open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
lipu open

__NOTOC__


o kama pona tawa lipu&nbsp;Wikipesija
jan  li ken pali e lipu sona ni pi toki pona

* jan&nbsp; li pali lon tenpo poka
* lipu sona&nbsp;[ ]
* lipu nimi&nbsp;




 ilo
 jan
 kulupu
 ma
 musi
 nasin
 sona
 toki
 tenpo





* 
* 
* ]
* 



toki suli


**lipu Wikipesija li kama lon kulupu Wikimesija!** nimi ilo ona li ante tan "wikipesija.org" tawa "tok.wikipedia.org". wawa a!






 lipu sin pi pona mute



sina sona ala sona?





 lipu pona sin



seme li sin?







tenpo suno nanpa  pi tenpo mun nanpa  pi tenpo sike nanpa  lasitelen sin
ma Elasija

li ma suli li ma suli wan ala li kipisi pi ma Apika Elasija. ona li jo e ma Elopa e ma Asija. ma mute li lon ma Elopa taso anu ma Asija taso. ma Losi en ma Tuki li lon ma Elopa lon ma Asija kin. kin ma Aja en ma Asepasan en ma Kasa en ma Katelo en ma Kiposi li ken lon ma Elopa lon ma Asija. taso jan li sona ala e linja kipisi tawa ma Elopa tawa ma Asija.
ma Tosi

li ma lon ma suli Elopa. telo suli en ma Tansi en ma Posuka en ma Seki en ma Esalasi en ma Suwasi en ma Kanse en ma Lusepu en ma Pesije en ma Netelan li lon poka. ma Tosi li ma suli lon ma Elopa. esun la, ona li ma nanpa wan lon ma Elopa.

tenpo pini suli la jan li lon ma Tosi. tenpo pini mute la ma Tosi li ma wan ala. nimi ona li "ma suli pi ma Loma sewi" (Heiliges Römisches Reich).

## nimi pi toki ante
toki Tosi la, nimi li *Deutschland* (ma Tosi) li *Deutsch* (toki Tosi). nimi ni li tan nimi *diutisc* tan toki Tosi sewi majuna. kon pi nimi ni li "pi kulupu jan".
taso, toki ante mute li jo e nimi ante mute. toki Inli la, nimi li *Germany* (ma Tosi) li *German* (toki anu jan Tosi).

ma pi kulupu Kemani lon tenpo pini la, ma suli Loma li toki e . nimi pi toki Inli pi toki ante mute li kama tan nimi ni.

toki Kanse la, nimi ona li kama tan . tenpo pini la, kulupu Alemani li kulupu jan lili pi kulupu Kemani.

toki Lowan mute la, nimi pi ma Tosi li open sama "nem-" anu "njem-". toki mama pi kulupu Lowan la, nimi pi jan Tosi li "němьcь"; ni li sama "jan pi toki ala" anu "jan pi sona ala".
Germany Name European Languages.svg|nimi ante pi ma Tosi.


## tenpo pini
tenpo pi sitelen ala la, jan li lon ma Tosi. jan li kama jo li kama sona e kiwen sijelo pi jan Nijante lon ma ni. tenpo pini suli la, kulupu jan mute pi toki e kulupu toki Kemani li lon ma Tosi pi tenpo ni. ma Loma li wile lanpan e ma ona. taso, kulupu jan Kemani li utala e ona. ma Loma li lawa e ma lili pi ma Tosi.

### ma Pankija en ma suli Loma sewi

tenpo pini la, ma suli Loma sewi li kulupu ma lon ma Elopa. ona li kama tan ma pi jan Kalu suli. ma suli Loma pi pini suno li pakala la, jan Kalu li kama jan lawa suli. 

tenpo sike nanpa 814 la, jan Kalu li moli. tan ni la, ma ona li kipisi. ma pi open suno li kama ma suli pi ma Loma sewi. ma pi pini suno li kama ma Kanse. taso, ma suli Loma sewi li jo e lawa wan ala. ona li jo e ma lili ante mute. tenpo mute la, ma ni li utala. taso, ona li jo e jan lawa sewi wan.

tenpo sike nanpa 1806 la, ma suli Loma sewi li pakala.

### utala suli nanpa tu
utala suli nanpa tu la ma Tosi li kepeken nasin pi palisa mute. jan Atoje Ite li jan lawa pi **[[ma Tosi Nasi]]**. jan pi ma Tosi li moli e jan mute pi kulupu Jejuta tan wile pi jan Atoje Ite.

### utala lete
utala suli nanpa tu li pini la ma Tosi li pakala li kama ma tu: ma Tosi pi open suno en ma Tosi pi pini suno. tenpo sike nanpa 1989 la ma tu ni li kama wan.

## kulupu lawa
tenpo ni la kulupu pi jan lawa li tan kulupu pi nasin lawa tu: kulupu CDU en kulupu SPD. jan lawa pi ma Tosi li jan Wili Mese. ona li open e pali lawa ona lon tenpo sike nanpa 2025. ona li lon kulupu CDU.

## ma
### ma lili

## mani
ma Tosi la, jan li kepeken . mani lili li . 

tenpo pini la, jan li kepeken . mani lili li .

## jan
### sewi
mute 45% pi jan Tosi li jo e nasin sewi pi jan Jesu. kipisi la, mute 24% ona li jo e nasin sewi Katolika. mute 21% li jo e nasin sewi Potesu. mute 47% pi jan Tosi li jo ala e nasin sewi. mute 4% li jo e nasin sewi Isilami. mute 4% li jo e nasin sewi ante. 

### musi

## tan sona
nimi pu

lipu lawa pi toki pona pi jan Sonja (nimi ante: "*pu*" anu "*lipu pu"*) li toki e nimi 123.

## nimi pu ale

* 
* 
* 
* 
*  (kalama ante ken: "")
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

## nimi pi kon ante

sin la, *pu* li toki e nimi tu wan sin. ona li toki e ni: nimi ni li sama nimi ante.

*  (nimi ni li sama nimi "a")
*  (nimi ni li sama nimi "sin")
*  (nimi ni li sama nimi "lukin")

jan mute la, nimi ni li ante, li toki e ijo ante.

## nimi nasin

* lipu nimi pi jan Tepu (sitelen pona)
moku

**moku** li ijo ni: ona li wawa e sijelo. jan en soweli li pana e moku tawa uta ona la, moku li tawa insa ona. moku li insa la, sijelo li kama wawa.

moku li lon pini pi insa jan la sijelo li pana e ko jaki e telo jelo.

moku ante li pona tawa jan ante tawa soweli ante. wile moku pi ijo ale li sama ala. jan li ken moku e ni: 

* telo
* kasi (lipu kasi, kili, pan, soko)
* soweli (waso, akesi, kala, pipi)
* pali soweli (sike mama, telo walo, ko suwi)

jan mute li moku e kasi e soweli. jan ante li moku e kasi taso tan ni: ona li pilin e ni: jan li ike tawa soweli li moli e ona. jan li moku e kasi taso la ona li jan pi kulupu Peketalijan anu jan pi kulupu Pekan.

kulupu jan ante li moku e moku ante.

tenpo pini la jan li alasa e moku taso. tenpo ni la jan li ken pali kasi e kasi li jo e soweli tomo. ni li ante e moku jan. tenpo ni la jan li ken moku e telo walo e pan.

jan li seli e moku tan ni: moku seli li pona. seli li weka kin e palisa lili jaki e jaki ante.

jan lili mute li moku e telo walo pi mama ona. telo ni li pona mute tawa ona.

jan li jo ala e moku anu telo la ona li kama ike li ken moli. jan li moku e moku pi mute ike la ken la ona li kama suli li kama ike li ken moli kin.
lipu kule

**lipu kule** li lipu pi toki pona lon linluwi lipukule.org.

ona li tan jan mute.

jan Jan pi tomo toki "ma pona pi toki pona" li lon e ona. jan mute ante kin li pali e open ona.

tenpo pini la jan pali pi lipu kule li pali e "lipu tenpo". taso lipu tenpo li ike tawa ona. ni la ona li weka tan lipu tenpo li open e lipu kule. jan pali sin mute li kama tawa lipu kule tan ni.

taso tenpo ni la lipu tenpo en lipu kule li pona tawa ona ante.

## tan sona
lipu Wikipesija

li lipu sona open pi kulupu Wikimesija. pali kulupu la jan pi kulupu Wikipesija li sitelen e lipu ona kepeken ilo Mesijawiki pi nasin Wiki. jan Simi Weje en jan Lewi Sinka li pali e lipu lon tenpo sike nanpa 2001.

open la lipu Wikipesija li lon toki Inli. taso tenpo ni la jan li pali e lipu Wikipesija pi toki ante mute. lipu ilo ale la jan mute li kepeken lipu Wikipesija. jan mute pi ma ale li kepeken lipu Wikipesija lon toki ante mute.

## tenpo pini

### lipu Nupesija
tenpo pini la jan li lukin pali e lipu sona kulupu. ona mute li awen ala.  li lipu wan ni. ona li lipu sona open pi toki Inli. jan sona li sitelen e lipu kepeken nasin sona.  li pali e lipu ni. jan Simi We li jan lawa pi kulupu Pami. jan Lewi Sinka li jan sitelen lawa. open la lipu Nupesija li lon nasin ken ona pi sona open. taso ona li kama lon . jan Simi We li wile e ni: jan ale li ken sitelen e lipu. jan Lewi Sinka li wile pali e ni kepeken nasin Wiki.

### tenpo open pi lipu Wikipesija
tenpo sike nanpa 2001 la lipu Wikipedia li kama lon. tenpo ni la kulupu Pami li awen lawa e ona. open la lipu *www.wikipedia.com* pi toki Inli taso li lon. lipu pi toki ante li kama lon tenpo ante. 

wile pi kulupu Pami lon tenpo open la pali ni li pali mani. taso lipu Wikipesija pi toki Epanja li wile ala e ni. ona li pali e lipu ante  pi mani ala. ni la jan Simi We li toki e ni: lipu Wikipesija li pana ala e sitelen esun tan mani. ona li ante e nimi lipu tawa nimi *www.wikipedia.org.*

tenpo sike nanpa 2003 la kulupu jan Wikimesija li kama lon.

## lipu Wikipesija pi toki pona

### lipu ''tokipona.wikipedia.org''
tenpo pini la lipu Wikipesija pi toki pona li lon lipu *tokipona.wikipedia.org*. jan Sonja en jan kulupu pi toki pona li sitelen lon ona. taso kulupu Wikimesija li pini e ona.

lipu *tokipona.wikipedia.org* li kama pini la lipu li tawa lipu . (tenpo ni la nimi lipu li lipu Fandom).

### lipu ''wikipesija.org''
kulupu lawa pi lipu Panton ale li ante e nasin ona li lawa e lipu ale. ni la jan kulupu li wile ante e lipu. lipu Wikipesija pi toki pona li kama tawa lipu *wikipesija.org*. lipu ni la jan sitelen li anpa ala tawa jan lawa pi lipu Panton.

### lipu ''tok.wikipedia.org''
toki pona li kama jo e nanpa toki pi kulupu ISO. lipu ale li wile e nanpa ni la ni li ken e toki pona lon lipu Wikipesija. jan kulupu pi toki pona li pana e wile pi lipu sin tawa jan lawa pi lipu Wikipesija. jan lawa pi lipu Wikipesija li ken e lipu Wikipesija pi toki pona. lipu *wikipesija.org* li tawa lipu sin *tok.wikipedia.org*.

## lipu sama pi lipu sona Wikipesija
kulupu Wikimesija li jo e lipu sona Wikipesija e lipu sama mute. ona li wile pana e sona tawa jan mute lon toki mute.

nimi pi toki mute li lon lipu Wisonali. sona sin li lon lipu Wikiju. sitelen mute li lon lipu Komon. lipu toki mute li lon lipu Wikiso. toki mute li lon lipu Wikikote. lipu tenpo li lon lipu Wikinu. lipu tawa li lon lipu Wikiwajase. kulupu sona li lon ilo Wikitata.

jan li pali e lipu Ansakopesija. taso sona ona li musi tawa lipu Wikipesija.

## tan sona
lipu 1984

li lipu pi tenpo kama ken tan . tenpo sike nanpa 1948 la ona li lon e lipu 1984. ona li toki e ni: tenpo sike nanpa 1984 la, lawa li lawa e ale, li lukin e ale pi jan ale.

jan lipu nanpa wan li . kulupu lawa la ona li pali, taso len la, ona li wile pakala e kulupu lawa. ona li olin e jan poka pali, e . lawa li ike tawa jan Julija kin. 

pini pi lipu 1984 la kulupu lawa Inso (*Ingsoc)* li pakala e jan Winson e jan Sulija la jan Winson li toki e ni: "kulupu lawa Insake li pona a!" ni la jan Winson li ken ala lawa e jan Winson. kulupu lawa Insake li lawa e jan Winson.

## toki Tokisin
lipu la, lawa li pali e . ona li weka e nimi mute tawa pona toki. jan li ken wan e nimi mute. toki Inli la, nimi mute tawa ijo wan li lon: "pona mute a" la, *""* en *""* en *""* en nimi ante li lon. toki Tokisin li weka e ona, li pana e nimi *""* ("pona namako tu").

suli la, ona li weka e ken toki pi wile pi pakala lawa, tawa ni: nasin ken Sapi-Wa la, jan li ken ala toki insa e wile la, ona li ken ala wile e ona. nimi "ken" li kama . ona li ante e toki insa kepeken nasin ante kin:  li unpa tawa pali pi jan lili taso, li tawa ala pilin pona.

jan mute li toki e ni: toki pona li sama toki Tokisin. toki pona li toki sin kin, taso lawa li pana ala e ona tawa jan. ona li ante e lawa sina kin, taso ona li wile pona taso e toki insa.
ma pona pi toki pona

**ma pona pi toki pona** li kulupu pi toki pona lon ilo Siko. ona li open lon tenpo sike 2017. tenpo nanpa 2025-04-24 la jan 16 500 li lon ona.

lon kulupu ni la, tomo toki mute li lon. tomo li sama ni: jan li toki kepeken toki pona, li pana e sona pi toki pona tawa jan sin, li toki kepeken toki ante. ona li toki e ijo pi toki pona, e ijo ante.

jan lon kulupu ni li pali e musi mute pi toki pona. kulupu ante la, toki pona pi ma pona li ante lili.

jan Sonja li lon ma pona pi toki pona li toki mute lon ona.

## linja tawa
* o tawa ma lon ilo Siko
mama Sonja

li sona toki li pali pi ante toki tan ma Kanata li mama pi toki pona. tenpo pini la nimi ona pi toki mama ona li *Sonja Elen Kisa*. ona li sitelen e lipu pu e lipu ku e lipu su. toki pi mama meli ona li toki Kanse. toki pi mama mije li toki Inli. ona li pali li awen e lipu pi toki pona. ona li lon nasin sewi Pawa.

## tenpo pini
mama Sonja li kama lon lon  lon ma Nupansuwi lon ma Kanata. kulupu mama ona li toki kepeken toki tu. ona li kama sona e toki tu tu wan. ona li toki Alapi li toki Epelanto li toki Kantun li toki Netelan li toki Tosi. ona li ken toki e toki luka: ona luka li toki Kanse pi ma Kanata li toki Malasija li toki Epelanto li toki Tosi li toki Inli.

### mama pi toki pona
tenpo sike nanpa 2001 la ona li pilin ike mute li open pali e toki pona tan ni: ona li wile pona e pilin ona. tenpo sike ni la ona li pana e toki tawa lipu ilo.  la jan li kama sona e toki pona la pilin ona li kama pona.

mama Sonja li mama pi toki pona. taso, ona li lawa ala e ona. jan ante li pali e ijo mute pi toki pona.

## lipu
* lipu pu (tenpo sike nanpa 2014)
* lipu ku (tenpo sike nanpa 2022)
* lipu su (open lon tenpo sike nanpa 2024)
### tenpo kama
*lipu pu sin (ken la, tenpo sike nanpa 2026)

## tan sona


## lipu ante
* lipu ona
* lipu ona pi toki pona
nasin pi wan mute pi ma ale

li kulupu pi . ona li pona tawa ijo mute: suli linja anu suli wawa anu ante. nasin Esinla, sina ken toki e ni: "kiwen jan pi ken ale la, suli sewi li linja Mete mute mute luka wan". toki ni la, jan ante ale li ken sona e suli ni.

 li pali e wan ilo ale lon kulupu ni.

## wan mute open
nasin pi wan mute pi ma ale li jo e wan mute noka ni:

nasin pini li lon poka pi nasin sin. taso, ona li sama mute ala. awen la, ona li sama pona, tawa pali jan lon tenpo mute.

## mute pi wan mute
**nasin Esi** li pana e nimi ni: ona li mute e wan mute. nimi ona li tan toki Elena. wan noka la, suli Kilo Kan taso li kepeken mama e ona, li ken kama suli Kan 1000. mute pi wan mute li ni:

## tan sona
lipu pu

anu **lipu** **pi toki pona** li lipu tan jan Sonja. ona li pali e lipu lon tenpo sike nanpa 2014. lipu li pana e sona pi toki pona. jan li **pu** la ona li kepeken lipu pu. tenpo open la lipu pu li lon toki Inli. taso jan Sonja li ante pi toki Kanse e ona, li ante e toki pi lipu pu tawa toki ante mute.

pu la jan Sonja li pana e nasin ona pi toki pona. jan li ken esun e lipu lon lipu Amason.

lipu pu li lipu nanpa wan pi toki pona tan jan Sonja. ona li pali e lipu sin nanpa tu pi toki pona. ni li lipu ku.

## insa pi lipu pu
lipu li jo e kipisi tu wan. kipisi nanpa wan li pana e sona pi nasin toki. ona li pana e nimi e linja nimi li pana e pali pi ante toki. kipisi nanpa tu la sitelen pi toki pona li lon. sitelen musi lili en toki sona en ante toki pi lipu sewi li lon. kipisi nanpa tu wan li lipu nimi. ona li pana e sona pi toki pona luka e sitelen pona ale. ona li jo e nimi pu ale lon lipu pini.

## toki ante
toki ante mute la, lipu pu li lon.

## o lukin

## linja tawa
* jan ale li ken lukin e kipisi ni lon lipu pu Inli
* jan ale li ken lukin e kipisi ni lon lipu pu Epelanto
* o kama jo pi mani ala e lipu pu pi toki Pasi
ma Elopa

li ma suli lon pini suno pi ma Elasija. ma mute li lon ona. ma mute pi ma Elopa li jo e mani mute. tenpo pini la, ma pi ma Elopa li lawa li anpa e ma lon ma suli ante. tan ni, nasin kulupu en toki pi ma Elopa li tawa e ma mute. ma Elopa li pana ante mute tawa ma ante.

tenpo ni la, ma mute pi ma Elopa li lon e kulupu ma Elopa.

## tenpo pini

tenpo sike 40,000 la jan li kama tawa ma Elopa. ken la, ona li moli e jan Nejanatala.

ma nanpa wan lon ma Elopa li lon poka pi telo suli Mesitelane. ma Loma pi tenpo pini li ma pi suli mute lon tenpo pini.

## kipisi pi ma Elopa

*ma Elopa pi open suno
*ma Elopa pi pini suno
*ma Elopa seli pi open suno
*ma Elopa insa
*ma Elopa seli
*ma Elopa lete
toki Losupan

anu  li toki sin pi nasin sona pi lon ijo. jan li pali e ona tan ni: nasin Sapi-Wa la, jan li toki kepeken toki pi nasin sona la, lawa ona li kepeken nasin sona kin.

toki Losupan la, toki ale li jo e kon wan taso. toki ante la, toki li ken jo e kon tu: *mi pana e tomo tawa sina* la, ona li ken tomo tawa, li ken tomo taso. 

ona li sama toki pona la, toki ni li jo e nimi pi mute lili (lon poka pi mute 1400). ona li ken wan e nimi mute tawa nimi sin.

## nimi
nimi *Lojban* li kama tan nimi *logji* (nasin sona pi lon ijo), tan nimi *bangu* (toki).

nimi *Jbobau* li tan nimi *lojbo* (nasin Losupan), tan nimi *bangu* (toki).
## kama
tenpo sike nanpa 1955,  li lon. jan li wile ante e ijo ona. taso jan lawa ona li wile ala e ni, li kepeken lawa pi ijo sona tawa ni. ni la, kulupu jan li ante e nimi ale pi toki Lokulan, li pali e toki Losupan e  lon tenpo sike nanpa 1987.

## kalama en sitelen
toki Popasu li jo e kalama ni pi uta pini:

toki Popasu li jo e kalama ni pi uta open:

nasin ni la jan li sitelen e toki Losupan kepeken sitelen Lasina:

## ijo pi pana sona
toki Inli

li toki suli lon ma mute. ona li toki pi kulupu Kemani. nimi ona li tan kulupu jan Enke pi ma Inli lon tenpo pini. taso nimi mute li tan toki Lasina li tan toki Noman li tan toki Elena.

## nimi
nimi "Inli" li tan nimi *English* pi toki Inli. nimi pi toki Inli li tan nimi pi kulupu Enke tan nimi **h₂enǵʰ-* pi toki Palata Elopa, kon pi nimi **h₂enǵʰ-* li ni: kama lili e ijo, kama lili, pilin monsuta, pilin ike. 
## sitelen lili
toki Inli li kepeken nasin sitelen Lasina li kepeken sitelen ni: **a, b, c, d, e, f, g, h, i, j, k, l, m, n, o, p, q, r, s, t, u, v, w, x, y, z**.

## kalama

### kalama pini

jan mute li kepeken ala kalama /ʍ/ anu kalama /x/. nasin toki pi ma Sukosi la /x/ li lon nimi *loch* /lox/ (ma telo). nasin toki lon noka ma Mewika la /ʍ/ li lon nimi *white* /ʍaɪt/ (walo).

### kalama open
nasin toki Inli la kalama open pi toki Inli li ante mute.










## lawa toki
lawa toki pi toki Inli la sama e toki Palata Elopa ante, taso ona li jo ala e nimi ilo.

nasin toki pi toki Keman ante li lon; toki Inli li jo e nimi kiwen (nimi pi ante e kalama open nimi: *come* / *came*, *foot* / *feet*) en nimi suwi (nimi pi namako e kipisi nimi lon monsi: *love* / *loved (love + ed)*, *chair* / *chairs (chair + s)*).

### nimi ijo
nimi ijo pi toki Inli li ante tawa nanpa en jo.

## nimi pi toki Inli
nimi ni ale li sitelen kepeken sitelen Lasina.

* toki! = Hello! anu Hi!

* nimi sina li seme? = What is your name?
*sina pali seme? = What are you doing?
## linja tawa

## tan sona
jan Konpusi

li jan sona pi ma Sonko. ona li pali e nasin Konpusi. ona li sitelen e lipu suli mute. 

## o lukin e ni kin
*lipu Anale
ma Ele

anu  li lon ma Elopa. ona li lon ma sike telo Ele, li lon poka pi ma Ele lete (ma Juke). ma Ele la toki Inli en toki Kelike li suli.

## tenpo pini
ma Ele pi tenpo ni li open lon tenpo sike nanpa 1921. 

ma Inli li open lawa e ma sike Ele lon kulupu nanpa luka luka tu pi sike suno ale. jan Ele li wile e ni: jan Inli li awen ala lon ma Ele. tan ni la, kulupu nasin pi lawa jan li lon tenpo mute. tenpo sike nanpa 1798 la, kulupu nasin pi lawa jan li utala e jan Inli tan ni: ona li wile kama jo e ma. taso ni li lon ala. tenpo sike nanpa 1801 la, ma Piten en ma Ele li wan tawa ma Juke.

tenpo sike nanpa 1845 la kili pan li kama mute lili tan ijo jaki. tenpo sike poka la jan mute li moli tan ni: ona li ken ala moku. jan mute kin li tawa ma Mewika.

tenpo sike nanpa 1919 la kulupu nasin pi lawa jan li utala e jan Inli. ona li kama jo e ma mute. ma Ele li kama ken pali pi wile ona. taso ma Ele lete li awen lon ma Juke.
lipu pi jan Konpusi

*"jan sona li toki e ni: sina kama sona li lukin e sona la, ni li pona anu seme? jan pona li kama tan ma weka la, ni li musi anu seme? jan li sona ala e sina, taso sina pilin ike ala la, ni li jan pi pali pona anu seme?"* - toki nanpa wan pi lipu Anale

 li lipu tan jan Konpusi li lipu sewi pi nasin Konpusi. lipu ni li sitelen e toki e pali pi jan Konpusi. lipu ni li toki e nasin lawa e nasin jan pi nasin Konpusi, e kulupu pi tenpo Siju monsi, e pali pi jan Konpusi pi jan sona. jan sona pi jan Konpusi li sitelen e ni. tenpo mute la jan pi ma Sonko li kama sona e lipu ni.

tenpo Siju utala la lipu pi jan Konpusi li lon. tenpo Sin la, jan lawa nanpa wan li pakala seli e lipu mute. tenpo An la, lipu ante tu wan li lon. tenpo sike ale nanpa tu la,  li wan e lipu Anale. tenpo Son la, jan Soki li toki lili e lipu tu tu la, lipu ni li kama sewi. tenpo sike ale nanpa 17 la, jan li toki Lasina e lipu ni la, jan pi ma Elopa li sona e lipu ni.

tenpo ni la, lipu Anale li jo e nimi wan ale mute ale, e lipu mute, e linja 508.
ma tomo Toja

tenpo pini la  li ma tomo lon ma Anatoli. tenpo ni la, ona li lon ma Tuki.

ma tomo Toja li ma tomo pi kulupu jan Toja, sama jan Eneja anu jan Eko anu jan Paki.

tenpo pi utala suli pi ma tomo Toja la kulupu jan Aken li utala e kulupu jan Toja. kulupu jan Aken li jo e ma tomo Toja.
lipu pi jan Kikote pi ma La Mansa

li lipu li toki musi tan jan Mike te Kewante. ona li suli tawa nasin pi lipu sitelen.

: *tenpo pini la lon ma La Mansa la jan lawa li lon: nimi ona li Kijata anu Kesata. ona li lukin mute e lipu pi jan utala poka soweli Eku Pelu Kapalu. ona li tawa lon ma Epanja lon poka pi jan mije Sanso Pansa. pini la, ona li kama tawa tomo ona li moli.*

## o lukin kin e ni
* kulupu lipu pi toki Epanja‎‎
lipu Ilija

li lipu sitelen tan jan Omelo.

tenpo pi utala suli pi ma tomo Toja la kulupu jan Aken li utala e kulupu jan Toja. kulupu jan Aken li jo e ma tomo Toja.

jan sewi Atena li utala kepeken kulupu pi jan Aken.

jan utala pi kulupu jan Aken li ni:
* jan Akile
* jan Patoku
* jan Otesiju
* jan Akamenon
* jan Menelaso
jan utala pi ma tomo Toja li ni:
* jan Eko
* jan Paki
: *jan sewi meli o kalama e olin ike pi jan Akile! ona li pana e ike li kulupu e jan Aken. tan ona la kon pi jan Aken mute li pana ma Ate. tan ona la soweli tomo li moku e sijelo pi jan Aken*.

jan Patoku li moli tan jan Eko. jan Akile li utala li moli e jan Eko. kulupu jan Aken li kama lawa e ma Toja.
lipu pi toki Epanja

jan li pali e lipu mute kepeken toki Epanja lon ma Epanja.

## lipu lawa
* lipu pi Kite mi
* lipu pi olin pona tan Suan Lije
* jan Kiso tan ma Lamansa tan jan Mike te Kewante
* La Kelesina tan jan Penanto Te Loka (Fernando de Rojas)

## jan sitelen
* jan Pankiko Te Keweto (Francisco de Quevedo)
* jan Lije Te Kowa (Luis de Góngora)
* jan Lope Te Weka (Lope de Vega)
* jan Peto Kaletelono ke la Pawa (Pedro Calderón de la Barca)
sitelen Kansi

anu **sitelen Ansi** anu **sitelen Kan** anu **sitelen Sonko** li nasin sitelen pi ma Asija. ona li kepeken sitelen nimi. open la ona li toki Sonko. toki Nijon kin li kepeken ona. tenpo pini la toki Anku en toki Wije li kepeken ona. 

nimi 漢字 (Kansi) la sitelen 漢 li toki e kulupu Kan pi ma Sonko. sitelen 字 li nimi "sitelen".

## toki Sonko

sitelen Kansi li open lon ma Sonko lon tenpo pini suli. jan li kama jo e sitelen lon kiwen sijelo soweli tan poka pi tenpo sike nanpa 1200 BCE. ni li "nasin sitelen pi kiwen sijelo". jan sona li pilin e ni: ni li open pi sitelen Kansi.

tenpo mute la kulupu toki Sonko li sitelen Ansi lon toki wan taso. toki ni li sama toki Puton pi tenpo lon. taso lili la jan li sitelen e toki ante pi kulupu Sonko kepeken sitelen Kansi. toki Kantun la ni li lili a ala.

tenpo poka la lawa pi ma Sonko li kama sin e sitelen Kansi ona. ona li alasa lili e pali wile sitelen. ni la nasin tu pi nasin sitelen Kansi li lon ma Sonko. ni li sitelen Kansi pi tenpo suli li sitelen Kansi pi tenpo poka. ma Sonko suli en ma Sinkapo en ma Malasija la nasin pi tenpo poka li suli. ma Tawan en ma Enkon en ma Omun la nasin pi tenpo suli li suli.

## toki Anku
toki Anku li kepeken sitelen Sonko (anu ) lon tenpo pini. taso sitelen Anku li kama la mute kepeken pi sitelen Kansi li kama lili. tenpo ni la jan pi toki Anku li sitelen pi mute lili taso lon sitelen Ansa.

## toki Nijon
toki Nijon li open sitelen la ona li kepeken sitelen Kansi. tenpo li tawa la  en  li kama lon. tenpo lon la toki Nijon li kepeken nasin sitelen tu wan ni. suli la nimi mute kon li kepeken sitelen Kansi. suli la nimi lili pi ante nimi en nimi pi tenpo mute li kepeken sitelen Ilakana. suli la nimi pi toki ante en nimi wawa li kepeken sitelen Katakana. 

## toki Wije

toki Wije li open sitelen la ona li kepeken sitelen Kansi. jan li pali e sitelen Sunon tawa nimi sin. taso ma Kanse li lawa e ma Wije la ona li pali e nasin sitelen sin kepeken sitelen Lasina. tenpo ni la, toki Wije li kepeken ala sitelen Kansi.

## sitelen Kansi pi toki pona
jan mute li kepeken sitelen Kansi lon toki pona. nasin mute ante li lon. tenpo sike 2010 anu poka la, jan Mato li pana e nasin wan lon lipu ilo ona.

### nimi pu

### nimi ku suli

### nimi ku lili

## toki ante
kulupu jan ante li lon ma Sonko li toki e toki pi kulupu toki Sonko ala. toki mute ni li ken kepeken sitelen Kansi lon tenpo. ni wan li . tenpo pini la nasin Kansi (anu ) li suli. tenpo lon la nasin sitelen Lasina li kama suli nanpa wan.

## ante pi toki ante
tenpo mute la, sitelen Ansi sama li toki e ijo sama lon toki ale ni. taso, kalama ona li ante.

sitelen "誠" li toki e "toki lon". ona li kalama "*chéng*" lon toki Sonko li kalama "*makoto*" anu kalama "*sei*" lon toki Nijon li kalama *seong*" lon toki Anku li kalama "*thành*" anu kalama "*thiêng*" lon toki Wije.

sitelen Kansi pi mute suli a li lon nasin Juniko. tenpo sike nanpa 2021 la nanpa ona li 92857.

## tan sona


## toki
kulupu jan

**kulupu jan** li kulupu pi jan mute. jan ni li pali pi nasin kulupu sama.

jan li ken pali e kulupu suli e kulupu lili. kulupu lawa pi ma Mewika li kulupu suli. kulupu mama li kulupu lili.

## ijo suli pi kulupu jan

***jan kulupu li wile e ijo la kulupu li ken pana:** jan kulupu li pakala la kulupu ona li ken pona e jan kulupu ni. mama li wile pana e jan lili la meli ante li ken pali. jan li jo ala e moku la jan kulupu ante li ken pana e moku.

***kulupu jan li pali pi [[nasin kulupu]]:** kulupu li ken pali e nasin. nasin ni li lawa e pali pi jan kulupu.

***kulupu li wile e jan pona li pakala e jan ike:** jan li pona la kulupu li pona tawa jan ni. kulupu li ken pana e mani tawa jan ni. taso jan li ike la kulupu li anpa e jan ni. kulupu li ken pana e jan ni tawa tomo awen.

***jan kulupu ali li ken sona:** jan li ken pana e sona tawa jan kulupu ali. mi mute li jo e tomo tawa tan ni.

***kulupu li suli tawa jan lili:** kulupu li suli tawa jan lili tan ni: jan lili li wile e mama. mama li pana e moku e sona tawa jan lili. mama li pana e nasin kulupu kin tawa jan lili ona.
mun Jupite

suno mi la,  li mun nanpa luka. kulupu suno la, ona li suli mute. ona li kon taso li jo ala e ma kiwen. 
kon ona li lete. taso, insa ona li seli mute. ma la, mun Jupite li suno lukin. taso, mun Jupite li pali ala e suno sin. sike loje suli li lon selo ona. suli pi sike ni li sama ma tu wan. nimi pi mun Jupite li sama e jan sewi lawa pi nasin sewi Loma.

mun lili mute li sike e mun Jupite. mun mute li lili mute. taso, mun tu tu li suli. nimi ona li mun Elopa, li mun Kanimi, li mun Kaliso, li mun Ijo. jan Kalilejo Kalili li alasa e ona mute.
nimi sin

**nimi sin** li nimi pi pali jan. ona li sin la jan ale ala li sona e ona li kepeken ona. tenpo mute la nimi sin li kama lon tan ante pi nasin sona tan ante pi nasin jan.

## nimi sin pi toki pona

jan Sonja li pali e lipu pu la jan li pali e nimi sin mute. nimi sin li nimi nimi pi pu ala. ona li lon lipu pu ala. nimi sin mute li tan kulupu jan pi toki pona. jan Sonja li pali e nimi sin mute. nimi sin mute li lon lipu ku.

nimi sin en nimi pi tenpo pini li ante. jan li toki e ni: nimi pi tenpo pini li nimi weka. jan li kepeken ala e ona mute. taso, jan mute li kepeken e ona mute. lipu pu la, nimi pi tenpo pini li lon tenpo pini. taso, jan Sonja li toki ala e nimi pi tenpo pini lon lipu pu.

## lipu pi nimi sin lon toki pona
* "nimi pi pu ala pi toki pona" lon lipu pi jan Lentan
kulupu ma Elopa

**kulupu ma Elopa** li kulupu ma lon ma Elopa. sike suno nanpa 1957 la ona li kama lon. sike suno nanpa 2023 la ona li jo e ma mute luka tu. ma tomo lawa ona li ma tomo Puse ( anu Puseli ) lon ma Pesije. kulupu ma Elopa la jan li ken tawa ma ante li ken esun lon ma ante pi kulupu sama. ma mute pi kulupu ni li kepeken mani sama. mani ni li mani Elopa. poka ma pi kulupu ma Senken la, jan lawa li wile ala lukin e lipu tawa jan.

nimi *Elopa* li tan nimi *Europa* pi toki Lasina tan nimi *Εὐρώπη* pi toki Elina.

## ma ale pi kulupu ma Elopa

### ma kulupu lon tenpo ni
sike suno nanpa 2023 la, ma ni li lon kulupu ma Elopa:

*ma Ele
*ma Elina
*ma Epanja
*ma Esalasi
*ma Esi
*ma Italija
*ma Kanse
*ma Lawi
*ma Lijatuwa
*ma Lomani
*ma Lowasi
*ma Lowenki
*ma Lowensina
*ma Lusepu
*ma Mata
*ma Mosijo
*ma Netelan
*ma Pesije
*ma Pokasi
*ma Posuka
*ma Potuke
*ma Seki
*ma Sumi
*ma Tansi
*ma Tosi
*ma Sensa
*poka anpa pi ma Kiposi

### ma kulupu lon tenpo pini
sike suno 2020 la, ma Juke li weka tan kulupu ma Elopa. ma ante pi weka tan kulupu ni li lon ala.

### ma kulupu lon tenpo kama
jan lawa pi kulupu ma Elopa li toki e ni: ma luka li wile kama tawa kulupu ma Elopa. ma pi wile kama li ni: ma Tuki, ma Maketonija lete, ma Sinakola, ma Sopisi en ma Kosowa.

## toki
toki mute pi kulupu ma Elopa li lon:  

*toki Elina
*toki Epanja
*toki Esi
*toki Inli
*toki Italija
*toki Kanse
*toki Kelike
*toki Lawi
*toki Lijatuwa
*toki Lomani
*toki Lowasi
*toki Lowenki
*toki Lowensina
*toki Masi
*toki Mosijo
*toki Netelan
*toki Pokasi
*toki Posuka
*toki Potuke
*toki Seki
*toki Sumi
*toki Tansi
*toki Tosi
*toki Sensa

## o lukin

*ma Elopa
*kulupu ma wan
tomo tawa linja

**tomo tawa linja** li tomo tawa suli li kepeken nasin kiwen linja. tomo tawa linja li ken jo e tomo tawa lili mute pi jan anu ijo. ken la, ona li jo e ilo wawa tawa kin. ken la, ilo wawa tawa en tomo tawa lili jan li wan. tomo tawa linja li tawa tomo pi awen tomo tawa tan tomo ante. jan li ken tawa insa tomo tawa linja lon tomo pi awen tomo tawa. jan li wile tawa kepeken tomo tawa linja la, ona li esun e lipu pi tomo tawa.

nasin pi tomo tawa linja li lon ma mute. ma tomo la, jan mute li wile tawa tomo ante. ni la, ma tomo li jo e nasin mute. ken la, nasin lon ma tomo li anpa ma.

### wan pi tomo tawa linja

*  li jo e tomo awen lili. ona li tawa ma tomo suli tan ma tomo suli ante kepeken tenpo lili mute. jan tawa li ken esun e moku lon tomo moku lon tomo tawa ni.
*  li awen lon ma tomo suli anu lili. ni la, ona li tawa kepeken tenpo meso. ken la, jan ken esun e moku lon ni tan jan pali pi tomo tawa linja. taso, tenpo mute la, ona li jo ala e tomo moku.
* *wan pi ma lili* li awen lon tomo ale pi awen tomo tawa lon ma lili. ona li tawa kepeken tenpo mute. taso, lipu pi tomo tawa ni li mani mute ala. tenpo mute la, sina ken esun e lipu pi tomo tawa linja pi sike mun. ni la, sina ken kepeken e tomo tawa linja ale pi ma lili lon sike mun wan.  taso, tenpo mute la, ona li pona lon nasin wan taso.
* *wan pi ma tomo* li awen lon tomo mute lon ma tomo suli en ma poka pi ma tomo suli. jan mute li kepeken e ona lon tenpo suno ale tan ni: ona li wile tawa tomo pali tan tomo ona. sina jo e lipu pi tomo tawa linja ni la, sina ken kepeken e tomo tawa ante pi jan mute lon ma tomo sina.
ma Epanja

li ma lon ma Elopa li lon kulupu ma Elopa. ona li lon poka pi ma Potuke li lon poka pi ma Kanse li lon poka pi ma Antola. poka wan la telo Alansi li lon. poka ante la telo Mesitelanejo li lon. suli la ma suli Apika li lon poka ante pi ma Mesitelanejo tan ma Epanja. mute suli pi ma Epanja li lon ma Ipelija. taso ma Epanja li lawa e ma weka ante. ma Epanja li lawa e . ma lili lawa li ma Masi la ma tomo lawa Masi li lon.

## tenpo pini

### <big>tenpo majuna</big>
kulupu nanpa wan li . tenpo pini mute mute la ona li kama lon ma ni tan ma Apika. ona li awen lon tan seli pi ma Epanja lon ma suli pi ma ni. tenpo pini mute mute la kulupu ante li kin lon ma Epanja. nimi ona li kulupu Esuka. toki Esuka li toki Palato-elopa ala.

 li kama tan seli li lon .

tenpo suno kama mute mute la kulupu Loma li kama lon . ona li pana kin e *[[toki Lasina]]* tawa ma Epanja e nasin kulupu ona.

tenpo moli pi ma Loma la kulupu Keman li kama la ona li awen lon ni li open e kulupu sin: .

### <big>tenpo meso</big>
kulupu ''Alapi'' li utala e ma Pisikoto li lawa e ma Epanja. ma tomo lawa ona li  li .

tenpo sike nanpa 718 la kulupu pi ma Atulija li utala e kulupu Alapi, jan sona li nimi e ni: . ona li kulupu pi nasin sewi Katolika. tenpo suno kama mute mute la ona li lawa e ma ni: ona li jo e ma lawa tu wan:  e  e ma .

jan lawa pi ma Alakon en jan lawa pi ma Kasija li kama wan. **ma Epanja li kama**.

### <big>tenpo sin</big>
tenpo sike nanpa 1492 la jan Kitopa Kolon li kama sona e ma Amelika. tan ni la, ma Epanja li kama jo e ma mute pi ma Amelika li kama jo e mani mute tan ma Amelika e kiwen mani.

 li moli la  li kama jan lawa. tenpo sike nanpa 1496 la  en  li kama wan. tan ni la, jan Kalo li kama. tenpo sike nanpa 1518 la  li kama jan lawa pi ma Epanja.

kulupu pi jan suli pi ma Epanja li pilin ike tan jan Kalo nanpa wan tan ni: ona li weka, li tan ma ante, li lawa lili. tan ni la, jan suli pi ma Epanja li open e utala, nimi ona li . 

## toki
toki lawa pi ma Epanja li toki Epanja. sama la toki Katala en toki Kaleko en toki Ekala en toki Alane li toki lawa lon ma lili pi ma Epanja. toki Alakon en toki Asitulija li suli kin.

## ma
insa pi ma Epanja li ma supa suli *La Meseta*. 

## ma kipisi

ma Epanja la, nasin kipisi pi suli nanpa wan li ma "Comunidades Autónomoas" (toki pona la, ni li sama **"ante pi ma kipisi"** li jo e mute 19. 

nasin kipisi pi suli nanpa tu la, **ma kipisi** li lon ante pi ma kipisi. ale la, ma kipisi 52 li lon. kin, lon ma ni la, ma tomo 8136 li lon (ni li ala lon poki sona ni):

## kulupu lipu pi toki Epanja
: *lipu lawa: [[kulupu lipu pi toki Epanja]]*
*jan Mike te Kewante - jan Kiso tan ma Lamansa 

## nasin sewi
mute suli pi jan Epanja li lon nasin sewi Katolika. taso, lipu nasin nanpa wan pi ma Epanja la, ma Epanja li jo e nasin sewi lawa ala.
mun Masi

suno mi la,  li mun nanpa tu tu lon weka suno Sola. ona li lili nanpa tu. mun Masi la mun Mekuliju taso li lili. ma Tela la, ona li lili. ma pi mun Masi li jo e kiwen mute. ona li lete li jo e kon lili. ona li loje lukin la, nimi ante ona li "**mun loje**". telo li lon ala ma Masu. taso, kiwen telo lete li lon. ona li jo e nena ma suli. nena ma Olinpu Mon li nena ma nanpa wan lon ma Masu lon kulupu mun suno. nimi pi mun Masi li sama e jan sewi tan nasin sewi Loma. jan sewi ni li jan sewi utala.

jan li tawa mun Masi ala. taso, ilo mun mute li tawa mun Masi. ma Mewika en ma Elopa en ma Losi en ma Nijon en ma Imalasi en ma Sonko li tawa e ilo tawa mun Masi. ilo li awen lon selo. ilo ante li ken tawa lon selo.  li ken tawa lon kon. ilo ante li tawa sike e mun Masi li pali e sitelen pi selo ona.

mun lili tu li sike e mun Masi. nimi ona li mun Popo li mun Temo. ona li kiwen li sike lukin ala.
ma Antola

li ma lon ma Elopa. ona li lili mute. ma Kanse en ma Epanja la ona li lon insa. len pi ma Antola li kule laso li kule jelo li kule loje.
wan lili awen

**wan lili awen** li wan lili. ona li lili mute a: sina lukin tan poka wan tawa poka ante la, suli pi  li *wan ale ale ale* pi wan lili awen. ijo ale li tan wan lili ni. lipu ni la, mi kepeken nimi lili "wan awen".

wan lili awen li jo e kule insa. kule insa ni li tan wan insa ona.

## nimi
toki Inli la, jan li kepeken nimi "atom". ni li tan nimi ἄτομος ("ijo ni: ala li ken kipisi e ona") tan toki Elina pi tenpo pini. 

tenpo mute la, wan lili awen li awen wan. taso, insa ona li suli la, ona li ken kama tu. ni li pana e wawa pi mute a.

## insa
insa la, wan lili awen li jo e **insa awen**. ale pi wan lili li suli *luka luka ale* pi insa awen. insa awen la, kule tu pi wan insa li lon:

* wan insa pi wawa lon li jo e .  la, wawa ona li +1. 
** lipu ni la, mi kepeken nimi lili "wan insa lon".
*  li jo ala e kule wawa sewi. taso, ona li pona e awen pi insa awen.
** lipu ni la, mi kepeken nimi lili "wan insa awen".

nanpa pi wan insa lon li pana e kule insa tawa wan lili awen. nanpa pi wan insa awen li pana e  tawa wan lili awen. sona pi nasin ijo la, kule insa li suli mute. taso, kule suli li ken ante e seli ijo.

selo la,  li lon. ona li sike lon weka pi insa awen.  la, wawa ona li -1. lipu ni la, mi kepeken nimi lili "wan insa wawa" tawa ona.

wan awen li jo ala e suli pi wawa sewi la, nanpa pi wan insa lon en nanpa pi wan insa wawa li sama. nanpa pi wan insa wawa li ante la, wan lili awen li jo e kule wawa sewi. ni la, ona li .

## kama wan
wan ni mute li kama wan la, ni li wan lili tomo. telo pona la, wan lili tomo ona li jo e wan awen 3. wan awen tu li kule nanpa 1. wan awen wan li kule nanpa 8.
toki Losa

li toki sin pi ma ale tan jan Ronald Clark tan jan Wendy Ashby. nimi toki li tan nimi *glossa* pi toki Elina.

sijelo nimi li ante ala. nasin sitelen li sama mute nasin kalama. nimi mute li tan toki Elina li tan toki Lasina tan ni: nimi mute pi nasin sona li tan toki ni.ona li jo e nimi sama  li pali lon tenpo sike nanpa  tawa tenpo sike nanpa  li tan toki Intelosa.

## kalama en sitelen

## nimi

## linja tawa
* lipu Wikipesija pi toki Losa
ma Pasileja Loma

anu **ma Loma pi open suno** li ma pi tenpo pini.

tenpo pini mute la, ma tomo Loma li ma tomo lawa pi ma Loma.

tenpo sike nanpa 286 la, nasin lawa pi ma Loma li ante. jan lawa tu li lawa e wan tu pi ma Loma.

wan pi ma tomo Loma li utala mute. tenpo pini kama la, wawa ona li weka.

wan pi  li awen. wan ni li kama ma Pasileja Loma.

ma Pasileja Loma li awen lon tenpo sike mute.

tenpo sike 1453 la,  li utala li pakala li lawa e ma Pasileja Loma. 

## toki
toki pi ma Pasileja Loma li toki Elina li toki Lasina. toki ni li toki pi ma ale lon tenpo pini.
jan Winsan Wan Ko

li kama sin lon tenpo sike nanpa 1853, li moli lon tenpo sike nanpa 1890. ona li jan musi, li pali e sitelen kule la ona li jan musi suli tawa tenpo tawa poka ma pi suno pini. kepeken tenpo sike luka luka la, ona li pali e sitelen 2100. ona li sitelen e ma, e ijo pi tawa ala, e jan, e ona sama. sitelen ni la, ona li kepeken kule wawa suli, li kepeken linja pi tawa wawa. ona li kama jo e mani ala tan ni, li moli e ona sama tan lawa nasa tan pilin ike mute tan mani ala.

sin ona la, kulupu ona li mani mute pi mani mute suli ala. jan Winsen li lili la, ona li open e sitelen, li kalama lili, li kepeken insa lawa mute, li pana e pilin musi nasa ala. ona li kama suli la, ona li esun e sitelen, li tawa ma mute. taso ona li kama lon ma tomo Lonton la, pilin ona li kama ike. ni la, ona li kama kepeken nasin sewi, li pana e nasin sewi lon ma Pesije. sijelo ona li kama ike. ona li lon kulupu ala. ona li kama sin lon kulupu mama ona la, ona li open e sitelen kule lon tenpo sike nanpa 1881. jan sama ona lili Tejo (Theo) li pana e mani tawa ona. jan Winsen en jan Tejo li toki kepeken lipu lili tawa lon tenpo mute. pali musi ona open li sitelen e ijo pi tawa ala, e jan pali pan lon tenpo mute, li kepeken kule wawa mute ala. tenpo sike nanpa 1886 la, ona li kama lon ma tomo Paki (Paris), li kama sona e jan musi ante. jan ni li utala musi e nasin musi pi tenpo ni. nasin sama la, jan Winsen li ante e nasin ona, li pali e nasin sin tawaw sitelen ona. ona li kepeken kule wawa. ona li kama lon ma tomo Akele (Arles) lon tenpo sike nanpa 1888 la, nasin ona li kama wawa, li kama pini. ona li sitelen e kasi kiwen, e ma pan, e kasi pi sama suno.

tenpo mute la, lawa pi jan Winsen li sona ala e lon, e lon ala. ona li wile pona e lawa ona. taso ona li pona ala e sijelo ona lon tenpo mute sama ni: ona li moku ike, li moku e telo nasa. jan pona ona Kokan li kama jan pona ona ala tan tenpo ike. tenpo ike ni la, jan Winsen li weka e kute wan ona tan lawa ona kepeken ilo pi weka linja. ona li tawa tomo pipona sijelo pi pona lawa. tenpo la, ona li weka tan tomo ni, li tawa tomo lon ma tomo Owe Lon Wase lon poka pi ma tomo Paki. pilin ike ona li awen. jan sona la, ona li pakala e sijelo sinpin ona kepeken ilo alasa pi kiwen lili moli tenpo suno nanpa 27 pi tenpu mun nanpa luka tu pi tenpo sike nanpa 1890. tenpo suno tu li pini la, ona li moli tan pakala ni.

tenpo pini la, pali pi jan Winsen li pona ala tawa kulupu. kulupu la, ona li jan pi nasa mute, li jan anpa. moli ona la, jan mute li kama sona e ona. pali ona li kama pona mute tawa jan ni, li kama mani mute. pilin pi jan mute la, pakala lawa en musi pona mute li kama tan sama. 

tenpo ni la, sitelen kule ona li lon kulupu sitelen pi mani nanpa suli. tomo pi sona awen li awen e kulupu sitelen ona pi mute nanpa suli, li kepeken nimi ona.
sitelen Lasina

li nasin sitelen pi toki mute. tenpo nanpa wan la, toki Lasina li kepeken ona.

tenpo open la sitelen Lasina li nasin wan pi sitelen Lasena. sitelen Lasena li tan sitelen Elena. tenpo pini kama la sitelen Lasina li kama jo e sitelen sin li kama ante. toki ante lon poka pi ma Lasina li open sitelen kepeken sitelen Lasina.

tenpo ni la toki mute li sitelen kepeken sitelen Lasina.

sitelen Lasina pi toki mute li jo e sitelen ni: 

kin la sitelen Lasina pi toki ante li ken jo e sitelen sin.

 li jo e sitelen ale Lasina pi toki Inli li pona tawa ilo sona mute. jan mute li ken toki kepeken sitelen Lasina kepeken ilo sin ante. tan ni la toki sin mute li sitelen kepeken sitelen Lasina.

## sitelen kule

### sitelen kule sewi
sitelen kule sewi li sitelen kule, ni li kepeken tan kalama sewi anu kalama wawa anu kalama ante lon kalama lili, lon kalama suli, ni li kepeken tan kule pi sewi kiwen taso ŕ li kepeken tan r wawa

### sitelen kule anpa
sitelen kule sewi li sitelen kule, ni li kepeken tan kalama anpa anu kalama ante lon kalama lili
mun Satunu

suno mi la, **mun Satunu** (toki Lasina: *Sāturnus*, toki Inli: *Saturn*) li mun nanpa luka wan. ona li kon taso li jo ala e ma kiwen. mun Satunu li jo e sike suli. sike ni li kiwen mute pi telo lete. jan li pilin e ni: sike li lon tan ni: mun lili li pakala e mun lili ante. mun lili mute li sike e mun Satunu. mun pi mute lili li lawa e sike pi mun Satunu. ona li pana e awen tawa sike. mun ni li mun Pan, li mun Tapi, li mun Ata, li mun Pomesiju, li mun Pantola. mun pi suli mute pi mun Satunu li mun Sitan. sona la, mun Sitan taso li mun lili li jo e kon. taso, ona li jo e ma kiwen kin. nimi pi mun Satunu li sama e jan sewi pi nasin sewi Loma. jan sewi ni li lawa e kasi e mani e tenpo.

### ilo pi mun Satunu

ilo mun mute li tawa mun Satunu. 

tenpo sike 1979 la,  li kama tawa mun Satunu. ona li lukin e mun lili e sike e mun Satunu. ona li kama sona e seli pi mun Sitan.

tenpo sike poka la,  tu li kama. ilo Pojate nanpa wan li lukin e selo pi mun lili. ona li kama poka e mun Sitan li kama sona e ijo mute pi kon ona. ilo Pojate nanpa tu li lukin sin e mun Satunu. ona li kama sona e ante sike e ante kon. ilo Pojate nanpa wan en ilo Pojate nanpa tu li alasa e mun lili mute e lupa insa sike.

tenpo sike 2004 la,  li kama sike e mun Satunu. ilo Ojuken li tawa selo pi mun Sitan. ona li alasa e telo suli lon selo. ilo Kasini li lukin awen e mun Sitan e mun lili ante. ona li alasa e ni: nena pi mun Enkelatu li pana e telo. ilo Kasini li lukin e wawa sewi lon kon pi mun Satunu. wawa sewi ni li wawa sama wawa sewi 1000 lon ma.
mun

**mun** li ijo pi sewi pimeja. mun ante mute li lon.

tenpo suli pini la, kulupu jan li ken lukin e mun mute. tan ni la, jan mute li kama sona e mun e tawa mun. sona ni li suli tawa jan tan ni: jan pi sona mun li ken sona e tenpo pi sike suno e tenpo telo e tenpo pi telo ala. tenpo pini la jan mute li kama sona e tenpo kama kepeken mun.

## mun seli

**mun seli** anu **mun suno** li pana e seli e wawa suno. insa pi mun seli la seli wawa li kama. wan ijo Atomo li ante mute, li pana e wawa mute tawa ale.

suno mi li mun seli. ona li pana e seli e suno tawa ma mi.

mun seli li ken suli li ken lili. taso, mun pi seli ala la, mun seli ale li suli. 

## mun suli pi seli ala

mun ni li pana ala e wawa seli. nasin tawa ona la ona li ken tawa sike lon mun seli li ken tawa sike lon mun ante li ken tawa sike ala.

mun li tawa sike lon mun ante la mun nanpa wan li kama mun pi mun nanpa tu. suno mi li jo e mun suli mute e mun lili pi mute suli.

ona suli li ni:

#mun Mekuliju
#mun Wenu
#ma mi
#mun Masi
#mun Jupite
#mun Satunu
#mun Ulanu
#mun Netunu

ona lili li ni:

* mun Sele (Ceres)
* mun Oku (Orcus)
* mun Puto
* mun Salasija (Salacia)
* mun Ameja (Haumea)
* mun Kawa (Quaoar)
* mun Makemake
* mun Konkon (Gonggong)
* mun Eli (Eris)
* mun Senta (Sedna)

mun li ken jo e mun lili ona. ma mi li jo e mun wan. mun ni li mun Luna. mun Masi li jo e mun tu. mun Puto li jo e mun luka.

## mun ilo

sin la jan li pana e ilo tawa sewi lon tenpo pini. ilo ni li tawa sike lon ma mi anu mun ante. mun ilo ni li ilo mun.

mun ilo li pana e sona mute tawa jan, sona ni li sona ma li sona mun li sona pi ilo toki li sona ante. ante la, mun ilo li pana e sona utala li pana e sona toki tan jan wan tawa jan ante mute.
toki Kanse

li toki tan . toki Kanse li lon kulupu toki Loma la toki mama ona li toki Lasina. ona li pana e nimi mute tawa toki Inli.
## kalama
ni li kalama ale pi toki Kanse. kalama pini open li lon ala toki ni.

## sitelen
toki Kanse la nasin mute pi ante kalama li lon. ni tu la kalama /z/ li lon open nimi: pini pi nimi open li sitelen
ma Kanse

li ma lon ma Elopa. ona li lon selo pi ma Pesije pi ma Lusenpu pi ma Tosi pi ma Suwasi pi ma Italija pi ma Epanja pi ma Antola pi ma Monako. nanpa jan la ona li ma nanpa tu wan lon ma Elopa. 

toki suli ona li . tenpo pini la ona li jo e ma lawa suli lon kipisi ma ante.

## tenpo pini
ma Kanse la, kulupu kama pi nanpa wan li alasa e soweli, li kama jo e moku. tenpo sike pini 1800000 la ona la kama.  tenpo mute pi lete mute li kama lon jan ni. tenpo ni la ma Kanse li jo e ma mute pi kulupu nanpa wan.

tenpo sike monsi pi jan Jesu kama nanpa 600 la, kulupu Elena Jone (toki Elena: Ἰωνίη, Iōníē) en kulupu Keto (toki Lasina: Galli; toki Elena: Κελτοί, Keltoí) li kama e ma Kanse. kulupu Libe li pali e ma tomo Masalija (Massalia). tenpo ni la, ona li jo e nimi ni: tomo ma Maseje (Marseille). kulupu Keto li pali e ma Kali (toki Kanse: Gaule). ma Kanse pi tenpo ni li jo e poka sama ma Kali.

## ma

### ma tomo suli
nanpa jan lon tenpo sike 2019 la ma tomo suli pi ma Kanse li ni:

#ma tomo Paki (*Paris*)                      13 114 718
#ma tomo Lijon (*Lyon*)                      2 280 845
#ma tomo Maseje (*Marseille*)                1 873 270
#ma tomo Lile (*Lille*)                          1 510 079
#ma tomo Tuluse (*Toulouse*)                     1 454 158
#ma tomo Poto (*Bordeaux*)                       1 363 711 
#ma tomo Nante (*Nantes*)                         1 011 020
#ma tomo Tasepu (*Strasbourg*)                   853 110
#ma tomo Monpelije (*Montpellier*)               801 595
#ma tomo Kene (*Rennes*)                          755 668
## tan sona
nimi "kijetesantakalu"

**kijetesantakalu** li nimi musi pi jan Sonja. ona li pana e nimi lon tenpo suno musi pi tenpo mun nanpa tu tu pi tenpo sike 2009 kepeken toki ni:


mi awen pali e lipu kepeken tenpo ale mi lon tenpo mun tu tu. pali li pona li awen. jan mute li wile sona e ni tan mi: nimi pan ala en nimi esun ala la nimi sin seme li lon lipu.

nimi sin mute la mi awen alasa e pona ona. taso nimi wan ni la mi sona e pona: "kijetesantakalu". toki Lasina la ni li toki e soweli ale pi kulupu Procyonidae. sama ni: soweli Procyon en soweli Nasuina en soweli Potos en soweli Bassaricyon en soweli Bassariscus. mi kama e nimi ni tan toki Sumi tan nimi kierteishäntäkarhu. toki Sumi la nimi ni li soweli Potos.

(ken la mi kama wile e ni: soweli ni kin li kijetesantakalu: ona li lili li loje li suwi li moku e kasi kiwen palisa lon ma Sonko. taso mi awen sona ala.)

jan Sonja
jan pali pi toki pona


ni la jan ale ala li kepeken ona. ona li tan nimi "**" pi toki Sumi. pali nimi la kijetesantakalu li soweli pi kulupu *Procyonidae*. taso soweli loje suwi ni li lon kulupu *Procyonidae* ala li lon kulupu *Ailuridae*. tan ni la jan Sonja li kama toki e ni: ken la nimi o ken toki e soweli pi kulupu *Musteloidea*. (kulupu *Procyonidae* en kulupu *Ailuridae* li lon kulupu *Musteloidea*.)

## soweli

kijetesantakalu li soweli pi sijelo suli ala. tenpo mute la sijelo ona li linja li jo e linja monsi. ona li soweli pi nena mama. ni la ona li jo e selo linja li mama e soweli lili ona. kule selo ona li ken pimeja li ken walo li ken loje anu jelo. tenpo mute la linja pimeja li lon linja monsi ona lon selo ona. kijetesantakalu mute li moku e kasi e soweli. 

kijetesantakalu jaki en kijetesantakalu loje li lon.

## tan sona
ma Asija

**ma Asija** li ma suli. mute pi ma lawa la, ona li ma suli nanpa wan. mute jan la, ona li ma suli nanpa wan. ma Asija li lon kama suno pi ma Elasija. ma Elopa li lon pini suno ona.

ma Asija li jo e ma mute e kulupu jan mute e nasin kulupu mute. nasin ni li ante mute lon kipisi ante pi ma ni.

## kipisi pi ma Asija

* ma Asija lete
* ma Asija insa
* ma Asija pi open suno
* ma Asija pi pini suno
* ma Asija seli
* ma Asija seli pi open suno