open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Elina

**ma Elina** anu  li ma lon ma Elopa. ma Elina li lon poka pi ma Pokasi li lon poka pi ma Maketonija lete li lon poka pi ma Sipe li lon poka pi ma Tuki.

len sitelen pi ma Elina li jo e linja laso e linja walo.

jan 10 720 000 li lon ma Elina.

jan pi ma Elina li toki e toki Elina.

## tan nimi

nimi Elina li tan nimi mute pi toki Elina:
* Ελλάδα (Elládha /eˈlaða/ - ma Elina)
* Έλληνας (Éllinas /ˈelinas/ - mije pi ma Elina)
* Ελληνίδα (Ellinídha /eliˈniða/ - meli pi ma Elina)
* ελληνικά (elliniká /eliniˈka/ - toki Elina)
* ελληνικός (ellinikós /eliniˈkos/ - pi ma Elina, pi toki Elina, pi kulupu Elina)

kalama "elin" pi nimi "Elina" li kama tan nimi Έλληνας, tan nimi Ελληνίδα, tan nimi ελληνικά, tan nimi ελληνικός. ken la kalama "-a" li kama tan nimi Έλληνας anu nimi Ελλάδα.

## tenpo pini

## ma tomo
*ma tomo Asina
*ma tomo Tesaloniki
*ma tomo Pata
*ma tomo Ilalijo
*ma tomo Laliso
*ma tomo Polo
*ma tomo Jowanina
*ma tomo Sikala
*ma tomo Kakita
*ma tomo Sele

## tenpo ni

### jan

### esun

### kulupu lawa

### musi
nasin sewi pi ma Loma pi tenpo pini

tenpo pini la jan pi ma Loma li sewi e jan sewi mute lon nasin sewi ona. ona li pana e moku tawa jan sewi mute ni li pali e kiwen musi jan tawa ona. mije sewi Jowi en meli sewi Juno li mama pi jan sewi ante. jan sewi ante li jan Masi, li jan Minewa, li jan Netunu, li jan ante mute. tan toki pi tenpo pini, jan lawa Lomulu en jan lawa Numa Popilu li open e nasin pi nasin sewi pi ma Loma mute.
jan sewi Jupite

**jan sewi Jupite** anu **jan sewi Jowi** (toki Lasina: *Iūpiter* anu *Iuppiter* anu *Iovis*) li jan sewi pi nasin sewi Loma. ona li jan sewi pi kon sewi li jan sewi pi seli sewi li jan sewi pi kalama sewi. kin la ona li jan lawa pi jan sewi li kama jan lawa sewi pi ma Loma. sitelen ona li waso alasa suli. mama mije ona li jan sewi Satunu. mama meli ona li jan sewi Opi. meli ona en jan sama ona li jan sewi Juno. jan ni li mama pi jan sewi Loma mute. ona en jan sewi Juno en jan sewi Minewa li jan sewi tu wan pi nena Kapitolinu. 

## nimi
nimi Lasina ona li tan nimi **djous-pater*. ni li jo e kon pi mama mije sewi. nasin sewi Elena la ona li jan sewi Seju. nimi pi mun Jupite li kama tan jan sewi Jupite.
jan Mike Te Sewante

li jan sitelen tan ma Epanja. ona li kama sin lon tenpo sike nanpa 1547, li moli lon tenpo sike nanpa 1616. 

ona li sitelen e lipu pi jan Kikote pi ma La Mansa.
toki Lanpun

toki Lanpun li toki sin musi pi nasin sona. ona li tan jan Melako tan kulupu En. jan mute la ona li sama toki Towan li sama toki Losupan, taso ona li ante. toki Lanpun li wile e ni: jan ante li kama sona e nasin sona sin, li ken toki kepeken nasin sona ni.

ona li sama ala toki Losupan li sama ala toki Towan tan ni:
* toki li ken jo e kon mute. nasin pi toki Losupan en nasin pi toki Towan la, ni li ken ala.
* nasin pi toki Lanpun la, ijo li ken lon li ken powe, li ken lon ala li ken powe ala. nasin pi toki Losupan en nasin pi toki Towan la, ni kin li ken ala.

## nasin toki
toki Lanpun li kama tan toki Towan. toki Towan la, nasin kalama nimi li ken ante e pali nimi. toki Lanpun la, sina ante e nimi tawa pali ni. o lukin:

sina ken pali e ni tawa nimi ale lon toki Lanpun. toki Lanpun la, nasin nimi li ni: [toki li] -> [toki ijo]: o lukin e toki "jan li pali e musi":
toki ilo Juniko

**toki ilo Juniko** (anu **sitelen Juniko**/**Junikote**.  li jo e sitelen mute mute pi ma ni. jan mute li kepeken e ni.   li pali e ni.

nasin ni li wile e ni: sitelen pi toki ale li jo e nanpa. nanpa ni la, ilo sona li ken pana e sitelen tawa jan ante.

tenpo ni la, toki ilo Juniko li sona e sitelen pi toki lon mute en toki sin mute en toki moli mute. jan li kama sona e sitelen sin la, ona li pana e nanpa Juniko tawa sitelen ona.
jan

**jan** anu **soweli Omo Sapijen** li ijo lon li ijo sona. jan ma la nimi ona pi nasin sona li jan sona . ona li tawa kepeken noka tu li kama tan kulupu suli pi soweli jan. jan li ken toki li ken pali e ilo e sona li ken open e kulupu suli. nasin jan li suli mute. jan li jo e lukin tu.

## tenpo pini
mama pi jan sona pi tenpo ni li jan ante pi kulupu *Omo*. jan sona li kama lon ma Apika lon tenpo pini suli. ni li tenpo sike nanpa 300 000 lon tenpo pini. tan ni la, jan li tawa ma ante mute. jan pi tenpo pini la, jan sona li sona mute.

## nimi

kepeken tu pi nimi jan li lon: ijo nimi anu nimi lawa. sina wile toki e jan kepeken toki pona la, sina pana e nimi jan lon sinpin nimi pi jan ni.

sina ken ala toki e nimi taso.*jan Sonja li mama pi toki pona.*

**Sonja li mama pi toki pona.*
nimi pi toki ante la, sitelen nanpa wan li suli. nimi pi sitelen nanpa wan suli li wile nimi ante lon sinpin ona. sina toki e ni: jan Sonja la, toki sina li sama ni: jan pi jo pi nimi Sonja. sama la sina toki e ni: ma Kanse la, sina toki sama ni: ma pi jo pi nimi Kanse. nimi pi toki ante li jo ala e nimi ante lon sinpin ona la, sona ona li lon ala.

## o lukin kin

* 
* jan lili
mama sewi

**mama sewi** li jan sewi pi suli mute. tenpo mute la ona li jan sewi taso li mama e ale li lon ma ale li sona e ale li ken pali e ale li pona mute li kon li sijelo ala. tenpo mute la ona li toki tawa jan wawa. nasin wan la mama sewi li mije ala li meli ala. nasin ante la mama sewi li mije anu meli. 

nasin sewi li jo e mama sewi wan anu mama sewi mute. nasin sewi ante li jo e mama sewi ala kin. jan ante lon nasin sewi ante li jo e sitelen ante pi mama sewi ona. mama sewi li jan ala tawa jan mute. tan ni la ona li jo ala e nimi pi jan sewi li jo e nimi sewi taso. 

nasin sewi ante la mama sewi li jo e nimi mute. nasin sewi Jejuta la ona li sewi Ele (toki Isiwi. *El*) li sewi Jawe (toki Iwisi: *YHWH*). jan pi nasin sewi Jejute li ken ala toki e nimi Jawe. nasin sewi Isilami la, mama sewi li sewi Olo (toki Alapi: الله *Allāh*). nasin sewi Salatuta la ona li sewi Ajura Masuta (toki Aweta: *Ahurā Mazdā*; toki Ilan: اورمزد/هرمز *Ormazd/Hormoz*). nasin sewi Sanatana la ona li sewi Paman (toki Sankita: *Brahman*) li sewi Iwala (toki Sankita: *Īśvara*). nasin sewi Siki la ona li sewi Wajekulu (toki Punsapi: *Vāhigurū*).
nasin sewi pi jan Jesu

::*lipu ni li toki e ni: jan Jesu li open e nasin sewi ni. ona li jan pi [[nasin sewi Jejuta]].*
**nasin sewi pi jan Jesu** anu  li nasin sewi pi jan Alawan li nasin pi sewi wan tan toki sona pi jan Jesu. ona li nasin sewi pi suli nanpa wan lon ma ale. jan pi nasin sewi li pilin e ni: jan Jesu li jan lili pi mama sewi li kama lawa sama toki pi jan sewi lon nasin sewi Jejuta. lipu sewi pi nasin sewi pi jan Jesu li lipu Pipija. 

nasin sewi pi jan Jesu li kama tan nasin sewi Jejuta lon tenpo pi tomo sewi nanpa tu lon ma Juteja pi ma Loma. jan Jesu en jan poka ona li pana e toki pi jan Jesu lon ma poka. jan mute pi nasin sewi Jejuta ala li kama la ona li kama nasin sewi ante. 

jan pi kulupu ante mute li lon nasin sewi pi jan Jesu. sama la kulupu ante li pilin e ijo ante. taso ona mute li pilin e ni: sewi li pana e jan lili ona Jesu tawa ma. ona li pana e sona tawa jan li kama pakala li moli lon palisa moli. taso nasin sewi la ona li kama lon sin tan moli li kama awen e jan ale tan ike. lipu pi jan Matejo en lipu pi jan Mako en lipu pi jan Luka en lipu pi jan Jowanan li toki e lon pi jan Jesu e pana sona ona.

## pilin
*jan Jesu pi ma tomo Nala li lawa li sewi.

*mama sewi li mama pi jan Jesu.
**jan mute pi nasin sewi li toki e ni: sewi li jan tu wan. ona li mama li jan lili li kon. jan tu wan ni li sewi lawa.

* jan meli Malan li mama meli pi jan Jesu.
** jan meli Malan li mama meli pi jan Jesu tan ni: sewi li pana e jan lili tawa jan Malan kepeken kon ona (jan Luka 1:35)

*tenpo pini mute la jan Jesu li lon ma Juteja. ona li pana e sona sewi. jan mute pi kulupu Jejuta li kute e ona. jan Jejuta ni li kama tawa nasin sewi sin. jan Jesu li ike tawa jan lawa pi nasin sewi Jejuta tan&nbsp;ni. ona mute li kama e ni: jan pi ma Loma li moli e jan Jesu. taso jan Jesuwa li pakala e moli.&nbsp;ona li kama tawa jan mute pi nasin sewi sin. jan Jesu li toki e ni: tenpo kama la mi kama tawa ma kin. jan Jesu li toki pini li kama tawa mama sewi ona.

taso pilin ante mute li lon kulupu ante pi nasin sewi ni.
## kipisi pi nasin sewi Kolisu

tenpo la kulupu lili ante li kama. ni suli mute li lon:

*nasin sewi Katolika
**nasin sewi Katolika pi suno kama
*nasin sewi Ototo Olijen
*nasin sewi Ototo pi kama suno
*nasin sewi Potesu (anu nasin sewi Potetan)
**kulupu sewi Kuweka
**nasin sewi Anapapisa
**nasin sewi Anlikan
**nasin sewi Ewanseli
**nasin sewi Kalin
**nasin sewi Lute

kulupu lili ale li toki e lipu toki Nikeja.

## sitelen

Jesus-Christ-from-Hagia-Sophia.jpg|sitelen pi jan Jesu lon tomo Ajasopija
Jerusalem Holy Sepulchre BW 19.JPG|tomo sewi pi lupa awen pi jan Jesu lon ma tomo Jelusalawin
Chrzest gdansk.png|pana telo
Lord's cup and Bread.JPG|pan sewi en telo kili sewi
jan Jesu

pi ma Nala anu **jan Jesuwa** li jan suli pi nasin sewi pi jan Jesu. ona li jan pi pana sona sewi li jan lawa pi nasin sewi tan tenpo pini. jan pi nasin sewi Kolisu li toki e ni: jan Jesu li sewi li jan lili sewi li jan lawa kama pi lipu sewi Tanaka.

jan sona mute li pilin e ni: tenpo pini la jan Jesu li lon kin. taso lon pi lipu sewi la ona ale li pilin sama ala. jan Jesu li jan pi kulupu Jejusi tan ma Kali. jan Jowanan pi pana telo li pana e jan Jesu lon telo. jan Jesu li open e tenpo pi pana sona ona. jan kute li awen e pana sona ona kepeken toki uta. jan lawa li weka e ona li moli e ona lon palisa tan lawa pi jan Ponsiju Pilatu. jan pi nasin ona li pilin e ni: ona li kama lon sin tan moli lon tenpo suno tu wan. kulupu ni li kama kulupu pi nasin sewi.

jan pi nasin sewi li pilin e ni: moli ona la ona li pona e ike jan. ni la ona li ken kama lon poka sewi. nasin ona la jan Jesu li tawa sewi li kama sin lon ma lon tenpo kama.

jan mute pi nasin sewi Kolisu la, kama pi jan Kolisu (tenpo Christmas) li tenpo suno sewi. jan Jesu li kama lon sin tan moli la, kama tan moli pi jan Kolisu li tenpo suno sewi.

mama pi jan Jesu li jan Malan li jan Jose. ona li tan ma tomo Nasawe.

sama la jan Jesu li suli tawa nasin sewi Isilami tawa nasin sewi Pajawi.
mun Wenu

suno mi la,  li mun nanpa tu. suli pi mun Wenu li sama e suli pi ma sike Tela. mun Wenu li jo e kon mute. tan ni la ona li seli mute. kon li len e selo, li awen e seli. mun ante la selo ona li seli mute. ona li jo e kon mute la sina ken ala lukin e selo. kon ona li jaki. selo ona li supa mute. taso, nena pi pana telo suno li lon selo ale. jan sona li pilin e ni: tenpo pini mute la mun Wenu li sama e ma sike Tela. tu li jo e kon, li suli sama, li seli sama. tan ni la jan li toki e ni: mun Wenu li jan sama pi ma sike Tela. mun Wenu li jo ala e mun lili. nimi pi mun Wenu li sama e jan sewi tan nasin sewi Loma. jan sewi ni li lawa e olin, e unpa, e mama.

### ilo pi mun Wenu

ma Sesesele li pana e ilo mun mute tawa mun Wenu. ilo ni li kulupu pi , li kama sona e ijo mute pi mun Wenu. ilo Winela 3 li kama lon selo pi mun Wenu. taso, ona li pakala tan ni: ona li jo ala e wawa li ken ala toki tawa ma Sesesele. ilo Winela 4 li kama insa kon la kon li pakala e ona. taso, ona li ken pilin e kon kepeken ilo ona. ilo Winela 7 li kama lon selo kepeken tenpo lili. ona li kama sona e seli selo e ni: telo li lon ala. ilo Winela 9 li kama lon selo li sitelen e selo. 

ma Mewika li pana kin e ilo. ilo ni li tan kulupu pi . ilo Mawine 2 li pilin e wawa kon kiwen e kon e suli pi mun Wenu. ilo Mawine 5 li pilin e wawa kon pi lukin ala. ona li pilin kin e kon e wawa kon kiwen.
sike mama

**sike mama** li poki pi soweli lili. soweli lili li kama suli la, ona li pakala e sike mama. soweli meli li pana e sike mama. 

sike mama akesi pi nasin nanpa wan en sike mama pi waso en sike mama pi soweli pi lupa monsi wan li kiwen li lon ma. sike mama kala en sike mama akesi pi nasin nanpa tu li lili li kiwen ala.

ken la, waso li pana e sike mama lon tomo waso.

jan kin li jo e sike mama. ona li lili mute mute.

jan li ken moku e sike mama.
kulupu KDE

kulupu KDE li kulupu pi pana ilo kon.

ona li kulupu pi jan mute tan ma mute.

ona li pali e ilo Plasma e ilo Krita e ilo kdenlive e ilo mute ante.

## open

open la, jan Matthias Ettrich tan ma Tosi li pali e ilo. ona li jo e nimi "Kool Desktop Environment" anu KDE. ("ma ilo pona" lon toki pona). ona li nimi "Common Desktop Environment" nasa. ("ma ilo sama" lon toki pona).

tenpo sike 2009 la, nimi "KDE" li kulupu KDE li ilo KDE ala.

## soweli pi musi kulupu
soweli pi musi kulupu KDE li akesi Konki en akesi Kesi. tenpo sike 2015 la, jan Tyson Tan li sin e nasin lukin ona.

akesi Kesi li soweli pi kulupu meli KDE.


sitelen:KDE Mascot Konqi by Tyson Tan.png|akesi Konki
sitelen:KDE women mascot Katie development cropped by Tyson Tan.png|akesi Kesi
sitelen:Konqi and his colorful friends.png|kulupu akesi KDE 
sitelen:Konqi-klogo-official-400x500 b.png|akesi Konki pi tenpo pini


## tenpo Akatemi

tenpo Akatemi li kama lon tenpo seli. ona li lon ma Elopa. tenpo ni la, jan li kama lon wan tan pana e sona.
ilo tan kulupu KDE

kulupu KDE li pali e ilo mute, sama ni:

* ilo Plasma
* ilo Kiwita (toki Inli: Krita)
* ilo Ketenla (toki Inli: Kdenlive)
ma Soson

li ma lon ma Asija. ma Soson li poka tawa ma Anku tawa ma Losi tawa ma Sonko. ma Soson en ma Anku li lon poka li wile lawa e ona ante.nasin Suse li lawa e ma Soson.

## nimi ma
nimi lawa pi ma Soson li *Soson Minsusuwi Imin Konkuwaku* (조선민주주의인민공화국).

toki mute la, nimi pi ma wan li *Kolija.* jan Anku la, nimi pi ma wan li *Anku* (한국). jan Soson la, nimi pi ma wan li *Soson* (조선). 

jan pi ma Anku la, nimi pi ma Soson li *Pukan* (북한).

## tenpo pini
tenpo pini la, ma Anku en ma Soson li ma wan. utala suli nanpa tu li pini la, ma Mewika en ma Sesesele li tu e ma. 

jan Kimison li jan lawa nanpa wan pi ma Soson. ma Soson en ma Anku li utala tan ni: ona li jo e nasin lawa ante. ona tu li wile lawa e ona ante.
## pana sona lon ma Soson

## len sitelen
len sitelen pi ma Soson li loje li walo li laso.
## sitelen tawa
tenpo pini la,ma Soson li pali e sitelen tawa pi monsuta Pukasali.

## jan
jan 25670000 li lon ma Soson.

## toki
ma Soson la jan li toki Soson. toki Soson li sama toki Anku.

## ma poka
ilo Insanjuwisi

li ilo mun lon mun Masi.

ilo ni li ken tawa sewi kepeken lipu lili. lipu ni li tawa sike mute li tawa e ilo tawa sewi.

tenpo suno nanpa 3 pi tenpo mun 4 pi tenpo sike nanpa 2021 la mun Masi la ilo ni li kama lon. tenpo suno nanpa 19 la ilo li tawa sewi wan. ilo li kama moli lon tenpo suno nanpa 18 insa tenpo mun 1 insa tenpo sike nanpa 2024.
ilo sona

**ilo sona** li ken pali e ijo.  ona li ken awen e sona li ken pana e ona. 

ona li sona kepeken nanpa. jan li toki tawa ilo sona kepeken toki ilo.

jan pali mute li kepeken ilo sona. tenpo lili la jan li ken pali kepeken ilo sona.

jan li toki tawa kulupu pi ilo sona la ona li kepeken ilo sona.

## ilo en ilo kon

ilo sona li ken pali e ijo mute. taso, ona taso li sona ala e ni: mi wile pali e seme? ilo kon li pona tawa ni. ilo kon li sona nanpa, li lon insa poki sona, li toki e ni: ilo sona li pali e seme?

tenpo pini la, ilo sona li jo e ilo kon wan, li pali e ijo wan. tenpo ni la, ilo kon mute li ken pali lon tenpo sama tan ni: ilo kon lawa li lawa e ilo sona, li pana e ken pali tawa ilo kon ante, li pali e ni: ilo kon ike li ken ala lukin e sona pi ilo kon ante.

## nasin ante pi ilo sona

**ilo sona supa** li suli, li kama jo e wawa ilo tan linja pi wawa ilo.

**ilo sona pi ken tawa** li ken kama jo e wawa ilo tan poki wawa insa. jan li ken tawa e ona tawa ma ante, li ken kepeken e ona.

**ilo sona weka** li suli mute, li wile pali lon tenpo ale, li pali tawa jan ante kepeken linluwi anu nasin ante. tenpo mute la, ona li jo ala e ilo lipu, e ilo sitelen pi nena mute.

## wan suli pi ilo sona

### wan insa

* **ilo pi pali nanpa**. ona li lukin e ni: ilo li wile pali e seme, li pali e pali ale, li pana e pali tawa ilo ante.

* **poki sona pi tenpo lili**. ilo sona li pali la, poki sona pi tenpo lili li awen e pali ale. ilo sona li pini pali, sona ale li weka tan ona. ilo pi pali nanpa li ken toki tawa ona kepeken tenpo lili.

* **poki sona pi tenpo suli**. sona suli ale en ilo kon ale li lon ona. ilo sona li open pali la, ona li kama jo e sona ale tan poki ni. taso, ilo sona li lukin e ona kepeken tenpo suli. tan ni la, poki sona pi tenpo lili li lon.

* **ilo pi pana wawa**. ilo ni li kama jo e wawa ilo, li pana e ona tawa ilo ante ale.

### wan insa sin

* **ilo pi pali nanpa sitelen**. ona li sama ilo pi pali nanpa. taso, ona li pona tawa pali sitelen, tan ni: ilo ante li kepeken nasin wan tawa nanpa wan lon tenpo wan; taso ilo ni li kepeken nasin wan tawa nanpa mute a lon tenpo wan. taso, ona li ken ala awen e nanpa ni tan ilo kon ante, tan jan ike. tan ona la, ilo sona li ken pana e sitelen tawa, e musi pi sitelen tawa.

* **ilo pi toki kulupu**. ilo li ken toki tawa ilo ante lon kulupu pi ilo sona kepeken ilo ni.

* **poki pi ilo sin**. poki ni li jo ala e ilo. taso, jan li ken sin e ilo ante kepeken ona.

### wan sin

* **ilo lipu**. ona li pana e sitelen tawa jan.

* **ilo sitelen pi nena mute**. jan li ken pana e sitelen tawa ilo sona kepeken ona. nena ona li jo e sitelen. jan li pilin e nena la, ona li pana e sitelen pi nena ni tawa ilo sona.

* **ilo nasin**. ilo mute la, jan li ken nasin e ilo sona tawa ma pi ilo lipu kepeken ona.

* **ilo kalama**. ilo sona li ken kalama kepeken ona.

* **ilo kute**. ilo sona li ken kute e jan kepeken ona.

* **ilo lukin**. ilo sona li ken lukin e jan e poka kepeken ona.
lawa kulupu

**lawa kulupu** li ken lawa e kulupu jan. ona li lawa e jan e ma. jan lawa en kulupu lawa en lawa ma li lawa kulupu. lawa ma li ken jo e lawa kulupu mute. ma Mewika li jo e jan lawa suli e kulupu lawa pi lipu lawa e kulupu lawa pilin.
ilo

jan li kepeken **ilo**. ken la ijo ali li ilo. kin la jan li ken pali e ilo. ilo mute li kepeken luka jan. 

## ilo ante
### ilo kipisi
ilo kipisi li ken kipisi e ijo. 

Pair of scissors with black handle, 2015-06-07.jpg|ilo pi kipisi lipu
Pily_platnice.jpg
Tafelmesser_noBG.jpg
Accetta.jpg


### ilo moku
jan li ken moku kepeken ilo moku. ilo moku li mute. ilo poki li jo e telo . ilo kipisi li ken kipisi e moku.

ma lon poka pi suno kama pi ma Asija la, jan mute li kepeken ilo moku palisa. 


Fork6233.jpg|ilo pi palisa mute
Wooden and plastic chopsticks.jpeg|ilo moku palisa


## soweli li kepeken ilo
soweli pi mute lili li kepeken ilo. 

Macaca_fascicularis_aurea_using_a_stone_tool_-_journal.pone.0072872.g002f.png|soweli sama jan li kepeken e kiwen.
Sea_Otteruses_a_rock_to_break_a_shell_open_2.jpg|soweli li pakala e selo kiwen kepeken kiwen
kulupu pi sijelo wan

**kulupu pi sijelo wan** (toki Inli: dissociative identity disorder) la, kon pi jan mute li lon sijelo wan. jan mute li pilin e ni: ni li nasa, li ike. taso kulupu mute li pilin e ni: tenpo mute la, ni li ike ala. 

tan kulupu li mute. kulupu mute li kama tan ni: jan li pilin ike mute tan ike suli, li pakala, li kama jan mute. kulupu ante la, tenpo ale la ona li lon. kulupu ante kin la, jan li pali e jan sin tan wile. jan mute li pilin e ni: ni li ike ala. taso jan mute kin li pilin e ni: ni li ike, tan ni: jan li pali e jan ante lon sijelo ona la, jan ante li wile weka tan jan ni la, ona li ken ala.

kulupu pi sijelo wan li ken ante mute. kulupu wan la, jan ale li sona sama. kulupu ante la, jan li sona e sona ona taso, li sona ala e pali anu jan pona pi jan kulupu ante. kulupu la, jan mute li ken lon, taso nasin mute pi jan wan taso li ken kin. 

jan pi kulupu wan li ken ante mute kin. ken la jan wan li ken toki kalama, taso jan ante li ken ala. ken la "ma lawa" la jan li jan ala, li jan soweli anu soweli taso anu ilo sona anu jan tan musi anu ante.

jan kulupu li "lon sinpin" la, ona li lawa e sijelo. kulupu mute li ken ala sinpin tan wile. ona li ken tan pilin ike, li ken tan ken.

## tan sona
nasin sewi Jajasi

li nasin sewi suli. jan pi kulupu Jejusi li kepeken. ona li nasin sewi pi mama Alawan.

lipu sewi suli ona li lipu Tanaka. lipu Tanaka la lipu Towa ("lipu pi pana sona" anu "lipu lawa") en lipu Newin ("lipu pi jan toki sewi") en lipu Ketupin ("lipu sitelen") li lon. lipu ante mute li lon kin. tenpo mute la jan sona Jajasi mute li toki e nasin sewi. toki ona li lon lipu Tamu ("lipu pi pana sona"). ni li lipu suli tawa nasin sewi Jajasi pi jan sona. 

nasin sewi lili mute pi nasin sewi Jajasi li lon. ona mute li kama tan nasin sewi Jajasi pi jan sona tan tenpo pini. nasin ni la sewi li pana e lawa ona tawa jan Mose lon nena Sinawi. nasin ante sama nasin Jajasi pi jan Sato anu nasin Jajasi pi ma Elena la ni li ante lon tenpo pi tomo sewi nanpa tu. tenpo ni la nasin sewi Jajasi pi ante ala en nasin sewi Jajasi awen en nasin sewi Jajasi ante li nasin suli pi nasin sewi Jajasi.

tenpo pini pi weka mute la nasin sewi Jajasi li kama lon tan kulupu pi ma Isale. ni la ona li nasin sewi suli lon ma Isale. sama la jan Jajasi mute li lon ma Mewika. taso jan pi nasin sewi Jajasi li lon ma ale. tenpo pini la jan Jajasi mute li lon ma Apika. taso ona mute li tawa ma Isale. tenpo sama kin la jan Jajasi mute li lon ma Elopa. taso jan Jajasi mute li moli lon tenpo ike moli pi jan Jajasi tan nasin Nasi.
ma Sisi

anu  li ma tomo lawa pi ma Mewika. ona li ma tomo, li ma lili. ona li lili mute li jo e tomo pi jan lawa pi ma Mewika. nimi ona li tan nimi pi jan lawa nanpa wan pi ma Mewika. jan ni li jan So Wasinton.
ma tomo Loma

li ma tomo lawa pi ma Italija. mute jan la, ona li suli nanpa wan lon ma Italija. nimi ante la ona li . 

## tenpo pini
tenpo pini suli la, ma Loma li open lon ma tomo ni. jan pi ma mute li kama tawa ona. tenpo mute la ma Loma li wawa mute. taso ma li kama wawa ala. tenpo sike nanpa 496 la  li kama lawa li weka e lawa pi ma Loma tan ma tomo Loma.

jan mute pi ma mute li lawa e ma tomo Loma. jan lawa sewi pi nasin sewi Katolika li kama suli. ona li pana e mani mute tawa pali pi sitelen musi. ni la ma Loma li kama suli mute tawa musi pi ma Elopa. jan mute li pali e sitelen kule e tomo e kiwen musi e ijo ante.

tenpo sike nanpa 1861 la ma Italija li kama lon. tenpo sike nanpa 1871 la ma tomo Loma li kama ma lawa ona. ona li awen ni tawa tenpo lon.

## sona ma
ma tomo Loma li lon poka ale pi ma Wasikano. ona li lon poka pi linja telo Tewele. nasin telo ni li pini lon telo suli Mesitewane. ona li lon nena ma lili luka tu.
ma Owajo

**ma Owajo** li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Kolanpa. ma tomo ante ona li ma tomo Sinsinasi, li ma tomo Kilen, li ma tomo Tolito.

## ma

### ma tomo suli
musi Sutoku

**musi Sutoku** li musi pi sitelen luka tu tu. ona li jo e tomo luka tu tu, e linja supa luka tu tu, e linja palisa luka tu tu. tomo la, sitelen sama li ken ala lon. linja la, sitelen sama li ken ala lon. toki ante li kepeken nanpa. taso toki pona la, sina ken kepeken sitelen pi sitelen pona. 

nimi ona li tan toki Nijon. toki Nijon la, nimi li  (sitelen Lasina la, nimi ona li ). taso musi li tan ma Kanse.

## tenpo pini
musi ni li kama tan ma Kanse. jan pi lipu tenpo li pali e musi nanpa. taso nasin musi la, musi ni li sama ala musi Sutoku. lukin la, ona li sama. tenpo sike 1895 la, nasin musi pi sitelen sama li lon (tomo en linja la, sitelen sama li ken ala lon). 

jan pi ma Ilano li pali e ni tawa musi Sutoku pi tenpo lon. jan li pana e musi ni tawa ma Nijon. ma ni la, musi Sutoku li kama jo e nimi ona. 

jan li pali e ilo pi musi Sutoku. ilo ni li ken pali e musi Sutoku tawa lipu tenpo. lipu tenpo pi ma tomo Nujo li kepeken ilo pi musi Sutoku.

## nasin musi

### sitelen

musi Sutoku li kepeken sitelen ni pi sitelen pona:

*jan
* kasi
* luka
*ma
*noka
*pan
*soweli
* telo
* wawa

sitelen Lasina la, sitelen lili open li ante lon nimi ale.

### nasin toki

musi Sutoku li jo e poki. sina ken kulupu e poki kepeken nasin tu wan:

*poki li ken kulupu lon tomo (tomo li poki suli, li poki poki).
* poki li ken kulupu lon linja palisa (poki li lon sewi pi poki ante, li lon noka pi poki ante).
* poki li ken kulupu lon linja supa (poki li lon poka pi poki ante).

### musi
tomo en linja li wile e sitelen ante. linja li jo e sitelen sama tu la, musi li pakala. sina sona e poki la, o kepeken sitelen suli. sina sona e poki ken la, o kepeken sitelen lili. sitelen lili li lon linja sama la, ona li ken ala lon linja sama lon poki ante. sina ken kepeken sitelen lili tawa ni: ona li weka e ken sitelen pi poki ante. nasin weka mute li lon. taso musi pona la, sina wile e nasin weka pi mute lili.  

## nasin musi ante
musi Sutoku la, nasin musi ante li lon. ona li jo e nasin musi sama musi Sutoku. taso ijo sin li lon kin. toki Inli la, nasin musi mute li lon. taso nasin musi ni li kepeken nanpa. 

### linja sitelen
nasin musi ni li jo e linja sitelen. linja ni la, sitelen li lon nasin sama sitelen Lasina. 

linja sitelen la, ni li ken lon: jan -> noka -> telo.

linja sitelen la, ni li ken ala lon: jan -> telo -> noka.

## ijo pi musi Sutoku
ilo mute pi musi Sutoku li lon. jan Sa li pali e ilo pi toki pona lon lipu  (o musi).
ma Monko

**ma Monko** li ma lon ma Asija. ona li lon poka ma Losi en ma Sonko. ona li lon poka ala pi telo suli. taso, ona li jo e telo Koko, e telo Uwe. ma tomo Ulanpata li ma tomo lawa. mute jan la ma tomo Ulanpata li ma tomo nanpa wan lon ma Monko. ma Kowi li ma pi telo ala lon ma Monko.

ma suli mute li tan ma Monko. ma Sonu en ma Sanpi en ma Lolan en ma Kotu li tan ma Monko. sike suno nanpa 1206 la jan Temusin li wan e ma Monko, li pali e ma suli Monko. ona li kama e ma suli mute mute, li anpa e ma mute. jan Kupili tan kulupu mama pi jan Temusin li anpa e ma Sonko, li pali e kulupu mama Jan.

tenpo pini la nasin sewi Tenki li nasin sewi suli lon ma Monko. tenpo lon la ona li nasin sewi lili. nasin sewi Puta li nasin sewi suli ona lon tenpo ni.

## ma

ma Monko li suli li jo e ma mute. taso, ma suli la ona li jo e jan pi mute lili. jan mute li lon ma tomo Ulanpata. jan pi mute lili li lon ma tomo ante. 

ma Kowi li ma suli pi telo ala. ona li lon ma Monko. kin, ma Monko li jo e kulupu suli nena mute. ni li kulupu nena Atan, li kulupu nena Kanki, li kulupu nena Kensi, li kulupu nena Sajan. 

nasin telo Selenke li lon ma Monko. linja telo Onon li mama pi nasin telo Amu, li lon ma Monko.

### ma tomo
mute jan la ma tomo Ulanpata li ma tomo nanpa wan. ma tomo Etene, en ma tomo Takan, en ma tomo Kopasan, en ma tomo Molon li ma tomo suli ante. taso, ma tomo Ulanpata la ona ale li lili.

### ma lili
ma lili luka luka luka luka wan [toki Monko: аймаг/ᠠᠶᠢᠮᠠᠭ]  en ma tomo wan li kipisi e ma Monko. kipisi ma mute [toki Monko: сум/ᠰᠤᠮᠤ] li kipisi e ma lili ona.
ma Sesesele

tenpo pini la,  anu **ma Saweki** li kulupu ma lon ma Elasija. ona li lon la, ona li suli nanpa wan lon ma ale. ma Saweki la, ma Losi li suli nanpa wan. nasin lawa pi ma Saweki li nasin pi esun ala li nasin lawa jan Maku jan Lenin. ilo pali en ilo pan li sitelen suli pi ma ni.

tenpo sike 1917 la, kulupu Pasiwi li weka e kulupu lawa pi ma Losi. utala insa pi ma Losi la, kulupu Pasiwi li utala e kulupu walo. tenpo sike 1922 la ma tu tu li kama wan li kama ma Saweki.

ma Sesesele la lon li ike. jan mute li moli tan lawa pi ma Sesesele. tan li mute. jan li wile ala lukin e lawa li toki ike tan lawa la lawa li moli e ona. ante la lawa li tawa e jan tawa tomo pali. 

ma Sesesele la moku li lili. tenpo la jan li moli tan moku ala lon ma ni. 

utala lete la ona li utala e ma Mewika. 

tenpo sike 1991 la, ma Sesesele li pakala. ma Sesesele li kama e ma luka luka luka.

## nimi

nimi lawa pi ma Saweki li Союз .  li toki e kulupu pi jan toki. nimi Sosali li toki e nasin pi pali kulupu.

## ma pi ma Sesesele

*ma Losi 
*ma Ukawina 
*ma Pelalusi 
*ma Opeki 
*ma Kasatan 
*ma Katelo 
*ma Asepajan 
*ma Lijatuwa 
*ma Motowa 
*ma Lawi 
*ma Kilisa 
*ma Tosiki 
*ma Aja 
*ma Sikimen 
*ma Esi 

## len sitelen
len sitelen pi ma Sesesele li loje. ilo kasi jelo en ilo pali jelo en sitelen mun jelo li lon ona.

## jan lawa
jan lawa pi ma Sesesele li:
kalama musi ma ale pi pini tenpo

li kulupu pi kulupu kalama musi.  li pali e ona. kulupu musi ni la, kulupu luka wan li lon. pali li open lon tenpo sike 2016 li pini lon tenpo sike 2019.

## pilin
kalama ona li sama kalama pi ike sijelo. jan li jo e ike ni la, lawa ona li pakala, li weka e sona ona. kalama pi kulupu nanpa wan li pona. taso kalama pi kulupu nanpa luka wan li pakala wawa sama ni: lawa li pakala tan ike sijelo.
toki Elina

**toki Elina** (anu **toki Elena**) li kama tan ma Elina. jan Elenka en jan Kiposi li kepeken ona. 

nasin sitelen ona li sitelen Elina. nasin sitelen ante mute li kama tan sitelen Elina.
sitelen Lasina en sitelen Kililisa en sitelen Aja li kama tan sitelen Elina.

## kalama en sitelen
ilo Siko

li ilo kulupu lon ilo sona. ilo Siko la jan li toki lon kulupu. jan li ken pali e kulupu li ken kama lon kulupu pi jan ante. ona li ken pana e toki e sitelen e kalama e lipu e ijo ante. tomo toki lili li lon kulupu. tomo pi toki sitelen en tomo pi toki uta li lon. sama la jan li ken toki tawa jan wan anu jan pi mute lili lon kulupu lili.

jan li ken jo e poki. poki li ken e toki jan e pali jan e lawa jan. ni la jan lawa li ken lawa e ken lukin pi jan ante lon tomo toki ante. ante la poki li ken kule e nimi jan li ken kulupu e ona.
mani

**mani** li ilo esun. esun la, jan ale li pilin e ni: mani li pona. ni la, jan li ken pana e mani, li kama jo e ijo ante tan mani ni. ale li pona.  

 
## mani lon nasin jan
jan mute la, mani li ken ike. nasin mani la, jan mute ala li jo e mani mute. jan ante li jo e mani lili. jan pi mani mute li ken pali e mani sin tan ni: ona li jo e ilo. jan ante li jo e ilo ala. taso, ona li wile e moku e tomo. ona li wile pali kepeken ilo tan ni. kepeken ilo la, ona li pana e mani mute tawa jan pi mani mute. taso, jan pi mani mute li pana e mani lili tawa jan ante mute. ni la, nasin mani li awen. 

## soweli mani
lipu pu la, nimi mani li ken soweli suli, tan ni: tenpo pini la, jan li esun kepeken soweli suli sama mani.
toki Anku

li toki. ma Anku en ma Soson li kepeken toki ni. jan pi ma Sonko li toki kin e ni. tenpo pini la jan pi ma Anku en ma Soson li sitelen e toki ni kepeken sitelen Kansi, taso tenpo ni la jan mute pi ma Anku en ma Soson li sitelen e toki Anku kepeken sitelen Anku.

## kalama

## ijo ante
jan Anku li kepeken toki ante tan ni: jan kute li sewi anu anpa tawa ona. nasin toki ni mute li lon, taso kulupu suli tu li ken lon: toki sewi en toki anpa. pini toki pi toki sewi en ona pi toki anpa li ante. o lukin la jan li kepeken toki sewi tawa jan pi pana sona, tawa mama ona. taso jan li kepeken toki anpa tawa jan lili. sina kepeken toki anpa tawa jan pi pana sona la ona en jan ante li pilin nasa. ike la jan sina pi pana sona li utala e sina. 

toki sewi: -요(*yo*), -입니다(*imnida*), -입니까?(*imnikka?*), -이에요(*ieyo*); toki anpa: -야(*ya*), -니?(*ni?*), -냐?(*nya?*)

종이(*jong-i*) li lipu lon toki Anku. o lukin la '종이입니다' li toki e ni: jan suli o, ni li lipu. taso '종이야' li toki e ni: jan pona o, ni li lipu.

## linja tawa
pipi

**pipi** li lili. pipi linja ala la ona li jo e selo kiwen e noka mute.

ona li lon ma mute ante. pipi kule li ken tawa lon kon. pipi telo li ken tawa lon selo telo. pipi linja li tawa lon insa ma.

## kulupu
kulupu pipi (Insecta) mute li lon:

* kulupu pi suli mute pi pipi Akejonata (Archaeognatha)
* kulupu pi suli mute pi pipi pi sama kala (Zygentoma)
* kulupu pi suli mute pi pipi pi tawa kon (Pterygota)
** kulupu suli pipi pi tenpo suno wan (Ephemeroptera)
** kulupu suli pipi Otonata (Odonata)
** kulupu suli pipi Nejotela (Neoptera)
*** kulupu pipi kiwen pi tawa kon (Plecoptera)
*** kulupu pipi Enpijotela (Embioptera)
*** kulupu pipi Nototela (Notoptera)
*** kulupu pipi kute (Dermaptera)
*** kulupu pipi alasa (Mantodea)
*** kulupu pipi Patoteja (Blattodea)
*** kulupu pipi pi kasi kiwen (Isoptera)
*** kulupu pipi kasi (Phasmatodea)
*** kulupu pipi Mantopamatoteja  (Mantophasmatodea)
*** kulupu pipi Ototela (Orthoptera)
*** kulupu pipi Solatela (Zoraptera)
*** kulupu pipi Pokotela (Psocoptera)
*** kulupu pipi Pilatela pi linja soweli (Phthiraptera)
*** kulupu pipi Sisanotela (Thysanoptera)
*** kulupu pipi Emitela (Hemiptera)
**** kulupu lili pipi Kikatomopa  (Cicadomorpha)
**** kulupu lili pipi Pukolomopa  (Fulgoromorpha)
**** kulupu lili pipi Etelotela (Heteroptera)
**** kulupu lili pipi Kolejolinka (Coleorrhyncha)
**** kulupu lili pipi Senolinka (Sternorrhyncha)
*** kulupu pipi Lapisijotela (Raphidioptera)
*** kulupu pipi pi ilo suli pi tawa kon (Megaloptera)
*** kulupu pipi Nelotela (Neuroptera)
*** kulupu pipi meso (Coleoptera)
*** kulupu pipi Sesitela (Strepsiptera)
*** kulupu pipi Imenotela (Hymenoptera)
**** kulupu lili pipi Apokita (Apocrita)
***** kulupu lili lili pipi jelo pimeja pi ko suwi (Apiformes)
*** kulupu pipi Sikotela (Trichoptera)
*** kulupu pipi kule (Lepidoptera)
*** kulupu pipi Mekotela (Mecoptera)
*** kulupu pipi Siponatela pi linja soweli (Siphonaptera)
*** kulupu pipi pi ilo tu pi tawa kon (Diptera)
ilo tawa

**ilo tawa** li ken tawa. ilo tawa li ken suli li ken lili. noka li ken ilo tawa. ilo tawa mute li tomo tawa. ken la, jan li ken lawa e ilo tawa.

ilo tawa mute li kepeken e telo wawa. sike tu li kepeken wawa jan.

## ilo pi pali tawa

4StrokeEngine Ortho 3D Small.gif|ilo tawa pi seli insa
JamesWattEngine.jpg|ilo tawa pi kon telo
Engelskirchen Bickenbach - Oelchensweg - Oelchenshammer 04 (1) ies.gif|sike telo
Horse Gin in use.jpg|ilo tawa soweli
RS-68 rocket engine test.jpg|ilo tawa mun


ilo mute li ante e wawa. wawa ante li kama e wawa tawa. ken la, ona li kepeken e wawa telo e wawa linja e wawa ante.

## ilo tawa ante

Globe Skateboard.jpg|ilo tawa supa
(1)Horserider 181.jpg|jan li tawa kepeken soweli
Motorboat at Kankaria lake.JPG|ilo tawa telo
Antonov An-2 in Vitebsk.jpg|ilo tawa kon


ilo tawa li ken tawa e jan anu ijo.

*ilo tawa pi sike tu
*ilo tawa wawa pi sike tu
*ilo tawa soweli
*ilo tawa supa
*tomo tawa linja
*poki tawa
*tomo tawa telo
*tomo tawa kon
utala suli nanpa tu

**utala suli nanpa tu** la kulupu ma Alije en kulupu ma Akije li utala. ona li open lon tenpo sike nanpa 1939 li pini lon tenpo sike nanpa 1945. ona li utala pi suli nanpa wan lon tenpo pini ale. jan mute li moli tan utala ni. jan moli mute li jan utala ala. jan Atoje Ite li moli e jan mute pi kulupu Jejusi e jan pi kulupu ante mute. tan ante moli li wile moku li jaki.

utala suli nanpa tu la tan mute li lon. nasin pi palisa mute li kama suli lon ma Tosi lon ma Italija. nasin utala li kama suli lon ma Nijon. pini pi utala suli nanpa wan la kulupu Alije li wawa ala e ma Tosi. tan ni la jan pi ma Tosi li wile kama wawa. kin la ma Tosi li lanpan e ma Esalasi e ma lon ma Sekolowenko. ma Nijon li utala e ma Sonko. utala insa pi ma Epanja li kama.

tenpo sike nanpa 1939 la ma Tosi en ma Sesesele li utala e ma Posuka. ni li open e utala suli nanpa tu. ma Juke en ma Kanse li wile utala e ma Tosi tan ni: ma Posuke li lon kulupu ma Alije. tenpo sike nanpa 1940 la jan Atoje Ite li utala e ma Kanse. tenpo sike nanpa 1941 la ona li open e utala lon ma Sesesele.

pini pi tenpo sike nanpa 1941 la ma Nijon li utala e ma pi kulupu Alije lon telo Pasipi. tan ni la ma Mewika li kama lon utala suli nanpa tu. tenpo sike nanpa 1942 la kulupu Alije li anpa e kulupu Akije lon ma Apika lete lon ma Sesesele. tenpo sike nanpa 1944 la kulupu Alije li kama lon ma Tosi tan utala pi ma Nomansi. ma Tosi li kama anpa lon tenpo sike nanpa 1945. tenpo sike sama la ma Nipon li kama anpa tan ni: ma Mewika li kepeken ilo pakala suli tu.

utala suli nanpa tu li ante e ijo mute. ma mute li wile ala e utala la ona li pali e kulupu pi ma mute wan. ma Mewika en ma Sesesele li kama ma pi suli nanpa wan. ni li open e utala lete. wawa pi ma Elopa li kama suli ala la ona li pini lon ma Apika.

## tan
utala suli nanpa tu li open la tan mute li lon.

### pini pi utala suli nanpa wan
utala suli nanpa wan li ante e ma Elopa. ma Esalasi Mosijo en ma Tosi en ma Pokasi en ma Osuman li kama anpa. ma sin li kama tan ma ni. ma Lusi li kama ma Sesesele li kepeken nasin pi pali kulupu. kulupu ma Alije li kama sewi li kama suli.

ma li wile ala e utala sin la ona li pali e  lon tenpo sike nanpa 1920. kulupu ni li wile e utala ala.

lipu pi ma tomo Pesa la ma Tosi li pana e mani mute tawa kulupu Alije li kama lili li weka e jan utala mute ona li ken ala lanpan e ma ante.

### ma Tosi en ma Italija
utala suli nanpa wan li pini la ma Tosi li kama . ma ni li kepeken nasin lawa pi jan ale. ni li kama e utala tan ni: jan li pilin ike li pilin pona tawa nasin lawa ni.

ma Italija la jan Penito Musolini li kama jan lawa li kepeken nasin pi palisa mute. ona li wile e ni: ma Italija li suli sama ma Loma suli.

tenpo sike nanpa 1933 la jan Ato Ita li kama jan lawa pi ma Tosi. ona li ante e nasin lawa pi ma Tosi. ona li pilin ike tawa kulupu Jejuta tawa kulupu jan ante mute. ona li suli e kulupu utala pi ma Tosi. nasin pi jan ale li pini. nasin Nasi li kama.

### ma Asija
ma Nijon li utala e ma lon ma Asija li suli e kulupu utala ona. tenpo sike nanpa 1931 la ona li utala e ma Mansu lon ma Sonko. ma Sonko li wile e pona tan kulupu ma. ma Nijon li weka tan kulupu ni.
sitelen Anku

li nasin sitelen. toki Anku en toki Sesu li kepeken nasin sitelen ni. jan Seson pi ma Soson li pali e sitelen Anku. tenpo suno 1443 la jan Seson li pali e lipu Uminsonun. nimi lipu li "kalama pona pi jan mute"( toki Anku: 훈민정음訓民正音).

## tan
jan lawa Seson li pali e sitelen Anku. jan Anku pi nanpa lili li toki e ni: jan lawa Seson li sona e sitelen mute Palata. tan ni la sitelen Anku li tan sitelen Palata. taso jan mute Anku li toki e ni: jan lawa Seson li pali e sitelen Anku tan ona taso.

tenpo pini la jan li kepeken sitelen Kansi lon ma Soson pini. jan lawa Seson li pali e sitelen Anku tan ni: jan mute pi ma Soson pini li sona ala e sitelen Kansi. ona li olin mute e jan ma. taso pali pi jan lawa Seson li ike tawa jan sona pi ma Soson pini tan ni: ona li kama jo e wawa tan sona pi sitelen Kansi.
lipu Eneje

**lipu ni li wile pona**



 li lipu sitelen tan jan Wekilusu.

lipu li toki tan tawa pi jan Eneje tan ma tomo Toja tawa ma tomo Loma.

: *toki mi la jan en utala li lon; tenpo pini la, tan ma tomo Toja li kama tawa ma Italija. ona li utala tan jan sewi Ijuno. tenpo pini la, ona li pali e ma tomo en ona li kama jan sewi ona tawa ma lili Lasijo. kulupu jan Lasina, mama pi ma tomo Apa Lona, en sinpin pi ma tomo Loma, kama tan pana ni.*

: *ona li tawa la tenpo sike nanpa 7, la tawa ona li kama tan ma tomo Katako. jan Sito li jan lawa ona. jan sewi Wenu li ken ona olin e jan Eneja. jan Eneja li tawa ma tomo Katako en jan Sito moli tan seli.*

: *kon pi mama pi jan Eneja li toki e jan Eneja. ona li toki; jan Eneja wile tawa lon na Unpa. jan Ankise (mama pi jan Eneja) li toki kepeken jan Eneja.*

: *jan Eneja li kama tawa ma Italija. jan lawa Lasinu kama jo ona. jan Eneja li utala e jan lawa Tuwu en jan Eneja li moli e ona.*
namako

**namako** li ijo lili pona li ijo lili musi. 

## namako moku
namako li ken pona e moku. tenpo pini la ona li ken kama ijo pi pona sijelo.ona li ken kasi li kiwen li telo. namako moku li pana e pilin uta e pilin kon.
## tan sona
jan soweli

musi la, **jan soweli** li ni: ona li jo e noka tu li ken toki sama jan. taso, sijelo ona li sama soweli anu akesi anu kala anu pipi anu waso. ijo soweli li ken suli: lawa en selo ale li ken soweli. ona li ken lili kin, sama .

jan soweli li lon musi mute. sitelen tawa mute pi kulupu Sinsi la, jan soweli anu soweli toki li lon. nasin soweli pi jan soweli li ken lon ala. musi Pokemon la, nasin soweli sin mute li lon. mute ona li jan soweli.

## kulupu olin
kulupu jan ni li lon: jan soweli li pona tawa ona. ona li ken pali e sitelen musi ona, li ken jo e selo ona pi lon ala, li ken kama lon kama kulupu.

toki Inli la, nimi pi kulupu ni li "furry" ("[ijo pi] selo linja"). nimi ni li tawa jan soweli kin. tenpo la, jan akesi en jan kala li "scalie" ("[ijo pi] selo kiwen").

jan kulupu mute li sitelen insa e jan soweli pi ona sama, li musi kepeken ona, li ken sitelen e ona li ken esun e sitelen ona. nasin soweli nanpa wan pi jan soweli ni li soweli alasa pi walo pimeja.

## tan sona
kulupu (sona nanpa)

**kulupu** li ijo lon sona nanpa. kulupu li jo e ijo mute. ijo li lon kulupu la, ona li **ijo**. ale li ken lon kulupu. sona ni li sona nanpa kulupu.

ijo *A* li lon kulupu *B* la, *A* ∈ *B*. ijo *A* li lon ala kulupu *B* la, *A* ∉ *B*.

ijo ale pi kulupu *A* li sama ijo ale pi kulupu *B* la, kulupu tu ni li sama. ni la, *A* = *B*. 

ijo ale pi kulupu *A* li lon kulupu *B* la, kulupu *B* li **kulupu suli** pi kulupu *A*, anu kulupu *A* li **kulupu lili** pi kulupu *B*. ni la, *B* ⊇ *A* anu *A* ⊆ *B*. 

kulupu *A* li kulupu lili pi kulupu *B*, taso kulupu *A* li kulupu *B* ala la, kulupu *B* li **kulupu suli lon** pi kulupu *A*, anu kulupu *A* li **kulupu lili lon** pi kulupu *B*. ni la, *B* ⊋ *A* anu *A* ⊊ *B*.

kulupu li jo e ala la, ona li **kulupu weka**. sitelen ni li ∅.

#### sitelen pi kulupu sin
ijo ale pi kulupu A ∪ B li lon kulupu A **anu** li lon kulupu B. o lukin e ni: kulupu P = {1, 2, 3} en kulupu T = {2, 3, 4}, la kulupu P ∪ T = {1, 2, 3, 4}.

ijo ale pi kulupu A ∩ B li lon kulupu A **li** lon kulupu B. o lukin e ni: kulupu M = {kili, kala, telo} en kulupu N = {kasi, telo, kala}, la kulupu M ∩ N = {kala, telo}.

ijo ale pi kulupu A \ B li lon kulupu A, taso li lon **ala** kulupu B. o lukin e ni: kulupu S = {3, 4}, en kulupu L = {3, 5}, la kulupu S \ L = {4}.
toki Sonko

li toki pi ma Sonko. nanpa jan pi toki mama la, ona li toki nanpa wan lon ma ale. taso, "toki Sonko" li toki wan ala li kulupu toki. ken wan la, toki Sonko li nimi pi nasin toki pi kulupu lawa pi ma Sonko. toki lawa Sonko (anu ) li kama tan .

toki Sonko li toki pi ma mute. ona li toki lawa pi ma Sonko li toki lon ma Tawan li toki lon ma Sinkapo, lon ma mute ante. ante mute pi toki Sonko li lon. sitelen la ona ale li sama mute. taso toki kalama la ona li ante mute.

## kalama
ni li kalama pi toki Sonko lawa. toki Sonko ante la kalama li ante.

### kalama suli

### kalama lili
kalama lili pi toki Sonko li nasa mute

### kalama pi pana kon

## toki ante
toki Sonko li toki wan ala li kulupu pi toki mute. toki lawa pi ma Sonko kama tan toki pi ma tomo Pesin. nimi pi toki ni li "toki Putonwa". toki Sonko la, nimi ni li "toki pi jan mute" anu "toki lawa". jan mute pi ma Sonko li ken toki e toki Sonko lawa. taso, jan mute pi ma Sonko li ken toki e toki ante mute. ma Sonko la, ma lili ali en ma tomo ali li jo e toki ante. jan pi sona toki li kulupu e toki ante ni. ni li kulupu suli:

* . toki lawa Sonko li kama tan kulupu ni.
*  (anu kulupu toki Min anu kulupu toki Pan). kulupu suli tu pi toki Man li lon. ona li lon poka pi telo suli lon insa ma.  en toki ante li lon kulupu Man.
* .  en toki ante li lon kulupu toki U.
* .  en toki ante li lon kulupu toki Ju.
* . toki pi  en toki ante li lon kulupu ni.
* . toki pi  en toki ante li lon kulupu ni.
* . kulupu toki Aka li jo e toki ante mute.
* . toki pi  en toki ante li lon kulupu ni.

## sitelen Sonko

toki ante ali pi toki Sonko li kepeken sitelen Sonko. toki Sonko la, sitelen Sonko li . toki Sonko la, nimi ni li "sitelen pi kulupu jan An". sitelen Kansi li kepeken sitelen nimi. sitelen nimi li ante pi sitelen kalama. sitelen nimi li sitelen e nimi. sitelen kalama li sitelen e kalama. tenpo ni la, jan li kepeken nasin pi sitelen nimi wan taso: sitelen Kansi.

toki ante Sonko ali la, sitelen Sonko li sama. taso, jan li ken toki e sitelen Sonko kepeken kalama ante. 

nasin ante pi sitelen Sonko li lon. sitelen Pin In li nasin pi sitelen Sonko kepeken sitelen Lasina. tenpo pini la, jan li sitelen Lasina e toki Sonko kepeken .

## kulupu nimi
ni li nimi pi mute lili tan toki Sonko lawa.
* 你好 (*nǐ hǎo*): toki a!
* 早上好 (*zǎoshàng hǎo*) anu 早安 (*zǎo ān*): suno pona! (lon open suno)
* 中午好 (*zhōngwǔ hǎo*) anu 午安 (*wǔ ān*): suno pona! (lon insa suno)
* 晚上好 (*wǎnshàng hǎo*): suno pona! (lon pini suno)
* 晚安 (*wǎn ān*): o lape pona! (lon pini suno)
* 謝謝/谢谢 (*xièxie*): sina pona!
* 對不起/对不起 (*duìbùqǐ*): pakala mi.
* 再見/再见 (*zài jiàn*): mi tawa./tawa pona!/o pona!

## linja tawa
musi Pota

li musi ilo tan . musi ni la, jan musi li kepeken e ilo lupa li pana e lupa tu lon sinpin. jan li tawa lupa wan la jan li kama tan lupa ante. nasin ni la, jan li wile kama tawa pini pi tomo mute.
supa lape

**supa lape** li supa pi lape jan. 

jan li ken awen lon supa lape li lape e sijelo ona. 

supa lape li kiwen ala li pana e pilin pona tawa sijelo sina. 

jan lili mute li jo e supa lape lili. pilin ike ala la, jan lili ken ala tawa tan supa. supa lape pi jan lili li lili li jo e sinpin pini tawa sewi. 

soweli li ken kin lon supa lape. supa lape soweli li lon.
ijo pi pona sijelo

**ijo pi pona sijelo** anu **misikeke** li ni: sijelo jan anu sijelo pi ijo lon li ike la, ona li ken pona e sijelo, li ken weka e pilin ike.

ante mute pi ijo ni li lon. ijo ante li ken pali e ni:

* ona li ken weka e ijo ike tan sijelo.
* ona li ken pali e ni: sijelo li ken utala e ijo ike lon tenpo kama.
* ona li ken weka e pilin ike tan sijelo.
* ona li ken pona e sijelo kepeken nasin ante.

ike sijelo ante la, ijo pi pona sijelo ante li pona. tenpo ante la, ijo pi pona sijelo li ken ike e sijelo. sina wile moku e ijo pi pona sijelo la, o sona e ni: ijo ni li pona tawa ike seme? ike seme li ken?

sona pi pona sijelo li wile sona e ni: ijo seme anu pali seme li ken weka e ike tan sijelo, li ken pali e ni: ike sijelo li kama ala?
sona nasin

**sona pi nasin jan** anu **sona nasin** anu **sona pi sona jan** anu **sona sona** li sona ale. toki Elena la nimi ona li  ("olin sona"). tenpo pini la nimi ona li pali tan jan Pitakola.

sona nasin li kama sona pi ijo pona. ijo ni li lon li toki li lawa li nasin sona li sona li wile li nasin pona. nasin pi sona nasin li lukin tawa sona li toki ante li toki kepeken lawa.
ma tomo Paselona

**ma tomo Paselona** li ma tomo lawa pi ma Katala. mute jan la ona li nanpa tu lon ma Epanja.

toki Katala en toki Epanja la nimi ona li *Barcelona*.
kulupu toki Palata Elopa

**kulupu toki Palata Elopa** li kulupu mama toki lon ma Elopa tawa ma Palata. toki kulupu ale li tan toki Palata Elopa nanpa wan. kulupu toki Palata li jo e toki mute e kulupu lili mute. ona li jo e toki pi poka ale tan ma Elopa. sama la ona li jo e toki mute tan ma Asija pi pini suno tan ma Asija seli (mute pi ma ni li ma Palata. nimi "Palata Elopa" li tan ni). toki mute pi ma Elopa li kama suli lon ma ante tan ni: jan pi ma Elopa li kama lawa e ma ante. ni la jan li toki e toki pi kulupu ni lon ma suli mute. jan pi toki mama la kulupu toki Palata Elopa li suli nanpa wan.

toki suli pi kulupu Palata Elopa li toki Inli li toki Intusan li toki Epanja li toki Panla li toki Potuke li toki Lusi li toki Tosi li toki Kanse li toki Pansapi.

## kulupu toki lili

### kulupu toki Palito-Lowan

#### [[kulupu toki Lowan]]
* toki Pokasi
* toki Losi
* toki Posuka
* toki Seki
* toki Lowenki
* toki Maketonija
* toki Sopisi Lowasi
* toki Lowensina
* toki Ukawina
* toki Pelalusi

#### kulupu toki Palito
* toki Lijatuwa
* toki Lawi

### [[kulupu toki Kelita]]
* toki Kinli
* toki Keleno
* toki Peson
* toki Kalike
* toki Kelike
* toki Manin

### [[kulupu toki Kemani]]
#### kulupu toki Kemani pi suno weka
* toki Inli
* toki Pilisiki
* toki Netelan
* toki Apikan
* toki Tosi
* toki Itesitosi
* toki Lusepu

#### kulupu toki Kemani lete
* toki Isilan
* toki Palo
* toki Nosiki
* toki Tansi
* toki Wensa

### kulupu toki Insi-Ilan

#### kulupu toki Insi-Alijan
* toki Insi-Utu
* toki Panla
* toki Pansapi
* toki Malasi
* toki Kusela
* toki Lasatani
* toki Populi
* toki Osija
* toki Kasimi

#### kulupu toki Ilan
* toki Ilan
* toki Kusi
* toki Pato
* toki Ili

### kulupu toki Italija
* toki Lasina

#### kulupu toki Loma
kulupu toki ni li kama tan toki Lasina.

*toki Epanja
*toki Italija
*toki Kanse
*toki Katala
*toki Katula
*toki Lasin
*toki Lominija
*toki Lonpasija
*toki Potuke
*toki Satu
*toki Latino
*toki mute ante

### toki ante pi kulupu toki Palata Elopa

* toki Elena (kulupu toki lili Elena)
* toki Sipe (kulupu toki lili Sipe)
* toki Aja (kulupu toki lili Aja)

* kulupu toki Anatolija:
** toki Nisili
** toki Silimili
** toki Luwija

## tan sona