open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Tatasan

**ma kipisi Tata** (Татарстан, Tatarstan) li ma kipisi pi jan Tata. ma ni li lon ma Lusi.

**ma tomo lawa en suli kin:**

ma tomo Kasan (Казань)

**ma tomo suli ante: **

ma tomo Seli li ma tomo Ja Sale (toki Lusi - Набарежные Челны, toki Tata - Яр Чаллы)

ma tomo Ninekan li ma tomo Tupan Kama (toki Lusi - Нижнекамск, toki Tata - Түбән Кама)

ma tomo Jelapuka li ma tomo Alapuka (toki Lusi - Елабуга, toki Tata - Алабуга)

ma tomo Amete li ma tomo Ama (toki Lusi - Альметьевск, toki Tata - Әлмәт)

ma tomo Inopoli (toki Lusi en toki Tata - Иннополис)

en ante mute.
ma tomo Anpu

li ma tomo lon ma Tosi. nanpa jan la ma tomo Anpu li ma tomo suli nanpa tu lon ma Tosi.

ma tomo Anpu li ma esun telo suli, li suli nanpa tu wan lon ma Elopa.

## ma

ma tomo Anpu li poka e nasin telo Epe.

  li suli nanpa tu lon ma tomo Anpu. ona li pana e telo tawa telo linja Epe. lon poka pi kipisi insa pi ma tomo la ona li kama e telo sike tu: e  e . tenpo pini mute la jan li pali e telo sike ni: wan lon insa sinpin pi ma tomo, ante lon selo.

lon pi sinpin weka la tenpo ni la kipisi pi open suno li tomo pi tomo tawa linja. kipisi pi pini suno li ma kasi. lon ante kin la telo en kasi li lon mute.

## tawa

ma telo suli pi tomo tawa telo li lon ma tomo Anpu. tan ma tomo Anpu la telo linja Epe li suli. jan kin li suli anpa e ona. tan ni la tomo pi telo suli li ken tawa lon ona. ma suli pi tomo tawa linja li lon kin ma tomo Anpu.

ma pi tawa tomo kon li lon kin. taso ona li suli ala lon poka suli pi nanpa jan pi ma tomo.

insa pi ma tomo la tomo tawa linja li lon. kipisi suli nasin li tawa lon sewi ma. nasin lon anpa ma kin li lon. sike nanpa 1978 la tomo tawa linja lon nasin li pini lon.

tomo tawa pi sike tu tu la nasin suli mute li lon. nasin tu pi suli nanpa wan li lon poka tu pi nasin telo Epe. nasin A7 li lon anpa telo. nasin A1 li lon sewi telo.

## tomo

ma tomo li jo e tomo sewi lawa 5. ona li nasin sewi Potesu. taso tomo pi nasin sewi ante mute kin li lon. tomo sewi pi jan waso Mikajele li nanpa wan pi sona jan. sitelen pi open lipu li lukin tan tomo palisa ona.

sona jan la tomo pi kalama musi pi telo linja Epe li tomo suli kin. ona li sin: sike nanpa 2017 la jan li pini pali e ona.

## tenpo pini

nimi pi ma tomo li kama tan tomo wawa "Hammaburg". ona li kama lon poka pi sike nanpa 800. taso ma tomo li kama lon poka pi sike nanpa 1200. esun li suli tan tenpo ni. tan ni la ma tomo li kama suli lon kulupu Anse pi ma tomo.

tenpo ala la ona li kipisi pi ma lili lon ma Tosi. taso tenpo pi jan Napolejon la ona li kipisi pi ma Kanse.

sike nanpa 1842 la seli li pakala e tomo mute. utala suli nanpa tu kin li pakala e mute. tan ni la tomo pi sin ala li lon mute ala.

sike nanpa 1937 la kulupu lawa pi ma Tosi li suli e ma tomo (toki Tosi: Groß-Hamburg-Gesetz). ma tomo lon poka ma tomo Anpu li kama kipisi pi ma tomo Anpu:  en  en  en ma tomo lili lon poka ma tomo Wanpe. taso ma tomo Anpu li pini jo e ma pi lon poka ala. ma tomo Kukapen lon poka pi telo linja Epe pini li suli nanpa wan li suli linja nanpa wan pi weka tan ma tomo Anpu.
ma Ansetan

ma tomo Ansetan li ma tomo lawa pi ma Netelan. ma tomo Ansetan li jo e nasin telo mute. jan mute ma li kama tawa ma tomo Ansetan tan ni: ona li wile lukin e ma tomo De Wallen. ma tomo De Wallen li ma tomo pi jan unpa. jan mute li sona e ma tomo Ansetan tan ni: ma tomo Ansetan li jo e tomo pi kasi nasa mute. kulupu lawa pi suli mute li kulupu lawa Kojenlin. jan mute li kepeken e sike tu lon ma tomo. ma pi tomo tawa sewi Sipo li ma pi tomo tawa sewi suli. ona li ma pi tomo tawa sewi pi nanpa tu wan lon ma Elopa li ma pi tomo tawa sewi pi nanpa wan lon ma Netelan.
ma tomo Apin

**ma tomo Apin** (toki Sonko: *哈爾濱*, toki Inli: *Harbin*) li ma tomo lete lon ma Sonko pi open suno. ma tomo Apin li ma tomo suli lon ma Sonko. ma tomo Apin li ma tomo lawa pi ma Elunsan. jan pi ma tomo Apin li toki Sonko.
ma tomo Asina

**ma tomo Asina** li ma tomo lawa pi ma Elena.
## tenpo pini

Owl of Minerva.png|waso lili li sitelen pi meli sewi Asina


## ma tomo sewi
 pi ma tomo Asina li jo e tomo mute.  li tomo sewi tawa . jan pi ma tomo Atena la, meli sewi Asina li suli.


The Parthenon in Athens.jpg|tomo Patenon
ma tomo Inopoli

anu **ma tomo Ino** li ma tomo lon ma Tata lon ma Lusi. ona li lon poka pi ma tomo Kasan.

tenpo sike 2015 la ma tomo Ino li kama lon ma Tata.

tomo sona suli Ino li lon ma tomo Ino.

## kulupu pi toki pona
kulupu pi toki pona li lon ma tomo ni. tenpo mute la kulupu li lon tomo sona suli Ino. jan sin li pona tawa kulupu ni.
ma tomo Jelusalawin

anu  li ma tomo pi tenpo pini mute. nasin sewi Jajasi en nasin sewi Kito en nasin sewi Isilami la, ona li ma tomo pi sewi mute. ma Isale en ma Pilisin la, ona li ma tomo lawa. kulupu lawa pi ma Isale li lon ma Jelusalen.

tenpo pini la, jan Jejuta li pali e tomo sewi lon . jan pi ma Papili li pakala e tomo sewi nanpa wan lon tenpo sike 587 BCE. jan pi ma Loma li pakala e tomo sewi nanpa tu lon tenpo sike 70 CE. jan Isilami.li pali e . jan Jesu li moli li kama lon tan moli la, jan Kolisu li pali e 

## tenpo pini

lipu Pipija la, jan Tawi li lanpan e ma tomo Jelusalen lon tenpo sike 1010 BCE. ma tomo Jelusalen li kama ma tomo lawa. jan Solomon li pali e tomo sewi nanpa wan lon ma Jelusalen.
ma tomo Kasi

ma tomo Kasi li ma tomo lawa pi ma Kinla.  toki Inli la, nimi ona li *Cardiff*. toki Kinla la, nimi ona li *Caerdydd*. ona li lon seli pi ma Kinla li lon poka pi telo suli.

ma tomo anpa li lili. ma tomo Kasi li suli. telo tawa tu wan li lon ma tomo Kasi. ona li nimi Rhymney, Ely en Taff. telo tawa Taff li telo tawa lawa suli lon ma tomo Kasi.

tomo pi jan lawa pi ma Kinla li lon ma tomo Kasi.

jan mute lili lon Kasi li ken toki e toki Kinla.
ma tomo Kenta

anu **ma tomo Ken** li lon ma Pantelen lon ma Pesije. tomo sona suli li lon ma Kenta.  li tawa lon ma Kenta.  kin li open lon ona li pini lon ma Tenesen pi poka telo. tomo telo mute li kama lon nasin ni li tawa ma Kenta. tan ni la nasin ni li suli tawa mani pi ma Kenta.
ma tomo lili Pinikepeke

**ma tomo Pinikepeke** li ma tomo lili lon ma tomo Sope lon ma Nolinwesepalen lon ma Tosi.

tenpo pini mute la jan pi ma Loma suli li lon ma tomo lili Pinikepeke. jan li alasa e esun pi ma Loma suli lon ma tomo lili ni.
ma tomo Kijoto

**ma tomo Kijoto** li ma tomo lon ma Nijon. ma tomo Kijoto li suli. tenpo pini la ma tomo Kijoto li ma tomo lawa pi ma Nijon. toki Nijon la nimi ona li 京都.
ma tomo Lika

li ma tomo lawa lon ma Lawi. ona li majuna.

 li tu e ma tomo Lika. ma li lon poka pi telo suli Pasike.
ma tomo Litowe

**ma tomo Litowe** li ma tomo li lon ma Seki li lon ma Molawa. toki Seki la nimi ona li *Litovel*. toki Tosi la nimi ona li *Littau*. telo linja Molawa li lon ma tomo ni.

tomo pi jan lawa pi ma tomo Litowe li sewi pi telo linja Molawa.

ma tomo Litowe li jo e ma tomo lili mute.

## tenpo pini pi ma tomo Litowe
jan Jan Opletal li kama sona lon tomo sona suli. tomo sona ni li lon ma tomo Litowe li jo e nimi ni: tomo sona suli pi jan Jan Opletal. jan Jan Opletal li jan suli tawa jan Seki tan ni: ona li kama sona lon ma tomo Praha. tenpo sike 1939 la ona li moli tan ni: jan mute pi kama sona li utala kepeken toki tawa jan Tosi ike. jan Tosi ike li moli e jan Jan Opletal.

tenpo sike 1997 la telo mute mute li lon ma tomo Litowe ale. tomo mute li pakala.

## lipu ante
* lipu pi ma tomo Litowe
* sitelen mute pi ma tomo Litowe
ma tomo Lontan

li ma tomo lawa pi ma Inli lon ma Juke. ma tomo ante pi ma Piten la ona li jo e jan mute mute. nasin telo Ten li lon ma ni. tenpo mute pini la jan pi ma suli Loma li kama lon ma tomo ni.

## tenpo pini nimi
nimi Lontan li kama tan nimi "*London*" lon toki Inli. nimi ni li tan nimi "*Londinium*" lon toki Lasina. mi mute li sona ala e tan pi nimi ni.

## kulupu lawa

kulupu lawa pi ma Piten li lon ma tomo Lontan. jan lawa ma li lon tomo pi nanpa luka luka pi nasin Tanin. ma tomo Lontan li jo e tomo suli pi jan lawa. tenpo ni la jan lawa pi kulupu mama lawa li jan mije lawa Sa nanpa tu wan. tomo pi kulupu lawa li lon ma tomo Lontan.

## ma
ma tomo Lontan li kipisi pi ma lili 32. nimi pi ni lon toki Inli li "*borough*". ma lili ni li:

#  (ma kipisi pi ma tomo Lontan ala)
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
# 
#
ma tomo Manila

ma tomo Manila li ma tomo lawa pi ma Pilipina. ni li ma tomo suli Pilipina pi nanpa tu. ni li nanpa wan ni kin: nanpa jan lon ma lili lon ma sike 2019. linja esun pi ma tomo ni li tawa telo suli Pasipi lon tenpo pi nanpa wan la, ma Asija li linja e ma Amelika Epanja la, ma tomo Manila *(en [[ma tomo Mesiko]] en [[ma tomo Mateli]])* li ma tomo pi wawa esun lon tenpo open.
ma tomo Masin

*ma tomo Masin* li ma tomo lon ma Lowenki. toki Lowenki la nimi ona li *Martin*.

## lipu ante
* lipu lawa pi ma tomo Masin
ma tomo Minsen

li ma tomo lon ma Tosi. ona li ma tomo lawa pi ma Pajan.

tenpo sike 2024 la, kulupu Mercer li toki e ni: ma tomo Minsen li ma tomo nanpa luka luka wan pi awen pona. ona li jo e jan ike pi mute ala.

=tenpo musi lon ma tomo Minsen=
jan li lon ma tomo Minsen la, ona li ken lukin li ken pilin e ijo mute ni:

## ma kasi Inli
 li ma kasi lon insa pi ma tomo Minsen. ma kasi ante la, ona li suli a (3,76 km²). jan li ken musi mute lon ma kasi Inli. 
* li lon. tenpo wan lon tenpo sike la jan li tawa musi tan 
*nasin telo  li jo e nena telo la, jan li tawa supa lon ona.
*ma pi kasi lili la, jan li ken musi kepeken sike li ken lape e sijelo ona lon suno
*jan li ken tawa insa telo

## tenpo musi pi tenpo mun luka luka
 anu  li tenpo musi pi ma tomo Minsen. tenpo musi ale pi ma tomo la, ona li suli nanpa wan. tenpo musi ni la, jan li moku e telo nasa pan mute lon tomo len suli. kin la, jan li ken tawa kepeken nasin tawa sike musi.

## ma Olinpija
 li ma lon insa pi ma tomo Minsen. jan li pali e ona lon tenpo sike 1972 (LLLTTAMMMLLT) tan musi utala Olinpi. tomo pi utala musi sijelo li lon insa ona. kin la, telo suli li lon.

## tomo sona Tosi
 li pana lukin e nasin sona e ilo mute. ona li open lon tenpo sike 1903 (LLLTTATW).

## ilo kalama musi lon tomo pi kulupu lawa
tomo pi kulupu lawa li jo e ilo kalama lon sinpin ona. tenpo tu lon tenpo suno la ilo ni li kalama musi. sijelo ilo li tawa sike lon ona li pana lukin e tenpo pini pi ma tomo Minsen. jan mute li lukin e ni.

## lukin e musi sijelo
jan li ken lukin e utala pi musi sijelo mute lon ma tomo Minsen:
*kulupu  pi musi pi sike noka
*kulupu 1860 Minsen pi musi sijelo
*kulupu EHC Red Bull München pi musi palisa sike lon kiwen lete
*kulupu  pi musi pi sike poki
*kulupu ante mute li lon

=tan sona=
ma tomo Kutowe

**[[ma tomo Kutowe]]** li ma tomo lili lon ma lili Peseko lon ma Losi. lon toki Losi la nimi pi ma tomo ni li Гдов (Gdov). ona li lon poka telo Pepisi en ma Esi.
ma tomo Peken

li ma tomo suli lon ma Nosiki. toki Nosiki la nimi ona li *Bergen*. tenpo pini la nimi ona li *Bjørgvin*. jan lawa *Olav Kyrre* li pali e ma tomo ni lon tenpo sike 1070. tenpo pini la ona li ma tomo lawa pi ma Nosiki.

tenpo sike 2013 la ona li jo e jan 267 950.
ma tomo Pen

li ma tomo lawa pi ma Suwasi. jan lawa pi ma tomo Pen li .

 li lon ma tomo ni.

## lipu ante
* lipu pi ma tomo Pen
ma tomo Pesin

**ma tomo Pesin** (toki Sonko: *北京市, Běijīng*) li ma tomo lawa pi ma Sonko. nanpa jan la, ona li suli nanpa tu lon ma Sonko (ma tomo Sawe li nanpa wan). tenpo pini la, nimi pi ma tomo ni li ma tomo Pepin (toki Sonko: *北平*).
ma tomo Sanpisipu

li ma tomo lon ma Lusi. mute jan la ona li ma tomo suli nanpa tu lon ma Lusi. tenpo pini mute la jan lawa Pete li wile e ni: ma tomo li lon.
ma tomo Pijonjan

**ma tomo Pijonjan** li ma tomo lon ma Soson. ma tomo Ponjan li ma tomo lawa pi ma Soson tan 1972(ma tomo lawa pi ma Soson pi sinpin 1972 li ma tomo Solu, ). toki Soson la nimi ona li 평양.

## lipu ante

* ma Soson
ma tomo Polan

**ma tomo Polan** li lon lete pi ma Owekan.  toki Inli la, nimi li *Portland*. ma Owekan la, ma tomo Polan li ma tomo suli nanpa wan. ma tomo Polan li lon poka pi telo linja Wilame li lon poka pi telo linja Kalanpija. telo tawa li suli mute. ilo tawa telo suli li ken kama tawa ma tomo Polan tan telo suli Pasipi lon telo tawa Wilame.  telo suli Pasipi li lon weka ma tomo Polan.

nena li lon poka ma tomo Polan. ma kasi suli li lon nena. jan li jo e mani mute li pali e tomo lon nena. sina tawa nena lon poka ma tomo Polan la, sina ken lukin e ma tomo e tomo suli e telo tawa.

tomo suli li lon ma tomo Polan.

nena Tepa li nena ante lon ma Polan. tenpo pini mute la, lupa li pana e telo seli seli pi kiwen. telo seli seli li kama kiwen li pali e nena Tepa.
ma tomo Pono

**ma tomo Pono** li ma tomo lon ma Seki. toki Seki la nimi ona li *Brno*. toki Tosi la nimi ona li *Brünn*. ona li ma tomo suli suli pi nanpa tu pi ma Seki. ona li ma tomo lawa pi ma Molawa.

## tenpo pini
tenpo pini la jan Tosi mute li lon ma tomo ni. utala suli nanpa tu li pini la jan Tosi li wile tawa ma ante.

## toki pona
jan Male en jan Wena li kama sona lon ma tomo ni. ona li jan pi toki pona.

tenpo sike 2015 la kama sona pi toki pona lon ma Elopa li lon ma tomo Pono.

## lipu ante
* lipu lawa pi ma tomo Pono
* sitelen pi ma tomo Pono lon lipu Komon
ma tomo Puse

**ma tomo Puse ( anu Puseli )** li ma tomo suli. ona li ma tomo lawa pi ma Pesije li ma tomo lawa pi kulupu ma Elopa. ma Elopa la kulupu pi jan lawa li lon ma tomo Puse.
ma tomo Papasi Pon

tenpo pini mute mute mute la, **ma tomo Papasi Pon** li ma tomo. tenpo ni la, jan ala li lon. ma tomo Papasi Pon li sin ala. ma tomo ali pi ma Mewika li sin. ma tomo Papasi Pon li lon ma Luwisijana pi ma Mewika. toki Inli la, nimi li *Poverty Point*.

jan pi ma tomo Papasi Pon li pali e nena mute. nena wan li lukin sama waso li suli. nena mute li seki. jan li pali e tomo ona lon nena seki.

jan li lon ma tomo Papasi Pon la, telo tawa Misisipi li poka ma tomo. jan li tawa weka mute lon telo tawa Misisipi kepeken ilo tawa telo. Ona li kama jo e ijo mute tan weka mute. tenpo ni la, telo tawa Misisipi li weka. telo tawa lili taso li poka ma tomo.
ma tomo Salajepo

**ma tomo Salajepo** li ma tomo lawa pi ma Posan. tenpo sike 2006 la kama kulupu Ijoko li lon ma tomo Salajepo.

tenpo pini la jan li utala mute lon ma tomo Salapejo. taso tenpo ni la ali li pona.
ma tomo Sapolo

**ma tomo Sapolo** li ma tomo lon ma Nijon. ma tomo Sapolo li insa li ma tomo lawa e ma Okito e ma lili Isikali. toki Nijon la nimi ona li 札幌.

ma tomo Sapolo li jo e jan 1,800,000.
ma tomo Sitone

ma tomo **Sitone** li lon ma Epanja. nimi ni lon toki Epanja li *Cidones*. tenpo sike nanpa 2001 la jan  li lon ni.
ma tomo Solu

**ma tomo Solu** li ma tomo lawa pi ma Anku. toki Anku la, kon pi nimi Solu li "ma tomo lawa". ma tomo Solu li kama ma tomo lawa lon tenpo sike 1945. tenpo sike 1948 tawa tenpo 1972 la, kulupu lawa pi ma Soson li toki e ni: ona li ma tomo lawa ona kin. toki Anku la nimi ona li 서울(1945~).
ma tomo Tokijo

li ma tomo lawa pi ma Nijon. ona li lon ma lili Kanto. tomo Tokijo li suli li ma tomo pi nanpa wan lon ma Nijon. nanpa jan la, ma suli pi ma tomo Tokijo li ma suli tomo nanpa wan lon ma ale. ma tomo Tokijo suli li jo e ma tomo Jokojama e ma tomo Kawasaki e ma tomo Sipa. ma tomo Tokijo li suli mute tawa esun en musi en nasin sona en nasin jan li lon ma Tokijo.

tenpo pini la, nimi pi ma tomo ni li . ona li kama e ma tomo lawa pi kulupu lawa Tokukawa lon tenpo sike 1603. tenpo sike 1868 la, kulupu lawa mama pi ma Nijon tan ma tomo Kijoto li kama tawa ma tomo Eto. nimi ona li ante tawa ma tomo Tokijo. kon pi nimi Tokijo lon toki Nijon li "ma tomo lawa pi open suno".
## tan sona
ma tomo Tonjen

**
**ma tomo Tonjen*' li ma tomo suli lon [[ma Nosiki]]. [[toki Nosiki]] la nimi ona li *Trondheim*. tenpo pini la nimi ona li *Trondhjem* anu *Nidaros*. jan lawa *Olav Tryggvason'' li pali e ona lon tenpo sike 997. tenpo pini la ma tomo ni li ma tomo lawa pi ma Nosiki.

tenpo sike 2013 la ona li jo e jan 179 692.
ma tomo Welikinokolo

li ma tomo pi ma Lusi. ma Lusi la, ma tomo ni li awen lon tenpo pi suli mute tawa ma tomo ante pi ma Lusi. tenpo pini suli la ma tomo ni li lon kulupu esun Ansa. ma tomo li jo e tomo sinpin loje lon insa tomo. ona li lon poka pi nasin telo Olowa.
ma tomo Win

anu  li ma tomo lawa pi ma Esalasi. ma tomo li jo e tomo pi tomo tawa kon. toki lawa pi ma Win li toki Tosi. jan lukin mute li tawa ma tomo Win lon tenpo musi.
ma tomo Lete

li ma tomo lili lon ma Pantelen lon ma Pesije. ona li lon poka pi ma tomo Aloseta li open lon sike nanpa 1977. nasin telo tu li tawa lon poka ona. ona tu la nimi li .
ma palisa pi ma Anku pi ma Soson

li ma palisa lon ma Asija pi open suno. ma Soson en ma Anku li lon insa pi ma palisa ni. poka lete ona en poka pi weka suno ona li ma Sonko. poka pi kama suno ona li telo suli Nijon.

tenpo pini la ma Soson li lawa e ma palisa ni. utala lete la ma Mewika en ma Sesesele li tu e ma palisa ni.
ma tomo Usilu

li ma tomo lawa pi ma Nosiki. toki Nosiki la nimi ona li *Oslo*. tenpo pini la nimi ona li .  li pali e ona lon tenpo sike 1048. tenpo sike 1300 la ona li kama ma tomo lawa.

tenpo sike 2010 la ma tomo Usilu li jo e jan 1 442 318.
mani anpa

**mani anpa** li mani tawa jan ale.

mani anpa li lon la jan li kama jo e mani anpa lon tenpo mun ale.

jan li pali la pali ala la ona li kama jo e mani anpa.

jan li pali la jan li ken kama jo e mani ante. taso jan pali kin li kama jo e mani anpa. jan pali li kama jo e mani anpa e mani ante. 

jan pali ala li kama jo e mani anpa. ona li kama jo ala e mani ante.

jan li kama jo e mani anpa tan ni: jan li jan.

jan li kama jo e mani ante tan ni: jan li pali.

jan mute li pilin e ni: mani anpa li lon la jan ale li sama.

mani anpa li "*basic income"* kepeken toki Inli.
mije sijelo

**mije** li kulupu pi ijo lon. jan en soweli en waso en kala en akesi en pipi en kasi en ijo ante li ken mije. meli sijelo li ante. kin sijelo li ken meli mije, li ken meli ala mije ala.

jan mute pi mije sijelo li mije kon. taso jan ante li tonsi, li meli tonsi.
ma wawa

**ma wawa** li ma suli li ma wawa lon utala. ma wawa pi tenpo ni li ma Mewika. ona li jo e jan utala mute e ilo utala mute. tenpo pini la ma wawa li ma Sesesele li ma Mewika.jan li pilin e ni tawa ma Sonko en ma Palata en kulupu ma Elopa en ma Lusi:ona mute li ken.ma mute la,ma Mewika en ma Sonko li ma wawa.
**ma wawa**
*ma Mewika
**ma wawa ken**
*ma Sonko
*kulupu ma Elopa
*ma Palata
*ma Lusi
moku Jupesi

li moku suwi pi ma Nijon (ma Ukusima).

## moku

### moku lili

* 
* 
* 
* 
* 
* 

### moku suwi

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

### moku suli

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
monsi

sinpin la **monsi** li poka ante. suli la jan li lape lon monsi ona. monsi la soweli li ken ala lukin. monsi pi sijelo jan li jo e nena monsi tu. soweli mute li jo e lupa monsi.
moli

**moli** li pini lon. moli la sijelo li tawa ala li kama lete. tenpo kama la ijo lon ale li moli. kulupu mute en nasin sewi mute la sijelo li moli la kon jan li awen lon ma ante. tenpo mute la, jan li wile ala moli. taso tenpo lili la jan mute li pilin monsuta tawa ona.

## nasin kulupu
moli li kama pilin ike tawa jan ante tan ni li sona e ona moli, li pilin ike tawa jan moli anu jan sama ona.

kulupu ale la, jan li moli la, jan pona en jan sama ona li kama e tenpo lon ma tan ni: sona e ona, omekapo e ona.
mu

**mu** li kalama uta pi ijo lon. soweli en akesi en kala en pipi en waso li toki ala sama jan. taso, ona li ken mu.

## mu mute

Mudchute cow 1.ogg|mu soweli
Humpback-Whale-Song-on-the-Southern-Ocean-Feeding-Grounds-Implications-for-Cultural-Transmission-pone.0079422.s005.oga|mu pi kala suli (*Megaptera novaeangliae*)
Calling song of Magicicada cassini - pone.0000892.s002.oga|mu pipi
Bourne_Woods_Birdsong_2020-04-27_0751.mp3|mu waso


## o lukin kin
musi Pokemon

anu  li musi mute pi kulupu Pokemon. ona li musi ilo, li musi sitelen, li musi lipu. musi sitelen la sitelen tawa en sitelen pi tawa ala li lon. musi ni la jan li kama jo e soweli. jan li utala e jan ante kepeken soweli. soweli mute a li lon. jan mute li musi Pokemon. musi Pokemon li musi nanpa wan lon mute pi jan musi. 

## musi ilo
musi ilo Pokemon li tan kulupu Kemupuliku. kulupu Nintento li pana e musi. musi Pokemon Aka en musi Pokemon Mitoli li open pi musi Pokemon. ona li kama lon ma Nijon lon tenpo sike nanpa 1996. ona li lon ilo musi Kemupo. jan mute li esun e musi ni la, kulupu li pana e musi tawa ma ante li open e pali pi musi ante mute. 

musi ilo Pokemon mute la sina wile kama jan soweli nanpa wan. ni la, sina o wawa e soweli sina o utala e jan soweli ante kepeken soweli sina. tenpo mute la, jan ike li lon kin. sina o utala e ona o weka e ike. soweli ale li jo e kule wan anu kule tu. utala pi soweli ale li jo e kule wan. kule ni li pali e ni: ona li utala e soweli ante la kule utala li ken ike tawa kule soweli anu ken pona tawa kule soweli anu ken ala tawa kule soweli. ona li ike la, wawa ona li kama lili. ona li pona la, wawa ona li kama suli. ona li ala la, wawa li ante ala. musi ilo Pokemon pi nasin ni li suli mute.

### nasin
kulupu li pana e musi Pokemon sin la, ona li pana e musi tu. mute la musi ni li sama. taso ijo lili li ante. soweli en jan li ken lon ala musi wan li ken lon musi ante. tenpo pini la, ona li pana e musi tu la, ona li pana e musi sin lon tenpo kama lili. ona li pona li sin e ijo pi musi tu pini lon musi sin. ona li jo e ijo ale pi musi tu pini. tenpo lon la nasin li ante lili. ona li pana ala e musi sin. taso ona li pana e ijo sin. jan li ken esun e ijo sin. ona li esun la, ijo sin li kama lon musi ona.

kin la, ona li pona li sin e musi pi tenpo pini li pana e musi sin ni.

jan li pana e musi Pokemon ale tawa kulupu. musi tu en musi sin en musi pi tenpo pini li lon kulupu nanpa sama. musi tu li lon open pi kulupu nanpa sin.

### musi suli ale

## musi sitelen

### sitelen tawa

### sitelen awen

## musi lipu
musi Siweliseson

li musi ilo. mama pi musi ni li  li . musi ni la, jan li lawa e kulupu jan lon tenpo mute suli. kulupu ni li wile tawa kama e wawa mute. kama nanpa wan la, kulupu ni li wile anpa e kulupu ante. ona li sama lili e musi supa.

musi Siweliseson nanpa wan li pali lon tenpo sike 1991. tenpo ni la, ona li nanpa luka wan pi musi suli pi musi Siweliseson.

## kulupu pi musi Siweliseson
**Civilization* (1991)
**Civilization II* (1996)
**Civilization III* (2001)
**Civilization IV* (2005)
**Civilization V* (2010)
**Civilization VI* (2016)
musi Wesi

li musi supa li musi sona. ona li tan ma Sonko. musi Wesi li wile e jan tu.

## nasin musi
 

musi li wile e jan tu. jan nanpa wan li jo e kiwen pimeja mute. jan nanpa tu li jo e kiwen walo mute. musi li lon supa pi linja mute ni: ona li tawa nasin tu li kama wan lon ma mute sama leko. (mute la linja 19 li lon nasin wan, taso jan sin li ken musi lon supa pi suli ante.)

sike la jan pimeja en jan walo li pana e kiwen ona lon kama wan linja. kiwen li lon la jan li ken ala pana e kiwen lon ma sama. supa li kama sama a tenpo pini tan pana la pana ni li ken ala.

kiwen li jo e poka tu tu. kiwen pi kule sama li lon poka la ona li lon kulupu sama. (toki ni la kiwen wan kin li kulupu.) kiwen li lon poka ale pi kiwen kulupu ale la kulupu li kama weka.

jan li wile ala pana la ona li ken pana ala la jan ante li kama ken. jan ante kin li wile ala pana la musi li pini. jan li nanpa e kiwen ona e kon ni: ijo li lon ona li ken tawa lon kon taso la ona li ken tawa kiwen ona taso. jan pi nanpa suli li sewi.

## lon ma mute
jan pi ma mute li musi Wesi. jan mute li musi lon ma Asija pi suno kama.
musi Jali Kulese

li musi sijelo tan ma Tuki. ona li musi utala. jan pi musi utala ni li pana e telo ko tawa selo ona li utala musi e jan pi musi utala ante. "jan pi musi utala" li jo e nimi ni: **"pehlivan"** lon toki Tuki. "pehlivan" lon toki pona li "jan utala pona."
musi kalama

**musi kalama** li musi ilo pi kalama musi. jan li musi e musi kalama la, ona li kute e kalama musi li pali kepeken nasin ni. musi kalama mute la, jan li luka e nena sike anu supa. musi kalama ante la, jan li tawa musi.
musi nanpa

nanpa li musi e jan mute.

jan li pilin e **musi nanpa** la ona li pilin pona e ijo nanpa li ken wile pali kepeken nanpa li ken wile sona e lawa nanpa.

jan li kama sona e sona nanpa la ona li pilin e **musi nanpa**.

jan li pali e ilo kepeken nanpa la ona li pilin e **musi nanpa**.
ona li pilin pona tawa toki pali tan ni.

 -
musi Mikaliwi

**musi Mikaliwi** li musi pi ma Mesiko. toki Epanja la nimi ona li *Día de Muertos* anu *Día de los Muertos*. musi ni li musi moli. musi ni li sin ala mute mute. ona li musi nana li musi pona. jan Mesiko mute li musi e moli. pilin pi jan Mesiko la jan moli li jan pona.

panteon.jpg|jan mute li tawa ma pi jan moli
tk-kiwenwalokule.jpg|moli li kule
tk-musi.jpg|musi Wemikaliwi

## nimi ona pi toki pona
nimi Wemilakilwi li tan toki Nawate. toki Nawate li toki suli pi ma Mesiko. nimi pi musi ni pi toki Nawate li nimi ***Miccailhuitl***. nimi ni li jo e sona ni: musi suli pi jan moli. (Miccailhuitl ---> Mikaliwi )

## tan
tan pi musi ni li sin ala mute mute. tenpo pi jan Epanja li lon ala lon ma Mesiko la musi ni li lon. nasa la jan Mesiko pi tenpo pini li pilin e ni: moli li ijo suli. jan ni li pali e musi ni.

## pilin
jan Mesiko li jan Mesiko pilin e ni: **moli li pona**. ona li pilin e ni: jan moli li kama tawa pata ona. jan Mesiko li pilin e ni:
* jan moli li jan pona
* kama pi jan moli li ijo musi li pona
* moli li pona li musi li kule

## musi
musi ni la jan mute mute li tawa ma pi jan moli li pana e ijo mute tawa jan moli. ona li pana e kasi kule e moku e ili suno. jan li pilin pona.

## pana moku
jan li pana e moku tawa jan moli. pana moku li jo e moku pona tawa jan moli. moku suli pi musi ni li "pan pi jan moli"  

pandemuerto.jpg
pana moku.jpg

## meli moli (jan Ketelina)
meli moli li jo e nimi Katelina. jan Katelina li jan suli pi musi Wemikaliwi. jan Katelina li pona li ike ala.
musi ilo

**musi ilo ** li musi kepeken ilo sona. tenpo mute mute mute la, ona li kepeken sitelen tawa kin. tan ni, ona li jo e nimi "**musi pi sitelen tawa**" kin. ilo nanpa mute li pali tan musi taso, taso mute li ala. ken la, jan li musi e musi ilo kepeken nasin mute pi ilo sona. ken la, musi ilo li pali kepeken jan wan anu jan tu anu jan mute. ilo mute pi musi ilo li lon.

musi ilo  pi nanpa wan li kama lon tenpo 1950s lon tenpo 1960s. taso, musi ilo ni li esun ala. tan ni, jan lili li sona e ona lon tenpo ni. esun pi musi ilo li open lon tenpo 1970s. tenpo sin la, jan mute pi ma ale li musi e musi ilo.

## lipu ante
*musi Amanka
*musi "kasi en jan moli li utala"
*musi Manka
*musi Pokemon
*musi utala pi jan wan
*musi pi kulupu utala
*musi pi tomo tawa
*musi "toki sewi pimeja: jan soweli Ukon"
*musi "ma ko"(World of Goo)
*ante toki tawa toki pona pi musi pi ilo nanpa tan jan Lentan
*ante toki tawa toki pona pi musi pi ilo nanpa tan jan Pije
musi pi jan lawa moli

**musi pi jan lawa moli** li musi supa utala pi jan musi tu. jan tu li lawa e kulupu pi ijo musi. jan wan li jo e kulupu walo la, jan ante li jo e kulupu pimeja.

open musi la, jan wan li jo e ijo musi luka luka luka wan (16). ijo musi ni li ijo lawa wan, li ijo wawa wan, li ijo tomo tu, li ijo sewi tu, li ijo soweli tu, li ijo lili luka tu wan. supa musi li jo e leko mute mute mute tu tu (64). jan tu li utala kepeken musi ni tawa ni: ona li wile anpa e ijo lawa pi jan ante.

jan pi ma ale li musi e musi pi jan lawa moli. jan li toki e ni: tenpo pini mute la, ona li kama tan ma Palata. taso, musi ni li kama ante. musi pi jan lawa moli pi tenpo ni li kama lon ma Elopa. musi ante pi sama lili pi musi ni li kama lon ma ante: musi Sansi li kama lon ma Sonko, musi Soki li kama lon ma Nijon.

tenpo ni la, jan li ken musi e musi pi jan lawa moli kepeken ilo nanpa.

## nasin musi

### supa

supa musi li jo e nasin tawa 8 tan sinpin tawa monsi, e nasin poka 8 tan poka tawa poka ante. nasin wan li jo e leko 8. supa musi li jo e leko 64. leko 32 li walo. leko 32 li pimeja.

### ijo musi

jan musi li utala kepeken ijo musi (anu kiwen). jan wan li utala kepeken ijo walo. jan ante li utala kepeken ijo pimeja. open musi la jan li wile lon e ijo musi sama sitelen supa lon poka pi lipu ni. ijo wawa walo li wile lon leko walo. ijo wawa pimeja li wile lon leko pimeja.

## o lukin
* musi Wesi
* musi supa

## lipu ante
* seme li musi e musi pi jan lawa moli? lipu lon toki pona, pali tan jan Lentan
musi "kasi li utala e monsuta jan moli"

li musi ilo tan kulupu PopCap. ona li kama lon tenpo sike nanpa 2009.

musi ni la, jan musi li jo e tomo li awen e ona tan monsuta jan moli. monsuta jan moli li kama lon nasin mute tawa tomo pi jan musi. jan musi li awen e tomo kepeken kasi. kasi ni li utala e monsuta jan moli. jan musi li ken esun e kasi kepeken mani "suno". monsuta jan moli li kama tawa tomo la, jan musi li anpa.
musi pona pi kulupu toki Jaju

tenpo pini lili la jan Sowelilili (Agneau Belanyek) li sitelen e ni lon kulupu toki Jaju pi toki pona:

:ni li musi pona pona tawa mi. mi mute li pali e toki; jan ale li pana a nimi wan wan taso tawa toki ni. sine wile pana la, o sitelen e nimi pini o pana e nimi sina. O weka e sitelen ante ale. Mi sin e musi:
:**Jan**

ni li pini la jan Jakopu (Jim Henry) li sitelen e ni:

:mi wile e ni: jan ali li pana ala e nimi wan taso. jan ali li pana e nimi tu anu nimi mute lili. taso jan li pana ala e kulupu nimi ale.

tenpo ni la jan wan li sitelen nanpa lili pi kulupu nimi.

nasin ni la mi mute li pali e toki linja. o pali e toki poka mi mute!

toki ni li lon anpa:

## toki pi musi pona

jan pona mi li nasa! ona li wile e ni: ona li tawa lon mun.

mama ona li pona tawa ma li toki e ni:
"sina wile tawa lon mun la, o kute! tenpo pi nanpa wan la,
sina wile tawa ma tomo Olinejan li lukin e jan pona mi.
jan pona mi li ken pana e pona tawa sina."

mama ona li pona tawa ma tomo Olinejan tan ni: tenpo mute pini la,
akesi suli li lon ma tomo Olinejan li moku e jan pi ma tomo. mama pi
jan pona mi li utala e akesi suli li moli e ona. jan lawa pi ma tomo
Olinejan li toki e ni tawa mama pi jan pona mi:

"pona a! sina moli e akesi suli ike! pali sina li pona
mute tawa mi mute. o kute: mi mute li olin mute
e sina. sina wile e ijo la, o kama tawa ma ni.
o toki e wile sina. mi mute li wile pana e pona
tawa sina."

tan ni la, jan pona mi li tawa ma tomo Olinejan.
ona li tawa jan lawa ona li toki e ni:

"jan lawa o, mi kama tawa ma tomo sina tan ma ante li jo e wile.
tenpo pini mute la mama mi li moli e akesi suli
li kama pana e pona tawa ma tomo ni! mama mi li pona tawa sina.
sina ken pali e ale tan ni: sina lawa e ma tomo ni. mi jo e wile wan.
mi wile tawa mun."

tan toki pi jan pona mi la jan lawa li toki e ni tawa ona:

"mi ken ala pali e ali. taso mi jo e pilin: ken la, sijelo pi akesi moli li kepeken. o tawa lon ma pi moli akesi li lukin e akesi moli. o kama jo e ilo pi tawa kon pi akesi suli. o tawa kon kepeken ni. ken la, sina ken tawa mun kepeken ilo tawa ni."
musi sike

**musi sike** li musi sijelo kepeken sike.

jan anu kulupu jan li musi li utala musi. ona li musi kepeken kalama musi la ona li tawa sike li tawa musi. tenpo mute la jan musi li jan tu.

lon pi musi sike li tomo pi musi sike li tomo pi kepeken musi.

musi sike li mute:

* sike noka
ma tomo Panpu

li ma tomo suli lon ma Tosi.

## tomo

tomo sewi mute li lon ma tomo Panpu. ona pi mute nanpa wan li lon poka lon tomo lawa pi tomo tawa linja.

ma tomo lili mute li wan lon ma tomo Panpu. lon ni la tomo tan tenpo pi sike mute pini li lon kin. kipisi insa pi ma tomo la, mute mute li pakala tan utala suli nanpa tu. tenpo poka sike nanpa 1960 kin la, jan li weka e mute tawa nasin pi tomo tawa. taso tenpo ni pini la, jan li pali e tomo mute ni: tomo pakala li lukin sama.

## pali

tomo mani mute li lon ma tomo Panpu.

## tawa

jan li tawa lon ma Tosi anu tawa ma Tosi la, jan mute li kama tawa ma tomo Panpu:
* ma pi tomo tawa kon li suli nanpa wan pi ma Tosi.
* tomo suli mute pi tomo tawa linja li lon.
* nasin suli pi tomo tawa li lon ma tomo Panpu. nasin suli A3 en nasin suli A5 la, wan li kama tawa ante. nasin tu ni li suli mute.
nanpa lawa

**nanpa lawa** li kule nanpa. nanpa li nanpa lawa la, jan li ken kipisi taso e ona tawa wan tawa ona sama. nanpa lawa li suli tawa sona nanpa li suli tawa nasin pi len toki.

nanpa lawa li mute li pini ala. tu (2) en tu wan (3) en luka (5) en luka tu (7) en luka luka wan (11) en nanpa mute ante li nanpa lawa. ma nanpa ante li jo e nanpa lawa ante.

sina pali mute e kulupu pi nanpa lawa la, sina ken kama e nanpa lon ale pi nanpa lawa ala (e 0 ala e 1 ala). 4 la sina pali mute e 2 e 2. 10 la sina pali mute e 2 e 5. 360 la sina pali mute e 2 e 2 e 2 e 3 e 3 e 5. nanpa wan la, kulupu ni pi nanpa lawa li wan taso.
nanpa pi nasin tu

**nanpa nasa** anu **nanpa pi nasin tu** li nanpa. ona li jo e nasin ante tu, sama ale ma pi nasin tu. nasin wan li tawa nanpa ma; nasin ante li tawa **nanpa kon**. jan li sitelen e ona kepeken kipisi tu. suli a pi nanpa ma en suli b pi nanpa kon la, ona li ni: a+bi.

nanpa i li nanpa wan kon. sina sewi e ona tawa tu la, nanpa wan weka li lon.

kulupu ona li jo e sitelen \C.
pini ala

nanpa ali la **pini ala** li suli. ni li ken ala: o pana e nanpa ale pi pini ala. sona nanpa la pini ala li jo e sitelen **∞**. pini ala li nimi tan sona nanpa tan sona sona. jan pi sona mun li sona ala e ni: ijo ale li pini ala pini?
nanpa pi sona lon toki lon ma Elopa

nanpa pi sona lon toki lon ma Elopa li lipu tan kulupu Elopa Wan. jan li ken kepeken ni tan ni: ijo ni la jan li lukin li sona e ni: mi pona lon toki anu seme? jan li kepeken ni lon ma Elopa.

## nanpa pi sona lon toki

nanpa pi sona lon toki li luka wan. ona li:

A1: sina sona e nimi suli lon toki. sina ken toki tawa jan e ijo lili.

A2: sina sona e nimi suli lon toki. sina ken toki e ijo pona tawa jan (moku, jo, sina)

B1: sina sona e toki lawa. sina ken toki lon ijo sina.

B2: sina sona e nimi mute lon ijo sina. sina ken kute e toki.

C1: sina sona mute mute e toki, sina ken kute e toki ni.  

C2: sina ken toki ale e toki ni.

## o lukin!

European Framework of Reference for Languages
European Framework official

o pona e lipu ni!
mute seme la nimi li kama

lipu ni li toki e ni: nanpa seme la nimi pi toki pona li kama lon toki. jan Jim Henry li kama sona e ni li pana e ni tawa kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku lon ni. kulupu ona pi toki awen li jo e nimi 8611.
nanpa pi sewi pini ala

**nanpa pi sewi pini ala** li nimi pi suli kulupu.

suli kulupu li nanpa pi pini ala la suli ona li **nanpa pi sewi pini ala**.

jan Kantola li toki e ni:
"anu la kulupu ale pi pini ala li jo e suli sama?"

jan Kantola li kama sona e ni: "ala! suli pi kulupu ni li ken ante!"

ona li nimi e nanpa sin ona: *[[nanpa Alepa weka]]*, *nanpa Alepa wan*, *nanpa Alepa tu*, ... li sitelen: \aleph_0, \aleph_1, \aleph_2, ...

 -
nanpa pi sona lon Toki Pona

jan li sona li kepeken li toki e toki pona. taso jan ale ala li toki e pona. jan li toki ante. tan ni la jan Elopa li kepeken nanpa pi sona lon toki lon Elopa. ni li pona. tan ni la jan li sona: mi pona lon toki anu seme?

lipu ni li toki tawa sina: sina pona ala pona lon toki pona?

## nanpa sona

A1: sina ken kepeken nimi suli (jan, mi, sina, mute, lili). sina ken pali e lipu lili. taso sina ken ala kepeken nimi Pi kepeken nimi E kepeken nimi O.

A2: sina ken kepeken nimi suli mute (jan, mi, mute, lili, kepeken, lawa, tawa). sina ken pali e lipu suli. lipu ni la sina ken toki e lon sina e moku… sina ken kepeken nimi Pi.

B1: sina ken pali e lipu suli lili. sina ken kepeken e sitelen Lasina, taso e ante ala. sina ken kepeken e pi e tan e tawa. sina ken kute lon toki lili.

B2: sina ken pali e lipu suli lili. sina ken kepeken e sitelen tu. sina ken kute e nimi, sina kute e mute pi ni. sina ken kepeken nimi suli mute mute, taso ale ala.

C1: sina ken kepeken e sitelen mute, taso ale ala. sina ken kepeken nimi ale. sina ken pali lipu suli. sina ken kute pona mute.

C2: sina ken kepeken e sitelen sitelen e sitelen pona pi jan Mimoku e sitelen pi jan Sonja. sina ken kute e nimi lon Toki Pona. sina sona e ale pi Toki Pona. sina ken pali lipu suli.
nasin Konpusi

**nasin sewi Konse** li nasin sona li nasin sewi tan ma Sonko. toki Sonko la nimi ona li 儒家(ru2 jia4). ona li kama tan toki pi jan Konpusi. ona li ken kama tan lipu pi tenpo pini tan ma Sonko. nasin ni li pana e sona mute tawa lawa pi ma Sonko.

jan Konse li pilin e ni:

jan ale li ken kama tawa pona.

o pana pona e ale.

sina wile ala e ijo la o sina pana ala e ijo ni tawa jan ante.

o olin e kulupu mama. o kute tawa jan suli tan ni. o pana pona e jan suli mute tan ni. jan pi kulupu mama li moli la o pilin ike. kulupu mama sina li mama tawa kulupu ale. 

sina ken pana e moku tawa kon pi jan mama. tan ni la sina ken pali e olin pi kulupu mama.

o tawa monsi e lawa pona.

o pilin pona tawa lipu pi tenpo pini. sina ken kama jo e soma mute tan ona.

o kepeken e nimi tawa lon.

lawa li wile e lawa tan sewi.

lawa li pona tan ni: jan kepeken lawa la jan li pilin pona. jan kepeken ala lawa la jan li pilin ike. lawa li pona tan ala ni: jan tawa monsi ala e lawa la lawa li utala e ona.

o pali e sona sina. o pali e pona sina. tenpo ale la o pali e sina. tan ni la sina ken kama tawa ni: jan pi lawa pona. nimi ni lon toki Sonko li 君子(jun1 zi1).
nasin Wiki

**nasin Wiki** li ilo li nasin pi pali sona lon lipu pi ilo sona.

lipu li lon nasin Wiki la jan ale ken ante e ona! soweli ante li ken ante kin!

ni li pona tan ni: jan mute li ken sitelen e lipu. jan ale li pana e pilin ona la pilin li kama sona.

nimi *Wiki* li tan toki Awawi. nimi ni li toki e ni: tenpo lili la ante li suli.

jan Wa Kuninkan li pali e nasin Wiki lon tenpo sike nanpa 1994. lipu Wiki ona li jo e nimi "*WikiWikiWeb*" li lon linluwi kin.

## lipu Wiki lon toki pona
lipu sona ni li kepeken nasin Wiki li lon toki pona, lipu lawa ona li lipu lawa. ona li kepeken e ilo Wiki Mesijawiki.

lipu Wiki ante lon toki pona:
*lipu Wikipesija lon lipu Panten - tenpo pini la lipu ni li lon ma ni
*nimiPona - lon nasin pali Wiki MoinMoin

## tan sona
nasin Wisinu

**nasin Wisinu** li nasin kulupu pi tenpo pini mute lon nasin sewi Sanatana. Wisinu anu Kisina li nimi pi jan sewi lon nasin ni. jan li olin e jan sewi Kisina anu Wisinu la nimi pi ona mute li 'jan pi nasin Kisina'.

jan pi nasin Kisina li pilin e ni: jan Kisina li kama tan sewi kon tawa ma. jan li ken lukin li kute e toki pi jan sewi Kisina lon lipu sewi Kita.

nimi pi lipu sewi ante li Isopanisa li Simapakawatan li Lamajana li Majapalata.
nasin Esitensalin

**nasin Esitensalin** (εsɪtεnʃəlɪɪm) la jan li lon taso. ni la ali li lon kepeken tan ala. ni la jan li ken pali e tan tawa jan sama. ni la jan ali li ken. nasin ni li wile ona li pali e tan tawa ona sama.
nasin nanpa Lasina

**nasin nanpa Lasina** li nasin nanpa. ona li sitelen e nanpa kepeken nimi lili pi nasin sitelen Lasina.

o lukin e ni:

jan li pana e nanpa  lili lon poka kama pi nasin sitelen Lasina pi nanpa suli la insa pi nanpa suli o weka e mute pi nanpa lili sama ni: IV li 4.CD li 400.jan  li ken ala weka e kipisi pi nanpa suli lon tenpo tu anu tenpo mute sama ni: VIII li 8.IIX li 8 ala.nanpa suli li lon poka kama pi nasin sitelen Lasina pi nanpa lili la nanpa suli o kama jo e mute pi nanpa lili sama ni: VI li 6.DCCC li 800.nanpa suli li ken jo e mute pi nanpa sama tu wan lon tenpo wan li ken ala sama ni: VIIII.

jan li ken pana e palisa sewi lili   tawa nanpa, ni la nanpa ni kama ona sama kulupu ale sama ni: V li 5000, V li luka.jan li pana e palisa sitelen lili tu tawa nanpa la ona li kama ona sama ale ale ale.

tenpo pini la jan Loma li sitelen e nanpa kepeken nasin sitelen ni.

tenpo ni la jan li kepeken lili e ona.
## linja tawa
ilo ni la sina ken ante e nanpa Alapi tawa nanpa Loma e nanpa Loma tawa nanpa Alapi.
nasin Joka

**nasin Joka** li nasin pi pilin sewi. nimi Joka li lon toki Sankita: Joga - योग - li lon toki pona: kama wan poka jan sewi.jan sewi Siwa li jan sewi pi nasin Joka.

nasin Joka li insa nasin sewi Sanatana.

nasin sewi Sanatana la nasin Joka li jo e kulupu tu tu.

ona mute li:

- nasin sona Joka (Jnana Yoga). jan li kama tawa jan sewi kepeken sona mute. jan li kama sona mute li sitelen toki.

- nasin pali Joka (Karma Yoga). jan li pali e pona li pana e pona tawa ale.

- nasin pilin Joka (Raja Yoga). jan li pali pona e sijelo.

- nasin olin Joka (Bhakti Yoga). jan li tawa jan sewi kepeken toki sewi en pana olin en toki sewi e nimi pi jan sewi.

jan pi nasin Joka li sona e ni:

jan ale li wan li jo e kon wan. olin suli li wan li olin pi jan ale.

jan li pilin ike la ona li ken pilin ala e ni.

ona li pilin pona la ona li ken pilin e olin suli li ken kama wan.

ona li wile pilin pona la ona ken pali e ni:

* li sona pona. jan li wile sona ike ala.

* li moku pona. jan li moku e moku pona li moku ala e soweli li moku e moku pi suli kepeken suno.

* li toki pona. jan li toki ike la toki ike ni li ken pali ike tawa jan tawa ante.

* li lawa e wawa sijelo. li jo pona e kon. (lon Sankitu: PranaJama)

* li awen lon awen pi sijelo sama (Sankitu - Asana).
:awen li ken sama awen soweli anu awen kasi anu awen kala. jan li ken lukin e ijo li ken sona e awen sin.

* li pali e ijo pona tawa jan ante tawa ma. (lon Sankitu: KarmaJoga)
nasin kulupu

**nasin kulupu** (toki Inli: culture) li ni: ijo pali pi kulupu jan. nasin kulupu la, jan li sona li musi li toki. nasin kulupu la ijo sewi en nasin lawa en pali musi li suli mute. jan li kama sona e nasin kulupu tan jan ante.

kulupu ante tan ante ma li jo e nasin kulupu ante. tenpo la, nasin kulupu li ken kama ante.


Helping_the_homeless_(cropped).jpg|nasin kulupu la, jan li wile e jan ante
Basstölpelkolonie auf Helgoland.jpg|nasin kulupu la, waso mute li awen lon ma sama
nasin pi kulupu utala

li nasin li pana e sona ni: kulupu utala li jo e wawa, kulupu utala li pilin pona tawa kulupu utala. kin la, ona li ni: ma wan li wile e utala la ona li kama sewi e kulupu utala lon ma lawa.

## ma mute la

### ma Tosi
 pi ma Tosi li ken tan tenpo pi ma Pusa, jan lawa li lawa e ona la, jan li pilin e ni: ma li jo e kulupu utala wan taso kulupu utala pi ma Pusa li jo e ma lawa wan. tenpo sike nanpa 1740 la ma Pusa li jo e jan utala 83,000 taso jan 2,500,000 taso li lon ma Pusa, kulupu utala ni li suli mute lon ma Elopa.

ma Tosi pi kulupu Nasi li lon la nasin ni li kama lon tenpo nanpa tu, ma Tosi pi kulupu Nasi li pini la jan  pi ma Tosi pi kulupu lawa Nasi li ante e nasin pi pana sona tan weka e  lon ma Tosi.
nasin pi lawa ala

**nasin pi lawa ala** anu nimi sin **kamalawala** li nasin kulupu. jan pi lon kulupu ni li jo ala e jan lawa. **jan nasin pi lawa ala** li pilin e ni: jan lawa li ike li pakala e mute. nasin pi sona ala li pana sona e ni: jan wile ala e jan lawa.

sona nasin pi lawa ala pi tenpo ni li kama tan tenpo 1800s. taso, tan pi nasin pi lawa ala li tan tenpo pini mute mute.

jan pi nasin pi lawa ala li wile e ni: jan ale li sama. 
ma linja li lon ala. mani li lon ala. 
jan li lon li pali lon kulupu.

lon nasin ni la jan lawa li jo ala e ilo pali. kulupu jan li jo e ilo pali.

## tenpo pini
### tenpo pini nasin pi lawa ala pi tenpo
tenpo pini mute la jan Sonko en jan Elina li sitelen e nasin sama nasin pi lawa ala. lawa o lon ala lon la, jan pi nasin sewi To li toki lon sitelen pi jan Suwan So (莊周) pi jan Lase (老子). kin la jan Asulo (Αἰσχύλος) en jan Sopoki (Σοφοκλής) li kepeken toki Antikoni (Ἀντιγόνη) tan ni: kulupu la lawa sitelen pi kulupu lawa en ken pi pilin jan li ken lon ala.

### nasin pi lawa ala pi tenpo ni li kama
kulupu pi sike suno nanpa 18 la jan Wilan Kowin (William Godwin) li weka e tan pona pi kulupu lawa Inli. jan Masu Sijana (Max Stirner) li pali e nasin jan taso. (nasin jan taso li sama ni: jan ale li lawa e jan ala. jan li ken pali e ale.) jan Pijesose Pudon (Pierre-Joseph Proudhon) li pali e nasin pi lawa ala pi esnu kulupu, li jan nanpa wan ni: jan li kepeken nimi "jan nasin pi lawa ala."

### ante lawa Lusi
ante lawa Lusi la jan nasin pi lawa ala li pana e pona tawa kulupu lawa pi tu suli (большевик). jan nasin pi lawa ala en jan pi tu suli li utala e kulupu walo (Бѣлое движеніе). ma Ukawina la jan nasin lawa ala li pali e ma Manosina (Махновщина). taso, kulupu lawa pi tu suli li kama wawa la tu silli li utala e ma Manosina e jan nasin pi lawa ala e jan pi nasin ante pi pali kulupu kin.

## kipisi nasin pi lawa ala

* nasin pi lawa ala pi esun ala
* nasin pi lawa ala pi kulupu pi jan pali
* nasin pi lawa ala pi nasin sewi
* nasin pi lawa ala pi utala ala

ni li nasin pi lawa ala pi nasin mani kin, taso jan mute li toki e ni: ona li lon ala e nasin pi lawa ala.

## nimi sin
jan li pali e nimi sin pi nasin pi lawa ala. nimi li “kamalawala”. kamalawala li nimi tu wan li “**kama** pi **lawa** a**la**”.
nasin pi lawa sewi

nasin pi lawa sewi la sewi li jo e wawa ma. sewi li lawa. jan sewi pi ma li toki e ni: mi kute e sewi li sona e lawa pona. jan mute li kute e jan sewi pi ma tan ni: jan mute pilin e ni: jan sewi pi ma li toki lon sewi li sona wile sewi. nasin pi lawa sewi la nasin sewi en nasin lawa li sama.
nasin To

li nasin sona li nasin sewi tan ma Sonko. ona li suli tawa kulupu Sonko.

jan pi nasin pona ale li toki e ni:
*o lon pona poka ale
* wawa li ike. wawa ala li lon tenpo suli.
*pali wawa ala li pona
*sona wawa ala li pona
*utala li ike
*wile lili li pona. wile suli li ike.
*sewi en ma li pona li pana e wile ale
* ijo li wile e ijo ante. tan ni la ijo ante en ijo sama li wan. tan ni la moli en ale li sama. ijo lon en ijo ala li sama. ijo mute en ijo wan li sama. ijo lili en ijo suli li sama. tan ni la moli li ike ala. jo lili li ike ala. sitelen Injan li sitelen e ni.
*nasin pona li mama pi ijo ale.
tenpo pini suli suli la, jan Lase li pali e lipu Totesin. ni li lipu lawa pi nasin pona. jan ante li pali e lipu pi nasin pona. jan Kawesi li pali e lipu Kawesi. jan Lijesi li pali e lipu Lijesi. tenpo tawa la lipu ante mute mute li wan e tomo lipu Tosan. tomo lipu Tosan li jo e lipu pi tenpo pini suli mute.

nasin pona li pana sona tawa toki pona.
nasin sewi

**nasin sewi** li nasin pi alasa kulupu. ken la, nasin sewi li jo e pali e pilin e toki e sitelen. nasin sewi la, jan li pilin e kon sewi. ken la, nasin sewi li suli li jo e pilin mute li jo e pali mute. jan li alasa e nasin sewi lon ma poka ali. nasin sewi ante li jo e pilin ante e pali ante.

tenpo ali la, jan li pilin e tan jan e tan pi ma ali. jan mute li pilin kin e jan wawa. mama sewi ni li tawa e sewi e kon li pana e kasi lon ma ali li pali e soweli. taso, nasin sewi mute li jo ala e mama sewi.

tenpo sike 2012 la, kulupu Pew Research Center li toki e ni: nanpa 84% pi jan ali lon ma ali li alasa e nasin sewi. taso jan mute ante li alasa ala e nasin sewi. ken la, jan ni li pilin e ni: ona li alasa e nasin pi sewi ala. jan ante li pilin e ni: ona li sona ala e sewi lon ala lon.

## nasin sewi
*nasin sewi Sanatana
*nasin sewi pi jan Alawan
**nasin sewi Isilami
**nasin sewi Jajasi
**nasin sewi Kito 
*nasin sewi Kantonpe
*nasin sewi Kemetesin
*nasin Konpusi
*nasin sewi Matajansa
*nasin sewi Omalo
*nasin sewi Puta
*nasin sewi Sajana
*nasin sewi Siki
*nasin sewi Sinto
*nasin sewi Tesu 
*nasin To
*nasin sewi pi jo tan ale 
*nasin Wisinu 
*nasin sewi pi jan Mani

## tan sona
nasin sewi Sanatana

li nasin sewi pi tenpo pini mute tan ma Palata. mama sewi mute li lon.

nasin sewi Sanatana li jo e kulupu tu tu pi mama sewi alasa. nimi pi ona mute li nasin Wisinu li nasin Siwa li nasin Santa li nasin Sakasi.

lipu sewi Kita li lipu pi nasin ni. ona li toki kepeken toki pi jan Asuna pi jan Kisina. ona li tan nasin sewi Puta. nasin sewi Sanatana la, jan ali li sama ala li jo e ante li sewi li anpa, taso kon insa pi jan ali li sama. nasin sewi ni la jan li wile weka tan ali pi lon ala (ali ni) la, jan en ijo Paman o kama wan.
nasin pi pali kulupu

**nasin pi pali kulupu** anu **nasin pi jo kulupu** anu **nasin pi jo sama** anu **nasin pi sama mani** li nasin esun li nasin lawa. nasin li wile e ni: jan ali li jo sama. nasin pi jo sama la toki pi jan Ka Maku li suli. nasin pi jo sama la kulupu jan li lawa e nasin pali e nasin esun. wile nasin la jan lili en jan suli li lon ala. ante ni li ike mute lon nasin. tenpo la lawa li wawa ike lon ma ni: jan li pali e moku kepeken kasi. nasin li toki e ni: jan ale li jo sama e ijo la ike jo li pini lon. ma Wije en ma Sonko en ma Lajo en ma Kupa li toki e ni: ona li kepeken nasin ni.

nasin la sitelen ni li suli: ilo pali en ilo pan li lon ona.

## ante pi nasin Komunisin en nasin Sosalisin
nasin Komunisin en nasin Sosalisin li jo e sama mute. nasin Komunisin en nasin Sosalisin la, jan pali li jo e nasin pali.

nasin Komunisin la, mani en lawa ma en kulupu mani li weka. taso, jan Wasimi Lenin li pilin e ni: jan pali o lawa. ma Saweki li kepeken e nasin pi jan Wasimi Lenin pi jan Ka Maku.

nasin pi lawa ala la, nasin pi jan Wasimi Lenin li ike. nasin pi lawa ala la, lawa ma o weka.