open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Sin

li ma nanpa wan pi insa lawa lon ma Sonko.ona li wan e ma Sonko.jan Insen li jan lawa suli pi ma Sin.

## tenpo pini
ma Sin li tan tenpo Sunkijo, jan lawa pi ma suli So li pana e ma tawa jan Sinsosijankon tan ni: ona li pona tawa pana e moku en pona tawa soweli tawa pi kulupu lawa.tenpo sike nanpa 225 la ma lawa suli Sin li lon.ma Sin li tan tenpo sike sinpin nanpa 306.
jan Sinsiwan li lawa e ma lawa suli Sin la ona li lon nasa pi moli ala li seli e lipu mute tan lawa.tenpo sike nanpa sinpin 207 la ma An li anpa e ma Sin.ma Sin li wan e mani e sitelen e nasin tawa li pona tawa ma Sonko.
## jan lawa

## toki
kulupu pi tomo sin lon ma ale

li kulupu wan lon tenpo pini.jan Kopusije en jan ante li pali e ona.ona la jan pi sona tomo mute tan ma Elopa li lon.kulupu ni li pana e nasin sin pi pali tomo.

ona li tan tenpo sike nanpa 1926.
jan Sapato Tali

li jan sitelen pi nasin nasa.jan Palo Pikaso en ona en jan Suwan Milowi li jan sitelen suli pi ma Epanja lon tenpo suli nanpa mute.

ona li pali e sitelen pi nasa mute pi sitelen lape li jo e ken mute sama ni: pali e sitelen nasa pi lon ala lon lawa ona.sitelen suli ona li sitelen ni: awen pi awen sona.sitelen ni la jan li ken lukin e ilo tenpo pi kiwen ala pi ko mute.
awen pi awen sona

li sitelen suli tan jan Sapato Tali li sitelen pi nasin nasa.tenpo ni la ona li lon ma tomo Nujo.ona li pali lon tenpo sike nanpa .

## jo
sitelen ni li ma pi poka telo lon tenpo pi kama pimeja.telo suli en kiwen li lon ma pi weka mute.sitelen ni li pana e lukin nasa e ma suli.ijo pi sama ala li jo e  kepeken nasin pi sama ala.poka open pi nasin sitelen Lasina la supa tan kiwen kasi li lon, ilo tenpo tu pi kiwen ala en kasi pi sijelo ale ala li lon supa.ilo tenpo suli la pipi wan li kama anpa li lon poka ona.ilo tenpo lili li jelo loje, pipi mute lili lon.ilo tenpo nanpa tu wan li lon kasi li sama ko.insa sitelen la sijelo nasa wan li lon, ilo tenpo ko wan li lon ona.

ilo tenpo ni li sama awen sona li kama ko.ona mute li awen pali li lon tenpo Awa nanpa .jan Sapato Tali li pilin nasa tawa ni: jan sitelen ante li pali ala e ilo tenpo ko lon tenpo sinpin ona.
## nasin ante
jan Sapato Tali li pali e kiwen suli ni: sewi tenpo.kiwen suli ni la sina ken lukin e ilo tenpo ko wan.nasin ante kin li lon.
sitelen Sawi

li nasin sitelen pi toki Malaju pi toki ante li tan nasin sitelen Alapi li suli tawa nasin sewi Isilami lon ma Pune lon ma Malasija lon ma Sinkapo lon ma Pilipina lon ma Intonesija.

## sitelen Sawi lon tenpo ni

tenpo ni la sitelen Sawi li nasin sitelen lawa lon ma Pune. ma Malasija la ona li suli tawa nasin sewi Isilami li lon mani.

### ma Malasija
tenpo sike nanpa 2019 la kulupu lawa pi ma Malasija li wile pana e pana sona pi nasin sitelen Sawi tawa ma sona pi toki Wa en ma sona pi toki Tami. kulupu jan Wa en kulupu jan Tami li pilin utala tawa ni li toki e ni: ni li ken nasin sewi Isilami e nasin pi pana sona.kulupu lawa li pilin  tawa utala ken pi kulupu jan li ala e wile ni.

ma Keta pi ma Malasija la nasin sitelen Sawi li lon ma mute. esun pi kulupu jan Wa la nasin sitelen Sawi kin li lon.

ma Pawan la jan li pana ala e nasin sitelen Sawi tawa ma ona la jan ni o pana e mani Linki  pi ma Malasija tawa kulupu lawa.

ma Sojo la jan li wile kama jan sona lawa pi nasin sewi Isilami la jan o sona e nasin sitelen Sawi. ma Sojo la jan sona lawa pi nasin sewi Isilami li lili tan ni.

### ma Intonesija
ma Intonesija la toki mute li lon, nasin sitelen Lasina li nasin sitelen lawa. kin la nasin sitelen ante mute li lon.ni la nasin sitelen Sawi li lili lon ma Intonesija.

## sitelen lili
nasin sitelen ni la sitelen lili 37.sitelen lili 31 li tan nasin sitelen Alapi, sitelen lili  li lon nasin sitelen Sawi taso.

## o lukin e kulupu nimi
jan sewi Siwa

li jan sewi wan lon nasin sewi Sanatana li jo e sijelo kipisi luka tu wan li jan sewi pi pakala ale, taso nasin sewi Sanatana la pakala ale li jo e kon ni: sin ale.ni la, ona li jo e ken pali kin.ona li tawa musi la ali li kama pakala li kama sin.
jan sewi Pama

li jan sewi lon nasin sewi Sanatana li pali e ale.

## tan ona
nasin sewi Sanatana la ona li pali e ona sama lon selo insa pi jan sewi Winu.

## ma lon ona
ma lon pi sewi Pama li ma Pamaloka (Satyaloka anu Brahmaloka) li lon sewi pi linja suli Josana pi ma Tapoloka (Tapoloka).ni la suno mi li lon anpa pi linja suli Josana 233,800,000.ma Wakunta li lon sewi pi linja suli Josana 26,200,000 pi ma Pamaloka.

ma Wakunta la poka tu tu pi sewi pi kon sewi li suli la ma mi li lili.Wasutewa en Sankasan en Patejuna en Aniluta li lon.sewi pi ma Wakunta li tan telo pi kon sewi, Wasutewa li lon.sewi pi ma Pamaloka la ma Winuloka（Vishnuloka）li lon, Sankasan li lon ona.telo suli pi telo mama (Kshira Sagara) la ma telo walo（Śvetadvīpa）li lon, Aniluta li lon ma telo walo.

tenpo Awa kulupu tu pi jan sewi Pama li tenpo sike  pi mi mute.

## kon pi kipisi pi jan sewi Pama
*luka tu tu: poka tu tu.ona tu tu li pana e sona ni: pilin en sona en mi sama en mi ken.
*lipu Weta: ale toki.
*kiwen jelo pi mani mute: ona li lape ala lon ale.
*waso ona: ona li ken sona e pona ijo en ike ijo.waso li soweli tawa ona.
*len lawa kiwen: sewi.
*kasi Nelunpo: supa sewi.
*linja sijelo: walo en pimeja li lon li pana e sona ni: kama suli awen sona.
*sinpin tu tu: pona tawa ale en wile pi weka ike ale en pilin pona en pilin pi jan wan ala.
toki Papu

toki Papu (lon toki Papu: *bab*) li toki sin pi nimi lili. nanpa pi nimi ale ona li 8. jan pi pali e ona li toki e ni: "jan pi kama sona e toki ni li kama sona e ona kepeken tenpo lili mute."

## mu

### mu pi pini e tawa ona

### mu pi ken tawa

nanpa mu pi toki ni li 2 (tu).

## tan
telo suli pi telo mama

lipu pi nasin sewi Sanatana la  li telo suli nanpa luka lon telo suli luka tu li lon selo pi ma suli Kansa.lipu sewi pi nasin sewi Sanatana la jan sewi en ijo Asula li tawa sike e telo suli ni tan alasa e ijo Anta ( pi moli ala).jan sewi en ijo Asula li tawa sike kepeken.tenpo sike  la ijo pona mute mute li lon, taso ijo pona ale li tawa jan sewi.

## tan nimi
nimi pi telo suli ni li tan toki Sankita li jo e kipisi tu: kṣīra (telo mama) en sāgara (telo suli).

toki sama ala la ante li lon, toki Panla la ona li Khir Shaagor.toki Tami la ona li Tiruppāṟkaṭal.toki Teluku la ona li Pāla Samudram.

## sitelen
### lipu Winu Pulana
lipu Winu Pulana li pana e sona pi kama lon pi jan sewi Lakimi lon telo suli ni.
meli sewi pi telo suli ni li pana e sike kasi pi moli ala tawa ona.jan sitelen pi jan sewi ale (jan Wiwakama) li pana e ijo pona lili tawa ona.meli sewi li jo e len pona li jaki ala e sijelo la ona li tawa jan pi weka ike (Ali) anpa lukin pi jan sewi mute.ona li lon jan pi weka ike li pana e lukin tawa jan sewi mute, jan sewi mute li pilin pona mute tan lukin ona.taso Tateja pi lawa Wipasite li pilin utala tan pona tan weka pi jan sewi Winu, jan sewi Lakimi li lukin ala e ona mute.

### lipu Teluwamoli
lipu Teluwamoli li pana e sona lili pi telo suli ni li lon toki Tami.
pana e toki pona tawa jan sewi pi lukin pi kasi Nelunpo, ona li lon jan sewi suli tu wan li nanpa wan lon ona tu wan li ken ala e pali ike li lon **telo suli** li nanpa wan lon jan sewi ale li pakala e ma Lanka pi pona lukin kepeken ilo alasa ona li ala e pali ike pi mi mute.
ijo Tewa

li jan sewi lon nasin sewi Sanatana. nimi ona pi toki Sankita en nimi "" pi toki Lasina en nimi "" pi toki Elena li jo e mama sama. tenpo pini suli la ijo Tewa li ijo sewi ale. ijo Asula li lon kulupu ni kin.
ijo Asula

li jan sewi lon  pi ma Palata en ma Ilan li wawa li ike.ona en ijo Tewa li jo e  mama.tenpo pini  la ona li lon kulupu pi ijo Tewa.

lipu sewi pi nasin sewi Sanatana la ijo Asula li pilin  tawa ijo Tewa. nasin sewi Sanatana la ijo Asula li ike li wile e mani li wile ike li pilin utala li wile utala.jan li pilin pona la ijo Asula li pilin pona mute taso ona mute li pilin ike tawa ijo Tewa.linluwi pi ijo Asula en ijo Tewa li sama linluwi pi soweli en jan.

## unpa ona
ijo Asula la unpa tu li lon li sama jan li ni: asura en asuri (ijo Asula meli).ijo Asuli li jo e sona pi  kasi.

## tan nimi
nimi asura li jo e kipisi tu: a (ala) en sura (nimi pi jan sewi wan).
nasin ante kin li lon, ken la nimi ni li tan nimi asu (असु), kon pi nimi asu li ni: kon sewi pi jan moli.
toki Intelinwa

li toki sin tan tenpo sike nanpa 1951. jan pi ma mute li kepeken ona. ona li toki sin pi ma ale. ona li jo e nimi mute tan kulupu toki Loman.jan li sona e e toki wan lon kulupu toki Loman la jan li ken sona e ona. suli la toki Intelinwa li toki lon sitelen. toki tan ona li toki Inli li toki Kanse li toki Italija li toki Potuke li toki Epanja.

## nimi ante jan pi nimi ijo

## kulupu nimi
Iterlingua es un lingua auxiliar international basate super le vocabulos commun al major linguas westeuropee e super un grammatica angloromanic simplificate, initialmente publicate in 1951 per International Auxiliary Language Association. Appellate a vices Interlingua de IALA pro distinguer lo del altere usos del parola, illo es le subjecto de iste articulo e le lingua de iste encyclopedia integre.

Anque Latino sine Flexione de Giuseppe Peano esseva anteriormente appellate Interlingua ma iste denomination cadeva in disuso post le publication de Interlingua de IALA.

Interlingua pote in ultra esser un synonymo pro lingua auxiliar international. Vide tamben interlinguistica.

Finalmente, un interlingua pote esser un linguage abstracte intermediari usate in le traduction per computator de linguas human.

**ante toki lon toki pona**:
toki Intelinwa li toki pi ma ale li kepeken nimi tan toki lon ma Elopa pi pini suno en nasin toki pona Anlo-Loman.tenpo nanpa wan ona li tan tenpo sike nanpa 1951 li tan kulupu pi toki sin lon ma ale.mi wile e ni: IALA li ante e kepeken pi nimi ni, ni li wile suli pi sitelen ni li toki pi lipu sona ni.

lipu Latino sine Flexione tan Kijusepe Pejano li kepeken nimi Interlingua lon tenpo pini.tenpo ni la ona li kepeken ala lon monsi ni: IALA li pana e lipu Interlingua.

Interlingua li nimi sama pi toki pi ma ale.o lukin e sona pi toki pi ma ale.

pini la toki Interlingua li ken ante toki e toki jan kepeken ilo sona li toki meso.
nasin sitelen Non

li nasin sitelen pi toki Wije lon tenpo pini li tan nasin sitelen Ansi.

nasin sitelen Non li kama suli lon tenpo suli nanpa kulupu tawa tenpo suli nanpa tu kulupu li sitelen e tenpo pini pi ma Wije.

tenpo sinpin la jan pi ma Wije li pali e nasin sitelen Non tan sitelen e nimi jan e nimi ma.sitelen mute pi toki Wije li kepeken nasin sitelen Non lon tenpo pini.

sitelen mute pi nasin sitelen Non li jo e kipisi tu: sitelen kalama en sitelen pi kon nimi.sitelen 𡨸li jo e kipisi kalama 宁 (zhǔ)  en kipisi 字 (sitelen).

nasin sitelen Non la.nasin lawa li lon ala.nimi Chữ li jo e “𡨸” anu “𫳘”anu“𡦂”.kin la jan li kepeken mute nimi 字 lon toki Sonko.

## nimi
 li nasin sitelen tan nasin sitelen An li jo e sitelen lili mute pi ona taso.nimi ante ona li Chữ Nam en 𡨸南” anu “Quốc Âm en 國音”.

toki Wije la nasin sitelen Ansi li chữ Hán en 𡨸漢” anu “Hán tự en 漢字 en “chữ nho anu 字儒”.sitelen Ansi li lon lipu la ona li Hán văn anu 漢文.

kon pi nimi Hán Nôm anu 漢喃 li lipu ale lon tenpo pini pi ma Wije li ken kepeken nasin sitelen Ansi li kepeken nasin sitelen Non li kepeken nasin sitelen tu kin.

kon pi ninichữ Quốc ngữ anu 𡨸國語 li toki Wije lon nasin sitelen Lasina.
## o lukin e kulupu nimi

## linja tawa
lipu Winawiki li lipu sona kepeken nasin sitelen Non
## o lukin kin
*nasin sitelen Ansi
*toki Wije

## toki
nasin sitelen lipu lon ma Apika pi poka weka suno

li nasin sitelen lipu li tan jan Solomana Kante.ona li pali e nasin sitelen tan ni: jan pi ma Apika li jo e sona.

## sitelen
### kalama lili

### kalama suli

### sewi kalama en anpa kalama

### nanpa

## toki lipu
nasin sitelen ni li kama toki lipu.toki pi sama ala li jo e kalama pi sama ala taso nimi sama.

## linja tawa
lipu Ekisanta

li lipu pi sitelen unpa pi mani ala li lipu linluwi wawa nanpa 57 lon lipu linluwi ale.

## sitelen esun ike
jan li sona e ni: sitelen esun ike li lon lipu ni li pali ike lon ilo sona.ijo pi pali ike li pakala e lipu ni.
## ma pi kepeken ala
tan lawa pi sitelen unpa la, ma Palata en ma Lusi en ma Alapija en ma Sonko en ma Tuki en ma Intonesija li ala e ken kepeken.

## tan sona
toki Kuku Jalanki

li toki lon ma Oselija.kulupu jan Kuku Jalanki li kepeken ona.

## jan kepeken
kulupu jan Kuku Jalanki li pilin utala tawa jan pi ma Juke taso jan kepeken pi toki ni li kama mute.jan lili mute li sona e ona lon ma sona kin.

kulupu jan Kuku Jalanki li lon nasin sewi pi ona mute li toki kepeken toki ni li ken toki kepeken toki Inli kin.jan 100 li ken toki li ken sitelen kepeken toki ni.

## kalama

### kalama lili
toki ni li kepeken kalama lili tu wan li sama toki ante lon ma Oselija.

### kalama suli
utala mun

**utala mun** *([[toki Inli]]: Star Wars)* li kulupu esun musi tan jan So Luka *(George Lucas)*. ona li open kepeken sitelen tawa utala mun lon tenpo sike nanpa 1977. sitelen tawa mute li lon tan ona. sitelen tawa lili anu lipu anu lipu sitelen anu musi ilo anu ma musi li lon tan ona kin. mani mute li tan kulupu esun musi ni. 

sitelen tawa utala mun (tenpo kama la, nimi ona li kama e 'lipu nanpa tu tu: pilin pi kama pona sin'. ) li pini la, sitelen tawa sin li kama lon. tenpo sike nanpa 1980 sitelen tawa 'lipu nanpa luka: kulupu lawa ike li utala sin' li lon. tenpo sike 1983 la sitelen tawa 'lipu nanpa luka wan: kulupu Jesi li kama sin' lu lon. sitelen tawa mute ni li tan  kulupu pi sitelen tawa kulupu pi sin ala.

jan Jo luka li kama sin. ona li pali e sitelen tawa tu wan sin. sitelen tawa ni li kulupu pi sitelen tawa pi tenpo pini. tenpo sike nanpa 1999 la ona li pali e sitelen tawa 'lipu nanpa wan: jan utala kon'. tenpo sike nanpa 2002 la sitelen tawa 'lipu nanpa tu: utala tan jan sama' li lon. tenpo sike nanpa 2005 la sitelen tawa 'lupi nanpa tu wan: utala jasima pi kulupu Sita' li lon. 

tenpo sike 2012 la ona li esun e kulupu sitelen Lukapimo *(Lucasfilm)* tawa kulupu Sinsi. kulupu Sinsi li pale e sitelen tawa sin. 'tenpo sike nanpa 2015 la lipu nanpa luka tu: wawa kon li kama' li lon. tenpo sike nanpa 2017 la 'lipu nanpa luka tu wan: jan taso pi kulupu Jeti' li lon. tenpo sike nanpa 2019 la 'lipu nanpa luka tu tu: jan Siwaka li tawa sewi' li lon. sitelen tawa ni li sitelen tawa kulupu pi tenpo kama.

sitelen tawa tu ante li lon kin: sitelen tawa 'lawa ala nanpa wan' en sitelen tawa 'jan Solo'.
waso suli Susijokamelu pi ma Alapi

li waso suli moli li lon ma palisa Alapi.tenpo ni la ona li lon ala.

## tan moli

ona li moli tan ni: telo lili en alasa jan.
soweli pi palisa insa monsi

li kulupu soweli. soweli  li lon kulupu ni. tenpo mute la soweli pi palisa insa monsi li wawa. soweli ni li jo e palisa insa monsi.jan li lon kulupu ni.
kalama musi Api Lo

kalama musi **Api Lo**  li kulupu pi kalama musi. kulupu Pijete li pali e kalama musi ni. ona li pana e kalama musi ni lon tenpo sike 1969.

kalama musi Api Lo li pona mute tawa jan mute.

## kalama musi
kulupu ni li jo e kalama ni:

* sinpin wan pi sike kalama:

# *Come Together (o kama wan)*
# *Something (ijo wan)*
# *Maxwell's Silver Hammer (ilo walo pi jan Mawe)*
# *Oh! Darling (jan olin o!)*
# *Octopus's Garden (ma pi [[kala pi noka lawa]])*
# *I Want You (She's So Heavy) (mi wile e sina (ona li suli a))*

* sinpin tu pi sike kalama:

# *Here Comes the Sun (suno li kama)*
# *Because (tan)*
# *You Never Give Me Your Money (tenpo ala la sina pana e mani sina tawa mi)*
# *Sun King (jan lawa pi suno)*
# *Mean Mr. Mustard (jan ike Masa)*
# *Polythene Pam (jan Polisin Pan)*
# *She Came In Through the Bathroom Window (ona li kama lon insa kepeken lupa lon tomo telo)*
# *Golden Slumbers (lape jelo)*
# *Cary That Weight (o awen jo e mute)*
# *The End (pini)*
# *Her Majesty (meli lawa)*
ma esun pi jan monsuta Kolin

li sitelen mute tan  li lon kulupu sitelen  li suli lon tenpo Witowija pi ma Juke li pali lon tenpo sike nanpa 1862.

## wile sitelen
jan pi tenpo suli nanpa 1970 li pilin e ni tawa sitelen ni: sitelen pi lipu ni li jo e nasin meli e nasin tonsi.sitelen ni la kili tan jan monsuta Kolin li sama kili pi ken ala lon lipu Pipija.sitelen ni la ijo mute li sama unpa, jan Lisi li kama esun e kili la ona li kama sona e jan Sini: ona en mije wan li kama wan taso ona li moli tan ni: pilin pona pi meli pi kama wan.sitelen ni kin li lon: ona meli li moku e kili loje e kili pi lukin pona tan ona mute.jan Lisi li toki ala.jan Lisi li pilin ike tawa kili.taso pilin ona li pilin pona li pilin e telo kili lon uta ona e ni: telo kili li tawa lon anpa uta ona, palisa ona pi anpa uta li tawa lili.

taso la pona en ike li ken lon.pini pona li pana e wile pona tawa jan Lawa taso tenpo Witowija la meli unpa li moli. jan Kisina Wasesi li sitelen e lipu ni la ona li pana pona tawa tomo lawa pi meli unpa.

taso jan sitelen li toki e ni: sitelen mute ni li tan jan lili taso jan mute li pilin nasa tawa ona.

jan ante li pilin e ni kin: sitelen ni la nasin pi kulupu jan Jejuta ike li lon.jan monsuta Kolin lon sitelen ni li kulupu jan Jejuta.

## toki lipu
 sama tu lon lipu ni li jo e  pona.

 en  li lon tomo wan li  e telo lon tenpo suno ale.jan tu li kute e kalama pi esun kili tan jan monsuta Kolin la jan Lawa li wile esun e kili wan taso ona tu li jo ala e mani.ni la jan Lawa li esun e kili wan kepeken linja lawa jelo ona.ona li moku e kili ni lon pilin pona.

jan Lawa li kama tomo pi ona tu, jan Lisi li awen lon tomo li toki pi sona mute e ni: suwi mi o, sina ken ala weka kepeken tenpo mute,tenpo pini lete la  li moli pi wawa ala tan ni: ona li lanpan e kili tan jan monsuta Kolin.jan Lawa li toki e ni: tenpo suno kama la mi kama ma esun li jan monsuta Kolin kin.ona li uta e jan Lisi.ona en jan Lisi li lape lon supa wan.

lape li pini la jan Lawa li tawa ma esun pi jan monsuta Kolin la ona li ken ala kute e kalama pi jan  Kolin.jan Lisi li ken kute li ken ala toki e ni: jan Lawa li kama wawa ala tan ni: ona li moku ala e kili tan jan monsuta Kolin.jan Lisi li pilin ike li lanpan e mani sike kiwen walo wan la ona li uta e jan Lawa li tawa kulupu pi jan monsuta Kolin.

jan monsuta Kolin li pilin pona tawa kama ona.taso ona mute li lukin e mani sike kiwen walo wan taso lon luka ona la ona mute li kama kipisi e len ona li toki ike tawa ona li wile pana e telo kili nasa tawa ona.jan Lisi li open ala e uta.jan monsuta Kolin li wile lape li weka e ona.jan monsuta Kolin li tawa ala ma pi ona tu.

jan Lisi li kama tomo ona la jan Lisi li uta li luka e jan Lawa li wile pana e telo lili nasa lon sijelo ona tawa jan Lisi.jan Lawa li moku e telo kili nasa li pilin ike.tenpo pimeja la jan Lisi li awen lon poka pi jan Lawa.tenpo walo la jan Lawa li jo e sijelo pona.

ona tu li kama mama la ona tu li toki e ni tawa jan lili ona.

## linja tawa

ale pi sitelen ni

pilin tawa sitelen ni
wawa linja pi ma Elopa li weka lon tenpo sike nanpa 2025

tenpo sike nanpa 2025 la wawa linja pi ma Epanja li kama weka:

wawa linja ale li weka taso ona li awen lon ma sike telo (tu la, ma Sisilija, en ma Palelase).

tenpo suno nanpa 29 la wawa linja li kama.jan lawa pi ma Epanja li toki e ni: ni li mute ala lon tenpo pini.

## tan
tan li pakala lon  pi wawa linja.

## pali
*ma Epanja: tenpo suno kama la tenpo sona li weka.
*ma Potukale: kulupu pali li kama tawa lukin e ijo ike.
*ma Antola: ma Antola li kama sin e wawa linja.

## tan sona
ma Sasinja

anu  li ma lili li ma kipisi pi ma Italija. ona li lon telo Mesitelane. ma lili Mesitelane la, ona li suli nanpa tu. ma Sisilija li suli nanpa wan. ma tomo Kalijali li ma tomo lawa.

## toki
jan Satenja ale li toki e toki Italija, taso jan ni mute li toki e toki Sasinja kin, en jan ni lili li toki e toki Kosika, e toki Katala, e toki Likulija kin
jan sewi Lakimi

li jan sewi lon nasin sewi Sanatana lon nasin sewi Puta li jan sewi mani li jan sewi pi lon pona li meli pi jan sewi Winu.ona li jo e nimi ante mute, nimi suli tu li  li .

## tan sona
jan sewi Alakimi

li jan sewi pi nasin sewi Sanatana li  pi jan sewi Lakimi li jan sewi pi lon ike li jo e  pi soweli e noka soweli e kiwen uta soweli li jo e sijelo pi suli ala e lukin sike li lon sewi pi soweli tawa wan.nimi ante ona li **Kalakapija (Kalahapriya)** li **Talitala (Daridara)** li **Seta (Jyestha)**.

## tan sona
ijo Maja

li nimi toki pi toki Sankita li jo e kon nimi mute. kon nimi ona pi suli nanpa wan li ale pi lon ala. nasin sewi Sanatana la, ale li lon tan tenpo musi pi jan sewi Pama. jan li sona ala li sona ala e wawa Paman li lon kama lon sin pi ijo wan. nasin sewi mute li wile pakala e  li wile lukin e ale lon.

kon ni la nasin pi suli nanpa wan li nasin ni la sona pi sinpin nanpa wan li tu ala tan jan Asi Sankala.
nasin ni la sona pi sinpin nanpa wan li tu ala

li nasin suli lon nasin sewi Sanatana li pana e sona ni: sijelo pi sona sinpin nanpa wan li wan li tu ala.nimi Vedanta li jo e kipisi tu: Veda (sona) en anta (sinpin nanpa wan).nimi Advaita li pana e sona ni: (mi anu sina anu ona) sama en wawa Paman li sama li wan.nimi suli ante li Advitiya, kon ona li ni: wawa Paman ala li ijo ale ala.jan Asi Sankala li suli tawa nasin ni.

## jan Asi Sankala la
jan Asi Sankala li sitelen li kulupu e nasin ni kepeken lipu pi tenpo sinpin kepeken nasin pi jan ante.

sitelen monsi li pilin ona tawa nasin ni: Paman taso li lon, ale li sama sitelen lape.pini la (mi anu sina anu ona) sama en Paman li wan.(Brahma satyaṃ jagat mithyā, jīvo brahmaiva nāparah)

### Paman
Paman li  li sijelo ala li lon tan ona sama li moli ala li nanpa wan.

jan li kama sona e ante lon ale en Paman la o lukin e ni: akesi linja li Mitejan (mityam), linja li Satejan (satyam).sama la Nikuna en Paman li Satejan, Paman wan li lon li ona sama wan pi ijo mute ni: sona en lon en pilin pona.taso ale li Mitejan li jo e pakala.akesi linja en linja li jo e sijelo sama la jan li lukin e linja wan li ken pilin e ni: ni li akesi linja.

ni la, sama pi nanpa wan li sama pi sitelen lape.ale ni li Nikuna ala li jo e mute mute li jo e sijelo li sama sitelen lape.ale lon sitelen lape li lon pi lon ala.ale ni li lon nasin ni kin.lon la nasin ni li pana ala e sona ni: Paman li lape.ona li pana e sona ni: ale li lon sama sitelen lape kepeken tenpo pi lili mute.

nasin ni li nasin pilin ala (idealism) tan ni: nasin pilin la ijo lon lukin pi ijo ante li lon tan ijo lukin taso nasin ni la Paman li lon taso.

## tan sona
jan Sasi Kan

li jan lawa pi ma tomo Lontan li tan ma Pakisan.ona li jan nanpa wan pi pali ni: kama jan lawa lon tenpo aun tu wan pi pini ala.

## nasin lawa
nasin lawa ona li nasin loje li wile e ni: mije en meli en tonsi li sama.ni la jan pi nasin sewi Isilami li ike e ona lon tenpo pini.
## linja tawa
lipu ona
nena seli Takana

li nena seli lon ma Amelika insa li nena seli lon ma Mesiko lon ma Katemala.ma ona pi sewi nanpa wan li jo e suli m .tenpo poka la nena seli ni li pana e seli lon tenpo mun nanpa luka pi tenpo sike nanpa .
jan Kisina Wasesi

li jan sitelen pi ma Juke li pali e sitelen suli tu: ma esun pi jan monsuta Kolin en lon tenpo pi lete mute.

## o lukin
ma tomo Tape

li ma tomo lawa pi ma Tawan. ona li ma suli a.

ma tomo Tape li lon poka lete pi ma Tawan li jo e jan 2,494,813.

ma tomo Tape li jo e nimi lili "tomo pi kasi sewi ''Rhododendron''".
jan sewi Sasi

anu  li jan sewi lon  pi ma Palata.meli mute pi ma Palata li pali sewi tawa ona tan ni: mije ona li kama jo e tenpo mute mute.

jan sewi Sasi li olin e jan sewi Siwa taso jan sewi Tasa li pilin ike tawa jan sewi Siwa.jan sewi Sasi li pilin ante tawa mama ona li pana e sijelo pi ona sama tawa seli.ona li moli la kon sewi ona li kama lon sin, sijelo sin li jan sewi Pawasi.
jan sewi Tasa

li jan sewi lon nasin sewi Sanatana.sitelen ona la ona li ken jan li ken jan pi lawa soweli.

tenpo pini la jan sewi Sasi li moli lon seli tan jan sewi Tasa.ni la jan pi jan sewi Siwa li moli e jan sewi ni.jan sewi ni li kama lon sin la, ona li jo e lawa soweli.ona li mama pi jan sewi mute, jan sewi mute ni li mama pi soweli mute.ona li kama lon luka pi jan sewi Pama.

## tan sona
ike lawa

**ike lawa** anu **nasa lawa** la lawa li sama ala jan ale. ni li ante e sona e pilin e nasin. tan li wan ala, ni li kama tan ijo mute.

## ike ale

### ike pilin
jan li jo e ni la, ona li pilin ike lon tenpo mute li musi ala li jo e toki insa ike. jan ante li moli e ona sama.

### ike pi nasin tu
jan li jo e ni la, ona li pilin pakala mute li pilin awen ala.

### ike pi pilin monsuta tan utala
jan li jo e ni tan ni: tenpo pini la ona li lon utala suli
jan mun

jan mun li jan, anu ijo tawa lon mun ante.

tenpo ni la, jan tan ma mi li sona ala e ni: jan mun li lon ala lon.

sitelen pi jan tan ma ni la, jan tan mun ante li sama ni:  ona li suli, ona li jo e selo sama laso jelo.
jan awen loje

li nimi pi kulupu jan lon  pi ma Sonko, taso kulupu jan ni li jo e kulupu kipisi lon ante suli pi kulupu jan.nasin pona la, jan awen loje li jan  pi nasin loje wawa. pali tan jan awen loje li kama sewi nanpa wan lon tenpo mun nanpa luka tu wan loje pi tenpo sike nanpa  lon ma tomo Pesin.ni li pini la jan awen loje lon ma Sonko ale li kama kulupu, jan Ma Setun li lukin e jan awen loje lon ma tomo Pesin lon tenpo luka tu wan, nanpa pi jan awen loje li sama .
pali pi jan awen loje la,  ( jan jo ma en jan pi pali pan pi mani mute en jan pi pilin ante pi ante suli en jan ike lon kulupu en ) en kulupu mama ona mute mute li moli li anpa ike, jan awen loje li pakala e  ijo pona  mute lon .

## tan sona
jan sewi Kanesa

anu li jan sewi lon nasin sewi Sanatana li jo e sinpin soweli li jo e kiwen uta linja wan taso.ona li lawa e  li .
meli sewi San

li jan sewi li jan utala lon ma Kanse. utala pi tenpo sike ale la, ona li utala e jan pi ma Inli. jan Pojoni li lanpan e ona li pana e ona tawa jan pi ma Inli. jan pi pali sewi li moli e ona li toki e ni: ona li jan usawi. taso tenpo monsi la jan li ala e pali ike ona pi lon ala li pana e nimi sewi tawa ona.

## kon pi [[:kulupu:nimi sin|nimi sin]]
sike loje suli

li sike suli li ma pi  lon mun Jupite li jo e kon tawa pi wawa mute mute mute li jo e loje.ona li lon poka nanpa 22° pi  tan linja insa lon selo pi mun Jupite.tenpo Awa wan la kon tawa li ken tawa ma pi nanpa km  tan ma lon ona.jan li kama lukin e ona tan tenpo sike nanpa 1831.

## sitelen

sitelen:790106-0203 Voyager 58M to 31M reduced.gif|ilo Pojate li kama lon poka pi mun Jupite lon tenpo sike nanpa 1979 la ona li pali e sitelen tawa ni (jan li tenpo lili e tenpo pi sitelen ni, tenpo Sekon 36000 (tenpo Awa kulupu) pi tenpo lon li tenpi Sekon 1 pi sitelen ni.)jan li ken e tawa pi linja pi kon walo lon mun Jupite e tawa pi sike loje .
sitelen:Jupiter, Earth size comparison.jpg|sike loje suli la ma pi mi mute
ma Palata en ma Pakisan li utala lon tenpo sike nanpa 2025

tenpo sike nanpa 2025 la jan pi nasin sewi Isilami li utala e jan pi nasin sewi Sanatana lon ma Palata la, ma Palata en ma Pakisan li open e utala sin.jan tawa  pi nasin sewi Sanatana en jan wan pi nasin sewi pi jan Jesu en jan wan pi nasin sewi Isilami li moli lon utala ni, jan 20+ li jo e sijelo pakala kin.tenpo suno nanpa 24 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2025 la ma Palata en ma Pakisan li open e utala.jan li pilin  tawa ni.

## tan sona
toki Malajalan

li toki lon ma Palata. ma Palata la jan pi **[[ma kipisi Kelalan]]** li kepeken toki ni. jan 35,700,000 la toki mama ona li toki Malajalan. toki Malajalan la kon pi nimi Malajalan li jan. 

## tan nimi

nimi *Malayalam* li tan nimi *mala* (nena) li tan nimi *alam* (ma). kon ona li "ma nena".

## tenpo pini

toki Malajalan en toki Tami li jo e  mama li jo e nimi sama. ken la ona li tan toki Tami.

## kalama

### kalama lili

### kalama suli

## sitelen

ni mute li toki pi ken jan pi ma ale.
### toki Malajalan pi nasin sitelen Malajalan

മനുഷ്യരെല്ലാവരും തുല്യാവകാശങ്ങളോടും അന്തസ്സോടും സ്വാതന്ത്ര്യത്തോടുംകൂടി ജനിച്ചിട്ടുള്ളവരാണ്‌. അന്യോന്യം ഭ്രാതൃഭാവത്തോടെ പെരുമാറുവാനാണ്‌ മനുഷ്യന് വിവേകബുദ്ധിയും മനസാക്ഷിയും സിദ്ധമായിരിക്കുന്നത്‌.
### toki Malajalan pi [[nasin sitelen Lasina]]

man̠uṣyarellāvaruṁ tulyāvakāśaṅṅaḷōṭuṁ antassōṭuṁ svātantryattōṭuṅkūṭi jan̠icciṭṭuḷḷavarāṇ‌ŭ. an̠yōn̠yaṁ bhrātr̥bhāvattōṭe perumāṟuvān̠āṇ‌ŭ man̠uṣyan̠ŭ vivēkabuddhiyuṁ man̠asākṣiyuṁ siddhamāyirikkunnat‌ŭ.
### [[kalama lili IPA]]

/manuʂjaɾelːaːʋaɾum t̪uljaːʋakaːʃaŋːaɭoːʈum an̪t̪asːoːʈum sʋaːt̪an̪tɾjat̪ːoːʈuŋkuːʈi d͡ʒanit͡ʃːiʈːuɭːaʋaɾaːɳɨ̆ ǁ anjoːnjam bʱraːt̪rɨ̆bʱaːʋat̪ːoːʈe peɾumaːruʋaːnaːɳɨ̆ manuʂjanɨ̆ ʋiʋeːkabud̪ːʱijum manasaːkʂijum sid̪ːʱamaːjiɾikːun̪ːat̪ɨ̆ ǁ/
### toki pona

ken sama en suli sama la, jan ale li kama lon. ona li jo e nasin sona e nasin pona. olin la, jan ale o pali lon poka.

## o lukin

*toki Tami
nasin kulupu kepeken nasin pi ma Sonko

li nasin lawa pi ma Sonko li tan tenpo sike nanpa  li alasa e nasin loje tan lon.nasin loje ni la kulupu Konsantan li kulupu lawa wan taso, taso la ijo pi nasin mani li lon kin tan mani mute.

## pilin
kulupu Konsantan la ni li nasin loje taso pilin ante li lon kin.

### pona
jan mute mute mute pi ma Sonko li pilin e ni: nasin loje pi ante lili tan ma Sonko li ala e pilin pona tan jan ante tawa nasin mani li pana e nasin pona tawa ma ale.ona li kepeken palo mute tan jan ale pi ma Sonko.

### ike
kulupu pi nasin loje ni li pilin utala tawa : kulupu pi nasin loje lon ma Elena en kulupu pi nasin loje lon ma Nijon en kulupu pi nasin loje tan jan Maku en jan Lenin lon ma Tosi en jan pi nasin sin lon ma Sonko en jan pi nasin Ma lon ma Sonko en ante li pilin e ni: ni li nasin mani li nasin pi palisa mute li nasin tan jan Maku en jan Lenin ala.ma Sonko li ma pi nasin mani li ma pi nasin pi palisa mute.

ma pi nasin mani li pilin ike kin tawa nasin ni.

## tan sona
lipu "jan Osu pi wawa nasa"

li lipu tawa jan lili tan tenpo sike nanpa 1900 tan jan L. Pen Pamu li sitelen tan jan W. W. Tenso.

__NOEDITSECTION__
ante sewi tan jan Akonaton

li ante suli tan jan lawa Akonaton pi ma Masu  li lon tenpo sike sinpin nanpa  tawa tenpo sike sinpin nanpa .ma Masu la ante suli ni li pona e pali tomo e ijo pi kulupu jan e sitelen.

## tan
jan Akonaton li kama jan sewi la, jan pi pali sewi lon tomo sewi pi jan sewi Amon li jo e tomo mute e mani mute li wile ante e lawa.jan Akonaton li wile kama anpa e kulupu pi pali sewi e jan pi jo lawa la ona li ante e nasin ma kepeken jan mani meso en jan utala pi jo lawa.
## pali
jan Akonaton li toki e ni: jan li ken ala sewi e jan sewi Amon.jan Akonaton li pini e tomo sewi pi jan sewi Amon li ala e nimi pi jan sewi Amon li toki e ni: jan Aton li jan sewi suno pi wan taso.ma Masu la tomo sewi mute pi jan sewi Aton li kama lon tan ni.jan Akonaton li tawa e ma tomo lawa tawa ma tomo Amana li pana e nimi **ma pi jan sewi Amon** tawa ma tomo Amana.jan Akonaton li pana e jan sin mute tawa kulupu lawa.ante suli ni la sitelen mute pi jan sewi Aton li kama lon.sitelen pona mute li kama lon.jan Akonaton li moli la, ante ni li pini.
kulupu pi nasin Ma lon ma Sonko

li kulupu pi nasin lawa moli lon ma Sonko.jan pi nasin Ma li pali e ona.

## pali
tenpo suno nanpa 26 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike nanpa 2008 la ona li kama lon.tenpo sike nanpa 2009 la jan ona li pana e lipu toki tawa jan ma ale kepken linluwi kepeken pana lipu.ona li toki e ni: kulupu lawa ni pi ma Sonko li kulupu nasin mani.ona li wile anpa e kulupu Konsantan tan toki ni pi jan Ma Setun:
如果有一天共产党不为人民服务了，那么人民就要起来打倒它
ante toki:
tenpo suno wan la kulupu Konsantan li anpa ala tawa jan, jan o anpa e ona
## kama anpa
tenpo sike nanpa 2009 la, kulupu lawa pi ma Sonko li jan ike e jan lawa pi  e jan pi  tan ni: ona mute li jasima tawa ma.ona mute li kama weka la, kulupu lawa li lukin e jan Ma Osi kin.

tenpo sike nanpa 2021 la kulupu lawa li jan ike e jan mute pi  lon tenpo nanpa tu.

## tan sona
kulupu Kupu en jan Kasa

li sitelen tawa lon ma Tosi pi open suno li jo e kipisi luka.kipisi nanpa wan li pana e sona lon kama wawa pali lon ma Tosi lon sinpin pi tenpo sike nanpa , lili li ante tan lipu  pi jan Ka Anki En.sitelen tawa ni la jan li kama lukin e ma pali pi jan pali lon sinpin utala e ken pali (pona) pi ma Tosi pi open suno li suli e tenpo pi kama wawa pali tawa tenpo sike  li pana e sitelen suli pi sama ala.

## jo
sitelen tawa ni li pana e lon pi jan Pe Kasa (Fred Krause), ona li pali lon kulupu Kupu.jan Pe Kasa li sona e nasin loje la, ona li lon kulupu pi nasin loje li sona e ni: kulupu Kupu li lanpan e mani mute tan esun utala.

jan Pe Kasa li pilin pona tawa utala pi jan pali tan pilin ante lon ma tomo Esun.jan li suli e kon ona taso ona li wan lon tenpo pini pi ma Tosi pi open suno.pini la ona li kama pali lon kulupu Kupu li pilin ante tawa ni: jan lawa ona li wile lanpan pi ken ala e ijo pi ma Sesesele.ona li pali tan kulupu jan pi nasin loje li kama jan lawa pi kulupu Kupu.

sitelen tawa ni li jo e kipisi luka ni:

# tan seme la telo linja Ken li pona lukin sama ni? (Warum ist es am Rhein so schön?)
# kulupu pi len sinpin (Maskenball)
# tawa tenpo tawa pi kala suli (Bis die Haie torkeln)
# sike lon luka palisa lili li pakala (Zerbrochen sind die Ringe)
# tenpo pi supa tan en toki pini (Die Zeit der Fundamente und Epilog)
kipisi nanpa wan tawa kipisi nanpa tu wan la sitelen open li kulupu Kupu en jan Kasa, taso kipisi nanpa tu tu en kipisi nanpa luka la sitelen open li jan Kasa en kulupu Kupu tan ni: kulupu pi jan pali li kama sewi.
mi jo e wile

li toki suli tan jan Masin Luta Kin. nimi pi toki suli ni li tan ni: jan Masin Luta Kin li toki mute e nimi "I have a dream" li wile e ni: jan pimeja en jan walo li jo e lawa sama. toki suli ni li lon tenpo suno nanpa 28 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike nanpa 1963 li lon tawa ma tomo Wasinton tan pali en ken li lon tomo Linken pi awen sona.
kulupu pi tenpo sama Z

**kulupu pi tenpo sama Z** anu **kulupu Z** li kulupu jan li kama lon tenpo sinke nanpa 1997 tawa tenpo sike nanpa 2010.
jan sewi Mu

li jan sewi lon ma Masu.mije ona li jan sewi Amon.jan lili ona li jan sewi Konsu.mama mama ona li jan sewi Amon li jan sewi Le.toki Masu majuna la kon pi nimi ona li waso alasa li mama meli.
jan lawa Lejo nanpa luka luka tu tu

li jan lawa pi kulupu Katolika. jan lawa Pansiku li moli la, ona li kama lawa lon tenpo nanpa 2025-05-08. ona li tan ma tomo Sikako lon ma Mewika. tenpo pini la, ona li kama lawa ala la, nimi ona li .
lipu open:toki pona

sona 



lipu ponaijo sin pi toki pona



kulupu lipu pi :kulupu:toki ponasitelen lon tenpo suno ni



sina sona ala sona e ni?
nasin tenpo Isilan

**nasin tenpo Isilami** li nasin tenpo pi nasin sewi Isilami.



tenpo ni lon nasin tenpo Isilami





tenpo suno nanpa


tenpo suno nanpa  pi tenpo mun 





tenpo sike nanpa


nanpa 





tenpo suno








tenpo


 (UTC0)






[ o sin e tenpo]
tenpo ni

tenpo ni li lon insa lon tenpo pini en tenpo kama li  (UTC+0) pi tenpo suno nanpa  pi tenpo mun nanpa  () pi tenpo sike nanpa .

tenpo pini li pini la ona li kama, tenpo kama li kama la ona li pini.
## tenpo ni lon ma pi sama ala

ma la tenpo ni li sama ala lon tenpo wan, tenpo lawa li UTC+0.

## nasin toki
### toki pona

ijo ni li pali lon tenpo ni la, sina ken pana e "tenpo ni la" lon sinpin e "lon tenpo ni" lon monsi.

### toki Inli

ijo ni li pali lon tenpo ni la, jan li pana e kipisi lili "-ing" tawa monsi pi nimi pali. ante lili li lon.
nasin tenpo pi ma ale

li nasin tenpo lon ma ale . nasin ni la tenpo suno 365 anu tenpo suno 366 li lon tenpo sike wan. tenpo sike tu tu la tenpo sike pini li kama jo e tenpo suno namako wan. taso tenpo sike ale la tenpo sike pini li kama jo ala e tenpo suno namako wan, tenpo sike tu tu ale la tenpo sike pini li ken jo e tenpo suno namako wan. o lukin e ni: tenpo sike nanpa 1000 li jo ala e tenpo namako wan, tenpo sike nanpa 4000 li jo e tenpo namako wan. nasin tenpo ni la o lukin e lipu tenpo ni:

nasin ni la tenpo ni li  (UTC0). 

## toki
tenpo kama

tenpo kama li tenpo li lon insa lon tenpo ni en tenpo pini. tenpo li ken kama ala.

## [[nasin sewi]] la

jan mute pi nasin sewi li toki e ni: ona li ken lukin e tenpo kama.

## kama sona pi tenpo kama

kama sona pi tenpo kama li kama sona e ni: seme li awen lon tenpo kama? seme li kama pona lon tenpo kama? seme li ante lon tenpo kama? tan ni la kama sona ni li kepeken sona tan tenpo pini en tenpo ni, jan li kama sona e ijo pi tenpo kama kepeken sona ni. kama sona pi tenpo kama li suli tawa jan.
o lawa e tenpo kama, ala la tenpo kama li lawa e sina —— jan Pate Tesan 《Futurewise》
kama sona mute pi nasin sewi li lon ala li tan wile sona pi tenpo kama tan jan.

jan li ken kama sona e seli e lete e tawa ma e ante lon tenpo kama kepeken sona.
sitelen tawa "mi lon ma soweli"

li sitelen tawa nanpa wan lon ilo Jutu li pali lon tenpo suno nanpa 24 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2005. jan Sawe Kalin li pali e ona kepeken sijelo "" lon  lon ma Kaliponija pi ma Mewika. sitelen tawa ni la jan Kalin li lon sinpin pi soweli suli mute. sitelen tawa ni li jo e tenpo Sekon  li suli tawa kulupu pi ilo sona.

## jo
jan Kalin li toki e ni lon toki Inli:
All right, so here we are in front of the elephants. The cool thing about these guys is that they have really, really, really long trunks, and that's, that's cool. And that's pretty much all there is to say.
ante toki:
a, mi lon sinpin pi soweli ni, soweli ni li wawa musi tan ni: linja sinpin ona li suli mute mute mute, ni li wawa. lon la, mi toki ale.
jan monsuta Kolin

**jan monsuta Kolin** li jan jaki lili tan toki kulupu tan ma Elopa tan tenpo meso. toki kulupu ante la, ona li jo e ken ante e lukin ante e pilin ante. mute la, ona li lanpan e ijo li ken ante e lukin ona.

## tenpo pini nimi
nimi Kolin li tan nimi "Goblin" pi toki Inli. tenpo la jan monsuta Kolin meli li jo e nimi "Goblette".

tenpo wan nimi li sama pi tenpo sike 1400. ken la nimi li nimi **gobelin* tan toki Ankolo-Noman.

## lon toki kulupu

* jan monsuta Kolin li mute lon toki kulupu pi ma Juke lon toki kulupu pi ma Ele. lon ni, nimi li tawa jan ike mute.
* ma Kanse la, mute la jan monsute Kolin li lon ma Nomansi taso. tenpo wan pi nimi "Gobelin" li sama pi tenpo sike 1200, lon lipu pi jan Oteli Pitali (toki Lasina: *"Ordericus Vitalis"*).
* jan monsuta pi len lawa loje li nasin pi jan monsuta Kolin tan toki kulupu pi selo sewi pi ma Inli. loje pi len lawa ona li tan telo sijelo loje.
kama sewi pi nasin sewi Isilami

nasin sewi Isilami la,  li ni: jan pi nasin Isilami li tawa ma tomo Maka. kama sewi li lawa suli pi nasin Isilami. jan pi nasin sewi Isilami li jo e mani ken li jo e sijelo pona la ona o tawa ma tomo Maka. tenpo pi lili nanpa wan la jan pi nasin sewi Isilami o kama sewi lon tenpo wan.

## nanpa jan pi kama sewi
Strč prst skrz krk

li toki lili musi lon toki Seki lon toki Lowenki. kon ona li ni: pana e palisa luka lili tawa palisa pi anpa uta. toki ni la kalama lili tawa li lon ala.
utala pi tenpo suno nanpa 4 pi tenpo mun nanpa 6

li utala suli lon ma Sonko, kulupu lawa pi ma Sonko la nimi ona li .utala ni li tan tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 1989, jan pi kama sona li tawa tan pilin ante lon ma Sonko ale tan moli pi jan U Jopan.jan utala li utala e jan pi kama sona tan anpa e utala ni kepeken ilo utala muta.

ma Sonko la jan mute mute li sona ala e tenpo ni, ona li sona la ona li ken pilin e ni taso: kulupu Konsantan li pona.jan li alasa e ona la ona li ken alasa e pona pi kulupu lawa e ala.

## tan

### jan Ten Sopin li kama e [[nasin loje pi ante lili tan ma Sonko]]
jan Ten Sopin li kama e nasin loje sin li kama e ijo lili pi nasin mani, jan li pilin pona tawa ijo sin pi nasin mani taso jan li pilin ike tan ni: ken la jan lawa li wile e mani.

### mani li kama mani ala
ma Sonko li open e nasin sin la ijo li kama mani mute.

## tan sona
jan Wisa Sen Wikinson

li jan lawa wan lon ma Malaja pi ma.Juke li jan sona pi tenpo pini li ken toki e toki Inli e toki Kanse e toki Tosi e toki Epanja e toki Elena e toki Italija e toki Malasija e toki Min.

## tan sona
toki Mata

li toki lawa pi ma Mata. mama ona li toki Alapi.tenpo ni la toki Mata li kama moli tan ni: jan lili li pilin e ni: jan li toki kepeken toki Inli la jan ni li sewi.ma sona lon ma Mata li pana sona kepeken toki Inli taso.
## kalama en sitelen

## mama
toki ni la nimi mute li tan toki Alapi, nimi mute li tan toki pi kulupu toki Palata Elopa kin.o lukin e ni:"**Ġeografikament**, l-**Ewropa** hi **parti** tas-**superkontinent** ta' l-**Ewrasja**" (Geographically, Europe is part of the Supercontinent of Eurasia/sona ma la, ma Elopa li wan pi ma suli Asija Elopa).kulupu nimi ni la nimi pi pimeja wawa li nimi tan toki pi kulupu toki Palata Elopa.nimi tan kulupu toki Palata Elopa li jo e kon pi meso ala, taso nimi meso la nimi mute li tan ma Elopa ala li tan toki Alapi, o lukin e ni: "Ir-raġel qiegħed fid-dar" (The man is in the house/mije ni li lon tomo——nimi ale li tan toki Alapi).
## toki meso

## toki
ma Sonko li lawa e ken kepeken pi lipu ilo

kulupu lawa pi ma Sonko li lawa e ni: jan li ken lukin e seme lon ilo toki..

kulupu "tomo pi ken jan" li toki ni e ken jan lon ilo toki: ma Sonko la ona li lili.

## pona en ike

### pona
ma Sonko la jan li kepeken ala lipu ilo pi ma ante, la ni li pona tawa kulupu pali pi lipu ilo pi ma Sonko.

### ike

ma Sonko la jan li ken ala lukin e ike pi kulupu Konsantan li ken ala sona e ijo sama tenpo 64. ni la jan mute li kama sama jan pi ma ante kepeken ilo VPN. lon la, jan li ken ala kepeken ilo VPN tan kama linluwi pi ma ante lon ma Sonko.

## tan sona
toki Wesu

li toki ante pi toki Sonko li jo e nimi tan toki Alapi tan toki Lusi tan toki ante mute. jan li toki kepeken toki Sonko la, ona li ken sona lili e kon pi toki ni. .ona li sitelen lon sitelen Kililisa.tenpo pini la jan li sitelen e toki ni lon sitelen Alapi.
## nasin sitelen
sitelen lili ona li ni：

**sona lili:** Ь en Ъ li lon nimi tan toki Lusi taso.

## tan sona
*Вопросы дунганской лексикологии и лексикографии. Бишкек, 1991.
toki Kijasinki

li nasin toki wan pi toki Lusi li nasin toki wan pi toki Sonko li jo e nasin toki pi toki Sonko e nimi mute pi toki Lusi.toki ni li suli lon tenpo ale nanpa 19 taso tenpo ni la ona li moli.

tenpo ni la toki ni li moli.tenpo sike nanpa 1990 la jan li alasa e ni: jan esun majuna pi ma Sonko li toki kepeken toki ni lon esun pi ma tomo Ulanpata.toki ni la nimi mute li tan toki Lusi lon uta sama ni: женушеки (meli) li tan женушка (meli pi jan wan), nimi lili li tan toki Sonko sama ni: фуза li tan nimi 铺子 (ma esun), фанза li tan nimi 房子 (tomo).nimi lili li tan toki Monko sama ni: адали (lon a!) en бичиху (sitelen e ijo).

## ante
toki Sonko la kalama suli tu li ken ala wan, jan li pana e kalama lili lon monsi.

wan pi kalama suli kulupu li ken weka.[d] en [t] en [ts] li ken kama [z].

## tan sona
ma lili Nijuwatoputapu

li ma lili pi ma Tona li ma lili pi suli nanpa wan lon kulupu Nijuwa pi ma lili. ma ona pi sewi nanpa wan li sewi m 157. tawa ma pi ma Samowa lon tenpo sike nanpa 2009 li ike e ona. tenpo sike nanpa 2006 la jan 934 li lon .

ma telo ni la ma jan tu wan li lon li ma tomo Iwipo li ma tomo Palewa li ma tomo Wapowa. tenpo pini la jan lon  li toki kepeken toki Nijuwatoputapu, toki Nijuwatoputapu li sama toki Samowa. tenpo ni la jan li toki kepeken toki Tona, toki Tona lon  li jo e toki Samowa lili.

## o lukin kin
tawa ma pi ma Samowa lon tenpo sike nanpa 2009

tenpo suno nanpa 29 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpi sike nanpa 2009 la tawa ma li lon ma Samowa li lon ma poka.lili la jan 189 li moli.

## tawa ma
ma tomo Iwipo

li ma tomo lili lon ma telo Nijuwatoputapu. ma tomo ni la ma pi pini ike en kulupu lawa li lon. mute jan sama 1000 li lon ma tomo ni. tawa ma pi ma Samowa lon tenpo sike nanpa 2009 li ike e ma tomo ni, jan mute li moli lon tawa ma ni.

## o lukin
### ma tomo ante lon ma telo Nijuwatoputapu
*ma tomo Wapowa
*ma tomo Palewa
ma tomo Palewa

li ma tomo lili lon ma telo Nijuwatoputapu. jan 218 li lon. ma ni li sewi m 7 li jo e km² 0.17. tenpo pini la tawa ma pi ma Samowa lon tenpo sike nanpa 2009 li ike e ona.

## o lukin
### ma tomo ante lon ma telo Nijuwatoputapu
*ma tomo Wapowa
*ma tomo Iwipo
toki Nijuwatoputapu

li toki lon ma telo Nijuwatoputapu. tenpo ni la ona li moli.

tenpo ni la jan li sona e nimi 32 taso lon toki ni.

## lipu nimi
tenpo ni la jan li sona e nimi 32 taso lon toki ni.

## o lukin kin

## tan sona
jan Kopen Pulu

**jan Kopen Palu** (toki Inli: *Corbin Bleu*) li jan lon ma Mewika li lon sitelen tawa.

lipu Wikipesija la, mute pi lipu pi sona jan la, ona li nanpa mute.

## tan sona
jan telo

li nasin pi wawa nasa lon toki musi wawa pi kulupu jan Mala. nasin pi wawa nasa ni la jan li ken tawa pi pini ala li ken tawa tomo tan  pi ken ala tan unpa pi ken ala.

## jan unpa pi ken ala
toki jan la, jan telo li jan unpa li unpa e jan meli.toki jan la, jan telo li unpa pi ken ala e meli mute lon tenpo sike nanpa 2007. toki musi wawa la, jan telo li unpa e meli  la jan telo li ken kama moli ala (ilmu kebal).
## o lukin
toki pi jan telo lon tenpo sike nanpa 2005
jan li pana e telo tawa sijelo li kama  tan lanpan pi ken ala e ijo. ''(toki Sonko)''

## toki
ma lili Nijuwapojo

li ma lili pi ma Tona li wan pi kulupu Nijuwa pi ma lili. tenpo sike nanpa 2006 la jan 650 li lon . sewi pi  li sewi m 260. ma telo ni la jan li toki kepeken toki Nijuwapojo.

## nena seli

## o lukin kin
ma lili Tapawi

li ma lili pi kulupu Nijuwa pi ma lili. jan li alasa e kala lon ma lili Tapawi. tenpo sike nanpa 2021 la jan 14 taso li lon ma lili Tapawi. weka km 9 taso li lon ma telo Tapawi li lon ma lili Tonatapu.

## o lukin kin

## tan sona
mani Pana

anu **mani Pawana** li mani lawa pi ma Tona. kulupu mani lawa pi ma Tona (*Pangikē Pule Fakafonua ʻo Tonga*) li lawa e mani Pana. mani Pana en mani mute li jo e  awen pi ante mani, mani mute ni la mani Mewika en mani mute ante li lon. mani Pana la nasin mani tu wan li lon, ona tu wan li "seniti" li "paʻanga" li "hau". seniti ale li paʻanga wan, paʻanga ale li hau wan. tenpo lili la jan li kepeken nasin mani hau.

## ante mani

## o lukin kin
tenpo pini pi ma Pisi

tenpo pini pi ma Pisi li jo e kipisi tenpo tu tu. tenpo pini la jan lon ma telo lon telo suli Pasipi li alasa e ma Pisi. tenpo monsi jan tan ma Elopa li lawa e ma Pisi tawa tenpo pi kama wan pi ma Pisi.
## tenpo  tawa tenpo sike nanpa 1820
tenpo sinpin nanpa 1000 la jan li tawa ma Pisi. jan sona mute li pilin e ni: ona mute li tan ma Asija pi poka Sa pi poka kama suno li tawa ma Intonesija li tawa ma Pisi.

tenpo sike nanpa 800 en tenpo sinpin la jan Tuwipulotu li lawa e ma Pisi.

tenpo sike ale nanpa 11 la ma Tuwi Tona li kama lon ma Tona, ma Tuwi Tona li pana e ijo pi kulupu jan Tona tawa ma Pisi. tenpo ale nanpa 13 la ma Tuwi Tona li kama wawa ala.

tenpi sike nanpa 1643 la, jan tan ma Netelan li tawa ma Pisi.

## tenpo sike nanpa 1820 tawa tenpi sike nanpa 1874

tenpo sike ale nanpa 19 la jan tan ma Elopa li lawa e ma Pisi li pali e ma tomo Lepuka suli lon tenpo sike nanpa 1822. tenpo sike nanpa 1830 la jan tan ma Elopa li kama nasin sewi pi jan Jesu e nasin sewi pi jan lon ma Pisi.

tenpo sike nanpa 1865 la kulupu pi ma Pisi wan pi jan lawa li kama lon, jan Selu Epenisa Takonpa li kama jan lawa. taso tenpo sike nanpa 1867 la kulupu ni li kipisi, ma Pa pi jan lawa en kulupu ma La li kama lon. jan Selu Epenisa Takonpa li kama jan lawa pi ma Pa pi jan lawa.

tenpo sike nanpa 1871 la jan Selu Epenisa Takonpa li kama jan lawa pi ma Pisi anpa pana pona tan ma Elopa en ma Mewika

## tenpo sike nanpa 1874 tawa tenpo sike nanpa 1970
tenpo sike nanpa 1874 la ma Juke li  e ma Pisi. tenpo sike nanpa 1876 la kulupu pi jan lawa suli li kama lon. tenpo sike nanpa 1881 la ma telo Lotuma li kama ma pi ma Pisi. tenpo sike nanpa 1882 la ma tomo lawa li ma tomo Lepuka ala li ma tomo Supa. tenpo sike nanpa 1904 la jan lawa pi ma Pisi en mije walo li ken kama jan lawa ma.

## tenpo sike nanpa 1970 tawa tenpo ni

tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 10 pi tenpo sike nanpa 1970 la ma Pisi li wan li pini e lawa pi ma Juke lon tenpo sike 96. tenpo sike nanpa 1972 la jan li kama anu e jan lawa, kulupu pi kulupu ma li kama sewi.

tenpo sike nanpa 1987 la ante lawa tu li lon. ante lawa nanpa tu li wile anpa e nasin lawa pi jan lawa sewi. tenpo mon si la ante nimi tu tu li lon. tenpo ante nanpa wan la ma Pisi lon lawa ona tawa ma Pisi lon lawa pi kulupu pi sama ala. tenpo nanpa tu li lon tenpo sikw nanpa 1990, nimi  li kama "ma Pisi pi jo lawa lon lawa pi jan ale lon lawa pi kulupu pi sama ala". tenpo nanpa tu wan li lon tenpo sike nanpa 1997, nimi li kama "ma Pisi pi kulupu pi ma telo mute lon lawa pi kulupu pi sama ala". tenpo ante nanpa tu tu li lon tenpo sike nanpa 2011 ,nimi li kama "ma Pisi lon lawa pi kulupu pi sama ala".

## tan sona
ilo mun Wajesa nanpa wan

li ilo mun pi kulupu NASA. tenpo suno nanpa luka pi tenpo mun nanpa luka tu tu pi tenpo sike nanpa 1977 la ona li kama lon. tenpo ni la ona li pali. ona en kulupu NASA li jo e .