open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
jan So Wasinton

li jan lawa pi ma Mewika nanpa wan, li jan lawa pi kulupu utala. jan mute li toki e ni: ona li mama pi ma Mewika. nimi pi ma Wasinton en nimi pi ma tomo Wasinton li tan jan ni. ona li tan ma Wesinja li tan tenpo sike nanpa 1732.
tenpo suno pi jan pali pi ma ali

anu  li tenpo suno musi suli pi jan pali. ona li lon tenpo suno nanpa wan pi tenpo mun nanpa luka.

## tenpo pini
tenpo suno pi jan pali pi ma ali li open lon tenpo sike 1889. ona li tan  lon ma tomo Sikako lon ma Mewika.

## tenpo ni
jan li musi lon tenpo suno ni lon ma mute. ma mute la, jan li wile pali ala lon tenpo suno ni. ona li suli mute tawa jan pi nasin pi pali kulupu.

## tan sona
jan Okusi

li jan pi sitelen kule tan ma Nijon tan tenpo Eto. ona li pali sitelen pi . ona li jan suli pi nasin sitelen ni.

jan mute li sona e sitelen ona pi lukin pi nena ma Pusi. kulupu ni li jo e sitelen "anpa pi nena tawa telo lon ma Kanakawa". jan mute li sona la, ona li sitelen ona nanpa wan.

pali ona li pana sona mute tawa jan pi sitelen kule lon ma Nijon lon ma Elopa lon ma ante.

## sitelen ona

Great Wave off Kanagawa2.jpg|sitelen "anpa pi nena tawa telo lon ma Kanakawa"
「富嶽三十六景 凱風快晴」-South Wind, Clear Sky (Gaifū kaisei), also known as Red Fuji, from the series Thirty-six Views of Mount Fuji (Fugaku sanjūrokkei) MET DP141062.jpg
Katsushika Hokusai, tempesta sotto la vetta, dalla serie delle 36 vedute del monte fuji, 1831 ca.jpg
Kajikazawa in Kai Province (Koshu Kajikazawa).jpg
Hokusai Sarayashiki.jpg
Katsushika Hokusai - The Lantern Ghost, Iwa - Google Art Project.jpg
Katsushika Hokusai Travellers passing through village.jpg
Katsushika Hokusai (1760-1849), Veld in de Owari provincie (1829-33).jpg
Tako to ama retouched.jpg
Hokusai, Tiger in the Snow.jpg
Femenine wave.jpg
toki Latan

**toki Latan** (*Láadan*, /ˈlɑ˦ɑˈdɑn/) li toki sin. mama ona li . ona li wile tawa pali e toki pi pana pilin pi jan meli. ona li kepeken e toki ona lon lipu musi ona "toki mama".

* nasin Sapi-Wa
telo sijelo loje

li telo lon sijelo soweli lon sijelo jan. ona li pana e moku suli li pana e ijo lili nanpa 8 tawa kipisi sijelo kepeken ilo nasin pi telo sijelo loje.  ilo sijelo pi telo loje li pali e tawa pi telo loje lon sijelo. telo sijelo loje li suli mute tawa lon soweli.

telo sijelo loje li jo e poki sijelo lili mute lon telo. ken la, poki sijelo lili ni li walo anu loje.
toki musi pi kalama kon pi ma tomo Jelewan

**[[toki musi]] pi [[kalama kon]] pi [[ma tomo Jelewan]]** li toki musi. tenpo pi toki musi ni la ma Sesesele li lawa e ma mute. ma tomo Jelewan li ma tomo lawa pi ma Aja la jan mute li kepeken nimi ni tawa toki musi ni: toki musi pi kalama kon pi ma Aja. toki musi ni li ken toki musi pi kalama kon pi ma tomo Jelewan: toki musi pi kulupu jan, toki musi pi nasin lawa, toki musi pi ike lon.

nasin pi toki musi ni li ni: "mi kalama kon pi ma tomo Jelewan. jan li toki e ni tawa mi: _____. mi ["pilin" anu "toki"] e ni: _____."
ante toki

**ante toki** li ni: jan li ante e toki tan nasin toki wan tawa nasin toki ante. jan li wile tawa awen e kon toki lon nasin toki ante. taso, ken la kon li kama ante lon nasin toki ante. nasin mute pi ante toki li lon. jan li ken ante e toki uta anu toki sitelen.

ken la, ante toki li pali ike. tenpo mute la, jan li pana e nimi tan toki nanpa wan tawa toki sin. ni li tan ni: nimi li ike tawa ante. tenpo ni la, jan li pana e ilo pi ante toki. taso ken la, ni li pana e ante toki ike.

## lipu ante
* ilo pi ante toki pi toki Inli  tawa toki pona
musi pi ko Kapi

li kulupu pi musi ilo tan kulupu Nintento. **ko Kapi** li jan suli pi kulupu pi musi ilo ni. musi ale la, ko Kapi li lon . ike li kama tawa ma Pupupu la, ko Kapi li utala e ike li awen e ma Pupupu. ko Kapi li wile tawa lon ma, li wile moku e ijo. ona li moku e ijo la, ona li kama wawa sama ijo pi moku ona, sama ni: ko Kapi li moku e jan pi ilo utala la, ko Kapi li kama jo e ilo utala li ken kepeken pona e ilo utala.
jan pi tomo ala

**jan pi tomo ala** li jo ala e tomo. tenpo mute la, jan li jo ala e tomo tan ni: ona li jo ala e mani mute. ona li ken ala weka tan lete ike, tan seli ike, tan ike pi tomo ala. ken la, jan ni li moli lon tenpo poka tawa jan pi jo tomo. 

tan mute li ken pali e ike pi tomo ala. nasin mani li ken kama anpa, mama ona li ken weka e ona tan kulupu ona, ona li weka e ona tan jan utala pi tomo ona, esun tomo li ken suli e mani pi kama jo tomo; ken la, tan wan li lon ala.
jo lili

li ni: jan anu kulupu li jo e mani lili anu ijo lili. ken la, jan li jo ala e tomo anu len anu moku. jan ante li jo lili tawa jan ante pi ma wan.

ma mute la, ona li jan mute pi jo lili. taso, jan pi jo lili li lon ma ante kin. ona li ante suli pi nanpa mani lon kulupu jan ante.
## tan
tan la, ni li suli: o kipisi e nasin tu pi jo ala. jan wan en kulupu. 

jo ala pi jan wan: jan ale li jo e nasin ante.

jo ala kulupu: nasin pi jan mute

tan pi jan wan:

-weka pali

-sona kama lili

-misikeke ala (sijelo en lawa)

-ilo nasa

-kepeken ike mani

-jo ala e kulupu mama

-pali pi lawa ala

tan kulupu:

-sama ala (tawa kulupu ante)

-lawa ike

-utala suli

-jaki lili

-ma
leko Lupiko

**leko Lupiko** li ilo musi leko tan . jan Lupiko li kama tan ma Mosijo li pali e ilo musi ni lon tenpo sike nanpa 1974. taso jan li ken esun e ona lon tenpo sike nanpa 1980.

tenpo open la, nimi pi leko Lupiko li ‘leko nasa’. jan 450 000 000 li esun e ilo musi ni! ilo musi ni li wile e ni: lawa jan li pali mute. ni la, leko Lupiko li jo e nasin 43 252 003 274 489 856 000. nasin pali li ni: sina ken ante e sijelo ona. jan li wile e ni: sinpin ale ona li jo e kule wan. ken la, pilin sina li ni: ona li wile ala e lawa suli. taso jan Lupiko li wile pini e musi ni la ona li wile e tenpo mun wan. 

tenpo ni la, jan li ken kepeken musi ni kepeken tenpo lili a. jan Xuanyi Geng (*<small>[[toki Sonko]] la, 耿暄一</small>*) li kepeken ona kepeken tenpo Sekon 3.05. toki pini la, leko Lupiko li wile e ni: lawa jan li pali mute. taso jan ale li ken kama sona nasin e ona. lipu Jutu li jo e sitelen tawa mute pi kama sona pona. tenpo ni la, leko Lupiko li ken leko ante. leko Lupiko li ken jo e sinpin mute e kule mute. jan li ken utala lon tenpo utala pi leko Lupiko lon ma ale.
musi lipu

**musi lipu** li musi utala kepeken lipu musi. pali la, musi lipu li wile e jan. tenpo mute la, ona li jo e jan musi wan ala.

musi lipu mute li lon li tan ma mute. tenpo mute la, musi lipu li kepeken kulupu lipu. lipu lon kulupu ni li jo e suli sama e sijelo sama. taso, sinpin pi lipu ona li ante. ken la, lipu ante li pali e ijo ante.
jan Wankeli

anu  li jan pi kalama musi tan ma Elena. ona li pana e kalama musi pi wawa linja e kalama musi Kelasike e kalama musi Pokesi . 

jan mute li sona e ona tan ni: ona li pali e kalama musi pi sitelen tawa mute. ni mute li  li  li  li .

taso, tenpo open pi pali ona la, ona li lon kulupu mute pi kalama musi. tenpo sike nanpa 1968, ona li kama lon e . tenpo sike 1972 la, kulupu ni li pana e kulupu pi sitelen kalama "666". sitelen kalama ni li pona mute tawa jan mute li pana e ijo mute tawa kalama musi ante mute. tenpo ni la, kulupu ni li pini. jan Wankeli li pali e kalama musi ante mute kin. ona li pali poka e kulupu NASA e kulupu ESA tan ni: ona li pana kalama musi pi tawa e sewi pimeja.

ona li kama moli lon tenpo sike nanpa 2022.
kulupu Nintento

li kulupu esun tan ma Nijon. ona li pana e musi ilo e ilo pi musi ilo. tenpo ni la, jan lawa ona li .

kulupu Nintento li kama lon tenpo sike nanpa 1889. mama ona li . tenpo open la, ona li pali e lipu musi. tenpo 1960s la, ona li open e esun pi ijo sin. tenpo sike nanpa 1977 la, ona li pana e ilo musi . ilo ni li esun mute. tan ni la, kulupu Nintento li kama kulupu esun pi musi ilo.

tenpo ni la, kulupu Nintento li kulupu suli mute pi musi ilo. ona li pana e kulupu suli mute pi musi ilo: musi Malijo en musi "toki sewi pi jan Seta" en musi Pokemon en musi Topusu No Moli en musi Kapi en musi ante mute.
kulupu jan Sine

li jan nanpa wan pi ma Amelika. ona li kama tan ma Mewika li lon ma Numesiko li lon ma Ewisona li lon ma Juta. nanpa mute la, ona li kulupu jan nanpa wan pi nanpa wan lon ma Mewika. tomo ona li lon ma pi telo mute ala. ma ona li suli a. taso, kulupu jan ni li jo ala e mani mute.
jan Totoje

li jan pi sitelen toki suli tan ma Losi. jan mute li sona ona tan sitelen ona ni: lipu "utala en pona" (tenpo 1869) en lipu Ana Kajenina (tenpo 1878).

ona li kama tan kulupu mama wawa sewi pi ma Losi. jan Totowi li pilin e ni: utala ali li ike. ona li alasa e nasin sewi Kolisu e nasin pi lawa ala. pilin ona li pana sona tawa jan Kansi tawa jan Maten Lute Kin lili.

## tan sona
toki Intonesija

li toki lawa pi ma Intonesija. ona li nasin pi toki Malasija. tenpo mute la, jan lon ma lili ante pi kulupu ma lon telo Intonesija li kepeken toki Malasija tan ni: ona li jo e toki ante mute. taso, toki Intonesija pi tenpo ni li kama lon tenpo pini lili.

ma Intonesija li toki lawa la, taso jan mute pi ma Intonesija li kepeken toki mama ante lon tomo ona lon kulupu ona. taso, ijo suli li kepeken toki Intonesija.

## toki pi toki Intonesija
* **toki!** - *Halo!*
* **mi tawa / tawa pona** - *Selamat tinggal*
* **nimi sina li seme?** - *Nama Anda siapa?*
* **nimi mi li...** - *Nama saya...*
* **sina sona ala sona e toki Intonesija?** - *Bisakah Anda berbicara bahasa Indonesia?*
lawa ante

li ante pi nasin pilin, pi nasin pi insa lawa. lawa ante suli li lawa kule, li lawa ni: ona li ken ala pilin e ijo wan taso.
lawa kule

anu **lawa** **ASD** li nasin pi lawa ante tan kama lon.

jan pi lawa kule li kama jo e jan pona tan wawa mute. jan pi lawa kule li toki li pali la ni li nasa tawa jan ante. ona li ken pali sama mute li ken pilin nasa tawa jan ante.

ni li jo e nimi "lawa pi jan Kana" e "lawa pi jan Asupaka" taso tenpo ni la jan mute li kepeken ala e nimi ni.
nasin Nasi

li nasin lawa tan jan Ato Ita.

nasin Nasi li utala e kulupu nasin pi jan pali e kulupu jan ante e ma ante. jan pi nasin Nasi li moli e jan mute pi kulupu jan ante e jan mute pi nasin lawa ante. nasin Nasi li nasin pi palisa mute.

## sitelen pi nasin Nasi
sitelen pi nasin Nasi:

* sitelen Suwasi li sitelen ona. len ma pi ma Tosi Nasi li jo e sitelen Suwasi. sitelen lawa pi ma Tosi Nasi li waso poka sitelen Suwasi. 
* wawa linja sewi tu. ona li lukin sama e sitelen nanpa wan pi nimi ni: kulupu wawa Sutapen ("Schutzstaffel", S.S. )
* lawa moli

### nanpa
jan pi nasin Nasi li kepeken nanpa:

* nanpa 14.
* nanpa 18. nanpa 1 - "A" en nanpa 8 - "H" tan sitelen Lasina ('''A'''dolf '''H'''itler).
* nanpa 88. nanpa 8 - "H" tan sitelen Lasina ('''H'''eil '''H'''itler!).

jan li wan e nanpa 88 e nanpa 14 (14/88, 8814, 1488).
ma Samowa

**ma Samowa** (anu **ma lawa Samowa**) li ma lon ma Osejanija. ona li jo e poka pi pini suno lon kulupu Samowa pi ma lili. ona li lon poka e ma Samowa pi ma Mewika. tenpo pini la ona li nimi e "ma Samowa pi pini suno".
kiwen kasi

**kiwen kasi** li kiwen li lon palisa pi kasi suli. kasi la, ona li nasin sijelo ona.

ijo mute la jan li ken kepeken kiwen kasi. jan li kepeken ona tawa pali ijo tawa pali tomo tawa pana seli.


ijo:16 wood samples.jpg|kiwen kasi tan kasi ante
ijo:Mesaemguanandimococa.JPG|supa pi kiwen kasi
jan li kama lon

jan li kama tan mama la jan lili sin li kama weka tan insa mama.

kama lon li pilin ike tawa mama ni.
toki Nowija

li toki sin pi ma ale. jan Oto Jepesen li pali e toki ni. ona li jan pi sona toki tan ma Tansi. ona li lon kulupu pali pi toki Ito pi toki Intelinka. nimi pi toki ni li kama tan nimi ni: .

nimi pi toki ni li tan kulupu toki Tosi li tan kulupu toki Loma. nasin toki li tan toki Inli.

tenpo sike nanpa 1928 la, toki Nowija li kama lon lipu *An International Language* tan jan Oto Jepesen. tenpo sike nanpa 1930 la, toki li ante lon lipu *Novial Lexike.* jan li wile ante e toki, taso ante li kama ala tan moli pi jan Oto. tenpo sike nanpa 1990 la, jan li alasa sona e toki Nowija kepeken kon ilo.
kalama musi Ponwaka

li kalama musi. kalama ona li suli. tenpo mute la, tenpo pi kalama musi Ponwaka li lili. jan mute pi kalama musi Ponwaka li jo e len nasa. ona li jo e len selo, e len kin lupa, e len kipisi. linja ona li kule li kipisi. kulupu pi kalama musi Ponwaka li kulupu Sex Pistols (ilo utala unpa), li kulupu Ramones (jan Wamon), li kulupu Dead Kennedys (jan Kenasi moli), li kulupu The Clash (utala). kulupu King Gizzard And The Lizard Wizard li pali e kalama musi Ponwaka li pali e kalama musi mute ante. tenpo mute la, kalama musi Ponwaka li wile e ni: ona li ike tawa jan mute.

## nasin pi kalama musi Ponwaka

### kulupu
jan mute pi kalama musi Ponwaka li pilin e nasin pi lawa ala e nasin pi pali kulupu, tan nasin Ponwaka li pilin e nasin mani ala e kulupu esun.

jan lili pi kalama musi Ponwaka li pilin e nasin Nasi, e nasin pi palisa mute. ona li jan Ponwaka Nasi. mute jan Ponwaka li pilin e jan Ponwaka Nasi ala. "Nazi Punks Fuck Off" (jan Ponwaka Nasi o tawa weka) pi kulupu Dead Kennedys en mute kalama musi li utala jan Ponwaka Nasi.

### kalama musi
kalama musi pi kalama musi Ponwaka li pona. kalama musi Ponwaka li jo e nasin musi lili. kulupu mute pi kalama musi Ponwaka li jo e ni: jan pi ilo kalama wawa pi linja luka wan, jan pi ilo kalama anpa wawa pi linka luka wan, jan pi ilo kalama pi poki selo.jan wan tan ona li kalama uta musi.

## kule pi kalama musi Ponwaka

### kalama musi Paponki
kalama musi Paponki (toki Inli: Pop-Punk) li pona. jan mute li pilin e kalama musi Paponki, tan jan mute pi kalama musi Paponki li toki en musi pona. kulupu Buzzcocks (jan pona wawa anu ilo unpa kalama) en kulupu Green Day (tenpo suno laso) en kulupu Blink-182 (pini oko 182) li kulupu pi kalama musi Paponki.

### kalama musi Ako
 li kalama suli. jan mute pi kalama musi Ako li toki kalama. kalama musi Ako li utala suli e nasin mani e kulupu esun. kin kalama musi Ako li utala e kulupu Wepalikan e kulupu Temoka, kin e jan Ona Wekan. 

kalama musi Ako li kama lon ma tomo Sisi kepeken kulupu Bad Brains (insa lawa ike), kepeken kulupu Minor Threat (toki pi utala kama lili), kepeken kulupu Black Flag (len ma pi pimeja). kulupu Bad Brains li kulupu pi kalama musi Ako nasa. ante pi kalama musi Ako li kulupu Hüsker Dü (sina sona e tenpo pini seme) en kulupu Fugazi (mi pakala, ona li alasa e mi, mi lon poki len moli) en kulupu Refused (jan ike).

jan lili pi kalama musi Ako li moku  e telo nasa. jan Jan Maka (Minor Threat, Fugazi) li kama e ni.
jan Penkin Osewe

li jan lawa pi ma Mewika tan sike 1933 tawa sike 1945. utala suli nanpa tu la ona li jan lawa. ona en jan Tesi Osewe li tan kulupu mama sama.
jan Josi Salin

li jan lawa nanpa tu lon ma Sesesele.

## lon
tenpo sike nanpa 1878 la, jan Josi Salin li kama lon ma tomo Kowi pi ma Katelo. tenpo kama la, nimi ona li kama . mama mije ona li jan Pesalijon Sukasili. mama meli ona li jan Katelina Sukasili.

tenpo sike nanpa 1886 la, mama meli ona li wile e ni: ona li kama tawa ma sona. taso jan Josi li ken ala tan ni: ona li sona ala e toki Lusi. ni la ona li kama sona e toki Lusi. tenpo sike nanpa 1888 la, ona li kama tawa tomo sona. ona li sitelen e lipu. tenpo sike nanpa 1899 la, ona li wile pini e tomo sona. ona li pana e sona.

tenpo sike nanpa 1901 la, jan li pana e nimi  tawa ona. jan lawa li ike tawa ona. ona li pali e lipu. tenpo sike nanpa 1903 la, ona li kama tawa kulupu pi jan mute (toki Lusi: Большевики).

tenpo sike nanpa 1906 la, ona li olin e jan Katelina Swanitse. tenpo sike nanpa 1907 la, ona mute li mama e jan Ako. jan olin ona li moli. tenpo sike nanpa 1909-1911 la, ona li kama tawa nanpa tu pi ma tomo Solwitekotsk tan jan lawa. ona li mama e jan  Konstantin Kusakow.

tenpo sike nanpa 1912 la, jan li nimi  e ona. ona li kama tawa ma tomo Nalim tan jan lawa. tenpo sike nanpa 1913 la, ona li kama tawa tomo open ala. ona li toki jan Wasimi Lenin kepeken lipu.

tenpo sike nanpa 1917 la, ona li pini e lon tomo open ala tan ni: jan en jan Lenin li utala e jan lawa. ona li kama tawa lawa.

tenpo sike nanpa 1918 la, ona li olin e jan Natesta Aliluewa. tenpo sike nanpa 1921 la, ona mute li mama e jan Wasimi. jan Atom Selewa li kama tawa kulupu mama ona. jan Atom li jan lili pi jan Peto Selewa. jan Peto li jan pona pi jan Josi. tenpo sike nanpa 1922 la, ona li jan lawa pi ma Sesesele. tenpo sike nanpa 1926 la, ona li mama e jan Swetlana.

utala pi jan Josi Talin li pakala e jan mute. ona li pilin ike tawa jan la jan li kama tawa tomo KULAK. jan Josi li utala e jan Atoje Ite lon utala suli nanpa tu. 

tenpo sike nanpa 1953 la, ona li moli tan jaki plekia. 

jan Josi li pona li ike tawa jan sin.

## sitelen

ijo:Stalin 1894 Colour.jpg|sitelen pi jan Josi (1894)
ijo:Vissarion Jughashvili.jpg|sitelen pi jan Pesalijon Sukasili
ijo:Ekaterina Dzhugashvili.jpg|sitelen pi jan Katelina Sanise
ijo:Ekaterina Svanidze.jpg|sitelen pi jan Katelina Sanise
ijo:Tehran Conference, 1943.jpg|jan Jose en jan Pankin Losewe en jan Winton Tese
sitelen tawa "utala lon ma telo pi sitelen lape"

li sitelen tawa tan linluwi lon lipu Jutu. ona li pali tan  tan . sitelen ni li utala pi ijo mute. ona li sitelen musi. kama weka la jan lukin wile li jo e wawa.

## kulupu:

## sitelen

### kulupu 1: utala ma lon telo pi sitelen lape
jan musi:

sike Kopo (toki Inli: Golf Ball)

sike Tenipo (toki Inli: Tennis Ball)

sike Sopo (toki Inli: Snowball)

kiwen Usi (toki Inli: Woody)

kasi Lipi (toki Inli: Leafy)

ilo Nite (toki Inli: Needle)

ilo Pin (toki Inli: Pin)

ilo Pen (toki Inli: Pen)

ilo Pensi (toki Inli: Pencil)

ilo Ma (toki Inli: Match)

telo Sito (toki Inli: Teardrop)

ilo Ewasa (toki Inli: Eraser)

kiwen Woki (toki Inli: Rocky)

mani Koni (toki Inli: Coiny)

sike Pupo (toki Inli: Bubble)

ilo Sonsi (toki Inli: Spongy)

kiwen Poki (toki Inli: Blocky)

kasi Powa (toki Inli: Flower)

kiwen Ajeku (toki Inli: Ice Cube)

seli Pajewi (toki Inli: Firey)

jan musi wan li kama tenpo insa. ni li jan Tapi. (toki Inli: David)
pini unpa

**pini unpa** li pilin lon pini unpa. ona li tenpo lili li wawa. pini unpa la pilin li tawa mute. en jan li pilin pona. tenpo la ijo lon ante li ken pilin e ni.

jan ale (meli en mije en tonsi) li pilin e ni. nasin mute li ken pana e pini unpa.

## pali pi pini unpa
pini unpa li ken kama tan unpa. anu la ona li ken kama tan ni: jan li luka li pilin e wan unpa lon sijelo ona. tenpo lili la pini unpa li ken kama tan pilin lon lawa ona. nasin ni la jan li lape li ken jo e pini unpa.
lupa meli

meli li jo e lupa mute. mute la lupa ona li sama lupa mije: ona li jo e uta, e lupa pi nena pi sinpin lawa, e lupa monsi. jan li meli sijelo, la ken suli la ona li jo e lupa mama.
jan David J. Peterson

**jan David J. Peterson** li pali e toki sin. ona li tan ma Mewika.

tawa sitelen tawa mute la, ona li pali e toki sin mute. sitelen tawa Game of Thrones la, ona li pali e toki Dothraki (Lekh Dothraki), e toki Valyrio Udrir (High Valyrian).

## nimi tawa
*lipu ona
*ilo Youtube ona
ma Lipija

li ma lon ma Apika. ona li lon poka pi ma Sasali, pi ma Tunisi, pi ma Nise, pi ma Sate, pi ma Sutan, pi ma Masu.

ma Masu en ma Sate en ma Nise en ma Sutan en ma Sasali en ma Tunisi li lon poka ona.

ma Lipija li jo e toki Alapi sama toki suli mute, taso kin la, jan pi ma Lipija li toki Tamasi mute li toki Tuki li toki Elina.
musi utala Olinpi

li musi utala suli mute pi musi sijelo. suli la, ona li musi utala nanpa wan pi musi sijelo lon ma ali. jan pi musi sijelo tan ma mute li utala musi e jan ante. jan li lon kulupu pona pi jan tan ma sama ona. musi sijelo mute li lon musi utala Tajolinpija musi utala Tajolinpija ante li lon tenpo seli li lon tenpo lete. tenpo sike nanpa tu tu li pini la, musi utala ni li kama.

tenpo pini la, jan lon ma Elena majuna li open e musi utala Tajolinpija pi tenpo pini. ni li lon ma tomo Olinpija lon ma Elena. musi utala Tajolinpija sin li kama lon tenpo sike 1896. kulupu IOC li kama li pali e musi utala lon ma tomo Asina. tenpo ni la, ma pi musi Olinpi ante li lon ma tomo mute ante.
jan Sasin Tuto

li jan lawa pi ma Kanata. open lon tenpo sike 2015 la pini lon tenpo sike 2025 la, ona li lawa e ma Kanata e . lawa ona li pini la, jan Ma Kani li kama lawa e ma e kulupu.
ma tomo Kuwi

**ma tomo Kuwi** (toki Inli: *<small>Coupeville</small>*) li ma tomo lili lon ma lon telo Wipi lon kipisi ma Ilan lon ma Wasinton lon ma Mewika.

ona li ma tomo lawa pi kipisi ma Ilan.
ma Alan pi ma Wasinton pi ma Mewika

li ma kipisi pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo Kuwi li ma tomo lawa pi kipisi ma Alan. mute jan la ma tomo Okape li ma tomo suli nanpa wan.

## ma tomo
ni li ma tomo ale lon kipisi ma Alan:

**<big>ma tomo</big>**

* ma tomo Lanli
* ma tomo Okape

**ma tomo lili**

* ma tomo Kuwi

**<big>ma tomo ante</big>**

* ma tomo Asin
* ma tomo Pepi Ilan Ati
* ma tomo Pesu
* ma tomo Pela Pi
* ma tomo Peweli Pi
* ma tomo Kemeno
* ma tomo Kinton
* ma tomo Piwan
* ma tomo Kente
* ma tomo Kinpen
* ma tomo Kison
* ma tomo Maweto
* ma tomo Pen Ko Pa
* ma tomo Poseson
* ma tomo Lodena Pi
* ma tomo San Te Puka
* ma tomo Simi Pali
* ma tomo Sula Pi
* ma tomo Utaladi
ma tomo Mesiko

li ma tomo lawa pi ma Mesiko. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon ma Amelika lete.

tenpo pini la,  li lon ma pi ma tomo ni. ona li ma tomo lawa pi ma suli wan Nawa. ma Epanja li lanpan e ma Mesiko la, ona li pali ma tomo Mesiko lon ma pi ma tomo Tenosilan. ma Mesiko li weka lawa pi ma Epanja la, ma tomo Mesiko li kama e ma tomo lawa ona.
sona esun

anu **sona mani** li sona pi nasin esun li wile sona e nasin ni pi ma ale pi jan ale. sona ni li jo e sona ante suli tu. nanpa wan la, sona pi esun lili li wile sona e ni: jan pi mute lili en kulupu esun pi mute lili li pale kepeken nasin seme? ona li ken pali e ijo ona kepeken nasin seme? nanpa tu la, sona pi esun suli li wile sona e ni: ma sama ma Mewika anu ma Losi en ma ale ma li wile pali e seme? mani la, seme li pona tawa jan pali tawa kulupu esun?

## tenpo pini
 li mama pi sona esun tawa jan mute. lipu ona li kama lon tenpo sike 1776 li toki e ni: ma en pali en mani li suli mute tawa esun suli pi ma ale. kin la, jan ale li wile kepeken ijo ona tawa pona ona sama li wile ala kepeken ijo ona tawa jan ante. jan mute pi tenpo ni li toki e ijo sama lili e ijo ante lili.

tenpo sike 1817 la,  li toki e ni: kulupu jan tu li lon. kulupu nanpa wan li jo e ma li kama jo e mani tan ma ona. kulupu nanpa tu li jo ala e ma li pali taso e ma li jo ala e mani tan ma. kulupu tu ni li wile ala e ijo sama. kin la, jan Tapi Wikato li alasa li sona pona kon lawa ni: ma ante o pali e ijo ante. kin la ma nanpa wan li ken pali e pan mute a! taso ona li ken ala mama e soweli mute. ma nanpa tu li ken mama e soweli mute. taso ona li ken ala pali e pan mute. tan ni la, ma ni o esun e soweli e pan tawa ma ante o pali ala e ijo tu lon tenpo sama.

tenpo kama pi tenpo ni la,  li pali e ijo ante. ona la, lon insa lipu ona Tas Kapita la, ona li toki e ni: pali li jo e mani tan tenpo ona. tan ni la, jan lawa pi jan pali li kama jo e mani tan jan pali. ante la, jan pali o jo e mani mute. taso ona li jo ala e mani mute. jan lawa ona li jo e mani ona.

tenpo sike 1936 la,  li ante e sona pi sona pi esun suli. pilin ona li sama ni: "tenpo kama la, jan ale li moli." tan ni la, nasin esun ma li pakala la, jan pi ma ni o pali e mani mute tawa pona e ijo ale tawa jan sona Kin. mani ni li tan ma ante. nasin esun ma li pona la, ma o pana e mani tawa ma pi mani lon tenpo ike. kepeken nasin sama ni la, ma li ken awen pona.

tenpo lon la, nasin pilin tu suli li lon: nanpa wan la, esun jan anu esun pi kulupu esun li pona li wile jo ala e lawa mute tan ma. ante la, jan lawa ma o ante ala e esun lon. nanpa tu la, esun jan en esun pi kulupu esun li ike lon tenpo mute tan ni: nasin esun li pona ala. tan ni la, jan lawa ma o ante e nasin ni tawa pona nasin.

## kepeken ona
kepeken pi sona esun li suli mute. ma ale li esun e ijo tawa ma ante. nasin esun pi ma ale li wan pi nasin suli mute. taso ma ante li jo e nasin esun ante. jan li kepeken sona esun tawa ijo mute. ni la, ona li ken ante e nasin mani ma li ken pana e mani tawa kulupu esun ante anu tawa jan ante li alasa pona e lon pi jan ale. taso jan ante li jo e wile ante.

kin la, sona esun li sama lili tawa sona ante mute. nasin lawa en nasin pilin en nasin ante mute a li kepeken ilo pi sona esun.
sitelen pi ken jan

**sitelen pi ken jan** li kulupu pi lipu lawa li awen e jan ale. lipu lawa ni li toki e ni: jan ale li jo e ona lon tenpo ale. jan mute li toki e ona lon tenpo mute. taso pini pi utala suli nanpa tu la, jan mute li pilin e ni: sitelen pi ken jan li suli mute a. tan ni la, kulupu pi  li pana e toki pi ken jan pi ma ale. 

ijo pi sitelen pi ken jan li ante tawa jan ante. kulupu ona li ken jo e ijo sama ni: jan ale li ken tawa li ken toki insa e ijo ale li ken alasa e nasin sewi ale. kin la, jan mute li pilin e ni: jan li ken ante e jan lawa pi ma ona. 

ma ale pi ma mute wan li toki e ni: sitelen pi ken jan li pona. taso ma ale li awen ala e ni tawa jan ona. tenpo pini en tenpo ni la, ma mute ante li pakala e sitelen ni tawa jan ona. awen pi jan ali li wile e pali mute tan ma ale lon tenpo ale.
jan Kaka

li jan pi sitelen toki li jan pi toki musi tan ma Seki. toki mama ona li toki Tosi. ona li kepeken toki ni lon sitelen ona.

sitelen ona li jo e pali nasa ike mute pi kulupu lawa. jan mute li sona e sitelen ona tan ni. sitelen ona li pana mute tawa pali mute pi jan ante mute.
nasin sewi Watapawi

li nasin sewi pi jan Alawan. ona li kama tan ma Sameka lon tenpo sike 1930. ona li jo ala e lawa kulupu wan. lipu Pipija li lipu sewi. sewi wan li lon. jan li kepeken  tawa sewi. 

jan Haile Selassie li suli mute. ona li kama jan lawa pi ma Itejopija lon tenpo sike 1930 li pini lon tenpo sike 1974. 

jan pi nasin sewi Rastafari li kipisi ala e linja lawa ona. jan mute li kepeken kasi nasa.

jan Po Mali li kama jan pi nasin sewi Watapawi.
kulupu pi nasin lawa

jan mute li wile lawa e ma. taso la, jan ante li pilin ante tawa nasin lawa ante. jan mute li pilin pona tawa nasin sama la, ona li kama lon **kulupu pi nasin lawa.**

kulupu ni li wile e wawa lon lawa ma. taso la, kulupu ante li wile sama. ni la, kulupu mute li kama utala.

ma mute la, jan li pana e wile tawa lawa pi ma ona. ni la, kulupu li utala kepeken toki, li pana e pilin ona. jan mute li pilin pona tawa kulupu wan la, jan li pana e wile ona: *mi wile e kulupu ni, li wile ala e kulupu ante*.

taso la ma mute la, kulupu wan li awen lawa lon tenpo ale, li anpa e kulupu ante ale. ni la, kulupu ante li ken ala utala kepeken toki; jan li ken ala pana e wile pi kulupu ante.
ma Kalapako

li kulupu pi ma lili lon telo suli Pasipi lon pini suno pi ma Amelika seli. ma Ekuwato la ona li lon. jan Sa Tawin li tawa ma ni, li kama sona e nasin pi ante soweli e nasin pi ante kasi tan waso pi ma Kalapako.

nimi *Galápagos* li kama tan toki Epanja.
toki Apasiso

**toki Apasiso** (toki Potuke la *pirarrã* anu *pirahã*) li toki tan ma Pasiju. ona li kama tan kulupu toki Mula li toki lon taso pi kulupu toki ni. kulupu jan Ijasiwiwi (toki Apasiso la *Hi'aiti'ihi*) li toki Apasiso. jan ni li toki Apasiso taso la toki Apasiso li awen lon.

jan Tenje Epele pi sona toki li kama sona e kulupu jan Ijasiwiwi e toki Apasiso.

## kalama
jan mute pi sona toki li toki e sona ante tan ni: jan pi toki Apasiso li toki la kalama toki li ken sama kalama ante.

### kalama open

### kalama pini

* toki meli la, kalama /h/ li sama kalama /s/
* jan Tenje Epele la, kalama [k] li sama kulupu kalama /hi/

toki Apasiso li jo e kalama toki lili. toki Owawi li jo e nanpa sama. taso, nanpa a li sona ala. nasin toki mute li lon. o lukin e ni:

* /b/ [b, ʙ, m]: open la, kalama /b/ li kalama [m]. kalama /bo/ li sama kalama [ʙo].
* /ɡ/ [ɡ, n, ɺ͡ɺ̼]: open la, kalama /g/ li kalama [n]. kalama [ɺ͡ɺ̼] li lon. taso, nasin mute lili pi kepeken ona li lon.
* /s/ [s, h]: toki meli la, kalama /hi/ li kama kalama [si].
* /k/ [k, p, h, ʔ]: toki mije la, kalama [k] en kalama [ʔ] lon open li sama. 

nasin mute la, jan Tenje Epele li toki e ni: nasin mute li lon. ni la, [k] ken kalama /hi/.

## nimi

### nanpa
tenpo 1986 la, jan Tanje Epele li toki e ni: nanpa la, toki Apasiso li jo e nimi tu: ona li jo e wan (*hói*) e tu (*hoí),* (o lukin e ni: kule kalama taso li ante). taso, tenpo 2005 la ona li toki e ni: toki Apasiso la, nimi nanpa li lon ala. kon pi nimi *hói* li "(nanpa) lili". kon pi nimi *hoí* li "mute/nanpa suli".

jan Makel Fan en jan ante li wile sona e ni: ni li lon anu seme. ona li pana e linja len wan li toki e ni tawa jan Ijasiwiwi: linja len pi nanpa seme li lon. jan Ijasiwiwi li toki e nimi nanpa la, jan pi sona toki li pana e linja len sin. pini la, linja len luka luka li lon. lon la, *hói* li wan, *hoí* li tu. linja mute li lon la, jan Ijasiwiwi li toki e *hoí* lon poka pi nimi "mute".

tenpo poka la, jan pi sona toki li pana e linja len luka luka. jan Ijasiwiwi li toki e nimi nanpa la, jan pi sona toki li weka e linja len wan. pini la, linja len luka wan li lon la, jan Ijasiwiwi li kepeken nimi *hói*. linja len tu wan li lon la, jan Ijasiwiwi ale li kepeken e nimi ni.

sona la, jan Michael Frank en jan pona ona li toki e ni: ken la, *hói* en *hoí* li jo ala e kon wan taso. ken la, kon li telo li ante tan ni: nanpa ijo li ante.

### kule
toki Apasiso li jo e nimi kule tu taso. toki pi nanpa lili la, ni li lon. toki Apasiso li jo e nimi kule ni taso: walo en pimeja. jan Ijasiwiwi li wile toki e kule loje la, ona li kepeken nimi pi ijo ante. ni la, "loje" li "kule pi telo insa sijelo".
toki Awawi

jan Awawi li kepeken **toki Awawi**.

lili la toki li moli. mute pi jan kepeken li kama lili. jan toki mute li sike e suno lon tenpo mute.

ma mute la jan li kepeken toki Inli li kepeken toki Awawi ala.

## kalama
kalama pi mute lili li lon toki Awawi tawa toki ante. ma mute Awawi la kalama /t/ li kepeken ala. ni li ante tawa toki pi mute suli.

### kalama pini

### kalama open

#### kalama pi wan taso

#### kalama kulupu
toki Awawi li jo e kalama kulupu pi tenpo lili luka tu tu wan:

kalama kulupu luka wan pi tenpo suli li lon.

## nimi ante pi nimi ijo

## sitelen

toki Awawi li kepeken sitelen Lasina.

toki Awawi li jo e sitelen *‘.* toki Awawi la nimi *ʻokina*. ni li kalama /ʔ/. ona li sama ala sitelen *<nowiki/>*' tawa lukin
sona ijo

**sona ijo** li nasin sona. ona la, jan li lukin e sijelo ijo li wile sona e ni: seme la, ona li awen anu kama ante? wan lili awen en kule insa ona en wan lili tomo li ijo suli lon sona ni.
wan lili

**wan lili** li ijo lon pi lili mute. ona li nasin mute pi ijo lili. ken la, ijo lili wan taso li lon, anu ijo mute li lon. wan lili awen li suli sona tan ni: ijo ale li kama tan ona. wan lili ante la, nasin ante pi ijo lili li ken suli anu lili. wan lili awen la,  li lili; taso, sike lili pi sijelo ko  li suli.

jan sona li toki e ni: wan lili la, suli ante tu wan li lon. 

# **wan lili pi suli lukin** li suli a tawa wan lili awen; taso, ona li lili tawa wile sona jan. ona li ken lili sama wan lili pi ko ma. taso, jan li toki e kulupu mun suli la, mun suno li ken wan lili!
# **wan lili pi ken lukin ala** li suli sama wan lili awen sama wan lili tomo. sona pi nasin ijo la, ona li suli tawa jan sona.
# **wan insa pi wan lili awen** li lon insa pi wan lili awen. 

sona pi ijo lili li suli tawa sona pi nasin ijo.
sitelen Pa A Mon

**sitelen Pa A Mon**  li nasin sitelen pi nasin toki Mon tu. nasin tu ni li toki Mon Ta li toki Mon Len. jan Son Li Ja  li mama e ona lon sike suno 1959.

## nasin
sitelen Pa A Mon li jo e kulupu sitelen tu wan:

*sitelen open
*sitelen kule
*sitelen pini

sitelen nimi la sitelen open li nanpa wan. ona li toki e ni: kalama seme pi uta open li lon pini pi nimi ni? 

sitelen pini li nanpa tu. ona li toki e ni: kalama seme pi uta pini li lon open pi nimi ni? ona li lon ala la kalama ni li /k/. nasin sitelen nanpa tu wan (o lukin e lipu "tenpo pini") la sitelen 20 pi uta pini li lon, taso kalama 60 li lon. ni la ona li kepeken sitelen lili. sitelen lili ni li sike lili li linja lili. jan li sitelen e ona lon sewi pi sitelen pini.

sitelen kule li sitelen lili li lon sewi pi sitelen open. ona li toki e ni: kule kalama pi nimi ni li seme?

## tenpo pini
jan Son Li Ja li mama e sitelen Pa A Mon lon sike suno 1959. tenpo pini la ona li sona ala e nasin sitelen. ona li pilin e ni: jan sewi li pana e sona pi nasin sitelen ni tawa ona tan ni: jan pi kulupu Mon o kama sitelen e toki ona. ni la jan Son Li Ja li pana e sona pi sitelen ni tawa jan ante pi kulupu Mon lon ma Lajo. taso jan utala pi ma Lajo li moli e ona lon sike suno 1971. 

tenpo mute la ona li pona e sitelen Pa A Mon. ona li pali e nasin tu tu:

#sitelen Pa A Mon nanpa wan li suli ike. ona li jo e sitelen 151. nasin nanpa tu li kama la jan li weka e nasin ni.
#sitelen Pa A Mon nanpa tu li kama lon sike suno 1965. ona li weka e sitelen mute la ona li lili pona.
#sitelen Pa A Mon nanpa tu wan li kama lon sike suno 1970. ona li pona e nasin sitelen pi kule kalama. nasin sitelen nanpa tu la nasin sitelen pi kule kalama li ike.
#sitelen Pa A Mon nanpa tu tu li kama lon sike suno 1971. ona li lili e nasin nanpa tu wan.

jan mute li kepeken nasin nanpa tu li kepeken nasin nanpa tu wan.

toki Mon la jan mute li kepeken ala sitelen Pa A Mon li kepeken sitelen Lasina. 

## nasin Juniko
sitelen Pa A Mon li kama lon nasin Juniko lon sike suno 2014. ona li lon ma U+16B00–U+16B8F.
kulupu toki Mon-Mijen

**kulupu toki Mon-Mijen** (Hmong-Mien) li kulupu toki lon ma Asija pi open suno anpa. mute la ona li jo e lawa ni:

* nimi ale li kulupu kalama wan taso. 
** kulupu kalama li ni: nimi "wan" li kulupu kalama wan. nimi "nimi" li kulupu kalama tu. nimi "kulupu" li kulupu kalama tu wan.
* ona li ante ala e nimi. 
** toki ante li ante e nimi tan tenpo anu pali anu ijo ante. toki Inli li ante e nimi tan tenpo:
*** I **am eating**. (mi moku lon tenpo ni.)
*** I **ate**. (mi moku lon tenpo pini.)
* ona li jo e kule kalama mute.
** kule kalama li ni: kalama li ken sewi li ken anpa li ken kama sewi li ken kama anpa li ken kule ante.
* ona li jo e kalama nena pi wawa ala, sama /m̥/. 
* ona li jo e kalama pi sike monsi, sama /q/.
jan Son Li Ja

**jan Son Li Ja**  li jan pi kulupu Mon li mama pi sitelen Pa A Mon. sitelen ni li nasin sitelen pi toki Mon. jan pi kulupu Mon li pana e nimi  tawa ona.

## lon ona
sike suno 1929 la ma Wije la ona li kama lon. ona li lili la ona li kama ala sona e nasin sitelen. tenpo mute la ona li kama e kasi li pali e poki. 

taso sike suno 1959 la pali ni li pini. toki ona la ona li lukin e ijo tan jan sewi. sewi li pana e sona pi sitelen Pa A Mon tawa ona. sewi li toki e ni: "o pana e sona pi sitelen ni tawa jan ante pi kulupu Mon." ona li pilin e ni: nasin sitelen li pona e jan li wawa e jan. ni la ona li kama pana e sona pi nasin sitelen ni lon ma Lajo. 

open la pana sona ona li pona. taso tenpo kama la ona li ike tawa lawa ma. lawa li toki e ni: "sina moli e jan Son Li Ja la mi pana e mani tawa sina." ni la jan li moli e ona lon sike suno 1971. taso lawa li pana ala e mani tawa jan moli ni li moli e ona kin.

sitelen Pa A Mon li awen suli lon tenpo ni.
jan Mosa

anu nimi ale  li jan suli pi kalama musi li kama lon ma suli Loma sewi. jan mute li toki e ni: kalama musi ona li pona mute.

jan Mosata li jan lili la, ona li open e pana pi kalama musi. tenpo lon ona la, jan mute li kama sona e ona. taso la, ona li jo e mani lili. tenpo lon ona li lili. taso la ona li pana e sitelen kalama mute. 

jan ante mute li pali tan jan Mosata. jan Petopen la ona li kama jo e ijo lawa mute tan pali pi jan Mosata.

## tan sona
moli tan lipu lawa

li ni: jan li pali e ijo pi ike mute tawa lipu lawa la, jan lawa ken moli e ona tan pali ona. tenpo sike 2022 la, ma lawa pi nanpa 54 li moli e jan ona tan pali ike ona. ma pi mute 109 li pali ala e ijo ni (taso li ken pali e ni tan ni: jan utala li utala li moli e jan pi utala ala anu ijo ike sama). ma pi mute 7 li ken ala moli e jan ona lon tenpo ale.

jan mute li toki e ni: moli sama ni li pona ala li pakala e kon pi sitelen pi ken jan. taso, ma mute li awen e pali ni.

## tenpo pini
tenpo pini mute la, moli ni li lon ma mute anu ma ali. tenpo pini pi tenpo sike pini 200 la, jan mute en ma mute li sona ala li ken ala e ni: kepeken nasin seme la, mi mute li ken pona e jan pi pali ike? ona li ken awen pali e ijo ike. tan ni la, moli tan pali ike ona li lon. kin la, kulupu jan mute a pi ma mute li pali e ijo ni.

taso, jan ale ala li pilin e ni: pali ni li pona. tan ni la, jan mute pi tenpo ale li wile e ni: moli tan pali ike ona li weka tan nasin lawa ma. tenpo lon la, ma mute li ken pali e ijo ante. jan li ken ante li ken pona e pali ona la, ma li wile ala kepeken moli sama ni lon tenpo mute. moli li ken ala pona lon tenpo kama pi pali ni.
ilo musi

**ilo musi** li ijo pali lili li ken e musi. tenpo mute la, jan lili li kepeken ona, taso ona li ken pona tawa jan suli kin. ilo musi li ken pana e sona tawa jan lili.

nasin mute pi ilo musi li lon. ona li ken sama jan li ken sama tomo li ken sama ilo tawa li ken ijo mute a. tenpo ni la, ilo musi mute li kepeken wawa linja, taso ilo musi li lon tenpo weka kin.
toki Kasa

li toki pi ma Kasa. kin la, jan mute lon ma Kasa li kepeken toki Losi.

toki Kasa li toki pi ma mute. ona li toki lawa pi ma Kasa li toki lon ma Sonko, lon ma Monko, lon ma Lusi, lon ma Kilisa, lon ma Opeki, lon ma mute ante. ante mute pi toki Kasa li lon. sitelen la ona ale li sama mute. taso toki kalama la ona li ante mute.
jan Ape Sinso

li jan pi nasin lawa tan ma Nijon. ona li kama jan lawa pi ma Nijon li kama jan lawa pi kulupu Siminto lon tenpo sike nanpa 2006 li pini e lawa ona lon tenpo sike nanpa 2007. tenpo nanpa tu la, ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 2012, li pini e lawa lon tenpo sike nanpa 2020. tenpo sike nanpa 2022 la, ona li moli tan ni: jan li moli ona kepeken ilo utala.

kulupu mama pi jan Ape Sinso li suli lon nasin lawa pi ma Nijon. mama mije pi mama meli ona,  li jan lawa pi tenpo pini. jan Ape Sinso li alasa e nasin ma e nasin awen. ona li toki e ni: ijo ike pi pali tan ma Nijon lon tenpo pini li kama ala. ona li wile tawa ante e lipu lawa nanpa wan pi ma Nijon tan ni: ona li weka e ken pi ma Nijon tawa open utala. ona li pali tawa suli e esun pi ma Nijon. 

 li moli e ona lon tenpo sike nanpa 2022 lon ma tomo Nala.

## tan sona
jan Sali Sapin

li jan pi pali musi lon sitelen tawa li mama pi sitelen tawa tan ma Inli. jan mute mute li kama sona e ona lon tenpo pi sitelen tawa pi kalama ala. ona li pali lon sitelen tawa lon tenpo mute.

jan Sali Sapin li jan suli mute lon tenpo pini pi sitelen tawa.
ma tomo Eko

nanpa jan la,  li ma tomo suli nanpa wan lon ma Naselija li ma tomo suli nanpa tu lon ma Apika.

ma tomo Eko li suli mute tawa esun lon ma Apika.
ilo kon lawa

ilo sona mute la, **ilo kon lawa** li lawa e ilo kon ante. ona la, ilo kon ante li ken lawa pona e insa pi ilo sona.

tenpo pini la, ilo kon lawa li pana e sitelen toki taso. jan li wile kepeken ilo ni la, jan li lawa e ona kepeken . tenpo ni la, ilo mute li ken pana e sitelen kule. jan mute li lawa e ilo kepeken ; taso, jan ante li awen kepeken nasin pi linja toki.

## kepeken
tenpo ni la, ilo sona mute li kepeken ilo kon lawa ni:

*
*
*
** 
*** 
**** 
**** 
*** 
**** 
** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
*** 
***  (tan jan Pawi Kola(Barry Kauler) lon ma Oselija)
* 

ilo toki li kepeken ilo kon lawa ni:
*  (tan ilo Linu)
* ilo iOS (tan ilo Tawin)
*  (ilo toki Nokija li kepeken e ni)
sitelen Kililisa

**sitelen Kililisa** li nasin sitelen pi toki mute. ona li kama lon ma Pokasi. tenpo open la, ona li nasin sitelen pi toki Lowan majuna sewi. tenpo ni la, ona li nasin sitelen pi toki Losi. toki ante pi sitelen ni li toki Pokasi li toki Sopisi li toki Maketonija li toki Ukawina li toki Pelalusi li toki Kasasan li toki Opeki li toki Kilisa li toki Monko li toki ante mute lon ma sama pi toki ni. ma mute lon ma Sesesele lon tenpo pini li kepeken sitelen ni.

nasin sitelen Kililisa li tan kulupu mama sitelen sama sitelen Lasina.

## sitelen
sitelen ni li lon toki Kililisa pi kulupu toki Lowan:

А А́  А̀  Б В Г Ґ Д Ђ Ѓ Е Ѐ Ё Є Ж З З́  Ѕ И І Ї И́  Ѝ Й Ј К Л Љ М Н Њ О О̄  П Р С С́  Т Ћ Ќ У Ӯ Ў Ф Х Ц Ч Џ Ш Щ Ъ Ы Ь Э Ю Я

taso, toki ali ala pi sitelen Kililisa li kepeken sitelen ali ni. sitelen mute ni lon toki wan taso. toki Kililisa li lon kulupu toki Lowan ala la, sitelen mute ante li lon.

= sitelen Kililisa lon toki pona =
jan pi mute ala li kepeken e nasin sitelen ni lon toki pona, taso sina ken.

nimi J li lon la kalama open li jo e sitelen ante
ma tomo Teli

**ma tomo Teli** li ma tomo suli li ma kipisi lon ma Palata. ma tomo Teli sin li ma tomo lili lon ma tomo Teli. ma tomo Teli sin li ma tomo lawa pi ma Palata.

tenpo mute la, ma tomo Teli li suli tawa ma Palata. tomo mute pi tenpo pini li lon ma tomo ni.
toki Utu

li toki tan ma Asija seli. ona li toki lawa suli lon ma Pakisan. jan mute lon ma Palata li toki ona kin. ona li toki lawa lon ma lili mute pi ma Palata. 

ona li toki lili pi toki Intusan. ona li kepeken sitelen Alapi pi ma Ilan li jo e nimi mute tan toki Ilan. taso, jan li toki uta e toki Insi la, jan pi toki Utu ken sona e toki ona.

## kalama

### kalama pini

### kalama open
ma tomo Tapaja

li ma tomo suli lon ma Imalasi. ona li ma tomo lawa pi ma lili Tapaja li ma tomo nanpa wan lon ma Imalasi tawa nanpa jan.

tenpo pini la, ma tomo Tapaja li ma tomo lili. taso ona li kama suli lon tenpo lili. tenpo ni la, ma tomo Tapaja li jo e tomo mute suli li jo e jan mute tan ma ante mute. jan mute pi mani mute li lon ma tomo Tapaja. taso, jan pali mute lon ma tomo Tapaja li jo e mani lili li lon ike.

## tan sona
jan Penito Musolini

**jan Penito Musolini** li jan lawa pi ma Italija lon open pi tenpo sike 1922, lon pini pi tenpo sike 1943. ona li mama pi  pi ma Italija. jan Musoloni li mama pi nasin pi palisa mute.
ma Towano

**ma tomo Towano** li ma tomo lon ma Antewijo lon ma Kanata. toki Inli la ona li *Toronto.*
ona li ma tomo lawa pi ma Antewijo li jo e jan mute. ona li lon poka pi telo Antewijo. ona li jo e tomo Sijen.
jan lawa Elisepe nanpa tu

tenpo pini la,  li jan lawa mama pi ma Juke li jan lawa pi kulupu ma pi lawa mama pi kulupu Komenwe. ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 1952 tan ni: mama mije ona li jan lawa So nanpa luka wan li moli. tenpo sike 2022 la jan lawa Elisepe li kama moli. ona li tan . tenpo sike mute mute mute luka luka la ona li lawa. jan lawa ante pi ma Juke li lawa ala lon tenpo mute ni.

ma Juke ala la, ma pi lawa ona li ni: ma Antekapaputa en ma Kanata en ma Keneta en ma Nusilan en ma Oselija en ma Pajama en ma Papuwanjukini en ma Peli en ma Sameka en ma Sankinewi en ma Sanlusije en ma Sanwinsijenkenesin en ma Solomon en ma Tuwalu. tenpo sike nanpa 2022 la ma Papeto li pini e lawa ona (lon ma Papeto).

jan lili ona li . ona li kama jan lawa sin pi ma Juke.
ma Pawama

**ma Pawama** li ma lawa lon kulupu Lukaja pi ma lili lon telo suli Kawipen. lili pi kulupu ma Lukaja li lon ma Pawama ala. ona li lon poka pi ma Kupa li lon poka pi ma Awisi li lon poka pi ma Lowita li lon poka pi ma Mewika.

tenpo pini la ma Juke li lawa e ona. ni li pini la, kulupu jan Lukaja li lon ma ni.
tomo Sijen

**tomo Sijen** li tomo sewi lon ma tomo Towano. toki Inli la ona li *CN Tower.* toki Kanse la ona li *Tour CN*. ona li open lon tenpo sike 1976.

tenpo pini la, tomo ale la, suli ona li suli nanpa wan. tomo Pa Kulipa li anpa e ona lon tenpo sike 2007.

tomo moku li lon insa ona.

nimi ona li tan  (toki Inli la nimi pi kulupu ni li ken *CN*).
jan Atatu

li jan lawa nanpa wan pi ma Tuki pi tenpo sin. ma Osuman li pakala lon tenpo pini pi utala suli nanpa wan la, ona li lawa e utala tawa weka e lawa pi ma ante tan ma Tuki. kulupu utala ona li anpa e ma ante la, ona li kama jan lawa pi ma lawa Tuki sin.

jan Atatu li pana e ante suli sin tawa ma Tuki.
ma Wenpa

**ma Wenpa** li ma kipisi pi ma Epanja. ona li kipisi pi ma lili ni: ma Antalusija. ma tomo lawa ona li ma tomo Wenpa. tenpo suno nanpa 2020 la, ona li jo e jan 524&nbsp;278. nanpa jan la, ona li ma lili nanpa 31 pi ma Epanja, ni li ma lili pi lon ala jan pi ma Antalusija.

tan lawa ni, ma lili ni li kipisi e ma pi ma tomo 80,​ ni li kulupu e ma lawa sama pi luka wan.

## selo ma
ma sewi mi ma lili Wenpa li ma Patakon, ma suno ni li ma Sewija, ma anpa suno ni li ma Kasi, ma anpa li telo suli Alansika en ma monsi ni li ma Potuke.

## mani ma
mani ni la, ni li sama ma Epanja ale, ni li mute e musi pali (57%), ni li kin e musi jan. tu pali li pona tawa ma Antalusija ale tan tomo pi ni li ante e jaki (tan kiwen lanpan) tan tomo pi jaki ala pi ma tomo Lapita. wan pali li kiwen lanpan lon ma tomo Ilakisina en ni li ma pali kepeken walo len, ma pali ni li kili loje suwi tan ma tomo Lepe, tan ma tomo Rosijana ten Kontato, tan ma tomo Palos te la Pontela, tan ma tomo Moken. kin la, lon wan pali li soweli pali, li kin e soweli noka tan pona tan jan wile.

## tan pi nimi ma
nimi ona en nimi pi ma lili pi ma Epanja li sama mute la nimi pi ma lili ni li tan ma tomo lawa ni. nimi pi ma tomo lawa ni li tan nimi majuna "Onoba". nimi majuna ni li tan nimi "Onos Ba'al" (tomo wawa pi sewi Pajan).

## tenpo kon
ma Wenpa li jo e tenpo kon meso pi telo ala pi suno mute (Csa).
toki Ajenu

anu **toki Ajenu pi ma Okito** li toki. ona li toki lon ma Okito (lon ma Nijon) lon poka pi ma Lusi. tenpo pini la, ona li toki pi kulupu jan Ajenu. tenpo ni la, toki Ajenu li .

## kalama

* ti en tsi li kama tan tʃi en si li kama tan ʃi

lon sitelen Lasina:

lon sitelen Katakana
tomo tawa mun

**tomo tawa mun** li tomo tawa. ona li ken tawa pimeja mun. tomo tawa mun li ken jo e jan, li ken jo ala e jan. tomo tawa mun li ken tawa sike lon poka pi ma mi li ken tawa mun ante.

tenpo mute la, tomo tawa mun li tawa e ilo mun. jan li lon insa pi tomo tawa mun la, jan ni li kama jan pi tawa mun.

ma lawa tu wan ni li ken pali e tomo tawa mun jan: ma Losi en ma Mewika en ma Sonko. tenpo pini la, ma Sesesele li pali kin (ma Losi pi tenpo ni li kipisi suli pi ma Sesesele lon tenpo pini). tenpo kama la, ma Palata kin li ken pali e ni.

ma ante kin li ken e tomo tawa mun lon mun. ma Nijon en ma Isale en ma Soson en ma Anku li ken tawa pona e tomo tawa mun. kin la, kulupu ma Elopa li tawa e tomo tawa mun. tenpo pini la, ma Kanse en ma Juke li ken tawa e tomo tawa mun. tenpo ni la ma tu ni li lon kulupu ma Elopa li pali kulupu e tomo tawa mun pi ma Elopa. 

tenpo pini la, lawa ma taso li ken tawa sewi e tomo tawa mun. tenpo ni la, kulupu esun pi lawa ala li ken ni. 

tomo tawa mun pi jan ala li tawa mun mute. taso, tomo tawa mun jan li tawa mun Luna taso.
jan Jako Kin

li jan pi sona toki li jan pi sitelen toki tan ma Tosi. ona li wile kama alasa sona e nasin  pi kulupu jan. ona li kama sona e ni: nasin pi ante kalama lon kulupu toki Kemani tan toki Palata Elopa nanpa wan. ni li jo e nimi ni: toki lawa pi jan Kin. ona li sitelen e  e .

mije sama ona li jan Wilen Kin. wan la, ona li mije sama Kin. ona li alasa e toki musi nasa tan kulupu jan pi ma Tosi li sitelen e ona. sitelen ni lon "lipu pi toki musi pi jan Kin".
tomo Pukalipa

li tomo lon ma tomo Tapaja lon ma Imala.

tomo ale pi ma ale la ona li suli nanpa wan.

jan li esun la jan li ken lape lon tomo ona.
kulupu jan Alapi

li kulupu jan suli pi tan sama. jan Alapi mute li lon ma lon poka pi sike kipisi kasi li lon ma Asija pi pini suno li lon ma Apika sewi. jan Alapi ante li lon ma ante kin. kulupu jan Alapi li kulupu jan suli nanpa wan lon ma mute. ma ni li ma Alapi. ma Alapi mute li lon kulupu ma Alapi. nasin toki pi kulupu jan Alapi li toki Alapi.

tenpo open la, kulupu jan Alapi li kama tan ma palisa Alapi. kulupu jan Alapi li tawa li kama suli lon tenpo open pi nasin sewi Isilami. tenpo ni la, jan Alapi mute li alasa e nasin sewi Isilami. jan Alapi lili li alasa ala e nasin ni. taso, kulupu pi jan Alapi pi alasa e nasin sewi ante li lon.
ma Nowajasinla

li kulupu pi ma lili lon telo suli Asika, lon open suno pi ma Elasija. ma Lusi li lawa e ona.  en  li lon poka ona.

ona li jo e ma lili >200.  en  li lon telo suli ona. jan nanpa 3576 li lon ma Juni. ma tomo tu li lon ma lili Juni. ma tomo ni li ma tomo Lokasewa li .
telo suli loje

**telo suli loje** li lon telo suli Palata. ona li lon poka pi ma Asija li lon ma Apika. ma Masu en ma Sutan en ma Eliteja en ma Sipusi en ma Isale en ma Jamanija en ma Sajusi en ma Utun li lon poka ona. nasin telo Palaka en nasin telo Komale en nasin telo Lapa e  nasin telo Ukio li pana e telo tawa telo suli loje.
telo suli Asowe

li lon telo suli Alansi. ona li lili. telo suli ali li mute. ona li lon poka pi ma Elasija. ma Lusi en ma Ukawina li lon poka ona. nasin telo Ton en nasin telo Kupan li pana e telo tawa telo suli Asow.