open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
tomo tawa linja pi ma Sensa

ma Sensa la tomo tawa linja mute li lon. suli nasin pi ona ale li suli km WALTTALLT (10 912). kulupu pi tomo tawa linja pi kulupu lawa li kulupu SJ.
suli nasin pi ma Sensa li suli mm LLTTAMLLL (1435).

## tomo tawa linja pi tenpo pimeja
(tenpo sike nanpa MAMT la) tenpo pimeja la tomo tawa linja li tawa ma ni:
* ma Kotepowi (Göteborg) en ma Sokon (Stockholm) - ma Tuwe (Duved) / ma Umeja (kulupu SJ li tawa e ona)
* ma Malomo (Malmö) - ma Sokon - ma Tuwe (tenpo lete la kulupu Seneletaka (Snälltåget) li tawa e ona, kin la kulupu SJ lon tenpo lili pi tenpo lete)
* ma Sokon - ma Pelin (Berlin) (kulupu Seneletaka)
* ma Sokon - ma Anpu (Hamburg) (kulupu SJ)
* ma Sokon - ma Luleja (Luleå) (kulupu Wi (Vy) li tawa e ona)
* ma Sokon - ma Nawi (Narvik) (kulupu Wi)
* ma Sokon - ma Malomo (kulupu SJ)

## tenpo lon en tenpo kama
tenpo ni la nasin pi tomo tawa linja lon ma Sensa li pakala. kulupu lawa li wile ala pona e pakala ni. tawa pi tomo tawa linja li wile e mani mute, kin la jan mute li lon tomo tawa linja. tenpo ni la, nasin li jo e tawa mute a. nasin pona li lon: kulupu lawa li ken pali e nasin sin lon poka pi nasin majuna. ni la tawa ale li ken lon nasin tu. taso kulupu lawa li wile ala pali e ni.
ma tomo Wilasimisu

anu  li ma tomo lon ma Italija. jan 3718 li lon ma tomo ni. ma tomo ni li lon kipisi ma lili Susatenja, lon kipisi ma suli Satenja. jan mute li tawa ma tomo ni lon tenpo musi pi ken pali ala. 

ma Wilasimisu li open lon kulupu nena Setepateli li pini lon ma telo Kapo Kaponala. nena ma li lon poka pi ma ni. suli pi nena Mini Mini li suli Meton 700.

lon poka pi ma Kapo Kaponala la ma telo ko Kanpulonsu en ma jan telo pi jan musi pi tan ma ante li lon. poka ante la telo lili Noteli en ma telo ko Simisu en ma jan telo Sunko li lon. ma telo Kapoli en ma telo Sepentala li jo pi ma Wilasimisu tawa jan lawa.

kipisi tomo pi ma Wilasimisu la ma telo ko Simisu li weka lon suli Meton 1500.

## tan sona
jan Seli Kosi

anu  li jan musi pi ma Italija. jan mute li sona e ona tan ni: ona li toki musi lon sitelen tawa musi, lon toki musi pi ilo kalama weka, li pali e sitelen tawa suli. tenpo pini la, ona li lon kulupu lawa pi ma Italija.

## sitelen tawa musi
pali pi jan Seli la, sitelen ni li suli:

*  li open lon tenpo sike nanpa 1987 li pini lon tenpo sike nanpa 1990;
*  li open lon tenpo sike nanpa 1988 li pini lon tenpo sike nanpa 1992;
*  li open lon tenpo sike nanpa 1997;
*  li open lon tenpo sike nanpa 2000;
*  li open lon tenpo sike nanpa 2004;
*  li open lon tenpo sike nanpa 2011;
*  li open lon tenpo sike nanpa 2015;
*  li open lon tenpo sike nanpa 2017.

kin la, ona li lon sitelen tawa pi kalama musi wan. tenpo sike nanpa 2021 la, jan Papijo Lopasi en jan Elo Lamatosi li pali e , la jan Seli Kosi li lon kipisi lili pi sitelen tawa ona.

## ilo pi kalama weka
ilo pi kalama weka la, jan Seli li toki lon kulupu Milano International, lon kulupu DeeJay, lon kulupu RDS, lon kulupu R101.

open la, nimi ona li Wisilijo. kulupu Milano la, ona li open kepeken nimi musi Keli. kama la, ona li open kepeken nimi musi Seli lon ilo kalama taso. tenpo ni la, jan ale li sona e nimi Seli.

## kulupu lawa
tenpo sike nanpa 1987 la, jan Kosi li kama lon kulupu lawa ni pi ma Italija: nasin pi pali kulupu. jan lawa pi kulupu ni li jan Pesino Kasi. jan kulupu 9286 li toki e ni: jan Kosi li pona, ona o ken lawa.

jan Lino Pomika li toki e ni: jan nasa ike mute li lon kulupu pi nasin kulupu. jan Wisinjo Kosi li jan pi nasa ni. toki ni la, jan Lino Pomika li kepeken nimi ni: .

tenpo sike nanpa 1992 la, tenpo mun nanpa 4 la, tenpo sike nanpa 22 la, jan Kosi li pini lawa.

ni li tenpo ike tawa jan Kosi. ona li wile ala toki e ona. ona li ike la tenpo lili la jan Kosi li lon toki kulupu. ona li alasa pona e ma Italija, taso jan ala li wile kute e wile ona. ni la, ona li pini lawa li awen lon sitelen musi. ona li pana e lipu lawa wile mute luka luka tu wan.

tenpo sike nanpa 2014 la, jan lawa Matejo Lensi li toki e ni: jan Wisinjo Kosi li wile ala kama jo e mani ni: ma Italija li pana e mani ni tawa jan lawa pi majuna pi tenpo sike mute mute mute luka. jan Kosi li toki e ni kin: ona li kama jo e mani la, ona li pana e ona ale tawa jan ni: jan pi kulupu mama ona li moli lon tomo pali. tenpo ni la, ona li awen kama jo e mani li pana ala e ona.

## tan sona
jan Isajama Kasime

li jan pi tan ma Nijon. jan li sona e ona la, tan nanpa wan li ni: ona li pali e sitelen Sinkeki No Kosin.
toki Pon Wen

li toki sin. toki pona li sama la, toki Pon Wen li jo e nimi lili e kalama lili, nimi ona li tan toki mute.

## tan sona
pan kili poki pi ma Italija

li moku pan pi tan ma Italija. ona li sama pan kili sike pi ma Italija, taso pan li lon supa ona. moku ante li lon supa pi pan moku, taso ona li lon insa pi pan poki. jan li ken seli e ona lon poki seli, li ken seli e ona kepeken telo kili laso jelo seli. ma ante la, pan poki li nasin ante. mute la, ni li lon insa pi pan poki: moku soweli lipu, en kili, en moku pi telo mama walo. ken la, jan li pana e sike mama tawa insa ona. tenpo nanpa wan la, jan li pali e pan poki ni lon ma tomo Napoli, lon kulupu tenpo nanpa 1800.

## nasin

### ma Kanpanja
jan Panseko Te Puka li pali e  lon kulupu tenpo nanpa 1800. lipu suli nanpa tu la, lipu lili nanpa 124 la:

### ma Pulija
tenpo mute la, ma Pulija la, ni li lon insa pi pan poki: kili selo pi telo oko, en moku pi telo mama, en kili ni: ona li ken laso kasi li ken pimeja, jan li pali e telo namako tan ona. ma Pulija la, jan li pali e pan poki lon tenpo namako.

### ma Sisilija
ma Sisilija, moku soweli lipu en moku pi telo mama en kili loje li lon pan poki. jan li seli e ona kepeken sijelo kasi. kipisi ma Katanja la, jan li pana e kala lili namako tawa ona. jan li tawa lon nasin la, ona li moku e pan poki lili. nasin ante li jo e nimi ante lon ma Sisilija.

### ma Pasilikata
kulupu tenpo nanpa 1800 la, jan li pali e pan kili lon tenpo ni: ona li lon soweli tawa. tenpo majuna la, jan li pali e ona lon tenpo namako ni taso: moku soweli mute li lon. ma tomo Lotontela la, jan li pana e moku soweli e sike mama e moku pi telo walo tawa ona. ma tomo Nowa Sili la, jan li pali e moku pan suwi; kili pan sike lili jelo, en kili kiwen selo, en ko suwi pipi jelo, en ko moku pi kule ma li lon ona.

## tan sona
utala pi ma Pokulan

**utala pi ma Pokulan** la ma Juke en ma Asensina li utala e ona ante lon ma Pokulan lon kulupu ma Sosa Sanwi pi anpa pi sitelen ma. ma Alensina li wile lawa e ma Pokulan la ona li pana e kulupu utala Alensina tawa ma ni lon tenpo sike nanpa . nasin pi mute weka pi ma ale la ma Alensina li lon linja  lon weka tawa ma Pokulan lon telo Alansi pi anpa pi sitelen ma.

tenpo suli la ma Juke en ma Alensina li utala tan ma Pokulan. ma Juke li pali e ma tomo pi poka telo pi nimi Emon lon tenpo sike nanpa LLLTAMMML. ma Epanja pi tenpo pini li pali e ma tomo Luwi lon ma Pokulan. pali Epanja li lon tenpo pini tawa pali Juke la pali Juke li ike tawa ma Epanja. ma Epanja li wile utala e ma Juke, taso ni li kama ala. tenpo sike nanpa LLLTWALLLT la ma Alensina li weka e lawa pi ma Epanja la ma Alensina li lawa e ona sama. ma Alensina li pali e tomo lon ma Pokulan lon tenpo sike nanpa LLLTWAM. ona li pana e nimi Mawina (toki Epanja: *Malvinas*). taso la tomo tawa telo utala pi ma Mewika li pakala li weka e ma tomo ni la ma Juke li kama lawa sin e ma Pokulan lon tenpo sike nanpa LLLTWAMLLTW.

## utala pi tenpo sike nanpa LLLTTAMMMMT
ale insa pi tenpo sike nanpa LLLTWAMLLTW pi tenpo sike nanpa LLLTTAMMMMT la ma Juke li lawa e ma Pokulan. taso la ma Alesina li pana e kulupu utala pi pali wawa tawa ma Pokulan lon suno nanpa tu pi mun nanpa tu tu pi tenpo sike ni. ona li kama lawa e ma Pokulan.

kulupu pi utala ala pi ma kulupu wan li toki e ni tawa ma Alensina: ona li wile pini utala li wile toki tawa ma Juke. ni li kama e pona. taso la ma Alensina li awen lon ma Pokulan lon tenpo esun LT la kulupu utala pi ma Juke li tawa lon linja LLTAAA tawa ma Pokulan. ona tu li utala lon kon lon telo. pini ni la ma Juke li kama lon ma li utala lon suno nanpa MW pi mun nanpa luka. ma Alensina li pini wile utala lon suno nanpa LLTT pi mun nanpa LW.

kulupu utala Juke li poki e jan utala Alensina WALLTWALLTW li moli e ona LWAMMLL. jan wan pi jan tu pi ona LWAMMLL li moli lon tomo tawa telo *ARA* *General Belgrano*. tomo telo *HMS* *Conqueror* pi ma Juke li pakala e tomo ni la ona li tawa anpa telo. jan utala TAMMLLLTW pi ma Juke li moli.

## pini utala
pini utala la ma Juke en ma Alensina li pini pona tawa ona ante, taso tenpo sike nanpa LLLTTAMMMMLL la ni li kama pona sin.
ma tomo Akuleli

li ma tomo pi ma Isilan. ma Isilan la mute jan li suli nanpa tu. ona pi ma Lekawi li suli tawa ma Akuleli. ona li kama lon lon tenpo sike nanpa LLLTAMMMMLW. tenpo sike nanpa MALLL la jan WAMMMMWAMMMMLLW li tomo lon ma Akuleli. jan lawa li jan Eliku Pon Powinson (*Eiríkur Björn Björgvinsson*).

tenpo sike nanpa MAMTT la jan Kopajasi Loju (*小林 陵侑* ) li tawa sewi kepeken ilo pi palisa tu lon ko walo lete. sewi nanpa wan la ona li lon linja TAMMMMLLW lon weka ma. ni li suli tawa tawa sewi ale ante. jan Kopajasi Loju li ni tan ala utala musi.
kulupu ma Sosa Sanwi pi anpa pi sitelen ma

**kulupu ma Sosa Sanwi pi anpa pi sitelen ma** li lon anpa pi telo Alansi. ma Juke li lawa e ona, taso ma Alensina li wile lawa e ona li toki e ni: ona li lawa. ma ni li lawa ala e ona sama. toki lawa la ma ni li kama ante tawa ma Pokulan lon tenpo sike nanpa LLLTTAMMMML. tenpo ante la ma Pokulan en kulupu ma Sosa Sanwi li ma sama. jan ma li lon ala ma ni, taso jan li tomo lon ona kepeken tenpo lili. tenpo sike nanpa MALW la mute jan li lon poka pi nanpa mute. jan pi alasa sona li lon ma Po (toki Inli: *Bird Island*). jan lawa pi tomo pi sona pi tenpo pini li lon ma tomo Kiwikan (toki Inli: *Grytviken*). jan pi lawa pi ma Juke li lon li awen tan ni: jan Juke o lon ma lili Juke ni. ni la ma ante li ken ala weka e ona. suli la jan li lon k

ulupu ma Sosa Sanwi tan ijo tu wan ni taso.
jan Kapipo

li jan pi kalama musi uta li jan powe pi sitelen musi li tan ma Italija. jan Antonjo Lisi li pali e ona. jan Kapipo li mije.

## sitelen tawa
jan Kapipo li lon sitelen tawa ni:

* ;
* ;
* ;
* ;
* .

## kalama musi
jan Kapipo li pali e kalama musi mute.

kalama kulupu la:

* tenpo sike nanpa 1991 la,  li jo e kalama luka tu wan;
* tenpo sike 1995 la,  li jo e kalama luka luka;
* tenpo sike 1996 la,  li jo e kalama luka luka.

kalama pi kulupu ala la:

* tenpo sike nanpa 1990 la, ;
* tenpo sike nanpa 1991 la, .

kulupu pi kalama musi la:

* tenpo sike nanpa 2008 la, .

## sitelen tawa suli

* . jan Neli Palenti li pali e sitelen tawa ni lon tenpo sike nanpa 1998;
* . jan Masimo Molini li pali e sitelen tawa ni lon tenpo sike nanpa 2011.

## tan nimi
 li tan .

open la, jan li tan ma Likulija tawa ma Eliteja. poka telo la, jan li tawa e poki. jan tawa mute li jo e nimi jan Kapi.

tenpo ante la, nimi Kapipu li kama pana e sona ni: jan li lon ma Likulija li tan ma ante. tenpo ante la, jan mute li tawa ma Likulija tan kipisi ma Italija pi lon poka pi linja sike pi lon sike ma; ni la, nimi Kapipu li kama nimi pi kulupu jan ni. nimi ni la, kulupu ni li ike ala tawa jan toki, ona li musi tawa jan toki.

## nasin
ijo Kapipo li sijelo len. lukin la, ona li sama jan ni: linja ala li lon lawa ona, sijelo ale ona li loje, oko ona li walo, nena sinpin ona li lili li sike, uta ona li suli, insa pi uta ona li pimeja. ona li ken jo e len namako. tenpo mute la, ona li jo e len lili ni: len namako li sama pipi lipu li lon noka lawa ona, kiwen namako li lon luka ona, len walo lili li sama len namako pi lupa pini li nasa lukin. tenpo open la, ona li jo e len ala.

jan Kapipo li tan ma Likulija. jan li sona e ni tan mute. toki pi jan Kapipo la kalama li sama kalama pi jan pi ma Likulija. ona li kepeken nimi mute ni pi toki Likulija: *"balette, belandi, besugo, figgeu, mea, nescio, rumenta, palanche*".

open la, jan Kapipo li wile pana e pilin ike tawa jan. tenpo sin la, ona li wile pona e jan li wile weka e nasin ike.

## tomo sona suli Weten Kentaki la utala lawa

tenpo sike nanpa 1979 la jan li pali e len loje suli Piwe. len Piwe li len pi tomo sona suli Weten Kentaki. ona li pona e pilin pi jan pi pali sijelo musi ni: jan li tawa e sike palisa kepeken noka. len Kapipo li kama lon tenpo sike nanpa 1990. ona tu li sama lukin. jan Sanpanko Tanki li kama sona e ni lon tenpo sike nanpa 2003. ona li wile toki e pali ike pi jan Antonjo Lisi. tenpo kama la, kulupu Weten Kentaki kin li wile toki e ni. ona li wile e ni: jan Lisi li pana e mani.

tenpo sike nanpa 2017 la, jan lawa pi ma Italija li toki e ni: len Piwe li pali musi ala, jan li pali e ona kepeken ken ala, kepeken sona ala, kepeken musi ala. ni la, jan lawa li toki e ni: kulupu Weten Kentaki o pana e mani pi mute ni tawa jan Lisi: jan Lisi li pana e mani ni tawa jan pi sona lawa.

## tan sona
toki Tukisiki

li toki sin lili. ona li tan toki pona.  li open pali e ona lon tenpo sike nanpa 2020. toki Tukisiki la, nimi mute luka luka luka tu tu en kalama luka tu wan li lon.

toki Tukisiki li lili mute li lili tawa toki pona. toki ante li ken lili tawa toki Tukisiki. taso, toki Tukisiki li ken pona tawa jan. toki pi lili tawa toki Tukisiki li ken ike tawa jan.

## kalama

### kalama pi uta pini
toki Tukisiki li jo e kalama pini luka. kalama pi toki pona la,

*kalama /s/ li kama kalama /t/, taso kalama /ti/ li ken kalama [si] anu [tsi];
*kalama /w/ en kalama /j/ li kama kalama /k/;
*kalama /n/ li kama kalama /l/.

### kalama pi uta open
toki Tukisiki li jo e kalama open tu wan. kalama pi toki pona la,

*kalama /e/ li kama kalama /i/;
*kalama /o/ li kama kalama /u/.

### wawa kalama
toki pona li sama la, kipisi nanpa wan pi nimi pi toki sike li jo e kalama pi wawa nanpa wan. kulupu nimi la, nimi nanpa tu li wawa.

## nasin
nasin toki kin la, toki sike li sama toki pona. taso, nimi “pi” li lon ala.

*ka li - jan ni;
*muku pula mi - moku pona mi;
*tuki kiku li - toki pi ma ni.

## sitelen

toki Tukisiki li kepeken . kin la, ona li kepeken nasin sin pi , la sitelen pona mute li ken kama wan, sitelen sin li lon.

## nimi ale
nimi ale pi toki Tukisiki li tan toki pona. taso, nimi wan pi toki Tukisiki li ken pana e sona pi nimi mute pi toki pona. wan la, nimi sike “tu” li tan nimi pona “tu”, taso ona li ken pana e sona pi nimi pona “mute”.

ni li nimi ale pi toki Tukisiki:

### '''nimi ante pi tenpo pini'''
liti

### '''kon'''
lete

### tan
lete

## toki suli
ni li toki pi tomo Papili kepeken toki Tukisiki. jan Tumu li ante e ni.

toki suli ante li lon lipu "muti tuki tiki". lipu "tuki tiki" li toki e pona ona.

## tan sona
tomo tawa Kote Sante

tomo tawa **Kote Santen** li lon telo. ona li lon ma Sensa li tawa ma Kosa Santen (toki Sensa la Gotska Sandön) ona li ken poki e jan MMMMLLLW.
wan pi lili ale

li ijo lili. ona li sijelo pi ijo ale. sijelo ale, en wawa ale, en tawa ale, en ante ale la, kipisi ale li wan ni.

sina wile awen kipisi e ijo la, sina ken ala pini ala. tenpo la, kipisi li lili nanpa wan, la sina ken ala kipisi e ona. ala li ken kipisi e wan pi lili ale.

kulupu wawa wan li jo e kulupu wan wan. linja pi wawa wan li ante mute kepeken tenpo lili la, wan pi wawa ni li suli. linja li ante lili la, wan li lili.

wan sijelo pi wawa ike li lon sijelo lili. sijelo lili la, lon mute li lon. taso wan li ken ala lon ale. wan li ken lon selo lili taso. wan sijelo li awen lon selo la, sijelo lili li awen wan. wan sijelo li ken lon ale la, wan sijelo li ken tawa ante, la sijelo lili li kama pakala, la sijelo suli li ken ala lon. ijo li lon tan ni: wan li ken ala kama kipisi.

jan li sona ala e nasin pi wan wawa la, jan li ken ala sona e nasin pi ijo ale.

## tan nimi
toki Lasina la, nimi Quantum li nasin ante pi nimi Quantus. nimi Quantus li pana e sona pi toki "mute seme". wan li tu li mute la, nimi li Quanta.

tenpo sike nanpa 1902 la, jan Pili Etuta Anton Pon Lena li kepeken nimi "wan Quanta pi wawa ike". jan Lena li toki e ni: jan Keman Lupi Pesinan Pon Kenko li toki e wawa ike kepeken nimi ni. taso, jan li kepeken nimi Quantum lon tenpo pini. wan la, jan Eka Alan Po li kepeken ona lon lipu "Loss of Breath". jan pi sona sijelo li kepeken nimi Quantum lon toki ni: ona li nasin lili pi nimi "quantum satis", li pana e sona ni: mute ni li pona li lili tawa mute pona ante ale. jan Kenko li jan pi sona sijelo, li toki e wan Quantum seli.

tenpo sike nanpa 1901 la, jan Max Planck li toki e wan Quanta ni: wan sijelo, en wan pi wawa ike, en wan kon, en wan seli. tenpo sike nanpa 1905 la, jan Ape Ansan li lukin e ni li toki e ni: pana wawa li lon kipisi lili pi lon wan taso, pana wawa ni li .

## kama sona
tenpo sike nanpa 1900 la, jan Max Planck li kama sona e wan wawa lon tenpo ni: ona li wile kama sona e ni: ijo seli li pana e seli kepeken nasin seme. nimi ona la, wan li sama poki. nasin sona ni la, sona ni li nasa ala: seli li ken ante e kule ijo. tenpo mun nanpa 12 la, tenpo suno nanpa 14 la, jan Planck li toki e ni tawa , li kepeken sona ni lon lipu pi sona pi pana seli.

alasa sona ni la, jan Planck li kama sona e nanpa *h*, e wan pi wawa ike, e nanpa Apokato Lonsi. jan li kama sona e pona pi sona ona, la tenpo sike nanpa 1918 la, jan li toki Nobel e pona ona.

## tan sona
suli linja Meta

**suli linja Meta** la jan li nanpa e suli palisa. ona li lon kulupu wan Si. jan li awen e suli ona kepeken ni: suli pi tawa suno li nanpa awen. nasin ni li toki e suli wan tawa jan ale. jan li sona e ona la, ona li ken pali kepeken nanpa pona, li ken sona pona e suli ijo.

## tan sona

*
jan Jani Sina

li jan pi tan ma Italija. jan li sona e ona tan ni: ona li jan pi sijelo musi ni: jan li tawa e sike musi lili kepeken ilo palisa lipu pi linja mute. musi sijelo ona la, ona li wawa nanpa wan lon musi pi jan wan tawa kulupu ATP; la ona li wawa nanpa wan lon ma Italija lon tenpo ale. ona li kama wawa nanpa wan lon tenpo suno nanpa 10, lon tenpo mun nanpa 6, lon tenpo sike nanpa 2024. kama sona ATP pi wawa sijelo la ona li wawa nanpa wan lon tenpo luka luka luka.

jan Sina li tan kipisi . jan li toki Tosi lon ma ni. tenpo pini la, ona li tawa wawa lon ko lete kepeken palisa noka. ni li pini lon tenpo sike nanpa 13 pi lon ona. jan Sina li open musi pi palisa linja, la ma tomo Posikela li kama tomo ona. ma tomo ni la,  li pana e sona pi musi ni tawa ona.

## tan sona
kulupu Studio 54 pi pana weka pi kalama musi

li pana e kalama musi kepeken ilo pi kalama weka. jan pi kulupu ni li lon , lon kipisi ma suli Kalapija, lon ma Italija. jan li ken kute e kalama pi kulupu ni lon kipisi ma lili ni: ma Mesina, en ma Katanja, en ma Leso Kalapija, en ma Kosensa, en ma Wipo Walensija, en ma Katansalo, en ma Kotone, en ma Lese, en ma Potensa, en ma Saleno.

## tenpo pini
tenpo sike nanpa 1985 la, tenpo mun nanpa 6 la, tenpo suno nanpa 6 la, kulupu ni li kama lon tan wile pi jan ni: jan Peto Paleta, en jan Panseko Masala. jan ni kin li lon: jan Enso Kato, en jan Memo Minisi, en jan Peto Munsesi. open la, kulupu li jo e nimi "Radio DJ Club Studio 54". open la, jan li ken kute e kalama pi kulipu ni lon ma lili taso.

tenpo sike nanpa 1991 la, kulupu li open kepeken ilo sin .

tenpo sike nanpa 1994 la, pana kalama pi kulupu ni li open kepeken ilo nanpa.

tenpo sike nanpa 1995 la, kulupu ante li esun e kulupu ni, la jan li ken kute e ona lon ma Kalapija ale. tenpo la, jan pi ma lili ante li kama ken kute e ona.

tenpo sike nanpa 1997 la, kulupu li alasa pana e kalama kepeken linluwi. ona li kepeken ilo Real Audio.

tenpo sike nanpa 1998 la, kulupu li kama jo e nimi *Studio54Network*.

tenpo sike nanpa 2000 la, kulupu li pana e kalama tawa ilo kalama suli pi lon ma tomo. ni li tan kulupu Stargate.

## jan kulupu

*  li sona e esun;
* , en , en , en , en , en  li sona e kalama;
* , en , en , en , en , en , en , en , en , en , en , en  li toki;
*  li toki tawa jan jo pi kalama musi;
*  en  li lawa e tenpo pi kalama musi.

## tan sona


## lipu ilo
lipu ilo pi kulupu ni li lipu studio54network.it.
nena ma Topenkaki

ken la,  anu  li nena ma lon ma Inli. ona li lon poka pi ma tomo lili Tapena, lon ma Kanpija. jan sona Tewi Pensi en jan pi ma ni li toki e ni: nena ma ala li lon ni, nena ma ala li jo e nimi ni tawa jan pi ma ni tawa jan lawa.

jan A. D. Mills li pali e lipu pi nimi pi ma pi lon ma Inli. ona li toki e ni: nimi Torpenhow li pana e sona ni: poka pi nena ma kiwen. ona la, nimi li tan nimi ni: nimi Torr pi toki Enli majuna, en nimi Penn pi toki Keleta nanpa wan, en nimi Hoh pi toki Tansi.

tenpo sike nanpa 1688 la, jan Toma Tenton li toki e ni: tomo sewi pi ma tomo Tapena li lon poka pi nena ma. ona la, nimi pi ma tomo li ken tan ni. jan Tenton li pana e nimi "Hill" (nena ma) tawa nimi ni. taso, ken mute la, ma ala li jo e nimi ni.

tenpo sike nanpa 1884 la, jan G. L. Fenton li wile toki e nimi pi kipisi tu tu pi kon sama. nimi mute li jo e kipisi pi kon sama, taso kipisi tu tu li kipisi mute. ken la, nimi Tor, en nimi Pen, en nimi How, en nimi Hill li pana e sona sama ni: nena ma. nimi li lon toki wan tan toki ante la, tenpo mute la ona li ken nasin ni. jan Toma Konpa li toki e ni kepeken nimi ni lon tenpo sike nanpa 1880.

## tan sona
pona lukin

ijo li **pona lukin** la, jan li lukin e ona li pilin pona. ijo ni li ken ma, li ken jan, li ken sitelen, li ken kiwen, li ken ijo ante ale.

ijo wan li ken pona lukin tawa jan wan, li ken ike lukin tawa jan ante.

pona lukin li ken nasa e sona jan. tomo sona la, jan wan li ike lukin la, jan ante li pona lukin la, jan tu ni li sona sama la, jan pi pana sona li toki e ni lon tenpo mute: sona pi jan pi pona lukin li suli tawa sona pi jan pi ike lukin. lukin li nasa e sona pi jan pi pana sona.

## tan sona
jan Mako Sotan

li jan pi tan ma Mewika. ona li jan pi musi sijelo ni: jan li pana e sike tawa poki kepeken luka. musi sijelo ni la, ona li lon .

musi sijelo ona li pona tawa jan mute tan jan Sotan. ni li open lon kulupu tenpo 1980. lipu ilo pi kulupu Enpije li toki e ni: "musi sijelo pi sike poki la, jan Mako Sotan li nanpa wan tawa jan mute".

## tan sona
ma Posen

li ma lawa pi tenpo pini. ona li open lon tenpo sike nanpa 1525 li pini lon tenpo sike nanpa 1947. ma tomo Kenipe en ma tomo Pelin li ma tomo lawa ona.
kulupu pi toki pona

ni li lipu pi kulupu ale pi toki pona.

## kulupu ilo pi toki pona taso ala

### ilo Pepu

*kulupu toki pona pi toki Inli (jan MMMLLWA)

*kulupu ''Learn Toki Pona'' pi toki Inli (jan LLLTA)

*kulupu ''Toki Pona Learners Club'' pi toki Inli (jan WAMMMM)
*kulupu ''Toki Pona Questions/Answers Vortex'' pi toki Inli
*kulupu *[https://www.facebook.com/groups/808648400060435/ Pokey Toe-Nails]* pi toki Inli
**kulupu ni la jan li toki e nasin toki pi toki pona li pali e lipu tawa kama sona kepeken
*kulupu *[https://facebook.com/groups/2202700279996049/ Toki Pona Türkiye]* pi toki Tuki (jan LLL)
*kulupu “ma pona” pi toki Inli pi toki Takalo (jan LT)
**jan li wile lon kulupu la ona o toki tawa jan Stephen Felicia Que

### ilo Siko

#### toki Inli

*kulupu ma pona pi toki pona pi toki Inli (jan WAMMTTA)
**sona ante pi ma pona pi toki pona
*kulupu kama sona pi toki Inli (jan MMMLA)
*kulupu *Learn Toki Pona* pi toki Inli (jan TTA)
*kulupu lipu tenpo pi toki Inli (jan TAMMLL)
*kulupu ma pi nasin sitelen pi toki Inli ( jan WAMMLL)
*
*kulupu “kulupu” pi toki Inli (jan WA)
*kulupu lipu kule pi toki Inli (jan MMMM)

#### toki Inli ala

*kulupu *toki pona francophone* pi toki Kanse
*kulupu *[https://discord.gg/sS5TgS2 Nipponjo]* pi toki Nijon (jan WAMMMM)
*kulupu *[https://discord.gg/EatdgH9UTm ぽなぽなジャパン]* pi toki Nijon (jan TAMMMLL)
*kulupu toki Epanja en toki pona pi toki Epanja (jan WAMMMLL)
*kulupu *[https://discord.gg/ZsnWStWu35 ma měso pi Topo]* pi kulupu toki Lowan
*kulupu ma pona pi toki Epelanto pi toki Epelanto

### ilo Wesi

*
jan Ma Opa

li jan pi lipu Jutu li jan pi sona ilo li jan pi pana sona tan ma Mewika. tenpo pini la ona li jan ilo pi kulupu NASA lon sike suno luka tu tu. sike suno nanpa 1980 la jan Ma Opa li kama lon lon ma Kaliponja.
jan Mapa

anu  li jan pi lipu Jutu li jan pi wile sona. ona li jo e kulupu mute pi sitelen tawa lon lipu Jutu.

## lipu ona
* 
* 
* 
* 
* lipu GTLive
toki pi wile ike

**toki pi wile ike** (nimi **nimi ike** en nimi **kulupu nimi anpa** en nimi **toki pi wile pi pana pi pilin ike** li ken) li ken nimi wan li ken nimi mute, taso suli la nimi li toki ike li pana e pilin ike tawa jan. tenpo la jan li wile anpa e kulupu ante la ona li kepeken nasin toki ni. jan li toki e ni la tan tu wan li lon pi ken suli. nanpa wan la jan li pilin e ni: jan ante li suli ala. nanpa tu la jan li pilin e ni: jan ante ike lon pali ijo anu sama la jan li wile utala e ona. nanpa tu wan la jan ante li wile ala e ni: jan ante li lon poka.

tenpo la ante li pana e nimi ike tawa kulupu la kulupu li open kepeken nimi ike sama nimi pi ike ala lon ni: toki pi jan ante li pini ike.
nasin sitelen pi toki Nijon

anu **sitelen Nijon** li sitelen nasin pi toki Nijon. tenpo ni la jan li kepeken nasin tu wan suli. nanpa wan li sitelen Kansi li ken sama nasin ni: nimi wan li sitelen wan. nanpa tu li sitelen Kana li sama nasin ni: kulupu kalama wan li sitelen wan. nanpa tu wan li sitelen Lomansi li kepeken sitelen Lasina li sama nasin ni: kalama wan li sitelen wan. nasin tu ante li lon sitelen Kana. nanpa wan li sitelen Ilakana. nanpa tu li sitelen Katakana. tenpo la jan li toki e ni: kama sona pi sitelen Nijon li wile e wawa pi suli nanpa wan. tan li ni: kama sona pi nasin mute li wile.

jan li sitelen Nijon la jan li ken open sitelen lon sewi lipu li ken pini sitelen lon anpa lipu. ni li kama e linja sitelen wan. linja li open lon poka pini lipu li pini lon poka open lipu. tenpo pini la jan li kepeken nasin ni lon mute, taso utala suli nanpa tu li pini la nasin ni ante li kama suli: jan li open sitelen lon poka open li pini sitelen lon poka pini. linja sitelen li open lon sewi li pini lon anpa lipu. tenpo ni la jan li sitelen lon lipu kasi la jan li kepeken nasin pi tenpo pini lon tenpo mute. lipu ilo la nasin pi tenpo ni.

## nasin lukin
toki ni li tan sona Asaje Sinpun li tan suno nanpa LLLTT pi mun nanpa TT pi sike nanpa MATT. sitelen Kansi en sitelen tu Kana en sitelen Lomansi li lon ona. 

:2=ラドクリフ、マラソン五輪代表に   1万m出場にも含み
:*<span style="color:green">Radokurifu</span>, <span style="color:green">Marason</span> <span style="color:red">gorin daihyō</span> <span style="color:blue">ni</span>, <span style="color:black">ichi</span>-<span style="color:red">man</span> <span style="color:black">mētoru</span> <span style="color:red">shutsujō</span> <span style="color:blue">ni mo</span> <span style="color:red">fuku</span><span style="color:blue">mi</span>*
:"jan Pola Waki li lon utala pi tawa suli pi ma ale. ona kin li wile lon utala pi tawa lili wawa (linja WAA pi nasin pi mute weka pi ma ale)"

nimi pi toki Nijon li seme lukin lon nasin sitelen ale:
pilin pi ijo poka

jan en sijelo ante li lon la, jan li ken pilin e sijelo ante ni kepeken sijelo ona. jan li ken luka e sijelo, li ken lukin e ona, li ken kute e ona, li ken pilin e ona kepeken uta. jan li ken pilin e suli pi sijelo ni. jan li ken pilin e ni: sijelo li ken sama kiwen li ken sama ko li ken sama telo li ken sama kon. jan li ken pilin e seli ona e lete ona.
ma tomo Opija

, anu , anu  li ma tomo lon kipisi ma Sasali, lon ma Satenja, lon ma lawa Italija. jan LWALLLAMMLLLW li lon ma tomo ni.

tenpo sike nanpa 2005 la, ma tomo Opija en ma tomo Tenpijo Pasanja li ma tomo lawa pi kipisi ma Opija Tenpijo. ni li pini lon tenpo sike nanpa 2016. tenpo kama la, ona tu li ma tomo lawa pi kipisi ma Kalula Note Satenja. tenpo pini la, ma tomo ni li jo e  li ma tomo lawa pi ma lawa Katula.

ma ona pi tomo tawa telo li suli tawa jan mute.

## tan sona
ma Aman

ma Aman li ma kipisi lawa pi ma Utun. ona li jo e jan pi mute nanpa wan e suli pi mute nanpa tu wan lon ma ona.
sitelen Lasena

**sitelen Lasena** li nasin sitelen pi toki Lasena. ona li majuna, jan ala li kepeken ona lon tenpo ni. ona li tan sitelen Elena. sitelen Lasina li tan sitelen Lasena. jan li open kepeken nasin ni lon tenpo sike nanpa 700 pi sewi Jesu ala, li pini lon tenpo sike nanpa 100 pi sewi Jesu lon.

sitelen Lasena li tan sitelen Ejupoja. sitelen Ejupoja li lon kulupu sitelen Elena loje. nasin sitelen ante li tan sitelen Lasena, ona li sitelen Itali majuna li sitelen Lasina; taso, ken la, sitelen ni li tan sitelen Ejupoja tan sitelen Lasena ala.

## sitelen ale
sitelen Kanan en sitelen Elena la, wan pi sitelen Lasena li tan wan pi sitelen tu ni. sitelen Lasina la, jan li sitelen e toki Lasena kepeken wan ni pi sitelen Lasina.
ma Etulija

li kipisi pi ma Italija lon tenpo majuna. ona li open lon poka pi nasin telo Anlu, li pini lon poka pi nasin telo Tipeli. tenpo ni la, ma ona li ma Tokana, li ma Lasijo, li ma Unpija. kulupu Lasena li lon ma ni lon tenpo ona.

## ma tomo
telo kasi (kon ante)

telo kasi li pana e sona mute:

* telo moku pi lipu kasi la, lipu kasi li ante e telo la telo li pana e pilin uta pona;
* telo sijelo kasi li lon sijelo kasi li sama telo loje pi sijelo jan.
sitelen tawa Soweli Lili Mi

li kulupu pi sitelen tawa li kulupu pi ijo musi tan .

ijo musi ni li soweli tawa lili pi kule mute

sitelen tawa mute pi Soweli Lili Mi:

# Soweli Lili Mi (tan tenpo sike 1986)
# Toki Pi Soweli Lili Mi (tan tenpo sike 1992)
# Soweli Lili Mi: Jan Pona Li Wawa (tan tenpo sike 2010)
# Lon Pi Soweli Lili Mi (tan tenpo sike 2020)
# Soweli Lili Mi: Sitelen Sina (tan tenpo sike 2021)

## jan seme li lukin e sitelen tawa Soweli Lili Mi
kulupu Apo li pali e sitelen tawa Soweli Lili Mi tawa meli lili, taso tenpo sike 2010 la jan suli li kama lukin e sitelen tawa Soweli Lili Mi: Jan Pona Li Wawa

kulupu pi jan suli ni li pali e kalama musi e sitelen tawa e toki musi e ijo ante
toki Lasena

li toki majuna. jan ala li sona e toki ni lon tenpo lon. tenpo ona la, kulupu Lasena li lon lon ma Italija. toki Lasina la, ona li jo e nimi Etrusca. jan li sona ala e kulupu pi toki ni.

jan pi toki ni li kepeken sitelen Lasena. sitelen pi majuna nanpa wan li tan tenpo sike nanpa 700 pi sewi Jesu ala. sona lon la, jan li awen sitelen e toki ni lon tenpo sike nanpa 50 pi sewi Jesu lon. sitelen Lasina li tan sitelen Lasena, sitelen Lasena li tan sitelen Elena.

toki ni la, nimi mute li ken kama wan. nimi suli en kipisi nimi namako li kama wan. namako li ken ante e kalama pi nimi suli.

toki Lasina la, nimi li lon li tan toki Lasena. wan la, .
telo sijelo kasi

**telo sijelo kasi** li lon sijelo kasi. kasi li wile kama jo e wawa tan ma la, ona li tawa e wawa kepeken telo sijelo.

## tan sona
ma tomo Tenpijo Pasanja

anu  li ma tomo lon kipisi ma Sasali, lon ma Sasinja, lon ma Italija. jan WAMLLAMMLW li lon ma tomo ni.

## tan sona
toki Katula

li toki pi kulupu toki Loma. jan li toki ni lon ma Katula, lon kipisi ma Sasali, lon ma Sasinja, lon ma Italija.

jan sona li toki e ni: toki Katula li nasin wan pi toki Kosika. jan sona ante li toki e ni: toki Katula li nasin wan pi toki Satu. jan sona ante li toki e ni: toki Kosika en toki Satu li kama wan la toki Katula li lon.
ma lawa Katula

li ma lawa pi tenpo pini. tenpo ni la, ma ona li lon ma Italija.

ma lawa Tulese en ma lawa Apalele en ma lawa Kalali li lon poka ona.

## tenpo
tenpo pi ma lawa Loma la, ma tomo Opija li jo e wawa esun suli; tomo tawa telo li tawa ona li tawa ma tomo Loma li tawa . ma lon poka ona la, jan pi ma Kosika li lon.

tenpo sike nanpa 456 la, kulupu Wansili li open utala e ma tomo Opija, la ma ni li pini jo e wawa esun e jan mute. tenpo sike nanpa 543 la, jan lawa Jusinijanu pi ma Loma li utala e kulupu Wansili li lanpan e ma Opija. ma Loma li awen lawa e ma Sasinja.

ni la, kulupu Lakon en kulupu Kunale li lawa e ma Sasinja, ma li jo e jan lawa wan lon tenpo wan; ona li kepeken nimi Judike. tenpo sike nanpa 705 la, kulupu Alapi li open utala e ma Sasinja, la ma Sasinja en ma Loma li pini ken esun. ni la, tan kulupu lawa la, ma Sasinja li kama jo e kipisi lawa tu tu, kipisi wan li jo e jan lawa wan; ona tu tu kin li kepeken nimi Judike. kipisi wan ni li ma Katula.

ma Loma li pini lon la, utala li ken. ni la, kipisi tu tu ni li kama ma lawa tu tu. ma Katula li lon poka pi ma Kosika, li lon poka pi ma Italija, la ona li ken esun suli.

tenpo sike nanpa 1000 la, kulupu Alapi li open utala e ma Sasinja. tenpo sike nanpa 1016 la, ma Senowa en ma Pisa li weka e kulupu Alapi kepeken utala. tenpo sike 1073 la, jan lawa Gregorius pi nasin sewi Jesu Katolika li toki e ni: ona li lawa e ma Sasinja. toki ona la, tenpo nanpa wan la, jan li kepeken nimi Katula.

## jan lawa
jan lawa la, ma ni li kepeken nimi Judike. jan lawa open la, jan li sona ala e nimi lon tenpo sin.

## tan sona
toki Olapi

**toki Olapi** (anu; Volapük, IPA: /volapyk/) li toki sin. jan pali ona li jan Jojan Masin Saja (Johann Martin Schleyer). ona li pali e toki Olapi lon tenpo 1879.

toki sin ni li pali tawa jan ale. kulupu tomo *Kadem bevünetik volapüka* (tomo lawa pi toki Olapi tan ma ale) li misikeke e ona.

tenpo lon la, jan 20 (noka) li toki e toki ni. tenpo pini la, sama jan 200,000 li toki e toki Olapi. taso, tan tenpo 1889 la, jan lili mute li kama sona e toki ni.

toki Epelanto en toki pona la, toki Olapi li pona ala. ona li wile e tenpo ilo suli 350~, taso toki Epelanto wile e tenpo ilo suli 150~, en toki pona wile e 30~.

kalama ale lon toki Olapi:

## nimi
nimi ijo

* vol - ma
* pük - toki
* staf - palisa
* fluk - kili
* her - linja lawa
* fut - noka anpa
* nim - soweli
* bim - kasi suli
* sid - ijo sike lili pi kama kasi
* ston - kiwen

nimi tawa ijo/jan

* ob - mi
* obs - mi mute
* ol - sina
* ols - sina mute
* om - ona (mije)
* oms - ona (mije ale)
* of - ona (meli)
* ofs - ona (meli ale)
* on - ona (tonsi, anu kon ala)
* ons - ona (tonsi, anu kon ala)
* ok/oks - nimi tawa jan toki (sama nimi "mi", taso nimi ni li ante.)
* od/ods - nimi tawa jan ante
* oy - nimi tawa jan ale
* os - ijo ala
* or - nasin sewi pi nimi "ol" (kepeken lon toki Olapi sin taso, lili kin)
* ors - nasin sewi pi nimi "ols" (kepeken lon toki Olapi sin taso, lili kin)

## "jan meli o" lon toki Olapi
ilo Linu Min

li ilo kon lawa. ona li nasin wan pi ilo Upuntu. ilo Upuntu li nasin wan pi ilo Tepijan. ilo Tepijan li nasin wan pi ilo Linu.

jan li kama jo e ilo Linu Min la, ilo Linu Min li pana e ilo lukin pi nasin mute pi sitelen tawa, e ilo mute pi nasin ni: mani ala en len ala.

ilo Linu Min li jo e ilo tu wan ni pi lipu open: ilo Sinamon, en ilo Xfce, en ilo Mate.

 li open e pali pi ilo Linu Min. tenpo ni la, kulupu suli li awen pona e ona.

lipu pi ilo Linu Min li ken kepeken toki mute, taso tenpo ni la ona li kepeken ala toki pona. jan li ken pana e ante toki tawa kulupu.
ma Katata

li ma suli tan ma tomo Katata. tenpo suli ona la, ona li suli tan ma Ipelija tawa ma Apika. ona li kepeken e toki Katata tan kulupu toki Semi. 

## tenpo open

ma tomo Katata li open lon poka tenpo luka luka suli lon ma Apika tan jan Punisi tan ni: ona li pali e esun tawa jan mute lon poka telo suli Mesitelane. 

## tenpo meso

lon tenpo meso ona la, ma tomo Taja li kama wawa ala. ijo ni la, ona li weka lili tan ona. ona li kama ma suli en ona li tawa ma Sisilija, ma Sasinija, ma Kosika, ma Ipelija. ona li open e ma tomo lon ma Ipelija, mi ken pana e nimi ni, ma tomo Katata. ona li esun e ijo mute tawa jan Ipelija 

## tenpo pini

 li pini tan ni: utala Puniki pi nanpa wan e utala Puniki pi nanpa tu la, ma Loma li anpa e ona. pini pi utala Puniki pi nanpa tu wan la, ma Loma li seli e ma tomo Katata e esun e jan lili lon tomo ona (jan li mute ala).
nasin telo Epe

li nasin telo suli lon ma Elopa.

suli linja ona li suli Mete 1094000. pini en kipisi suli li lon ma Tosi. open li lon kulupu nena Kakonose lon ma Seki li weka lili tan ma Posuka. tomo tawa telo pi tawa ijo li lon tan ma tomo Patupise lon ma Seki. ma tomo Tesen en ma tomo Matepu li ma tomo suli ante lon poka. tomo tawa pi telo suli li lon tan ma tomo Anpu. ona li pana e telo tawa telo suli lon poka pi ma tomo Kukapen.
musi Supalimina

li musi ilo. kulupu Pillow Castle Games li pali e ona, li pana e ona lon tenpo sike nanpa 2019. musi ni la, jan li tawa lon tomo mute kepeken nasin nasa, li wile kama sona e nasin nasa kepeken ken sona ona. suli la, ijo li nasa lukin lon musi ni.

jan li ken musi ni lon ilo Makinto, lon ilo Winto, lon ilo Linu, lon ilo Nintento Suwi, lon ilo Puleseson nanpa 4, lon ilo Puleseson nanpa 5, lon ilo Ekesepo Wan, lon ilo Ekesepo Siwi, lon ilo Antowi, lon ilo Ajowesi.

jan pali li toki e ni: ona pali e musi Supalimina la ona li wile e ni: ona li pona sama musi Pota sama musi Entasenpa.

## jan pali

*  li nasin e kulupu;
*  li nasin e pali;
*  li pali e sitelen;
*  li pali e toki ilo;
*  li pali e toki;
*  li pali e kalama musi;
*  la kalama uta pi .

## kon nimi
nimi Superliminal li jo e kon tu.

wan la, nimi "super-liminal" li pana e sona ni: jan li ken sona e ijo, taso ijo ni li suli tawa ken sona ona, la jan li ken ala sona e ale pi ijo ni.

ante la, nimi "super liminal" li pana e sona ni: ijo ni li nasa mute tawa lukin, li nasa e pilin jan, li ken pana e pilin monsuta.

## nasin musi
jan li musi ni la ona li lukin sama ni: oko ona li oko pi jan pi lon musi.

musi ni li kepeken nasin pi oko jan. ijo tu li suli sama la, ijo li lon poka la ona li suli lukin, ijo li weka la ona li lili lukin.

jan li ken tawa e ijo. ijo li awen suli sama tawa lukin, taso ona li tawa poka li tawa weka, la ona li kama lili li kama suli.

## toki
jan li pilin ike. ona li lukin e ni lon ilo pi sitelen tawa: jan sona Len Pisa li pona e pilin jan kepeken lukin lape. jan li alasa kama pilin pona. taso, lukin lape li kama nasa, la jan li ken ala pini lape. jan sona Len Pisa en ilo pi nasin pona lape li alasa pona e jan.

## tan sona
ma Maketonija

ma mute li jo e nimi Maketonija

* ma Maketonija pi ma Elina li kipisi pi ma Elina
* ma Maketonija majuna li ma lawa lon tenpo pini li tomo pi jan Alekanto suli
* tenpo pini la ma Sewenamaketonija li ma Maketonija, li ma Maketonija pi ma pini Jukolawija
jan sewi (kon ante)

**jan sewi** li jo e kon ni:

* sewi: jan pi wawa mute sewi.
* jan waso: jan toki pi kama tan sewi. mute la jan li sitelen e ona kepeken nasin ni: ona li jo e luka waso. tan ni ona li jo e nimi "jan waso" kin.
* jan pona sewi: ona li pali e pona pi nasin sewi.
* jan lawa pi nasin sewi: pali ona li ni: ona li pali e nasin tan jan tawa sewi e nasin tan sewi tawa jan.
tenpo sike nanpa 2024

ona li lon poka pi tenpo sike ni:
* tenpo sike 2023 li pini la ona li kama.
* ona li pini la tenpo sike 2025 li kama.

## seme li kama?

### nasin lawa
* jan li wile e jan lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 2024: jan Tana Tun li anpa e jan Kamala Ewi li kama jan lawa sin.
* lawa pi kulupu utala lon ma Anku lon tenpo sike 2024: jan Jun Sanjo pi ma Anku li toki e ni: lawa pi kulupu lawa li lon. taso, kulupu lawa pi ma Anku li pini e lawa pi kulupu lawa.

### utala
*ma Lusi en ma Ukawina li utala: ma Lusi en ma Ukawina li awen utala. ma Ukawina li tawa insa pi ma Lusi.
*utala insa lon ma Mijanma li awen. kulupu utala en lawa ma ante li utala.
*ma Isale en ma Pilisin li utala: utala en moli li awen lon ma palisa Kasa. ma Isale li tawa insa pi ma Lunpan.

### ante
*mun li len e suno lon ma Amelika lete lon tenpo sike 2024-10-4.

## tan sona
ma Isale en ma Pilisin li utala

ma Isale en ma Pilisin li open utala lon tenpo sike nanpa 1948. taso, utala ni li tan tenpo pini mute. nasin Sijon la, jan mute pi kulupu jan Jejuta li tawa lon ma Pilisin pi ma Osuman. utala suli nanpa wan la, ma Juke li toki e ni: ma Pilisin li ma mama pi kulupu jan Jejuta. kulupu jan Alapi pi ma Pilisin li pilin ike tawa nasin ni. taso, jan mute li awen tawa lon ma Pilisin. tenpo sike nanpa 1936 la, jan mute pi kulupu jan Alapi li utala li wile weka e lawa pi ma Juke. taso, ma Juke li anpa e wile ni. utala suli nanpa tu en moli Sowa la, jan mute li tawa weka tan ma Elopa. tenpo sike nanpa 1947 la, ma mute wan li toki e ni: ma Pilisin o ma tu. ma tu ni li ma pi kulupu jan Jejuta li ma pi kulupu jan Alapi. taso, nasin ni li kama ala. lawa pi ma Juke li weka lon tenpo sike nanpa 1938, ma Isale li toki e lawa sin. utala li open. kulupu utala pi ma Sulija en ma Utun en ma Masu li utala e ma Isale. ma Isale li anpa e kulupu utala pi ma ante li weka e jan mute tan ma ona.

ma Isale li utala e ma ante lon poka lon tenpo mute. tenpo sike nanpa 1967 la, ma Isale li kama jo e ma ale pi ma Pilisin e ma Sawina e ma sewi Kolan. tenpo kama la, pini utala li kama lon insa pi ma Isale pi ma Masu. ma Isale en ma Utun kin li pini utala. taso, ma Isale li awen lawa e ma palisa Kasa e pini suno pi telo Utun li pali e ma tomo sin lon ma ni. taso, ma mute li pilin ike tawa ni tan ni: nasin lawa pi ma ale li toki e ni: o pali ala e ma tomo sin lon ma lanpan.

tenpo sike nanpa 1993 la, jan Yitzhak Rabin en jan Yasser Arafat li sitelen e pilin sama pi ma tomo ma tomo Usilu. taso, pini utala li awen ala. tenpo sike nanpa 2000 la, utala pi tomo sewi Al-Aqsa (Al-Aqsa Intifada) li open. tan ni la, kulupu utala pi ma Isale li tawa weka pi ma palisa Kasa.

tenpo lon la, utala suli lon lon ma palisa Kasa. kulupu Hamas li kama lawa lon ma palisa Kasa la, ma Isale li pini e tawa ijo tawa insa pi ma palisa Kasa. kulupu Hamas li pana e ilo pakala lon sewi tawa ma Isale. ma Isale li pana e ilo pakala tawa ma palisa Kasa. tenpo sike 6-10-23 la, kulupu Hamas li pakala e sinpin lon poka pi ma Isale, li tawa insa pi ma Isale, li moli li lanpan e jan mute. ma Isale li li pana e ijo pakala li moli e jan mute li tawa insa lon ma palisa Kasa.

jan mute li wile e ni: ma Pilisin en ma Isale li kama ma lawa ante. taso, jan mute pi ma Isale en jan Pinjamin Netanaju kin li pilin ike tan ni: ona li pilin monsuta tan utala tan ma Pilisin. jan mute pi Pilisin li pilin ike tan ni: ma Isale li lanpan e tomo mute e ma mute lon ma Pilisin. ma Isale li weka e jan pi kulupu Pilisin la, jan ni li ken ala tawa lon tomo ona pi tenpo pini. kin la, ma tu li pilin e ni: ma tomo Jelusalawin o ma tomo lawa mi.

## o lukin kin
### kulupu jan
*kulupu jan Alapi
*kulupu jan Jejuta
### nasin sewi
*nasin sewi Isilami
*nasin sewi Jajasi
### ma
*ma Pilisin
*ma Isale
### kulupu utala
*kulupu Ama

## lipu ante
*Conflict in Israel and Palestine through 2015: Crash Course World History #223 (toki Inli) sitelen tawa lon tomo CrashCourse lon ilo Jutu
## tan sona
pini suno pi nasin telo Utun

**pini suno pi telo Utun** li kipisi wan pi ma Pilisin. pini suno la, ona li lon poka pi ma Isale. open suno la, ma Utun li lon poka ante pi nasin telo Utun. kipisi ante pi ma Pilisin li ma palisa Kasa. ma palisa Kasa en pini suno pi telo Utun li kipisi tan ma Isale. 

tenpo pini la, ma Utun li lawa e ona. taso, tenpo sike 1967 la, kulupu utala pi ma Isale li lanpan e ona. ma Isale li pali e ma tomo sin. taso, ma tomo ni li ike tawa nasin lawa. pini suno pi telo Utun li kipisi. ma Isale li lawa e ma mute. lawa kulupu pi ma Pilisin li lawa e ma ante. kulupu utala pi ma Isale li pini e tawa jan pi kulupu Pilisin.

## sitelen
sitelen:Israeli West Bank Barrier.jpg|sitelen tomo
ma tomo Asuwa

ma tomo Asuwa (toki Tosi: Hauswurz) li ma lon ma lili Ese pi ma Tosi. jan 960 li lon ma tomo Asuwa.

## ma

ma tomo Asuwa li lon poka pi . ma tomo Wetena en ma tomo Lomesu en ma tomo Panlo li lon poka. nasin 3141 en nasin 3181 li lon ma tomo Asuwa.
## tenpo pini

jan li sitelen pi nanpa wan e ma tomo Asuwa insa tenpo sike 1090 en tenpo sike 1150. tenpo sike 1945 la, utala suli nanpa tu li pakala e mute pi ma tomo. ma tomo Asuwa li kama lon insa pi ma tomo Nojepo (toki Tosi: Neuhof) lon tenpo sike 1972.
## ijo lon

ma tomo Asuwa li jo e tomo kulupu e tomo pi jan utala seli e tomo pan. jan lili pi ma tomo Asuwa li ken kepeken e ma musi. ma tomo Asuwa li jo e ma pi jan moli.  ma tomo Asuwa li jo e tomo sewi tawa kulupu Katolika. jan li pali e ilo kalama tawa kulupu ale lon tenpo sike 1959. jan li pana e sona sin kepeken ilo kalama. ma Tosi la, ma tomo ante mute li jo ala e ilo ni.
## tan sona
nasin Sijon

li pilin pona tawa ni: lawa ma pi kulupu Jejuta o ma. ma mute lon ma Elopa la, lawa ma en jan li pilin ike tawa kulupu Jejuta. tan ni la, jan Theodor Herzl li toki e ni: ma lawa sin o lon. ona li wile e ma ni lon ma Ukanta anu ma Pilisin pi ma Osuman. kin la, ona li wile e ni: toki lawa pi ma sin ni o toki Iwisi ala o toki Tosi.

jan mute li tawa ma Pilisin li wile pali e ma tomo sin lon ma Pilisin. tawa ni li . tawa ni li jo e kipisi mute.

ma Isale li kama lon tenpo sike 1948 la, nasin Sijon li ni: ma Isale o awen. jan mute lon tenpo ni li pilin ike tawa nasin Sijon tan ni: nasin Sijon la, ma Isale li pali ike tawa kulupu Pilisin. kin la, ma Isale li lanpan e ma mute pi ma Pilisin, li weka e jan mute pi kulupu Pilisin tawa ma ante.
jan li wile e jan lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 2020

tenpo sike 2020 la, jan li pana e wile ona tawa jan lawa pi ma Mewika. jan So Patan li anpa e jan Tana Tan, li kama jan lawa sin. jan Tana Tan li toki e ni: pana wile li lon ala. jan pi pilin sama li tawa tomo lawa pi ma Mewika li ante e pini pi pana wile. tan ni la, kulupu lawa pi ma Mewika li wile weka e jan Tana Tan tan jan lawa. 

ijo suli pi pana wile ni li tawa suli pi jaki Kolona. jan mute lon ma Mewika li kama jaki li moli. jan li pilin e ni: jan Tana Tan li pini e tawa pi jaki Kolona.
mi kama, mi lukin, mi lawa

jan utala li kama wawa lon tenpo lili la, jan Juliju Kesali li toki:  jan mute li pilin: tenpo sike pini 47 la jan lawa pi ma Loma li toki e ni. ona li utala e jan lawa pi ma Pontu lon ma Sela.
tenpo sike nanpa 2023

**tenpo sike 2023** li tenpo sike pi tenpo lon. ona li lon poka pi tenpo sike ni:
* tenpo sike 2022 li pini la ona li kama.
* ona li pini la tenpo sike 2024 li kama.

## seme li kama?

### nasin lawa
* jan Lula li open jan lawa pi ma Pasiju lon tenpo sin.

### utala
*ma Lusi en ma Ukawina li utala: ma Lusi en ma Ukawina li awen utala. kulupu utala Wane li tawa poka pi ma tomo Makuwa, li pini. 
*utala insa lon ma Mijanma li awen. kulupu utala en lawa ma ante li utala.
*ma Isale en ma Pilisin li utala: kulupu Hamas li utala e ma Isale, li lanpan e jan tan ma Isale. kulupu utala pi ma Isale li tawa insa pi ma Kasa li pana e ilo pakala.

## tan sona
ma tomo Tan

**ma tomo Tan, ma tomo Katansa** (toki Posuka: *Gdańsk;* toki Kasepe: *Gduńsk;* toki Tosi: *Danzig)* li ma tomo lon ma Posuka. ma Pomose en ma Kasepe la ona li ma tomo lawa. ma Posuka la ona li ma tomo pi suli ma nanpa wan. ona li lon poka telo suli Paluse.

## tenpo pini
tenpo sike 1000 la ma Katansa li kama e ma tomo. tenpo sike 1807 en tenpo sike 1920 la ona li ma tomo taso Katansa. tenpo ni la ona li ma tomo pi ma Posuka, taso tenpo pini la jan pi ma tomo ni mute li jan Tosi.
## ma lili
ma Katansa li jo e ma lili ni:
ma Anoweki (toki Posuka: *Aniołki*), ma Petowa (toki Posuka: *Brętowo*), ma Peseno (toki Posuka: *Brzeźno*), ma Keweme (toki Posuka: *Chełm*), ma Jasen (toki Posuka: *Jasień*), ma Kokoki (toki Posuka: *Kokoszki*), ma Kakowe-Kuki Sakote (toki Posuka: *Krakowiec-Górki Zachodnie*), ma Lenita (toki Posuka: *Letnica*), ma Matana (toki Posuka: *Matarnia*), ma Minika (toki Posuka: *Młyniska*), ma Nowi Poto (toki Posuka: *Nowy Port*), ma Oliwa (toki Posuka: *Oliwa*), ma Olisini (toki Posuka: *Olszynka*), ma Oluna lawa-Katansa Polute (toki Posuka: *Orunia Górna-Gdańsk Południe*), ma Oluna-jan Ojeteke sewi-Lipise (toki Posuka: *Orunia-św. Wojciech-Lipce*), ma Osowa (toki Posuka: *Osowa*), ma Peki-Mikowa (toki Posuka: *Piecki-Migowo*), ma Peluka (toki Posuka: *Przeróbka*), ma Pimose lili (toki Posuka: *Przymorze Małe*), ma Pimose suli (toki Posuka: *Przymorze Wielkie*), ma Luteki (toki Posuka: *Rudniki*), ma Selese (toki Posuka: *Siedlce*), ma Sotoki (toki Posuka: *Stogi*), ma Sisa (toki Posuka: *Strzyża*), ma Sukanino (toki Posuka: *Suchanino*), ma meso pi ma tomo (toki Posuka: *Śródmieście*), ma Ujesiko-Wasowise (toki Posuka: *Ujeścisko-łostowice*), ma Tulu nanpa luka tu (toki Posuka: *VII Dwór*), ma Lesete noka (toki Posuka: *Wrzeszcz Dolny*), ma Lesete lawa (toki Posuka: *Wrzeszcz Górny*), ma lon telo Sopesewa (toki Posuka: *Wyspa Sobieszewska*), ma nena pi jan Atamo Mikewi (toki Posuka: *Wzgórze Mickiewicza*), ma Sasapa-Miwine (toki Posuka: *Zaspa Młyniec*), ma Sasapa-Lotaje (toki Posuka: *Zaspa-Rozstaje*), ma Sapanka-Ejekela-Jelitoko-Tesoleta (toki Posuka: *Żabianka-Wejhera-Jelitkowo-Tysiąclecia*).
## jan suli
jan Tanel Kapele Walenla (toki Tosi: *Daniel Gabriel Fahrenheit*) en jan Leke Walesa (toki Posuka: *Lech Wałęsa*) li lon ma tomo Katansa.
## jan lawa
jan lawa pi ma tomo Tan li jan Tukewi.
ma Pomose

**ma Pomose** (toki Posuka: *Pomorze;* toki Kasepe: *Pòmòrzé;* toki Inli: *Pomerania*) li ma kipisi pi ma Posuka. telo suli Palute en ma Pomose pini en ma Kujawi-Pomose en ma Wama-Masuli li lon poka. ma tomo lawa ona li ma tomo Tan.
ma Kasepe li lon ma ni. toki pi ma Kasepe li toki Kasepe.