open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
sike ma

**sike ma** anu **ma sike** li musi linluwi. ona li sike pi len ma.
## sitelen

sitelen:Estados Unidos Countryball.png|ma Mewika
sitelen:UK looking to right.png|ma Juke
sitelen:Tringapur (Singaporball).png|ma Sinkapo
sitelen:Israelball.PNG|ma Isale
sitelen:Kazakhstan.PNG|ma Kasatan
sitelen:Nepal.PNG|ma Nepalu
sitelen:Alemania imperial.png|ma Tosi
ma Ujakulu

**ma Ujakulu** anu **ma Sinjan** li ma pi jan Ujakulu. jan Ujakulu li kulupu jan pi kulupu jan Tuki. tenpo ni la, ma Ujakulu li ma lawa ala.kin la jan ona lon poka ma ona li jan Ujakulu li ken ala kepeken e len ma pi ma Ujakulu. tenpo ni la, sijelo pi ma Ujakulu li ma Sinjan. ma ni li jo e kulupu mute pi nasin sewi Isilami.
tenpo pi tenpo sike

tenpo sike li jo e tenpo tu tu: tenpo lete, tenpo lete seli, tenpo seli en tenpo seli lete. jan pi ma Loma li kepeken tenpo tu tu. tenpo ali li jo e poka tenpo suno 90.
kulupu mun mi

**kulupu mun mi** anu **kulupu suno mi** li kulupu mun, suno li lon ona. mun suli 8 li lon ona:  mun Mekuliju, mun Wenu, ma, mun Masi, mun Jupite, mun Satunu, mun Ulanu en mun Netunu. kulupu li open lon tenpo sike 4 570 000 000 pini. suli kulupu li suli suno 1,0014 (suno suli anu *M*⊙ li mute suli ijo 1.988416 × 1030). sike kiwen li lon insa ma pi mun Masi en mun Jupite. mun lili mute li lon kulupu: mun Puto, mun Selela, mun Kama, mun Makemake, mun Elita, mun Setana, mun ante mute. mun lili tawa li lon kulupu.

kulupu mun mi li lon kon poka. ona li lon  pi nasin mun walo.  li lon poka suno. 

ma, mun Mekulijim mun Wenu en mun Masi li lon kulupu ma tan ni: kiwen li lon insa ona. mun Jupite, mun Satunu, mun Ulanu en mun Netunu li mun suli. kon li lon insa mun Jupite en mun Satunu la, ona li mun suli pi kon. telo li lon insa mun Ulanu en min Netunu lam ona li mun suli pi lete. mun suli ali li jo e sike.

ken la  li lon sike e kulupu mun mi. ona li ken lon linja ma en suno 50 000 (linja ma en suno li linja Mete 149 597 870 700) tan suno. mun lili tawa li ken lon ona. ken la  li lon. wawa suno li lon linja ma en suno 125 000 tan suno.

jan pi tenpo pini li pilin e ni: suno en mun ali li tawa sike e ma mi, ma mi li tawa ala. (tenpo sike ali nanpa 17) li toki e ni: mun ali li tawa sike e suno.
kulupu mun

**kulupu mun** li kulupu pi mun seli en ijo ni: mun, mun poka, mun lili, mun lili tawa, kiwen sewi. ijo li tawa sike e mun seli. kulupu mun mute li kulupu pi mun seli.
ijo lili nanpa 24

**ijo lili nanpa 24** li kiwen suno walo. tenpo mute la, ijo kulupu pi jo ona li jo e kule. 

## tan nimi
tan nimi ona li tan χρῶμα pi toki Elena majuna, kon ona li kule.
nasin lawa mama

**nasin lawa mama** la, jan tan kulupu mama lawa li lawa. jan lawa li ken lawa e ale. taso lipu lawa li ken pini e lawa pi jan lawa.

## kulupu

* **nasin lawa mama pi wawa**. jan lawa li jo e wawa ali.
* **nasin lawa mama pi lipu lawa**. lipu lawa li jo e wawa.
** **nasin lawa mama pi [[sijelo lawa]]**. sijelo lawa li jo e wawa.
** **nasin lawa mama tu**. jan lawa en lipu lawa li jo e wawa.
* **nasin lawa mama pi [[nasin sewi]]**. jan lawa li lawa e ma e nasin sewi.
* **nasin lawa mama pi jan**. jan mute li wile e jan lawa.
* **nasin lawa mama pi lon ala**. lukin la, nasin lawa pi toki jan lon ma. taso nasin lawa mama li lon ma.
lon pi sona lon

**lon pi [[sona lon]]** li ijo pi ijo wile anu ale. lon pi sona lon li jo e: ijo wile (soweli, kasi en mute), telo, insa ma, kon ma, sijelo kon, wawa en pimeja mun.
jan Ipelija

jan Ipelija li lon ma Ipelija lon tenpo pini. ona li toki ala e toki pi kulupu toki Palata Elopa, 

taso kulupu jan Kelite-Ipelija li lon ma Ipelija lon poka sewi ona e poka lon poka telo suli Alansika. kulupu Ipelija ante li toki e toki pi kulupu toki Ipelija. 

**sitelen ona**

ona li jo e nasin sitelen mute. nasin sitelen ni: nasin sitelen Elena, nasin sitelen Melisijona, nasin si
ilo Makinto

li kulupu ilo lipu tan kulupu Apa tan sike suno nanpa 1984 tawa tenpo ni.

## sike suno nanpa 1983 tawa sike suno nanpa 1989

## sike suno nanpa 1990 tawa sike suno nanpa 1999
kulupu tomo

**kulupu tomo** li kulupu jan suli. ona li jo e: ma lawa, ma tomo mute, kipisi jan, toki; esun, sona tomo, mani, alasa mani, pali kasi, nasin jan. 

tenpo sike 11 000 pi tenpo tawa jan Jesu (TTJ) la, kulupu tomo li kama lon ma Elasija. tenpo sike 4000 pi TTJ la, ma tomo li kama lon. kulupu tomo suli li lon ma Mesopotamija, ma Palata, ma Masu pi tenpo pini, ma Amelika en mute. tenpo sike nanpa 1500 pi tenpo kama jan Jesu la, kulupu tomo li pali e nasin sona. ken la, kulupu tomo li utala e kulupu tomo lon tenpo kama.
ijo lili nanpa 34

**ijo lili nanpa 34** li ijo lili li jo e sijelo ante mute. ona lili li wile pi ijo lon. ona mute li moli e ijo lon. ona li sama ijo lili nanpa 33.
ijo lili nanpa 35

**ijo lili nanpa 35** li ijo lili li ken ike e ijo lon li ken telo li ken kon li ken kiwen. kule ona li jelo loje.
mun lili tawa

**mun lili tawa** li ni: mun pi telo kiwen li sike e suno. ona li kama seli. ona li pana e kon tawa sewi pimeja la, ona li pali e kon ko e linja kon. 

mun lili tawa li jo e insa. insa li kon en telo kiwen en ko. suli ona li linja Mete 1000 mute. kon ko tan ko en kon li sike e mun ni. palisa pi meso sike ona li linja Mete 80 000 000. mun li jo e linja pi kon en ko. linja Mete 1 000 000 la, linja ni li mute. ken la, mun lili tawa ali li tan kon Olot. mun lili tawa li ken lon kulupu mun ante.
mun lili mute

**mun lili mute** li sike e suno. mun li suli la, ona li lili. mun lili mute li jo ala e selo sike e sijelo kon. taso ona li jo e mun poka. ona li tan kiwen anu telo kiwen anu kiwen mani. mun ni mute li lon sike kiwen. sike kiwen li lon insa mun Masi en mun Jupite.
tawa mun

**tawa mun** li tawa lon pimeja mun. sewi pi linja Mete 100 000 tan ma, pimeja mun li lon. tawa mun pi mute li ni: ilo mun li tawa. tenpo sike nanpa 1957 la,  pi ma Sesesele li lon pimeja mun. ni li tawa mun nanpa wan. soweli lon pimeja mun nanpa wan li  pi ma sama. tenpo sike sama la, ona li tawa lon . tenpo sike nanpa 1959 la,  li tawa lon mun Luna. ona li nanpa wan. tenpo sike nanpa 1961 la, jan Juli Kakalin li tawa lon pimeja mun. ona li jan nanpa wan lon ni. tenpo sike nanpa 1969 la, jan Nije Anton li lon mun Luna. ona li nanpa wan.

ilo li tawa lon pimeja mun la, wawa tawa pi ilo li ni: tenpo Sekon 1 la, ona li tawa linja Mete 7 900. ma ni li pali e tawa mun: ma Lusi (en ma Sesesele lon tenpo pini), ma Mewika, ma Pasiju, ma Sonko, ma Elopa, ma Palata, ma Ilan, ma Isale, ma Nijon, ma Anku en ma Soson.
kon ma

**kon ma** li ni: kon ma lili lon ma lon tenpo suli. tan pi sijelo kon suli li: seli, kon telo, wawa kon, kon tawa en telo tan sewi. kon ma li ante tan ni: ma, sijelo ma, sewi ma, kepeken e ma en telo (telo suli, nasin telo).

## kulupu
jan li kepeken e kulupu Kepen. ona li open lon tenpo sike nanpa 1899:

* kon Alepen
* kon pi ma seli
* kon insa telo
* kon seli telo
* kon pi telo kiwen
* kon pi telo suli
* kon lete
* kon lili pi ma seli
* kon Mesitelane
* kon telo
* kon pi kasi telo
* kon pi kasi seli
* kon pi kasi ala
* kon pi lete mute
toki Sinakola

**toki Sinakola** (toki Sinakola: црногорски anu crnogorski) li ante toki e tan toki Sopisi-Lowasi li kepeken e  kulupu Sinakola. lon sike suno nanpa 2006 e ma Sinakola li sin, kama la lon sike suno nanpa 2007 e ma Sinakola lawa toki e toki Sinakola li lawa toki pi ma Sinakola.

## sitelen
toki Sinakola li kepeken e sitelen Kililisa e sitelen Lasina.
ijo ni li lon sijelo li ken ante e nasin sijelo e pilin

**ijo lawa** li ijo lili, ona li kama tan poki sijelo lili li tawa lon telo sijelo (telo sijelo loje, telo sijelo kasi en mute). ona li lawa e poki ante pi ilo sijelo: ona li pini li open e pali poki. kasi, soweli (en jan), soko li jo e ijo lawa. ijo lawa li lawa e: nasin pali, wawa tan moku, moku kon, lape, tawa, unpa, pilin insa e mute. kulupu pi ijo lawa:

* ijo li tawa lon telo sijelo li lawa e poki ante
* ijo li lawa e poki poka li tawa ala lon telo sijelo
* ijo li lawa e poki. poki ni li pali e ona
ijo lili nanpa 43

**ijo lili nanpa 43** li kiwen suno walo. tenpo mute la jan li pali e ona, taso tenpo lili la ona li lon ma li tan jan ala.
sijelo pi kon ma

**sijelo pi kon ma** li sijelo kon lon ma lon tenpo lili. sijelo pi kon ma lon tenpo suli li kon ma. tan pi sijelo pi kon ma li: seli, kon telo, wawa kon, kon tawa en telo tan sewi. sona kon li sona e ni.
toki Sopisi

**toki Sopisi** li toki pi ma Sopisi, ma Posan en ma Sinakola. nanpa 12.000.000 e jan li toki e toki Sopisi.

toki Sopisi kepeken e sitalen Kililisa en sitelen Lasina.
ijo lili nanpa 41

**ijo lili nanpa 41** li kiwen suno. ona li lon ala kon la ona li walo. ona li lon kon la ona li kama laso. ma Pasiju li jo e ona mute.
lipu "waso pi ike lukin"

li lipu lili li toki e ijo pi lon ala li tan jan An Ketan Anasan. ona li pana open lon tenpo suno nanpa luka luka wan lon tenpo mun nanpa luka luka wan lon tenpo sike nanpa 1843. ona li lipu pi jan lili.

## nasin lipu
sike mama pi waso mama li pakala la, waso sin li ike lukin tawa waso lili ante. waso ante li pana e pilin ike tawa ona tan ni. ni la waso pi ike lukin li tawa. ona li lukin e kulupu waso ante. waso li lon poka ona. taso jan pi alasa waso li moli e kulupu waso. waso li lukin e tomo. taso ona li tawa tan ona tan ni: waso ante en soweli li pana e pilin ike tawa ona.

waso li lukin e kulupu waso sama ona. ni la ona li pilin pona. taso ona li pilin e ni: ona li ike lukin li lili li ken ala tawa sewi. tenpo lete li kama la, jan pi kasi pali li alasa tomo e waso lili. taso, waso li pilin monsuta tan jan lili ona li tawa. waso li lon lupa pi ma kiwen lon tenpo lete.

waso li kama suli li wile e pilin pona. ni la waso li alasa lon kulupu waso sama ona. ona li pilin nasa tan ni: kulupu waso li pilin pona lon ona. waso li lukin e jasima telo li kama sona e ni: ona li waso pi kulupu waso ni. waso li tawa sewi lon poka pi kulupu waso.
toki Tawi

**toki Tawi**  li toki lawa pi ma Tawi.jan mute li kepeken ona lon ma Tawi en ma Kanpusi.ona li toki nanpa wan pi kulupu jan lon ma Tawi en jan lon insa pi ma Tawi.nimi majuna ante li Siamese lon toki Inli anu 暹罗语 (xian1 luo2 yu3) lon toki Sonko.nimi meso majuna li ภาษาอยุธยา.nimi meso pi tenpo ni li toki pi insa pi ma Tawi .tenpo sike 2020 la,jan kepeken wan mute ale ale ale en luka tu tu ale ale ale li lon.ona li lon  li suli mute.ona li jo e nasin pi kalama sewi en kalama anpa li jo lili e nasin pi kama wan e nimi en nimi ante.nimi mute ona li tan toki Sankita en toki Pali en toki Man en toki Kanpusi majuna.

ale la,jan pi toki Tawi li ken toki en jan pi toki La en jan pi toki sama.ona mute li sama.tenpo mute la,jan pi ma Tawi li jo e toki Tawi lawa en toki ma ante.toki Tawi lawa li kepeken toki Tawi pi ma tomo lawa pi ma Tawi.toki Tawi li jo e toki ma ante mute.sona toki la,ona mute li wan.

## kalama

### kalama suli

*kalama suli tu wan
sitelen sewi li kalama suli wan pi toki Tawi.anpa li kalama suli tu wan ：pr、pl、pʰr、pʰ、tr、kr、kl、kw、kʰr、kʰl、kʰw
*kalama suli monsi
kalama suli monsi pi mute luka tu tu li lon toki Tawi，ona mute li p、t、k、m、n、ŋ、j、w、ʔ.ʔ li monsi kalama lili lili taso.

:

### kalama lili
kalama lili pi toki Tawi li ken suli li ken lili，kalama luka tu tu li lon：ɑ、i、ɯ、u、e、ɛ、o、ɔ、ɤ.

kalama lili pi toki Tawi li ken wan anu wan en ย、ว en ante pali kalama lili tu wan anu kalama lili tu wan wan,ni li sitelen:

kalama lili li ken wan en kalama suli:ni li sitelen:

### kalama sewi en anpa

toki Tawi la,kalama anpa en kalama sewi pi mute luka li lon：[33]（˧˧）、[21]（˨˩）、[41]（˦˩）、[45]（˦˥）、[214]（˩˩˦）.pana e ona lon sitelen Tawi li ike mute，ijo mute li ken ante.
#kalama suli（sama ห）li ken ante.
#suli en lili pi kalama lili.
#sijelo pi kalama monsi.
#sitelen pi kalama anpa en sewi ่、 ้、 ๊、 ๋
:

## nasin toki
nasin toki pi toki Tawi li ijo pana tawa ijo pali tawa ijo lanpan.nimi sama ante tan nanpa jan ante li lon.ni li ijo sama:(kon ali li moku):
*กิน（meso）
*แดก（nimi tawa jan meso en jan meso）
*ยัด（nimi tawa jan meso en jan meso）
*บริโภค（lon lipu anu tenpo suli）
*รับประทาน（lon lipu anu tenpo suli）
*ฉัน（lon nasin sewi）
*เสวย（lon tomo pi jan lawa）

## kulupu nimi
**toki Tawi [[toki pi ken jan pi ma ale]]**

มนุษย์ทั้งหลายเกิดมามีอิสระและเสมอภาคกันในเกียรติศักดิ์และสิทธิ ต่างมีเหตุผลและมโนธรรม และควรปฏิบัติต่อกันด้วยเจตนารมณ์แห่งภราดรภาพ

**toki pona [[toki pi ken jan pi ma ale]]**

ken sama en suli sama la, jan ale li kama lon. ona li jo e nasin sona e nasin pona. olin la, jan ale o pali lon poka.

## o lukin
https://th.m.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81 **o lukin e [[lipu Wikipedia]] lon toki Tawi!**

https://th.m.wikipedia.org/wiki/%E0%B9%82%E0%B8%95%E0%B8%81%E0%B8%B5%E0%B9%82%E0%B8%9B%E0%B8%99%E0%B8%B2**o lukin e [[toki pona]] lon toki Tawi!**

https://th.m.wikisource.org/wiki/%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81**o lukin e [[lipu Wikisource]] lon toki Tawi.**

https://en.m.wikibooks.org/wiki/Thai**o kama sona e toki Tawi lon [[lipu Wikibooks]] lon toki Inli!**

## tan sona
jan Kensi Lama

**jan Kenuwika Lama Takuwasa** (kama: tenpo Sun 17 1987) li jan pi toki musi pi tenpo pi ma Mewika. son pi wan pi suli li jan pi toki musi pi tenpo pi tenpo ale, ona ilo pana ijo pi pini sijelo pona pi Puwisa pi 2018 pi kalama musi, kama jan pi kalama musi pi nanpa wan insa ala kulupu pi kalama musi pi kalama musi pi majuna e kalama musi pi kalama ilo lili pi kiwen jelo tan kama ni.
nasin pi toki utala

**nasin pi toki utala** li ni: alasa e lon ala lon ijo ali. tenpo sike ali nanpa 5 pi tawa jan Jesu la,  li pali e nasin ni. jan Sokasi en jan Paton li keleken e nasin ni lon tenpo pini. jan Alitotele li pilin ni: nasin ni li pona, taso ona li pana ala e lon. tenpo sike ali nanpa 19 pi kama jan Jesu la, jan Eke li pali e nasin sin pi nasin pi toki utala.

nasin pi toki utala pi jan Eke li ni:

* pilin nanpa wan li lon. pilin nanpa tu li lon. pilin nanpa tu li ni: pilin nanpa wan li lon ala. pilin nanpa tu wan li ni: pilin nanpa wan li lon, pilin nanpa tu li lon.
nasin ijo

**nasin ijo** li ni lon sona nasin: ijo li suli mute, ante li suli ala. ijo li tan e pilin. nasin ijo li poka nasin pi sona lon. nasin pi sona lon li ni: sona lon li tan e ijo ali. nasin ijo li kulupu pi nasin wan. nasin wan li ni: ijo ali li jo e open wan. nasin sona li ante pi nasin ijo. nasin sona li ni: sona li suli mute, ante li suli ala. nasin ijo li kama lon tenpo tawa jan Jesu lon ma Elasija, ma Palata pi tenpo pini, ma Elena pi tenpo pini en ma Sonko.

jan mute li pilin sama ala e ni: ijo li seme? ijo li:

* ijo wan anu kulupu ijo mute?
* ijo li jo e sijelo mute anu ijo li ni: ijo lili mute, ijo ni li awen?
* ijo li jo e nasin insa?
jan mama Tala

li jan pi kalama musi tan ma Mewika. pali la ona li . ona li suli tawa kalama musi Ipope ante lon kulupu tenpo pi tenpo sike nanpa 2010. jan Tala li open kama suli lon tenpo sike nanpa 2009. tenpo ni la, ona li kama lawa pi kulupu kalama Odd Future. jan Tala li lon sitelen tawa Loiter Squad.
mun Sipunsun 2-18

li mun loje pi suli mute lon .suno li wile tawa mun Sipunsun 2-18 tan mun mi la,ona li kepeken tenpo sike 20000.kulupu mun Sipunsun pi kulupu mute ala la ona li lon poka.

## sona ona
ona li mun sona pi suli nanpa wan.linja pi meso sike li tu li lanpan e wan la,linja ona li linja suno 2158.ken la   ona li seli Kewin 3,200.suno pi suno mi 440,000 li suno ona.

## tan sona
ma tomo Pelu pi ma Lunpan

li ma tomo lawa pi ma Lunpan. mute jan la ona li nanpa wan pi ma Lunan.

ma tomo Pelu pi ma Mewika li jo e nimi sama lon toki pona.
jan Sapana Pon

li jan musi pi sitelen tawa unpa. ona li kama tan ma Oselija. ona li kama lon  lon ma tomo Melapon lon ma Witowija lon ma Oselija. 

## nasin mani
ona li tawa insa esun sitelen tawa pi unpa e 2019. ona jo e jan pi olin mute e jan musi utala jan Lajan Kasija.

## lanpan pi nanpa wan

## tan sona
esun mani pi kulupu esun tawa jan ale

"esun mani pi kulupu esun tawa jan ale" li esun suli tawa jan ale. jan li ken pana li ken lanpan e kipisi lawa lili pi kulupu esun kepeken mani.

ni li pali pona tawa nasin mute. kulupu esun li ken jo ala e mani, anu li ken ante e nasin, anu li ken pona e pakala. taso, ona li jo ala e mani tawa ni. ona li ken pana e kipisi lawa lili "esun mani pi kulupu esun tawa jan ale" la, jan ale li ken lukin e ni lon esun mani ni. jan ale li ken pana e mani tawa kipisi lili. tenpo sin la, kulupu esun li ken suli kepeken mani sin ni. tan ni la, mani pi kipisi lawa lili li suli. jan li ken pana e kipisi lili tawa kulupu esun anu jan sin la, mani jan li suli.
ma Tosi lon poka pi kama suno

li ma pi nasin loje lon ma Elopa lon tenpo pini. tenpo suno 7 pi tenpo mun 10 pi tenpo sike 1949 la, ona li lon. ona li lon ma Tosi pi poka lete pi poka pi kama suno. suli ona li km² 107,771. poka ona li ma Sekolowenko li ma Tosi lon poka pi weka suno li ma Posuka li telo suli Palito. tenpo suno 3 pi tenpo mun 10 pi tenpo sike 1990 la, ma Tosi tu li wan.
ilo Sentusoso

li . ona li pali lon ma Sonko. sama ilo Sasipisi la jan li ken toki tawa ilo Sentusoso. kulupu Sentusoso li pali e ilo Sentusoso. ona li open la, jan li ken pali e sitelen lon toki ilo kepeken ilo Sentusoso li ken ante. ilo Sentusoso li ken sona e toki pona la jan li ken toki kepeken toki pona tawa ona.
ma Tosi lon poka pi weka suno

tenpo pini la  anu **ma Tosi pi pini suno** li ma lon ma Elopa insa tan tenpo sike nanpa 1949 tawa tenpo sike nanpa 1990. pini ona la ona en ma Tosi pi open suno li kama wan. ona li kepeken nasin mani.
ma Kopensi

li ma tomo suli lon ma lili Mitelen pi pini suno lon ma Inli. tenpo pini pi weka mute la ona li open.
tomo moku pi ma tomo Pinli

**tomo moku pi ma tomo Pinli** anu  li tomo moku lon ma tomo Pinli lon ma Kopensi lon ma Inli. tenpo sike nanpa 2004 la ona li open. tenpo sike nanpa 2022 la jan mute li kama sona e ona tan ni: jan li toki e ona kepeken sitelen musi lon kulupu pi ilo sona. jan tan ma mute li tawa ona tan sitelen musi ni.
## tan pi sitelen musi
tenpo sike nanpa 2022 la tomo moku pi ma tomo Pinli en tomo moku ante pi ma Inli li lon sitelen tawa pi ilo Sito. jan mute li lukin e sitelen tawa ni. tenpo mun wan li pini la jan ante li pali e sitelen musi mute lon tomo moku. jan ante li pali e kalama musi lili lon ona. kalama musi ni li kama ijo suli pi sitelen tawa lon tomo Pinli Meka Sipi.
## jan mute li sona e ona
jan mute li sona e tomo Pinli Meka Sipi la jan mute li kama tawa ona tan ma mute. ni li ma Mewika li ma Kanse li ma Oselija li ma Potuke li ma ante. jan lawa pi ma lili Mitelen pi pini suno li tawa ona.
## pilin pi jan pali
jan pali lon tomo moku li pilin pona tan ni: jan mute li tawa ona. taso jan pali ante li pilin ike tan ona.
ma Tosi Nasi

**ma Tosi Nasi** li ma lon tenpo pini. utala suli nanpa tu la ma Tosi Nasi li kepeken nasin pi palisa mute. jan Atoje Ite li jan lawa pi **[[ma Tosi Nasi]]**. jan Nasi li moli mute e kulupu jan Jejuta.
utala pi ma Nomansi

**utala pi ma Nomansi** anu  li utala pi utala suli nanpa tu. tenpo sike nanpa 1944 la kulupu ma Alije li kama lon ma Nomansi lon ma Kanse kepeken tomo tawa telo en tomo tawa kon. ma Tosi Nasi li pini lon ma Kanse tan utala ni. tomo tawa telo la ni li utala pi suli nanpa wan.
kulupu ma Alije

**kulupu ma Alije** li ken:
*kulupu ma Alije pi utala suli nanpa wan
*kulupu ma Alije pi utala suli nanpa tu
kulupu ma Alije pi utala suli nanpa tu

utala suli nanpa tu la ma Mewika en ma Juke en ma Kanse en ma Sonko li . ni li kulupu ma utala. ona li wile anpa e kulupu ma Akije.
utala pi ma tomo Salinka

**utala pi ma tomo Salinka** li utala suli pi utala suli nanpa tu. ona li lon  lon ma Sesesele. ona li open lon tenpo sike nanpa 1942 li pini lon tenpo sike nanpa 1943. ma Tosi Nasi li utala e ma Sesesele la ona li open. utala lon ma tomo la ona li utala pi suli nanpa wan lon tenpo pini ale. kin la ona li utala pi suli nanpa wan lon utala suli nanpa tu. ma Sesesele li anpa e ma Tosi. ni li ante e utala suli nanpa tu.
sike poki

sike poki li musi pi pali sijelo. sike poki la kulupu tu li lon tenpo wan. ona li musi suli. ona li tan ma Mewika.
jan Ma Kani

li jan lawa pi ma Kanata. kin la, ona li lawa e kulupu Lepewa pi ma Kanata. jan Sasin Tuto li pini e lawa ona lon tenpo sike 2025, jan Ma Kani li kama lawa e ni tu.

tenpo pini la, ona li lawa e tomo mani ma lon ma mute. open lon tenpo 2008 la pini lon tenpo 2013 la, ona li lawa e tomo mani pi ma Kanata. kin la, open lon tenpo 2013 la pini lon tenpo 2020 la, ona li lawa e tomo mani pi ma Inli.
nasin Inso

li nasin sama ni: ijo wan li jo e lawa ali tawa ma wan en jan ali.ona li lon lipu 1984.

## tan
ken ante li lon ala la,nasin Inso li lon nasin loje.taso kulupu lawa li ante e tenpo pini lon tenpo mute,jan li ken ala sona e tenpo lon.

 li tan ma Inli en ma Mewika,tenpo monsi la ona li  e ma ante pi ma Amelika en ma lete pi ma Apika. en  li kama jan lawa pi ma Osijanija kepeken ante nasin.nasin Inso li lawa e ma Osijanija la,ona li sitelen ma.nasin ante li kama lon ala.jan Pipata en jan Emanijujo Kotan li jo e nasin ante tu la ona tu li utala.
jan Emanijujo Kotan

li jan lon lipu 1984 li jan pali pi lipu lon ala  .lon la,jan ni li lon ala,tan pali pi nasin Inso li ni:jan ma ali li jo e jan ike.
## tenpo pini
ona li jan pona pi jan Pi Pata lon tenpo pini.
jan Pipata

li jan lon lipu 1984. ona li jan lawa pi ma Osijanija en nasin Inso. jan ni li lon ala lon lipu 1984. taso la, jan pi ma Osijanija li pilin e ni: ona li lon. lon ona li lawa. jan ante li pilin e ni: jan Pi Pata li moli lon tenpo sinpin, tenpo monsi la ma Osijanija li lon, ona li sitelen kon. ona li lon la, lon ona li kepeken ante pona.
kulupu Linguasphere

**kulupu Linguasphere** li pali toki linluwi lon ma mute. tenpo ni la ona li lon ma Elopa. ona li pali lon  ma Kepeke. ona li esun ala.
toki Ilimotu

toki Ili Motu li toki pi kama pona tan toki Motu, taso, toki ni li toki pali ala. jan pi nanpa 100.000~ li ken toki e toki ni. tan **toki Motu** la ni li kama lon kin lili tan toki Inli tan toki Topisin tan toki ante lon ma Papuwanijukini. 

jan mute tan ma **ma Papuwanijukini** li kepeken e toki ni, taso jan tan ma ni li wile kama sona e toki ante, sama **toki Inli**, anu **toki Topisin**.
kulupu ma Akije

utala suli nanpa tu la ma Tosi en ma Italija en ma Nijon li **kulupu ma Akije**. kulupu ma ni li open e utala suli nanpa tu li utala e kulupu ma Alije.
kon Sin

li nimi pi kon wile lon nasin sewi Isilami. ma Palata li kepeken kin. toki musi wawa la jan sewi li pali e ona kepeken seli pi kon pimeja ala tan . kon Sin li ken ike li ken pona. kon Sin ike li ken ike e kama sewi.

## tan sona
ma Keke

ma KK li ma pi toki lon ala lon ma Mijama.ona li lon poka pi ma Tawi.kulupu jan Wa li pali e ona.

## tan sona
toki Litepa

li toki sin tan pana e pona tawa toki pi jan ali.ona li jo e nimi tan toki Alapi en toki Sonko en toki Inli en toki Kanse en toki Tosi en toki Intusan en toki Potuke en toki Ilan en toki Lusi en toki Epanja.

toki mun li wile e ni: kulupu e toki ali.kin la,ona li wile e ni:toki mun li sama toki mama ali.pali pi toki mun li tan tenpi sike 2006, en jan ante li kama pali.tenpo sike 2010 la,toki ni li kama lon.
kama nanpa wan pi lipu Kulan

**tenpo Nusu A Kulan** li tenpo ni: sewi Olo li pana e kulupu sitelen pi nanpa wan tawa jan Muwama. ni la, lipu Kulan li kama suli li kama lon. tenpo ni li kama lon tenpo sike 41 tan kama lon pi jan Muwama. kon pi nimi Nusu li tawa anpa. ni li tenpo suli tawa jan pi nasin sewi Isilami.

## tan sona
lipu sewi Kulan

li lipu sewi lon nasin sewi Isilami. ona li lipu pona nanpa wan lon toki Alapi. ona li jo e sitelen suli 114.

kulupu jan Api li ken toki e ali pi lipu Kulan tan sona ona.

## tan sona
kulupu jan Api

anu **jan pi awen sona pi lipu Kulan** li nimi pi nasin sewi Isilami. kon ona li jan sama ni: (li) ken toki e ali pi lipu Kulan, (li) lukin ala e lipu Kulan.lon la, kon ona li ni:jan li ken sona e kulupu sitelen 100000.

## o lukin kin
lipu Kulan

## tan sona
sitelen Tamijatu

li toki sewi pi toki Alapi. kon ona li ni: kepeken nimi pi sewi Olo. suli ona lon toki Alapi li ni: “بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ‎”. lili ona lon toki Alapi li ni: ﷽‎. ona li lon lipu Kulan.jan pi nasin sewi Isilami li toki e ni lon sinpin pali. ona li lon toki ilo Juniko li suli.
kulupu nimi "jan sewi en lawa mi"

li kulupu nimi pi jan lawa lon ma Juke.ona li lon anpa pi sitelen lawa pi ma Juke.kon ona li ni:lawa pi jan lawa li tan jan sewi.toki Inli la,ona li ni:God and my right.

## o lukin kin
jan pi wile ike li pilin ike.

## tan sona
kulupu nimi "jan pi wile ike li pilin ike"

li kulupu sitelen suli lon toki Noman li kulupu nimi suli pi .

## o lukin kin
kulupu sitelen lawa pi ma Juke.

## tan sona
nena ma Osinin

li nena ma lon ma Suwasi pi poka weka suno pi poka meso. ma kipisi Pen li lawa e ona. jan li wile tawa nena ma Limisa tan nena ma ni la, ona o tawa linja km 0.4. tenpo sike wan la telo sewi pi mm 1584 li tawa nena ma ni. suli sewi pi nena ma ni li linja m 3486.
nena ma Limisa

li nena ma lon ma Suwasi pi poka seli.me lili Pen li lawa e ona.ona li wan pi nena ma Pena.sewi suli ona li linja km 3,661.tenpo suno 27 pi tenpo mun 8 pi tenpo sike 1860 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.
ma kipisi Pen

**ma kipisi Pen** (toki Tosi: Kanton Bern.toki Kanse:Canton de Berne.toki Lomansi:Chantun Berna) li ma kipisi pi suli nanpa tu pi mute jan nanpa tu lon poki wan lon ma Suwasi.jan pi ma lili Pen li toki kepeken toki Tosi en toki Kanse,taso ante toki lili li lon.
nena ma Supo

li nena ma lon ma Italija en ma Suwasi li wan pi linja nena ma Penina.ona li nena ma pi suli nanpa tu lon linja nena ma Penina. suli sewi ona li linja m 3996. tenpo suno 9 pi tenpo mun 7 pi tenpo sike 1863 la, jan li tawa sewi pi nena ma Supo lon tenpo nanpa wan.
nena ma Misela

li nena ma lon ma Kanse pi poka seli pi poka kama suno.ma lili Iseka li lawa e ona.ona li wan pi nena ma Eken.suli sewi ona li linja m 3465.telo sewi pi mute mm 1410 li tawa nena ma ni lon tenpo sike wan.tenpo suno 2 pi tenpo mun 7 pi tenpo sike 1875 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.
nena ma Tapen

li nena ma pi ma Suwasi. ma lili Wale li lawa e nena ma ni. nena ma ni li kipisi pi . jan li wile tawa ma tomo Pen tan nena na Tapakon la, jan o tawa linja km 60. suli sewi ona li linja m 2,942. telo sewi pi mm 1,585 li tawa nena ma ni lon tenpo sike wan. ona li lon ma Suwasi pi poka weka suno pi poka seli.

jan mute la, tawa sewi pi nena ma ni li ike mute.
nena ma Pinten

li nena ma lon ma Suwasi pi poka weka suno pi poka meso.ma lili Pen li lawa e ona.ona li kipisi pi nena ma Pena.jan li wile tawa nena ma Osinin tan nena ma ni la,jan o tawa linja km 0.92 .suli sewi ona li m 3,369.tenpo suno 8 pi tenpo mun 7 pi tenpo sike 1871 la,jan li tawa sewi pi nena ma Pinten lon tenpo nanpa wan.
nena ma Eken

li nena ma lon ma Kanse pi poka seli pi poka kama suno.ma pi sewi nanpa wan li nena ma Patekelen li linja m 4102.
nena ma Pateseken

li nena ma lon ma Kanse.suli sewi ona li linja m 4102.tenpo suno 25 pi tenpo mun 6 pi tenpo sike 1864 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.
nena ma Sikakon

li nena ma lon ma Suwasi. ona li wan pi nena ma Pena. ona li nena ma pi suli m 4000 pi poka lete nanpa wan lon ma Elopa.ona li suli m 4078. ona li nena ma pi suli nanpa wan lon ma lili Pen.
nena ma Pena

**nena ma Pena** (toki Tosi:Berner Alpen;toki Kanse:Alpes bernoises；toki Italija:Alpi bernesi;toki Inli:Bernese Alps) li nena ma lon ma Suwasi li wan pi kulupu nena Alepen.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 4274.

## o lukin
nena ma Pena lon lukin ma NASA.
nena ma Junpa

li nena ma lon ma Suwasi li lon kulupu nena Alepen.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 4158.tenpo sike nanpa 1811 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.ko lete li len e ona.nena ma Aka en nena ma Mensi li lon poka ona.
nena ma Aka

li nena ma lon ma Suwasi li lon kulupu nena Alepen.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 3970.nena ma Junpa en nena ma Mensi li lon poka ona.

## tan nimi
tan nimi pi nena ma Aka li tan tenpo suli nanpa 13,nimi ona li Mons Egere,nimi ni li tan nimi hej Ger (linja kiwen pana utala) pi toki Tosi.
nena ma Mensi

li nena ma lon ma Suwasi li lon kulupu nena Alenpen.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 4107.tenpo sike 1857 la jan li tawa ma pi sewi nanpa wan lon tenpo nanpa wan.ona li lon poka pi nena ma Junpa en nena ma Aka.
toki Samaka

toki Samaka li toki pali. nanpa pi nimi ona li 9 (luka tu tu wan). tawa ona li ni: ona li wile kama toki lili nanpa wan pi ken kepeken lon toki esun.

## mu

### mu pi ken tawa ala

### mu pi ken tawa

## nimi ale ona

## toki suli lon toki ni
toki Inli: *for a long time I thought a lot of classes had "the jerker" bc for 4 years I had to watch someone jerk off everyday in class.*

toki Samaka: *mu usamu-umkasa, sum mak mu: umkasa mak "the jerker" (sum mu suku mu: mak a-a), mu mu: mu 4 umkasa, sum asu mu: sum mu suku mu.*

toki pona: *tenpo mute pini la mi pilin e ni: jan pi [[unpa pi jan wan]] li lon [[ma sona]] mute tan ni: tenpo sike tu tu la mi lukin e ni: jan li [[unpa pi jan wan]] lon ma sona.*

## tan
nimi Patatuna

kalama Patatuna ( toki Wije: bắt đầu từ nay/扒頭自𠉞;/IPA:ˀɓɐʔk̚˦ˀ˥ ˀɗɜw˨˩ tɨ̞̠ɰ˨˩ nɐj˧˥;toki Kantun:不漏洞拉) li kalama.tenpo mute la,jan pi ma Onkon toki e jan pi ma Wije kepeken nimi ni.tenpo suno 16 pi tenpo mun 8 pi tenpo sike 1988 la,kulupu lawa pi ma Onkon li toki e kalama suli tawa jan pi alasa kala pi ma Wije kepeken toki Wije,bắt đầu từ nay li kalama open tu tu.kon pi kalama bắt đầu từ nay li ni:open tan tenpo ni la.jan mute pi ma Onkon li sona e kalama open tu tu pi kalama suli ni.sina ken kute e ona lon ilo Jutu.nimi 不漏洞拉 li ante toki kepeken kalama tan toki Wije.

## kalama suli lon [[toki Wije]]

### [[sitelen Lasina]]
Bắt đầu từ nay, một chính sách mới về thuyền nhân Việt Nam đã được chấp hành tại Hồng Kông. Từ nay về sau, những thuyền nhân Việt Nam kiếm cách nhập cảnh Hồng Kông với thân phận những người di tản vì vấn đề kinh tế sẽ bị coi là những người nhập cảnh phi pháp. Là những người nhập cảnh phi pháp, họ sẽ không có chút khả năng nào để được đi định cư tại nước thứ ba, và họ sẽ bị giam cầm để chờ ngày giải về Việt Nam.

### [[sitelen Ansi]]
扒頭自𠉞，𠬠政策𡤓𧗱船人越南㐌得執行在香港。自𠉞𧗱𢖖，仍船人越南斂隔入境香港𢭲身份仍𠊛移散爲問題經濟𠱊被䁛羅仍𠊛入境非法。羅仍𠊛入境非法，𣱆𠱊空𣎏𡭧可能鬧抵得𠫾定居在渃次𠀧，吧𣱆𠱊被監擒抵徐𣈜解𧗱越南。
### kalama suli tan [[ante toki]] lon [[toki pona]]
tan tenpo ni la,ma Onkon li pana e lawa sin tawa jan pi alasa kala pi ma Wije.tan tenpo ni la,jan ali pi alasa kala li wile tawa ma Onkon tan mani ala,jan ni li jan tawa pi ken ala.jan tawa pi ken ala li ken ala tawa ma pi nanpa tu wan,kin la,kulupu lawa li lawa e jan ni li pana e ona tawa tomo lawa li pana e jan ni tawa ma Wije.
nena ma Losa

li nena ma lon ma Suwasi en ma Italija.ma ona pi sewi nanpa wan li nena ma Tupo li linja m 4633.9.ona li nena ma pi sewi nanpa wan lon ma Suwasi.tenpo suno nanpa 1 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike nanpa 1855 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.

File:Gressoney-Saint-Jean-IMG 1637.JPG|
File:Nordend.jpg|nena ma Noten
File:Dufourspitze and Zumsteinspitze.JPG|nena ma Tupo
nena ma Noten

li nena ma lon ma Elopa li lon ma Suwasi en ma Italija li lon poka lete pi nena ma Losa. la,ona li wan pi nena ma Losa.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 4609 li nena ma pi sewi nanpa tu tu lon kulupu nena Alepen.tenpo suno nanpa 26 pi tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike nanpa 1861 la jan li tawa sewi ona lon tenpo nanpa wan.
kulupu pi ma tomo Paki (tenpo pini)

li kulupu li  lawa e ma tomo Paki li wile lawa e ma  pi ma Kanse lon tenpo sike nanpa 1871.kulupu lawa pi ma Kanse li moli e jan pi kulupu pi ma tomo Paki li anpa e kulupu ni tan ni:kulupu ni li moli e jan suli tu pi ma Kanse li anpa ala tawa ma Kanse.nasin pi sama ala li jo e toki pi sama ala tawa kulupu ni.jan pi nasin mani li pilin e ni tawa ona:ona li nasin pi kulupu lawa ala.jan pi nasin loje li pilin e ni tawa ona:ona li sijelo majuna pi nasin loje.

## tan sona
ma Pelu (kon ante)

**ma Pelu** li ken ijo tu wan:

### ma

* ma Pelu li ma lon ma Amelika seli.

### ma tomo

* ma tomo Pelu li ma tomo lon ma lili Wasinton.
* ma tomo Pelu (ma Lunan) li ma tomo lawa pi ma Lunan.
nena ma Ilu

li nena ma lon ma Suwasi pi poka seli pi poka weka suno. ma lili Wale li lawa e ona. ona li wan pi kulupu nena Penina. jan li wile tawa ma tomo Pen la ona o tawa linja km 80. ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 2716. telo sewi pi linja mm 1585 li tawa lon tenpo sike wan.
kulupu nena Penina

anu kulupu nena Wale (toki Tosi:*Alpi Pennine* ; toki Kanse: *Alpes valaisannes*) li wan pi kulupu nena Alepen li lon ma Suwasi en ma Italija.ma ona pi sewi nanpa wan li lon nena ma Tupo.
nena ma Lapa

li lon ma Suwasi. ona li wan pi nena ma Pena. ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 2472. telo sewi pi mm 1703 li tawa nena ma Lapa lon tenpo sike wan.
nena ma Tomu

li nena ma lon ma Suwasi li wan pi kulupu nena Alepen li lon ma lili Wale li wan pi kulupu nena Penina li nena ma pi sewi nanpa tu wan lon kulupu nena Alepen li nena ma pi sewi nanpa tu lon ma Suwasi(nena ma Losa li sewi nanpa wan.).ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 4545.
ma kipisi Wali

anu  li ma kipisi pi ma Suwasi. jan li toki kepeken toki Kanse kepeken toki Tosi lon ma kipisi Wali. jan pi mute 278 200 li lon ma kipisi Wali. insa ona la ma kipisi luka luka tu wan li lon. ma Suwasi la ona li lon poka seli lon poka pi pini suno. poka pi ma kipisi ni la ma Kanse en ma Italija li lon. ma kipisi ni li jo e nena ma suli Sewin.
nena ma Tupo

nena ma Tupo (toki Tosi : Dufourspitze;toki Kanse : Pointe Dufour;toki Italija : Punta Dufour;toki Lomansi : Piz da Dufour) li nena ma lon ma lili Wale pi ma Suwasi li linja m 4633.9 li ma pi sewi nanpa wan lon ma Suwasi li nena ma pi sewi nanpa tu lon kulupu nena Alepen.nena ma Tupo en nena ma suli ante li kulupu la nena ma Losa li lon.

File:Monte Rosa summit.jpg|
File:Monte Rosa summit3.jpg|
File:Dufourspitze02.jpg|
jan Pansiko Masija Nujema

li jan lawa nanpa wan pi ma Kinejekatolija.

## lon ona

ona li lon kulupu jan Pan. ma Kinejekatolija li ma pi ma Epanja la ona li wile kama jan pali pi ma lawa lon tenpo tu wan taso ona li kama ala lon tenpo ali, taso ona li kama jan pi ante toki lon ma lawa. tenpo sinpin la ona li pilin ike ala tawa lawa pi ma Epanja, nasa la ona li ma Epanja e nimi ona, nimi ona li kama Francisco Macías Nguema. ma Epanja li pilin pona tawa ma Tosi Nasi la, ona li toki e ni: jan Atoje Ite li wile ken ali e ma Apika taso ike la ona li utala e ma lon ma Elopa.

lon pana wile pi jan ali pi wan taso lon ma Kinejekatolija la, ona li kama jan lawa. ona li pilin pona tawa ma Sesesele li toki e ni: mi pana e nasin loje tawa ma Kinejekatolija. ona li pini e ken mute pi jan lon ma Kinejekatolija li weka e jan lawa lon kulupu lawa mute. ona li lawa e ma Kinejekatolija lon tenpo monsi la, kulupu lawa pi ma Kinejekatolija li kama wawa ala.

tenpo sike nanpa 1970 la ona li toki e ni: kulupu pi nasin lawa ante li ken lon ala. tenpo sike nanpa 1972 la ona li toki e ni: mi jan lawa lon tenpo lon mi ali. tenpo sike nanpa 1973 la ona li suli e lawa ona li pana e nimi ni tawa ona sama:  pi wan taso lon ma Kinejekatolija *(<span lang="es">Milagro Único de Guinea Ecuatorial</span>)*. ona li lawa  la jan mute li weka. ona li pini e lipu sona ali lon ma Kinejekatolija. tenpo sike nanpa 1974 la ma sona ali lon ma Kinejekatolija li pini. tenpo sike nanpa 1974 en tenpo sike nanpa 1975 la ona li pini e nasin sewi lon tenpo nanpa tu li toki e ni: "jan sewi li pali e ma Kinejekatolija tan mi" li nasin sewi e toki suli pi ma lawa, toki suli pi ma lawa li kama ni: "jan Pansiko Masija Nujema ala la, jan sewi ante ala li lon". ona li pini e ma mani ali, mani ali lon ma Kinejekatolija li kama mani pi ona sama. tenpo sike nanpa 1976 la ma mani ali li pini.

tenpo monsi pi lawa ona la ona li tawa ma tomo lawa lon tenpo lili li lon tomo suli wan. tomo pi jan ike li lon poka, ona li moli e jan ike lon tenpo lili. tenpo sike nanpa 1979 la ona li moli e jan sama ona.  la jan lili pi jan sama ona li wile ante e lawa, taso jan lili pi jan sama ona li sewi ala li tawa ma lawa. tan ma Kinejekatolija li jo ala e jan sona la, jan pi ma Epanja li lawa lon ma lawa li pana e ni: jan Pansiko Masija Nujema li jo e pali ike o moli.

tenpo mun nanpa 11 pi tenpo sike nanpa 1979 la meli ona en jan lili ona li tawa ma Soson. jan lili ona li ken toki pona e toki Soson.

ken la jan Pansiko Masija Nujema li jan nasa tan ni: ona li jan lili la ona li lon ike. ona li jan lawa la ona li tawa ma Epanja li wile weka e nasa ona. taso nasa ona li weka ala. ante la, ona li moku e kasi nasa e  ante. toki pi jan poka pi jan Pansiko Masija Nujema la, jan Pansiko Masija Nujema li tawa lon tomo suli ona li toki e nimi pi jan moli (ona li moli e jan mute ni) li "toki" tawa ona mute lon tenpo sinpin pi moli ona.
kulupu nena Pesu

li kulupu pi nena ma lon ma Suwasi pi poka kama suno li wan pi kulupu nena Alepen li tan pi nasin telo Kan.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 2985.
jan Kosali Sipuwa

li jan pi kalama musi lon ma Kanse.ona li pana e kalama musi Intenasijonale pi kalama meli lon toki Kanse.
ma suli seli

ma suli seli li lon ma suli mute. ona la telo li lon ala li pilin seli. meso la ma suli seli li supa. ona li pilin seli lon selo. lon ma la ma suli seli li jo e ko jelo anu ko loje.
lipu ma

lipu ma li pana e sona ma. ona li ken nanpa e ma suli mute e ma kipisi mute e ma tomo mute. jan mute li kepeken e lipu ma tan ni: ona li wile tawa e ma li wile sona e ijo mute lon ma.
nena ma Wapu

li nena ma lon ma Suwasi li lon poka pi kulupu nena Pesu.ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 2843.jan li ken tawa musi lon ma pi ko lete walo ona.
nena ma Pipa

li nena ma lon ma Suwasi.ona li lon insa pi ma lili Pen en ma lili Lusen li wan pi kulupu nena Penina.jan li wile tawa nena ma Watupu la jan o tawa linja km 2.3.m ona pi sewi nanpa wan li linja m 1315.
ma kipisi Lusen

**ma kipisi Lusen** (toki Tosi: Kanton Luzern; toki Kanse: Canton de Lucerne; toki Italija:Canton Lucerna; toki Lomansi:Chantun Lucerna) li ma kipisi pi ma Suwasi.
ilo Wisa

li ilo pi ma Sonko.sina ken pana e toki sina tawa jan ante kepeken ilo ni lon ilo sona leko.ona li jo e toki mute.
## linja tawa
lipu Wesin
kulupu pi nasin loje lon ma Malaja

li kulupu pi nasin loje li tan tenpo sike nanpa 1930 li kipisi lon tenpo sike nanpa 1990.kulupu lawa pi ma Malasija la ona li kulupu pi ken ala.tenpo pini la kulupu Konsantan li pana e pona tawa ona.
tomo tawa telo li pakala e kiwen lete

li lon. tomo tawa telo ni li ken pakala e kiwen lete li ken suli li ken lili. tomo tawa telo ni li jo e nasin mute. ma mute lon ma lete li jo e ona. utala suli nanpa tu la ma Sesesele li pali e ona.
telo linja Sena

li telo linja lon ma Pela.jan li wile tawa ma tomo Kulalunpa tan linja telo ni la o tawa linja km 170.ma lon ona li ni:4.5125°N 101.0818°E.suli linja ona li linja m 10,108.
kulupu Walu

li kulupu pali pi sitelen tawa musi anu sitelen tawa lawa. jan lawa pi kulupu Walu li jan Ke Nulu. kulupu Walu li lon ma Mewika.

## sitelen tawa musi
ona li pali e sitelen tawa musi mute.

## ilo musi Siteme
ilo musi Siteme li lipu esun pi sitelen tawa musi mute li ilo open pi sitelen tawa musi. kulupu pali ante mute pi sitelen tawa musi li ken pana e sitelen tawa musi lon ilo musi Siteme. kulupu Walu li pali e ona lon tenpo sike 2003

## tan sona
ilo kon pi len ala

ilo kon pi len ala li ilo kon lawa. jan ale li ken lukin e sitelen open ona pi . ni li pona tan ni: jan mute li ken ante e ona li ken namako e ona li ken lukin e jaki e pakala lon insa ona li ken weka e jaki e pakala lon insa ona.
ilo Lsj

li ilo jan pi lipu Wikipesija li ken pali e lipu. lipu mute tan ona li toki lon sona ma lon sona soweli. jan Sake Jowanson li pali e ona lon lipu Wikipesija pi toki Sensa. ona li pali e lipu mute lon lipu Wikipesija pi toki Sinupuwanon lon lipu Wikipesija pi toki Wala.
lipu Wikipesija pi toki Sinupuwanon

li lipu Wikipesija lon toki Sinupuwanon li lipu Wikipesija pi suli nanpa tu.lipu mute ona li tan ilo Lsj.lili la ona li jo e lipu pi mute 6,125,894 e lipu ale pi mute 11,234,371.lipu mute pi lipu Wikipesija ni li toki lon soweli en sona ma.ona li tan tenpo sike nanpa 2005.

## nimi tawa
lipu Wikipesija pi toki Sinupuwanon
lipu pi jan nasa

li lipu tan jan Lusin li tan lipu Nakan li lipu nanpa wan kepeken toki Sonko lon tenpo ni.tenpo pini la jan An Usen li ante toki e ona tawa toki Epelanto.

## jo
jan Lusin li toki e ike lon nasin pi ma Sonko en nasin pi kulupu mama lon ma Sonko kepeken lipu ni.lipu ni li kepeken lukin pi jan nasa,jan nasa li jan pona pi jan Lusin.jan nasa li jo e nasa taso tenpo ni la ona li nasa ala.

lipu ni li toki e ni:jan li sitelen e tenpo pini kepeken pona,taso tenpo pini li jo e mute sama ni:moku e jan.jan nasa li pilin monsuta tan ni:jan li wile moku e ona.ona li toki insa e ni:jan sama meli ona li moli lon tenpo sike nanpa luka tan kama lon ona li tan ni:jan sama mije ona li moku e ona,jan nasa li moku e jan sama meli ona kin.pini pi lipu ni li ni:jan pi moku jan ala li lon ala lon?o pana e pona tawa jan lili.

## nimi tawa
kulupu toki Loman

kulupu toki Loman li kulupu pi toki mute tan ma Elopa. kulupu ni li jo e toki Kanse e toki Epanja e toki Italija e toki Potuke e toki Lominija e toki ante mute. ona li wan pi kulupu toki Palata Elopa.

toki ale pi kulupu toki Loman li kama tan toki Lasina: ma Loma pi tenpo pini li kama pakala la toki Lasina li ante mute li kama toki ante li kama toki pi kulupu toki Loman.

toki ale pi kulupu ni li tan ma Elopa, taso tenpo ni la, jan pi ma ante li toki e toki pi kulupu toki Loman. ma Sulamelika la, jan mute li toki e toki Epanja e toki Potuke. kin la, ma Nosamelika la, jan mute li toki e toki Kanse lon ma Kepeke. ma Apika kin la, toki Kanse li suli tan ni: tenpo pini la ma Kanse li lawa e ma mute lon ma Apika.

ni li nimi "toki a!" lon toki mute pi kulupu toki Loman:
lipu Wikiso

**lipu Wikisource** li lipu linluwi li kepeken nasin Wiki li tan kulupu Wikimesija.jan li ken pana e lipu pi ken ante tan jan sitelen tawa lipu ni.ona li jo e toki mute.nimi ona lon tenpo pini li **Sourceberg**.tenpo sike nanpa 2003 la nimi ona li ante tawa Wikisource.ona li tan tenpo sike nanpa 2003.ona li lipu pi mama sama tawa lipu Wikipesija.

## nimi tawa
lipu Wikisource lon toki Inli
jan Li Semin

li jan sitelen pi ma lili Pela.

## tenpo pi [[jan lili]]
ona li jan lili la ona li lon ma tomo Menlenpu li lon tomo pi jan sama mama. li pona nanpa wan tawa ona.ona li kama sona lon ma sona Ise,tenpo nanpa luka pi kama sona la ona li kama sona ala.ona li tawa ma ante mute.
## tawa anpa lon [[ma Intonesija]]
ma Nijon li lawa e ma Malasija la,ona en mama mije ona li tawa ma Intonesija tan ma Sinkapo.ona li pali lon ma Intonesija la,nena ike suli li lon sijelo ona li ike mute,ona li tawa pi pona ala li weka tan ma pali.

ma Nijon li lanpan e ona li pakala e ona kepeken tenpo Awa pi mute 12,len noka ona li pakala.

tenpo sike nanpa 1943 la,mama mije ona li moli.ona li mani ala la,ona li kama jan pali sama ni:pona e pali ni: pana e linja kiwen tawa poki moli.
## ona li kama jan utala
tenpo sike nanpa 1945 la ona li kama jan utala
.

## tenpo sike nanpa 1947 tawa tenpo sike nanpa 1961
### tenpo sike nanpa 1947
ona li weka tan kulupu utala.ona li kama sitelen.

### tenpo sike nanpa 1948
ona li awen lon ma Sinkapo.

### tenpo sike nanpa 1949
ona en  li wan li jo e jan lili luka.

### tenpo sike nanpa 1953
tenpo mun nanpa 9 la, tan ona li kama pana tawa jan.

### tenpo sike nanpa 1954
ona li pali e .

### tenpo sike nanpa 1955
tenpo mun nanpa 3 la,ona li pali e   kepeken .tenpo mun nanpa 9 la, li lon.

### tenpo sike nanpa 1957
ona li pali e .

### tenpo sike nanpa 1958
ona li pali e  e 

### tenpo sike nanpa 1960
ona li pali e .

### tenpo sike nanpa 1961
tenpo pali ona la ona li moli lon ma Sinkapo.

## tan sona
ma Si Wisaja

li ma lawa lon tenpo pini.tenpo pini la ona li ma pi ma Sonko.ma Masapawi li moli e ona. ona li kama lon ma telo Sumata.
ma Masapawi

anu  li ma lawa lon tenpo pini.ona li moli e ma Si Wijaja.

## tan nimi
nimi Majapahit li tan toki Sawa, kon ona li kili Masa pi pilin nasa. nimi Wilwatikta li jo e kon sama li tan toki Sankita.
utala insa pi ma Epanja

**utala insa pi ma Epanja** li utala insa lon ma Epanja tan tenpo sike 1936 tawa tenpo sike nanpa 1939. pini la, jan Pansiko Panko li kama jan lawa suli pi ma Epanja.

utala insa ni li open tan ni: kulupu pi jan Pansiko Panko li lanpan lawa la kulupu pi jan Pansiko Panko en kulupu lawa pi ma Epanja li utala. kulupu lawa li kulupu pona.
mi pilin la mi lon

**"mi pilin la mi lon"** (toki Lasina: Co*<span lang="la" dir="ltr">gito ergo sum</span>*).  ni li toki suli tan jan Kene Teka. toki ni li wile toki e ni: "ijo ante li ken anu ken ala. taso sina lon". toki ni li suli tawa sona nasin pi jan Kene Teka. jan Kene Teka li sitelen e ni nanpa wan kepeken toki Kanse lon lipu pi "toki nasin" (toki Kanse: Discours de la méthode), "Je pense, donc je suis".

toki ni li suli mute tawa sona nasin pi ma Elopa tan ni: lawa sina li ken kama e ijo pi lon ala.

## tan toki

**toki Kanse:**

Mais, aussitôt après, je pris garde que, pendant que je voulais ainsi penser que tout était faux, il fallait nécessairement que moi qui le pensais fusse quelque chose. Et remarquant que cette vérité: **je pense, donc je suis**, était si ferme et si assurée, que toutes les plus extravagantes suppositions des sceptiques n'étaient pas capables de l'ébranler, je jugeai que je pouvais la recevoir sans scrupule pour le premier principe de la philosophie que je cherchais.

**toki pona:**

mi pilin la, mi pilin e ni: "ale li lon ala". taso mi kama sona e ni: *pilin* mi la mi sona e ni: mi lon. mi kama sona e lon ni: **"mi pilin la mi lon"**. ni li lon mute a. ijo ala li ken pakala e ona; nasin ala anu pilin ala li ken pakala e ona. mi sona e ni: ijo ante la mi ken ala toki e ni. ona li lawa nanpa wan lon nasin sona mi.
wan insa nasa

**wan insa nasa** (ante la: *wan lili pi taso ala*) li wan lili insa. wan insa pi wawa lon en wan insa pi wawa ala li kulupu pi wan ni tu wan.

seli pi sona jan la, wan ni li ken ala taso. ni la, ona li awen kulupu lon wan insa kulupu. jan li kama sona e wan insa nasa tan wan insa kulupu.
sitelen Kuntalija

li sitelen lili lon toki Sinala li sama sike pini lili lon toki Inli li kalama ona.ona li ෴.ona li sama  (monsuta) lon sitelen pona.

## tan
ken la,ona li tan ni:jan pi toki Sinala lon tenpo pini li kepeken kasi lipu tawa sitelen kepeken palisa sitelen kiwen.ni la,sitelen sike pini lili li ken pakala e kasi.ni la,jan li sitelen e sitelen pini kepeken sitelen ෴.ona li pakala e kasi lipu.ona li lon toki Sinala taso.

## tenpo ni
toki ilo Juniko la,nanpa sitelen ona li U+0DF4.ona li lon ala lipu mute pi toki Sinala,taso lipu lili li jo e ona.
pana sona lon ma Soson

pana sona lon ma Soson li pana sona Suse. tenpo sike nanpa 1975 la,jan pi ma Soson li ken kama sona lon tenpo sike 12 taso pana ala e mani.jan suli li pana ala e jan lili tawa kama sona li ike tawa kulupu lawa pi ma Soson.mani lipu en mani ante li pana ala kin.jan ale lon ma Soson li jo e sona.suli la jan li sona e toki Soson e sona nasin e tenpo pini e tenpo pini pi jan lawa pi ma Soson.sona nanpa en sona ante li suli lon ma Soson kin.kon pi ma Mewika ike en ma Nijon ike li lon pana sona sama wile sona ni: "jan utala 3 pi ma Soson li moli e jan utala 30 pi ma Mewika la jan utala wan pi ma Soson li moli e mute seme?"
File:North Korea-Pyongyang-Kim Il-sung University-01.jpg|ma sona suli
File:Sariwon (5063726588).jpg|nasin tawa pi kama sona
Chongsan-ri Farm, North Korea. (2604982562).jpg|ma sona
File:Laika ac School (6900354645).jpg|ma sona pi meli taso
0541 - Nordkorea 2015 - Pyongsong - Grundschule (22979505831).jpg|pana sona pi ilo sona
North Korea - Farewell scene (5650531547).jpg|kulupu meli pi kalama musi


## sona toki
jan pi ma Soson o kama sona e toki Inli e toki ante.tenpo mute la sina ken toki tawa jan pi ma Soson kepeken toki Sonko.
## tan sona
tomo suli pi nasin Suse

li tomo suli lon ma Soson.tenpo sike nanpa 1982 la ona li lon.ona li pali tan tenpo sike nanpa 70 tan lon pi jan Kin Isan.

## sona
tomo suli pi nasin Suse li jo e anpa pi tomo suli e sijelo pi tomo suli e palisa seli lon sewi tomo.tan kon pi ma Mewika ike la,ona li linja m 170 taso palisa kiwen suli Wasinton li linja m 169.kiwen walo 25550 li pali e ona.mute kiwen li mute pi tenpo suno pi tenpo sike nanpa 70 pi jan Kin Isan.tenpo pimeja la suno li lon.
palisa kiwen suli Wasinton

li palisa kiwen lon ma tomo Wasinton tan jan So Wasinton. ona li suli pi suli linja Metu 169. ona li pali kepeken kiwen li walo li leko.