open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
toki ilo Luwa

li wawa ala tawa ilo li toki ilo pi kepeken pona. jan li ken kepeken pona e ona lon toki ilo ante.

## tenpo pini
jan Lopetu Jelusalinki en jan ante li pali e ona lon  lon tomo sona "PUC-Rio" lon ma Pasiju.

tenpo pini la, lawa pi ma Pasiju li wile e ni: jan li kepeken ala e ijo pi ilo sona tan ma ante, li pali e ijo ona. ni la, kulupu Teka o pali e ijo ilo ale.

open la, ona li pali e toki ilo "Simple Object Language (SOL)" e toki ilo "Data-Entry Language (DEL)" tawa . ni la jan li ken pana e sona tawa ilo. taso kulupu Petopa li wile lawa e ilo kepeken toki ni. ni la kulupu Teka li pali e toki ilo Luwa.

## ken

### nasin nimi
ilo "toki, ma ale o!" li ken kepeken nasin tu:
```lua
print("Hello, World!")
```

```lua
print "Hello, World!"
```


## kepeken
musi Opo en  en musi ante mute la toki ilo Luwa li lawa lili e musi. lipu Wikipesija en lipu Wiki ante la toki Luwa li suli.

## tan sona
tenpo pi ma utala lon ma Sonko

tenpo sike nanpa -475 (kepeken nasin tenpo Anotomini) la ma mute li open utala lon ma Sonko. tenpo sike nanpa -221 la ma Sin li anpa e ma ante ale, li open e kulupu mama lawa Sin. ni li open e lawa suli pi ma Sonko.
telo Iwi

**telo Iwi** (toki Inli la ) li lon poka pi ma Mewika, lon poka pi ma Kanata. mute telo la ona li telo suli pi ma Amelika lete nanpa pini. nasin telo Tetowi li pana e telo tan telo Sanke tawa telo Iwi. ona li weka e telo kepeken nasin telo Nijaka tawa telo Antewijo.

ona li lon poka tawa ma kipisi tu tu pi ma Mewika. ma Misikan en ma Owajo en ma Pensiwenja en ma Nujo li ni. kin la ona li lon poka pi ma Antewijo pi ma Kanata. mute jan la ma Kilan li ma tomo nanpa wan lon poka pi telo Iwi. taso, ma Pukalo en ma Ewi en ma Toleto li suli kin.  

### telo suli pi ma Amelika lete li lon sitelen ma ni
musi Ekesisi

**musi Ekesisi** (toki Inli la ) li musi sitelen lon ilo sona kepeken toki Inli. jan Wanta Muno li open e ona lon tenpo sike nanpa 2005. toki ona la musi li toki "lon olin, lon musi, lon nanpa, lon toki". nimi ona li tan ala. 

ona li musi tan nasin sona, tan pali pi ilo sona, tan nanpa, tan musi kulupu. sitelen la jan ona li jan palisa. sitelen ona la pimeja en walo li kule taso lon tenpo mute.

jan Wanta Muno li pali e lipu luka wan tan musi Ekesisi. lipu nanpa wan li lipu "Ekesisi nanpa ala" (toki Inli la ), li pana lon tenpo sike nanpa 2010. tenpo sike nanpa 2014 la ona li pana e lipu "la seme?" (). tenpo sike kama la ona li pana e lipu "ijo sona" (*Thing Explainer*). tenpo sike nanpa 2019 la lipu "la seme?" nanpa tu li kama lon.
toki Osan

, li toki pi kulupu toki Ju tan ma Osan pi ma Konton.

toki Osan en toki Konton li jo e mama sama. taso, toki Osan en toki Konton la linja toki pi ken sona li lili. toki Konton li mama ala pi toki Osan. jan li toki e toki Osan lon ma Sije pi ma Konton. tenpo sin pi tenpo sike ale nanpa 19 en tenpo majuna pi tenpo sike ale nanpa 20 la jan pi ma Sije (ma Osan li lon ma Sije) li tawa ma Nosamelika li jan mute nanpa wan pi ma Sonko lon ma Nosamelika. ni la tenpo tawa pi meso pi tenpo sike ale nanpa 20 la toki Osan li toki nanpa wan pi kulupu toki Sonko lon ma tomo lili pi jan Sonko lon ma Kanata lon ma Mewika. tenpo tawa la toki Osan li toki linja pi jan pi ma Sonko lon ma ante lon ma Mewika.

## kalama

### kalama open

# /m/, /n/, /ŋ/ li kalama pi ken sama tawa /ᵐb/, /ⁿd/, /ᵑɡ/. /ŋ/ li ken open kalama li ken pini kalama. mute la /ŋ/ li kama nena ala, sama 耳 /ŋi/ [ŋɡi] 'kute', 飲/饮 /ŋim/ [ŋɡim] 'moku telo'，魚 /ŋuy/ [ŋɡui] 'kala', 月 /ŋut/ [ŋɡut] 'mun'. nimi sama 牙 /ŋa/ 'kiwen uta', 我 /ŋoy/ 'mi' la, kama nena ala li sama lon ala. sinpin kalama [o] la, /ŋ/ li kama uta lupa. o lukin: 東 /uŋ/ 'open suno', 紅 /huŋ/ 'loje'.
# kalama lili nanpa wan li sewi (/i/, /u/) la, /t͡ɕ/, /t͡ɕʰ/, /ɕ/ li kalama pi ken sama tawa /t͡s/, /t͡sʰ/, /s/.
# /j/ li kalama pi ken sama tawa /ʒ/.
# /i/ li kalama meso la /j/ li ken.
# /u/ li kalama meso la /w/ li ken.

### kalama lili

# /i/ li lili la ona li ken [j].
# /u/ li lili la ona li ken [w].
# /ə/ li ken kepeken uta lupa.

### kalama pini

## kalama pi pana kon

## tan sona
kulupu toki Ju

li kipisi wan pi kulupu toki Sonko. jan pi mute nanpa wan li toki e ona lon poka pini pi open suno pi ma Sonko. jan mute ni li lon ma Konton lon ma Konse.

toki Konton li toki pi jan mute nanpa wan lon kulupu toki Ju. toki Osan li lon kulupu toki Ju.

kulupu toki Ju li jo e toki mute. toki ni li jo e linja toki pi ken sona lili tawa toki ante pi kulupu toki Ju tawa toki Sonko pi kulupu toki ante.

## toku pi kulupu toki Ju

### toki Konton

### toki Osan
toki Tokalijan

tenpo pini la, kulupu Tokalijan li kepeken nasin toki tu. toki ni li lon kulupu sama lon kulupu toki Palata Elopa. toki wan li toki Alisi anu toki Tokalijan nanpa wan. toki ante li toki Kusi anu toki Tokalijan nanpa tu.

jan pi nasin toki li sona e toki Tokalijan tan lipu majuna tan ma Takamakan lon ma Sinkijan. toki ni li kama moli lon poka pi tenpo sike nanpa 1000. jan li sitelen e toki kepeken sitelen Tokalijan.

## nasin sona
jan sona pi tenpo majuna tan ma Elopa li alasa lon ma Sinkijan lon poka pi tenpo sike nanpa 1900. jan Ajule Sin en jan Ape Wonleko en jan Po Pelo li lawa kulupu alasa lon ma Takamakan lon ma Sinkijan. ona li kama jo e lipu majuna mute. lipu ni li kepeken toki Ilan pi majuna meso, li kepeken e toki ante. jan sona li sona ala e toki ni. tenpo sike nanpa 1908 la, jan tu pi sona lipu tan ma Tosi li lukin e lipu ni, li toki e ni: ona li tan toki pi kulupu toki Palata Elopa, li tan kulupu toki Insojilanijan ala.

sona pi toki Tokalijan li nasa mute tawa jan pi sona toki tan ni: ona li lon kulupu kalama Kentun lon kulupu toki Palata Elopa. toki ante pi kulupu mama ona lon poka li toki pi kulupu kalama Sentun.  ni la, tenpo open la, jan pi sona toki li pilin e ni: toki Tokalijan li sama toki pi kulupu Palata Elopa tan ma Elopa. taso, tenpo lon la, jan li pilin ala e ni. ona li pilin e ni: toki Tokalijan li ante tan toki mama Palata Elopa lon tenpo pi majuna mute. majuna la, ona li kulupu toki nanpa tu lon kulupu toki ona. kulupu toki Anatolija taso li majuna tawa ona.

## toki
toki Tokalijan tu li kepeken nasin sama. taso, ona li sama ala. jan li toki Tokalijan nanpa tu taso la, ona li ken ala sona e toki sitelen kepeken toki Tokalijan nanpa wan.

toki Tokalijan li jo e kule nimi tu. ni li kule mije, li kule meli. nimi ijo en nimi ante li ante tan mute wan, tan mute tu, tan mute mute. ona li mute la, nimi ijo pi kule mije li ken kama kule meli. 

### toki Tokalijan nanpa wan

tenpo pali pi lipu sitelen Tokalijan la, jan li toki Tokalijan nanpa wan lon tenpo lili. ona li sitelen e ona tan nasin sewi, li toki e toki Tokalijan nanpa tu anu toki Tuki majuna lon tenpo ante.

### toki Tokalijan nanpa tu
toki Tokalijan napa wan la, lipu kepeken toki Tokalijan nanpa tu li ken ante mute. jan li sitelen e toki Tokalijan lon lipu, lon sinpin kiwen. kin la, ona li pali e toki musi kepeken ona. toki ni li kama moli lon poka pi tenpo sike nanpa 1000.

## sitelen toki
toki Tokalijan tu li kepeken e sitelen Tokalijan. nasin sitelen ni li tan sitelen Pami tan ma Palata. taso jan Tokalijan li ante e sitelen Pami. ona li mama e sitelen sin tan ni: ona li wile sitelen e kalama ante.

## tan sona


### lipu
* 
*
nimi ijo

sona pi lawa toki la, **nimi ijo** li nasin nimi, li toki e . ijo li sona kiwen anu sona kon, sama ijo wile, sama wan lon, sama pali, sama lon, sama sona. toki lili la, nimi ijo li toki e ijo anu ijo pi pilin insa.
telo namako suli pi ma Juta

li telo suli namako lon ma Juta lon ma Mewika. telo namako la, ona li suli nanpa wan lon ma Amelika. namako mute li lon telo la, kala mute li ken ala lon telo. taso, pipi kala pi telo namako li lon. kin la, telo Sale li suli tawa waso mute.

## tenpo pini
tenpo pi pini weka la, jan li lon ala la,  li lon ma sama li lon ma ante poka. telo ni li kipisi lili pi telo weka Panewi.

tenpo mute la, jan pi kulupu Newe li lon poka pi telo Tesepa.

 li kama sona e telo suli tan kulupu Nusi la, ona li sitelen nanpa wan e telo. taso, ona li lukin ala e telo.  en  li lukin e telo la, ona li jan lukin nanpa wan pi ma Elopa. jan alasa ante kin li lukin li tawa lon poka ona. taso, jan alasa ni li sona ala e sitelen Lasina la, ona li toki ala e telo lon lipu.

tenpo sike 1847 la,  en kulupu sewi ona Momon li tawa ma poka pi telo Sale li pali e ma tomo Sale lon poka ni.

tenpo poka la, telo lili li kama lon ma Juta la, jan li kepeken telo mute tawa ma kasi la, telo Sale li kama lili.

## tan sona
ilo pi sewi laso

li ilo pi toki lili. ona li sama ilo Tuwita. lon ilo ni la, jan mute li tan ilo Tuwita.

lawa mama pi ilo ni li lawa e jan ale. taso la, jan li ken wawa, li ken lawa kin. jan li ken pali e kulupu toki, e kulupu jan, e kulupu lawa, e kulupu nimi. ilo AI li ike tawa jan la, jan li ken len e toki tan ona.
kulupu pi pona tawa jan la, jan li ken kepeken ilo pi poki jan. ni la jan (en jan ante) li ken lukin e toki pi jan mute.
wile pi pali ala

wile pi pali ala li pilin jan. ona li pilin sama ike tawa ijo pi wile jo e pali. ken la, jan pi jo e pilin ni li pali ala e ijo pi wile jo e pali, ona li pali e ijo ni la ona li jo e tenpo lili mute taso. ken la, jan li ken wile pali weka e pilin ni, taso lon tenpo mute, ona li ken ala.

jan li jo e pilin ni la:

* jan ante li wile e ni: ona o pali e ijo wan, taso jan li wile ala e ni
* jan li pilin e ni: ona li ken ala pali e ijo ni
* jan li pilin e ni: ona li wile pali e ijo, taso pilin ona la ona li ken ala
tenpo pi tenpo suno

**sike suno** li sike pi tenpo. sike suno jo 24 nanpa suli pi ilo tenpo anu 1440 nanpa lili pi ilo tenpo.
jan Seson

li jan lawa nanpa tu tu pi ma Soson.

ona li pali e sitelen Anku li kama e jan mute tawa pali ilo li lon e tomo sona Sipansan(toki Anku:집현전).

## ona li kama ala jan lawa la
jan Seson li kama tan mama la nimi ona li jan I To (이도). mama tu ona la jan I To li mije nanpa tu wan. jan I To li mama mije ona li kama lawa e ma Soson li kama jan lawa Teson (태종) la jan I To li nimi Sunjon (충녕대군). jan Sunjon li olin e lipu e kama sona la sijelo ona en lukin ona li kama ike tan lipu. jan Sunjon li pona tawa kulupu mama, la jan Sonjon (성녕대군) pi mama sama li ike tan sijelo la jan Sunjon li lon poka lon tenpo mute.

tenpo sike nanpa 1418 la jan lawa Teson li toki e ni: jan Sunjon o kama lawa lon tenpo kama. tenpo pini la jan Janjon (양녕대군) o kama jan lawa lon tenpo kama, taso pali pi jan Janjon li ike tawa jan lawa.
ilo mun Nujowison

li ilo mun pi kulupu NASA. kepeken ona la, kulupu NASA li wile lukin e mun Puto, e mun pi mun Puto, e mun pi .

## tawa
ilo mun Nujowison li open tawa lon . ona li tawa sewi tan .

 la, ona li tawa lon poka pi mun Puto.

 la, ona li tawa lon poka pi mun Aloko.

## tan sona
sona pi nanpa nimi

**sona pi nanpa nimi** li sona lon sona nanpa. sona ni la, jan li lukin e nanpa e ijo ante, li pali lon ona kepeken lawa pi ijo ni.

## kulupu sona

### sona noka pi nanpa nimi
sona noka pi nanpa nimi la, jan li kepeken nasin noka, li kepeken lawa ona tawa nanpa pi sona ala. 

jan li ken sitelen e toki pi sama nanpa. toki ni la, nanpa pi sona ala li lon. jan li kepeken sitelen toki tawa ona. jan li pali lon sama nanpa la, ona li ken sona e nanpa pi sona ala.

### sona pi sama nanpa palisa
**sona pi sama nanpa palisa** la, jan li lukin taso e sama nanpa palisa, li lukin e kulupu ona. jan li lili e sitelen pi sama nanpa ni kepeken palisa nanpa kepeken lipu nanpa.

### sona kon pi nanpa nimi
**sona kon pi nanpa nimi** la, jan li kepeken nasin sama sona noka. taso, ona li lukin e ijo ante e lawa ante. kulupu ijo en lawa pali li lon ma nanpa. pali li pona tawa sona noka la, ona li ken pona kin tawa ma nanpa ante.
ma tomo Nisinokolo

jan mute li toki ona: (toki Losi la: *Ни́жний*); tenpo pini (07.10.1932-22.10.1990) ona li jo e nimi: **ma tomo Koliki** (toki Losi la: *Го́рький*) [ˈɡorʲkʲɪɪ̯]) li ma tomo lon ma Nisinokolo pi ma Losi. ma tomo nanpa luka tu pi mute jan lon ma Losi. jan sona pi tenpo pini la toki e ni: tenpo suno nanpa 10 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike nanpa 1221 la jan lawa Juli Selo li open ma tomo ni.
sijelo tomo sinpin

**sijelo tomo sinpin** li ijo lon sona sijelo. ona li sijelo lon ale pi nasin ante tu wan. sinpin ale ona li supa li sike ala.

sijelo supa palisa li sama ona lon ale pi nasin ante tu

## ma pi nasin mute
jan sona li ken toki e sijelo pi sinpin supa lon ma pi nasin tu tu lon ma pi nasin mute.
sitelen:8-cell-simple.gif|ni li sijelo leko pi nasin tu tu. ona li tawa sike lon nasin nanpa tu tu.


## o lukin

* leko
soweli pona tan ma Ponopekase

tenpo sike suno nanpa 1914 la jan pali li kama lukin e sijelo moli pi **soweli pona tan ma Ponopekase** (toki Tosi la, ) lon  lon  pi ma Pon. sijelo soweli ni li lon poka pi sijelo jan tu. jan sona pi tenpo pini li kama sona e ni: sijelo tu wan ni li tan tenpo pini pi tenpo kiwen. tenpo lon ona li tenpo mun luka tu wan. ona li palisa sijelo lili.

tenpo open la, jan sona li pilin e ni: kiwen lawa ona li tan soweli Kani Lupu. ona li kipisi e poki pi kiwen ona. poki wan li jo e kiwen lawa ona, li tawa tomo pi ijo suli. kiwen ante ona li tawa poki pi . lon poka pi tenpo sike suno 1978 la, jan pi kama sona lon tomo sona pi ma Pon li alasa e poki kiwen tu ni, li wan e ona. jan li open lukin sin e ona, li kama sona e ni: ona li soweli Kani Pamilijali tan  lon tenpo pini pi tenpo lete suli nanpa pini. mi ale li sona e kiwen mute luka luka tu li tan soweli pona tan ma Ponopekase.

kiwen ona li pakala lili. kiwen uta ona la, mute lili li weka. ni la, soweli ni li pilin jaki mute lon tenpo lili ona. jan li awen ala e ona la, ona li moli lon tenpo ni. taso, ona li moli ala tan jaki ni. ni la, jan li awen pona e ona, li pana e moku, e telo tawa ona. ken la ona li soweli pona tawa jan ni. mi ale li sona ala e tan moi ona. ken la jaki li moli e ona. ante ken la, jan li moli e ona tan nasin sewi, li tawa ona tawa lon lupa moli pi jan tu.
jan Son Pon

tenpo pini pi utala kipisi pi ma Mewika la  li tan ma Mewika, li wile pini e nasin pi jo jan.

kulupu mama pi jan Son Pon li jan pi kulupu Puwitan tan ma Kanesika. jan Son Pon li pilin wawa tawa nasin pi jan Jesu. pilin ona la, jan sewi li wile e ni: ona li kama ilo tawa jan sewi, li moli e nasin pi jo jan lon ma Mewika. kulupu li wile pini e jo jan la ona li toki e ni: jo jan li ken pini taso tan utala. ona li pilin e ni tan nasin sewi, tan lipu mama pi ma Mewika.

tenpo sike nanpa 1854 la, jan li open utala lon ma Kansa. kulupu wan li wile ken ala e jo jan lon ma Kansa. kulupu ante li wile ken e ona. jan Son Pon li lawa e kulupu utala pi pilin ike tawa jo jan, li utala, li moli e jan pi wile jo jan. tenpo sike nanpa 1859 la, kulupu utala ona li utala, li kama jo e tomo pi ilo utala lon ma Ape Pewi lon ma Wesinja. ona li ken utala e jan anpa lon ma Mewika, li utala e kulupu lawa. taso, jan pi mute lili li wile kama tawa kulupu utala ona. jan Lope I Li li lawa e kulupu utala lawa, li moli e jan mute lon kulupu utala pi jan Son Pon, li kama jo e ona. kulupu lawa li moli e ona. kulupu lawa li moli e jan tan utala tawa kulupu lawa la ona li jan nanpa open.

jan li wile pini e jo jan la, utala ona en moli ona li suli e pilin wawa. tenpo sike suno kama la ma Sikisi li weka tan ma Mewika, li open e utala kipisi pi ma Mewika tan wile jo jan. jan mute lon ma Mewika li wile utala e ona, li pini e jo jan. pini utala la nasin ni li kama pini.

## tan sona

*
tenpo pi telo lili

**tenpo pi telo lili** la, sewi li pana e telo lili. ma li jo e tenpo ni lon tenpo wan pi tenpo suno sike. ona li lon ma seli pi ma mi. tawa ma meso pi ma mi la, tenpo pi telo lili li tenpo seli anu tenpo lete.
tenpo seli

sike suno la, **tenpo seli** li seli nanpa wan tawa tenpo ante.

poka pi soweli lete la, tenpo ni li kama lon tenpo mun nanpa 6 anu poka. poka pi waso lete la, tenpo ni li kama lon tenpo mun nanpa 1 anu poka.
ma tomo Patu

ma tomo Patu (toki Tosi: *Vaduz* /faˈdʊts/) li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa tu lon ma Lisensan. ma tomo suli nanpa wan li ma tomo San.
ma tomo Potalesa

**ma tomo Potalesa** (toki Potuke&#x20;la:&#x20;Fortaleza [foʁ.ta.ˈle.zɐ]) li ma tomo lawa pi ma Sejala.
mun Aloko

**mun Aloko** (lawa la **486958 Arrokoth**) li mun lon . ilo mun li tawa mun la, mun ni ale la, ona li weka nanpa wan tan ma.

 la, ilo Nujowison li tawa lon poka ona.

## tan sona
ma tomo Sokopalu

ma tomo Sokopalu (toki Malasija: Johor Bahru, toki Sonko: 新山 *Xīnshān,* toki Tami: ஜோஹோர் பாரு *Jōhōr pāru*) li ma tomo lon ma Malasija. ma Sokopalu li lon sinpin pi ma Sinkapo. mani la, ma tomo Sokopalu li ma tomo nanpa tu. mani la, ma tomo Kolalunpo li nanpa wan. nasin pi noka suli li wan e ma Sinkapo e ma tomo Sokopalu. noka pi ma Sinkapo la, ona li lon ma tomo Ulan. nasin pi noka suli nanpa tu li lon. ona li wan e ma tomo Tuwaso e ma tomo Tansonkupan.
jan Pi Wasu

**jan Pi Wasu** (toki Inli la: *Bill Wurtz*) li jan pi kalama musi li jan pi sitelen tawa tan ma Mewika. kalama ona li kepeken toki Inli. mute la, jan li pilin sama ni: ijo pali ona li nasa musi.

jan Wasu li open pana e ijo pali ona tawa ma ilo lon tenpo sike 2002. ilo Jutu la, ona li open pana lon tenpo 2013. tenpo 2014 la, ona li open pana kin e ijo tawa ilo Pin (Vine). ilo Pin la, jan mute li kama lukin e ona.

tenpo 2016 la, jan Wasu li pali e sitelen tawa *sona pi tenpo pini pi ma Nijon* (History of Japan) li pana e ona tawa ilo Jutu. tenpo 2017 la, ona li pali e sitelen tawa *sona pi tenpo pini pi ijo ale, anu seme* (History of the Entire World, I Guess). jan mute mute li kama lukin e sitelen tu ni. tan musi ona la, jan mute li pali e sitelen musi.

kin la, jan Wasu li toki lili lon ilo Tuwita li pana e sitelen lon ilo Insakan (Instagram).

## nasin pi ijo pali ona
mute la, kalama en sitelen tawa tan jan Wasu li nasa li ante. *[[lipu MEL Magazine]]* la, jan Esi Kin (Eddie Kim) li toki e ni: nasin kalama pi jan Wasu en nasin sitelen ona li sama jan ante ala. ona li nasa, taso nasa ona li pona.

## lipu ilo ona
tenpo 2014 la, jan Wasu li pali e lipu lon ma ilo. lukin la, lipu ona li lili li kepeken ala e sitelen mute, la jan mute li pilin sama ni: ona li lukin sama lipu majuna pi tenpo 1990. lipu ona li poki e kalama musi ona e sitelen tawa ona e ijo ante kin. ijo ante wan li ni: jan li ken toki e wile sona ona tawa jan Wasu. ni la, jan Wasu li pana e sona. *lipu MEL Magazine* li toki e ni: nasin pi pana sona pi jan Wasu li ni: ona li toki lon e pilin ona, taso ona li toki musi nasa kin.

## kalama musi ale

### kalama musi lon poka pi sitelen tawa

### kalama musi ante
sina ken kute e kalama ni lon lipu pi jan Pi Wasu:

## o lukin e ijo ona

*lipu ona
* lipu ona pi ma Jutu

## tan sona
nena Ketu

li lon kulupu nena ma Kawakolan. sewi pi nena ale lon ma mi la, ona li nanpa tu. nena Somolama taso li suli tawa ona. nena Ketu li lon poka tawa ma Sonko, li lon poka tawa ma Pakisan. 

jan nena mute li moli lon nena Ketu. kon ike en kama anpa lete li moli e jan lon ona.

## tan sona

*
ma tomo Kokusi

anu  li ma tomo lawa pi ma Saka lon ma Lusi. ona li lon poka pi nasin telo Lena. ma tomo suli la ona li lete nanpa wan. ona li lon . 

jan mute pi ma tomo Kokusi li lon kulupu Saka. tenpo pini la, kulupu Saka en kulupu Ewenki li lon ma ni. tenpo sike suno nanpa 1632 la, jan pi kulupu Kosaki li kama tan ma Lusi, li pali e tomo utala lon poka pi nasin telo Lena. ni li open e ma tomo Kokusi.
nena Po Pi

li lon kulupu nena ma Kalakowan. ona li lon poka pi ma Sonko, li lon poka pi ma Pakisan. 

sewi pi nena ma la ona li nanpa luka luka tu. ona li lon poka tawa kulupu nena Kasepun, li lon poka tawa nena Ketu. ni tu li nena ma suli kin. sike suno nanpa 1957 la, kulupu alasa nena tan ma Esalasi li kama jan nanpa wan lon sewi tawa ona.

## tan sona

*
kulupu nena Anapuna

li lon kulupu nena Imalaja lon ma Nepa. sewi pi nena ma la, nena lawa ona li nanpa luka luka. 

jan mute li moli lon ona. jan pi mute luka luka li tawa sewi ona la, jan pi mute tu wan li kama moli. sike suno nanpa 1950 la, jan Mawi Eso en jan Luwi Lasena li kama jan nanpa wan lon sewi tawa ona. lete lon nena Anapuna li pakala mute e ona. jan ni tu li weka e palisa noka ale ona. kin la, jan Mawi Eso li weka e palisa luka ale ona.

## tan sona

*
nena Sijomi

anu  li lon kulupu nena Imalaja, lon kipisi lawa pi ma Pakisan lon ma Kasimija. sewi pi nena ma la, ona li nanpa luka tu tu. jan mute li wile kama sewi tawa ona, li moli lon ona. sike suno nanpa 1953 la, jan Eman Pu li kama jan nanpa wan lon sewi ona.

## tan sona

*
nena Manasu

li lon kulupu nena Imalaja, lon ma Nepa. sewi pi nena ma la, ona li nanpa luka tu wan. sike suno nanpa 1956 la, kulupu alasa tan ma Nijon li kama jan nanpa wan lon sewi tawa ona.

## tan sona

*
nena So Oju

li lon kulupu nena Imalaja. ona li lon poka pi ma Nepa, li lon poka pi ma Sonko. sewi pi nena ma la, ona li nanpa luka wan. sike suno nanpa 1953 la, jan tan ma Esalasi li kama jan nanpa wan lon sewi tawa ona.

## tan sona

*
nena Sisapama

**nena Sisapama** li lon kulupu nena Imalaja, lon ma Po, lon ma Sonko. sewi pi nena ma la, ona li nanpa luka luka tu tu. tenpo sike nanpa 1964 la, kulupu alasa nena tan ma Sonko li kama jan nanpa wan lon sewi tawa lawa ona.

## tan sona

*
kulupu nena Kasepun

li lon kulupu nena Kalakowan. ona li lon poka tawa ma Sonko, li lon poka tawa ma Pakisan. nena ma nanpa pi mute luka tu li lon ona. sewi pi nena ma la, nena Kasepun nanpa wan li nanpa luka luka wan. ni la, nena Kasepun nanpa tu li nanpa luka luka tu wan. nena Po Pi li lon poka pi kulupu ni. kin la, nena Ketu li lon poka.

## tan sona

*
nasin moku

**nasin moku** li nasin wan lon len moku. ijo open li pali e moku ona (sama kasi). pini la, ala li moku e ijo pini (sama soweli suli), anu ijo li moku e jaki (sama pipi linja), anu li ko e moli (sama soko).

awen pi nasin moku li suli tawa lon ale. ijo li weka e ijo wan tan nasin moku la, ijo mute li moli.
jan Nukasi

li lawa e , li wan e kulupu Mansu. ona li utala e ma Soson, e ma lawa pi kulupu Min. 

## lon
sike suno nanpa 1559 la, jan Nukasi li kama lon. jan mama mije ona en jan mama mije majuna ona li jan lawa tan , li jan pona tawa kulupu Min pi ma Sonko. jan utala tan kulupu Min li moli pakala e ona lon tenpo sike nanpa 1583. ni la, jan Nukasi li kama jan lawa. ona li wan e kulupu Nusen, li pana e nimi Mansu tawa ona. jan mama la ona li wan e jan kepeken . 

sike suno nanpa 1618 la, ona li open utala e kulupu Min. sike suno nanpa kama la, ona li moli e jan utala mute tan ma Sonko lon . ona li anpa e , li tomo lawa e ma Lijajan. tenpo kama la ona li tomo lawa e ma Muken.

sike suno nanpa 1626 la, jan utala pi kulupu Min li anpa utala e kulupu utala pi jan Nukasi.  li pakala e ona, li awen poki e ona. jan Nukasi li moli tan pakala ona lon tenpo kama lili. tenpo kama la, jan lili ona  li open e ma Sin pi kulupu Mansu, li pana e nimi pi jan lawa Tasu tawa ona.

## tan sona

*
ma Tuwa

li ma kipisi pi ma Losi. ona li lon poka ma kipisi ante pi mute luka lon ma Losi. ni li ma Atali, li ma Kakasija, li ma Kanoja, li ma Iku, li ma Pula. ma tomo lawa ona li ma Kisi.

tenpo pini la, ona li lon ma Monko. ma Sin pi kulupu Mansu li anpa e ona. sike suno nanpa 1911 la, utala lawa li lon ma Sonko. ni la ma Losi li anpa e ma Tuwa. utala lawa pi tenpo Okape la, ma Losi en ma Sonko li utala lili lon ma Tuwa. kulupu utala pi ma Sonko li weka tan ma Monko la, kulupu utala loje pi ma Sesesele li anpa e ma Tuwa, li open e ma lawa Tana Tuwa. tenpo sike suno nanpa 1944 la, ma Tana Tuwa li kama ma kipisi pi ma Sesesele.
soweli pi palisa lawa wan

soweli ni li lon ala, taso jan mute li toki e ona. palisa wan li lon lawa ona. luka waso li ken lon sijelo ona. ante la ona li sama .

soweli li wawa nasa li pona ale. toki weka la palisa ona li ken weka e jaki ale. toki sama la meli taso pi unpa ala taso li ken poki e ona.

## tenpo weka

## tenpo lon

tenpo lon la soweli ni li suwi mute tawa jan mute. jan li sitelen insa e soweli ni la ona li sitelen kin e kule mute. ni la ona li ken suli tawa jan kule.

ona li lon musi Ma Lito Poni pi jan sin.
akesi poki pi noka loje

**akesi poki Kelonowisi Kaponaliju** (***Chelonoidis carbonarius***) li akesi poki pi noka loje. akesi ni li jo e suli sama jan lili. selo poki li pimeja. jelo en loje li ken lon poki. akesi poki pi noka loje li jo e noka loje e lawa loje. mute la loje ni li jelo kin. akesi poki pi noka loje en akesi poki pi noka jelo li jo e mama sama.

## ona li lon seme?
akesi poki pi noka loje li lon ma mute pi ma Sulamelika. anpa la ona li lon ma Alensina. sewi la ona li lon ma Panama. ona li ken lon ma seli anu ma lete. ona li lon ala kulupu nena Ante. kin la ona li lon ala ma pi kasi mute a.

## moku
akesi ni li moku mute e kasi linja e kili. ante la, akesi li moku e pipi. 

## sijelo
sijelo pi akesi poki pi noka loje li suli. tenpo mute la, sijelo ona li jo e suli 30 cm anu 35 cm. suli a la ona li ken suli 94 cm.

akesi poki pi noka loje li jo e lawa loje, e noka loje. kin la, loje li lon poki ona.

## tan sona
jan Emiliju Lusu

anu  li jan pi ma Sasinja. ona li pali e lipu suli, li toki wawa e ike pi nasin lawa pi jan Musolini, li jan utala, li lon kulupu pi jan lawa. ona li open lon tenpo sike nanpa 1890, li moli lon tenpo sike nanpa 1975.

## tenpo

### jan utala
lon ona li open lon , lon ma lili Kajali lon ma Sasinja. tomo pi kama sona suli la, ona li kama sona e lipu lawa. ona li pini kama sona lon tenpo sike nanpa 1914; lipu li toki e kama sona ona. ona en jan Joyce Salvadori li kama kulupu olin; jan Joyce li pali e lipu suli, li jan pi kulupu Paleotti; kulupu Paleotti li tan ma Make, li jo e mani mute.

jan Lusu li lon utala lili mute. utala suli nanpa wan pi ma ale la ona li lon ; kulupu li tawa  lon tenpo nanpa 1916, li utala e ma Esalasi, li lanpan e ma mute. jan Lusu li toki e ni lon .

### kulupu lawa
utala li pini la, jan Lusu en jan Camillo Bellieni li open e kulupu ni pi jan lawa: kulupu Partidu Sardu anu . tenpo sike nanpa 1921 la, ona li open alasa weka e nasin pi jan Musolini. tenpo sike nanpa 1924 la, jan li moli e jan Giacomo Matteotti la, jan mute pi kulupu lawa li weka tan kulupu tan wile, jan Lusu li ona wan. tenpo ni la, jan Lusu li wile nanpa wan e pini pi jan Musolini, jan mute li utala lili sijelo e ona. tenpo sike nanpa 1926 la, jan pi kulupu pi jan Musolini li utala e ona, la ona li kepeken ilo utala pi pana seli pi sike lili. jan lawa la, pali ni li ike ala tan ni: ona li alasa moli ala taso. tan jan Musolini la, tenpo poka la ni li ante, la jan lawa li weka e jan Lusu. tenpo sike luka la jan Lusu li awen lon ma telo Lipari, lon poka pi ma Sisilija.
len pi ma Ensi

**len pi ma Ensi** li len ma lawa pi ma Ensi.

## tenpo pini
ma Ensi li open kepeken ona lon .  li pali e ona.

## lukin
ona li jo e kule tu wan. kule ni li kule lawa pi ma Ensi.

ona li jo e poka pimeja e poka loje. poka pimeja li lon poka open. poka loje li lon poka pini. poka pimeja la, poka loje li suli.

mun walo luka li lon poka pimeja. mun ni li .

 li lon insa pi poka loje. kasi Kosipijun Susijanun li  pi ma Ensi. kasi ni li walo li pimeja, li jo e kipisi walo luka tu. kipisi luka tu li lon tan ni: ma Oselija la, ma lili luka tu li lon.

## tan sona
kala pi moku anpa

kala pi moku anpa li moku e moku lon ma anpa lon telo.

## nasin moku
mute li moku e jaki. lon telo la, jaki li tawa anpa. kala li ken jo e jaki kepeken nasin tawa. kala ante li ken jo kepeken nasin awen. kala pi moku jaki li pona tawa ma telo.

kala pi moku anpa ante li moku e kasi. kala pipi en kala sike li kepeken nasin ni.

kala ante li moku e kala. ona li alasa e kala moli e kala pi moli ala. nasin mute li ni: ona li tawa e ko tan len e ona. ona li len lon lupa. ona li len lon anpa ko. telo pimeja la, ona li ken suno li ken jo e sinpin pi kala ante.

## sijelo
mute li jo e sijelo anpa sama supa. sijelo supa li pona tawa lon ma anpa. mute la, uta li lon sijelo anpa tan moku e moku anpa.
toki pi sama nanpa

**toki pi sama nanpa** li ni: toki nanpa li lon poka tu pi sitelen sama. ona li toki e ni: toki tu nanpa ni li sama.

jan li pona e toki pi sama nanpa la, ona li alasa sona e ni: nanpa nimi li seme la, toki ni li lon? nanpa nimi ni li **nanpa pi sona ala**; nanpa li pona e toki pi sama nanpa la, ona li **nanpa pona** tawa toki ni.

jan Lope Leko li lon e sitelen sama ("=") lon sike nanpa 1557. ona la, sitelen ni li pona tan ni: palisa tu li sama lon suli lon nasin la, ona li sama nanpa wan.
ale pi nasin ante tu

**ale pi nasin ante tu** li ale pi sona nanpa li jo e nasin ante tu li jo e nasin tawa tu tu: sinpin en monsi en sewi en anpa. ni li sama supa anu sama lipu lon ale pi lon mi. ale ni li ken jo e pini anu pini ala. sewi pi ale ni li ale pi nasin ante tu wan. anpa pi ale ni li ale pi nasin ante wan.
Lusepu

nimi **Lusepu** li ken toki e ijo mute:

* ma Lusepu – ma lon ma Elopa
* toki Lusepu – toki pi ma Lusepu (Lëtzebuergesch)
* ma tomo Lusepu – ma tomo lawa pi ma Lusepu
jan Puwi

li jan lawa mama nanpa pini pi ma Sonko. tenpo sike nanpa 1908 la,  li moli.  li jan lawa e jan lili tan kulupu mama ona.  li mama mije ona la, ona li lawa lon tenpo lili ona. tenpo sike nanpa 1911 la, utala lawa lon ma Sonko li pini e ma lawa mama Sin, li open e nasin lawa pi jan ale lon ma Sonko. jan Puwi li pini jan lawa. taso, ona li awen jan mani, li lon .

tenpo sike nanpa 1932 la, ma Nipon li anpa e kipisi pi ma Sonko, li open e ma Mansuko. ona li jan lawa pi ma Mansuko e jan Puwi. taso lon la, ma Nipon li lawa wawa e ma ni. ni la, ona li lawa kepeken wawa ala. pini pi utala suli nanpa tu la, jan utala tan ma Sesesele li poki awen e ona. tenpo sike nanpa 1959 la, ona li tawa tan poki awen,
suno lawa

**suno lawa** li ilo suno lon wan nasin. suno ni li lawa e tawa pi ilo tawa e tawa jan. kepeken lawa pi suno ni la, ilo tawa en jan li wile tawa anu wile awen.

suno lawa mute li wile pana e kule wan taso lon tenpo wan. ale la, ni li ken pana e kule tu wan:
***loje**: ni la, o awen.
***jelo**: ni la, loje anu laso li lon tenpo kama lili.
***laso**: ni la, o tawa.
kiwen pi ilo sitelen

**kiwen pi ilo sitelen** li kiwen pi wan lili Kapon (ijo lili nanpa 6). kiwen ni li lon insa pi ilo sitelen kiwen.
sitelen tawa Pamilika

li sitelen tawa pi jan Se Mapalen. sitelen tawa ni li jo e nasa pi kulupu pi jan Kipin.

## jan
jan ni li lon sitelen tawa Pamilika:

jan Pita Kipin (Peter Griffin) li mama mije pi kulupu Kipin, li nasa, li pali lon tomo pali pi telo nasa.

jan Lowi Kipin (Lois Griffin) li mama meli pi kulupu Kipin. 

jan Ki Kipin (Chris Griffin) li jan lili mije.

jan Me Kipin (Meg Griffin) li jan lili meli.

jan Siwi Kipin (Stewie Griffin) li jan lili lili, li jo e sona mute. ona li jo e ilo mute.

soweli Pajan Kipin (Brian Griffin) li soweli tomo pi jan Pita, li wile sitelen e lipu.

jan Ken Kama (Glenn Quagmire) li tawa e tomo tawa lon kon, li unpa e jan mute.

jan Kilan Pan (Cleveland Brown) li pana e lipu.

jan So Sanson (Joe Swanson) li jan pi sona lawa.
jan Se Mapalen

**jan Se Upawi Mapalen** (toki Inli la: Seth Woodbury MacFarlane) li mama pi sitelen tawa Pamilika. tenpo ni la, ona li pana e kalama tawa jan lon sitelen tawa.
moku kala Majuntan

**moku kala Majuntan** (toki Anku la: 매운탕 [mɛ̝.un.tʰaŋ], "*moku kala telo pi namako seli*") li moku tan ma Anku. ni li moku telo li jo e kala li jo e moku namako Kosusan.
moku pan Nasi Kolen

**moku pan Nasi Kolen** (toki Melaju anu toki Intonesija la: nasi goreng ['nasi.'gorɛŋ], *pan palisa lili seli*) li moku pi pan palisa lili li seli li loje jelo. jan li seli e ni lon poki sike suli kepeken telo pi seli moku. namako la jan li ken pana e sike waso seli e namako seli e kili kasi e waso mani e kala e moku ante mute kin.
wan nasin sike

**wan nasin sike** la, wan nasin li jo e ma sike anu ma pi sama sike lon insa. ilo tawa li ken tawa lon nasin sike wan lon sike pi wan nasin ni.
jan Ameliko Wepusi

**jan Ameliko Wepusi** (toki Italija la: Amerigo Vespucci) li jan nasin li jan pi sitelen lipu li jan tawa tan ma Italija. nimi pi ma Amelika en nimi pi ma Mewika li tan nimi ona.
moku pan Nasi Patan

**moku pan Nasi Patan** (toki Intonesija: Nasi Padang ['nasi.'padaŋ], *[[pan palisa lili]] pi ma Patan*) li moku pi kulupu jan Minankapo li jo e pan palisa lili seli e moku ante mute. moku ni li tan ma Patan. ma Patan li lon ma Intonesija. moku ante mute la, jan li ken pana e kala e kasi e namako seli e moku pi sijelo soweli.
nena tomo

**nena tomo** li sijelo tomo sinpin li lon ale pi nasin ante tu wan. poka wan li jo e supa. poka ante pi poka ni li jo ala e supa.
sijelo supa pi sama leko

**sijelo supa pi sama leko** anu **sijelo supa pi palisa tu tu** li sijelo supa palisa li lon ale pi nasin ante tu. sijelo ni la, selo li jo e palisa tu tu.
sike

**sike** la, jan li ken toki e ni:
*sijelo sike:
**sike supa
**sike supa kiwen
**sike tomo
**sike tomo kiwen
**palisa tomo sike
**nena tomo sike
*sike tenpo:
**tenpo suno (anu sike suno)
**tenpo mun
**tenpo sike

ijo sama li pali lon tenpo mute la, ni li kon pi nimi **sike** kin.

ijo li tawa la, ni li kama lon ma pi tenpo nanpa wan li/anu kama sama nasin pi tenpo nanpa wan la, ijo ni li **tawa sike**. telo anu kon anu linja anu lipu li tawa sike lon nasin wan la, ni li tawa nena.
ma Mewika la lipu pi kama ante

tenpo sike 1776 la, lawa pi ma Mewika li pana e lawa pi ma Piten e **lipu pi ma Mewika ante**. ni li suli e utala pi ante suli pi ma Mewika.

toki lili tan lipu ni la:

# jan ale o pakala anu pali e lawa jaki.
# lawa pi ma Piten li ike tawa jan Mewika mute.
# kulupu pi ma Mewika li ante e ma Piten

lipu pini la, jan lawa mute li sitelen e nimi ona.
sike tomo kiwen

sona pi pali nanpa la, **sike tomo kiwen** li sijelo tomo li jo e selo pi sike tomo. ona li jo e selo sike.

sike tomo li jo ala e insa. taso, sike tomo kiwen li jo e insa.
nena tomo sike

**nena tomo sike** li sama nena tomo li jo e supa sike. nena tomo sike li sama nena tomo li nena tomo ala tan ni: nena tomo li ken ala jo e supa sike
palisa tomo sike

**palisa tomo sike** li sijelo tomo li sama palisa tomo li jo e supa sike. palisa tomo sike li sama palisa tomo li palisa tomo ala tan ni: palisa tomo li ken jo ala e supa sike.
sike supa kiwen

**sike supa kiwen** li sijelo supa lon insa pi sike supa. sike supa li jo e selo taso. sike supa kiwen li jo e selo e insa.
sike tomo

**sike tomo** li sijelo tomo. selo ale pi sike tomo li selo sike. sike musi li jo e sijelo pi sike tomo.

**sike tomo** li jo ala e insa. taso, sike tomo kiwen li jo e insa li kiwen.
nasin nanpa poki

**nasin nanpa poki** anu **nasin nanpa lon** li nasin nanpa pi jan mute lon ma ni. nasin nanpa ni li jo e **sitelen wan nanpa** lon poki nanpa. nanpa *pi* poki nanpa li pana e sona ni: nanpa *lon* poki nanpa la, ni li mute seme? 

'''sike nanpa''' li ijo pi nasin nanpa poki.
***[[sike nanpa pi sitelen 2]]** (toki Inli la: binary, base-2) la, sitelen ante tu li sitelen wan nanpa. tenpo mute la, ni li 0 li 1.
***[[sike nanpa pi sitelen 10]]** (toki Inli la: decimal, base-10) la, sitelen ante luka luka li sitelen wan nanpa. tenpo mute la, ni li ni: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.
***sike nanpa pi sitelen 16** (toki Inli la: hexadecimal, base-16) la, sitelen ante luka luka luka wan li sitelen wan nanpa. tenpo mute la, ni li ni: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, A, B, C, D, E, F.

jan li wile sitelen e nanpa kepeken nasin ni la, ona o kepeken e sitelen nanpa lon nasin ni taso.

jan li wile nanpa kepeken **nasin nanpa poki** kepeken **sike nanpa pi nanpa 10** la:
*[0][0][0] open la, ona o jo e poki nanpa. ona li ken jo e mute ale pi wile ona. nasin lon anpa la, o jo e poki tu wan anu mute sewi. lon poki ale la, o pana e sitelen "0".
*[0][0][1] ona li wile open nanpa la, o ante e **poki nanpa 0** *(kulupu nanpa wan)* tawa **sitelen "1".**
*[0][0][2] ni li pini la, o ante e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "2".**
*[0][0][3] ni li pini la, o ante e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "3".**
*[0][0][...] o awen pali ni kepeken sitelen nanpa Alapi.
*[0][0][9] jan li ante e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "9"** la, o pini pali ni.
*[0][1][0] ni li pini la, o ante e **poki nanpa 1** *(kulupu nanpa mute)* tawa **sitelen "1"**, o ante e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "0"** sin.
*[0][1][1] ni li pini la, o ante e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "1".**
*[0][...][...] o awen pali pi ni ale.
*[0][9][9] **poki nanpa 1** li **sitelen "9"** la, **poki nanpa 0** li **sitelen "9"** la, o pini pali ni.
*[1][0][0] ni li pini la, o ante e **poki nanpa 2** *(kulupu nanpa ali)* tawa **sitelen "1"**, o ante e **poki nanpa 1** e **poki nanpa 0** tawa **sitelen "0"** sin.
*[...][...][...] o awen pali pi sama ni.

toki lon sewi pi toki ni la, ni li nasin noka pi sitelen nanpa kepeken sike nanpa pi nanpa 10 kepeken sitelen nanpa Alapi. taso, jan mute li sitelen ala e poki li sitelen insa e poki.

kin, poki li jo e sitelen "0" la, poki ale pi poka open ona li jo e sitelen "0" kin la, jan mute li sitelen ala e sitelen ni, sama ni: ona li wile ala sitelen e "00340" li wile sitelen e "340" taso.
sike nanpa

nasin nanpa poki la, **sike nanpa** anu **sike pi sitelen wan nanpa** li nasin nanpa li pana e sona tawa toki ni: jan li nanpa la, jan li kepeken e sitelen wan nanpa pi mute seme?
sike nanpa pi sitelen 10

**sike nanpa pi sitelen 10** anu **sike nanpa pi sitelen luka luka** li nasin nanpa li kule pi sike nanpa li kule pi nasin nanpa poki. nasin ni la, sitelen luka luka pi sitelen wan nanpa li lon. sitelen nanpa Alapi la, ni li ni: 0, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9.

## kipisi nanpa
sike nanpa pi sitelen 10 la, jan li ken sitelen e **kipisi nanpa** li kepeken ala e pali pi kipisi nanpa. ni la, ona li kepeken ala e sitelen " / " anu sitelen " – " anu sitelen " ÷ " anu sitelen " : ".

ona li wile pana e kipisi nanpa tawa mute ijo la:

* o jo e nanpa pi mute ijo.
* lon poka pini pi nanpa ni la, o pana e **sitelen pi pini toki** ( . ) anu **sitelen pi awen toki** ( , ).
* poka pini pi sitelen ni li poki nanpa. ona o jo e mute ni pi wile ona. ona li ken sitelen insa e poki nanpa ni.
* lon poka pini pi sitelen toki la:
** nanpa lon insa poki nanpa wan l, nanpa li sama a la, **poki nanpa wan** li sama .
** nanpa lon insa poki nanpa tu la, nanpa li sama b la, **poki nanpa tu** li sama .
** nanpa lon insa poki nanpa tu wan la, nanpa li sama c la, **poki nanpa tu wan** li sama .
** nanpa lon insa poki nanpa ante la, poki nanpa ni li sama kin.

kepeken poki la, ni li sama ni:

kepeken nanpa π la:
jan Soko Witoto

**jan Soko Witoto** (toki Intonesija la: Joko Widodo ['dʑɔ.kɔ 'wi.dɔ.dɔ]) anu **jan Sokowi** (toki Intonesija la: Jokowi ['dʑɔ.kɔ.wi]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li jan lawa pi tenpo nanpa luka tu (LT, 7). ona li open lawa lon tenpo sike nanpa 2014 li pini lawa lon tenpo sike nanpa 2024.

ona li kama tawa ma la, mama ona li pana e nimi **Mujono** (toki Intonesija la: Mulyono ['mul.jo.no]). taso, ike li kama tawa ona lon tenpo ale. tan ni la, mama ona li ante e nimi ona tawa "Joko Widodo"

lon lawa nanpa wan ona la, jan lawa nanpa tu li ni:
*jan Muwama Jusu Kala
*jan Malupu Amin

ona li open lawa la, jan Susilo Panpan Jutojono li pini lawa. ona li pini lawa la, jan Papowa Supijanto Sojowasikusumo en jan Kipan Lakapumin Laka li lawa.
jan Jusu Kala

**jan Muwama Jusu Kala** (toki Intonesija la: Muhammad Jusuf Kalla [mu'ham.mad 'ju.suf 'kal.la]) anu **jan Seka** (toki Intonesija la: JK [dʑɛ.ka]) li jan lawa nanpa tu pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 10 li lawa lon tenpo nanpa 12. lon tenpo nanpa 12 la, jan Soko Witoto li jan lawa nanpa wan.
jan Malupu Amin

**jan Malupu Amin** anu **jan Malu Amin** (toki Intonesija la: Ma'ruf Amin ['maʔ.ruf 'a.min]) li jan lawa nanpa tu pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 13. tenpo ni la, jan lawa nanpa wan li jan Soko Witoto.
jan Papowa Supijanto

**jan Papowa Supijanto Sojowasikusumo** (toki Intonesija la: *Prabowo Subianto Djojohadikusumo* anu * Joyohadikusumo* ['prabɔwɔ.'subijantɔ.'dʑɔjɔhadikusumɔ]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija. ona li lawa lon tenpo 8 lon tenpo ni. kin la, jan lawa nanpa tu pi ma Intonesija li jan Kipan Lakapumin Laka.

pini pi lawa ona la, jan Soko Witoto en jan Malupu Amin li lawa.
jan Kipan Lakapumin Laka

**jan Kipan Lakapumin Laka** (toki Intonesija la: Gibran Rakabuming Raka [gi'bran 'ra.ka.bu.miŋ 'ra.ka]) li jan lawa nanpa tu pi ma Intonesija lon tenpo 13 lon tenpo ni. jan li sona e jan Kipan Lakapumin Laka tan ni. tenpo ni la, jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija li jan Papowa Supijanto Sojowasikusumo.

pini pi lawa ona la, jan Soko Witoto en jan Malupu Amin li lawa.
jan Suwato

**jan Suwato** (toki Intonesija la: Suharto anu Soeharto [su'har.tɔ]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. jan Suwato li open lawa lon tenpo sike 1967 li pini lawa lon tenpo sike 1998. ona li pini lawa la, tenpo pi nasin ante li open.

tenpo pini wan la, ona li lawa ala la, jan Sukano li lawa. ona li pini lawa la, jan Pawalusin Jusu Apipi li lawa.
jan Sukano

**jan Sukano** (toki Intonesija la: Sukarno anu Soekarno [su'kar.no]) li mama pi ma Intonesija li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. tenpo sike 1945 la, ma Intonesija li kama la, ona li lawa e ma ni.

ona li kama tawa ma la, mama ona li pana e nimi **Kusuno Sososiwaso** (toki Intonesija la: Koesno Sosrodihardjo ['kus.no sos.ro'di.har.dʑo]). taso, jaki li kama tawa ona lon tenpo ale. tan ni la, ona li pini sike e suno lon tenpo 11 la, mama ona li ante e nimi ona tawa *"Soekarno"* (kepeken nasin sitelen pona pi toki Intonesija la: *Sukarno*)

ona li pini lawa la, jan lawa nanpa wan sin li jan Suwato.

ona li jo e jan lili pi jan lawa. ni li jan Mekawasi Sukanoputuli
jan Pawalusin Jusu Apipi

**jan Pawalusin Jusu Apipi** (toki Intonesija la: Bacharuddin Jusuf Habibie [ba.ha'ru.din 'ju.suf ha'bi.bi]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 3 li pona e mute mani pi ma Intonesija.

tenpo pini wan la, ona li lawa ala la, jan Suwato li lawa. ona li pini lawa la, jan Atulaman Wawi li lawa.
jan Susilo Panpan Jutojono

**jan Susilo Panpan Jutojono** (toki Intonesija la: Susilo Bambang Yudhoyono [su'si.lo 'bam.baŋ ju.do'jo.no]) anu **jan Sepeje** (toki Intonesija la: SBY [ɛs'be.je]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 6.

ona li open lawa la, jan Mekawasi Sukanoputuli li pini lawa. ona li pini lawa la, jan Soko Witoto li open lawa.
seli

**seli** la, ijo li kama ante. ona li ken kule wan wawa li ken ijo tan wawa ni li ken ijo tawa wawa ni.

## sona pi esun seli

 la, suli seli li sama suli pi tawa awen lon wan lili lon sijelo ijo.  li sama ala suli seli; sina pana e wawa seli pi mute sama tawa ijo tu ante la, suli pi ante seli li ken ante.

## seli suno

**seli suno** li  li pana e wawa seli e suno. ona li tan ni: ijo li jo e wawa seli li lon kon pi mama lon la, kon ni li ken pakala e ijo. pakala ni li pana e wawa seli mute. wan lili li kama tan ijo la, ona li seli suli la, ona li pana e .

## seli moku
jan li seli e moku la, ona li pana e seli tawa moku kepeken nasin mute. seli li moli e  lon moku li pona e kule uta ona.

pali moku la, ale ala li seli moku. jan li ken pali e moku kepeken ala seli.
ijo

**ijo** li lon. ken la, ona li lon ala sijelo li lon lawa jan taso. ken la, ijo li tawa ala li lon ala ni.

nimi "ijo" li ken toki e ale. ona li ken lon ma sama nena ma; li ken jo ala e kon sama supa; li ken sitelen lon lipu; li ken nasin jan sama lipu lawa, anu kulupu esun anu nasin sona; li ken ijo pi nasin sewi.
ken

jan li **ken** ijo la, ni mute li ken lon:

# ona li jo e wawa pi suli pona tawa ijo ni.
# ona li ijo anu ijo ala la, ni li pona tawa ona.
# jan ante li lawa e ona la, jan lawa li pilin pona tawa ijo ni, li ike ala e jan tan ijo ni.

## sona nanpa

toki pi open lipu la, jan pi sona nanpa li lukin taso e kon nanpa 2. jan li ken toki e suli ken kepeken nanpa.

## pona jan

jan mute li toki e **ken jan** la, ona li toki e ni: jan ale o jo e ken ni. toki pi open lipu la, ni li lon kon nanpa 3. kulupu pi ma ale li sitelen e ken jan pona tawa ma ale; taso, ma pi ale ala li awen e ken ale ni.
kon

luka jan la, **kon** li lon ala sijelo. taso, kon li lon.

## sona ijo

sona ijo la, **kon** li nasin ijo. sijelo ona li kama sama poki ona. kin la, suli sijelo ona li kama sama suli insa pi poki ona.

## nasin sewi
jan li ken pilin e ni: ona li jo e kon sewi lon insa ona. kon ni li lon sijelo ala. taso, ona li wawa e sijelo li pana e pilin lon tawa ona.

## sona toki
jan li kepeken nimi la, wile toki ona li **kon** nimi.
sona noka pi nanpa nimi

**sona noka pi nanpa nimi** li lon sona pi nanpa nimi. lipu ni la, mi toki e ijo noka tawa ona. mute la, jan lili li kama sona e ni lon tomo sona. sona ni en sona pi pali nanpa li ante tan ni: pali nanpa la, jan li sona e nanpa ale. nanpa li jo e nimi la, jan li sona ala e nanpa ale.

## sitelen
**sitelen pi**  la, jan li ken sitelen e toki nanpa. kin la, nasin ona li pana e nimi mute tawa wan mute lon sitelen ni. mi toki e toki nanpa 3x^2 - 2xy + c la, ona li jo e wan ni:

o sona e ni:

* *mute awen* li nanpa awen li mute e nanpa nimi.
* sitelen ni la, *nimi* li kulupu ijo li ken jo e mute awen e nanpa nimi e suli sewi. toki nanpa la, jan li wan e nimi li weka e nimi.
*  li nimi e nanpa awen e nanpa pi awen ala.

## ijo noka

### nanpa nimi
sona ni li suli e nasin pi pali nanpa tan ni: ona li pana e **nanpa nimi** tawa ona. lawa li lon pali nanpa la, lawa sama li lon pali pi nanpa nimi. ni li pona tan ijo mute:

# **nanpa nimi li ken toki e nanpa pi sona ala**. mi ken toki e ni: suli seli C pi suno ni li suli tawa suli seli P pi suno pini lon nanpa 20 la, mi ken toki e ni kepeken toki nanpa: C = P + 20.
# **nanpa nimi li ken toki e nasin pona tawa ijo ''mute'', li toki ala e suli lon pi nanpa sona.** mi ken toki e ni: tenpo Minu 5 la, 60 \times 5 = 300 la, ni li sama tenpo Sekon 300. taso, mi kepeken nanpa nimi la, mi ken toki e ni: nanpa pi tenpo Minu li nanpa m la, nanpa pi tenpo Sekon li s la, s = 60m.
# **suli ijo li ken ante mute la, nanpa nimi li ken toki e linja lon ona.** mi ken toki e ni: sike supa la, suli selo c ona en suli d pi palisa insa suli ona la, \pi = \frac{c}{d}. (nanpa \pi li nanpa sike).
# **nanpa nimi la, jan li ken toki e [[sona noka lon]] lon sona nanpa.** mi ken toki e ni: pali pi wan nanpa la, . toki nanpa la, mi sitelen e ni: a+b=b+a.

### jan li ken lili e toki nanpa
jan li ken lili e toki nanpa kepeken lawa pi pali nanpa.

### toki pi sama nanpa
**toki pi sama nanpa** la, jan li toki e ni: toki wan nanpa en toki ante nanpa li sama. sitelen la, \text{(toki wan)}=\text{(toki ante)}. insa pi toki tu la, **sitelen sama** ("=") li lon. 

sitelen sama li sama nimi "sama" pi sitelen pona. open la, sitelen ni li tawa toki pi sama nanpa. jan mute li sona e kon ona la, mama Sonja li kepeken ona lon sitelen pona tawa nimi "sama".

jan mute li sona e toki ni pi sama nanpa. ona li sona pali pi jan Putakola li toki e suli poka lon nena supa leko:


c^2 = a^2 + b^2


toki ni pi sama nanpa la, mi toki e ni:

suli c li suli pi poka suli. mi leko supa e suli c la, suli c^2 li lon. suli pi poka lili tu li suli a li suli b. mi leko supa e suli pi poka lili tu li wan e ona tu la, suli ni li sama suli c^2


toki pi sama nanpa la, mi toki e sama pi ijo tu. ken la, ona li lon suli ale pi nanpa nimi ale. ken la, ona li ni ala. ona li ni ala la, sina ken alasa e nanpa ni: sina ante e nanpa nimi tawa ona la, toki pi sama nanpa li lon. nasin ni li **alasa pona pi sama nanpa**.

### ante pi nanpa nimi
jan li ken ante e nanpa nimi tawa ijo ante. ken la, ni li toki nanpa. ken la, ni li nanpa taso.

## tan sona
jan Mekawasi Sukanoputuli

**jan Sija Pamata Mekawasi Sesijawasi Sukanoputuli** (toki Intonesija la: Diah Permata Megawati Setiawati Sukarnoputri [di'jah pər'ma.ta mɛ'ga.wa.ti sə.ti'ja.wa.ti su'kar.no.pu.tri]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 5. mama mije ona li jan Sukano.

ona li open lawa la, jan Atulaman Wawi li pini lawa. ona li pini lawa la, jan Susilo Panpan Jutojono li open lawa.

mama mije ona li jan Sukano
jan Atulaman Wawi

**jan Atulaman Wawi** (toki Intonesija la: Abdurrahman Wahid [ab.dur'rah.man wa'hid]) anu **jan Kusu Tu** (toki Intonesija la: Gus Dur ['gus 'dur]) li jan lawa nanpa wan pi ma Intonesija lon tenpo pini. ona li lawa lon tenpo nanpa 4 li pali sama tawa jan ale.

ona li kama tawa ma la, ona li jo e nimi **Atulaman Ataki** (toki Intonesija la: Abdurrahman ad-Dakhil [ab.dur'rah.man ad'da-xil]).

tenpo pini wan la, ona li lawa ala la, jan Pawalusin Jusu Apipi li lawa. ona li pini lawa la, jan Mekawasi Sukanoputuli li lawa.
nasin pi pali nanpa

**nasin pi pali nanpa** la, jan li pali e nanpa tan nanpa ante. ona li sona noka lon sona nanpa.

## nasin noka

**pali noka tu tu** li lon; ona li *pali wan* li *pali weka* li *pali mute* li *pali kipisi*. pali tu tu ni li noka tawa nasin ale pi pali nanpa.
ma tomo Jokowama

li ma tomo lawa pi ma Kanakawa lon ma Nijon. tenpo sike #2025 la, tenpo mun #12 la, tenpo suno #1 la, jan 3,771,335 li lon ma ni. mute jan la ma tomo ni li nanpa wan lon ma Nijon. ona li lon poka pi ma tomo Tokijo.

## tan sona