open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
toki Lasina

li toki pi ma Lasina lon tenpo pini li toki pi ma Loma lon tenpo pini. taso ma suli Loma pi pini suno li pakala la, toki Lasina li awen. toki Lasina pi jan mute li ante lon ma ante li kama e toki pi kulupu Loman. taso tenpo mute la, jan pi ma Elopa li kepeken awen e toki ni lon lawa lon sewi lon sona.

jan suli pi sitelen musi lon toki ni li  li  li .

## tenpo pini
toki Lasina li kama lon ma Lasina lon ma Italija pi tenpo pini. ma ni la, ma tomo Loma li kama. ma tomo Loma li kama lawa e ma mute. ma suli ni li awen lon tenpo mute la jan mute pi ma tomo Loma li pana e toki Lasina tawa jan pi ma ante mute la toki sin mute li kama lon li kama kulupu toki Loma.

### tenpo ni
tenpo ni la, toki Lasina li toki mama pi jan ala. taso jan sona li kepeken toki Lasina tan ni: ona li pana e nimi tawa soweli mute tawa ijo ante mute. jan pi kulupu sewi Katolika li toki kepeken toki Lasina li lukin e lipu pi tenpo ante mute pi toki Lasina. tan ni la, ona li toki lawa lon ma Wasikano.

## sitelen

sitelen pi toki Lasina li lon anpa. toki Lasina li kepeken sitelen Lasina.

### kalama pini

* ph, th, kh, z, y(:) li kama tan nimi pi toki Elena
* kwh li ken kepeken lon /khuV/
* w en j li ante kalama tan i, tan u
* tʃ en dʒ li kepeken taso lon toki sewi Lasina

### kalama open

## sitelen pi toki Lasina

## nimi selo pi nimi ijo

## toki pi toki Lasina
* **toki!**: Salve!
* **suno pona!**: Diem bonam(/bonum)!
* **lape pona!**: Noctem bonam!
* **mi tawa!** en **tawa pona!**: Vale!
* **o kute!**: audi!
* **wan, tu, tu wan**: unus, duo, tres
## toki suli

* **Carpe diem**: o wile e suno.
* **Veni, vidi, vici**: mi tawa li lukin li utala.
* **Alea iacta est**: pona nasa li lon.
* **Cogito ergo sum**: mi pilin la mi lon.
* **In vino veritas**: telo nasa la lon li lon.
* **Deus ex machina**: sewi tan ilo.
* **Errare humanum est**: jan ale li pakala.
* **Mens sana in corpore sano**: lawa pona lon sijelo pona.
* **Per aspera ad astra**: nasin pi suwi ala la mi tawa mun.
* **Dura lex, sed lex**: lawa [li] kiwen, taso [ona li] lawa.
* **Memento mori**: o sona e moli.
* **Tempus fugit**: tenpo li waso.
* **Divide et impera**: o kipisi la o lawa.
* **Quid pro quo**: ijo tan ijo.
* **Si vis pacem, para bellum**: sina wile e utala ala la o awen tawa utala.
* **Plus ultra**: ma sin la ijo li lon.
* **Et cetera**: en ijo ao ante.

## linja tawa
sona ma

**sona ma** la jan sona li lukin e ma e ijo ona. ijo ma la ma suli en nena ma en nena seli en kasi en soweli en jan li lon. jan pi sona ma li wile kama sona taso ala e ma pi tenpo ni. ona li wile kama sona e ma pi tenpo pini e ante ale ona.

tenpo mute la jan li kama e kulupu tu pi sona ma. sona ma jan la jan sona li kama sona e jan e kulupu ona e nasin ona lon ma li wile kama sona e ni: nasin seme la ma li ante e nasin jan. sona ma ijo la jan sona li kama sona e nasin ma lon selo ma lon selo telo lon selo kon.
nanpa toki ISO

kulupu "ISO" li pali e lipu nanpa mute ni: ona li pana e nimi lili tawa toki.

## nanpa ISO 639-1

**nanpa ISO 639-1** li toki e toki suli pi ma ante, e toki sin suli.

nanpa ISO 639-1 li jo e sitelen Lasina tu. ona li toki ala e ante lili toki.

## nanpa ISO 639-2

**nanpa ISO 639-2** li suli e mute toki. 

nanpa ISO 639-2 li jo e sitelen Lasina tu wan. ona li toki ala e ante lili toki.

## nanpa ISO 639-3

**nanpa ISO 639-3** li suli mute e mute toki.

nanpa ISO 639-3 mute li kama tan nanpa ISO 639-2 "alpha-3". taso, nanpa ISO 639-2 "alpha-3" li toki e toki ni taso: kulupu jan li lon e ona.

sin la, nanpa ISO 639-3 li toki e toki sin, e toki moli. toki mute li kama tan toki wan la, nanpa ISO 639-2 li toki e nimi wan. nanpa ISO 639-3 li toki e nimi mute.

nanpa ISO 639-3 li jo e sitelen Lasina tu wan. ma wan li toki e toki wan pi ante suli mute la, nanpa ISO 639-3 li toki e ona ale.

## ante pi nanpa ante

nanpa ISO 639-1 en nanpa ISO 639-2 la, toki Sonko li toki wan (639-1: "zh", 639-2: "zho"). nanpa ISO 639-3 la, ante 16 pi toki Sonko li jo e nimi ona. sin la, toki Sonko pi tenpo pini li jo e nimi ante ona. toki Sonko pi ma tomo Pesin (北京市) li "cmn". toki Sonko pi ma tomo Onkon (香港) li "yue".

toki Alapi la, ante sama li lon: nanpa ISO 639-1 en nanpa ISO 639-2 li pana e nimi "ara" tawa toki Alapi. taso, ma ante la, toki Alapi li ante. nanpa ISO 639-3 la, ante 29 pi toki Alapi li jo e nimi ona.

## nanpa toki ISO en toki pona

tenpo pini lili la, toki pona li kama jo e nanpa ISO 639-3 "tok".

## nimi nasin sin

tan lipu Wikipedia:

* lipu pi nanpa ISO 639-1 ale (toki Inli)
* lipu pi nanpa ISO 639-2 ale (toki Inli)
* lipu pi nanpa ISO 639-3 ale (toki Inli)
jan Alitotele

li jan sona pi ma Elena pi tenpo pini suli. ona li sitelen e lipu mute. taso tenpo ni la lipu pi mute ala li awen. jan Alitotele li pana e sona tawa jan Alekanto pi ma Maketonija. jan Alitotele li kama sona mute e sijelo kala e sijelo waso. ona li lukin e kala lon telo suli lon poka pi . ona li lukin e insa pi sike mama kin. nasin ni la ona li kama sona e kama lon pi insa sijelo.

tenpo ona la, jan pi ma Elopa li sona ala e ma Antasika. taso, jan Alitotele li pilin e ni: ma weka li lon ni, ona li ken jo e . ni la, jan pi tenpo poka li kama sona e ma ni la, ona li pana e nimi Antasika tawa ona. kin la, nena ma Alitote li lon ma Antasika.

## tenpo
tenpo sike nanpa 384 pi sewi Jesu ala la,  la, jan Alitotele li kama lon.

ma tomo Atena la, jan li ken nasin tu ni: jan kulupu en jan kulupu ala. jan li ken kama jan kulupu, taso jan Alitotele li kama ala jan kulupu. jan pi kulupu ala li wile awen lon ma tomo Atena la, ona li wile e ni: jan kulupu li ken e awen ona.

jan Paton li pana e sona tawa ona lon tomo sona suli Akatemija. jan Paton li kama moli la jan Alitotele li weka tan tomo Akatemija, li tawa ma Maketonija li pana e sona tawa jan Alekanto suli.

tenpo sike nanpa 335 la jan Alitotele li tawa ma tomo Atena li open e tomo sona suli ona. ona li tomo sona suli Likejon Pelipato.

jan Alitotele li moli lon tenpo sike nanpa 322.

## tan sona
ma tomo lawa

**ma tomo lawa** li ma tomo ni: kulupu lawa pi ma lawa ona li lon ona.

ma mute la, ma tomo suli nanpa wan li ma tomo lawa. ma Nijon la, ma tomo Tokijo li suli nanpa wan, li ma tomo lawa. taso, ni li ken: ma tomo lawa li lili. ken la, kulupu lawa li pali e ma tomo lawa tawa ona taso. ken la, ma tomo ante li kama suli. ken la, ona li wile e ni: ma tomo lawa li suli tawa kulupu lawa, li lili tawa ijo ante. ma Mewika la, ma tomo Wasinton li ma tomo lawa, li lili.
nasin ISO 8601

**nasin "ISO 8601"** li nasin pi sitelen tenpo. kulupu "ISO" li pali e ona lon tenpo sike nanpa 1988, li sin e ona lon tenpo sike pini kama.

## lipu pi tenpo suno

nasin ISO 8601 li kepeken e lipu nanpa tenpo pi jan Kekoli. tenpo ni la, ma mute li nanpa e tenpo suno kepeken lipu ni. tenpo pini suli la, ma mute li sitelen e tenpo suno kepeken lipu ante.

sin la, tenpo pini ale li sitelen kepeken lipu Kekoli. tan ni la, sitelen tenpo ISO 8601 en sitelen tenpo pi tenpo pini li ken ante.

## nasin sitelen pi nanpa tenpo suno

* nanpa pi tenpo sike li sitelen kepeken nanpa Alapi tu tu. tenpo sike pi nasin Kolisu li sama.

* nanpa pi tenpo mun li sitelen kepeken nanpa Alapi tu. (tenpo mun nanpa wan li "01". tenpo mun nanpa luka luka tu li "12".)

* nanpa pi tenpo suno li sitelen kepeken nanpa Alapi tu. (tenpo suno nanpa wan li "01". tenpo suno nanpa mute luka luka wan li "31".)

nasin ni la, tenpo open pi lipu Wikipesija li "2021-04-23". tenpo pi "" pi ma Losi li "1917-11-05". (tenpo pini ni la, lipu nanpa tenpo pi ma Losi li ante. tenpo suno ni li lon tenpo mun nanpa 10 lon lipu pini.)

## nasin sitelen pi tenpo lili

nasin tenpo pi ma mute la, tenpo suno li jo e  24. tenpo Ola wan li jo e  60. tenpo Minuta wan li jo e  60. nasin "ISO 8601" li ken sitelen e tenpo ni.

* sitelen wan li toki e tenpo suno, e tenpo lili la, o open toki e tenpo lili kepeken sitelen "T".

* nanpa ale li sitelen kepeken nanpa Alapi tu.

* ni li ken: nanpa ale li weka ala tan ona ante ("083000"), li ken jo e sitelen ":" weka ("08:30:00").

* ni li ken: sitelen li toki e tenpo Sekuntu ("08:30:00"), li toki ala e ona ("08:30").

## nasin sitelen pi ma tenpo

ma ante la, suno li open, li pini lon tenpo ante. ma ante li jo e "ma tenpo" ante. ona la, nanpa tenpo li ante.

nanpa ISO 8601 li ken sitelen e ante ni.

* sitelen "-" li toki e ni: ma tenpo ni li lon monsi pi tenpo "UTC". (tenpo "UTC" 12:00 la, tenpo 12:00 pi ma ni li lon tenpo kama).
* sitelen "+" li toki e ni: ma tenpo ni li lon sinpin pi tenpo "UTC", li sama tenpo "UTC". (tenpo "UTC" 12:00 la, tenpo 12:00 pi ma ni li lon tenpo ni anu tenpo pini).
* tenpo ni li tenpo "UTC" la, sitelen "Z" taso li lon.

* nanpa Alapi tu li sitelen e ante pi tenpo Ola tan tenpo UTC en tenpo pi ma ni.
* ken la, nanpa Alapi tu ante li sitelen e ante pi tenpo Minuta tan tenpo UTC en tenpo pi ma ni. sama sitelen pi tenpo lili, sitelen ":" li ken.

## tenpo ISO lon

tenpo suno ni: ***'

tenpo ni kepeken tenpo "UTC": ***' (nasin ante: ****)

## nimi nasin sin

* lipu "ISO 8601" pi lipu Wikipedia (toki Inli)
nasin sewi pi jan Alawan

**nasin sewi pi jan Alawan** li kulupu pi nasin sewi. nasin sewi ona li kama tan jan Alawan. nasin sewi suli ona li nasin sewi Jajasi, li nasin sewi Kito, li nasin sewi Isilami. nasin sewi ante ona li nasin sewi Pawaji, li nasin sewi Samewi, li nasin sewi Tusi, li nasin sewi Watapawi.
ma Soson (tenpo pini)

tenpo pini la, ma Anku lete en ma Anku seli li **** tenpo sike nanpa 1392 la ona li kama tan ma Kolijo. jan Teso (toki Anku: 태조) li jan lawa nanpa wan pi ma Soson. tenpo sike nanpa 1897 la jan Koson (toki Anku: 고종) li kama e ma suli Anku. tenpo sike nanpa 1910 la ma Nijon li lawa e ma ni li pini e ma Soson.

jan Seson li jan lawa nanpa tu tu pi ma Soson. ona li pali e sitelen Anku.

nimi lawa pi ma Soson li *Te Soson Ku* (대조선국)

## jan lawa
jan lawa 27 li lon ma Soson. jan mute li sona e nimi ona la nimi li lon moli pi jan lawa ni. nimi ni pi jan lawa li pini lon nimi '종 (son)' anu nimi '조 (so)' anu nimi '군 (kun)'. nasin open la, jan lawa li open e lawa anu li kama lawa tan mama ala anu li pali pi pona suli la ona li kepeken nimi '조'. jan ante li weka e lawa jan la jan lawa ni li kepeken nimi '군'. jan lawa ante li kepeken nimi '종'. tenpo li tawa la pilin jan la nimi '조' li pona tawa nimi '종' la jan li kepeken nimi '조' tawa jan lawa mute.

## tan sona
kulupu pi toki pona pi ma Anku

li KTPA li kutopoma. tenpo suno 2018 la jan Esan li pali e kulupu ni. kulupu pi toki pona pi ma Anku li kulupu pi toki pona suli mute lon ma Anku. kulupu pi toki pona pi ma Anku la jan lawa wan en jan lawa lili luka li lon. ona li jan Esan(jan lawa) li jan Epen li jan Muki li jan Pimante li jan Sejulo li jan Utala. kulupu pi toki pona pi ma Anku li lon ilo Kakota(KakaoTalk).
ma Kentaki

li ma kipisi pi ma Mewika. nimi ante ona li . ma tomo lawa ona li ma tomo Penpo.  li ma tomo pi suli nanpa wan lon ona.
toki Nijon

li toki tan .

jan li toki e toki Nijon lon ma Nijon. tenpo pini la jan li sona e ni: toki Nijon li kulupu sama toki pi wan taso. taso tenpo sin la jan li sona e ni: toki lon ma lili Okinawa li toki ante li sama lili tawa toki Nijon.

toki Nijon li sitelen kepeken sitelen Ilakana kepeken sitelen Katakana kepeken sitelen Kansi.

sitelen Ilakana en sitelen Katakana li sitelen kalama li tan sitelen Kansi.

sitelen Kansi li sitelen nimi li tan ma Sonko.

## kalama

kalama mute pi uta pini lon toki ni li ante lon poka pi kalama pi uta open.

lon poka open pi kalama "u" la, 

* kalama "t" li kama kalama "ts"
* kalama "d" li kama kalama "dz"
* kalama "h" li kama kalama "ɸ"

lon poka open pi kalama "i" anu kalama "j" la, 

* kalama "t" li kama kalama "tɕ"
* kalama "d" li kama kalama "dʑ"
* kalama "h" li kama kalama "ç"
* kalama "s" li kama kalama "ɕ"
* kalama "z" li kama kalama "ʑ"

taso lon nimi pi ma weka, ni li kama lon mute kalama lili.

kin la kalama "dz" en kalama "dʑ" li ken kama kalama "z" li ken kama kalama "ʑ".

insa pi kalama pi uta pini la kalama "i" en kalama "u" li kama kalama "ɨ̥" li kama kalama "ʉ̥" (f**u**to [ɸʉ̥to])

ni li ken jo e kalama sama kulupu kalama pi uta pini (f**u**to [ɸʉ̥to]>[ɸto])

ni li lon pini nimi kin (s**u**kides**u** [sʉ̥kidesʉ̥]>[skides])

kalama /ɯ/ li sama e kalama [ɯ̟ᵝ]

## sitelen
toki Nijon li jo e sitelen tu wan:

### sitelen Ilakana
sitelen Ilakana li sitelen kalama. kalama pi uta open en kalama pi uta pini li lon sitelen wan. lili la ona li sama sitelen Katakana. taso sitelen Ilakana li sitelen taso e nimi pi toki Nijon e nimi pi ma weka ala.

### sitelen Katakana
sitelen Ilakana li sitelen kalama. kalama pi uta open en kalama pi uta pini li lon sitelen wan. lili la ona li sama sitelen Ilakana. taso sitelen Katakana li sitelen taso e nimi pi ma weka e nimi pi toki Nijon ala.

* sitelen Kana ni: (ゐゑヰヱ)  li kepeken ala lon tenpo ni.

## lawa toki

### lawa nimi mute
nimi mute pi toki Nijon la, ijo pali li nanpa wan.  ijo li lon poka pi ijo pali. nimi pali li lon monsi pi nimi mute. nimi lili li ken lon monsi pi nimi pali.

### ante nimi

##### lon
です *desu* (toki pona) anu だ *da* (toki ike) li nimi lon pi toki Nijon. tenpo pini la, だ *da* li ken kama でした *deshita* (toki pona) anu だった *datta* (toki ike).

toki Nijon li kepeken です toki e "seme li seme". taso kepeken です toki ala e "seme li lon". toki Nijon li kepeken nimi ante toki e ni. toki Nijon li jo e ある *aru* e いる *iru.*

ijo pali li lon la, o kepeken いる. ijo pali li lon ala la, o kepeken ある.

nimi mute pona li sama ni: *僕*は人です。 Boku wa hito desu. "mi jan".

##### nimi ijo
tenpo en nanpa la, toki Nijon la, nimi ijo li kama ante ala.

##### nimi pali
tenpo la, toki Nijon la, nimi pali li kama ante.

## toki pi toki Nijon

*こんにちは！　*Konnichiwa!* – toki!
*お元気ですか？　*Ogenki desu ka?* - sina pona ala pona?
*ようこそ　*Yōkoso* - o kama pona!
*ありがとう　*Arigatō* - pona! (pana li lon la o toki e ni)
*さようなら　*Sayōnara* - mi tawa! tawa pona! (tenpo kama la lukin ala li tenpo suli mute)
*じゃ、またね！*　Ja mata ne!* - mi tawa! tawa pona! (tenpo kama la lukin ala li tenpo lili)
## linja tawa

## tan sona
musi Alaje

li musi utala pi jan wan. ona li musi nanpa wan pi kulupu Walu. musi ni la, jan nasa mute li kama li pakala e tomo pi nasin sona. jan musi li . ona wile tawa lon selo la, ona wile moli ala.
mun Temo

li mun lili li tawa sike lon mun Masi.  mun ni li lili sama suli Mete . ona li jo e lupa mute li jo ala e kon. nimi pi mun Temo li sama jan sewi Temo pi nasin sewi Elena. jan sewi ni li sewi pi pilin  mute.
ilo mun

**ilo mun** li tawa lon insa pi sewi pimeja, li weka tan ma. ona li sike e mun. jan li kepeken ona tan ni: ona li ken pana e sona mute. ona li ken lukin e kon sewi ma, li ken pana e nasin tawa jan, li ken kama sona e sona sin, li ken pali e ijo ante. kulupu pi ilo sona li kepeken ilo mun. ilo mun nanpa wan li . tenpo sike nanpa 1957 la, ma Sesesele li pana e ona tawa sewi.
mani Elopa

**mani Elo** (sitelen: €; ISO 4217: EUR)  anu **mani Elopa** li mani pi ma mute lon kulupu ma Elopa. tenpo sike nanpa 1999 la, esun pi mani ante pi ma ante li kama kepeken ona. taso, lipu mani Elo en sike mani Elo li kama lon tenpo sike nanpa 2002.

## ante mani
toki la jan li awen ala kama sona tan mama

toki mute la tenpo ni la **jan ala li kama sona e toki ni tan mama**. taso tenpo pini la jan li ni. nimi lili la ni li ken **toki moli** li ken **toki lape**. toki moli mute la jan li awen ken sona e ona lon tenpo ni li awen kepeken ona tawa nasin sewi tawa sona tawa ijo ante.

toki Lasina li toki moli. ona li ante, li kama kulupu toki Loma. ona li kama toki mama pi jan ala. taso, jan pi mute lili li awen toki e ona lon tenpo ni tawa nasin sewi Katolika tawa sona kin.

tenpo pini la,  li kama moli. taso jan li kama sona e ona li open toki e ona li kama e ni: ona li moli ala.

toki moli ante li toki Elena pi tenpo pini li toki Pali li toki Sankita li toki Nolon li toki Lasena.
ilo Telekan

li lipu kon, li ilo kon pi toki jan. kulupu esun "Telegram Messenger Inc." li pali e ona.  li lawa e kulupu ni.

jan li ken kepeken ilo Telekan lon ilo anpa mute. ilo suli la,  en  en  li ken jo e ilo kon pi ilo Telekan. ilo lili la,  en  li ken jo e ona. sin la, ante mute pi ilo kon Telekan li ilo kon pi nasin pali open. tan ni la, ante mute sin li lon.

ilo li ken pali e ni: sina open e lipu lawa sina la, sina ken toki tawa jan ante ale. sina ken jo e lipu lawa wan lon ilo mute. ilo ale ni li jo e sona wan. sina ken toki tawa jan mute lon "kulupu", li ken pana e sitelen tawa jan mute lon "toki wawa". 

## wile pini pi kulupu lawa

tenpo suli pini la, kulupu lawa pi ma Losi li toki e ijo ni: "jan utala ike li toki kepeken ilo Telekan. mi wile pini e ilo Telekan lon ma Losi tan ni." kulupu lawa Losi li pali e mute tawa ni. tenpo pi mute lili la, lipu kon ante mute li pini pali tan ni. taso, ilo Telekan li pini ala. kulupu lawa Losi li pini e utala ona.

## toki utala

jan sona pi len sona li toki e ni: nasin pi len sona pi ilo Telekan li ike. jan pali pi ilo Telekan li ante e ijo mute ona, li pona e nasin len ona. taso, jan sona li toki e ijo ni: "nasin ona li ante mute tan nasin pi ilo ante. ken la, jan ike li kama sona e ike ona."

tenpo mute la, jan ike li kama sona ike e sona pi jan pi ilo Telekan. taso, tenpo ale la, ona li kepeken e nasin ante. tenpo mute la, jan ike li pali e lipu "SIM" ike, li kepeken e nanpa pi ilo toki ona. 

## nimi nasin sin

* lipu kon lawa pi ilo Telekan (toki Inli en toki ante mute)
* ante toki pi ilo Telekan pi toki pona (ilo Winto/Linu/Antowi taso)
akesi pi noka wawa

**akesi pi noka wawa** la, ona li mute li ante. ona li lon ma ale. ni li sona pi akesi ni: 

* lukin ona la, ona li jo e sijelo lili e oko suli e noka wawa mute. 
* noka wawa la ona ken tawa sewi.
* ona li jo e selo wawa mute. selo ona li ken kama jo e telo li pana e suli. jan mute li ken lukin ala e ona tan ni: selo ona li jo e kule kasi.
* telo li pona tawa ona. ona pali e akesi lili lon telo. 
* ona li lili la, ona li insa sike mama la, mama li awen e ona.
musi Manka

li musi ilo tan  pi ma Sensa.  anu jan *Notch* en  anu jan *Jeb* li pali e ona kepeken toki ilo Sawa, taso nasin ante pi musi ni li lon li kepeken toki ilo Sipapa. musi ilo ale la jan pi mute nanpa wan li esun e musi ni. 

## nasin musi
musi la jan li tawa lon ma pi pini ala. ona li ken alasa e ijo li ken pali e ilo li ken pali e tomo. soweli en kala en pipi li lon tenpo suno. tenpo pimeja la monsuta mute li kama. jan li ken utala e ona li ken kama jo e ijo tan ona. sama la jan li ken musi lon poka pi jan ante.

### nasin pi jan ma
nasin pi jan ma la, jan musi li ken utala e monsuta mute. ona li wile moku. sijelo ike la ona li moli. jan musi li ken pali e mute. taso pini musi la jan li wile moli e akesi kon pimeja suli pi ma End.

### nasin pi jan sewi
nasin pi jan sewi la, jan musi li jo e ijo ale. ona li ken pakala e leko ale li ken tawa sama waso li ken ala moli. ona li ken pali li ken alasa tan ni.

### nasin pi jan pi lon wan taso
nasin ni li sama nasin pi jan ma. taso, jan li jo e lon wan taso. ona li ken ala jo e lon kin. ona li moli la ona li ken lukin taso e ma ona. suli ike musi li awen ike mute.

## sitelen tawa
sitelen tawa pi musi Manka li kama lon tenpo sike nanpa 2025.

## tan sona
jan lawa

**jan lawa** li lawa e kulupu jan. jan lawa li toki tawa jan mute. jan lawa o pali e ijo suli mute.

lawa ma li jo e jan lawa. nasin ante la jan li kama jan lawa. jan Tana Tan li jan lawa pi ma Mewika. nasin wile pi jan lawa la jan Tana Tan li kama jan lawa. jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa pi ma Juke. mama pi jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa li moli la jan lawa Sa nanpa tu wan li kama jan lawa. ma ante la, jan li lanpan e lawa. jan Penito Musolini li lanpan e lawa pi ma Italija lon tenpo sike 1922.

kulupu ante kin li jo e jan lawa. jan Ilon Ma li jan lawa pi kulupu Tesa.

lawa ma li ken jo e jan lawa mute. jan lawa Sa nanpa tu wan li jan lawa mama pi ma Juke. jan Kija Sama li jan nanpa wan pi lawa ma. tenpo pini la, jan lawa mama li toki wile e jan nanpa wan pi lawa ma lon ma Juke. tenpo sin la, kulupu lawa anpa pi ma Juke li toki wile e jan nanpa wan pi lawa ma. 

jan lawa li ike la, jan li ken weka e ona. utala anu utala ala la jan li ken weka e jan lawa. nasin wile pi jan lawa la, jan ale li toki e ni: jan seme o kama jan lawa. jan li jo e wile pi mute nanpa wan la, jan li kama lawa.

## jan lawa mama

jan lawa mama li lawa lon tenpo ale ona. ken la, ona li jan lawa sewi pi lipu lawa li jan lawa sewi pi wawa ale.
jan lawa sewi li ken lawa e ma mute. jan lawa Sa nanpa tu wan li lawa e ma Juke e ma Kanata e ma ante. 
tenpo mute la, ona li pana e wawa tawa jan lili lon ona li moli.
tenpo pini la, lawa ma mute mute li jo e jan lawa sewi.

## jan lawa pi nasin sewi

nasin sewi mute la, jan lawa li lon.
ma tomo Linsupin

**ma tomo Linsupin** li ma tomo lon ma Sensa.

## esun
jan mute li pali e tomo tawa kon utala lon ma tomo Linsupin.
ilo nanpa pi jan Sate

**ilo nanpa** li ilo pi nasin nanpa pi toki pona. jan Sate li pali e ona.

## musi
jan Sate li pali e sitelen tawa li toki e pona pi ilo nanpa. sitelen tawa ni li musi mute tawa jan mute lon kulupu mute pi toki pona.

## tan sona
ma Sensa

(anu **ma Wensa**) li ma lon ma suli Elopa. tenpo pi sike suno 2022 la jan 10,521,556 li lon ma Sensa. ma Sensa li lon sewi pi ma Elopa lete lon kulupu ma Elopa. ma Nosiki en ma Sumi li lon poka ona. ma Tansi li lon poka la taso telo suli li insa pi ma tu ni.

## tenpo pini
tenpo suno sike 970 la, jan Eliku Sekese li jan lawa pi ma Sensa. ona li mama pi jan lawa Ulo Sekonun. tenpo suno sike 1397 la, ma Sensa en ma ante mute pi ma Elopa lete li wan Kalma. taso tenpo suno sike 1523 la, jan Kusta Wasa pali lawa ala e ma Sensa. pakala pi jan Napolejon li pakala nanpa pini pi ma Sensa.

## nasin lawa
jan lawa suli Kale Kusa nanpa 16 li lawa e ma Sensa, taso jan ni li jo e wawa ala. kulupu lawa li lawa kin e ma ni. kulupu ni li jo e wawa. jan lawa pi kulupu ni li jan lawa pi ma Sensa kin. 

### kulupu lili lon tomo suli pi pali lawa
kulupu lili mute li lon kulupu lawa suli pi ma Sensa. kulupu lili mute ni li lon anpa (lon toki Sensa en lon toki pona).

*  (C) (kulupu insa)
*  (KD) (kulupu pi nasin sewi)
*  (L) (kulupu pi nasin lawa lili)
*  (MP) (kulupu ma)
*  (M) (kulupu pi ante lili)
*  (S) (kulupu kulupu, *anu* kulupu pi jan pali)
*  (SD) (kulupu pi ma Sensa)
*  (V) (kulupu pi nasin lawa loje)

### kulupu lawa
tenpo sike 2022 la jan Sensa ale li anu sin e kulupu lawa. tenpo pini la kulupu pi jan pali (S) li lawa. taso tenpo ni la kulupu pi ante lili (M), en kulupu pi nasin lawa lili (L) en kulupu pi nasin sewi (KD) li kulupu lawa. ona li jo e lipu pi lawa wile lon poka pi kulupu pi ma Sensa (SD). tan ni la kulupu SD li pona e kulupu lawa. jan lawa nanpa wan li jan Upu Kiteson pi kulupu (M).

## esun
ma Sensa li kepeken mani Kona.

## toki lili lawa

kulupu toki Sami en toki Sumi en toki Menkijeli en toki Lomani en toki Itesi li  pi ma Sensa. tan li ni: tenpo mute la jan mute pi toki ni li lon ma Sensa. ma Sensa li wile awen e toki ni.

## tan sona
ma tomo Sokon

li ma tomo lawa pi ma Sensa. mute jan la ma tomo ni li nanpa wan lon ma Sensa lon ale pi ma Kaninawiwa. ona li ma luka luka tu tu lon telo Melale.

tenpo suno sike 1252 la jan Birger Jarl li mama e ma tomo Sokon.
toki Nosiki

li toki lawa pi ma Nosiki. ona li lon kulupu toki Kemani. toki Nosiki en toki Wensa en toki Tansi li tan toki mama sama.  

## nasin sitelen
nasin sitelen tu li lon tawa toki Nosiki. jan ala li toki e nasin ni. taso, jan ale li ken kepeken ona. 

### toki lipu
 la, jan li kepeken ona tan ni: tenpo pini la, ma Tansi li lawa e ma Nosiki. ma Tansi li kama lawa ala e ona la, ma Nosiki li awen kepeken toki Tansi tawa lipu. taso, ma Nosiki li ante lili e ona. jan mute pi ma Nosiki li sitelen e toki ni. toki lipu en toki Tansi la, ona li ante lili:

*nimi pi toki Tansi li kepeken kalama b/d/g la, toki lipu li kepeken kalama p/t/k. toki Tansi: *løbe, hedde, kage*. toki lipu: *løpe, hete, kake*.
*nimi jan li ante lili. toki Tansi: *I - jer - jeres* . toki lipu: *dere - dere - deres.*

### toki Ninosiki
 la, jan Iwa Osen li pali e ona. ona li wile pali e nasin sitelen pi toki Nosiki tan ni: toki Tansi li ante mute tawa jan pi ma Nosiki. ona li tawa ale lon ma Nosiki la, ona li kute e nasin toki pi jan ale. toki lipu en toki Ninosiki li sama lili. taso, ona tu li ante:

*kalama li ante. toki lipu: *hete, løse, grøt*. toki Ninosiki: *heita, løysa, graut*.
*nimi pi toki lipu kepeken kalama *be-, an-, -het, -else* la, toki Nosiki li kepeken kalama ni ala. o lukin e nimi ni. toki lipu: *beskjed, beskrive, anbefale, ansette, trygghet, anelse*. toki Ninosiki: *melding, skildra, tilråda, tilsetja, tryggje, aning*.

toki Ninosiki en nasin toki pi jan mute pi ma Nosiki li sama mute. kin la, jan mute li kepeken toki lipu. jan pi mute lili taso li kepeken toki Ninosiki.

## nasin toki
ma mute li weka e nasin toki. taso, ma Nosiki li awen e nasin toki. jan Nosiki mute li kepeken nasin toki ona. jan mute pilin e ni: ona li pilin pona tan nasin toki ona. ni li kulupu pi nasin toki:

*
*
*
*
jan Nosiki ale ken sona e nasin toki ante. taso, tenpo lili la, jan li ken sona ale ala e nasin toki.

## kalama

* toki Nosiki anpa, en toki Nosiki insa, en toki Nosiki sewi la, kalama pi kon telo lili li poka kalama pi sinpin la, ona li kama e kalama monsi [ɳ, ʈ, ɖ, ɭ].
* nasin toki lili la, kalama /ʃ/ li kalama tu [sj].
* toki Nosiki poka lili la, ona li toki ala e kalama /ɾ/. ona li toki e kalama /ʁ/.
*jan mute li toki e kalama /ç/ sama kalama /ʃ/. jan mute pilin e ni: toki ni li sin li ike mute tawa toki Nosiki. taso, jan sona pi kalama li pilin e ni: tenpo kama la, jan Nosiki ale li toki e ni. tan ni la, toki ni li pona tawa jan mute.
*toki Nosiki anpa, en toki Nosiki insa, en toki Nosiki sewi lili la, ona li jo e kalama ante. kalama ni li . ona li tan kalama pi toki Nolon /rð, l/. ona li lon nimi ni: *bord, gard, hard*. ona li ken lon nimi pi kalama /l/: *stol*, *sol, sjøl*. kalama ni li [ɽ] lon sitelen IPA.

## nimi lili pi toki Nosiki
kalama musi Otemojan

li kalama musi tawa kulupu jan lon ma kipisi Kumamoto lon ma Nijon. ona li tan tenpo pini. taso ona li awen kepeken lon tenpo musi suli nasin pi tenpo lon. kalama ni li kepeken ilo kalama ni: ilo pi luka linja, en ilo kalama tan wawa tawa selo supa, en ilo uta jan. kalama musi li toki e jan meli lili lon olin, kepeken nasin toki tan ma kipisi Kumamoto. open la, kalama Otemojan li ilo musi lon tenpo pi telo nasa. sona pona la jan pali li jan Ine Nagata. 

## kon toki
jan meli lili Otemojan en jan pi sinpin nena mute li kama wan olin. taso jan Otemojan la, ni li ike lili tan ni: nena sinpin li ike tawa lukin. jan mute lon kulupu la, jan Otemojan li pona mute lukin. taso jan Otemojan li sona e jan mani lon kulupu ante li olin e ona taso. 

nasin toki kalama li tan tenpo pini weka, la ona li ken nasa lili tawa sona. 

### toki nanpa wan
toki Sensa

(anu **toki Wensa**) li toki lon ma Sensa lon ma Sumi. jan 10,000,000 li toki e toki Sensa.

## kalama toki
toki Sensa li jo e kalama mute. o lukin e ni:

## nasin sitelen
jan li sitelen e toki Sensa kepeken sitelen Lasina. nasin sitelen Sensa li jo e sitelen lili pi Lasina ala tu wan. ona li sitelen Å li sitelen Ä li sitelen Ö.

ni li kulupu sitelen Sensa li nimi sitelen li kalama sitelen:

sitelen Sensa li jo e kulupu mute pi sitelen lili. ona li jo e kalama ante:

## nasin toki

### nasin pi kulupu nimi

#### kulupu nimi suli
nasin pi kulupu nimi Sensa li nasin SVO (jan pali, pali, ijo pi pali ala). taso ona li ken ante. lawa suli kin li ni: nimi pali li nimi nanpa tu lon kulupu nimi. taso lon kulupu nimi pi wile sona la nimi pali li nanpa wan. o lukin e ni:

#### kulupi pi nimi ijo
lon kulupu pi nimi ijo la nimi ijo li lon pini. nimi ante li lon sinpin pi nimi ijo.

* Ett **stort** hus (tomo **suli**)
* Många **väldigt bra** böcker (lipu mute **pi pona mute**)
* Min **konstiga** telefon (ilo toki **nasa** mi)

### nimi jan
toki Sensa li ante e nimi jan tan ni: nimi jan li toki e nasin pali jan. jan li pali e ijo la toki Sensa li kepeken nimi jan. ijo pali e jan la toki Sensa li kepeken nimi jan ante. toki Sensa li ante kin e nimi jan tan ni: nimi jan li toki e nanpa jan.

### nimi ijo

#### kulupu nimi
toki Sensa li jo e kulupu tu pi nimi ijo. kulupu ni li ante e nimi ante. o lukin e ni:

***stort''' hus'' (tomo '''suli''')

***stor** växt'' (kasi **suli**)

nimi ''stor'' (suli) li ante. nimi ''hus'' en nimi ''växt'' li lon kulupu tu ante.

==== nanpa ijo en sona ijo ====
toki Sensa li ante e nimi ijo tan ni: nimi ijo li toki e nanpa ijo. nimi ijo li toki e ni kin: jan toki li sona ala sona e ijo?

nimi ijo li jo e ijo la sitelen lili ''-s'' li namako lon monsi nimi. nimi jo li sinpin nimi ijo. o lukin e ni:

**husets** växt (kasi **tomo**)

**böckernas** text (sitelen **pi lipu mute*')

=== nimi pali ===
toki Sensa li ante e nimi pali tan ni: nimi pali li toki e tenpo e nasin pali. nimi pali li ken toki e tenpo luka: tenpo pini lon tenpo pini, tenpo pini lon tenpo ni, tenpo pini, tenpo ni, en tenpo kama. nimi pali li ken toki e nasin pali tu wan: nasin lon, nasin o, nasin pi ante lon. jan li ala kepeken mute e nasin pi ante lon. sama toki pona la toki Sensa li ante ala e nimi pali tan ni: jan seme li pali. 

nimi pali li lon kulupu tu tu wan. lon kulupu nanpa wan la nimi pali li kama jo e pini *-ar* lon tenpo ni. kulupu ni li jo e nimi pali mute, li jo e nimi pali tan toki ante. kulupu nanpa tu la nimi pali li kama jo e pini *-er* lon tenpo ni li jo e pini *-t* lon ante nimi Supinun. kulupu nanpa tu wan la nimi pali li kama jo e pini *-r* lon tenpo ni. kulupu nanpa tu tu la nimi pali li kama jo e pini *-er* lon tenpo ni, li kama jo e pini *-it'' lon ante nimi Supinun, li jo e ante pi insa nimi lon tenpo pini lon ante nimi Supinun. kulupu nanpa tu tu wan la nimi pali li jo e lawa ala.

jan pi mute ala li toki kepeken ante nimi ni.
toki Nolon

li toki pi tenpo pini. ona li tan kulupu toki Kemani. toki Nosiki en toki Tansi en toki Sensa en toki Isilan en toki Powija li kama tan ona.

## toki Nolon en toki ante

### toki Nolon la toki pi ma Nosen pi tenpo sin

### nimi pi toki Inli tan toki Nolon
tenpo pini la, jan pi toki Nolon li tawa lon ma Inli. ni la nimi mute pi toki Nolon li kama lon toki Inli:

**They* "ona mute" li tan nimi *þeir*.
* *Window* "lupa tomo" li tan nimi *vindauga*.
**Ugly* "jaki lukin" li tan nimi *uggligr*.
**Get* "kama jo" li tan nimi *geta*.
**Give* "pana" li tan nimi *gefa*.
* *Likely* "ken suli" li tan nimi *líkligr*.
**Husband* "mije olin" li tan nimi *húsbóndi*.
**Knife* "ilo kipisi" li tan nimi *knífr*.
**Dirt* "ko ma" li tan nimi *drit*.
**Rotten* "jaki (tan suli tenpo)" li tan nimi *rotinn*.
jaki Kolona pi tenpo sike nanpa 2019

li lili jaki ike e sijelo kon jan li ken moli e jan. ona li tawa mute e sijelo ante kepeken kon uta pi jan poka jaki. jaki ona li ike mute e jan pi suli mute li ike lili e jan lili. tenpo sike 2020 la, ona li tawa sike e ma sike mi.

## tenpo pini

#### open

tenpo sike nanpa 2019 la, jan sona li kama sona e jaki ona lon  lon ma Sonko. jan li pana e nimi "nanpa 19" tan ni: tenpo open ona li tenpo sike nanpa 2019. jan li sona ala e tan pi jaki ona. taso, jaki ona li ken tan soweli.

#### o awen lon tomo jan

tenpo open pi tenpo sike nanpa 2020 la, jaki ona li tawa e ma ale. tan ona la, jan mute li ken ala weka e tomo ona. kin la, tomo pali mute en tomo sona mute en tomo esun mute li pini anu kama e ni: ona li lon kulupu pi ilo sona taso. kin la, tenpo weka la jan mute li wile jo e len uta tan, jaki ona li tawa kepeken kon uta. pali pi kulupu lawa li ike tawa jan. tenpo seli la, jan li weka e tomo ona. taso, tenpo sama la, jaki ona li kama ike mute a.

#### ilo li pini e jaki ( pi jaki Kolona nanpa 19)

kulupu esun mute li pali e ilo ni: ona li pini e jaki. ilo li pali pi tenpo sike 2020. taso, jan mute li kama jo e ona lon tenpo sike 2021 tan ni: tenpo pini la jan li sona ala e ni: ilo li pona.

tenpo ni la jan mute li jo ala e ilo ni. jaki Kolona nanpa 19 li awen ike.

## ike sijelo

ken la, jan ante li jo e ike ante tan jaki ni. tenpo mute la, jan li pilin ike lon lawa lon linja lawa lon ilo sijelo kon. ken la, ona li ike tawa pali kon. jan li ken jo e ko jaki telo.

ike suli la, ona li ken pana e telo sijelo loje lon uta li ken pakala e ilo sijelo.

ken la, ona li pakala e sijelo lon tenpo mute. ni li pini e weka jaki. jan li pana e nimi tawa ona: "jaki Kolona linja".

## ante
tenpo ni la, jaki Kolona li jo e ante mute. ante ona li nimi kepeken wan sitelen pi toki Elina.
ma Posuka

li ma lon ma Elopa. telo suli en ma Losi en ma Lijatuwa en ma Pelalusi en ma Ukawina en ma Lowenki en ma Seki en ma Tosi li lon poka.
## nimi
toki Posuka la, nimi li *Polska*. jan pi ma Posuka toki e ni:
nimi ni li tan kulupu Polana. toki Posuka la, nimi pi kulupu ni li *Polanie*.

tenpo pini la, ma Posuka li jo ala e ma lawa wan. kulupu mute li lon ma ni. kulupu Polana li lon ma Posuka suli. kulupu Polana li utala e kulupu ante li wan ma Posuka.
## ma

### ma lili
ma Posuka li jo e ma lili mute:

## jan
ma Posuka la jan mute li toki kepeken toki Posuka. taso jan pi mute lili li toki kin e toki Silun e toki Kasepe.
toki Tosi

jan li toki e  lon ma Tosi en lon ma Lusepu en lon ma Esalasi en lon ma Suwasi.  jan pi mute lili li toki e toki Tosi lon ma ante. ma Posuka en ma Pesije en ma Italija la, jan pi mute lili li toki Tosi.

## kalama

## sitelen
toki Tosi li kepeken nasin sitelen Lasina, li kepeken sitelen lili ni: 

## nimi

* **Hallo!/Guten Tag.** = toki a!
* **Wie geht es dir?** = sina pilin seme?
* **Es geht mir gut.** = mi pilin pona.
* **Wie heißt du?** = nimi sina li seme?
* **Ich heiße...** = nimi mi li jan...
* **Auf Wiedersehen!** = mi tawa!
* **Schön!** = pona a!
* **Ich liebe dich.** = mi olin e sina.
* **Kannst du Deutsch?/Sprichst du Deutsch?** = sina sona ala sona e toki Tosi?
* **Ich kann Deutsch./Ich spreche Deutsch.** = mi sona e toki Tosi.
* **Ich kann kein Deutsch./Ich spreche kein Deutsch.** = mi sona ala e toki Tosi. 
## linja tawa
akesi poki pi noka jelo

akesi poki Kelonowisi Tensikulatu (Chelonoidis denticulatus) li akesi poki pi noka jelo. akesi ni li jo e suli sama jan lili. selo poki li pimeja jelo anu pimeja loje. taso akesi ni li jo ala e selo poki pimeja. akesi poki pi noka jelo li jo e noka jelo e lawa jelo. akesi poki pi noka jelo en akesi poki pi noka loje li jo e mama sama.

## ona li lon seme?
akesi poki pi noka jelo li lon ma Amelika.  

## moku
akesi ni li moku mute e kasi linja e kili. ante la, akesi li moku e pipi. 

## sijelo
sijelo pi akesi poki pi noka jelo li suli. tenpo mute la, sijelo ona li jo e suli 40cm. taso, akesi meli li lon. ona li suli mute. ona li jo e suli 94cm.

akesi poki pi noka jelo li jo e lawa jelo, e noka jelo. kin la, jelo li lon poki ona.
toki Isilan

li toki lawa pi ma Isilan. jan 314,000 li toki e toki ni. ona li lon kulupu toki Kemani. toki tan toki Nolon la, toki mute li ante mute. taso, toki Isilan li ante lili taso. kin la, toki Isilan en toki Nolon li ante kin.
akesi linja

**akesi linja** li akesi. sijelo pi akesi linja la noka en luka li lon ala. ona li tawa kepeken sinpin sijelo. akesi linja li lon li ken pakala e jan e soweli kepeken telo moli. sijelo pi akesi ante la telo moli li lon ala.

## akesi pi kulupu ni

* akesi linja Powa 
** akesi linja Anakonta 
* akesi linja Kopuwa 
* akesi linja Pasijon
akesi suli tan musi

**akesi suli** li akesi pi lon ala. nasin jan pi ma ante li jo e akesi suli.
musi pi ma Elopa la ona li ken pana e seli. akesi suli li ken pana e seli la ona li **akesi seli**.

nasin jan Sonko la akesi suli li jo e sona e wawa mute. ken la ona li pana e pona tan ken nasa.

musi Manka la, akesi suli li lon ma pini (ma Ente) li ike suli musi. jan musi li moli e akesi ni la, ona li kama jo e wawa sona mute e sike mama pi akesi suli.
kulupu toki Keman

li kulupu toki. toki mute pi ma Elopa li tan kulupu Keman. toki mama ona li toki mama Keman. 

## toki pi kulupu Kemani
:

*toki Apikan
*toki Inli
*toki Isisi
*toki Lusepu
*toki Netelan
*toki Tosi

:

*toki Isilan
*toki Nolon
*toki Nosiki
*toki Pewi
*toki Sensa
*toki Tansi

:

*toki Kote
nasin pi sewi ala

**nasin pi sewi ala** la, jan li toki insa e ni: ijo sewi anu jan sewi li lawa ala e jan.

## nasin ante

nasin pi sewi ala la, nasin wan kiwen li lon ala. jan ante li toki insa e ijo ante. taso, nasin suli pi jan mute li lon.

* **nasin pi sewi ala**: "ijo sewi en jan sewi li lon ala."

* **nasin pi sona sewi ala**: "mi sona ala e ni: jan sewi li lon ala lon? nasin sewi mute li toki e ijo ante. tan ni la, mi toki insa e ni: nasin sewi ala li toki ala e lon."

* **nasin pi sewi ike**: "mi wile ala kepeken e nasin sewi tan ni: toki insa mi la, jan sewi pi nasin sewi mi li ike."
soweli Primate

**soweli Primate** anu **soweli Pima** anu **soweli pi sama jan** li nimi pi kulupu soweli. ona li lukin sama mute jan. ona mute li lon palisa kasi. taso, ona lili li lon ma. mute la ona li jo e lawa wawa.

## lukin
soweli Primate li lukin mute sama jan tan ni: jan en soweli Primate li kama tan soweli sama. ona li jo e luka tu, e noka tu. ona li ken jo e linja monsi. taso, soweli mute lon kulupu ni li jo ala e linja monsi.

## ken
ona li ken kama jo kepeken luka e ijo mute, li ken kepeken ilo. ona li moku e kasi. taso, ona lili li moku e sike waso, e pipi, e akesi lili.
nena ma

**nena ma** li lon ma. ken la, nena ma li suli li lili. ma ale la, nena ma Somolama li suli nanpa wan.

kulupu suno la, nena ma Olinpu Mon li suli nanpa wan.

ma tomo mute li lon nena ma. ni li pona tawa utala tawa pakala telo.

jan li pali e ma tomo Loma lon nena ma luka tu.

## nena seli

nena ma li ken jo e ko seli lon insa ona. nena ni li **nena seli**. nena seli li ken open. ona li open la, ona li pana wawa e ko seli tawa ma poka, e kon pimeja tawa sewi. ko seli ni li seli mute, li ken pakala e ijo, li ken moli e jan.

tenpo sike nanpa 79 la, ma Italija la,  li open, li pana e ko seli mute tawa . ko seli li len ale e ma tomo Ponpewi, li moli e jan ale pi ma tomo ni.
ilo telo

**ilo telo** li ilo li pana e telo tawa jan. selo jan anu ijo li jaki la, jan li ken telo e ona kepeken ilo telo. jan li ken kama jo e telo tan ilo telo.


ijo:Stainless_Steel_Sink.jpg|ilo telo lupa
ijo:Providing_clean_water_and_flood-resistant_shelter_in_Sindh_(5950788649).jpg|ilo pi telo ma
ijo:Showerhead.JPG|lawa pi ilo telo
tomo suli pi ma tomo Papili

li toki pi tenpo pini lon lipu Pelesi. ona li toki e ni: nasin seme la, jan li toki kepeken toki ante?
ona li toki e ni: tenpo pini la, jan ale li toki kepeken toki sama. jan li alasa pali e tomo suli tan ni: jan li wile tawa ma sewi, li wile jo e nimi suli. ni la, sewi Jawe li kipisi e toki jan. ona li tawa e jan lon ma ale.

## lipu lon [[toki pona]]
toki ante kama tan jan Pije:

**ma tomo Pape**

jan ali li kepeken e toki sama. jan li kama tan nasin pi kama suno li kama tawa ma Sinale li awen lon ni. jan li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e kiwen. o seli e ona." jan mute li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e tomo mute e tomo palisa suli. sewi pi tomo palisa li lon sewi kon. nimi pi mi mute o kama suli! mi wile ala e ni: mi mute li lon ma ante mute." jan sewi Jawe li kama anpa li lukin e ma tomo e tomo palisa. jan sewi Jawe li toki e ni: "jan li lon ma wan li kepeken e toki sama li pali e tomo palisa. tenpo ni la ona li ken pali e ijo ike mute. mi wile tawa anpa li wile pakala e toki pi jan mute ni. mi wile e ni: jan li sona ala e toki pi jan ante." jan sewi Jawe li kama e ni: jan li lon ma mute li ken ala pali e tomo. nimi pi ma tomo ni li Pape tan ni: jan sewi Jawe li pakala e toki pi jan ali. jan sewi Jawe li tawa e jan tawa ma mute tan ma tomo Pape.
### tan sona
soweli

**soweli** li ijo lon li jo e poki lili mute. soweli li moku e kon e kasi e soweli ante li ken tawa li ken kama mute kepeken unpa. 

lon ma la nanpa pi kulupu soweli li 2,160,000. tenpo mute la jan li suli e kasi kepeken soweli. sin la jan li alasa e soweli tawa moku. soweli li ken suli anu lili. suli lili nanpa wan li 8.5μm, kin la suli suli nanpa wan li 33.6m. soweli li lon insa linluwi pi ma ale. sona soweli li nasin sona. ni la jan pi sona soweli li ken pona e sona pi jan ale. sona pi soweli pali li nasin sona ante. 

## kulupu soweli
jan pi sona soweli li kepeken nimi pi toki Lasina.

o lukin e sitelen sewi la sina ken sona e ni. soweli li kulupu mama. kin la kulupu lili li lon insa. nimi soweli (anu kulupu soweli) pi toki pona en nimi soweli (anu kulupu soweli) pi toki Lasina li sama ala. taso nimi soweli li sama lili lon insa e nasin toki tu.
toki Pewi

li toki pi ma Pewi, li lon kulupu toki Kemani. ona li toki lili, li tan toki Nolon. toki Isilan en toki Nosiki la, ona li sama.

## tan nimi
nimi Pewi pi toki pona li tan nimi *føroyskt* (/ˈføːɹɪst/, "toki Pewi") pi toki Pewi. ona li sama nimi ni pi toki Pewi kin: *Føroyar* (/ˈfœɹjaɹ/, "ma Pewi"), *føroyskur* (/ˈføːɹɪskʊɹ/, "pi ma Pewi, pi toki Pewi"), * føroyingur* (/ˈføːɹɪŋkʊɹ/, "jan pi ma Pewi"). toki pona la nimi **Powi** en nimi **Pewija** en nimi **Powija** kin li ken.

nimi *føroyskt* li tan nimi *Føroyar* ("ma Pewi"). toki Pewi pi tenpo pini weka la nimi *oyar* li jo e kon ni: "ona li ma. telo li lon poka ale pi ma ni." jan li sona pona ala e tan pi kipisi nimi *Før-*. kon ona li ken tan nimi *fær* ("soweli *[[Ovis aries]]* pi pana len"), li ken tan nimi *fjær* ("weka").
pan

**pan** li sike lili tan kasi. ona li moku suli lon ma mute. 

jan li suli e kasi pan kepeken telo kepeken suno. kasi pan li suli la jan li ken kama jo e pan mute tan ona. 

jan li pali e pan suli tan ni: jan li seli e ko pan. jan li pali e ko pan tan kasi pan tan telo. 

jan mute pi ma Asija li moku e pan palisa lili. 

jan mute li moku e pan linja. jan mute li sona e pan linja Pakesi e pan linja Makaloni. ona li tan ma Italija. taso pan linja mute li tan ma Asija kin. 

tenpo mute la jan li moku e pan lili lon tenpo suno. jan li wile moku e ona la jan li wile e poki. poki ni li jo e pan lili e telo mama. taso kili li ken lon ona kin. 


sitelen:Oatmeal.jpg|ko pan
sitelen:White, Brown, Red & Wild rice.jpg|pan palisa lili
sitelen:Wheat close-up.JPG|kasi pan
sitelen:Anadama bread (1).jpg|pan leko
sitelen:CSIRO ScienceImage 11385 Pasta made from durum wheat.jpg|pan linja
sitelen:Army and Navy hard tack.jpg|pan kiwen
sitelen:Montreal Bagel by Fairmount Bagels.jpg|pan lupa
telo

**telo** li kiwen ala, li kon ala, li ko ala.

telo li ken tawa sama kon. taso, telo li awen e suli ona, li ken ala kama lili. telo mute li lon poki la, ona li tawa poka ale pi insa poki.

lete li ken kiwen e telo. seli li ken kon e telo.

selo telo li ken wawa. ni la, telo lili li tawa ala poka ale pi poki suli. selo li ken sike lili anu nena lili. telo mute la, selo wawa li ken supa tawa pipi.

## telo wile
ijo mute li ken telo. nasin telo wan li suli sewi tawa ijo wile. telo ni li kule ala tawa lukin, tawa nena, tawa uta. ijo lon ale li wile e telo ni. ona li moku ala e telo la, ona li moli.

telo suli en linja telo li lon ma mute. telo li kama anpa tawa ma tan kon sewi kin. tenpo pini mute la, jan li kama jo e telo tan ni. tenpo ni la, ilo telo li pana e telo tawa jan mute, tawa ma pi telo ala, tawa pan, tawa insa tomo. taso, ma ale ala la, jan li ken kama jo e telo pi jaki ala.

nasa la, lete li kiwen e telo ni la, sijelo ona li kama suli. ni li ken pakala e poki.

### sijelo lili

ijo li lili mute la, mi ken ala lukin e ona taso. ijo lili tu wan li kama e telo ni:

* ijo tu la, ijo wawa wan li lon insa. sitelen ona li H.
* ijo wan ante la, ijo wawa luka tu wan li lon insa. sitelen ona li O.

telo ni la sitelen li **H<sub>2</sub>O**.

### mute ike
jan li wile moku e telo mute. taso, jan li moku e telo pi mute ike la, ona li ken moli. kasi kin li wile e telo pi mute pona. mute ike la, kasi li ken ala moku e kon.

## telo suli

**telo suli** li lon ma. ona li len e mute ma. telo li ken jo e namako anu namako ala.

ma tomo mute li lon poka telo suli. ma tomo Sanpisepu en ma tomo Sokon en ma tomo Kopenan en ma tomo Esinki li lon poka telo suli Pasike. 

nasin telo anu telo sewi li ken pana e telo telo suli. 

### kipisi pi telo suli

suli la, telo suli li jo e kipisi suli luka wan:

* telo suli Pasipi
* telo suli Alansi
* telo suli Palata
* telo suli Antasika
* telo suli Asika

### selo pi telo suli

Israel Sea Level BW 1.JPG|sitelen lon selo telo
Recent Sea Level Rise.png|ante pi kon ma la, selo telo li tawa sewi.


jan li alasa e ni: selo ma li lon sewi seme pi selo telo. mun li wile tawa e telo lon ma la selo telo li tawa sewi li tawa anpa lon tenpo suno. jan li alasa e ni: seme li lon insa pi selo telo sewi pi selo telo anpa. 

### telo pakala

telo mute li tawa lon ma la, telo pakala li ken kama. telo ni li kama tan linja telo tan telo suli.

## telo sijelo

### telo soweli
nasin telo mute li lon insa sijelo (sama sijelo jan) li ken kama tan sijelo.

*pilin suli la, lukin li pana e telo.
*sijelo li alasa kama lete la, selo li pana e telo.
*telo uta li pakala e moku.
*telo loje mute li tawa lon insa sijelo. selo li pakala la, telo ni li kama kiwen li ken pini e lupa.
*telo jaki la sijelo li weka e ijo pi wile ala.
*unpa li kepeken telo mute.
*nena mama li pana e telo moku walo tawa soweli lili.

### telo kasi
telo li lon sijelo kasi. kasi en kili mute li pana e telo, li ken kama telo. jan mute li moku e telo moku pi lipu kasi, e telo kili wawa pimeja.

## telo pi wile ala

telo mute li lon. ona li ken ante tawa jan 

**telo** pi kon suli anu **sama telo** anu **sijelo telo** li sijelo pi ijo lon pi sona lon.
toki Tansi

li toki lawa pi ma Tansi. ona li lon ma Kalalinuna li lon ma Tansi. toki Tansi en toki Wensa en toki Nosiki li sama mute. tenpo mute la jan Wensa en jan Nosiki li ken sona e toki Tansi. taso toki Tansi li ante mute. 

## kalama
toki Tansi li jo e kalama mute. nimi mute li ante tan ni: ona li jo e .
lipu tenpo

***lipu tenpo*** li lipu pi toki pona. jan mute li pali e ona. jan li pana e ona lon lipu liputenpo.org.

jan li open e ona lon tenpo mun nanpa wan pi tenpo sike tu. tenpo mun ale la, kulupu pi lipu tenpo li pana e lipu tenpo sin. 

lawa pi nanpa ISSN pi lipu tenpo li lon ma Juke - taso, lipu tenpo li lon ala ma ale. 

jan pi lipu tenpo li open e kulupu lawa (lipu tenpo V.) lon ma tomo Mase lon ma Netelan. 

## jan
jan lawa tu pi lipu tenpo li jan Sonatan, li jan Alonola. tenpo pini la, jan Eli li jan lawa kin. jan Simo li pali e sitelen sinpin pi lipu tenpo. jan Peja en jan Alipi en jan Alonola li lawa e lipu linluwi pi lipu tenpo. toki la, jan Alonola en  en kapesi (anu jan) Pake li suli. sitelen la, jan Alonola en jan Ke Tami li pali e sitelen mute. "" (tan jan Ke Tami) li lon lipu tenpo.

## nanpa
kulupu pi lipu tenpo li nanpa ala e lipu ona kepeken nanpa pu. ona li nanpa e ona kepeken nimi. jan lawa pi lipu tenpo li wile e ni: nimi nanpa li sama ijo lon lipu tenpo ni.

## sona musi
jan Simo li pali e sitelen sinpin ale pi lipu tenpo. taso jan Ke Tami li pali e sitelen sinpin pi lipu tenpo nanpa mama.

## lipu ale

# lipu tenpo nanpa akesi 
# lipu tenpo nanpa mun
# lipu tenpo nanpa soweli
# lipu tenpo nanpa kasi
#lipu tenpo nanpa pan
#lipu tenpo nanpa suno
#lipu tenpo nanpa kule
#lipu tenpo nanpa toki
#lipu tenpo nanpa moli
#lipu tenpo nanpa lete
#lipu tenpo nanpa walo
#lipu tenpo nanpa nimi
#lipu tenpo nanpa pipi
#lipu tenpo nanpa seli
#lipu tenpo nanpa moku
#lipu tenpo nanpa kulupu
#lipu tenpo nanpa musi
#lipu tenpo nanpa tu
#lipu tenpo nanpa mama
#lipu tenpo nanpa nasin
#lipu tenpo nanpa ma
#lipu tenpo nanpa sin
#lipu tenpo nanpa sewi
#lipu tenpo nanpa kalama
#lipu tenpo nanpa lili
#lipu tenpo nanpa jaki
#lipu tenpo nanpa linja
#lipu tenpo nanpa lawa
#lipu tenpo nanpa jan
#lipu tenpo nanpa loje
#lipu tenpo nanpa kala
#lipu tenpo nanpa supa

### lipu pi musi taso
*lipu tenpo nanpa ala
*lipu tenpo nanpa kijetesantakalu
*kati titi tu lili (ona li kepeken tuki tiki)
*lipu tenpo nanpa kokosila(ona li kepeken toki sin ante)

## sona ni li lon tan lipu ni
ma Naselija

li ma lon ma Apika pi pini suno. ma Naselija li lon poka pi ma ni: ma Pene en ma Nise en ma Sate en ma Kamelun. mute jan la ma Naselija li suli nanpa wan lon ma Apika. mute jan la ma tomo Eko (ma tomo Lako)  li suli nanpa wan lon ma Naselija. jan mute lon ma Naselija anpa li alasa e nasin sewi Kolisu, taso jan mute lon ma Naselija sewi li alasa e nasin sewi Isilami.

## nimi ma
nimi lawa pi ma Naselija li .

nimi ona li kama tan ma telo Nise. nimi pi ma Nise li kama tan nasin telo sama.

## tenpo pini

tenpo pini la, ma Naselija li ma lawa mute:
* ma suli Ojo 
* ma Eto 
* ma Sokoto  
* ma Ponu  
* ma ante mute

taso, tenpo pi poka ona, ma Juke li lanpan e ona li wan e ma ni li kama kipisi pi ma lawa suli Piten. ma Naselija li weka tan lawa pi ma Juke lon tenpo sike nanpa 1960.