open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
toki Intelinwe

**toki Intelinwe** li toki sin. toki Intelinwe en toki ante la nimi ona li *Interlingue*.

jan Eta Wan Wa (*Edgar von Wahl*) li mama pi toki Intelinwe. tenpo pini la, nimi toki ni li toki Ositenta.

## jan pi toki Intelinwe
* jan Eta Wan Wa (*Edgar von Wahl*) 
* jan Alone Mateka (*Alphonse Matejka*)
* jan Tawi Makele (*David MacLeod*)
* jan Wisen Kotalako (*Vicente Costalago*)

## kulupu lipu pi toki Intelinwe
* Kajš, Jan Amos (1938) *Krasina, raconta del subterrania del Moravian carst*.
* Podobský, Jaroslav (1935/1947) *Li astres del Verne*.
* Costalago, Vicente (2021) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* Costalago, Vicente (2021) *Antologie hispan*.
* Costalago, Vicente (2021) *Fabules, racontas e mites*.

## toki pi toki Intelinwe
* **toki!** = Salute!
* **sina toki ala toki e toki Intelinwe?** - Esque tu parla Occidental?
* **mi olin e sina.** = Yo ama te.

## tan sona


## lipu ante
* lipu pi toki Intelinwe
kiwen kon nasa

**kiwen kon nasa** li ilo nasa. jan li pali e ona. ona li ken laso, li ken walo. jan li moku e ona la ona li pilin pona li pilin wawa. jan li moku mute e ona la kiwen uta li ken pakala. jan li moku e ilo nasa ni, la ona li ken wile moku e ni lon tenpo mute.
nasin Keju Anon

li  tan ma Mewika. ona li tan kulupu pi ilo sona. jan pi nasin Keju Anon li toki e ni: jan lawa mute li unpa e jan lili. taso ni li ala, li nasa. ona li pilin pona tawa jan Tana Tun.

## tan sona
ma tomo Paku

li ma tomo lawa pi ma Asepajan. ona li ma tomo suli nanpa wan lon ma Asepajan lon ma Kakasi lon poka pi telo suli Kapiki. weka Metu pi mute 28 la, ona li lon anpa pi supa telo. ona li ma tomo lawa lon anpa nanpa wan.

kon tawa wawa li lon ma tomo Paku. ni la, ma Paku li jo e nimi namako ni: .
kulupu Jelo Masikokesa

anu **kulupu YMO** li kulupu pi kalama musi pi wawa linja tan ma Nijon. kon pi nimi ona li "kulupu pi kalama musi pi wawa nasa jelo". ona li kama lon ma tomo Tokijo lon tenpo sike 1978. jan ona li  li  li . ona li suli mute tawa pana pi kalama musi pi wawa linja tawa jan mute. ona li kepeken e ilo sin mute.

kulupu Jelo Masikokesa li kama tan ni: jan Osono Alujomi li wile tawa pana  li lanpan lukin tan pilin pi jan lon ma Elopa en ma Amelika tawa ma Asija. tenpo pini tawa kama pi kulupu ni la, jan ni li pana kalama musi mute kin. ona li pana kalama mute tawa kalama musi pi musi ilo.

## sitelen kalama
### kulupu pi sitelen kalama
**Yellow Magic Orchestra* (tenpo sike 1978)
**Solid State Survivor* (tenpo sike 1979)
**×∞ Multiplies* (tenpo sike 1980)
**BGM* (tenpo sike 1981)
**Technodelic* (tenpo sike 1983)
**Service* (tenpo sike 1983)
**Technodon* (tenpo sike 1993)
kulupu toki (kon ante)

kulupu toki li ken:

*kulupu mama toki - nasin toki mute li kama tan nasin toki wan. nasin toki ale ni li lon kulupu mama toki wan.
*kulupu pi jan toki - jan mute li kama wan. jan ni li toki li pali e nasin lawa.
jan Anipa

**jan Anipa** li jan lawa pi ma tomo Katasi. ona li lawa e kulupu utala li utala e ma Loma. ni la, ona li tawa e ma Italija. ona li anpa e kulupu utala mute pi ma Loma.
ijo noka nanpa 1

sona ijo la, **ijo noka nanpa 1**, (ante la: , anu **kon pi mama telo**) li ijo noka.  jan li kepeken sitelen lili **H** tawa ona. wan lili ona li lili nanpa wan, li jo e wan lon 1 taso. ona li ijo noka pi mute nanpa wan lon ale.

seli pi sona jan la, wan lili pi ijo ni li kama kulupu. jan li sitelen lili e wan lili tomo la, ona li sitelen ni: **H<sub>2</sub>**. ma la, ona li kon li ken seli wawa lon kon ma. kon ni en kon pi mama lon li utala lon seli li kama telo:

: 2 H2 + O2 -> 2 H2O
telo suli moli

li telo suli lon poka pi ma Utun lon poka pi ma Isale lon poka pi pini suno pi nasin telo Utun.

## tan nimi
nimi ona li tan ni: ona li jo e ko moku walo mute la kala li ken ala lon ona.
toki pona luka

**toki pona luka** li nasin luka pi toki pona tan jan Sonja. taso sama ala toki luka lon la ona en toki pona li toki ante ala. toki pona luka la jan li kepeken luka wan anu luka tu. jan li ante e selo luka li tawa e ona lon sijelo la ona li ken kepeken nimi ante mute. sama la jan li ken pana e sitelen kalama kepeken luka.
kalama musi Kijetesumikijoku

li kalama musi tan jan Misali. kalama musi ni li kulupu pi kalama musi pi toki pona. nimi li tan nimi  tan .

## kalama musi

## lipu ante
*sitelen tawa
kulupu Mojen

li kulupu pi ma Sensa. ona li pali e musi ilo. jan mute li sona e ona tan ni: ona li pali e musi Manka.

## tenpo pini

tenpo sike nanpa 2009 la,  li pali e musi pi ilo nanpa sin: musi Manka. ni la ona li wile pali e kulupu sin: **kulupu Mojen**.

tenpo sike nanpa 2014 la, kulupu Makoso li esun e kulupu Mojen kepeken mani Tala 2500000000 pi ma Mewika.

## musi tan kulupu Mojang

*  - tenpo sike nanpa 2011
*  - tenpo sike nanpa 2014
*  - tenpo sike nanpa 2016
*  - tenpo sike nanpa 2020
*  - tenpo sike nanpa 2023

## tan sona
ma anpa ike

nasin sewi mute la, **ma anpa ike** li lon. ona li weka ale pi ma sewi pona.  moli la, jan li ken tawa ma sewi. ma anpa ike li ma pi pilin ike li ma utala. ma anpa ike li lon nasin sewi mute pi jan Alawan.
weka

**weka** la, ijo li kama lon poka ala. jan li weka e ijo la, jan li jo ala e ijo ni.

Throwing rocks (3843366278).jpg|jan li weka e kiwen

## ilo weka
ilo li tawa weka e ijo la, ijo li tawa ken. tawa anpa en kon taso li ante e nasin tawa ona.

155fire.jpg|ilo utala li weka e ijo.
kala ko

**kala ko** li lon telo. tenpo lili ona la ona li lon anpa telo, li ken ala tawa. tenpo suli ona la ona li ken tawa. tenpo ni la sijelo ona li ko. kin la ona li jo e linja pakala. ni li moli e moku, li awen e ona.

linja pakala pi kala ko li ken pakala mute e jan telo. tenpo lili la ni li ken moli. taso jan li ken moku e kala ko, li alasa e ona.
open ale

nasin sona la **open ale** li nasin pi kama ale. tenpo pini la ijo ale li wan. wawa pi pini ala li lon wan. tenpo kama la ijo li kama tan wawa. tawa suno la ale li kama suli. ale li kama lete la mun seli li kama. mun seli ni li kama kulupu pi mun suno.tan open ale la, tenpo ni li tenpo sike nanpa , ante pi tenpo sike
ma tomo Milano

li ma tomo lon ma Italija.

## esun
ona li ma tomo lawa esun pi ma Italija. ma tomo Lantan en ma tomo Nujo en ma tomo Paki kin la, li ma tomo lawa pi musi len lon ma ale.
ma tomo Napoli

**ma tomo Napoli** li ma tomo lon ma Italija. ma tomo ni li ma tomo lawa e ma lili Kanpanja. nimi ona li sona e "ma tomo sin".

## moku
pan kili pi ma Italija li tan ma tomo Napoli.
tomo lawa

jan lawa li lon tomo lawa li lawa lon ni.


ijo:UN Headquarters 2.jpg|tomo lawa pi ma mute wan
ijo:US Capitol west side.JPG|tomo lawa pi ma Mewika
toki Mini

**toki Mini** li toki sin.

jan Si.e Ki.e Kuke (*S. C. Gruget*) li mama pi toki Mini.

## lipu ante
* Mini: The Minimal Language
* lipu pi toki Mini
jan Powi Sonsen

li jan pi nasin lawa. ona li kama jan lawa pi ma Juke lon tenpo sike 2019. tenpo sike 2022 la, ona li pini e lawa ona.
ma Kosiwa

**ma Kosiwa** anu **ma pi kiwen walo lon poka telo** li ma lon ma Apika pi pini suno. ma Lipelija en ma Kine en ma Pukinapaso en ma Kana li lon poka ona. telo suli Alansi li lon poka ona.

ma tomo lawa pi ma Kosiwa li . taso, ma tomo pi suli nanpa wan li 

pali pi kili Koko la, ma Kosiwa li nanpa wan.
## tan sona
ma Kanpija

**ma Kanpija** li ma lon ma Apika pi pini suno. ona li ma pi lili nanpa wan pi ma suli pi ma Apika. linja telo Kanpija li suli tawa ma Kanpija. linja telo Kanpija li tawa lon insa pi ma Kanpija. ma Kanpija li lon poka tu pi linja telo Kanpija. ma Seneka li ma taso lon poka pi ma Kanpija. pini suno la, ma Kanpija li lon poka pi telo suli Alansi.
ma lon poka telo ala

telo suli li lon poka ala ma la, ma ni li **ma lon poka telo ala**. ma ni li lon poka pi ma ante taso.

ma ale lon poka pi ma ni li lon poka telo ala la, ma ni li **ma lon poka telo ala tu**. ma lawa ni li ma Lisensan li ma Opeki taso.
ma Nise

**ma Nise** li ma lon ma Apika pi pini suno. ona li ma lon poka telo ala. mute ona li lon ma Sawala. telo linja Nise li tawa insa pi ma Nise li pana e nimi ona. ma Naselija en ma Sate en ma Lipija en ma Sasali en ma Mali en ma Pukinapaso en ma Penin li lon poka ona.

meli wan la, mute pi kama jan lon ma Nise li nanpa wan lon ma ale. meli wan la, jan lili pi mute 6.89 li kama.
meli pi olin meli

**meli pi olin meli** anu **** li ni: meli li olin e meli ante. ken pi nimi ni la meli li olin e meli taso. ken kin la meli li olin e meli e mije. jan melome mute kin li olin e tonsi kin. ona li lon kulupu kule.
ilo Asune Miku

anu **ilo Miku** li ilo Pokalo pi kalama musi li sitelen jan ona.

ona li kama lon tenpo suno nanpa 31 pi tenpo  mun nanpa 8 pi tenpo sike nanpa 2007 lon ma Nijon tan . kalama ona li tan . open la ona li ken kalama e  toki Nijon taso. tenpo lon la ona li ken kalama e  toki Nijon en toki Inli en toki Sonko.

toki Nijon la nimi open ona li tan sitelen 初 (*hatsu*, "nanpa wan") tan sitelen 音 (*ne*, "kalama"). nimi pini ona li nimi ミク (*Miku*) li nimi 未来 lon sitelen Kan. ni li sama nimi 未来 (*mirai*, "tenpo kama"). ni la nimi la ona li "kalama nanpa wan pi tenpo kama".

## kalama
ilo Miku li ilo Pokalo la jan ale li ken esun e ona li ken kalama musi wile kepeken ona. ona li ken lon nasin mute pi kalama musi.

kalama pi ilo Miku li pona tawa jan mute. ilo Pokalo ale la ona li suli nanpa wan tawa jan. ma Nijon en ma ante la jan mute li kute e kalama mute pi ilo Miku.

ilo Nikoniko la kalama ni pi tenpo pini li suli nanpa wan:
*  pi  (tan tenpo sike nanpa 2011)
*  pi  (tan tenpo sike nanpa 2007)
*  pi  /  (tan tenpo sike nanpa 2007)
* tan  la  (lon poka pi  tan tenpo sike nanpa 2010) en  (tan tenpo sike nanpa 2017) en  (tan tenpo sike nanpa 2010)
*  pi  (lon poka pi  tan tenpo sike nanpa 2010)

tenpo poka la ilo Pokalo ante en ilo kalama pi ilo Pokalo ala li kama suli namako. taso ilo Miku li awen suli. ilo Jutu la kalama ni pi tenpo poka li suli nanpa wan:
*  pi  (lon poka pi  tan tenpo sike nanpa 2024)
*  pi  (tan tenpo sike nanpa 2015)
*  pi  (tan tenpo sike nanpa 2023)

## sitelen

sitelen jan li lon tawa ilo Miku. sitelen ni li pona tawa jan mute a. jan mute ante li sitelen e ona lon nasin ante mute.

jan Miku li meli. ona li sike e suno lon tenpo luka luka luka wan. ona li sewi 158&nbsp;cm (5&nbsp;ft&nbsp;2&nbsp;in) li suli 42&nbsp;kg (93&nbsp;lbs).

linja lawa ona li suli li laso. kulupu suli tu linja li tawa anpa. tenpo mute la ona li lon len walo pi anpa pimeja. len la lupa wan taso li lon anpa. tenpo pi mute lili la kili palisa pi selo mute lon luka ona. kili li tan .

## esun

ilo Miku li lon sitelen esun mute. ilo Miku li pona tawa jan mute lon ma Nijon. 

### kulupu Good Smile Racing
kulupu Good Smile Racing pi ilo tawa li pana e ilo Miku tawa selo pi ilo ona. ni li open lon tenpo sike nanpa 2008 li awen lon tenpo lon.

### kulupu musi pi tenpo lete
kulupu musi pi tenpo lete li lon ma tomo Sapolo. ona la kulupu esun Kitan li pana e mani mute e sitelen mute pi ilo Miku. nimi la ilo Miku pi sitelen ni li . sitelen li alasa sama tenpo lete.

tenpo sike nanpa 2012 la jan li kama pali e ilo Miku suli mute pi kiwen lete tawa kulupu musi pi ma Sapolo. ona wan li kama pakala li tawa anpa la sijelo pi jan wan li kama pakala lili. ni la jan li kama pali e ona sin lon ma ante pi pona namako.
toki Ala

**toki Ala** anu  li toki sin musi. ona li jo ala e nimi e nasin toki. lon toki Nijon la, "アラズ" (在らず, *arazu*) li sitelen e "lon ala".  li pali e ona lon tenpo sike 2015.

toki sin mute li jo e nimi e nasin toki. tan ni la, jan li wile pali pona e toki sin la, ni li pini ala. taso, wile pi toki Ala li ni: ona li jo e ala. tan ni la, ni li ken pini: pali e ale pi toki Ala. toki Ala li ale tan ala.

## linja tawa selo
* lela.iúk.tánxe - アラズ語 (lon toki Nijon)
lon

**lon** li toki e nasin ijo. nasin ni la, ma mi anu mun ante anu kon mun anu ijo sona anu ijo sama li jo e ona. ni la, ona li jo e ijo, sama kule, anu sama sijelo, anu sama. mute la, ijo ni li ijo nanpa wan ona. ni la, jan anu ijo ante li ken sona e ona li lukin ala e ona.
kulupu jan Lomani

**kulupu jan Lomani** li kulupu jan tawa lon ma Elopa lon ma ante. tenpo pini la, ona li tawa tan ma Palata. ona li toki e toki Lomani.
ma Kilin

**ma Kilin** li ma palisa lon ma Elopa pi open suno. ona li lon poka pi telo suli pimeja. jan mute pi toki Losi li lon. jan pi toki Ukawina en jan pi toki Kilin Tata li lon kin. 

tenpo sike 2014 la, ma Losi li lanpan e ma Kilin tan ma Ukawina. tenpo ni la, ma Losi li lawa e ma Kilin. lanpan pi ma Kilin la, ma ante pi mute lili li toki ken. toki ken pi ma ante mute la, ma Kilin li lon ma Ukawina.
linja sike lon sike ma

sike li tawa sike la, poka sike li tawa sike lon linja sike. linja sike ni li tu e ma.

toki Inli la, linja ni li jo e nimi *Equator*.
toki pi ken jan pi ma ale

tenpo sike 1948 la, kulupu toki pi ma mute wan li pali e **toki pi ken jan pi ma ale**. ona li lipu suli tawa ken jan. jan li ante e ona tawa toki mute. lipu toki ale la, ona li jo e ante toki pi mute nanpa wan.

## kipisi nanpa wan lon toki pona

ken sama en suli sama la, jan ale li kama lon. ona li jo e nasin sona e nasin pona. olin la, jan ale o pali lon poka.
musi Papa I Ju

li musi ilo pi musi sona.  li open e pali pi musi ni lon tenpo sike nanpa 2017. musi pini li kama lon tenpo sike 2019.
ken (sona nanpa)

ijo li **ken** la, ijo li kama anu kama ala. jan li toki e suli ken kepeken nanpa. nanpa 0 en nanpa 1 la, nanpa ni li lon insa.

6sided dice.jpg|jan li weka e leko nanpa la, nanpa ante li ken kama.

## musi ken
musi mute la, ken li suli. musi ante la, sona ken li suli

13-02-27-spielbank-wiesbaden-by-RalfR-093.jpg|musi Lulete li musi pi ken taso.
ma Pewi

li kulupu pi ma lili lon telo suli Alansi. ma lon poka li ma Sukosi, li ma Nosiki, li ma Isilan. ona li jo e ma lili mute. nasin lawa pi ma Pewi li sama ma Kalasi. ona li lon ala kulupu ma Elopa.
telo suwi

**telo suwi** li telo moku. insa pi telo suwi li ken ante mute. tenpo mute la telo suwi li jo e telo e ko suwi. telo suwi li ken pana e pilin uta suwi e pilin uta utala. telo suwi li ken jo e sike kon mute. nimi pi telo ni li ken **telo suwi kon**. 

jan mute pi ma ale li moku e telo suwi. moku mute pi telo suwi li ken ike tawa sijelo jan. ni li suli e sijelo li pakala e kiwen uta. jan pi pona sijelo li toki pona e ni: jan li wile moku lili e telo suwi. 

## kulupu pi telo suwi

* telo suwi pimeja
**telo Koka Kola
** telo Pepisi

* telo suwi pi telo mama
* telo pi noka kasi
* telo suwi wawa
** telo Monsuta
** telo We Pu
* telo suwi pi musi tawa
** telo Katowa
ma Wasiոton

anu **ma Wasinton** li ma li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Olinpija. ma tomo Sijate en ma tomo Sokan en ma tomo Takoma li ma tomo ante suli pi ma Wasintan. ona li lon poka pi ma Okan, li lon poka pi ma Etajo, li lon poka pi ma Pisi lon ma Kanata.

## tenpo pini
tenpo majuna la kulupu nanpa wan pi ma Mewika taso li lon ma Wasintan. kulupu Koseli en kulupu Maka en kulupu Sinuke en kulupu Sajapin li kulupu ni.

sike suno 1775 la jan pi alasa ma tan ma Epanja li alasa e ma Wasintan.  sike suno 1778 la jan Seme Ku tan ma Piten li alasa e ma Wasintan.

jan Mewiwete Luwi en jan Wilijan Ka li tawa ma Wasintan lon sike suno 1805.

tenpo kama tawa ni la jan esun pi selo soweli li kama lon ma Wasintan lon ma Okan. kulupu esun pi telo suli Unson li pali e tomo esun lon ma Wasintan.

sike suno nanpa 1846 la ma Juke li ma Mewika li pana e lipu Okan. lipu ni la ma Mewika li anpa e ma Wasintan. lipu ni la ma Juke li anpa e ma Pisi.

sike suno nanpa 1889 la ma Wasintan li kama ma lawa lili pi ma Mewika.

## kipisi pi ma Wasintan

*
jan Mo Saton

**jan Mo Saton** li jan lawa pi ma Sonko li jan lawa pi kulupu Sonkokonsantan. ona li jan utala li jan sitelen li jan sona esun. ona li kama lon tenpo sike nanpa 1893 li moli lon tenpo sike nanpa 1976.
kulupu toki Kelita

**kulupu toki Kelita** li kulupu toki lon kulupu toki Palata Elopa. ona li jo e toki Kinli e toki Peson e toki Kalike e toki Kelike e toki Kenu e toki Manin. toki Keneweke en toki Manin li lape li kama sin.
ma tomo Papilin

tenpo pini mute la **ma tomo Papilin** li ma tomo suli lon ma Mesopotamija. ma Papilin en ma Papilin sin en ma Sasa la ona li ma tomo lawa. tenpo ni la ma tomo Papilin li moli li lon ma Ilakija. nasin telo Pula li kipisi e ma tomo. 

tomo kasi suli pi ma tomo Papilin li lon ma tomo ni.

## tenpo pini
tenpo pini suli suli la ma tomo Papilin li ma tomo lili. tenpo lawa pi jan lawa Sakon suli la toki nanpa wan pi ma tomo Papilin li open. tenpo poka la kulupu Amulun li tawa ma pi ma tomo Papilin. jan lawa Amulapi li lawa e ma tomo Papilin li utala e ma ale pi ma Mesoptomija. ona li pali e ma Papilin e lipu lawa pi jan Amulapi.

tenpo kama la kulupu Kajatusa en kulupu Kasi li utala e ma tomo ni. tenpo suli la kulupu Kasi li lawa e ma tomo Papilin. ma Asu sin li utala li kama lawa e ma tomo ni. ma Papilin sin li utala li kama anpa e ma Asu sin. jan lawa Napukutulijusu nanpa tu li lawa e ma Papilin e ma tomo Papilin. jan lawa Napukutulijusu nanpa tu li lanpan e kulupu jan Jejuta tawa ma tomo Papilin.

jan lawa Kulu suli pi ma Sasa li utala li kama anpa e ma Papilon sin li kama lawa e ma tomo Papilon. ma tomo Papilon li kama ma tomo lawa pi ma Sasa. jan Alekanto pi ma Maketonija li utala li kama lawa e ma tomo Papilon. ona li moli lon ma tomo Papilon la jan lawa utala ale ona li wile lawa e ma ona e ma tomo Papilon li utala mute tan ni.

ma Pasija en ma Loma en ma Elansa li utala li kama lawa e ma tomo ni. kulupu pi nasin sewi Isilami li utala li kama lawa li kama moli e ma tomo Papilon. ma tomo ni li kama moli.
toki Kalike

li toki tan ma Sukosi. ona li kama tan toki Ele pi sin ala. ona li lon kulupu toki Kelita. toki Kinla (Cymraeg) en toki Ele (Gaeilge) li lon kulupu ni kin.

jan li toki Kalike la mute li lili. mute ona li awen lon ma lon telo lon poka ma Sukosi. kin la mute pi jan toki Sukosi li lon ma pi nena mute lon ma Sukosi. 

toki Sukosi li ken pakala li ken moli. jan sin mute li toki ala e toki Kalike. ona li toki e toki Inli.
ma Kin pi ma Wasinton pi ma Mewika

**ma Kin** li ma kipisi pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo Sijate li ma tomo lawa pi kipisi ma Kin. kipisi ale pi ma Wasinton la mute jan li suli nanpa wan lon kipisi Kin li. kipisi ale pi ma Mewika la, ma kipisi Kin li suli nanpa luka luka tu.

jan mute pi ma kipisi Kin li lon insa pi ma tomo suli Sijate.

## tenpo pini
kulupu nanpa wan lon ma poki pi kipisi ma Kin li kulupu Koseli. kulupu Tuwaja en kulupu Sukapi li kulupu lili pi kulupu Koseli lon kipisi man Kin.

tenpo sike nanpa 1792 la jan Jo Wankuwe li tawa li lukin e ma ni.

tenpo sike nanpa 1851 la jan pali tomo li tawa lon ma ni li pali e ma tomo sin. ma tomo ni li ma tomo Sijate.

### nimi
tenpo pini la nimi pi kipisi ma Kin li tan nimi pi jan Wilijan Wupe Kin. taso, ona li jo e mani jan la tenpo sike nanpa 1986 la kulupu lawa pi kipisi ma Kin li ante e tan nimi. tenpo ni la kipisi ma Kin li nimi tan jan Maten Luta Kin lili. 

## ma tomo lon kipisi ma

### ma tomo

* ma tomo Akona
* kipisi mute pi ma tomo Apun
* ma tomo Pelu
* ma tomo Patimon
* kipisi pi ma tomo Pote
* ma tomo Puwijen
* ma tomo Kanasin
* ma tomo pi nena Ki
* ma tomo Kowiton
* ma tomo Temon
* ma tomo Tuwa
* ma tomo Petewawi
* ma tomo Inanka
* ma tomo Isaka
* ma tomo Kenmo
* ma tomo Ken
* ma tomo Kilan
* ma tomo Lapowepa
* ma tomo Mapewawi
* ma tomo Metina
* ma tomo Mesejilan
* kipisi lili pi ma tomo Miton
* ma tomo Nukase
* ma tomo Nomantipa
* ma tomo Nopen
* kipisi mute pi ma tomo Pasipi
* ma tomo Wemon
* ma tomo Wenton
* ma tomo Samami
* ma tomo Sita
* ma tomo lawa Sijate
* ma tomo Solin
* ma tomo Sokami
* ma tomo Tuwila
* ma tomo Wujinwi

### ma tomo lili

* ma tomo lili Pujapila
* ma tomo lili Unpon
* ma tomo lili Sikoni
* ma tomo lili Jawopon
ma Telawe

**ma Telawe** li ma kipisi pi ma Mewika. ma kipisi pi ma Mewika la ma Telawe li lili nanpa tu. taso, tenpo sike nanpa 1787 la ma Telawe li kama ma nanpa wan lon ma Mewika. jan li sona e ma Telawe tan ni: ma Telawe li jo e kulupu esun mute tan ni: lawa li wile e mani lili tan kulupu esun li lawa lili e ona.

ma tomo Towe li ma tomo lawa pi ma Telawe. ma tomo Wiminton li ma tomo suli nanpa wan pi ma Telawe.

jan lawa So Patan pi ma Mewika li tan ma Telawe.

## ma kipisi

* ma kipisi Ken
* ma kipisi Nukasa
* ma kipisi Suse
nasin pi jo jan lon ma Mewika

tenpo pini la **jan li [[jo jan|jo e jan]] lon [[ma Mewika]]**. nasin ni li open lon tenpo sike nanpa 1619 li pini lon tenpo sike nanpa 1865. jan pi esun jan li lanpan e jan tan ma Apika tawa ma Mewika la ma Mewika li jo e nasin lawa pi selo pimeja. jan pimeja li kama kulupu anpa pi kulupu jan lon ma Mewika. jan walo pi mani mute li jo e jan ni. nasin ike tawa jan pi selo ante lon ma Mewika li kama tan nasin ni. 

lon pi jo jan mani li ike. jan jo jan pakala e mani jan ona. mani jan mute li pali e kasi len e kasi moku lon ma pan suli. tenpo lili la mani jan li utala e jan lawa ona. ni li pana e monsuta tawa jan jo jan. jan mani li alasa e jan weka kepeken kulupu pi alasa mani jan. kulupu ni li kama e jan pi awen lawa pi ma Mewika.

tenpo pini pi utala kipisi pi ma Mewika la kulupu lawa pi ma Mewika li pini e nasin pi jo jan kepeken ante luka luka tu wan pi lipu lawa pi ken jan lon ma Mewika. jan mute li pilin e ni: jan lawa Linkon pini e nasin pi jo jan lon ma Mewika. taso, jan mute pini e nasin ni.
jan mute pi sijelo wan

sijelo jan pi mute lili li ken jo e jan mute. jan ni la nimi li ken **jan mute pi sijelo wan** li ken **kulupu**. kulupu li lili li ken suli.

kulupu li ken pana anu pana ala e awen sona.  tenpo mute la jan pi kulupu sijelo li jo e nimi ante e wile ante e sona ante e suli tenpo ante. jan ante pi kulupu sijelo li ken olin e jan ante. tenpo ante la jan ante li lawa e sijelo ona. jan mute li ken lawa e sijelo lon tenpo wan.

ijo sin li ken kama lon kulupu tan ijo mute. tenpo mute la ijo kulupu li kama tan tenpo ike mute. taso ijo kulupu li kama tan tenpo pona kin.

kulupu pi toki pona en kulupu tonsi li jo e kulupu mute.

## pilin pi kulupu misikeke tawa kulupu
pilin mute pi kulupu misikeke tawa kulupu li ike. pini la jan pi misikeke lawa li pilin e ni: sijelo jan ale li jo e jan wan. ona li pilin e ni: jan mute pi sijelo wan li lon ala tawa ona li nasa anu ike. ni la jan mute li pilin ike tawa kulupu. jan li kepeken e nimi misikeke Inli: tenpo pini la "*multiple personality disorder" anu* "*split personality disorder*". tenpo ni la nimi misikeke Inli li *"dissociative identity disorder".* 

tan ni la kulupu mute lon kulupu kulupu li pilin ike tawa kulupu misikeke.
jan Maten Lute Kin lili

li jan lawa pi nasin sewi Pasi li jan utala ala li jan lawa lon kulupu pimeja pi ma Mewika. tenpo pini moli la ona li jan lawa suli li nasin pi jan ken. ona li jan lawa kin pi kulupu sewi jan lawa pi nasin sewi Kolisu.

tenpo sike suno nanpa 1968 la jan alasa moli li moli e jan Maten Luta Kin lili. ni la utala suli li kama lon ma Mewika ale.
jan Siwen Okin

**jan Siwen Wilijan Okin** *<small>([[toki Inli]] la: Stephen William Hawking)</small>* li jan sona li jan lipu tan ma Inli. ona li pali e lipu "sona tenpo pini lili pi tenpo ale". ona li jan pi pana sona lon tomo sona suli Kanwi.
ma Sijate

**ma tomo Sijate** li ma tomo suli lon kipisi ma Kin (toki Inli: *King County*) lon ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo pi ma Wasinton la ma tomo Sijate li suli nanpa wan. jan li sona e ma tomo Sijate tan ni: ona li jo e kalama musi e esun ilo.tomo sona suli pi ma Wasinton en tomo sona suli pi ma tomo Sijate lon ma tomo Sijate. kulupu musi Seka en kulupu musi Mawene lon ma tomo Sijate kin.
## tenpo pini
kulupu Tuwaja (toki Inli: *the Duwamish Tribe*) li kulupu nanpa wan pi ma tomo Sijate. tenpo pini pi ma tomo Sijate la jan Sija li jan lawa pi kulupu Tuwaja. nimi Sijate tan jan Sija.

tenpo sike nanpa 1851 la jan pali tomo li tawa lon ma ni li pali e ma tomo sin. ma tomo ni li ma tomo Sijate.

tenpo sike nanpa 1919 la jan pali li pali e utala pali suli pi ma tomo Sijate.

tenpo sike nanpa 1999 la jan lon ma tomo ni li utala e kulupu esun pi ma ale.

tenpo sike nanpa 2020 la jan lon ma tomo ni li utala e jan awen lawa. ni la tenpo lili la jan li pali e ma Ka lon ma tomo Sijate.

## kipisi pi ma tomo
kipisi ma tomo Pala en kipisi ma Pemon en kipisi ma tomo Kapitoji en kipisi ma tomo Kinaton en kipisi ma tomo Kinle en kipisi ma tomo Peton en kipisi ma tomo Kinan lon ma tomo Sijate.
ma tomo Olinpija

**ma tomo Olinpija** li ma tomo lawa pi ma Wasinton. taso, ma tomo lon ma Wasinton la ma tomo ni li lili meso. ma tomo Olinpija lon kipisi ma Tuson. tomo lawa pi ma Wasinton lon ma tomo Olinpija.
jan Maki Pen

li jan lawa nanpa tu pi ma Mewika lon tenpo pini. tenpo lawa ona la jan lawa nanpa wan pi ma Mewika li jan Tana Tun. tenpo pini la jan Mi Pen li jan lawa kin pi ma Insijena.

ona li jan pi nasin sewi Kolisu. jan Mi Pen li pali e lipu lawa ike tawa jan kule.
jan Isa Asimo

li jan pi toki musi. ilo pi tenpo kama li lon musi ona. ona li open lon ma Losi lon tenpo sike 1920. kulupu mama ona li tawa ma Pukilin pi ma tomo Nujo lon tenpo sike 1923. 

 la, jan Isa li toki e lawa ilo tu wan: 

*ala la ilo o pakala e jan o ken e pakala jan tan pali ala. 

*lawa nanpa wan ala la ilo o kute e jan.

*lawa tu ante ala la ilo o awen e lon ona.
toki pi nasin lukin sama tu

li ni: toki li sama lon jasima la, open tawa pini en pini tawa open li sama.

## toki pona
toki pona li jo e toki mute sama ni.

* o jo.
* ni li pilin. 
* oko li ilo ko. 
* ilo mi li kili moli.
* ilo mi li lape pali li moli.
* noka mi li ma kon.
* uta mi li ma tu. 
* utala kili li kala tu.
* uta kule li wile luka tu. 

## tan sona
palisa mije

mije li jo e palisa mute. mute la palisa ona li sama palisa meli: luka li palisa, li jo e palisa lili. noka li palisa, li jo e palisa lili. uta li jo e palisa. jan li mije sijelo, la ken suli la ona li jo e palisa unpa.
jan Kansi

li jan lawa kulupu pi kama anpa ala lon ma Palata. ona li jan pi utala ala kin. ona li awen lon ma Inli lon ma Setapika lon ma Palata.
telo suli pi ma Amelika lete

li telo suli luka pi namako ala lon poka pi ma Mewika lon poka pi ma Kanata. telo suli Supiwija en telo suli Misikan en telo suli Juwan en telo suli Iwi en telo suli Antewijo li telo suli ni. jan mute en ma tomo mute li lon poka pi telo suli ni. ma tomo Sikako en ma tomo Towano en ma tomo Tetowi li ma tomo suli pi telo suli ni.
ma Montana

li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo Elena li ma tomo lawa pi ma Montana. ma tomo Pilin li ma tomo suli nanpa wan pi ma Montana.
wile sona

jan li **wile sona** la, jan ante o pana e sona. 

## wile sona lon toki pona

toki pona la, toki pi wile sona li kama kepeken nasin mute. 

### wile sona kepeken nimi "seme"
jan li ken pali e toki pi wile sona kepeken nimi "seme":

*sina wile e seme? 

wile sona ni la, jan ante o ante e nimi "seme" tawa nimi ante:

*mi wile e **kili**.
anu
*mi wile e **pan**

### wile sona kepeken toki "(ijo) ala (ijo)"

kin la, jan li ken toki e wile sona kepeken nasin "(ijo) ala (ijo)":

*sina wile ala wile e kili?

wile sona ni la, jan ante li ken jasima e toki li ken pana e nimi "ala":

*mi wile.
anu
*mi wile **ala**.

## kulupu nimi pi wile sona
toki pona la, sina ken wile sona kepeken nasin toki mute. taso, sina o kepeken e nimi "seme" anu toki ni: "(ijo) ala (ijo)". sina wile sona lon toki ante la, ona li jo e nimi mute. toki Inli la, jan li sona e sona **5W+1H (Five Ws and How).** ni la, toki Inli li jo e nimi luka wan pi wile sona:

* **Who?** - jan seme? (anu "kon wile seme?")
* **What?** - seme?
* **When?** - tenpo seme?
* **Where?** - lon seme? (anu "ma seme?" anu "tomo seme?")
* **Why?** - tan seme? (tan pi wile jan)
* **How?** - kon mute:
** kepeken nasin seme?
** mute seme?
** pilin seme?

toki ante mute li jo e nimi pi mute sama anu nimi pi mute sama lili.
jan Kitopa Kulunpu

anu  anu  li jan pi alasa ma tan ma Italija. ona li alasa e ma Amelika tan jan lawa tu pi ma Epanja. alasa ona li open e ni: ma Amelika li anpa. kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika li moli mute tan utala tan jaki.

ona li tawa ma Pawama li tawa ma Kupa li tawa ma Awisi kepeken tomo tawa telo Santa Malija.
ma Pukina Paso

**ma Pukina Paso** li ma lon ma Apika pi pini suno. ma Mali en ma Nise en ma Penin en ma Toko en ma Kana en ma Kosiwa li lon poka ona.

tenpo pini la, nimi ona li **ma Wota sewi**. nasin telo Wota li nasin telo lon ma Apika. ona li kama tan nasin telo tu wan. ni li nasin telo Wota pimeja li nasin telo Wota loje li nasin telo Wota walo.

tenpo sike 1984 la, jan Toma Sankala li ante e nimi tawa ma Pukina Paso.
ma Malawi

**ma Malawi** li ma Apika. ona li lon poka pi telo suli ala. taso, ona li lon poka pi telo Malawi. tenpo pini la, nimi ona li .

ma Tansanija en ma Sanpija en ma Mosanpi li lon poka ona.
utala insa pi ma Mewika

**utala insa pi ma Mewika** li utala insa lon ma Mewika. ma Mewika li kama ma tu ni: ma Unjon tan sewi pi ma Mewika en  lon anpa pi ma Mewika. ma Konpetewasi li ni: ma lili ona li weka tan ma Unjon. 

tenpo sike nanpa 1860 la jan Apajan Linkon li kama jan lawa pi ma Mewika. ma Sakawolana li weka tan ma Mewika tan pilin monsuta tawa weka pi nasin pi jo jan lon ma Mewika. tenpo sike 1861 la ma Misisipi en ma Lowita en ma Alapama en ma Sosa en ma Luwisijena en ma Tesa li weka tan ma Mewika tan pilin sama. kulupu pi ma ni li pali e ma Konpetewasi. ma Mewika li utala e ma Konpetewasi. tenpo kama pi tenpo ni la ma Tenesi en ma Ewisona en ma Wesinja en ma Akanso en ma Nokawolina li weka kin. kipisi taso pi ma Misuwi en ma Kentaki li weka. 

jan lawa taso pi ma Sikisi li .  

tenpo sike nanpa 1865 la ma Mewika li anpa e ma Sikisi. tenpo kama pi tenpo ni la kulupu lawa pi ma Mewika li pali e .
nasin telo San

li telo linja suli lon ma Mewika. nasin telo ni li open lon ma Wajomin li tawa lon ma Etajo lon ma Owekan li wan e nasin telo Kolunpija lon ma Wasinton.
ma Sanpija

**ma Sanpija** li ma Apika. ona li lon poka pi telo suli ala. nimi Sanpija li kama tan nasin telo Sanpesi. nasin telo Sanpesi li tawa lon insa pi ma Sanpija.

ma Konko pi ma tomo Kinsasa en ma Ankola en ma Namipija en ma Posuwana en ma Sinpapuwe en ma Mosanpi en ma Malawi en ma Tansanija li lon poka ona.
ma Kine

ma Kine li ma lon ma Apika pi pini suno. pini suno la, telo suli Alansi li lon poka. ma Kinepisa en ma Seneka en ma Mali en ma Kosiwa en ma Lipelija en ma Sijelalijon li lon poka ona.
ma Lusi en ma Ukawina li utala

tenpo sike nanpa 2014 la ma Lusi li utala e ma Ukawina. tenpo sike nanpa 2026 la utala ni li awen. tenpo sike nanpa 2022 la ma Lusi li suli e utala.

pini la, jan mute pi ma Ukawina li toki utala tawa lawa ma ona. jan Wito Janukowi li jan lawa pi ma Ukawina. ona li weka e toki kulupu pi wan Elopa. jan mute li wile weka e lawa pi ma Ukawina, li pilin ike tawa ma Lusi, li pilin pona tawa kulupu ma Elopa.  la jan lawa pi ma Ukawina li lukin pakala e jan toki, li moli e ona. jan lawa pi ma Lusi li pilin pona tawa ni. taso jan pi toki utala li anpa e lawa ona, li pali e lawa sin. jan Wito Janukowi li tawa ma Lusi.

kulupu utala pi ma Lusi li tawa ma Kilin. taso ona li jo ala e len utala pi ma Lusi. ona li tawa ma Kilin, li moli e jan, li monsuta e jan, li nasa e toki nasin. tan  nasa la lawa pi ma Kilin en  li weka tan ma Ukawina. ma Lusi li lanpan e ona. ni li open e utala. ma Lusi li lanpan e ma Kilin.

jan mute pi toki Lusi li lon ma Ukawina pi open suno, li toki utala tawa lawa sin pi ma Ukawina. jan ni la, ma tomo Tonesiki en ma tomo Lukansiki li open weka tan ma Ukawina li toki e lawa sin. ma Lusi li pana e ilo utala e kulupu utala tawa ma ni.

tenpo sike nanpa 2021 la, kulupu utala pi ma Lusi li tawa insa pi ma Ukawina tan ma ona, tan ma Pelalusi. tan ma Pelalusi la, kulupu utala li lanpan e tomo wawa Sonlopeli li tawa ma tomo Kiju. ma Lusi li pana e ilo pakala mute lon ma tomo pi ma Ukawina. jan mute li moli. lawa pi ma mute li toki ike li pini e ni: ona en ma Lusi li ken esun.

open pi tenpo sike nanpa 2026 la ma Lusi li utala ike e ma Ukawina. ma Ukawina li lanpan e ma pi km 200 leko: ni li pona e ma Ukawina, li pana sona e ma ante la ma Ukawina li pona e utala ona pi ma Lusi. ma Mewika en ma Isale li utala e ma Ilan: ni li ike e ma Ukawina tan ni: ma Ukawina li wile e ilo utala pi ma Mewika anu ma Elopa.
ma Somalilan

**ma Somalilan** li ma lon ma Apika. ona li lon poka pi ma Somalija, li lon poka pi ma Itejopija, li lon poka pi ma Sipusi. ma tomo Akesa li ma tomo lawa pi ma Somalilan.

## tenpo pini
tenpo pini la ma Juke li anpa e jan pi ma Somalilan.

tenpo lawa pi jan Sija Pawe la jan li utala e utala pi anpa ala pi ma Somalilan. tenpo sike 1991 la ma Somalilan li weka tan ma Somalija. taso, ma ala pi ma mute wan li pilin e ni: ma Somalilan li ma lawa lon.
ma Pulunsi

**ma Pulunsi** li ma lon ma Apika. ma Luwanta en ma Tansanija en ma Konko pi ma tomo Kinsasa li lon poka ona.
ma Eliteja

**ma Eliteja** li ma lawa lon ma Apika. ona li lon poka pi ma Sutan, li lon poka pi ma Itejopija, li lon poka pi ma Sipusi. ma tomo Amawa li ma tomo lawa pi ma Eliteja.

tenpo pini la ma Eliteja li ma lili pi ma Itejopija. taso, sike suno nanpa 1991 la ma Eliteja li kama ma lawa.
ma Kinejekatolija

**ma Kinejekatolija** li ma lon ma Apika. ona li lon poka pi ma Kapon li lon poka pi ma Kamelun li lon poka pi ma Satomejepinsipe. ma tomo lawa pi ma Kinejekatolija li ma tomo Malapo lon ma Pijoko. taso, tenpo kama la ma tomo Ojala li ma tomo lawa. ma tomo pi ma Kinejekatolija la ma tomo Pata li suli nanpa wan. 

ona li pali e mani mute kepeken telo pimeja. taso, jan nanpa lili li jo e mani mute. jan mute lon ma Kinejekatolija li jo e mani pi lili mute.

## tenpo pini
tenpo pini mute la kulupu Pantu li kama tawa ma Kinejekatolija.

tenpo sike 1472 la jan Fenajo Po li lukin e ma Pijoko la nimi pi ma Pijoko li ma Fenajopo lon tenpo pini. ma Potuke li anpa e ma.

tenpo sike 1778 la ma Epanja li jo e ma Kinejekatolija.

tenpo sike 1968 la ma Kinejekatolija li tawa tan ma Epanja li kama ma lawa. jan Pansiko Masija Nujema li kama jan lawa ike pi ma Kinejekatolija. jan mute li weka tan ma Kinejekatolija. taso, jan Masija li moli e jan pi 50,000 anu 80,000.

tenpo sike 1979 la kulupu utala pi ma Kinejekatolija li weka li moli e jan Masija. jan Tejotowo Opijan Nujema Masoko li kama jan lawa pi ma Kinejekatolija.
ma Peli

**ma Peli** li ma lon ma Amelika insa. ma tomo Penlopan li ma tomo lawa pi ma Peli. ma tomo Peli li ma tomo pi suli nanpa wan.

tenpo pini la ma Juke li anpa e ma Peli. tenpo lawa pi ma Juke la nimi pi ma Peli li ma Pitan Ontula.
nasin sewi Sinto

li nasin sewi tan ma Nijon. 

tenpo la, ona li nasin sewi nanpa wan lon ma Nijon. jan pi nasin sewi Sinto li pilin e ni: ona li kon sewi lon ijo ali. nimi pi kon ni li "Kami". jan pi nasin sewi Sinto li alasa e kon Kami li anpa tawa ona kepeken supa sewi kepeken tomo sewi. jan li pana e ijo pona tawa kon sewi. ona li jo e pali mute li jo e tenpo musi mute. ona li kulupu suli wan ala pi nasin sewi Sinto.

ma Nijon la, jan mute li wan e pali pi nasin sewi Puta e pali pi nasin sewi Sinto.
ma Katemala

**ma Katemala anu ma Watemala** li ma lawa pi ma Amelika insa. ona li lon poka pi ma Mesiko, li lon poka pi ma Peli, li lon poka pi ma Esawato, li lon poka pi ma Ontula. ma tomo Katemala li ma tomo lawa li ma tomo suli pi ma Katemala. toki Epanja li toki lawa pi ma Katemala. taso, jan ona pi kulupu nanpa wan li toki e toki pi kulupu toki Maja kin. tenpo pini la kulupu Maja li jo e ma Katemala. ma Epanja li anpa e ona lon tenpo kama pi tenpo ni. ma ona li kama kipisi pi ma Nuwa Epanja. tenpo sike nanpa 1821 la ma Katemala li kama anpa ala.
ma Panama

li ma lawa lon ma Amelika insa. ma tomo Panama li ma tomo lawa pi ma Panama. nasin telo Panama li kipisi e ma Panama. toki Epanja li toki lawa pi ma Panama. 

tenpo pini anpa pi ma Amelika la kulupu nanpa wan pi ma Amelika li jan taso lon ma Panama. kulupu Kuwa en kulupu Enpewa en kulupu Wunan en kulupu Kuna en kulupu Mowe en kulupu Naso en kulupu Pule en kulupu Pokoto en kulupu Nape li kulupu nanpa wan pi ma Panama.

tenpo sike nanpa 1821 la ma Panama li ma lili pi ma Kolonpija Suli. tenpo pini pi ma Kolonpija Suli la ma Panama li kama ma lili pi ma Kolonpija. ma Mewika la ma Panama li weka e ma Kolonpija lon tenpo sike nanpa 1903. tenpo sike nanpa 1977 la ma pi nasin telo Panama li weka e ma Mewika li wan e ma Panama.
ma tomo Sankose

li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Kosalika. sike suno nanpa 1736 la jan pali ma tomo pi ma Epanja li pali e ma tomo Sankose.
jan lawa pi ma Inli

tenpo pini mute la jan lawa mute li lawa e kipisi pi ma Inli. taso, ma Wese li kama ma suli pi ma Inli tan jan Ape suli. tenpo kama pi tenpo ni la ma Inli li wan e ma lawa mute li lon pi tenpo mute. **jan lawa sewi pi ma Inli** mute li lawa e ma Inli. tenpo sike nanpa 1649 la tan utala kipisi pi ma Inli la tenpo pi jan lawa sewi ala li open. tenpo sike nanpa 1659 la tenpo pi jan lawa sewi li pini. 

tenpo sike nanpa 1707 la ma Inli en ma Sukosi li wan li kama ma Juke. jan lawa An pi ma Inli li kama jan lawa An pi ma Juke.
jan Wilijan pi lanpan ma

**jan lawa Wilijan nanpa wan** li jan lawa e ma Nomansi e ma Inli. tenpo sike nanpa 1066 la ona li anpa e ma Inli li moli e jan lawa Halo Kowinson lon utala Asin.

ona li pali lon ma Inli e kulupu lawa sewi sin pi kulupu Noman.
ilo lukin

**ilo lukin** li ilo mute. ilo lukin li ante e suno la, jan li lukin pona. 


ijo:BiconvexLens.jpg|ilo lukin li ante e suno kepeken sike pi kiwen kon.
ijo:Enhanced aluminum coated first surface mirror on an optical flat.JPG|ilo lukin li jo e jasima. jasima li tawa e suno tawa mama ona.
ijo:Paris, Eiffelturm -- 2014 -- 1272.jpg|jan li lukin e ijo lon weka mute kepeken ilo lukin.
ijo:Szemüveg - 1920-as évek.JPG|lawa jan la ilo lukin li ken lon. jan li lukin pona kepeken ilo lukin.
ma Lapanuwi

**ma Lapanuwi** li ma lili lon telo suli Pasipi. ona li lawa tan ma Sile. ma ante li lon weka tawa ona.

tenpo pini la kulupu Polinesijan li kama lon ma Lapanuwi. jan mute li sona e ma ni tan ni: ona li jo e lawa kiwen suli mute. ona li jo e nimi "*moʻai*". tenpo sike nanpa 1722 la jan tan ma Elopa li kama lon ma Lapanuwi li pana e jaki e esun tawa ona. jan mute li pilin e ni: pali pi kiwen ni li pakala e ma li weka e moku. tenpo pi jan tan ma Elopa li kama la, jan pi mute lili li lon ma. tenpo sike nanpa 1878 la jan mani Alesante Awijepajeja Samon li pali e ma pan esun lon ma Lapanuwi li kama jan lawa pi Lapanuwi. tenpo sike nanpa 1888 la ma Sile li anpa e ma.
ma Kosalika

li ma lawa lon ma Amelika insa. ma tomo Sankose li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Kosalika. toki Epanja li toki lawa pi ma Kosalika. taso, jan lili pi ma Kosalika li toki kepeken , kepeken . 

tenpo pini la kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika li jan taso pi ma Kosalika. tenpo kama pi tenpo ni la ma Epanja li anpa e ma Kosalika. tenpo sike tu wan pi tenpo kama pi tenpo sike nanpa 1821 la ma Kosalika li ma lili pi ma Mesiko. tenpo kama lili pi tenpo ni la ma Kosalika li ma lili pi ma Sentewojamelika. ma Kosalika li kama ma lawa lon tenpo sike nanpa 1847. pini pi utala kipisi pi ma Kosalika lon tenpo sike 1847 la ma Kosalika li weka e kulupu utala ona. tenpo lon la ma Kosalika li jo ala e kulupu utala.
ma tomo Ankaloja

**ma tomo Ankaloja** li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Lapanuwi lon ma Sile. jan pi ma ante li kama tawa ma tomo Ankaloja tan lukin musi.
ma tomo Ken

**ma tomo Ken** li ma tomo pi kipisi ma Kin lon ma Wasinton lon ma Mewika. ona li lon poka meso tawa ma tomo Sijate, tawa ma tomo Takoma. ona li jo e tomo pali pi tomo tawa sewi mute. ona li jo kin e tomo pali kiwen mute.
ma tomo Takoma

**ma tomo Takoma** li ma tomo lon ma Wasinton. ona li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi kipisi ma Pi li ma tomo suli nanpa tu wan pi ma Wasinton. nimi ona li tan nena ma Takoma. 

ona li jo e tomo pali mute e ma pi tomo tawa telo.
ma Penen

**ma Penen** li ma lon ma Apika pi pini suno. tenpo pini la, nimi ona li . ma Naselija en ma Nise en ma Pukina Paso en ma Toko li lon poka ona.
ma tomo lili Tuse

**ma tomo lili Tuse** li ma tomo lili lon kipisi ma Walawala pi ma Wasinton. tenpo pini la kulupu Walawala li tan lon poki pi ma tomo lili Tuse. telo linja Tuse li lon ni. ona li lon poka pi ma tomo Walawala.
ma tomo Walawala

**ma tomo Walawala** lon kipisi ma Walawala lon ma Wasinton lon ma Mewika. ona li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi kipisi ma Walawala. telo linja Walawala li kipisi e ona. tenpo pini la kulupu nanpa wan pi ma Mewika li tan ma lon poki ona. jan Wilijan Ka en jan Mewiwete Luwe li tawa lon ma pi ma tomo Walawala. utala kepeken kulupu nanpa wan la ma Mewika li pali e tomo utala lon ni. tenpo sike nanpa 1862 la ona li kama ma tomo.
telo linja Walawala

**telo linja Walawala** li telo linja lili lon kipisi ma Walawala pi ma Wasinton, lon kipisi ma Umasila pi ma Okan. ona li kama tan kulupu nena laso lon ma Okan.
ma Pisi pi ma Wasinton pi ma Mewika

**ma Pisi** li ma kipisi pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo Takoma li ma tomo lawa li ma tomo pi suli nanpa wan lon kipisi ma Pisi. ma tomo Pujalu en ma tomo Lekeju li ma tomo suli ante. nena ma Takoma li nena ma suli nanpa wan pi ma Wasinton li lon kipisi ma Pisi.

kulupu Pujalu li kulupu nanpa wan pi kipisi ma Pisi. tenpo ni la ona li jo e ma kulupu Pujalu.

## ma tomo ale
ma tomo ni li lon ma kipisi Pisi:

* ma tomo Apun

* ma tomo Ponile
* ma tomo Puki
* ma tomo Tupon
* ma tomo Eju
* ma tomo Pi
* ma tomo Pike
* ma tomo Ki Apo
* ma tomo Lekeju
* kipisi pi ma Miton
* ma tomo Otin
* kipisi pi ma tomo Pasipi
* ma tomo Pujalu
* ma tomo Ro
* ma tomo Ruton
* ma tomo Sune
* ma tomo lawa Takoma
* ma tomo Uniwesite Pa

ma tomo lili ni li lon kipisi ma Pi:

* ma tomo lili Kaponato
* ma tomo lili Etonwe
* ma tomo lili Sopawi
* ma tomo lili Selijakun
* ma tomo lili Wikeson

ma tomo lili pi lawa ala li lon kipisi ma Pi:

* ma tomo lili Ate
* ma tomo lili Ateton
* ma lon telo Anteson
* ma tomo lili Atontale
* ma tomo lili Aso
* ma tomo lili Pan Pon
* ma tomo lili Kanteju
* ma tomo lili Ki Le
* ma tomo lili Kowe Ki
* ma tomo lili Kake
* ma tomo lili Ta Pon
* ma tomo lili Epe
* ma tomo lili E Pan
* ma tomo lili Pi 
* ma lon telo Po
* ma tomo lili Fetewison
* ma tomo lili Kajan
* ma lon telo Ewon
* ma tomo lili On
* ma tomo lili Kapowisin
* ma lon telo Kiton
* ma tomo lili Ki Sente
* ma tomo lili La Kante
* ma tomo lili Le Ta
* ma tomo lili Lonpan
* ma tomo lili Mapeju
* ma tomo lili Mikena
* ma tomo lili Mimilin
* ma tomo lili Milan
* ma tomo lili No Po Luji
* ma tomo lili No Pujalu
* ma tomo lili Palan
* ma tomo lili Pawi I
* ma tomo lili Pawi We
* ma tomo lili Puti
* ma lon telo La
* ma tomo lili Wosetale
* ma tomo lili Soki
* ma tomo lili So I
* ma tomo lili Sanawe
* ma tomo lili Sanpewi Le
* ma tomo lili Suni
* ma tomo lili Suni U
* ma tomo lili Wan
* ma tomo lili Wale
* ma tomo lili Wajuna
* ma tomo lili Wolose
ma Niju Sato Weli

li ma kipisi lon selo pi ma Oselija. mute jan la, ona li ma kipisi nanpa wan pi ma Oselija. ona li poka e ma Kinlan e ma Witowija e ma Seta Oselija. kin la, ma Asete li lon insa ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Sini li ma tomo kepeken jan mute.

## nimi
tenpo pini la, nimi li kama tan , ona sona e ni: selo pi ma Oselija li sama  tawa lukin.
ma Satoselija

anu **ma Satoseja** anu **ma Sato Oselija** li ma kipisi pi ma Oselija. ona li lon poka pi ma Witowija li lon poka pi ma Niju Sato Weli li lon poka pi ma Kinlan li lon poka pi ma Ensi li lon poka pi ma Wesa Oselija. ma tomo lawa ona li ma tomo Atele. jan mute pi ma Satoselija li lon ma tomo lawa.

mute la, ma Satoselija li seli li telo ala. taso la ona li jo e telo lili tan sewi.
ma Wala Wala pi ma Wasinton pi ma Mewika

**ma kipisi Wala Wala** li ma kipisi pi ma Wasinton lon ma Mewika. ma tomo Walawala li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan lon kipisi ma ni. ona li lon poka pi nasin telo Kolunpija, li lon poka pi nasin telo San. telo linja Walawala en telo linja Tuse li lon kipisi ma Walawala. ma pan mute li lon ona.

## tenpo pini
kulupu Walawala en kulupu Likiju li kulupu nanpa wan pi kipisi ma Walawala.

tenpo sike nanpa 1836 la jan Maku Wiman li kama tawa kipisi ma Walawala. jan pi kulupu nanpa wan li pilin ike tawa jan pi kama tawa sin. tenpo sike nanpa 1842 la jan utala pi kulupu Likiju li moli e jan Maku Wiman e kulupu sama ona.

## ma tomo
ma tomo lon kipisi ma Walawala li ni:

* ma tomo lawa Walawala
* ma tomo Peso
* ma tomo Wapu
* ma tomo Kolepa

ma tomo lili pi lawa ala li ni:

* ma tomo lili Pupan
* ma tomo lili Sisi
* ma tomo lili Kawe
* ma tomo lili Tuse
* ma tomo lili Walula
* ma tomo lili Aje
* ma tomo lili Loten
jaki sijelo

**jaki sijelo** li pakala e sijelo li pana e pilin ike tawa jan.

lili jaki li ken pana e jaki sijelo. jaki ante li ken tan sijelo, li ken tan lawa.

moli mute li tan jaki sijelo.
ma Witowija

**ma Witowija** li ma kipisi pi ma Oselija. ni li lon poka pi ma Niju Sato Weli lon poka pi ma Sato Oselija. ma tomo lawa ona li ma tomo Mepan.
ma Ensi

**ma Ensi** anu **ma Nosan Tewitowi** li ma kipisi pi ma Oselija. ma tomo lawa ona li ma tomo Tawin. ma tomo Alisin la jan mute li lon ona kin. ma Ensi la ma suli seli en nena ma mute li lon ona. nena Ululu li lon ma Ensi li sewi mute tawa kulupu jan pi nanpa wan ma Oselija.

ma mute lon ma Ensi li ma seli. taso la, telo li ken lon anpa ma: kipisi pi  li lon ma Ensi.
nena Ululu

**nena Ululu** (toki Pitanjala: Uluṟu, toki Inli: Uluru) li sijelo suli pi kiwen ko loje. ona li lon ma Ensi li lon ma Oselija. nena Ululu li ma pi sewi mute tawa kulupu jan Ananku. nimi ona lon toki Inli li ken kiwen pi jan Aje (toki Inli: Ayers Rock) kin. nimi ni li tan jan pi ma Juke la nimi ni li ike tawa jan mute Ananku. lipu pi kulupu lawa pi ma Oselija la nimi ni tu li lon poka. kon nimi pi nena Ululu li ijo ante ala la nena Ululu li nena Ululu (mute la toki pi kulupu Ananku la nimi li jo e kon). 

tenpo sike nanpa 1985 la ona li kama ma lawa lili la kulupu jan Ananku en kulupu lawa pi ma Oselija li lawa e ma lili ni.  

## kiwen
ona li jo e lupa kiwen tomo e lupa telo mute lon poka pi nena anpa. kasi en soweli en waso li moku e telo ni. tenpo telo li kama la telo li telo linja lon kiwen li pali e lupa telo e linja pimeja. 

## tenpo pini

#### jan nanpa wan
ilo nanpa tenpo li lukin e kiwen poka pi nena Ululu li pana e sona ni: jan li tawa nena Ululu lon tenpo suno 10,000 pini. sitelen kiwen mute li lon nena. kin la, lupa kiwen la ko walo mute tan seli pali li lon kiwen sewi. jan pi kulupu Ananku li pana e sona tawa jan ante pi kulupu Ananku li kepeken sijelo nena ni.

#### jan pi ma Elopa
...

## nena poka

nena Katatuta (toki Pitanjala: Kata Tjuta) anu nena Oka (toki Inli: Mount Olga / The Olgas) li kulupu kiwen sike suli. toki Pitanjala la nimi ona li kon sama e lawa mute. sina ken lukin e ona tan nena Ululu. kon li tawa suli lon insa pi poka ona. nena Katatuta li suli kin tawa kulupu jan Ananku. nena Ululu en ona li lon ma lawa lili sama. kulupu jan Ananku en kulupu lawa pi ma Oselija li lawa e ma lili ni kin.

nena Atela (toki Pitanjala: Atila) anu nena Kona (toki Inli: Mount Conner) li supa kiwen ko suli. jan tawa lukin mute li lukin e ona li toki pakala e ni: ona li nena Ululu a! ona li pali e sitelen. ni li musi tawa jan poka. kulupu jan Ananku li lawa ala e ma pi nena Atila la ona li ma lawa pi ma Ensi.

## tan sona
ma Nujo

nimi "**ma Nujo**" li jo e kon tu:

* ma kipisi Nujo li ma kipisi pi ma Mewika
* ma tomo Nujo li ma tomo suli lon ma lili Nujo
ilo unpa

**ilo unpa** la jan li ken unpa taso. ona li ken insa e lupa mama, e lupa monsi. anu ona li ken sike e palisa unpa. tenpo la ona li tawa. ni li musi tawa jan, li ken pana e pini unpa.
mije

nimi "**mije**" li jo e kon tu:

* mije sijelo la ijo lon li ken tomo e lon li ken pana e ona.
* mije kon la jan li pilin e ni: mi mije.
ma Esisi

li ma lili lon ma Oselija. ma Niju Sato Weli li lon poka ale ona. ona la ma tomo Kanpela li lon. ma tomo ni la lawa pi ma Oselija li lon.

## tenpo pini
tenpo pini la, jan pi ma tomo Sini li utala toki e jan pi ma tomo Mepin. ona li utala toki tawa ni: tenpo kama la, ma tomo lawa pi ma Oselija li seme. utala ni li pini la ma tomo lawa sin li kama lon insa pi ma tu.