open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
nasin telo Nile

li nasin telo lon ma Apika. ona li pana e telo tawa telo suli Mesitelane lon ma Masu. ma Masu en ma Sutan en ma Sato Sutan en ma Ukanta li lon poka ona. ma tomo Kajela en ma tomo Katun en ma tomo Asuan en ma tomo Alesanlija li lon poka ona. 

nasin telo la, nasin telo Nile li suli nanpa wan anu nanpa tu. kin la, nasin telo Amasona li ken nanpa wan. mama telo suli tu li pana e telo tawa nasin telo Nile. ni li nasin telo Nile walo li nasin telo Nile laso. nasin telo Nile walo li nasin suli, li jo e telo suli, li open lon telo suli Witowija lon ma Ukanta. nasin telo Nile laso li nasin lili, li jo e telo mute, li open lon telo suli Tana lon ma Itejopija. nasin telo ni li kama wan lon ma tomo Katun lon ma Sutan.

open la, nimi ona li tan tan toki Elina. nimi pi toki Elina li . nimi pi toki Lasina li *Nilus*. tenpo lon la, toki lon poka pi telo Nile li toki Alapi. nimi pi toki Alapi li .

tenpo pini mute pi nasin telo Nile jelo li pana e telo tawa nasin telo Nile. taso nasin telo Nile jelo li moli.

## tan sona
nasin telo Lena

li nasin telo lon ma Lusi. nasin telo suli la, ona li nanpa 7. ona li open lon ma kiwen Pajkal. ona li pana e telo tawa telo suli Lapte.

## nimi
nimi ona li tan toki Even: «Елю-Енэ», «Елюенэ», «Линэ» («nasin telo suli»). nimi ona li lon toki Jakuja: «Улахан Өрүс» («nasin telo suli»), «Өлүөнэ», «Öлÿöнä». nimi ona li lon toki Pula: «Зүлхэ».
telo suli Asika

**telo suli Asika** li telo suli. suli la, ona li nanpa luka lon ma ale. ona li lon poka open pi open suno. ona li lon poka pi ma Amelika lete li lon poka pi ma Elasija. ma Kalasi en ma Nowa Sema li lon ona. ma mute lon telo la, ona li nanpa tu.
ma pona

ma pona li ma insa sona jan taso. ona li pali lon lipu Wesi. ona li jo e lipu lon lipu Wesi. ona li r/ma_pona. ona li pali tan ma pi toki pona.
ma Okawito

li ma kipisi pi ma Nijon li lon poka lili pi ma Lusi.

kulupu jan nanpa wan pi ma Okato li kulupu jan Ajenu.
telo suli Antasika

**telo suli Antasika** li telo suli. suli la, ona li nanpa tu tu. ma Antasika li lon insa ona. 

kala en soweli en kasi en waso mute li lon li lon poka ona.

## tenpo pini
jan Penald Walenu li sitelen e ona lon tenpo sike 1650. telo suli ni li lon sitelen ma lon tenpo sike nanpa 1700+.

tenpo sike nanpa 1559 la, tomo tawa lon telo pi jan Tik Kelis li kana tawa ona. jan lon telo suli Antasika, ona li nanpa wan. jan li moli e kala lon telo suli ni lon tenpo sike nanpa 1900+.
nasin telo Misuwi

li nasin telo lon ma Amelika lete. ma Mewika li lon poka ona. nasin telo suli la, ona en nasin telo Misisipi li nanpa tu wan.

nasin telo Teselson wan nasin telo Matison. ona mute li pana e telo tawa nasin telo Misuwi. ona li pana  telo tawa nasin telo Misisipi. nasin telo suli nanpa 95 en nasin telo lili mute li pana e telo tawa ona.
ma Saka

**ma Saka** anu **ma Jakuja** li ma kipisi pi ma Lusi. suli pi ma kipisi la, ma Jakuja li suli nanpa wan lon ma kipisi ali. ma tomo lawa ona li ma tomo Jakuja. ma tomo Jakuja en ma tomo Nululi en ma tomo Milnij li ma  tomo suli li lon ona. jan pi nanpa 992 115 li lon ona. toki pi ma Jakuja li toki Lusi li toki Jakuja. ona li tu e ni: wan ma tomo en *ulus* (wan ma) 34. lete li lon ona.

nasin telo pi nanpa 700 000 en sike telo pi nanpa >800 000 li lon ona. nasin telo suli ona li nasin telo Lena. sike telo suli ona li sike telo Pusta.
jan Alesante Pusin

li jan pi sitelen toki tan ma Lusi. ona li suli mute tawa sitelen toki lon toki Lusi. sitelen suli ona li  li .

## lon
tenpo sike nanpa 1799 la, jan Alesante li kama lon ma tomo Makuwa. ona li kama tan kulupu mama Pusin. tenpo sike nanpa 1811 la, ona li tawa kama tomo sona.  li pana e sona tawa ona. tenpo sike nanpa 1813 la, ona li pali e . ni li lipu ona nanpa wan. tenpo sike nanpa 1814 la, sitelen ona li pana lon . tenpo sike nanpa 1817 la, ona li pini e tomo sona. tenpo sike nanpa 1820 la, ona li pali e . 

tenpo sike nanpa 1837 la, jan Alesanta en  li utala. jan Tante li anpa e ona. tan ni la, jan Alesante li moli lon ma tomo Sanpetepu.

lon sitelen toki ona lipu Ekeni Onekin la, jan Alesante li toki e ni: ona li olin e noka.

ijo:Pushkin rod.png|kulupu mama pi jan Alesanta
ijo:Pushkin Alexander, self portret, 1820s.jpg|sitelen pi jan Alesanta tan ona sama
ijo:Duel of Pushkin and d'Anthes (19th century).jpg| utala pi jan Alesante en jan Tante
nasin telo Jansi

li nasin telo. suli lon ma Elasija la, ona li nanpa wan. suli lon ma ali la, ona li nanpa tu tu.

ona li open lon ma Po. ona li pana e telo tawa telo suli pi ma Sonko pi open suno. ma Sonko li lon poka ona. nasin telo nanpa 700+ li pana e telo tawa ona.

## nimi
nimi ona li lon ma Sonko li . nimi ona li lon tenpo pini mute li . nimi ona li lon toki Sonka li toki pi ma Elopa li . nimi ona li lon nasin sewi ona li  li  li . nimi ona li lon toki Tipet Tsi-Tu. nimi ona li lon lipu pi ma Elopa li nasin telo laso walo.
tomo tawa lon telo pi jan Nowa

li tomo tawa lon telo pi jan Nowa lon lipu Pipija. jan Nowa li pali e ona tan jan sewi. ona li pali e ona tan telo pakala suli. kulupu mama ona en soweli ale li lon tomo tawa lon telo.

jan Josi Plavi en jan Mako Polo li sitelen ona lon lipu. kin jan mute ante li sitelen ona lon lipu.

## tenpo pini tan lipu Pipija

jan sewi li toki tawa jan Nowa e ni: o pali e tomo tawa lon telo tan ona li pali e telo suli lon ma. kin jan sewi li toki e ni: soweli ale wile lon tomo tawa lon telo. jan Nowa li pali e ni.

tenpo suno kama nanpa luka tu li pini la, telo tan sewi li kama. telo li kama tawa e ma. telo li pini lon tenpo kama. tenpo sike sin li kama la, telo suli lon ma li pini.
telo Paka

li telo suli lon ma Sipi lon ma Lusi. suli anpa ona li nanpa wan. suli ale ona li nanpa luka tu lon ma ali. ona li lon ma Asija. ma Iku pi ma Lusi en ma Pula pi ma Lusi li lon poka ona.
## sona

sina lukin e telo suli ni tan sewi la, ona li sama linja pi suli mute. linja ona li suli Mete 636 000. poka ona li suli Mete 79 000. mute la suli anpa ona li lon poka pi suli Mete 744. suli mute la suli anpa ona li suli Mete 1 642. suli anpa ni la ona li nanpa wan tawa telo suli ante.  

nasin telo 544 anu nasin telo 1 123 li pana e telo tawa sike telo Paka. ona li jo e ma 22 lon telo. ma lon telo suli pi ona li . jan li ken moku e telo pi telo Paka. telo pi telo Paka li lete. ona li kama telo kiwen lon tenpo lete. 

jan sona mute li pilin e ni: telo Paka li tan tenpo sike weka 25 000 000―75 000 000. taso jan sona ante li pilin e ni: telo Paka li tan tenpo sike weka 110 000―78 000.

kasi 1 100 li lon telo pi telo suli Paka. soweli 2 595 li lon telo ona. kala 61 li lon telo ona. 

## ma en awen

 en  en  en ma tomo ante mute li lon poka pi telo Paka.

tenpo pini la, ma tomo en tomo pali en ante li ike tawa telo Paka. tenpo sike nanpa 1996 la, kulupu UNESCO li awen e ona. tenpo sike nanpa 1999 la, ma Lusi li awen e ona. taso ike li lon telo ona lon tenpo ni. soweli li kama moli tan ni. jan li alasa e soweli kala e kala pi telo Paka. ni li ken ala.

telo Paka li pona tawa jan. jan li tawa ona tan ni: jan li wile musi. 

## tenpo pini
tenpo sike weka 12 000 la, jan li lon ma lon poka pi telo Paka. ona li sitelen lon kiwen li alasa e kala. tenpo sike weka 4 000 la, ona li pali e ilo kiwen. tenpo sike ale nanpa 18 la, jan Lusi li kama tawa telo Paka. jan sona mute li pali e sitelen ma ona li sona e ona.

## tan sona
ma Sijela Te Puweko

li kulupu pi ma lili. ona li lon poka pi telo suli Alansi lon poka pi telo suli Pasipi. ona li lon ma Amelika seli pi poka pini pi open suno. ona li jo e ma lili ~40 000 lon telo. ma lili pi suli nanpa wan li .

ma Alensina en ma Sile li tu e ma Sijela Te Puweko. kin la ma ona mute li tu e ma Ila Kante Te Sijela Te Puweko (ma Sile li jo e wan suli). jan 251 000 li lon ma Sijela Te Puweko (jan mute li lon ma Ila Kante Te Sijela Te Puweko).  li tu e ona e ma Amelika seli.  li tu e ona e ma Antasika. nena ma suli ona li . ma tomo pi poka pini pi open suno la, ma tomo Usuwaja li nanpa wan (ona li lon ma Alensina). ma tomo lili pi pini pi open suno la, ma tomo lili Puwelito-Tolo li lon.

jan tan ma Elopa li kama tawa ona la, jan Pelinaju Makalasi li nanpa wan. tenpo sike nanpa 1881 la, ma Sile en ma Alensina li tu e ma lon telo lawa pi ma Ila Kante Te Sijela Te Puweko.
kulupu toki Leke

kulupu toki Leke li toki pi toki lili mute pi jan Leke. toki Posuka en toki Kasepe en toki Silun en toki Polapisoki li lon kulupu toki Leke.
kili pi selo waso

**kili pi selo waso** li kili pi  en . ona li tan ma Sonko. ni la jan li nimi "kasi pi ma Sonko" e ona. ona li jelo laso lon insa. kili Kiwi jelo li jelo lon insa.

jan pi ma Nusilan li kepeken nimi  tan waso pi nimi "kiwi" la, ona li kasi e kili ni mute la, kili ni li kama nimi “Kiwi” tan ni. lukin la, kili Kiwi li sama sijelo pi waso Kiwi. taso, ni li tan ala pi nimi kili.

## tenpo pini
jan li sitelen e kili lon tenpo pini mute. kili ni li kama tawa ma Nusilan. kili ni li pona tawa jan utala tan ma Juke tan ma Mewika lon utala suli nanpa tu. kili ni li kama tawa ma Juke tawa ma Kaliponja. kili li lon ma seli lon tenpo ni.

## kili jelo pi selo waso

 li kili pi kasi Akinita pi ma Sonko. tenpo sike nanpa 1992 la, kulupu *Zespri International Ltd.* li pali e ona. tenpo sike nanpa 1998 la, ona li lon esun pi ma Nijon. tenpo sike nanpa 2000 la, ona li lon esun pi ma Elopa.

kili jelo li suwi mute. kili ante li suwi lili.
musi Pakuman

li musi ilo.  li pali e ona lon tenpo sike nanpa 1980.

musi ni la, sike moku Pakuman li jelo, li lon tomo pi nasin mute, li moku e moku mute. monsuta tu tu li alasa e ona. nimi pi monsuta ni li ni:

* monsuta loje li monsuta . monsuta Linki li wile tawa sike Pakuman taso. moku lili li awen lon la, tawa ona li kama wawa mute.
* monsuta pi loje walo li monsuta . monsuta Pinki li wile tawa sinpin pi sike Pakuman.
* monsuta laso li monsuta . monsuta Linki li tawa sike Pakuman la, monsuta Inki li wile tawa sike Pakuman tan poka ante.
* monsuta pi loje jelo li monsuta . sike Pakuman li weka la, monsuta Ka li wile tawa sike Pakuman. ante la, monsuta Ka li wile tawa poka open pi anpa tomo.

## nasin musi
sike Pakuman li wile moku e moku ale lon tomo. ona li moku e moku ale la, ona li tawa tomo kama.

monsuta li kama lon sike Pakuman li moku e ona la, sike Pakuman li moli. sike Pakuman li jo e lon tu wan. moli la sike Pakuman li kama lon sin kepeken lon wan. sike Pakuman li kama jo e nanpa 10,000 la, ona li kama jo e lon wan sin. lon ale ona li weka la, musi li pini.

moku wawa tu tu li lon. sike Pakuman li moku e ni la, monsuta ale li kama laso telo. monsuta li laso telo la, sike Pakuman li ken moku e ona. sike Pakuman li moku e monsuta la, monsuta li kama oko taso, li kama sin tawa tomo open ona. tenpo lili li weka la monsuta li kama lon sin.

sike Pakuman li moku e moku ale lon tomo la, tomo sin li open. tomo ale li jo e kili. tenpo tu pi tomo ale la, kili ni li kama lon li awen lon tenpo lili. sike Pakuman li moku e kili ni la, ona li kama jo e nanpa namako.

## tenpo pini
musi Pakuman li pali tan  pi kulupu Namuko. tenpo pini la, musi ilo tawa mije li suli mute. jan Tolu li lukin e musi ilo ni, li pilin e ni: ona li wile pali e musi ilo tawa meli. ona li sona e ni: moku suwi li pona tawa meli. ni la, ona li pali e musi moku. nimi "Pakuman" li tan kalama pi uta open pini. kalama ni li sama kalama "paku-paku." tenpo ni la, nimi ona li "Puck-Man." 

kulupu Namuko pi ma Mewika li ante e nimi tawa nimi Pakuman, tan ni: jan ike li ante e sitelen P lon nimi "Puck-Man".

sike 1982 la,  li tawa e musi Pakuman tawa ilo Atawi 2600. ilo ni li jo e wawa lili la, musi ni li ike. kin la,  li pali e sitelen tawa Pakuman. 

## nasa pi tomo nanpa 256
lon tomo nanpa 256 la, musi li kama nasa. poka pini tomo li kama weka li kama sitelen nasa. sina ken ala anpa e ni, tan ni: moku li weka lon poka pini tomo la sina ken ala moku e moku ale. ni la, sina ken kama jo e nanpa 3,333,360 taso.
jan Sen Ku

li jan pi tomo tawa lon telo li jan tawa tan ma Juke. ona li lawa e tawa tu wan lon telo (tawa nanpa wan en nanpa tu en nanpa tu wan). ona li sitelen lon sitelen ma e ni: ma Nupaulen; ma lon poka telo pi open suno pi ma Kanata en ma Oselija en ma Nusilan; ma poka telo pi pini suno pi ma Amelika lete en telo suli Palata en telo suli Pasipi en telo suli Alansi.

jan li nimi e telo Ku e ma Ku tan ona.

## lon
jan Sen Ku li kama sin lon tenpo sike nanpa 1728 lon ma tomo Maton. tenpo sike nanpa 1736 la, kulupu mama ona li kama tawa ma tomo lili Ket Aton. tomo tawa lon telo ona nanpa wan li . tenpo sike nanpa 1755 la, ona li pali lon . 

meli olin ona li jan Elisepe Pa. jan lili ona li mute: jan Sen en jan Natanije en jan Elisepe en jan Josepe en jan So en jan Ju.

## tawa

### tawa nanpa wan
jan Sen li tawa lon . tenpo sike nanpa 1768 la, ona li kama lon telo. ona li lon e ma Awisi lon tenpo sike nanpa 1769. ona li lon ma Nusilan. ona en jan pi ma Nusilan li utala. tenpo sike nanpa 1770 la, ona li lon ma lon telo pi open suno pi ma Oselija. tenpo sike nanpa 1771 la, ona li lon ma Juke.

### tawa nanpa tu
jan Sen li lawa e . tenpo sike nanpa 1772 la, ona li kama lon telo. ona li kama lon telo suli Pasipi. tenpo sike nanpa 1773 la, ona li kama tawa ma lon telo mute pi telo suli Pasipi. tenpo sike 1774 la, ona li kama sin tawa ma Juke.

### tawa nanpa tu wan
jan Sen li lawa e tomo tawa lon telo Lesolusen. tenpo sike nanpa 1776 la, ona li kama lon telo. ona li kama tawa ma lon telo mute pi telo suli Pasipi en telo suli Palata. tenpo sike 1778 la, ona li kama tawa ma Awawi. ona li kama tawa pi ma lon poka telo pi pini suno pi ma Amelika lete. ona li kama tawa ma Awawi tan ni: tomo tawa lon telo li pakala. ona li ike tawa jan pi ma Awawi. jan pi ma Awawi en jan pi kulupu pi jan Jemu li utala. jan pi ma Awawi li moli e jan Jemu e jan ona tu tu. jan Tails Klelk li lawa e tawa. tenpo sike nanpa 1780 la, tawa li kama tawa ma Jeku.

## sitelen

ijo:Elizabeth Batts Cook.jpg|sitelen pi jan Elisepe Pa
ijo:James Cook's portrait by William Hodges.jpg|sitelen pi jan Sen Ku
ijo:John Cleveley the Younger, Views of the South Seas (No. 3 of 4).jpg|tomo tawa lon telo Lesolusen en tomo tawa lon telo Tiskaweli lon ma Awisi
ijo:Hodges, Resolution and Adventure in Matavai Bay.jpg|tomo tawa lon telo Lesolusen lon ma Awisi
mun Ulanu

li mun nanpa luka tu lon kulupu suno. suli la, ona li nanpa tu tu.

tenpo sike nanpa 1781 la, jan Wilijan Kese li lukin e ona. jan Wil li nimi e ona tan jan sewi Ulanu.

ona li jo e mun lili 27.

## ilo pi mun Ulanu
tenpo sike nanpa 1986 la, ilo mun Ojate nanpa tu pi kulupu NASA li kama tawa mun Ulanu.
suno pi toki pona

**suno pi toki pona** li tenpo musi pi toki pona lon tenpo suno nanpa luka tu wan (8) pi tenpo mun nanpa luka tu wan (8) lon tenpo suno poka ante. tenpo suno ni la, jan Sonja li pana open e toki pona lon tenpo sike nanpa 2001. tenpo sike nanpa 2021 la, jan pi toki pona li open e pali musi lon tenpo suno ni. ona li pana e sitelen tawa e kalama e toki lon tenpo suno ali kepeken linluwi. tenpo sike nanpa 2022 tawa tenpo sike nanpa 2024 la, jan li pali sin e ni kin.

## tenpo open en tenpo pini

## lipu ante
*lipu ilo pi suno pi toki pona
## tan sona
toki Inota

sona pi tenpo ni la,  li toki sin nanpa wan. ona li pali lon e kulupu suli pi tenpo sike nanpa 12. mama ona li jan Ileka pi ma Pinken. ona li pali e ona tan nasin sewi. ona li jo e nasin sitelen sin ona.
jan Leke

toki majuna nasa la,  li jan lawa nanpa wan pi ma Posuka. ona li jan lili pi jan Pan, jan lawa pi ma Panonija. mije sama ona li jan Seki li jan Lusi. jan ni li mama pi ma Seki li mama pi ma Lowan pi open suno (ma Lusi en ma Ukawina en ma Pelalusi).
ma palisa Jukatan

li ma palisa lon poka telo lon ma Amelika lete (ma Amelika insa). ona li tu e telo suli Kapiki e telo suli Mesiko. ma Ukata en ma Kanpete en ma Kintana-Lo (ma lili pi ma Mesiko) li lon poka open pi open suno. ma Katemala en ma Peli li lon poka pini pi open suno. kulupu jan Maja li lon ona.

## nimi
nimi ona li tan toki Ukata:

*Ma’anaatik ka t’ann — mi sona ala e toki sina
*Uh yu ka t’ann — o kute e toki pi ona mute
*Ci u t’ann — mi sona ala
*Yuk’al-tan mayab — jan ali li toki kepeken toki Maja
waso Kiwi

li waso lon ma Nusilan. waso luka li luka e kulupu waso:
*. ona li lon ma seli. waso tu li tu e kulupu ni:
**Apteryx australis australis
**Apteryx australis lowryi

*. ona li lon ma lete.
*. ona li lon ma seli.
*. ona li lon ma Kapiti.
*Apteryx rowi. ona li lon ma seli.
jan li pana e nimi tawa kili Kiwi tan ona.
sitelen tawa Anime

li sitelen tawa pi lon ala tan ma Nijon. toki Nijon la, kon pi nimi "アニメ" li sitelen tawa ali pi lon ala. nimi  li tawa jan ni: ona li pilin pona tawa sitelen tawa pi ma Nijon. sitelen tawa pi lon ala pi ma Nijon li sama lipu Manka.
ma Ipelija

**ma Ipelija** li ma palisa lon poka telo lon ma Elopa. ma Epanja en ma Potuke en ma Kanse en ma Antola en ma Sipata li lon ona. telo suli Alansi en telo suli Mesitelane li lon poka ona. kulupu nena mute li lon ona.

## nimi mama
* toki Epanja: Península Ibérica
* toki Potuke: Península Ibérica
* toki Alakon: Peninsula Iberica
* toki Atulija: Península Ibérica
* toki Etematula: Península Ibérica
* toki Esuka: Iberiar Penintsula
* toki Inli: Iberian Peninsula
* toki Kalisi: Península Ibérica
* toki Kanse: Péninsule Ibérique
* toki Katala: Península Ibèrica
* toki Milanta: Península Eibérica
* toki Okitan: Peninsula Iberica
ma Alapija

**ma Alapija** li ken:

* ma Alapi - ma pi jan Alapi
* ma palisa Alapi
* ma Sajusi - nimi suli ona li "ma Sajusi Alapija"
kulupu toki Sami

**kulupu toki Sami** li kulupu pi toki pi kulupu jan Sami. kulupu toki Sami li lon kulupu toki Ula. jan li toki e toki ni lon ma Sensa lon ma Nosiki lon ma Sumi lon ma Losi.

## toki

*  (anu toki Sami seli)
* 
* 
* 
*  (anu toki Sami lete)
* 
* 
* 
* 

## tan sona
ma palisa Alapi

anu  li ma palisa lon poka telo. suli la, ona li nanpa wan. telo suli Pelsija en telo suli Oman en telo suli Alapija en telo suli Atene en telo suli loje li lon poka ona. ma Palani en ma Utun en ma Jamanija en ma Kata en ma Kuwasi en ma Imala en ma Uman en ma Sajusi en ma Ilakija li lon ona. ma Masu en ma Isale en ma Lunpan en ma Sulija li lon poka ona.

ona li seli. suli pi ma ona li jo e ma moli. kulupu jan Alapi li lon ona.
jan Simon Oloja

li jan lawa pi kulupu nasin Posuka 2050 lon ma Posuka, li jan pi sitelen nimi. tenpo sike nanpa 2020 la ona li weka lon utala tawa jan lawa. tenpo sike nanpa 2020 la ona li tawa kulupu nasin Posuka 2050.

jan Oloja li jan pali pi kulupu pona Kasisi (2013) li jan pali pi kulupu pona Tomo Pali Pona (2014).

__INDEX__
ma Kapon

li ma lon ma Apika insa. ma Kanse li jo e ona lon tenpo pini. jan 1 811 079 li lon ona. ma tomo lawa li ma tomo Lipewa. toki ona li toki Kanse. jan lawa ona li jan Ali Ponko Onsimpa.

nimi ona li tan . "Kapajo" li nimi pi nasin telo Me.

ma Kamelun en ma Konko pi ma tomo Pasawi en ma Kinejekatolija li lon poka ona.

## tenpo pini
jan pikmei li lon ona lon tenpo pini mute. tenpo sike nanpa 1472 la, jan Luwi te Sikelu li kama tawa ma Kapon. ona li tan ma Potuke. jan pi ma Inli en jan pi ma Netelan en jan pi ma Epanja en jan pi ma Kanse li kama tawa ma Kapon. tenpo sike nanpa 1700~ la, ma Olunku li lon ma lon poka telo pi ma Kapon. ona li pana e jan pali.

jan Luwi Etuwa li pali e tomo pi tomo tawa lon telo lon ma lon poka telo pi ma Kapon. ona li tan ma Kanse. jan pi ma Kanse li jo e ma lon poka telo pi ma Kapon. tenpo sike nanpa 1948 la, jan pi ma Kanse li utala e ma lon telo pi ma Potuke. ona li jo e jan pali. jan pi ma Kanse li open e jan pali ni. jan pali e pali e ma tomo Lipewa.

tenpo sike nanpa 1960 la, ma pi ma Kapon li lawa. jan lawa pi ma Kapon nanpa wan li jan Lejo Pa.
ma Sakalin

li ma lili lon ma Asija. ona li lon ma Sakalin (ma lili pi ma Lusi). suli la, ona li nanpa wan lon ma Lusi. telo suli Nijon en telo suli Okoto li lon poka ona. telo suli Tatala li tu e ma Asija e ona. jan 489 638 li lon ona. jan mute lon ma lili la, ona li nanpa wan lon ma Lusi.

## nimi
nimi ona lon toki Lusi li tan nimi pi telo linja Amu lon toki Mantulu "sakalan ula" (kiwen pi telo linja pimeja). nimi ona lon toki Nijon  tan . nimi ona lon toki Nijon sin li {{nimi ijo|"Sakalin"|サハリン|toki Nijon||ipa=}|na=true}. jan pi ma Sakalin en jan ma lon poka pi telo linja Amu li nimi e ona kepeken nimi "Ik mip".

## tenpo pini

jan li lon ma Sakalin lon tenpo pini mute. jan li alasa e kala. kulupu jan Niwki li lon poka open ona pi open suno. kulupu jan Ajenu li lon poka pini ona pi open suno. kin la kulupu jan Ewen en kulupu jan Oloki li kama tawa ona. 

tenpo sike nanpa 1805 la, tomo tawa lon telo "Natesta" en jan lawa ona jan Iwan Klusenstein li kama tawa ma lili pi ma Sakalin. taso ona li pilin e ni: ma Sakalin li ma lili anu ma palisa. tenpo sike nanpa 1808 la, jan Tensulo Matuta en jan Linso Mamija tan ma Nijon li kama tawa ma Sakalin. ona li sona e ni: ma Sakalin li ma lili. taso ma Sakalin li ma lili anu ma palisa lon sitelen ma lon tenpo mute. tenpo sike nanpa 1849 la, jan Kena Newelski li kama tawa ma Sakalin. ona li sona tawa jan ali e ni: ma Sakalin li ma lili.

jan pi ma Lusi en jan pi ma Nijon li kama tawa ona. ona li utala tan ona. ma Nijon li jo e poka pini ona pi open suno. ma Lusi li jo e poka open ona pi open suno. tenpo sike nanpa 1920 la, ma Nijowe li jo e ma Sakalin. taso ona li pana e poka open ona pi open suno tawa ma Lusi. ma Nijon li pana e ma Sakalin ali tawa ma Sesesele tan pini pi utala suli nanpa tu.
sitelen tawa pi lon ala

**sitelen tawa pi lon ala** li nasin pi sitelen tawa. nasin ni la, jan li pali e sitelen sin mute. sitelen ni li ante lili li kama lon nasin. tan ni la, ona li sama tawa lon lukin. taso, sitelen ni li sitelen lon ala. pali pi sitelen ni la, nasin mute li lon. ken la, jan li kepeken ilo kule. taso tenpo ni la, jan mute li kepeken ilo sona.
ma Elopa pi open suno

**ma Elopa pi open suno** li wan pi open suno pi ma Elopa. ma Elopa insa en ma Asija pi pini suno li lon poka ona.

## ma

* ma Lusi
* ma Lominija
* ma Lowenki
* ma Lowensina
* ma Mosijo
* ma Motowa
* ma Pelalusi
* ma Posuka 
* ma Pokasi
* ma Seki
* ma Sinakola
* ma Sipe
* ma Sopisi
* ma Ukawina
**ma tan [[ma Asija]] li lon kin ma Elopa pi open suno**

* ma Aja
* ma Asepajan
* ma Katelo
nanpa sike

**nanpa Pi** anu **nanpa sike** li nanpa awen. ona li jo e sitelen nanpa pi pini ala. jan li sitelen e ona kepeken sitelen «π» pi toki Elena.

## tan en kon
o sitelen e sike. o sitelen e palisa ni lon insa ona: pini tu palisa li lon selo sike la palisa li suli ale ken. palisa ni li suli wan la selo sike li suli pi nanpa sike Pi.

nanpa sike  li sama nanpa sike Pi tu. ona la palisa o open lon insa sike lon o pini lon selo sike. palisa ni li suli wan la selo li suli Ta. kulupu lili la nanpa Ta li pona tawa ijo mute li anpa e nanpa Pi. taso jan mute li awen kepeken nanpa Pi li pilin e ni: ona a li nanpa sike.

nanpa li toki e selo taso ala e ijo sike ante kin. o sitelen e palisa ni: ona li open lon insa sike lon li pini lon selo sike. sike la, suli pi sijelo insa ale li suli pi nanpa Pi.

## sitelen nanpa
nanpa sike li nasa ni: sina sitelen e ona la ona li pini ala li sike ala. sina kipisi 2 e nanpa 3 la 1.5 li kama. ni li pini. sina kipisi 3 e nanpa 2 la 0.666... li kama. ni li pini ala, taso sitelen 6 li kama li kama li ni sike. nanpa sike li pini ala li sike ala e sitelen. sama la sina ken ala sitelen ni e nanpa sike: "sina kipisi Mu e nanpa Mu la ona li kama".

pali nanpa la sitelen mute li wile ala. sina kepeken nanpa 3.14 la ni li poka li pona. taso musi la jan li alasa sona e sitelen mute mute mute pi nanpa sike kepeken ilo kepeken lawa. ilo la tenpo sike nanpa 2025 la  li nanpa ilo e sitelen . lawa la tenpo sike nanpa 2015 la  li toki e sitelen LTAA tan ala lipu tan lawa ona taso.

sitelen pi nanpa Pi li open ni:

 3.
 1415926535 8979323846 2643383279 5028841971 6939937510 5820974944 5923078164 0628620899 8628034825 3421170679 8214808651 3282306647 0938446095 5058223172 5359408128 4811174502 8410270193 8521105559 6446229489 5493038196 4428810975 6659334461 2847564823 3786783165 2712019091 4564856692 3460348610 4543266482 1339360726 0249141273 7245870066 0631558817 4881520920 9628292540 9171536436 7892590360 0113305305 4882046652 1384146951 9415116094 3305727036 5759591953 0921861173 8193261179 3105118548 0744623799 6274956735 1885752724 8912279381 8301194912 9833673362 4406566430 8602139494 6395224737 1907021798 6094370277 0539217176 2931767523 8467481846 7669405132 0005681271 4526356082 7785771342 7577896091 7363717872 1468440901 2249534301 4654958537 1050792279 6892589235 4201995611 2129021960 8640344181 5981362977 4771309960 5187072113 4999999837 2978049951 0597317328 1609631859 5024459455 3469083026 4252230825 3344685035 2619311881 7101000313 7838752886 5875332083 8142061717 7669147303 5982534904 2875546873 1159562863 8823537875 9375195778 1857780532 1712268066 1300192787 6611195909 2164201989...

## musi

mun nanpa tu wan la suno nanpa luka luka tu tu la tenpo pi nanpa sike li lon tan ni: sitelen tenpo 3/14 li sama open pi nanpa sike. tenpo ni la jan mute li pali e pan suwi sike tan ni: toki Inli la nimi nanpa en nimi pi pan suwi () li sama tawa kute.

## tan sona
ma Elopa lete

**ma Elopa lete** li leko pi ma Elopa.

## ma

* ma Ele
* ma Isilan
* ma Esi 
* ma Juke
* ma Lawi 
* ma Lijatuwa
* ma Nosiki
* ma Sensa
* ma Sumi
* ma Tansi
sitelen Pijan en pan Pijan

## sitelen

 li sitelen pi linja mute. nanpa linja li 58 lon sitelen Ansi pi tenpo pini. tenpo sike 2020 la, toki ilo Juniko la sitelen ni li kama lon.

## pan

ona li pan linja suli tan ma tomo lawa Sijan pi ma Sonko. jan li toki e ni: suli pi pan Pijan li sama len linja sijelo. 
## tan sona
ma Elopa pi pini suno

**ma Elopa pi pini suno** li leko pi ma Elopa.

## ma

* ma Ele
* ma Juke
* ma Kanse
* ma Lisensan
* ma Lusepu
* ma Monako
* ma Netelan
* ma Osalasi
* ma Pesije
* ma Suwasi
* ma Tosi
ma Elopa insa

**ma Elopa insa** li kipisi suli pi ma Elopa. ma Elopa pi open suno en ma Elopa pi pini suno li lon poka ona.

## ma

* ma Lisensan
* ma Lowenki
* ma Lowensina
* ma Mosijo
* ma Esalasi
* ma Posuka
* ma Seki
* ma Suwasi
* ma Tosi
telo walo unpa

li telo ko li walo. pana e telo walo la, mije ali li pana e ona. ona li jo e telo walo mije lon e telo pi telo walo mije. unpa la, mije li pana e telo walo mije tawa lupa mama. telo walo mije lon li kama tawa telo jelo meli.
toki Kopasa

li toki sin pi ma ale. jan li pana e toki Kopasa lon tenpo sike 2019. 

## kalama

## nasin toki
toki Kopasa la nasin nimi li SVO sama toki pona.

*Mi oko piu* - mi lukin e waso

*Rakun yam roti* - kijetesantakalu li moku e pan

sina ken ante e ni kepeken nimi "*el*"

*El roti rakun yam* (OSV)

*Rakun el roti yam* (SOV)

ona tu sewi li sama li jo e kon ni: "kijetesantakalu li moku e pan"

### nimi ijo en nimi tawa
nimi ijo mute li ken nimi tawa. 

*Oko* - oko anu "li lukin e"

*Lala* - kalama uta musi anu "li kalama uta musi"

### nimi "''sen''"
nimi "*sen*" li sama nimi "li", taso ona li open ala e nimi tawa

*Rakun sen hewan* - kijetesantakalu li soweli

*Nini sen bon* - jan lili li pona

## nimi tawa
*lipu ilo lawa (lon toki Inli anu toki Epanja)
kulupu mun suli

li kulupu pi mun suli mute lon sewi pimeja. mun ona ali li tawa. kulupu mun suli mute li lon sewi pimeja. lon ma lon sewi pimeja la, kulupu mun suli li ken lon li ken lon ala.

## nimi
nimi ona li tan toki Elina *γαλαξίας*. *γαλαξίας* tan nimi pi kulupu nasin pi telo walo lon toki Elina "*κύκλος γαλαξίας*" (sike pi telo walo).
ma Tajome

anu  li kulupu pi ma lili lon telo suli Pelink. ona li jo e ma lili tu:

* ma Lamano li ma lili lon ma Lusi. nimi ona li tan jan Makal Latmanow. nimi ona ante li ma Diomede suli, li Imaklik, li Inaklik li Nunalbuk.
* ma Klusenstein li ma lili lon ma Mewika. nimi ona ante li ma Diomede lili, li Iknaklik li Inkalik. jan li lon ona.

## tenpo pini
tenpo sike nanpa 1648 la, jan Sema Tesnow li kama tawa telo suli Pelink. ona li lukin e ma Tajome. tenpo sike nanpa 1731 la, jan Iwan Petolow en jan Mikail Kwostew li sitelen e ma Tajome lon sitelen ma. kulupu nena suli la, kulupu nena Klisa nanpa wan.
jan Nelenta Mosi

li jan lawa pi ma Palata. ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 2014. kulupu pi nasin lawa ona li kulupu Palata Sanata (anu kulupu BJP). tenpo pini la, ona li jan lawa pi ma lili Kusela.
jan Mose

li jan sewi. ona li jan sona pi nasin sewi Juta. ona li kama e tawa pi jan Jejuta tan ma Masu. ona li jan suli lon nasin sewi Juta. nimi ona ante li *موسىٰ* (toki Alapi), li *Mωυσής* (toki Elina), li *Moyses* (toki Lasina).

## lon
lon ona li lon lipu Tola. ona li jan Lewi. ona li kama sin lon ma Masu pi tenpo pini. jan lawa pi ma Masu li toki e ni: o pana e jan lili Jejuta tawa nasin telo Nile. jan Jokawete (mama meli pi jan Mose) li pali ala e ni. ona li pana e ona lon ma lon poka telo pi nasin telo Nile. jan lili meli pi jan lawa li kama jo e ona. ona li pana e ona tawa jan Jokawete ona. jan lili pi jan lawa li nimi e ona "Mose" (jan kama jo tan telo). jan Mose kama tawa jan lili pi jan lawa.jan Mose li moli e jan Jute pi ma Masu. ni li kama tawa jan lawa. jan Mose li kama tan ma Masu. ona li kama tawa jan sewi Jopo. jan Mose li olin e jan Sepola (jan lili meli pi jan sewi). ona mute li pali e jan lili: jan Kilsan en jan Elijese.

jan sewi Akwe li toki tawa ona e ni: "o open e kulupu jan sina". jan sewi li pana e palisa tawa ona. jan Mose en jan Alon (mije sama ona) li kama tawa jan lawa. ona li toki e ni: "o open e kulupu jan Jejuta". jan lawa li pali ala e ni. ike luka luka li lon ma Masu: telo loje lon nasin telo Nile; akesi mute; pipi mute tu wan; soweli li moli; jaki lili lon jan en soweli; lete en seli tan sewi; pimeja ali; jan lili pi jan en soweli li moli. jan lawa li open e kulupu jan Jejuta tan ni.

jan sewi li lawa e ona e kulupu jan Jejuta. jan sewi li tu e telo suli loje. jan li kama tawa ma lon poka telo ante pi telo suli.  jan utala pi jan lawa pi ma Masi li kama tawa ona mute. taso ona li moli. jan Mose li lawa e jan. ona li kama tawa ma Isale. ona li lon poka ma Isale la, jan sewi li toki tawa jan Mose e ni: "o tawa kama kulupu nena Alawin". jan Mose li kama tawa kulupu nena Nepo en moli.
ma pi telo lili

**ma pi telo lili** li ma pi kama jo e telo lili tan sewi. tan ni la, ijo lon lili li lon ona. suli la, ma Asalawakupa li ma nanpa wan pi telo lili. ma suli la, ma pi telo lili nanpa wan lon ma ali.

soweli en kasi lon ma pi telo lili li ante tan ni: ona li wile e ante ona tawa awen lon ma ni. jan lili li lon ma pi telo lili kin.
ma Kuli

li kulupu pi ma lili lon ma Lusi. ona li tu e ma Kamtatka e ma Kokajto. ona li tu e telo suli Pasipi e telo suli Okoto. ona li jo e ma lon telo nanpa 56. jan nanpa 21501 li lon ona. ma lon telo suli la, ma Itulup li nanpa wan lon ona. ma Nijon li wile e poka pini pi open suno ona.

ona li tu e leko tu: ma Kuli  suli en ma Kuli lili. kasi lili li lon poka open pi open suno ona. kasi suli li lon poka pini pi open suno ona. soweli mute ala li lon ona. waso en kala mute li lon ona.

## tenpo pini
kulupu jan Ajenu li lon ona lon tenpo pini. tenpo sike nanpa 1635 la, jan pi ma Nijon li kama tawa ma Kuli. tenpo sike nanpa 1697 la, jan pi ma Lusi li kama tawa ona. ma Lusi en ma Nijon li wile e ma Kuli. ona li utala.  tenpo sike nanpa 1905 la, ma Nijon li anpa e ma Lusi lon utala pi ma Lusi en ma Nijon. ma Lusi li pana e ma Kuli tawa ma Nijon tan ni. tenpo sike nanpa 1945 la, ma Sesesele li anpa e ma Nijon lon utala pi ma Sesesele en ma Nijon. ma Sesesele li jo e ma Kuli.

## jan
jan nanpa 21501 li lon ona lon tenpo ni. ona li lon ma Itulup en ma Palamusil en ma Kunasil en ma Sikotan. ma tomo nanpa 19 li lon ona. jan mute la, jan nanpa 29500 lon tenpo sike nanpa 1989.
ma Elopa seli

**ma Elopa seli** li leko pi ma Elopa.

## ma

* ma Antola
* ma Elina
* ma Epanja
* ma Italija
* leko pi ma Kanse
* ma Kiposi
* ma Lowensina
* ma Maketonija lete
* ma Mata
* ma Monako
* ma Mosijo
* ma Potuke
* ma Posan
* ma Samalino 
* ma Sinakola
* ma Sipe
* leko pi ma Tuki
* ma Wasikano
ma tomo Pasilija

li ma tomo lawa pi ma Pasiju. tenpo pini la, ma tomo lawa li lon ma tomo Kiju Si Sanelu. taso,  li pali e ma tomo lawa sin tan ni: ona li wile e ma tomo lawa lon insa pi ma Pasiju.
jan Saman Lusi

li jan pi sitelen toki. ona li kama lon ma tomo Munpi lon ma Palata, taso ona li kama tawa ma Juke.

tenpo sike nanpa 1981 la, jan li pana e ijo pona Puke tawa ona tan  ona. tenpo sike nanpa 1988 la, ona li pana e . ni li ike tawa jan mute pi nasin sewi Isilami. tan ni la, jan lawa pi ma Ilan li toki e ni: jan li ken moli e ona.
nasin pi mama sewi wan

la nasin sewi li jo e mama sewi wan taso. 

kulupu pi nasin sewi Alawan (nasin sewi Jejuta en nasin sewi Kolisu en nasin sewi Isilami) en nasin sewi Esisi en nasin sewi Pajaje en nasin sewi Siki en nasin sewi ante li jo e mama sewi wan.

## nimi
nimi ona pi toki Elina li kama tan nimi *μονος* ("wan") en nimi *θεος* ("jan sewi").
kiwen lon pimeja mun

**kiwen lon pimeja mun** li mun lili lon pimeja mun. ona li suli ala. ona li jo ala e kon. taso ona li ken jo e mun lili. kiwen lon pimeja mun li jo e linja Metu 30 anu mute. 

tenpo sike nanpa 2017 la, kiwen 739 062 lon pimeja mun nanpa li lon kulupu suno.

mun Weta li kiwen lon pimeja mun. jan li ken lukin e ona tan ma.

## nimi
nimi ona pi toki pona ala li tan toki Elena *ἀστεροειδής* ("ijo li sama mun seli"). jan Ta Poni li pali e nimi ona.
ma Silan

li ma lawa lili musi lon telo suli lete  lon poka pi ma Juke.  

## tenpo pini
 li tomo utala telo lon telo suli lete. ona li pali lon tenpo sike 1943 lon utala suli nanpa tu tan ni: ona li wile awen e tawa esun lon telo pi ma Juke. utala li pini la, jan li weka e tomo.

tenpo sike 1967 la,  li kama tawa tomo Po Luse tan ni: ona li wile kama pana e kalama weka. kulupu lawa pi ma Juke li toki e ni: ona li ken ala pana. taso, ma Juke li jo ala e telo pi sike ma, e tomo Po Luse. pini utala la tomo li kama lon telo pi ma ale, lon ala telo pi ma Juke. tan ni la, jan Pasi Lo Pete li toki e ni: tomo Po Luse li kama ma sin. ona li toki e ni: ona li jan lawa pi kulupu lawa mama pi ma ni. ona li pana e nimi "Silan" tawa ma ni.
nasin pi mama sewi mute

la nasin sewi li jo e mama sewi mute.

tenpo pi nasin sewi Alawan ala la, nasin pi mama sewi mute li nasin nanpa wan.

nasin sewi Sanatana en nasin sewi Kantonpe en  nasin sewi Sinto en nasin sewi Wika en nasin sewi ante li nasin sewi pi mama sewi mute pi tenpo ni.

## nimi
nimi ona pi toki Elina li kama tan nimi *πολύς* ("mute") li kama tan nimi *θεός* ("mama sewi")

## mama sewi mute lon nasin sewi ante

### nasin sewi Kolisu
jan sewi mute li ike tawa nasin sewi Kolisu. kulupu jan Jejuta li ike tawa nasin sewi Kolisu tan ni.

### nasin sewi Isilami
jan pi nasin sewi Isilami li nimi e jan sewi mute e nimi .
sitelen Suwasi

li sitelen. ona li jo e palisa tu tu. jan pi ma Elasija en jan pi ma Apika en jan pi ma Amelika li kepeken ona lon tenpo pini mute. ona li sitelen pona anu sitelen seli. taso ona li kama sitelen pi nasin Nasi kin. ona li tu e leko tu: pini suno ("卍") en open suno ("卐").

sitelen Suwasi li lon ma kasi suli lon ma Tosi. jan li pali e ona kepeken kasi suli.

## nimi
nimi ona li tan toki Sankita *स्वस्तिक*. ona li tan *स्वस्ति* (*सु*- ("pona") li tan *अस्ति* ("lon")). nimi ona lon toki Inli li . nimi "Pilpot" li tan ni: toki Inli pi tenpo pini *fêla* en toki Tosi *viel* ("mute") + toki Nosiki pi tenpo pini *fotr* ("noka"); toki Inli pi tenpo pini la nimi li *fêowerfôt* ("noka tu tu"). nimi ona lon toki Elina li .

## sitelen Kolowa

sitelen Kolowa li sitelen. ona li jo e palisa tu tu tu tu. jan pi nasin Nasi sin en jan pi nasin sewi Lowan sin li kepeken ona tan ni: ona li sama sitelen Suwasi.
jan li utala e tomo lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 2021

tenpo suno luka wan tenpo mun nanpa wan tenpo suno sike 2021 la, jan mute li utala e tomo lawa pi ma Mewika li tawa insa ona. jan mute li pilin e ni: pana wile pi ma Mewika lon tenpo sike 2020 li pakala. jan Tana Tan o awen jan lawa. jan Sose Paten o jan lawa ala. 

jan pi mute 5 li moli.
jan li pana e wile pi jan lawa

jan li ken kama jan lawa kepeken nasin ante mute. jan mute li pana e wile ona la, jan ni li ken kama jan lawa. nasin ni li suli mute tawa nasin lawa pi jan ale.
kiwen en ilo kipisi en lipu

musi "**kiwen en ilo kipisi en lipu**" li musi luka. ona li musi kepeken ken. tenpo pini la jan pi ma Sonko li pali e ona. tenpo pini la ona li tawa ma Nijon. taso tenpo ni la, jan pi ma ale li musi e ona.

## nasin musi
tenpo mute la, jan tu li musi. taso jan mute li ken musi. jan musi li pana e wan pi sijelo luka lon tenpo sama. tenpo tu wan la, ona li pana e sijelo lon tenpo sama kepeken luka ona. ni li lawa musi: sijelo li sama la, jan ala li kama nanpa wan; jan tu o musi sin. sijelo li ante la, ona li utala kepeken nasin ni:
* lipu li selo e kiwen
* ilo kipisi li tu e lipu
* kiwen li pakala e ilo kipisi

jan pi sijelo sewi li sewi, anu li kama jo e nanpa pona.

sijelo ale li sewi tawa sijelo wan, li anpa tawa sijelo ante. ni la, sijelo ala li pona nanpa wan.

## pona ona
tenpo mute la jan li ilo e musi "kiwen en ilo kipisi en lipu" tawa pini e utala, anu tawa lawa e nasin kulupu.

## nasin pali pi kiwen en ilo kipisi en lipu
jan li kepeken luka li pali e kiwen anu ilo kipisi anu lipu lon tenpo sama. 
*  **kiwen** ― palisa luka ale li lon insa luka
*  **lipu** ― palisa ale li lon ala insa luka, li lon poka pi ona sama
*  **ilo kipisi** ― palisa pi suli poka li nanpa wan la, palisa nanpa tu en palisa nanpa tu wan taso li lon ala insa luka.


sitelen:Rock-paper-scissors (rock).png|kiwen
sitelen:Rock-paper-scissors (scissors).png|ilo kipisi
sitelen:Rock-paper-scissors (paper).png|lipu


## tenpo pini
musi ni li tan ma Sonko. jan pi ma Sonko li musi e ona lon tenpo mute. ni li sitelen lon . jan pi ma Sonko li pana e nimi  anu 石头剪刀布 (tenpo ni) tawa musi ni. tenpo pini la, jan pi ma Sonko li pana e ona tawa ma Nijon. nimi ona lon ma Nijon li  anu  anu . ma ni la musi li kama sijelo pi tenpo lon, kin tenpo sike ale pi nanpa 20 pi open la musi ni li tawa ma ale. toki Inli la, ona li 

## sona namako

* nasin utala ni li lon musi ante kin. musi Pokemon la, wawa seli li pakala pona e soweli kasi, taso wawa kasi li pakala pona e soweli telo, taso wawa telo li pakala pona e soweli seli.

## tan sona
jan Epajan Linkan

li jan lawa nanpa 16 pi ma Mewika. utala kipisi pi ma Mewika la, ona li jan lawa. ona li kama lon ma Kentaki.

## utala kipisi pi ma Mewika
tenpo pini la, ma lili pi ma Mewika seli li wile e ni: jan li ken jo e jan pimeja. taso, ma lili pi ma Mewika lete li wile ala e ni. kulupu lawa pi ma Mewika li kipisi tan ni. jan lawa la, jan pi ma lili lete li anu e jan Linkan. jan Linkan li wile ala e ma tu. tenpo sike nanpa 1861 la, ma lili pi ma Mewika seli li kipisi e ma, li mama e ma lawa sin. ma tu li utala.

tenpo utala la, jan Linkan li pali e . tenpo sike kama nanpa tu tu la, utala li pini. ma tu li kama wan. tan ni la,  li moli e jan Linkan lon tenpo sike nanpa 1865.
jan Nije Anson

**jan Nije Anson** *<small>([[toki Inli]]: Neil Armstrong)</small>* li jan pi tawa mun tan ma Mewika. tenpo sike nanpa 1969 la, ona li jan nanpa wan lon mun poka. ona en jan Pa Aten en jan Make Kolin li jan pi kulupu mun Apolo nanpa 11. kulupu ni li tawa mun poka kepeken tomo tawa mun Satun nanpa luka.
ma Sijelalijon

li ma lon ma Apika pi pini suno. ona li lon poka pi ma Lapewija pi ma Kine.

tenpo pini la, ma Juke li lawa e ona. ma Juke li lanpan e ma Sijelalijon tan ni: jan jo li weka e poki ona la, ona li ken kama tawa e ma tomo pi ma Sijelalijon. ni li sama lili tawa open pi ma Lapewija. taso, ma Juke li lawa e ma Sijelijon kin. ma Sijelijon li kama ma lawa sin lon tenpo sike nanpa 1961.
ma Petoliko

anu  li ma lili lon telo Kalipi. ona li ma weka pi ma Mewika. tenpo pini la, ma Epanja li lawa e ona. tan ni la, ona li kepeken toki Epanja. taso, toki Inli li toki lawa kin.

tenpo pini suli la, kulupu jan Teno li lon ma Petoliko. kulupu jan Teno li kulupu lili pi jan nanpa wan pi ma Amelika. taso, jan Kitopa Kolon li kama tawa ma Petoliko lon tenpo sike nanpa 1493. ma Epanja li kama lawa e ma. jan Teno mute li moli li kama jan jo. jan Teno mute li moli la, ma Epanja li pana e jan mute tan ma Apika lon ma Petoliko tan ni: ona li wile e jan jo sin. jan mute tan ma Epanja li kama tawa ma Petoliko kin. tenpo sike nanpa 1898 la, ma Mewika li kama lawa e ma Petoliko tan ni: ona li anpa e ma Epanja lon utala pi ma Epanja pi ma Mewika.
nasin sewi Potesu

li kulupu pi nasin sewi lili mute pi nasin sewi Kolisu. ona li kipisi suli pi nasin Kolisu. nasin sewi Potesu li kipisi tan nasin sewi Katolika lon tenpo poka pi tenpo sike nanpa 1500. ona li kipisi tan ni: jan mute lon ma Elopa li pilin ike tawa pali pi kulupu Katolika. toki pi tenpo ni la, jan li kepeken nimi ni: ante Potesu.

ante Potesu li open lon tenpo sike nanpa 1517. tenpo ni la,  li pana e lipu sitelen. lipu ni li jo e sitelen pi wile ante ona tawa kulupu Katolika. lipu ni li tawa mute. tan ni la, kulupu Katolika li weka e ona tan kulupu ona. ni li open pi nasin sewi Lute.  en  li pilin ike li wile ante e nasin Katolika kin. taso moka sewi la ona li jo e pilin ante tan jan Lute. tan ni la, nasin sewi lili ante li kama: nasin sewi Suwinli en nasin sewi Kawin. ona tu li sama mute. tan ni la ona li jo e nimi wan kin: . kulupu pi nasin sewi ni li nasin sewi Potesu. nimi Potesu li kama tan  lon tenpo sike 1529. jan lawa lili pi alasa pi nasin Lute li pana e lipu ni tawa kulupu lawa pi ma suli pi ma Loma sewi tan ni: jan Masin Lute li ike tawa lipu lawa pi ma suli Loma sewi. jan Lute en jan Suwinli en jan Kawin li kepeken e nimi ante: "evangelisch" ("pi toki pona pi jan Jesu"). toki ni li suli tawa ona. toki Tosi la tenpo ni kin la jan mute li kepeken e nimi ni. taso toki mute la toki pona kin la nasin sewi Ewanseli li kulupu wan pi nasin sewi Potesu taso.

jan Lute en jan ante li kulupu e ijo suli pi nasin sewi Potesu kepeken nimi "taso": pilin sewi taso, pali olin taso, lipu sitelen (lipu Pipija taso, jan Jesu taso." jan li lanpan e pona sewi kepeken ijo ni taso.

jan ante li pilin e ni: nasin sewi Potesu lon li pali ale ala e ni: pilin sewi en pali olin en lipu Pipija en jan Jesu li suli nanpa wan. tan ni la ona li pali e nasin sewi Potesu ante. mute la ona wile e ni: kulupu jan pi lon wan o lawa. jan lawa lon sewi o lon ala. ken la tan ni la nasin sewi mute pi sama mute li kama lon. mute la ona li pali kulupu pona. kulupu suli tu li lon:
**nasin sewi Ewanseli* anu *kulupu lon nasin pi lipu Pipija*. ona li toki e ni: jan li sitelen e lipu Pipija tan kon sewi. ni la ale lon ona li lon. ijo suli ante li ni: jan pi ona sama li toki: mi wile lon poka sewi. nasin sewi Papisa en nasin sewi Metosi li suli nasin ni. jan ni ale ala li lon nasin sewi sin ni. kulupu Ewanseli li lon insa nasin sewi Lute kin.
**[[nasin sewi Kalisma]]*. ona la pana (toki Eleni: χάρισμα) tan kon sewi li suli.

nasin sewi Anapapisa li kulupu nasin sewi kin.  en  li nasin ni. ona li sama mute pi nasin sewi Ewanseli. taso ona li sin ala li lon tan tenpo pi ante Potesu.

nasin sewi Anlikan li jo e tan ante: jan lawa pi ma Inli li wile weka tan jan lawa pi nasin sewi Katolika li pali e nasin sin tan kipisi pi nasin sewi Katolika pi nasin sewi Lute.

nasin sewi Puwitan en kulupu sewi Kuweka kin li nasin sewi Potesu.
ma Kunte

li ma tomo lawa pi ma Tawi.

## nimi
toki Tawi la, ma tomo Kunte li jo e nimi suli a pi sitelen 168. suli la, ona li nimi nanpa wan pi ma tomo lawa lon ma ali. ni li nimi .

kulupu la ni li toki e ni: ma tomo pi jan sewi, ma tomo wawa lon tenpo ali, ma tomo wawa pi kiwen pona luka tu tu, supa sewi pi jan lawa, ma tomo pi tomo pi jan lawa, ma pi sijelo kipisi tan sewi mute, sewi Winu li pali e ona tan wile pi sewi Inta.

ma Kunte la sitelen pi toki Inli li kepeken nimi . toki mute pi ma Tawi ala li kepeken nimi sama ni. jan mute pi ma ante li sona e nimi ni taso.
toki Wije

li toki tan ma Wije. nanpa pi jan toki la, ona li toki nanpa wan pi kulupu toki Osowasija. 

tenpo pini la, toki Wije li sitelen kepeken sitelen Ansi. taso ma Kanse li kama lawa e ma Wije la, jan li kama kepeken sitelen Lasina.

## linja tawa
toki Malaju

anu **toki Malesija** li toki lon ma Asija. toki Intonesija li kama tan ona.toki ni la jan li kepeken nasin sitelen Lasina en nasin sitelen Sawi.

## linja tawa
kulupu jan Kan

anu **kulupu jan Sonko An** li kulupu jan pi tan sama. ona li kama tan ma Sonko. ona li toki e toki pi kulupu toki Sonko. nanpa jan la, ona li kulupu jan nanpa wan pi ma Sonko. kulupu jan ante pi ma Sonko li jo e nanpa lili. nanpa 91.1% pi jan pi ma Sonko li jan pi kulupu An lon tenpo sike 2021. kin la, jan An mute li lon ma ante. nanpa la, ona li kulupu jan nanpa wan pi tan sama lon ma ale. taso, kulupu jan An li jo e kulupu jan lili mute. kulupu ni li jo e toki ante li jo e nasin ante.

nimi "An" li kama tan . ona li open lawa e ma Sonko lon tenpo sike sinpin nanpa 202 li pini lawa e ma Sonko lon tenpo sike nanpa 220 .

## tan sona


* 
*
ko lete

**ko lete** anu **ko walo** li kiwen telo lili. ko lete kon la telo li kama kiwen lon kon tan lete li kama anpa tan sewi. sijelo pi ko lete li ante mute.
kon telo

tenpo mute la, kon telo li seli. kon telo li tan telo pi seli mute. lete la, kon telo li kama telo.

ilo li ken tawa kepeken kon telo. ni la, ona li ken tawa e ijo. ilo ante li pali e wawa kepeken kon telo.

jan li ken pona e len kepeken ilo seli kon. 

jan li ken seli e kili kepeken kon telo. pali ni li ko li pona e kili.
toki Ekala

anu **toki Esuka** li toki pi kulupu jan Ekala tan ma lili Ekala lon ma Epanja.  toki Ekala li taso lon kulupu toki ona. ni la toki ante ala li sama ona.
telo suli Palito

**telo suli Pasi** li telo suli lon ma Elopa lete. ona li kama tan telo suli Alansi. ma Sensa en ma Sumi en ma Esi en ma Lusi en ma Lawi en ma Lijatuwa en ma Tansi en ma Tosi en ma ma Posuka li lon poka ona.
## nasin telo li kama lon telo suli

nasin telo mute li kama lon telo suli ni. nanpa pi nasin telo ni li poka 200. ni mute li lili. ni lili li suli. nasin telo Wisa  li nasin telo pi suli nanpa wan li lon ma Posuka. linja ona li 1047 km. taso, nasin telo Wisa li ala nasin telo pi tawa telo wawa nanpa wan. nasin telo Newa  li ni li lon ma Lusi. ona li jo e wawa suli tan ni: ona li kama tan telo suli insa . linja ona li 74 km.
ilo kalama pi linja luka wan

**ilo kalama pi linja luka wan** li ilo pi kalama musi. jan li pali e kalama musi kepeken ilo ni. kalama pi ilo ni li pona tawa jan mute. kalama ona li tan linja.

## ijo
sijelo pi ilo kalama ni li jo e sike tu pi kiwen kasi e palisa. sike nanpa wan li sike lili, sike nanpa tu li sike suli. sike lili li lon sewi pi sike suli. palisa li lon sewi pi sike lili. sike tu li jo e lupa; ni li suli e kalama linja.

linja luka wan li lon. open ona li lon sewi palisa. pini ona li lon sike suli.

## kepeken
jan li kepeken luka lon linja la linja li kalama. jan li pana ala e luka tawa palisa la linja ante li pali e kalama pi kule ante. jan li ken ante e sewi kalama tan sewi linja kepeken luka. jan li kepeken luka lon palisa la kule kalama en sewi linja li ante; sewi luka li ante e ante ni.
toki Kaleko

li toki pi kulupu Lomanse lon ma Kalisa, ma Asitulija, ma Katiya-Lejon (ma Lejon en ma Samola) en ma Etematula pi ma Epanja. ma Kalisa la toki Kaleko en toki Epanja li toki lawa. toki Kaleko en toki Potuke li kama tan toki Kaleko Potuke.
jan Male

li jan pi toki pona li jan pi toki Epelanto tan ma Seki. ona li pana e sona kepeken toki pona lon kama kulupu Etoso. tenpo pini la ona li jan pi  li jan lawa pi kulupu .

## lipu ante
lipu pi jan Male
mije pi olin mije

**mije pi olin mije** li mije li olin e mije. jan ni li ken olin e mije taso li ken olin e jan pi kulupu ante. ona li lon kulupu kule.

jan li awen ken ala e nasin pi mije ni lon ma mute. sama la jan mute li pana e ike tawa mije ni.
tomo sewi linja

**tomo sewi linja** li tomo suli. ona li jo e suli poka lili. taso, ona li jo e suli sewi mute. tan mute la, jan li pali e tomo sewi linja. ken la, tan ni li lukin li awen li toki kon li musi.

ken la, tomo sewi linja li kipisi tomo pi tomo suli.
jan lon lupa

anu  li jan pi kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika lon ma kasi Amasona lon ma Pasiju. kulupu lili ona la, ona li jan awen pini. jan li sona ala e nimi ona, e toki ona e kulupu ona. ona li jan taso pi . kulupu lawa pi ma Pasiju li toki e ni: ma ni li awen li ma pi kulupu jan nanpa wan.

jan tan ma Pasiju li moli e kulupu ona. ona li toki ala tawa jan ante. taso, kulupu  li awen e ona. tomo ali ona la, ona li pali e lupa. tan ni la, jan li pana e nimi "jan lon lupa" tawa ona. tenpo sike 2022 la, ona li moli lon tomo ona.
ma Tominika

li ma lon ma Amelika lete. telo Kalipi en ma Awisi li lon poka ona. ona li lon pi ma lon telo Awisi. ma tomo lawa ona li ma tomo Santo-Tominko. toki ona li toki Epanja.

ona li jo e ma lon telo lili pi mute. ma lon telo suli ona li  en  en  en .

tenpo sike nanpa 1492 la, jan Kitopa Kolon li kama tawa e ona.