka li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1999
*ma Seki li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 1999
*ma Esi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lawi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lijatuwa li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lominija li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lowenki li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lowensina li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Pokasi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2004
*ma Lowasi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2009
*ma Sipe li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2009
*ma Sinakola li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2017
*ma Maketonija lete li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2020
*ma Sumi li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2023
*ma Sensa li kama lon kulupu lon tenpo sike nanpa 2024
kipisi ma Wakikun

**kipisi ma Wakikun** li ma lili pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo lili Kalame li ma tomo lawa pi kipisi ma Wakikun. kipisi ma Pasipi en kipisi ma Luwi en kipisi ma Kowe li lon poka tawa ona.

## ma tomo ale
ma tomo lili ni li lon kipisi ma Wakikun:

* ma tomo lili Kalame

ma tomo lili pi lawa ala li lon kipisi ma Wakikun:

* ma tomo lili Atuna
* ma tomo lili Siwiwe
* ma tomo lili Ekalame
* ma tomo lili Kewiwe
* ma tomo lili Lowejelosoman
* ma tomo lili Pukesilan
* ma tomo lili Lopu
* ma tomo lili Samokawawali
* ma tomo lili Upejelosoman
ma Napejo

anu  li ma pi kulupu nanpa wan lon ma Mewika. ona li lon ma Ewisona, li lon ma Numesiko, li lon ma Juta. ona li lon poka pi ma Kolowato. kulupu jan Sine li lawa e ona. ma pi kulupu nanpa wan lon ma Mewika la ona li ma suli nanpa wan. 

ma Opi li lon insa pi ma Napijo.
ma Salaki

li ma pi kulupu nanpa wan lon ma Mewika li lon ma Okajoma. lawa pi ma Mewika la ona en kulupu Salaki Tesataniki en kulupu Salaki Ketuwa li kulupu lawa pi kulupu Salaki. ma tomo Taleka li ma tomo lawa pi ma Salaki.
ma tomo Munpa

anu  li ma tomo suli lon ma Palata. ona li ma tomo lawa pi ma Mawalata. pali nanpa jan pi kulupu lawa pi ma Palata la, ma tomo Munpa li ma tomo nanpa wan lon nanpa jan lon ma Palata lon tenpo sike nanpa 2011. taso tenpo sike nanpa 2018 la, kulupu pi ma mute wan li toki e ni: ona li ma tomo suli nanpa wan lon nanpa jan. ma tomo Munpa li suli mute tawa esun tawa musi pi ma Palata.

tenpo pini mute la, kulupu jan Koli li lon e kulupu pi ma sike telo li kama mama e ma tomo Munpa. ma ni kama suli tawa jan lawa tan ma poka. tenpo pi lanpan ma la, ma tomo Munpa li kama e ma tomo suli pi telo esun. ma tomo li kama e ma pi pali ilo mute. tenpo sike nanpa 1845, ma sike telo ona li kama wan tan pali ma tan telo.
## nimi ma

toki Malasi la nimi ona li tan nimi pi  pi nasin sewi Sanatana, ona li awen e jan pi alasa kala li sijelo wan pi jan sewi Pawasi.

## tan sona
ma tomo Kajela

**ma tomo Kajela** li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Masu. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon kulupu ma Alapi. kon mute la, ona li ma tomo suli nanpa wan lon ma Apika kin (kon ante la, ona li ma tomo Leko). ma tomo Kajela li lon poka pi ma tomo Kise li lon poka pi tomo leko pi ma tomo Kise. tawa jan mute la, tomo ni li sitelen pi ma Masu majuna.

tenpo ni la, ma tomo Kajela li ma tomo suli mute tawa ma Alapi. esun mute en kulupu suli mute en musi mute li lon ma tomo ni. tomo lawa pi kulupu ma Alapi li lon ma tomo ni.
ma tomo Isaka

**ma tomo Isaka** li ma tomo lon kipisi ma Kin pi ma Wasinton. ona li lon poka pi ma tomo Pelu li lon poka pi ma tomo Samami.
nena Takoma

**nena ma Takoma** (<u>toki Inli</u>*: Mount Rainier)* li nena ma suli lon ma Wasinton. nena ma lon ma Wasinton la ona li suli nanpa wan.

ona li ma awen lawa. ma Mewika la kulupu lawa li awen e ma pi tomo ala tan awen kasi. sike suno 1899 la jan Wilijan Mikenli li ma awen lawa e nena ma Takoma. ona li lon kulupu nena Kase.
ma tomo Pelu

**ma tomo Pelu** li ma tomo lon kipisi ma Kin pi ma Wasinton. ma tomo pi kipisi ma Kin la ona li ma tomo pi suli nanpa tu.

ona li ma tomo poki pi ma tomo Sijate. kulupu esun ilo mute li lon ma tomo Pelu.
jan Petowen

anu nimi ale  li jan sitelen pi kalama musi Kelasise li jan pi ilo nena kalama tan ma Tosi. jan Petowen li suli mute tawa tenpo pini pi kalama musi li pona tawa jan mute. jan mute mute li pali e sitelen kalama ona. sitelen ona li lon tenpo pi tawa tan tenpo Kelasise tawa tenpo pi kalama musi Lomansi.

jan Petowen li jan lili la, jan li pana e sona pi kalama musi tawa ona. jan Petowen li kama e wawa pona lon kalama musi. jan Petowen li pana e sitelen mute pi kalama musi. taso, jan suli la, jan Petowen li weka e ken kute ona. jan Petowen li pilin ike mute. taso, ona li pana e sitelen kalama kin. ona li kama moli lon tenpo sike nanpa 1827. tenpo mute la, jan li kipisi e tenpo pi kalama musi tawa tenpo lili pi nanpa tu wan: tenpo open en tenpo meso en tenpo pini.
kipisi ma Kolunpija lon ma Wasinton

**kipisi ma Kolunpija** li ma lili pi ma Wasinton lon ma Mewika. ona la ma tomo Taton li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan. 

ona li lon poka pi kipisi ma Walawala, li lon poka pi kipisi ma Wiman, li lon poka pi kipisi ma Kapilu, lon poka pi kipisi ma Pankin, lon poka pi kipisi ma Umasila, lon poka pi kipisi ma Walowa. telo linja Tuse li tan kipisi ma Kolunpija.

## ma tomo
ni li ma tomo ale lon kipisi ma Kolunpija:

* ma tomo Taton
* ma tomo lili Sapu
ma lon poka pi sike kipisi kasi

**ma lon poka pi sike kipisi kasi** li ma lon poka pi ma Asija lon poka pi ma Apika. jan mute li lon ma Amelika li lon ma Elopa li toki pi ma ni kepeken nimi ni: . taso, ona li "meso pi kama suno" tawa ona taso. tan ni la, jan mute li pilin ike tawa ona. nimi "ma lon poka pi sike tu kasi" li kama tan sike kipisi kasi. ken la, kon pi nimi ni li ma palisa Alapi li ma Tuki li ma Ilan li ma Masu. jan ante li kepeken e nimi ante. ona li kepeken nimi ni tan ni: ma ni li jo e tenpo pini wan mute e nasin lawa wan mute.

jan mute lon ma lon poka pi sike tu kasi li alasa e nasin sewi Isilami. taso, nasin sewi ante li lon. jan mute lon ma ni li tan kulupu jan Alapi. mute pi ma ni li seli li jo e telo sewi lili.
ma Kenu

**ma Kenu** anu **ma Konwa** li ma kipisi pi ma Inli, li lon pini ma pi ma Piten suli.  li ma tomo lawa pi ma Kenu.

toki Kenu li toki majuna lon ma Kenu. toki Kenu li moli lon poka pi tenpo sike suno nanpa 1700 la toki Inli li kama toki suli pi ma Kenu. taso, tenpo pini la jan li moli ala e toki Kenu. tenpo lon la jan lili li toki kepeken toki ni. toki Kenu en toki Kinla li sama mute.

ona li lon poka pi ma Tewen. kulupu Sili pi ma lili li lon ma Kenu.
ma kipisi pi ma Inli

**ma kipisi** mute li kipisi pi ma Inli. tenpo pini mute la ma ni li open tan lawa pi jan lawa anpa. tenpo lon la nasin tu wan ni pi ma kipisi li lon ma Inli: nasin kipisi ma majuna (toki Inli: *historical counties*) en nasin kipisi ma pi pali musi (toki Inli: *ceremonial counties)* en nasin kipisi ma pi nasin lawa. nasin kipisi ma pi nasin lawa li kipisi ma Inli tawa kulupu ma lili tu ni: ma lili pi ma tomo (toki Inli: *metropolitan counties*) en ma lili pi ma tomo ala (toki Inli*: non-metropolitan counties*).

## nimi ali
### musi
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*ma tomo Kelu *<small>(Crewe)</small>*
*ma tomo Notuwiku *<small>(Northwich)</small>*
*ma tomo Sutoku *<small>(Stoke-on-Trent)</small>*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
ma tomo Pisole

**ma tomo Pisole** li ma tomo suli lon ma Inli pi pini suno. ona li lon nasin telo Ewen li lon poka pi ma lili Sumese li lon poka pi ma lili Kosese. nasin telo Ewen li tawa telo suli Pisole.

ma tomo Pisole li kama lon tenpo meso, taso jan li lon ma ona tan tenpo pini suli. ma tomo Pisole li kama suli tan ni: ona li ma tomo poka telo. tenpo pi alasa ma la, jan mute li tawa lon telo tan ma tomo ni. ona li kama suli tawa esun pi jo jan.
ma tomo Mansese

**ma tomo Mansese** li ma tomo suli lon ma Inli. nanpa pi jan lon ma tomo suli la, ona li ma tomo nanpa tu lon ma Inli lon ma Juke. ma tomo Mansese li kama suli lon ante ilo suli. pali len mute li kama lon ma Mansese la, ona li kama suli wawa.
kulupu nena Kase

**kulupu nena Kase** (toki Inli: *the Cascades)* li kulupu nena suli lon ma Mewika, lon ma Kanata.

nena ma Takoma li nena ma suli nanpa wan pi kulupu nena Kase. nena ma Kusan, en nena ma Sanjelen, en nena ma Atan, en nena ma Ju, en nena ma Sepison, en nena ma Milolin, en nena ma Sata, en nena ma Lasen li nena ma pi suli ante lon kulupu nena Kase.
telo linja Tuse

**telo linja Tuse** (toki Inli: *Touchet River*) li telo linja lon ma Wasinton. ona li tawa lon kipisi ma Kolunpija, lon kipisi ma Walawala. ona li wan e telo linja Walawala lon ma tomo lili Tuse.
ma Jeloson

ijo:OldFaithful1948.jpg|lupa pi pana telo seli
ijo:Grand Prismatic Spring 2013.jpg| telo kule suli 

 li ma kasi li ma awen lon ma Wajomin, lon ma Montana, lon ma Atajo.  li lon ona. ma seli pi kiwen jelo li ma seli pi suli nanpa wan lon ma Amelika.
ma Awisi

**ma Awisi** li ma lon telo Kalipi lon ma Amelika. ona li lon ma lon telo Epanjola. ma Tominika pi ma tomo Santo Tomino li lon ma Epanjola kin li lon poka ona.

tenpo pini la, ma Awisi li lawa tan ma Kanse. ona li jo e jan jo mute lon ma ona. taso, jan jo li kama sewi li utala e jan sewi ona lon tenpo sike 1791. tenpo sike mute la, jan jo li utala e kulupu utala pi ma Kanse. lawa pi ma Kanse li weka lon tenpo sike 1804.
ma Santome en ma Pinsipe

anu **ma Santomejepinsipe** li ma lawa li kulupu ma lon telo lon poka pi ma Apika. ma Santome en ma Pinsipe li lon insa ona. ma tomo Santome li ma tomo lawa ona. 

sike suno nanpa 1471 la jan pi alasa ma tan ma Potuke li alasa e ma Santome en ma Pinsipe. ma li kama ma esun pi esun jan pi ma Apika. sike suno nanpa 1975 la ma Santome en ma Pinsipe li kama ma lawa.
telo suli Palata

li lon. telo suli ale la, telo suli ni li suli nanpa tu wan. ma Apika en ma Asija en ma Oselija en ma Antatika en telo suli Satan li lon poka pi telo suli ni. lon insa pi telo suli ni la ma Palata li lon. kin la, telo lili en nasin telo mute li lon telo suli ni. 

telo ni li lon la, kule sewi li kama ante mute. tenpo sike la, seli ona li ante. ma ale li kama seli la, telo suli ni li kama seli mute kin.

telo suli ni la, kala en kasi telo mute li lon. taso, jan li weka e kala mute la, ni li ike. kala ante li kama weka lon tenpo kama lili.

ma mute li lon poka la, tomo tawa esun mute li lon telo. esun pi ma ante li mute. tan ni la, lon poka pi ma Apika la jan utala li lon li lukin jo e ijo tan tomo esun. ni li ike tawa esun.
ma Wesan Oselija

li ma kipisi pi ma Oselija. ma Oselija la, ma ni li suli nanpa wan. lon poka ni la, telo suli Palata en ma Sato Oselija en ma Nosan Tewitowi li lon.
ma tomo lawa li ma tomo Pe. ma tomo ante li ma tomo Piweman li ma tomo Pun. soweli pi len pi ma ni li waso telo pimeja.
ma kasi pi ma Masi anpa

**ma kasi pi ma Masi anpa** li ma lon ma Asija li ken lon ma Masu lon ma Kiposi. ona li lon poka pi telo suli Mesitelane lon poka pi telo linja Sikisu lon poka pi telo linja Pula. ma ni la, pali kasi jan li open lon tenpo pini suli. ona li ma pona tawa pali kasi. kulupu tomo suli pi tenpo pini li kama lon ma ni, sama ma Mesopotamija.
ma tomo Kiju Si Sanelu

anu  li ma tomo suli lon ma Pasiju li ma tomo lawa pi ma lili Kiju. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa tu lon ma Pasiju li ma tomo nanpa luka wan lon ma Amelika ale. tenpo pini la, ona li ma tomo lawa pi ma Pasiju. taso, ona li tawa ma tomo Pasilija lon tenpo sike 1960.

## tenpo pini
tenpo pini suli la mute kulupu jan li lon ni tenpo ni li Kiju Si Sanelu, ona li  en  en  en .

tenpo sike nanpa 1502 mun wan suno wan la jan pi alasa ma tan ma Potuke tawa  kama, taso tenpo ni ona pali ma sin open ala.

tenpo sike nanpa 1555 la jan Kanse nanpa 500 pali ma sin lon . ma Potuke weka ona lon tenpo sike nanpa 1567.

tenpo sike nanpa 1565 la ma Potuke pali ma tomo Kiju Si Sanelu.

tenpo sike nanpa 1763 la ma tomo Kiju Si Sanelu kama li ma tomo lawa pi ma anpa Pasiju.

tenpo sike nanpa 1931 la  li pala lon .

tenpo sike nanpa 1960 la ma tomo Pasilija li pali. tan ni lama tomo Kiju Si Sanelu pini li ma tomo lawa pi ma Pasiju en kama li .

tenpo sike nanpa 1975 la  kama li ala en anpa ma lili Kiju Si Sanelu. tan ni ma tomo Kiju Si Sanelu kama li ma tomo lawa pi ma lili Kiju Si Sanelu.

## ma
ma tomo Kiju li jo e nena ma mute. sama ni li  en . tenpo pini la ma lili Kiju li .

## lawa
ma tomo Kiju li ma tomo lawa pi ma lili Kiju. ona li jo e  8 pi ma tomo.

kipisi lawa pi ma tomo Kiju li ni:
*
*
* 
*
* 
*
*
*
jan Tante

li jan sitelen tan ma Italija. ona li mama pi lipu Siwina Komesija. lipu ni li suli mute tawa sitelen toki li pona mute tawa jan sona mute pi sitelen toki.

tenpo pi jan Tante la, jan mute li sitelen kepeken toki Lasina. taso, jan Tante li pilin pona tawa toki pi jan mute lon sitelen toki. ona li kepeken e nasin toki ona tawa sitelen. pali ona li suli tawa nasin sitelen pi toki Italija lon tenpo ni.
pali kasi

**pali kasi** li ni: jan li awen li suli e kasi e soweli tawa moku anu pana ijo sin. tenpo suli la, jan li pali kasi. jan li pilin e ni: ona li open lon tenpo sike nanpa 10000 weka anu suli tan tenpo ni. jan li open e pali kasi la, jan li open awen lon ma wan taso li open awen lon ma tomo.

pali kasi li suli mute tawa kulupu jan suli lon tenpo pini lon tenpo ni. tenpo ni la, jan li ken kepeken ilo suli tawa pali kasi. ken la, ona li kepeken ko namako tawa ni: ona li kama jo e kasi mute. taso, ni ken pakala e ma. jan mute li pilin ante tawa ni: ma li kama ante tan pali kasi.
insa lawa

**insa lawa** anu **ko lawa** li insa lon lawa. soweli pi poka ali li jo e ni. soweli ali pi kiwen monsi li moli tan weka ona. ona li lawa e pali sijelo. kepeken nasin sijelo la ona li toki tawa kipisi ante sijelo.

insa lawa jan li pana e pilin mute, li jo e sona. jan  li awen sona lili lon insa lawa.
ma tomo Losansele

anu   li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Kaliponija. nanpa jan la ona li ma tomo nanpa tu lon ale pi ma Mewika. ona li ma seli li jo e kasi mute. jan mute li sona e ona tan pali pi sitelen tawa.
ma tomo Kape

ma Setapika li jo e ma tomo lawa tu wan la, **ma tomo Kape** li ma tomo lawa pi tomo kulupu lawa. tenpo la, ona li ma tomo suli nanpa wan lon ma ni. ona li lon poka pi telo suli Alansi pi telo suli Palata. tan ni la, ona li suli mute tawa esun. ona li lon poka pi nena ma supa.

ma tomo Kape li jo e kulupu jan mute pi tan mute. jan mute li kama tawa lukin lon ma tomo ni.
ma Nepaka

**ma Nepaka** li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon ma supa suli. ona li lon poka pi ma Wajomin, li lon poka pi ma Satakota, li lon poka pi ma Ajowa, li lon poka pi ma Misuwi, li lon poka pi ma Kansa. ma tomo Linkon li ma tomo lawa pi ma Nepaka. taso mute jan la ma tomo Omaja li ma tomo suli nanpa wan. kulupu lawa pi ma Nepaka li kipisi ala.

## ma

ma Nepaka li lon ma supa suli. ona li supa, li jo e ma pan mute. taso ona li jo e mute lili jan. nasin telo Misuwi li lon poka pi ma Nepaka. nasin telo Pala en nasin telo Nijopawa li tawa lon ma Nepaka.

### ma tomo
ma tomo Omaja en ma tomo Linkon li ma tomo suli lon ma Nepaka. ona la ma tomo ante li suli ala.

### kipisi ma
ma Nepaka li jo e kipisi ma mute.
ma Niwata

**ma Niwata** li ma kipisi lon ma Mewika. ona li jo e ma mute pi telo ala. ona la ma tomo Kason li ma tomo lawa. ma tomo suli Laweka li lon ma Niwata. ma tomo Wino en ma tomo Eko li ma tomo suli ante.
toki Kosa

li toki tan ma Setapika. ona li toki pi kulupu jan Kosa. nanpa jan la, ona li toki nanpa tu lon ma Setapika. ona li lon kulupu toki Enkuni.
ma Notakota

**ma Notakota** li ma kipisi lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Montana, li lon poka pi ma Sotakota, li lon poka pi ma Minisota. selo lon poka pi ma Kanata la ona li lon poka pi ma Sakasuwan, li lon poka kin pi ma Manitopa. ma tomo Pima li ma tomo lawa ona. ma tomo Pako li ma tomo suli lon ona.

telo pimeja li lon anpa ona.
ma Pisi pi ma Kanata

**ma Pisi** li ma kipisi pi ma Kanata. ona li lon pini suno pi ma ni lon poka telo suli Pasipi. ma tomo suli nanpa wan ona li ma tomo Wankuwa.
ma Nujo suli

**ma Nujo suli** anu **ma kipisi Nujo** li ma kipisi lon ma Mewika. mute jan la ma Mewika la ma tomo Nujo li ma tomo pi suli nanpa wan. taso, ma tomo Apani li ma lawa pi ma lili Nujo. ma tomo Papalo, en ma tomo Oseta, en ma tomo Siwaku, en ma tomo Senetasi en ma tomo Jusika li ma tomo suli ante. ma palisa li lon ma Nujo.

## ma

### ma tomo suli
ma Nusesi

**ma Nusesi** anu **ma Sesi sin** li ma kipisi lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Telawe, li lon poka pi ma Pensiwenja, li lon poka pi ma Nujo, li lon poka pi telo suli Alansi. ma tomo Tenton li ma tomo lawa ona. mute jan la ma tomo Nuwa li ma tomo suli nanpa wan. ma Mewika la jan pi mute nanpa wan li lon ma pi lili nanpa wan tawa ona.

nimi ona li kama tan ma Seli. toki Inli la nimi ona li ma Sesi kalama. jan tan ma Inli li pana e nimi ni.

## ma tomo

### ma tomo suli
ma Nuwanse

**ma Nuwanse** li ma kipisi lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Wemon, li lon poka pi ma Masasusi, li lon poka pi telo Alansi li lon poka pi ma Men, li lon poka pi ma Kepeka lon ma Kanata. ma tomo Konko li ma tomo lawa ona. mute jan la ma tomo Mansese li ma tomo suli nanpa wan.

## ma
ma Nuwanse li jo e telo mute, e nena ma mute. kulupu nena walo en nena Monano li lon ma Nuwanse.

### nasin kipisi pi suli nanpa tu
ma luka luka li kipisi pi ma Nuwanse.
ma tomo Osin

anu  li ma tomo lawa pi ma Tesa lon ma Mewika. ona li ma tomo lawa kin pi kipisi ma Tawi. taso, kipisi ona li lon kipisi ma Ase, li lon kipisi ma Wilijanson.
kon pi ma ale li kama ante suli li kama seli

**ante suli pi [[kon ma]]** li kama lon tenpo ni. tenpo pini la, kon li kama seli anu kama lete. taso, ante ni li kama kepeken tenpo mute. tenpo ni la, kon li ante kepeken tenpo lili. ante ni li kama tan pali jan. jan li seli kepeken poki wawa pi ijo moli la, ona li pana kon CO2. kon CO2 li awen e suno lon kon ma. tan ni la, ma li kama seli. 

ni li pana e ante suli. kiwen lete li kama telo. tan ni la, telo suli li kama sewi. ni li ken pakala e ma. ma pi telo lili li kama suli. seli wawa li kama mute. ona li ken pakala e ma tawa soweli tawa kasi. jan en kulupu lawa li wile tawa lili e ante suli anu lili e ike ona. tenpo sike nanpa 2015 la, kulupu lawa pi kulupu ma wan li toki tawa wile ni lon ma tomo Paki. ona li toki e ni: kama seli la, o awen e lili tawa seli pi nanpa 2°C. taso, nanpa pi pana pi kon CO2 pi tenpo ni la, ken li lili. nanpa li awen lili la, jan li wile pali mute. jan mute li wile tawa kepeken poki wawa ante tan ni: tawa pini e ante suli.
ma Sate

**ma Sate** li ma lon ma Apika insa. ona li jo e ma ala lon poka telo.

tenpo pini la ma Kanse li lawa e ona.
ma Lapewija

**ma Lapewija** li ma lawa lon ma Apika. ona li kama tan ni: jo jan li pini lon ma Mewika la, jan mute pi kulupu Apikamewikan li kama tawa ma ni. tenpo sike 2022 la, jan 5,250,187 li lon ona.

## tan sona
ma Wesinja

**ma Wesinja** li ma kipisi lon ma Mewika. ona li lon poka pi ma Mewilan, li lon poka pi ma Nokawolana, li lon poka pi ma Tenesi, li lon poka pi ma Kentaki, li lon poka pi ma Wewesinja, li lon poka pi ma Sisi. ma tomo Wimon li ma tomo lawa ona.
ma tomo Kanpela

li ma tomo lawa pi ma Oselija li ma tomo lawa pi kipisi ma Asete. ma tomo Kanpala li kama lon tan ni: ma tomo Sini en ma tomo Melupin li toki utala. utala li pini la jan li kama pali e ma tomo Kanpala. tenpo sike nanpa 1913 la, ma tomo ni li kama lon.

lon insa pi ma tomo ni la tomo suli pi ma Oselija li lon. ijo pi pana sona la, tomo li lawa e ma Oselija li awen sona e utala suli. tan ni la, ma tomo ni li suli mute.

## kon ma
tenpo sike la, kon pi ma tomo ni li ante. tenpo seli la, kon li sama seli 28° C (82° F). taso, tenpo lete la, kon li sama seli 11° C (52° F). tenpo lete la, sewi li ken pana e lete telo tawa ma.
mani Seke sin

li mani lon ma Isale. tenpo sike 1985 la, mani Seke sin li kama lon esun pi ma Isale. mani Seke pini li weka.

kipisi pi mani Seke sin li mani Akola. mani Seke sin wan li sama mani Akola ale.

lipu mani pi mani Seke sin mute li jo e sitelen pi jan Lake Peluten. lipu mani pi mani Seke sin mute mute luka luka li jo e sitelen pi jan Saju Jenekoki. lipu mani pi mani Seke sin ale li jo e sitelen pi jan Leja Kope. lipu mani pi mani Seke sin ale ale li jo e sitelen pi jan Natan Ateman.

## ante mani
tawa musi

**tawa musi** li nasin pi tawa sijelo. ken la, ona li tawa pi kalama musi.

nasin mute pi tawa musi li lon. ken la, ona li musi taso. taso ken la, tan ona li pana e pilin li nasin sewi li musi utala li awen e pona sijelo. ken la, jan li tawa musi lon poka pi jan mute anu poka pi jan ala. tenpo mute la, jan li tawa musi tan ni: ona li pona tawa toki. kulupu jan mute li jo e nasin mute pi tawa musi. tawa musi li suli mute lon kulupu mute.
toki Topisin

anu **toki Pisin** li toki wan tan ma Papuwanjukini. ona li kama tan toki Inli tan toki Tosi tan toki Malasija tan kulupu toki Osonesija tan toki mute pi ma Papuwanjukini. taso, toki Inli li tan lawa ona. ma Papuwanjukini li jo e toki mute mute la, toki Topisin li toki lawa li toki nanpa wan lon ma ni. jan li toki tawa kulupu jan ante la, kulupu jan pi toki ante li kepeken ona. 

toki Ilimotu li toki pini nanpa wan tan ma Pauwanjukini. tenpo ni la, toki Topisin li lawa lon toki Ilimotu. taso kin la toki Ilimotu li toki mute. 

toki Topisin li pana e nimi mute tawa toki pona. kin la, nimi "toki" li kama tan nimi *Tok* lon toki Topisin.

## nimi lon toki pona tan toki Topisin
toki mute li pana e nimi ona tawa toki pona. toki ni li pana e nimi la toki Topisin li toki nanpa wan. ona li pana e nimi luka luka luka wan.
**bagarap* → 
**bilong** → 
**bokis → *
**insait* → 
**kamap* → 
**liklik* → 
**long* → 
**lukim* → 
**meri* → 
**namba* → 
**nasau*** → 
**pilim* → 
**pinis* → 
**suwi* → 
**tasol* → 
**tok* → 
jan mute pi toki Topisin la toki la ni li nimi *blong* anu *blo*. lon lipu Pipija anu lipu pi ijo sin la, ni li nimi *bilong* pona.

tan lipu nimi mute pi toki Topisin, nimi *nasau* li lon ala. ni li ken lon tan nimi *narakain* (sama ala; nasa lon kulupu) taso ni li sona ala. 

## toki lon toki Topisin
toki pi ken jan pi ma ale nanpa wan lon toki Topisin: *Yumi olgeta mama karim umi long stap fri na wankain long wei yumi lukim i gutpela na strepela tru. Yumi olgeta igat ting ting bilong wanem samting i rait na rong na mipela olgeta i mas mekim gutpela pasin long ol narapela long tingting bilong brata susa.*lon toki pona la ni li:ken sama en suli sama la, jan ale li kama lon. ona li jo e nasin sona e nasin pona. olin la, jan ale o pali lon poka.
ma Ele lete

li ma lon ma Ele. ma Juke li lawa e ona. ona li lon poka pi ma Ele lawa. ona li jo e kipisi ma luka wan pi ma lili Use.

ma Tuwese Ele li kama tan ni: jan pi ma Ele li utala tawa ni: ma Juke o lawa ala. taso, jan mute lon ma Use li jan pi nasin sewi Potesu li wile awen lon ma Juke. ma pi jan mute ni li kipisi tan ma Ele ante. tenpo sike nanpa 1921 la, ma Ele ante li kama ma lawa sin, taso ma Ele lete li awen lon ma Juke. taso, ona li jo e kulupu jan pi nasin sewi Katolika. kulupu ni li wile e lawa tan ma Ele. tan ni la, utala mute li kama. jan mute li wile e lawa tan ma Ele la jan ni li toki e ni: kulupu lawa li ike tawa ona.

tan tenpo sike nanpa 1960 tawa tenpo sike nanpa 1970 la, utala sin li kama tan ni: jan pi kulupu Katolika li wile ante. taso, jan pi kulupu Potesu li pilin ante. nimi ona li . utala suli ni li pini lon tenpo sike nanpa 1997 tan ni: ona li toki tawa pini utala tawa ante. taso, utala lili li ken kama lon tenpo ni.
ma Wikansen

**ma Wikansen** li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Masiton. ona li open lon sike suno nanpa 1848.
ma Pajan

li ma kipisi pi ma Tosi. suli la, ona li ma nanpa wan lon ma Tosi.

jan mute pi ma Pajan li alasa e nasin sewi Katolika.
nena suli li lon anpa ma. insa la, nasin telo Tona li kipisi e ma tawa poka open pi open suno tawa poka pini pi open suno.
kulupu jan Osinonsoni

li kulupu  pi kulupu jan mute. tenpo open la, ona li jo e kulupu Mohawk, e kulupu Oneida, e kulupu Onondaga, e kulupu Cayuga, e kulupu Seneca. tenpo kama la, kulupu Tuscarora li kama. kulupu Osinonsoni li lon kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika.

tenpo sin la, jan pi kulupu Osinonsoni li lon ma Kanata, lon ma Mewika.
lipu toki Nikeja

lipu lawa pi nasin sewi Kiso:

 mi sona e ni:
 jan sewi Jawe li wan.
 ona li mama pi wawa ale.
 ona li pali e sewi e ma anpa.
 ona li pali e ijo lukin e ijo lukin ala.
 
 jan Jesu li jan sewi Jawe.
 ona li jan lili lon wan.
 ma li lon ala la, ona li jan mama.
 ona li jan sewi Jawe tan jan sewi Jawe.
 ona li suno tan suno.
 ona li jan sewi lon tan jan sewi lon.
 ona li lon.  jan li pali ala e ona.
 ona li ijo wan lon poka mama.
 ijo ale li tan ona.
 ona li kama anpa tan sewi,
 tawa jan mute, tawa pona jan.
 ona li kama sijelo kepeken jan kon sewi, lon jan walo Mawi.
 ona li kama jan.
 ona li kama moli, tawa mi, tan jan Ponsi Pilate.
 ona li pilin ike li pini moli.  ona li tawa insa ma.
 tenpo suno nanpa tu wan la, ona li kama sin.
 lipu sewi la, ona li pali.
 ona li tawa sewi laso.
 ona li awen anpa lon poka mama.
 tenpo kama la, ona li kama, lon poka pona!
 ona li toki e pona anu ike, tawa jan lon tawa jan moli.
 tenpo ala la, ma lawa ona li pini.
 
 jan kon sewi li jan sewi Jawe.
 ona li pana e lon.
 ona li kama, tan mama tan jan lili.
 poka mama, poka jan lili la, 
 ona li kama sewi li kama pona sewi.
 tenpo pini la, ona li toki, kepeken jan toki.
 kulupu sewi li wan li sewi tan jan toki pana.
 anpa wan pi telo pona li weka e ike jan.
 mi lukin e kama sin pi jan moli.
 ma kama la, mi lon.
 ni li nasin.
tenpo suno musi pi tenpo mun nanpa tu tu

**tenpo suno musi pi tenpo mun nanpa tu tu** anu **tenpo kijetesantakalu** li tenpo suno musi lon tenpo suno nanpa wan pi tenpo mun nanpa tu tu. ona li kama lon tenpo sike ali. ona li kama tan ma Elopa. tenpo ni la, jan li pali e ijo musi li toki e ijo nasa musi pi lon ala. ken la, jan li pilin e ni: toki ni li toki e ijo lon. toki Inli la, jan li pilin e ni la, jan musi li toki e ni: .

ma mute pi toki Kanse la, jan li wile pana e  lon monsi sijelo pi jan ante. jan li kama jo e monsi lon monsi ona la, ona li wile sona ala.

jan Sonja li pana e nimi "kijetesantakalu" tan ni: ona li musi pi tenpo suno ni. taso, jan mute pi toki pona li kepeken ona. tan ni la, tenpo suno ni li tenpo kijetesantakalu tawa jan mute pi toki pona.
jan Juli Kakalin

**jan Juli Kakalin** li jan tawa nanpa wan lon sewi pimeja. tawa lon insa pi tomo tawa mun Vostok 1 la, ona li sike e ma lon tenpo sike nanpa 1961. ona li jan tawa pi tomo tawa kon li kama tan ma Sesesele. ona li lon kulupu utala kon ona. kulupu lawa ona li pana e ona tawa pimeja mun. ona li tan ni: kama tawa pimeja mun la, ma Sesesele li utala tawa e ma Mewika. ni li utala tawa pi sewi pimeja. tan tawa ona la, jan mute mute li kama sona e ona. ona li kama jan suli pi ma Sesesele.

ona li kama moli lon tenpo sike nanpa 1968 tan ni: tomo tawa kon ona li pakala li anpa lon poka pi
jan Winko Sa

li jan pi kalama musi tan ma Inli. ona li kalama kepeken ilo kalama poki lon kulupu kalama Pijete. tenpo mute la ona li toki musi ala lon toki musi tan kulupu Pijete, taso ona li toki lon toki musi "tomo jelo pi tawa telo anpa".

ona li jan lili la, mama ona li jo ala e mani. tenpo mute la, ona li kama ike sijelo. tan ni la, ona li lon tomo pi pona sijelo, li ken ala tawa tomo sona. jan sijelo li wile e ni: ona li kalama musi kepeken nasin ni: ona li kepeken palisa pi kalama musi utala lon supa lape ona, sama ilo kalama poki. tan ni la, ona li kama jan pi kalama musi li kepeken ilo kalama poki.
ilo kalama supa pi nena walo pimeja

li ilo kalama pi luka wawa linja. ona li jo e nena mute mute mute mute luka tu wan. ilo kalama supa pi nena walo pimeja li ken jo e nena pi mute ante kin, taso, ilo ni pi mute ala li lon. ona li kalama tan utala linja pi ilo tawa lili. lipu pi kalama musi tawa ona li sitelen lon kulupu tu pi linja luka. linja luka sewi li jo e sitelen pi kalama sewi. linja luka anpa li jo e sitelen pi kalama anpa. ona li kalama tan luka.

kalama musi mute li pali tawa ilo kalama supa nena pi pimeja en walo. jan pali suli pi kalama musi tawa ilo kalama supa nena pi pimeja en walo li jan Petopen li jan Mosata li jan Sopen li jan Lise li jan Lakemanino li jan ante.

kalama musi ni li jo e kalama musi Für Elise e kalama musi Moonlight Sonata e kalama musi Turkish March e kalama musi Minute Waltz e kalama musi Nocturne in E-flat major, Op. 9, No. 2 e  kalama musi La campanella e kalama musi Prelude in C-sharp minor; e kalama musi ante.
pali len kepeken palisa tu

li nasin pi pali len. nasin ni la jan li kepeken e ni: palisa tu en linja len. ona li ken pali kin kepeken palisa wan, anu palisa pi pini tu.

## nasin pi sike len

nasin len mute li lon. nasin len pi lon ale ken li “*len pi suli tu tu”*. nasin len ni li jo kin e nimi *“len pi suli insa/meso”*. sona, la ni li nasin len taso ala. ante li: **''“len lupa”, en “len suli”**.*

taso, suli len li ante taso ala. len li ken ante tan selo. tawa nasin, la len li ken suno. nanpa len li ken ante kin. kulupu pi len tu tu li lon ale ken.

==nasin len==

nasin len pi lon ale ken, li *“len Garter”, “len Stockinette”, “len 2x2 Rib”, en “len 1x1 Rib”*. ona li kepeken e pali len Knit, e pali len Purl; pali len pona tu. nasin len ante kepeken pali len Knit en pali len Purl li: *“len Seed”, en “len Irish Moss”*. len pi ike sin li: *“len Saxon Braid”, en “len Herringbone”.''
ilo kalama kon pi tomo sewi

li ilo kalama kon lon tomo sewi. 

## ijo

ona li jo e ilo kalama supa mute, e ilo kalama supa noka. ilo kalama supa noka li jo e nena mute luka luka tu. ilo kalama supa noka li ken jo e lili sin e sin.

## kalama

toki Inli, la kalama lon **ilo kalama kon pi tomo sewi** li jo e nimi *"Stop"*. kalama mute pi **ilo kalama kon pi tomo sewi** li lon. kalama pi **ilo kalama kon pi tomo sewi** li: *kalama Diapason, li kalama Bourdon, li kalama Trumpet, li kalama Violin, li kalama Flute, li kalama Clarinet, li kalama Piccolo, li sin*. 

## ma

**ilo kalama kon pi tomo sewi** li kama lukin pi nasa ala lon tomo sewi, tan ni: ona li suli. nasin wawa li ken kama lukin kin lon tomo.

## nasin ante
nasin ante li: *ilo kalama kon tomo pi tomo sewi, li ilo kalama kon wawa pi tomo sewi*.

## jan pali pi kalama musi
jan pali pi kalama musi tawa **ilo kalama kon pi tomo sewi** li: *jan Bach, li jan Handel, li jan Messiaen , li jan Mendelssohn, en sin*. nasin mute pi kalama musi li pali tawa **ilo kalama kon pi tomo sewi**. nasin ni li: *nasin Barouqe pi kalama musi, li nasin Classical pi kalama musi*.

## nasin pi linja luka
kalama musi pi **ilo kalama kon pi tomo sewi** li sitelen lon kulupu tu wan pi linja luka. linja luka sewi li kepeken e sitelen pi kalama sewi. linja luka insa li kepeken e sitelen pi kalama anpa. linja luka anpa li kepeken e sitelen pi kalama anpa. sitelen pi kalama musi pi linja luka anpa li jo e kalama pi anpa tan kalama luka luka tu tawa sitelen. linja luka sewi en linja luka insa li wan.

## lipu
ante

ijo li **ante** la, ijo li sama ala. kama ante la, sijelo ijo li ante tawa sijelo ante. tenpo suli la, ijo li ken kama ante.

seli li ante la, sijelo ijo li kama ante. seli la, kiwen li kama telo. seli suli la, telo li kama kon. lete la, kon li kama telo. lete suli la, telo li kama kiwen.

## o lukin kin
*soweli li kama tan mama li kama ante lon tenpo mute
sitelen Parahumans

**jan nasa (sitelen Parahumans)** li sitelen toki lon linluwi. ona li pali lon tenpo 2011 tawa tenpo ni, tan jan Wildbow. ona la sitelen luka li lon: sitelen Worm en sitelen Ward en sitelen Twig en sitelen Pact en sitelen Pale. ni tu tu li pini, taso sitelen Pale li pini ala. lon sitelen ni la, jan nasa li kepeken wawa. ona li ken jo e wawa ni tan pakala, anu kepeken mani mute.
musi Lopa

li musi ilo pi jan mute. musi ni la sina lawa e ijo sama jan li ken pali e musi. tenpo sike nanpa 2004 la  en  li pali e musi ni. tenpo sike nanpa 2006 la musi Lopa li kama open tawa jan.
jan Omelo

li jan sitelen li sitelen e toki musi tan ma Elena . ona li pana e lipu Ilija e lipu Otesija. lipu ni li suli mute tawa sitelen toki pi ma Elena li open e tenpo pi sitelen toki musi tan ma Elena. awen lon tenpo sin ni la, ona li lipu musi nanpa wan tan ma Elena. pali ona li suli mute tawa sitelen toki pi tenpo ali kin.

taso, jan li sona lili e lon pi jan Omelo. jan mute li toki e ni: lipu Ilija en lipu Otesija li kama tan jan sitelen ante.
jan Akutu

li jan lawa sewi nanpa wan pi . ona li kama jan lawa sewi lon tenpo sike nanpa 24 lon nasin tenpo BCE. ona li moli lon tenpo sike nanpa 14 la, tenpo pi lawa ona li pini. nimi mama ona li . ona li suli mute tawa tenpo pini pi ma Loma. ona li anpa e ma mute li ante mute e nasin lawa. tenpo lawa pi jan Akutu li open e tenpo pi utala lili lon ma Loma. nimi ona li tenpo "*Pax Romana*".

ona li tan kulupu mama sama pi jan Juliju Kesali. jan Kesali li toki e ni: jan Otawijanu li kama jo e wawa ona lon tenpo kama. jan li moli e jan Kesali la, jan Otawijanu li kama jo e jan alasa pi jan Kesali. ona en jan Maku Antoniju en jan Maku Lepitu li anpa e jan ni: jan li moli e jan Kesali. jan ike pi jan Kesali li anpa la, jan Otawijanu en jan Maku Antoniju en jan Maku Lepitu li kipisi e ma li kama jan lawa mute. taso, ona li open utala. jan Otawijanu li anpa e jan lawa ante. tenpo la 14 CE la jan Akutu li moli.
jan Mako Polo

li jan tawa li jan esun tan ma tomo Wenesija. ona li tawa lon nasin pi len mani lon poka pi mama mije ona lon poka pi mije sama pi mama mije ona. ona li kama tawa ma mute lon ma Asija lon nasin ni. ona li kama tawa ma lon poka pi sike kipisi kasi tawa ma Ilan tawa ma Asija insa tawa ma Sonko. ona li toki tawa  li pali toki tan ona. tenpo mute li tawa la, ona li kama sin tawa ma Elopa. ona li toki pi tawa ona la, jan sitelen li sitelen pi toki tawa ona. nimi pi lipu sitelen ona li lipu "*Livres des Merveilles du Monde*" (toki sona pi ma ali) anu lipu "*Il Milione*" (nanpa suli). taso tenpo ni la, jan mute li kepeken e nimi ni: "lipu pi tawa pi jan Mako Polo".

tenpo pini ni la, jan pi nanpa lili tan ma Elopa li kama tawa ma Sonko. sitelen toki ona li pana e sona mute pi ma Asija tawa jan pi ma Elopa. tawa ona li suli tawa jan tawa pi tenpo kama.

## tawa ona

tenpo sike nanpa 1271 la, mama mije ona (jan Nikolo Polo) en mije sama pi mama mije ona (jan Mapejo Polo) li weka e ma tomo Wenesija lon poka jan Mako Polo. tenpo ni la, ona li lon e tenpo sike pi nanpa . ona li kepeken e tomo tawa telo la, ona li kama tawa ma tomo Ake lon ma Pilisin. ma ni la, ona li toki tawa jan Tejopalo Wikonsi. jan ni li kama jan lawa sin pi kulupu Katolika. nimi lawa ona li jan lawa Kekoliju nanpa luka luka. jan Nikolo en jan Mapejo li lon ma Sonko lon tenpo pini. jan lawa Kupi li pana e lipu sitelen tawa ona tan ni: ona li wile pana e lipu ni tawa jan lawa pi kulupu Katolika. ona li pana e lipu tawa jan lawa Kekoliju. jan lawa Kekoliju li lukin e lipu. ona li pana e lipu sin tawa jan Nikolo en jan Mapejo en jan Mako tan ni: ona li wile pana e lipu tawa jan lawa Kupi. tan ni la, ona li weka e ma tomo Ake li tawa e ma Sonko lon open suno.

## tan sona
jan Emanu Makon

li jan lawa pi ma Kanse. ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 2017. ona li lon kulupu En Marche. tenpo pini la, ona li jan esun.
toki Ukawina

li toki pi jan pi ma Ukawina. ona li toki pi kulupu toki Lowan pi kama suno pi kulupu toki Palata Elopa. jan  li ken toki kepeken toki ni. 

tenpo suno pi toki Ukawina li lon tenpo suno nanpa luka tu tu wan (9) lon tenpo mun nanpa tu luka wan (11).

## sitelen
toki Ukawina li kepeken nasin ona pi sitelen Kililisa. sitelen pi nasin ni li ni:


```
А Б В Г Ґ Д Е Є Ж З И І Ї Й К Л М Н О П Р С Т У Ф Х Ц Ч Ш Щ Ь Ю Я
а б в г ґ д е є ж з и і ї й к л м н о п р с т у ф х ц ч ш щ ь ю я
```


nasin ni li ante tawa toki mute pi sitelen Kililisa.

## nimi

### а
nasin nanpa pona

**nasin nanpa pona** li nasin nanpa tawa toki pona. ona li suli e nasin nanpa pi lipu pu la, jan li ken toki e nanpa pi suli mute kepeken toki lili. jan Kapilu en jan Tepo li pali e ona lon tenpo sike 2021. jan li toki e nanpa pi suli mute la, jan mute li kepeken nasin ni li kepeken ala nasin nanpa ante.

mama Sonja li kepeken nasin ni lon lipu su tan ni: ona li wile sitelen e tenpo sike open pi  kepeken toki pona.
## ni li sama nasin nanpa pu
lipu li kepeken nasin pu pi nanpa suli la ni ale li sama lon nasin nanpa pona.

## ni li sama ala nasin nanpa pu
taso nanpa li suli la nasin nanpa pona li pana e ken namako. lipu li kepeken nasin nanpa pu la ni li awen pona sona tawa nasin nanpa pona. taso nanpa li suli la nasin nanpa pona li ken lili e mute nimi.

nasin nanpa pona la, nimi "ale" li ken pana e sona ante. nimi nanpa li lon open pi nimi "ale" la nanpa open li suli e nanpa ale.

### nasin sitelen
nanpa suli li kepeken nasin nanpa pona la ni li ken awen suli kin lon lipu. suli ni li ike la sitelen nanpa li ken lili kepeken sitelen lili pi open nimi. nimi "ale" li kama sitelen A. nimi "mute" li kama sitelen "M". nimi "luka" li kama sitelen L. nimi "tu" li kama sitelen T. nimi "wan" li kama sitelen "W". nasin sitelen ni la `12 345` li kama `wan ale mute tu wan ale mute mute luka` li ken kama `WAMTWAMML`.
### nanpa pi lili mute
wan li nanpa suli la ala li nanpa lili. nanpa ante li ken lon insa. ni la jan Kapilu li pana e nasin namako tawa nasin nanpa pona.

### nanpa li ken toki e ijo weka

tenpo mute la nanpa li toki e ijo lon. taso sina wile e ijo la ijo ni li weka la nanpa li ken toki e weka ona kin. ni la jan mute li alasa e nasin li kama kepeken nimi "weka". ni kin li namako tawa nasin pi lipu ni.

## tan sona
kama suli ike pi poki sijelo

la, poki sijelo lili li kama suli nasa ike li pakala e sijelo. ken la, ona li tawa e kipisi sijelo ante. moli mute jan li kama tan ike sijelo ni. ona li jo e nasin ike mute. kama suli ike pi poki sijelo ken kama lon kipisi mute pi sijelo jan anu sijelo soweli.

ken la, ike ni li jo e tan mute. sijelo jan li pona ala la, ike ni li kama lon tenpo mute.
ilo Tujolinko

anu **ilo Tujolinko** li lipu ilo pi ma Mewika lon kulupu pi ilo sona. ona li ken pana e sona pi toki ante tawa sina. tenpo ni la sina ken kama sona e toki mute mute tu wan e kalama musi e sona nanpa kepeken ona. ona li sama musi li wile e pali pi tenpo suno ale tan sina.

ilo pi kama sona toki la jan li kepeken ona la ilo Tujolinko li ilo nanpa wan. jan mute li kepeken ona.

## tenpo pini
tenpo sike nanpa 2009 la jan Luwi Pon An en jan Sepelin Laka li kama wile pali e ilo ni: jan li ken kama sona e toki. jan Luwi li kama tan ma Katemala. jan pi kulupu ona li wile kama sona e toki Inli la ona li wile e mani mute. jan Sepelin li wile pana e kama sona pi mani ala tawa jan mute. waso pi ilo Tujolinko li laso tan ni: laso li ike a tawa jan Sepelin.

## nasin pi kama sona
ilo Tujolinko li wile sama musi. jan li kepeken ona li ante e nimi tawa toki ante li lukin e toki li utala e jan ante. ken jan la ilo li ante. jan li ken toki mute la ilo li wile e pali mute tan ona. pali pi kama sona li lili. jan li ken sona e ni: mute pi tenpo suno la ona li kepeken ilo Tujolinko.

## pilin pi jan ante
### pilin pona
tenpo sike nanpa 2017 la kulupu li kama sona e ni: kama sona pi ilo Tujolinko li sama kama sona pi tomo sona. jan lili en jan suli la ni li lon. ken la ilo li pana e kulupu nimi nasa tawa sina. tenpo sike nanpa 2018 la jan pi tomo sona pi ma Pesije li toki e ni: jan li kama sona e toki la kulupu nimi nasa li pona.

### pilin ike
jan pi sona toki li pilin e ni: ni li ike: ilo Tujolinko li sama musi. jan ante li pilin e ni: sina open e kama sona pi toki la ilo Tujolinko li pona: taso jan li kama sona e toki la ona li wile toki tawa jan ante. open pi tenpo sike nanpa 2023 la ilo Tujolinko li pini e ni: ona li sin e kama sona ona pi toki Kinla. tenpo kama la ona li ante ala. jan mute la ni li ike tan ni: nasin mute pi kama sona pi toki Kinla li lon ala.

## toki pona
tenpo ni la ilo Tujolinko li pana ala e sona pi toki pona. pilin pi jan mute la ni li pona.

jan li wile ala e ni tan ni: kama sona mute pi ilo Tujolinko li kepeken ni: jan li ante e nimi taso e kulupu nimi taso tawa toki ante. taso jan li ante e ijo tan toki ante tawa toki pona la jan li wile pali e nasin sin e ijo sin. kulupu nimi pi toki pona li ken ante tan ni: sona pi jan ale li ante. sina wile toki e ijo kepeken toki pona la nasin ante mute li lon.

## tan sona


## lipu ante

* lipu pi ilo Tujolinko