open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Mijama

li ma lon ma Asija. ma Mijama li lon poka pi ma Tawi lon poka pi ma Lajo lon poka pi ma Sonko lon poka pi ma Palata lon poka pi ma Panla. tenpo ni la, ma Mijama li utala.

## ma lili
* ma Kakin
* ma San
* ma Kin
* ma Jaken
* ma Mantale
* ma Pako
* ma Ajawasi
* ma Mon
* ma Sakan
* ma Jankon
* ma Tanintawi

## ma tomo
* ma tomo Mikina
* ma tomo Tawani
* ma tomo Lasijo
* ma tomo Kokan
* ma tomo Tonu
* ma tomo Lowiko
* ma tomo Nepito
* ma tomo Jankon
* ma tomo Jenanjan
* ma tomo Kajupiju
* ma tomo Mantale

## kulupu Lowinja

 li kulupu jan tan ma Mijama. jan Lowinja mute li weka tan ma Mijama tawa ma Panla, tan pali lawa pi ma Mijama. jan utala pi ma Mijama li moli li weka e jan Lowinja mute. jan mute pi ma ante li pilin ike tawa ona.
ijo wile

**ijo wile** anu **ijo lon** anu **ijo sijelo** li ijo pi moli ala. soweli en waso en akesi en kala en pipi en kasi en soko en jan li ijo wile. ijo lon ale li jo e poki sijelo lili. ona li ken jo e poki wan taso (sama kon lon lili) anu poki mute (sama kasi sama soweli). kulupu ale pi ijo lon li ken kama suli li ken mama li ken awen e sijelo ona li ken pali tan ante pi ma poka.

ijo lon mute li lon ma lon tenpo suli. kulupu mute li weka. jan li sona ala e ijo lon pi mun ante.

## nasin pi lon ona
ona li jo e nasin ni:
*ken awen e insa
*ken jo e kipisi pona
*ken kepeken wawa
*ken kama suli
*ken ante poka tenpo
*ken pali tan ante poka
*ken mama
sinpin lawa

jan la, **sinpin lawa** li jo e oko e nena sinpin e uta e nena kute. jan li pana e pilin kepeken sinpin lawa. ona li pakala la, sitelen insa li ken pakala.

Sabaa Nissan Militiaman.jpg|sinpin lawa pi jan mije
MonaLisa sfumato.jpeg|sinpin lawa pi sitelen Mona Lisa

## sinpin lawa powe
jan li sona lukin e sinpin lawa. jan li lukin e sinpin lawa powe kin.

Martian face viking cropped.jpg|sinpin lawa  pi mun Masi
Balle-à-leunettes 10.jpg|tenpo Alowin la jan li sitelen e sinpin lawa lon kili.
mun Enkelatu

li mun li sike e mun Satunu. suli pi mun pi mun Satunu la, ona li nanpa 6. selo ona li kiwen telo lete. tan kiwen telo lete ni la, ona li walo lukin. selo la, nena pi pana telo li lon. telo ni li kama tan telo suli lon insa mun. telo li ken lon insa tan ni: insa mun li tawa mute li pali e seli. tan telo ni la, jan sona li pilin e ni: ken la, ijo lili pi ken moli li lon telo ni. 

suli pi mun ni li sama linja Metu 500 000. tenpo sike 1789 la, jan Wilijan Ese li kama sona e mun Enkelatu. nimi pi mun Enkelatu li sama jan tan nasin sewi Elena. 

### ilo pi mun Enkelatu

tenpo sike 1980 en tenpo sike 1981 la,  tu li ilo nanpa wan pi mun Enkelatu. ona li tawa weka la, ona li sitelen e mun ni. taso, sitelen li lili mute la, sona mute li kama ala. 

tenpo sike 2004 la,  li kama sike e mun Satunu. ilo ni li lukin e mun Enkelatu mute. mute la, ilo Kasini li tawa poka e mun ni. ilo Kasini li sitelen e mun Enkelatu, li kama sona e telo pi nena pana telo, e telo lon insa pi mun ni.
toki Sisin

li toki sin tan .ona li tan toki Sonko, taso jan Wan Sepe li ante mute e ni. 

ona li pali e toki ni tan ni: toki Sonko la nimi mute li kalama sama. ona li wile e ni: toki Sisin li anpa e toki Sonko li weka e ona.

tenpo sike 1990s la jan Wan Sepe li pali e toki ni. taso, jan pi mute ala li sona e ni. tenpo sike 2020 la jan Raymond li pana e lipu o sona e toki Sisin kepeken ilo Siku. ni la jan mute li kama sona e ni.

## nasin toki
lon toki Sisin la, sitelen Kansi wan li jo e nasin toki wan taso. nasin toki wan li lon sitelen Kansi wan taso. 

nasin toki pi sitelen Kansi mute li tan sitelen pi sitelen Kansi ni. nasin toki 顶 (rdi8) li tan 丁 (di8).  ona li 页. sitelen Sisin pi lawa 页 li sitelen r.

## nasin sitelen
toki Sisin li kepeken e . sitelen ni li tan sitelen Lasina, taso jan Wan Sepe li ante e sitelen li pali e ona. sitelen Sisin li jo e sitelen mute mute luka (45). 

ken la, toki Sisin li kepeken e . sitelen ni li tan sitelen Kansi. lon sitelen Kansi Sisin la, nimi pi toki Sisin li jo e sitelen ⿰纟火. toki ilo Juniko li jo ala e ona lon tenpo ni.

## lipu pi toki Sisin
*YY8XHOKㄜ3卜 (pipi suno) - ante toki pi lipu "*萤火虫*" tan jan Wan Sepe.
*lipu Wikipedia  pi toki Sisin( toki Sonko)
*lipu Wesi pi toki Sisin
*sijelo lawa pi toki Sisin lon lipu Jutu
tenpo lili wan Sekon

anu **tenpo ilo lili** li  tawa tenpo. kulupu pi wan ilo pi ma ale li kepeken e ona.

tenpo Sekon pi mute 86,400 li tenpo suno.
palisa luka

luka jan li jo e . jan li ken pilin li ken tawa e ijo kepeken palisa luka. ona li sama palisa noka.


ijo:Thumb up.JPG|palisa luka wawa
ijo:Index finger open.JPG|palisa luka nanpa tu anu palisa luka pana
ijo:Middle finger 3.JPG|palisa luka meso anu palisa luka jaki
ijo:Ring_finger_3.JPG|palisa luka nanpa tu wan anu palisa luka olin
Little finger 3.JPG|palisa luka lili
telo suli pimeja

**telo suli pimeja** li lon telo suli Alansika. ona li lon poka ma Elopa pi open suno li lon poka ma Anatolu li lon poka ma Kakasija. ma Katelo en ma Losi en ma Ukawina en ma Lomani en ma Pokasi en ma Tuki li lon poka ona.

nasin telo Duna en nasin telo Sinjipo en nasin telo Ton en nasin telo Nisite en nasin telo Kupan li pana e telo tawa telo suli pimeja. telo suli pimeja li pana e telo tawa nasin telo Popolo.
kulupu pi ma lili

**kulupu pi ma lili** li jo e ma lili mute.

ma Nijon en ma Mata en ma Pilipina en ma Intonesija li kulupu pi ma lili.
sinpin ma

**sinpin ma** anu **pini ma** li lon selo ma. telo en kon li weka e ma la, sinpin ma li kama. ona li ken lon poka telo li ken lon nena ma. sinpin ma li suli. jan li tawa anpa lon ona la, jan li ken pakala li ken moli.


ijo:White Cliffs of Dover 02.JPG|sinpin ma walo pi ma tomo Tuwa
ijo:Mount Thor, Akshayuk Pass, Baffin Island.jpg|nena ma Kasuwalu


## sinpin telo

sinpin telo la, telo li tawa anpa. telo li kama tan nasin telo. 


ijo:Cataratas_Victoria,_Zambia-Zimbabue,_2018-07-27,_DD_06.jpg|sinpin telo Witowija li lon nasin telo Sanpesi
Salto del Angel-Canaima-Venezuela08.JPG|sinpin telo Anselu lon ma Penesuwela li sewi nanpa wan lon ma.
tawa anpa

kama tawa ala li tawa e ijo la, ona li **tawa anpa**.

ma la, ijo ali li tawa anpa. ni li tan ni: suli ale li wile tawa suli ale.

ijo li tawa anpa la, ona li pilin ala e wile tawa.


ijo:Falling apple crop.jpg|kili li tawa anpa.
ijo:720th_STG.jpg|jan utala li tawa anpa.


## toki pi jan Kalilejo Kalili

jan Alitotele la, ijo pi suli mute li tawa anpa mute. ijo pi suli lili li tawa anpa lili.
jan Kalilejo Kalili li kama sona e ni: ijo ale li tawa anpa lon tenpo sama. 

ijo pi suli mute li wile tawa mute. taso, ijo pi suli mute li wile awen mute kin. nasin tu ni li weka e nasin ante.


ijo:Pisa experiment.png|jan Kalilejo li pana e sike tu tan tomo nasa pi ma tomo Pisa. sike wan li suli mute. sike ante li suli lili. taso, sike tu li tawa anpa lon tenpo sama.
ijo:Apollo 15 feather and hammer drop.ogv|ijo li tawa anpa lon tenpo sama.


## toki pi jan Isa Nuton

jan Isa Nuton li toki e nasin pi tawa anpa. jan Isa Nuton li kama sona e ni: tawa mun en tawa anpa ijo li nasin sama.

toki pi jan Isa Nuton la, tawa anpa li . suli ale li wile tawa suli ale ante. suli li suli mute la, wawa ni li suli. ni la, ijo li tawa ma. taso, ijo li tawa mute la, ijo li tawa lon sike pi ijo pi suli mute. ma li tawa lon sike suno. mun Luna li tawa lon sike ma.

Newton_Cannon.svg|ilo li weka wawa e sike lon nasin. sike li tawa mute la, ona li tawa lon sike ma.


## toki pi jan Ape Ansan

jan Isa Nuton la, jan Ape Ansan li toki e nasin ante pi tawa anpa. toki pi jan Ape Asan la, suli li ante e . ijo li lon poka pi ijo suli la, tenpo li tawa lili.  lon poka suli li kama lili. ni la, nasin pi tawa ijo li ante lon poka suli. 
### lupa pimeja
 li jo e wawa suli pi tawa anpa. suno lon poka mute pi lupa pimeja li ken ala weka. suno li ken ala weka la, ona li pimeja lukin. suno li tawa lon poka pi lupa pimeja la, suno li ante e nasin ona.

lupa pimeja li ante e nasin suno taso ala. ona li ante e tawa tenpo kin. tan weka la, tenpo li pini lon selo pi lupa pimeja.

 la, jan li ken ala lukin e insa. ala li ken weka tan insa pi selo pi lupa pimeja.


Black hole - Messier 87 crop max res.jpg|sitelen nanpa wan pi lupa pimeja
Black hole details.svg|sitelen sona pi lupa pimeja
kulupu Piten pi ma lili

**kulupu Piten pi ma lili** anu **ma Piten en ma Ele** li kulupu pi ma lili. ona li lon ma Juke li lon ma Ele.

ma suli pi ma kulupu Piten li jo e ma Piten suli e ma Ele. kin la, ona li jo e ma Manin e ma Hepisi e ma Setan. ken la, ona li jo e ma Selije e ma Kensi.
ma Kiposi

li ma lili lon telo suli Mesitelane. ona li poka tawa ma Asija tawa ma Elopa kin. nena suli mute li lon ona. nena pi suli nanpa wan li nena Olinpo. kasi suli mute kin li lon.

sike nanpa 1983 la ma Kuse Kiposi li toki e lawa sin. ma Kiposi en ma ante li toki e ni: ma Kuse Kiposi li ken ala toki e ma pi lawa ante.

## tenpo pini
nasin sewi pi ma Elena pi tenpo pini la sewi Aposite li tan ma Keposi. ona li sewi olin.

ma Juke li kama lawa e ma Kiposi lon sike nanpa 1878. suli la ona li weka tan lawa ni lon sike nanpa 1960. taso ma Juke li awen lawa e ma tomo tu tawa utala. ni li ma Akosili li ma Tekelija.

ma Kiposi la kulupu tu li lon. ona wan li toki Elena li lon nasin sewi Kolisu li nimi . ona wan li toki Tuki li lon nasin sewi Isilami li nimi . sike nanpa 1974 la ma Kiposi li kama tu. kulupu pini ni li weka tan lawa pi ma Kiposi li open e ma Kuse Kiposi. 

sike nanpa 2004 la lawa pi ma Kiposi li alasa sona e ni: ona en ma Kuse Kiposi li kama wan la ni li pona seme tawa jan pi ma Kiposi. ona li kama sona e ni: jan pi ma Kiposi li wile ala.

sike sama nanpa 2004 la ma Kiposi li kama lon kulupu Elopa wan li kama kepeken mani Elo.
ilo Sulon

li ilo tawa pi ma Sonko lon mun Masi. tenpo sike nanpa 2021 la, ona li kama lon selo li tawa mun Masi. 

nimi ona li tan jan sewi Sulon. tenpo pini la jan pi ma Sonko li toki e ni: jan sewi Sulon li jan sewi seli.
toki mama Keman

**toki mama Keman** li mama pi kulupu toki Keman. toki mama ona li toki Palata Elopa nanpa wan. jan pi toki mama Keman li lipu ala. ni la, mi mute li sona mute ala e nasin pi toki ni, li wile kepeken e toki lili ona tawa kama sona ona.
ma sewi pona

nasin sewi mute la, **ma sewi** li lon. ma sewi li ma pi pona mute mute. jan sewi li lon ma sewi. moli la, jan li ken tawa ma sewi.

ken la, ma anpa ike li lon kin.
ma Pala

ma Pala li ken e ni:
*ma lili pi ma Pasiju, ma Pala pi ma Pasiju.
*ma lawa pi ma telo, ma telo Pela.
ma Akan

anu **ma Akanisan** li ma lawa lon ma Asija. ma Ilan en ma Pakisan en ma Sikimen en ma Sonko en ma Tosiki li lon poka ona.

tenpo sike nanpa 2021 la, kulupu Talipan li weka e lawa ma pi ma Akan li kama lawa e ona.
ma Masu

anu  li ma lon ma Apika li lon ma Asija. ma Sawina taso li lon ma Asija. 
ma Sawina pi ma Asija la, ma Isale en ma Pilisin li lon poka ma ni. ma Sutan li lon poka la, nasin telo Nile li tawa tan ma Sutan tawa telo suli Mesitelane. open suno la, telo suli loje li lon. pini suno la, ma Lipija li lon.

nasin telo Nile en ma Sawala li sijelo e ma Masu. mute jan li lon ma lili lon poka pi nasin telo Nile. mute ma pi ma Masu li ma pi telo ala la, jan li ken ala lon ma ni. nasin telo Nile li pana e telo mute la, jan li open pali e kasi lon tenpo pini mute. 

toki pi tenpo pini pi ma Masu li suli mute. sitelen toki pi ma Kuma li kama lon tenpo sike 3200 BC. kulupu mama lawa mute li lawa e ma Kuma. lon poka pi tenpo sike 3150 pi jan Jesu la, ma Kuma sewi en ma Kuma anpa li kama lawa wan. tenpo kama la, kulupu ante li lawa e ma Kuma. ni li ma Pasi pi kulupu Akamanesi, li ma Masu pi Tolemeke, nimi "ma Ekito", li ma Loma. nasin sewi Kolisu li kama suli mute lon ma Masu pi ma Pasileja Loma. tenpo sike 642 la, nasin sewi Isilami li kama tawa ma Masu. tenpo lon la, nasin sewi pi mute jan lon ma Masu li nasin sewi Isilami. tenpo sike 1517 la, ma Osuman li kama lawa ma Masu. linja telo Suwesi li kama pali la, ma pi ma Elopa li kama suli. ma Masu li kama lon ma Piten suli. tenpo sike 1952 la, kulupu utala pi ma Masu li weka e jan lawa mama.

tenpo lon la, ma Masu li suli mute lon kulupu ma Alapi. mute jan la, ma Masu li nanpa wan lon kulupu ma Alapi.

## tenpo pini
### tenpo open  pi ma Masu

tenpo pini la, ma Sawala li jo e kasi. jan li lon ma ni. taso, kon li ante la, jan ni li tawa lon poka pi nasin telo Nile.

tenpo pini la, nimi pi ma Masu li ma Kuma.

ma Kuma sewi en ma Kuma anpa li kama wan la, ma lawa majuna pi ma Kuma li kama. jan lawa nanpa wan pi ma Kuma li jan Narmer anu jan Menes.

### lawa pi kulupu Tolemeke pi ma Loma
### nasin sewi Isilami li kama
### lawa pi ma Osuman
### lawa pi ma Piten
### utala pi ma Isale en utala lete
### ante suli pi tenpo sike 2011
### lawa pi jan Pata Esisi

## ma
## kulupu jan
### toki
### nasin sewi
## musi
ma Intonesija

**ma Intonesija**  li kulupu ma pi poka ale telo li lon ma Asija li lon ma Osejanija. poka pi suno kama la telo suli Pasipi li lon. poka pi suno weka la telo suli Palata li lon. ma pi poka ona li ma Malasija li ma Papuwanijukini li ma Simolete li ma Sinkapo li ma Pilipina li ma Wije li ma Pala li ma Oselija.

## ma
kulupu ma tu ni li lon: kulupu ma Sunta suli en kulupu ma Sunta lili. kulupu ma Sunta suli la ma Sumatela en ma Sawa en ma Kalimantan en ma Sulawesi li lon. kulupu ma Sunta lili la ma Papuwa en ma Maluku en ma Komoto en ma ante mute pi poka ale telo li lon. ma tomo lawa ona li ma tomo Sakata lon ma Sawa. 

nena seli mute li lon ma Intonesija. tenpo mute la ma li ken tawa wawa.

## jan pi ma Intonesija
tenpo sike 2022 la jan 277,749,853 li lon ma Intonesija. kulupu jan en toki en nasin sewi en nasin musi li mute. jan li ken sona e jan ante ale kepeken toki Intonesija. toki ni en toki Malasija li sama mute tan toki Malasija li jo e ante lili taso.

## tenpo pini
tenpo pini la kulupu lawa mute li lon ma ni. tenpo sike 1319 la kulupu lawa pi  li lon wawa. tenpo sike 1815 la kulupu pi ma Netelan li lawa. tenpo sike 1942 la kulupu pi ma Nijon li lawa. tenpo sike 1945 la jan pi ma Intonesija li lawa kepeken wile ona. tenpo ni la ma Intonesija li kama lon sama ma wan. tenpo sike 2002 la ma Simolete li weka tan ma Intonesija li kama ma sin.
## tan sona
ma lili Ponejo

anu  li ma lili lon ma Asija. ma Intonesija en ma Malasija en ma Punawi li lawa e ona. ma Malasija la, ma kipisi Salawa en ma kipisi Sapa li lon ni. kipisi pi ma Intonesija la, ma Ponejo insa en ma Ponejo pi poka pi soweli lete en ma Ponejo pi poka pi waso lete en ma Ponejo pi poka pi open suno en ma Ponejo pi poka pi pini suno li lon.

ona li ma lili pi suli nanpa tu wan. ma Asija la, ona li suli nanpa wan.

ma Ponejo la nena ma Kinapalu li nena ma pi suli nanpa wan.


ijo:Borneo_Topography.png|sitelen ma pi ma Ponejo
ijo:Borneo_19_May_2002.jpg
ma Simolete

li ma lon ma Asija. ma Intonesija li lon poka ona.

tenpo pini la, ma Potuke li lawa e ma Simolete. tenpo sike 1975 la, ona li toki e lawa sin. kulupu utala pi ma Intonesija li lanpan e Simolete. kulupu utala li moli e jan mute pi ma Simolete. tenpo sike 1999 la, ma mute wan li open lawa e ma Simolete. tenpo sike 2002 la, anpa ala li kama.

ma Asija la, ma Simolete en ma Pilipina taso la, nasin sewi Katolika li nasin sewi nanpa wan.
jan Ka Maku

li jan sona li jan pi sona esun li jan pi sona kulupu li jan pi sona lawa tan ma Tosi. ona li pana sona mute tawa nasin pi jo kulupu. taso, ona li mama taso ala pi nasin pi jo kulupu. jan Ka Maku li weka ma Tosi tan ni: sitelen ona li ike mute tawa kulupu lawa lon ma Tosi. ona li kama tawa ma tomo Lontan lon poka meli en jan lili ona.

ona li pali e sitelen mute lon poka e . sitelen suli ona li lipu lawa pi nasin pi jo kulupu (*Manifest der Kommunistischen Partei*) li lipu mani (*Das Kapital*).

## lipu ante
*jan Aten Si
waso

**waso** li lon ma li lon kon li lon mun ala li lon poka mun ala. waso li ijo lon. mute suli waso li ken tawa lon kon kepeken luka ona. ona en soweli li sama mute. ona en kasi li sama lili. ona en kiwen li ante.  

sitelen:Sitta carolinensis CT.jpg|waso lili walo pimeja
sitelen:Buteo swainsoni (Calibas).jpg|waso alasa
sitelen:Paradise shelduck portrait, New Zealand.jpg|waso telo
sitelen:Himantopus himantopus, Sète cf26.jpg|waso telo
sitelen:Giant Kingfisher-002.jpg|waso telo
sitelen:Ara ararauna (Linnaeus 1758).jpg|waso kule
sitelen:Some useful minnesota birds plate 3.jpg|waso mute pi ma Minisota


## sijelo
lawa en noka tu en oko tu en en luka waso en uta kiwen en lipu linja lili mute pi tawa kon li lon sijelo waso. kiwen ona li lon insa pi sijelo ona. waso tu li mama e waso sin la, ona li unpa li mama e selo sike mama. selo sike mama li jo e waso sin lili. waso sin lili ni li kama suli la, selo sike mama ni li pakala la, waso sin li kama lon ma. waso mute li pali e tomo lili waso li mama e waso sin lon insa ona.

Ciconia ciconia - 01.jpg|waso
Ardea purpurea, Tarn, France, 2012.jpg| waso li alasa li moku e kala kepeken uta kiwen ona
A single white feather closeup.jpg|lipu linja wan (1) pi tawa kon
Nest & eggs (Tyrannidae).jpg|selo sike mama tu (2) lon tomo lili waso


## tawa kon / tawa waso
waso ale li ken ala tawa kon. taso ona mute li ken tawa kon. ona li tawa kon la, ona li tawa e luka ona. luka ona li tawa e kon. kon li tawa e sijelo ona li sewi e ona. ni la, ona li tawa kon. waso mute li tawa kon lon sewi. waso mute ante li tawa ala sewi li awen lon poka pi selo ma. 

Sandhill Cranes in flight 7960.jpg|waso li tawa kon
Bird-in-flight.gif|sitelen tawa pi tawa kon waso


## tenpo pini
tenpo pini mute la, waso ala en jan ala li lon. soweli en akesi ike li lon. soweli li kama jan. mute suli pi akesi suli li moli. akesi suli pi mute lili li kama lili li kama ken pi tawa kon li kama kiwen uta li kama waso kepeken nasin pi kama sin pi mama moli. tenpo ni la, waso mute li lili. jan la, waso pi mute lili taso li suli. taso akesi suli mute la, waso ale li lili.

Alectrosaurus dinosaur.svg| akesi alasa suli mute a
Feathered Dinosaur Model 03.jpg|lawa pi akesi alasa suli
Nanyangosaurus dinosaur.png|akesi suli mute
Nanshiungosaurus dinosaur.png|akesi suli pi luka kipisi
Velociraptor Restoration.png|akesi Velociraptor
soweli li kama tan mama li kama ante lon tenpo mute

nasin pi kama sin pi mama moli li nasin pi kama sin ijo kepeken mama, kepeken moli. jan Sa Tawin li jan nanpa wan pi sona pi nasin ni. 

## nasin
nasin pi kama sin pi mama moli li ni: ijo li mama e ijo sin la, ijo sin en ijo nanpa wan li ante lili la, ijo nanpa wan li moli la, ijo li kama sin. ni la, ijo pi tenpo pini en ijo pi tenpo kama li ante. kin la, ijo pi kule tu li lon la, ijo ante li moli e ijo ale pi kule nanpa wan la, ijo pi kule nanpa tu taso li awen lon.

jan en soweli en akesi en kijetesantakalu en waso en kala en pipi en kasi en jaki lili la, nasin pi kama sin pi mama moli. kin la, jan li ken pali e ilo kepeken nasin ni.

nasin ni li kepeken toki lon insa pi ijo pi nasin ni. ijo li mama e ijo sin la, sijelo li pali e ijo sin kepeken toki ni. ijo li mama e ijo sin la, ona li pana e toki insa ijo sin. taso toki ni li ante lili. ni la, ijo sin en ijo nanpa wan li ante.

poka ijo li ken ante mute e nasin pi kama sin pi mama moli ona. poka ona li jo e moku mute pi nasin moku wan la, ijo pi nasin moku ni li kama mute. ijo pi nasin moku ante li kama mute ala.

## jan Sa Tawin
jan Sa Tawin li mama sona pi nasin pi kama sin. ma Kalapako la, ma lili ante li lon insa telo. jan Sa Tawin li tawa ma ni la, ona li lukin e waso ale pi ma lili ante ale li lukin e ni: ona ale li sama li ante lili. jan li ken ala poki e ona lon poki ante li ken ala poki e ona lon poki wan. ni la, ona li toki e ni: "ken la, ona li kama tan ona ante". kin la, ona li kama sona e nasin kasi li toki e ni: "kasi mute li utala lon ma wan li weka wawa e kasi pi kule pona pi poka wan tawa poka ni. kasi lon poka ni li awen li pana e kule ona tawa kasi sin ona. kasi mute li wile e poka ante. kasi pi poka ala li moli."
soweli pi nena mama

li kulupu soweli. ona li jo e nena mama e linja selo e poki insa mama li jo e palisa sijelo. meli ona li ken pali e telo mama. mute la, soweli ni li jo e linja selo mute. mute mute la, soweli meli ni li ken pana e soweli lili sin. taso, soweli pi nena mama majuna (toki Lasina: *Monotremata*) li pana e soweli lili sin ala. ona li pana e sike. soweli lili sin kama tan sike ni. 

kulupu soweli ni la, jan li lon.  

sijelo pi soweli ni li ante mute. sijelo li ken tawa ma li ken tawa telo li ken tawa ma anpa li ken tawa kasi li ken tawa kon sewi. soweli ni li ken lon ma ale.

## sona ona
soweli ante mute li ken jo e sona lili. taso, kulupu soweli ni li ken jo e sona mute. ni li tan ni: kulupu soweli ni li jo e kipisi suli mute lon lawa. toki Inli la, ni li "neocortex". kipisi lawa ni li lon la, soweli li ken kama jo e sona sin mute. tan ni la, soweli ni li ken pali sin. pali ni li ken ante tan pali ona pi tenpo pini. soweli ante li ken lili ni li ken ala ni.

soweli mute li pilin ala sama jan. taso, soweli ni li ken pilin mute sama jan.

## kulupu
insa pi kulupu soweli ni la, kulupu mute li lon. kulupu suli nanpa wan li soweli pi moku lili (toki Lasina: *Rodentia*). kulupu suli nanpa tu li soweli pi luka waso (toki Lasina: *Chiroptera*).

## sitelen

ijo:Национальная_одежда.JPG|jan
ijo:Platypus.jpg|soweli pi uta waso
ijo:Raccoon climbing in tree - Cropped and color corrected.jpg|kijetesantakalu
ijo:Ours brun parcanimalierpyrenees 1.jpg|soweli wawa pimeja
ijo:Big-eared-townsend-fledermaus.jpg|soweli waso
ijo:Killerwhales jumping.jpg|soweli kala pimeja walo
kiwen mani

jan li pali e **kiwen mani** anu **kiwen ilo**. ken la, ona li ken jasima e suno. seli mute mute la, ona li kama telo. ni la, jan li pali e ijo kepeken kiwen mani. kiwen mani mute li mani.
kiwen ilo li tan anpa ma. sina ken pali e ilo mute kepeken ona.


sitelen:Wismut Kristall und 1cm3 Wuerfel.jpg||alt=kiwen Pisu (toki Inli: Bismuth)
sitelen:Kupferfittings 4062.jpg|palisa kon pi kiwen loje jelo
sitelen:Gold aureus of Hadrian MET DP104782b.jpg|kiwen mani jelo
wan olin

**wan olin** la, jan ante li ken kama kulupu. tenpo mute la, ni li tan olin li tan unpa.

jan mute li wile wan. jan li ken ona lon tomo pi nasin sewi anu tomo ante. nasin sewi mute la, wan olin li suli. nasin jan ante la, kulupu olin li ken unpa li ken mama. kulupu olin li ken pali e kulupu mama. ma mute la, jan tu li pali e wan olin. ma ante la, jan mute li ken pali e kulupu olin. 

## nasin

ma mute pi ma Amelika en ma mute pi ma Elopa en ma ante pi nanpa lili la, meli tu en mije tu li ken kama wan. ma ante la, jan pi olin wan li mije li meli taso.
ijo (nasin sona)

nasin sona la, ale li tan **ijo**. ijo li jo e suli kiwen e . ijo ale li tan wan lili awen.

## nasin ijo
ma jan la, ijo mute (pi ale ala) li lon nasin tu wan. ona li kiwen li telo li kon.

* ijo kiwen la, sijelo ona li awen sama. jan li ante e sijelo ona, ni li wile e wawa suli.
* ijo telo la, sijelo ona li kama sama poki ona. taso, suli sijelo ona li awen sama.
* ijo kon la, sijelo ona li kama sama poki ona. suli sijelo ona li tawa suli sijelo pi poki ona. poki li jo e lupa la, ona li wile weka.
telo ko

**telo ko** li jo e pali mute. telo ko ken ala kama telo wan lon telo. ona li ken kama telo wan lon telo ko ante. telo ko mute li ken lon e seli. jan li ken seli e moku kepeken telo ko. jan li pana e telo ko tawa ilo. ni la, ilo li ken pali pona. jan li ken pali e seli kepeken telo ko. jan pi sona sijelo li ken kepeken telo ko. jan li pali e ko kule e kiwen ko e ijo ante. telo ko li ken kama tan pan anu kasi ante anu soweli anu ijo ante. 

Many types of Oils.jpg|telo ko kili
Motor oil.JPG|telo ko ilo
ko

ko li kiwen ala li telo ala. ko li pilin insa kiwen en telo. ko li kule ante mute. ken la, mute li moku li ilo li ijo ante. tenpo mute la, ko li ken kama kiwen.

## sitelen

Toothpaste.jpg|ko pi kiwen uta
Guacamole IMGP1271.jpg|moku ko Kuwakamole
Boue d'argile dans une canari Gogotinkpon au Bénin.jpg|ko ma


## o lukin kin
palisa noka

noka jan li jo e **palisa noka**. ona li sama palisa luka. jan en soweli mute li tawa kepeken ale noka. soweli ante li tawa kepeken palisa noka. jan en soweli la, pini pi palisa noka li kiwen. soweli la, palisa noka li ken kiwen suli. 

Foot on white background (cropped).jpg|palisa noka jan
Masai Giraffe right-rear foot.jpg|kiwen suli pi palisa noka
Blue-footed Booby (Sula nebouxii) -feet.jpg|palisa noka pi waso telo ni li wan.
Lagopus lagopus foot.jpg|palisa noka waso
jan Wasimi Pusin

li jan lawa pi ma Losi. tenpo sike nanpa 2012 la, ona li kama jan lawa. kin la, kama pi tenpo sike nanpa 1999 la, pini pi tenpo sike nanpa 2008 la, ona li jan lawa lon.

ona li jan lawa pi tenpo lawa tu tu.

tenpo sike nanpa 1952 la, jan Wasimi Pusin li kama lon ma tomo Leninka pi ma Losi. tenpo ni la, ma Lusi li lon ma Sesesele. tenpo sike nanpa 1975, ona li open pali lon . ni li kulupu pi alasa sona li wile awen e kulupu lawa pi ma Sesesele. tenpo sike nanpa 1990 la, ona li kama jan pi kulupu lawa pi ma tomo Leninka. tenpo sike nanpa 1996 la, ona li kama tawa ma tomo Makuwa. tenpo sike nanpa 1999 la, jan Poli Jesin li pini e lawa ona pi ma Lusi. jan Wasimi Pusin li kama jan lawa sin pi ma Lusi.

tenpo pi lawa ona la, jan Wasimi Pusin li kama wawa mute. jan ante pi ma Lusi li weka wawa mute. ona li open e utala tawa ma Ukawina lon tenpo sike nanpa 2022. tan ni la, kulupu lawa pi ma ante li pilin ike tawa lawa ona.
kiwen sijelo

soweli en akesi en waso en kala mute li jo e **kiwen sijelo**. jan en soweli mute li jo e kiwen insa mute. pipi en soweli ante li jo e kiwen selo.

soweli li moli la, sijelo pi kiwen insa li ken awen lon tenpo suli. ni la, ona li ken kama sijelo majuna pi kiwen insa.

kiwen sijelo jan la, jan pi lili ala li jo e kiwen insa tu ale luka wan (TALW, 206)

ijo:Homo sapiens skeleton - MUSE.JPG|kiwen sijelo jan
ijo:Pharomachrus mocino 0zz.jpg|kiwen sijelo waso
ijo:Fish skeleton.jpg|kiwen sijelo kala
ijo:2021-05-16 13 40 21 A Brood X periodical cicada exoskeleton just after emergence on a wood post along Old Dairy Road in the Franklin Farm section of Oak Hill, Fairfax County, Virginia.jpg|kiwen sijelo pipi
kiwen insa

kiwen sijelo pi soweli pi kiwen insa monsi li jo e **kiwen insa** mute. ona li jo e pali mute. ona li pali e poki lili loje pi telo sijelo e poki lili walo pi telo sijelo. ona li awen e insa sijelo. ona li awen wan e sijelo.


Anthroplogy - human skull of a boy.JPG|kiwen insa lawa pi jan lili
Spine Adult Male Age 57.png|kiwen insa monsi jan
ma Esalasi

li ma lon insa pi ma Elopa. ona li ma lon poka telo ala. poka ona la ma Suwasi en ma Tosi en ma Italija en ma Lisensan en ma Seki en ma Mosijo li lon.

ma mute pi nena mute li lon. noka pi ma mute Esalasi (32%) li lon anpa pi suli linja Mete 500. nena sinpin pi ma ni li suli tawa suli linja Mete 3798.

ma Esalasi la jan mute li toki Tosi. taso jan lili li toki kepeken toki ante.

tenpo pini la, ma Esalasi en ma Mosijo li wan li ma Esalasi Mosijo.
kili Awaka

**kili akesi** anu **kili Awaka**   li kili tan ma Mesiko. ona li laso la, ona li kiwen. ona li pimeja la, ona li ko li ken moku.

jan li ken pali e moku ko Kuwakamole kepeken ko pi kili ni, kepeken namako walo. (ken la, wile la, ona li ken namako e moku ni kepeken kili loje, kepeken telo pi kili laso lili, kepeken lipu kasi namako.)


Persea americana fruit 2.JPG|kili akesi lon kasi suli.
Avocado with cross section edit.jpg|kili akesi kipisi
Guacomole.jpg|moku ko Kuwakamole
nasin jan

**nasin jan** la, jan li lon. pilin en sona la nasin jan li kama.

nasin jan la nasin kulupu li suli mute. nasin kulupu li ante la, nasin jan li ante kin. taso, kulupu jan ale la nasin mute li sama.


Combotrans.svg|meli anu mije la, nasin jan li ante
Basankusu_-_typical_fired_brick_house.jpg|jan li olin li wile mama e jan lili la, jan li kama kulupu mama
sitelen ma

**sitelen ma** li pana e sona ni: ijo li lon seme? sitelen ma li ken jo e ma tomo e ma lili e ma ante. ma ale la sitelen ma li ken sike anu lipu. tenpo mute la poka pi sitelen ma li ni: poka pi open suno li lon poka pi pini sitelen. poka pi pini suno li lon poka pi open sitelen. ma seli li lon insa. ma lete li lon sewi li lon anpa.


John Newton and William Palmer SLNSW globe 1782.jpg|sitelen ma sike
World Map 1689.JPG|sitelen ma lipu
Map of Istanbul, Hunername-I.png|sitelen pi ma tomo
kulupu pi nena ma

**kulupu pi nena ma** li jo e nena ma mute. ona li kama tan nasin ante. nasin suli ni li nasin pi supa ma. ni la, supa ma li utala. ni li kama e kulupu pi nena ma. ma Ansi li suli nanpa wan. ma Imalaja li sewi nanpa wan.

ijo:Himalayas.jpg|ma Imalaja
ijo:Cordillera_de_los_Andes.jpg|ma Ansi
ijo:Kavkasioni.JPG|ma Kakasi
ma Kakasija

li ma kipisi pi ma Losi. ona li lon poka ma kipisi ante pi mute tu tu lon ma Losi. ni li ma Kemelowo, li ma Atali, li ma Kanoja, li ma Tuwa. ma tomo lawa ona li ma Apakan. toki lawa ona li toki Losi, li toki Kakasija.
jan Ape Ansan

**jan Ape Ansan** li jan sona suli tan ma Tosi. jan mute li sona e ona tan ni: ona li pana e sona pi sama lon. sona pi sama lon li jo e kipisi tu. ni li sona pi sama lon nasa (tenpo suno 1905) li sona pi sama lon tawa ali (tenpo suno 1915).

jan Ape Ansan li jan pi kulupu Juta. ona li tawa weka tan ma Tosi lon tenpo suno 1933 tan ni: kulupu Nasi li kama lawa. kulupu Nasi li ike mute tawa jan Juta. ona li kama tawa ma Mewika.
nasin sewi Puta

**nasin sewi Puta** li nasin sewi tan jan Sitata Katama (jan Puta, anu jan Tatakata). nasin sewi Puta li weka e pilin ike. jan pi nasin Puta li toki e ni: pilin ike li tan pilin wile, li jo ala. nimi ni li pilin Tuka (toki Sanki: Dukkha). tenpo pi wile pini la, mi mute li pini e sike Sansala (toki Sankita: Samsara), li kama moli ala, li kama lon ala.

## ''ma Sansala''
ma Sansala (toki Sanki: Saṃsāra) li sike pi kama moli pi kama lon. jan ale li ken kama lon ma mute ni. taso, jan pi nasin Tatakata li pilin e ni: kon pi pini ala li lon ala. ale li ken pini. sewi Tatakata li weka tan ni, li weka e jan ante tan ni. mi mute li lon ma Sansala. ni tan la mi mute li pilin ike Tuka (Dukkha). kon Kanma (toki Sanki: Karma, toki Tanti: Kamma) li ante e ma pi jan li kama lon.

kon lon li ken kama lon:
* ma pi sewi Tewa (Deva)
sewi Tewa li olin e lon. ona li jo e ale pi ona wile, li pilin pona mute. taso, ni li kama ike. tenpo pi ona li pini la, ona li kama anpa ma Sansala. sewi Tewa ken pana pona e jan, taso ona li ken ala pana e pini Nipana (Nirvana, Nibbana) tawa jan.
* ma jan 
jan taso li jo e lawa pona tawa ken kama sona e nasin Tama (Dharma). ni li kama lon pona mute a!
* ma pi sewi Asula (Asura)
sewi Asula li jan sewi pi pilin ike mute, li pilin seli, li wile utala e jan ante, li wile e mani e pona taso.
* ma soweli 
soweli ken ala lawa e ona. jan lon sijelo ni li taso weka e kon ike Kanma.
* ma pi kon pi wile moku
kon ni li wile moku, taso ona ken ala moku e ijo. tan ni la ona li pilin ike mute a. ona li ken utala e jan, taso kon mute li taso wile e jan li pali pona.
* ma pi pilin ike mute
taso jan pi ike mute li lon ni. jan pi moli e ante li lon ni. jan pi unpa e jan pi wile ala li lon ni. tenpo mute la ona li lon ni. kon seli mute en kon lete mute li utala e jan lon ni.

## ''ijo tu tu pi nasin sewi Tatakata''
sina wile sona e ijo tu tu pi nasin sewi Tatakata:

* ale li jo e pilin ike
* pilin ike li tan wile 
* pini pi pilin ike li lon
* pini pi pilin ike li lon *nasin pona pi nasin sewi Puta.*
lipu Siwina Komesija

li toki musi tan jan Tante Alikijeli. tenpo sike 1320 la, lipu ni li kama. ona li jo e toki pi lon kama. ona li jo e kipisi tu wan. kipisi ni li lipu Inpeno li lipu Pukatolijo li lipu Palasiso.
telo wawa pimeja

anu  li telo moku. ona li kama tan kili pimeja. pakala kili la ona li kama e ko. jan li seli e ko li pana e ko tawa telo la, ni li kama telo wawa.

telo kapesi li pimeja li kapesi. ona li jo e ijo pi wawa jan. ona li kama tan ma Jamanija.
poki

**poki** li jo e ijo. ijo li lon insa poki la, poki li ken awen e ona. poki li jo e selo. poki li ken jo e lupa. jan li ken pana e ijo kepeken luka lon poki.


ijo:Pots for sale in Kenya.jpg|poki ni li kama tan kili
ijo:Box.agr.jpg|poki leko pi supa lipu
ijo:WalletMpegMan.jpg|poki mani
ijo:Vaso de agua-Hotel.jpg|poki telo
suli seli

**suli seli** la, jan li toki e ni: ijo li seli seme anu lete seme? 

lon sijelo ijo la, suli seli li kama ante sama wawa seli. 

ijo seli en ijo lete li kama poka la, ijo seli li kama lete lili. kin la, ijo lete li kama seli lili. pini pi tenpo suli la, suli seli pi ijo tu ni li kama sama. 

## wawa seli
sijelo ijo la, wan lili ale li tawa nasa. taso, tawa ni li lili mute la, jan li ken ala lukin e tawa ni. wawa pi tawa ni li **wawa seli**. wawa seli en suli seli li kama ante lon nasin sama. taso, ijo pi suli seli sama li ken jo e wawa seli ante.

ijo ale la, suli seli li wile kama sama suli seli lon poka ona. ijo tu li seli ante la, wawa seli li tawa tan ijo seli tawa ijo lete. tawa pi wawa seli li ken kama lon nasin tu wan:

* ijo wan li pilin e ijo ante la, wan lili pi ijo wan li pana e tawa tawa wan lili pi ijo ante. ijo kiwen la, wawa seli li tawa lon nasin ni.
* kon la, wile tawa anpa li lon la, kon lete li suli li wile tawa anpa. kon seli li wile tawa sewi. ni la, kon li tawa sike li tawa e wawa seli.
* ijo seli li pana e suno. ona li seli lili la, jan li ken ala lukin e suno (suno ni li suno pi weka loje). taso, ijo li seli mute la, jan li ken lukin e suno. suno li kama lon ijo ante la, suno li pana e wawa. nasin ni la, suno mi li ken seli e ma.
akesi

**akesi** li ijo wile li awen lon ma li awen kin lon telo. ona li jaki tawa jan pi ale ala. telo sijelo lojeakesi li lete tawa selo sijelo jan. akesi lili sin li kama tan sike mama. noka tu tu anu noka ala li lon anpa akesi. 

kulupu akesi li tu: akesi pi nasin wan en akesi pi nasin tu. kulupu tu ni taso ala li tan mama sama. kulupu ante li waso li soweli pi nena mama. kulupu ni lon: akesi pi nasin wan en waso en soweli pi nena mama li lon kulupu ni, akesi pi nasin tu li lon ala. kulupu ni li soweli Amniota. soweli Amniota en akesi pi nasin tu li soweli pi noka tu tu.

akesi mute li lon. anpa ni li akesi mute pi ale ala:
* akesi pi nasin wan
** akesi linja
*** akesi linja Sitanopowa
** akesi pi monsi kiwen
*** akesi poki pi noka jelo
*** akesi poki pi noka loje
** akesi pi tenpo weka
*** akesi Silanosalu
*** waso (ken akesi)
* akesi pi nasin tu
** akesi pi noka wawa
jan mute la, kala li nimi ala e akesi.
akesi pi monsi kiwen

**akesi pi monsi kiwen** anu **akesi poki** li akesi pi kulupu *Tetusine* (toki Lasina la *Testudines*).

akesi ni li jo e poki. selo monsi en selo anpa li lon. ona tu li kama wan li awen e sijelo. akesi li ken ala weka e poki sama len.

## kulupu

akesi poki ma en akesi poki telo li lon. ona ale li lon kulupu pi akesi poki. kulupu ni li *Testudines*.

akesi poki pi telo suli li lon kulupu *Chelonioidea*. kulupu lili tu li lon: kulupu *Cheloniidae* en kulupu *Dermochelyidae*.
kulupu *Chelydridae* en kulupu *Dermatemydidae* en kulupu *Kinosternidae* kin li lon kulupu *Cryptodira*.

sitelen ni kama li pana e sona pi kulupu mama pi kulupu *Testudines*.
sona ni li tan pali sona. jan Crawford en jan Thomson en jan ante li kama sona e sona pi sama mute. 

## insa
akesi ni li jo e sijelo kiwen walo lon insa poki.

## unpa en kama suli
tenpo unpa la mije li wile utala e mije ante pi alasa meli kepeken nasin ni: mije li anpa e mije ante li uta e mije ante li utala kepeken monsi kiwen. 

tenpo lili la mije li ken kalama.

unpa li pini la meli li ken awen jo e telo mije lon lupa ona.

meli li pana e sike mama la ona li pali e lupa ma. ni li pona tawa akesi lili.

akesi lili li kama tan sike mama. akesi lili li akesi kala la ona li tawa telo.

akesi suli li olin ala e lili ona tan ni: mama li sona ala e lili.

## moku
akesi li lon ma la ona li moku e kasi. akesi li lon telo la ona li moku e kala. taso, akesi li ken moku e ante.
## suli tenpo
akesi pi monsi kiwen li ken lon tenpo mute a.
## ma lon
akesi poki li lon ma mute.

## tan sona
monsuta Kasu

musi la  li akesi monsuta li suli mute. open la ona li tan sitelen tawa lon ma Nijon. nanpa wan la sitelen tawa Kosila li kama lon tenpo 1950s. monsuta Kosila li lon musi ante mute.

musi ni la jan li kepeken ilo utala mute. akesi li kama suli mute. akesi li moku e ma tomo.
telo mama

**telo mama** anu **telo walo** li kama tan nena mama pi soweli pi nena mama. ijo moku pona la, ona li moku nanpa wan pi soweli lili ni. telo mama li walo.

jan li moku e telo mama pi soweli ante. kin la, jan li pali e telo mama tan kili (mi ken kepeken nimi "telo mama kili" taso telo mama kili li telo mama ala, telo mama kili li telo mama sama seme anu sama lili telo kili). 


Glass of Milk (33657535532).jpg|poki pi telo mama soweli
Woman_breastfeeding_an_infant.jpg|jan li pana e telo mama tawa jan lili
Säugende Hündin.JPG|soweli li pana e telo mama tawa soweli lili
Home-made almond milk, November 2012.jpg|telo mama kili


## ijo moku tan telo mama

jan li pali e ijo moku mute ante tan telo mama. nasin ante mute li pali e ijo moku ante. 

sitelen:Joghurt.jpg|ko pi telo mama.
sitelen:Bloc de mantega.jpg|kiwen ko pi telo mama
sitelen:Emmental (fromage) 01.jpg|ko kiwen pi telo mama
kasi

**kasi** li ijo lon pi poki lili mute. ona li pali e wawa ona tan wawa suno. ona li wile kin e telo e kon e ma pona. tenpo mute la ona li tawa ala tan ni: noka ona li lon ma li kama jo e kiwen pona tan ma. kasi mute li laso tan ni: poki lili wawa ona li laso. ona li ken jo e lipu kasi e kili. lipu la ona li pali e wawa. kili la ona li ken pana e sike lili ona. jan en soweli li moku e kasi mute. sona ale la kasi li lon kulupu Plantae.

jan li wile jo e moku la jan li ken pali e kasi.

ijo:Rose Amber Flush 20070601.jpg|kasi kule
ijo:Ash Tree - geograph.org.uk - 590710.jpg|kasi suli
ijo:Singapore Botanic Gardens Cactus Garden 2.jpg|kasi pi selo pakala
ijo:Rubus caesius fruit - Keila.jpg|kili lon kasi
ijo:Fucus serratus 2015-09-08 ag M0010140.jpg|kasi telo
ijo:Tionesta-ac-moss2.jpg|kasi anpa
ijo:Wheat close-up.JPG|kasi pan
anpa

sewi la **anpa** li nasin pi ante ale. sijelo la noka li lon anpa. jan li anpa e ona sama la ona li lili e ona sama li suli e jan ante. jan ni li anpa lon utala la ona li pini pona ala.
esun

**esun** la jan li pana li kama jo e ijo. jan li wile kama jo e ijo la jan li tawa esun** **li ken pana e mani tawa jan esun. jan esun li pana e ijo tawa jan tan ni: jan esun li wile kama jo e mani.

tenpo pini la mani li lon ala. jan li wile esun la jan li kepeken ijo pi wile sama.
ilo AIM

**ilo AIM** li ilo toki lon ilo sona tan kulupu AOL. toki Inli la nimi suli ona li *AOL Instant Messenger*. ona li pana lon tenpo sike 1997, taso pali li pini lon tenpo sike 2017.

jan li wile toki tawa jan ante la ona li ken toki kepeken ilo AIM. ona li toki kepeken ilo AIM la ona li kepeken ala e uta. ona li kepeken e sitelen toki.
ilo LiveJournal

**ilo LiveJournal** (tenpo mute la nimi lili li **LJ** anu **lj**) li nimi pi linja ilo sona. jan mute li ken sitelen ijo tenpo suno ona mute lon linja ni. ona li pali lon ilo. ilo ni li jo nimi sama.

LiveJournal en linja pi lipu toki pi tenpo suno mute sin li sama ala. sina ken lukin e lipu toki pi jan pona mute lon "linja pi jan pona" sina. ona li jo nasin sin *S2* kin. kepeken e ilo ni la sina ken pona mute e lukin pi linja LiveJournal sina.

## tawa weka
* LiveJournal
lipu Wikinanpa

**lipu Wikinanpa** (toki Inli: ) li lipu ilo li poki sona, jan ale en ilo sona li ken ante e ona. kulupu Wikimesija li pali li lawa e ona. ona li jo e poki sona lon lipu li jo e linja tawa pi lipu ante tan kulupu Wikimesija.

## tan
kulupu Wikimesija lon ma Tosi li open e ni tan ni: pana e sona lon tawa lipu Wikipesija.
## pali ona
pali pi lipu Wikinanpa li jo e kipisi tu wan:
#kulupu e linja tawa pi lipu pi toki pi sama ala lon lipu Wikipesija
#pana e sona tawa poki sona lon lipu Wikipesija
#sin anu pali e lipu kepeken lipu Wikinanpa
lipu lon lipu Wikinanpa li sama ni: sitelen lili wan sinpin en nanpa monsi. jan en ilo sona li ken pana e sona tawa poki sona li ken pana e nimi lon toki pi sama ala tawa ona. lipu Wikinanpa la, lipu Q1 pi lipu Wikinanpa li jo e nimi pi kon "ale" lon toki pi sama ala, li jo e poki sona lon anpa, e linja tawa pi lipu ante pi kulupu Wikimesija, lipu ante ona li sama ni.
## sitelen lawa

sitelen lawa ona li nimi "WIKI" lon sitelen Mosi.
## tan sona

## linja tawa
*lipu open ona
alasa

**alasa** la ijo li lukin kama jo e ijo ante. tenpo mute la soweli en waso en kala en jan li alasa e moku. ona li ken alasa e kasi e kili e soweli ante. sama la jan li alasa e soweli tan selo soweli. soweli li ken alasa li ken utala li ken moli e jan la jan li ken pilin monsuta tawa soweli. 

jan alasa li kama jo e moku ale tan alasa. kulupu ante li pali e kasi. ona li wile ala alasa e moku.
ale

**ale** la ijo li lon. ijo ni li mun li ma li ijo lon ni. ale li ijo anu wawa. ale la tenpo li lon. jan li ken ala sona e suli ale tan ni: jan li ken ala lukin e ale. taso ale pi lukin jan la jan li ken sona e suli.

nanpa ante la ale li suli mute a. nanpa la ale li pini ala. taso jan li sona ala e ni: ale pi lon ni li pini ala pini?

tenpo pini la jan li pilin e ni: ale li sike e ma ni. taso tenpo ni la jan li sona e ni: ma ni li sike e suno. suno li sike e insa pi kulupu mun ni.
ilo pi kalama musi

**ilo pi kalama musi** li ilo li pana e kalama. jan li ken pali e kalama musi kepeken ilo ni.
## nasin ona
ilo kalama mute li lon. jan li kalama e ilo kalama pi sama ala kepeken nasin mute pi sama ala:

#ona li kalama tan linja. 
#ona li kalama tan kon.
#ona li kalama tan tawa lili tan selo.
#jan li pana wawa e ijo tawa ona la, ona li kalama.

sitelen:StringInstruMAPDF.JPG|nanpa wan
sitelen:Shinobue and other flutes-3.jpg|nanpa tu
sitelen:Civic Orchestra of Chicago Timpani.jpg|nanpa tu wan
sitelen:Crotales1.jpg|nanpa tu tu


## tan sona
*
## o lukin kin
ilo kon pi tawa anpa

li pali e **ilo kon pi [[tawa anpa]]**. jan lawa ali pi tomo tawa kon li jo e ilo ni. jan Tepan Pani li kama tan ma Lowenki.

tenpo 1907 la jan Tepan Pani tawa ma Mewika. tenpo 1921 ona li tawa ma Lowenki.
ilo nanpa

**ilo nanpa** la jan li ken nanpa e ijo li ken pali kepeken nanpa. jan li pana e nanpa tawa ilo nanpa la ilo li kepeken nanpa li pana e nanpa sin.

tenpo pini la jan li kepeken ilo nanpa pi wawa ala. tenpo mute la ona li jo e palisa e sike lili. jan li tawa e sike lili lon palisa la ona li ken pali e nanpa.

ilo nanpa sin li kepeken wawa. jan li ken luka e nena. sinpin ilo li pana e nanpa. ilo sona li ilo nanpa pi wawa mute. ilo nanpa ante la ona li ken pali e ijo mute.
ijo:Ilo nanpa.png|ilo nanpa pi toki pona
ijo:Boulier1.JPG|ilo nanpa pi tenpo pini
ijo:Apple II Plus, Museum of the Moving Image.jpg|ilo sona

## linja tawa

*ilo nanpa pi sitelen pona ni li kepeken nasin nanpa pona
ilo nasa

**ilo nasa** li nasa e pilin e lawa. tenpo musi la jan mute li kepeken e ona.

jan kepeken ilo nasa la sina ken pilin nasa pona, li ken pilin nasa ike.

jan kepeken lili ilo nasa la ni li ken pona. jan kepeken mute ike ona la ni li ike mute tawa lawa tawa sijelo.

ilo nasa mute li lon.

*telo nasa
*kasi nasa anu kasi sona
*ilo lape soweli
*lipu nasa anu ilo LSD
*soko sewi anu ilo Silosipe
*telo seli kasi linja kon anu telo Ajawasa
*lipu pi kon nasa
*kiwen kon nasa

jan mute li pilin e ni: ilo nasa li ilo sona.
jan mute li pilin e ni: ilo nasa li ilo ike. jan Saman li pali pi wawa nasa kepeken ilo nasa.

## ante pilin
jan moku e ilo nasa la jan li pilin ante anu pilin nasa.

## ante sijelo
jan moku e ilo nasa la sijelo jan li ante. ante ni li ken pona anu ike e sijelo jan.
ilo pi weka jaki

jan li weka e jaki kepeken **ilo pi weka jaki**. ona li ken kepeken telo anu kon anu linja.

"Arya" sapu biasa.jpg|palisa pi weka jaki
Vacuum cleaner.jpg|ilo kon pi moku jaki

## lupa pi weka jaki
**lupa pi weka jaki** li ilo pi weka jaki ni: ona li weka e jaki tan sijelo. ona li ken walo anu kule mute. ona li ken kepeken telo. ona li pana e kon suwi. taso jan li ken ala moku e ona. ona li ken sama telo anu sike kiwen. jan li kepeken e ona lon tenpo mute la jan li kama pana e ko jaki.

Urinal with urinal cake gsu cit 2004.jpg
Toilet 370x580.jpg|lupa telo pi weka jaki
jan Alekanto suli

**jan Alekanto nanpa tu wan pi ma Maketonija** (toki Elena: Αλέξανδρος*,* *Aléxandros*) anu jan **Alekanto suli** li jan lawa pi ma Maketonija lon tenpo pini mute. mama mije ona li jan lawa Pilipo nanpa tu. mama meli ona li jan lawa Olinpija. jan Alekanto li pilin e ni: jan sewi Seju li mama mije ona. jan ona pi pana sona li jan Alitotele.

jan Alekanto li jan lawa utala li olin e utala li utala e ma Elena e ma Tuki e ma Ilan e ma Lunpan e ma Masu e ma Palata e ma ante mute. li lon ma Palata la ona toki e ni: mi wile tawa pini ma. taso jan utala ona li wile ala e ni. ona mute li pilin e ni: ma Palata li ike tan ni: telo mute li kama tan sewi. ona mute li tawa tomo. tenpo ni la jan utala mute li moli.

tenpo kama la tan ni li jan Alekanto li lon ma tomo Papilon. ona li wile tawa ma Tunisi taso ona li pilin ike li moli. jan Alekanto li moli la ma ona li suli mute. taso jan ala li sona e ni: tenpo ni la jan seme li lawa e ma pi jan Alekanto? jan utala suli mute li wile lawa e ma. ona mute li moli e kulupu mama pi jan Alekanto.
jan Apensen en jan Mu

**jan Apensen en jan Mu** li sitelen e lipu pi toki kama Nosiki. toki ni li lon ala. toki Nosiki la nimi pi jan tu ni li *Peter Christen Asbjørnsen* en *Jørgen Moe. *tan ni la nimi** "jan Apensen en jan Mu"** li ken nimi pi lipu ona.

jan Apensen en jan Mu li jan pona lon tenpo suli. tenpo sike 1841 la ona li pana e kulupu nanpa wan pi toki kama. tenpo ni la ma Nosiki li sin (tenpo pini la ma Tansi li lawa e ona). tan ni la toki Nosiki li jo ala e nasin sitelen; jan Nosiki li sitelen kepeken toki Tansi.

jan Apensen en jan Mu li pilin e ni: toki Tansi li ike tawa toki kama Nosiki. ona li kepeken e nimi Nosiki mute lon insa pi lipu ona tan ni.
jan Ato Ita

li jan lawa pi ma Tosi lon tenpo sike nanpa 1933 tawa tenpo sike nanpa 1945. ona li lawa e ma Tosi tawa utala suli nanpa tu, li pali e nasin Nasi. lawa ona la jan pi nasin Jejuta en jan kule en jan pi kulupu Loma en jan loje en jan ante mute li moli. kulupu lawa ma li ike tawa ona la, jan Ato Ita li moli ala e ona sama. ona li moku ala e moku soweli e telo nasa e lipu pi kon nasa (lawa ona la ona li ken ala e ni) li moli ala e soweli.

## open

tenpo sike nanpa 1889 la jan Ato Ita li kama lon ma Esalasi lon poka pi ma Tosi.

## ken la jan Ita li moli e jan Jejuta tan ni
ken la, ona li moli e kulupu Jejuta tan ni: ona li pilin  e ni tawa jan Jejuta: ona mute li ike e ma Tosi lon utala suli nanpa wan, ma Tosi li anpa, mute li tan ona mute. mani pi ma Tosi li lili tan ona mute. lon la, jan li wile esun e pan wan la, ona li wile e mani Mako mute mute kulupu ale ale. jan pi kulupu Jejuta li esun e pan taso pan wan li mani mute mute tawa jan pi ma Tosi. ona mute li wile pana e telo mama en pan tawa ma ike li pana ala e ona tawa jan pi ma Tosi. taso jan pi kulupu Jejuta lon ma Tosi li olin e ma Tosi. ona mute li wile mani li pali e ijo sinpin.

## lipu ona
lipu suli ona li lipu .

## tan sona
jan Awitopane

**jan Awitopane** (toki Elena Ἀριστοφάνης, *Aristophanes*) li jan pi toki musi lon ma Elena majuna.

## pali lon pi jan Awitopane
* *jan pi ma tomo Akani* 425 BC
* *jan utala* 424 BC
* *ko sewi* 423 BC
* *pipi utala* 422 BC
* *pona* 421 BC
* *waso* 414 BC
* *meli Lisituwata (weka e kulupu utala)* 411 BC
* *meli li musi lon tenpo musi Temopolija* 411 BC
* *akesi* 405 BC
* *meli pi kulupu toki lawa* 392 BC
* *mani* 388 BC
jan Pane Sasu

li mama pi toki ilo Sipupu li jan sona pi ilo sona li jan pi pana sona lon tomo sona Texas A&M. tenpo 1950-12-30 la ona li kama lon ma tomo . jan li sona e ona tan ni: ona li pali e toki pi ilo sona toki pali C++.

tenpo 1979 la jan Sasu li pali e toki C++. ona li toki ni: mi pali e toki C++ li sitelen e nasin ni pi tenpo pini mute li pali e lon ni pi nanpa wan. jan Sasu li sitelen kin e lipu mute Toki Ilo Sipupu(toki Inli:The C++ Programming Language). jan mute li pilin e ni: lipu mute ni li lipu mute sewi tawa toki ni.

jan Sasu li jo e lipu cand. scient. tawa sona nanpa en sona pi ilo sona tan tomo sona lon . ona li jo kin e lipu Ph.D. tawa sona pi ilo sona tan tomo sona lon . tenpo pini tawa tenpo 2002 la ona li jan lawa pi kama sona kulupu pi ilo sona pi kulupu AT&T Lab. tenpo 2004 la jan li ken e ni: jan Stroustrup li jan kulupu pi kulupu The National Academy of Engineering. jan Stroustrup li jan kulupu pi kulupu ACM li jan kulupu pi kulupu IEEE.
jan Sa Tawin

**jan Sa Tawin** li jan sona tan ma Inli. ona li pana e sona pi soweli en akesi li pona la ona li kama nanpa mute.
ilo utala Pola

**ilo utala Pola** li ilo utala. ona li jo e sike tu lon linja. sike ni li kiwen.

jan li wile alasa e ijo la, ona li ken pali e sike kepeken ilo utala Pola sewi lawa ona. jan li lukin e ijo li pini jo e ilo utala Pola lon luka ona. ilo utala Pola li ken ala e tawa pi ijo.