open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma tomo Nukolo

li ma tomo lon ma Italija. ona li lon supa ma sewi. telo suli la, sewi ona li suli Meton LAMMLL. ona li lon poka pi nena ma Otopene; nena ma Otopene li suli Meton LTTAMMLLL. ona li lon poka pi nena ma lili ni kin: nena Ukolijo, en nena Pikolasi, en nena Kukulijo, en nena Tanka Mana, en nena Sikolopowe, en nena Kuteje, en nena Santonopijo.

ma Italija la, ma tomo lawa pi kipisi ma la, ma tomo LW taso li lon sewi tawa ma tomo Nukolo. ona li ni: ma Ena, en ma Potensa, en ma Lakuwila, en ma Kanpopaso, en ma Asota, en ma Kataniseta.
ma tomo Sesin

**ma tomo Sesin** (toki Posuka: *Szczecin;* toki Tosi: *Stetin*) li ma tomo lon ma Posuka. ma Pomose pini la ona li ma tomo lawa.
jan lawa pi ona li jan Pijo Kise.
ma Pomose pini

**ma Pomose pini** (toki Posuka: *Pomorze Zachodnie*) li ma kipisi pi ma Posuka. ma Tosi en telo suli Palute en ma Pomose en ma Posuka lili en ma Lupu li lon poka. ma tomo lawa pi ona li ma tomo Sesin.
ma tomo Sukowa

**ma tomo Sukowa** (toki Kasepe: *Żukòwò;* toki Posuka: *Żukowo*) li ma tomo lon ma Kasepe. ma Pomose en ma Posuka la ma Kasep li lon. ma tomo Sukowa li ma tomo lawa pi ma kipisi Sukowa.
jan lawa pi ma tomo Sukowa li jan Majola Sumunika.
nasin telo Utun

**nasin telo Utun** li tawa tan ma Isale tawa telo suli moli. kin la, ma sewi Kolan en pini suno pi telo Utun pi ma Pilisin en ma Utun li lon poka, li kama jo e nimi ona tan nasin telo ni.
ma kipisi Sukowa

**ma kipisi Sukowa** (toki Kasepe: *gmina Żukòwò;* toki Posuka: *gmina Żukowo*) li ma kipisi pi ma Pomose. ma Pomose li ma kipisi pi ma Posuka. ma kipisi Sukowo li lon ma Kasepe. ma tomo lawa pi ona li ma tomo Sukowo.
soweli waso Kilotela

li soweli pi nena mama. tenpo pimeja la ona li lape ala. soweli pi nena mama la soweli waso taso li ken tawa pona insa kon.ona li ken walo li ken pimeja.ona li ken pana e jaki lili tawa jan li ken ike e jan.nasin wan la,  jaki Kolona pi tenpo sike 2019 li tan ona.

## tan sona
nasin nanpa sitelen Jusisa

li nasin namako pi nasin Juniko. ona li nasin sin pi .

nasin Juniko la, sitelen wan li jo e nanpa wan. taso, nanpa ni li lon: kulupu Juniko li pana ala e sitelen tawa ona, tan ni: jan ante li ken pana e sitelen ante tawa ona. nanpa ni li .  en  li pana e sitelen mute tawa kulupu nanpa PUA, li nasin e ona. nasin ona li nasin Sisa.

nasin Sisa la, nasin sitelen sin pali mute li lon.

jan tu ni li pini nasin e sitelen lon tenpo sike nanpa 2008 tan ni: pali suli ante li lon la tenpo li lili.  li suli e nasin Sisa li pali e nasin Jusisa.

nasin Jusisa li kama jo e nasin sitelen ante mute. wan la, sitelen pona. kepeken nasin Jusisa la, jan li ken kepeken sitelen pona lon ilo nanpa.

nasin sitelen ilo lili li ken pana e lukin pi nasin Jusisa. nasin Fairfax en  li tu ona.

## nanpa
nasin Jusisa li kepeken nanpa ni: ona li open lon nanpa E000 li pini lon nanpa F1C3F.

sitelen pona li lon nasin Jusisa. ona li open lon nanpa F1900 li pini lon nanpa F19FF.  kin li lon, li open lon nanpa F1C80 li pini lon nanpa F1C9F.

## tan sona
tenpo sike ale

**tenpo sike ale** li ni: tenpo sike ale. pana lukin la tenpo sike ale nanpa 10. ni li tenpo sike nanpa 901 tawa tenpo sike nanpa 1000 la tenpo pi tenpo pi tenpo pini kama la jan Jesu (kama la jan Jesu). tenpo sike ale nanpa 10 pi tenpo pi tenpo pini tawa jan Jesu (tawa jan Jesu) la tenpo sike nanpa 1000 pi tawa jan Jesu tawa tenpo sike nanpa 901 pi tawa jan Jesu. tenpo sike nanpa 0 li lon ala.
tenpo pi jan Jesu

**tenpo tawa [[jan Jesu]]** en **tenpo kama la jan Jesu**. tenpo tawa jan Jesu li ni: tenpo pini tawa tenpo sike nanpa 1 pi tenpo tawa jan Jesu. tenpo kama la jan Jesu li ni: tenpo sike nanpa 1 tawa tenpo ni. tenpo sike nanpa 0 li lon ala.
leko

**leko** li sijelo lipu pi poka palisa anu sijelo tomo pi sinpin supa. mute la, jan li pali e ijo la, sijelo ijo li leko. ona li pona tan ni: jan li wile sona e suli selo ona e suli lipu ona e suli sijelo ona, ni li wile e pali pi lili mute a. 

## sijelo supa
jan pi toki pona li kepeken nimi "**leko supa**" li kepeken nimi "**leko lipu**" tawa leko ni. nimi ni li toki e ni: ona li lon ale ma pi nasin tu.
### leko supa pona

**leko supa pona** li jo e poka tu tu. poka ale ona li palisa li suli sama. kin la, pini poka ale ona li sama. suli pi pini poka ona li pini poka leko. 

poka wan ona li suli s la:

* suli selo ona li suli 4s.
* suli insa ona li suli s^2.

### leko supa ante
**leko supa** ante li jo e poka tu tu. ona li sama leko lipu pona; taso, ona li suli lon nasin wan li lili lon nasin ante. lipu leko pona ale li leko lipu, taso leko lipu pi ale ala li lipu leko pona.

ona li jo e suli tu lon nasin ante. suli wan li suli \ell la, suli ante li suli w la, leko lipu ni la:

* suli selo ona li suli 2\ell + 2w.
* suli insa ona li suli \ell w.

## sijelo tomo
jan pi toki pona li kepeken nimi "**leko sijelo**" li kepeken nimi "**leko tomo**" tawa leko ni. nimi ni li toki e ni: ona li lon ale ma pi nasin tu.

### leko sijelo pona

**leko sijelo pona** li jo e sinpin luka wan. sinpin ale ona li leko lipu pona. ale ma pi musi Manka li ni mute.

pini sinpin ona li suli s la:

* suli selo ona li suli 6s^2.
* suli insa ona li suli s^3.

### leko sijelo ante
**leko sijelo** ante li jo e sinpin luka wan. ona en leko sijelo pona li ante sama ni: leko lipu pona en leko lipu ante li ante. sinpin ale ona li leko lipu. 

ona li jo e suli tu wan lon nasin ante. suli tu wan ni li suli \ell li suli w li suli h la:

* suli selo ona li suli 2 \ell w + 2 w h + 2 \ell h.
* suli insa ona li suli \ell w h.

## pini poka

sike wan la, suli pi **pini poka leko** li wan pi kipisi tu tu. jan li sitelen e leko lili lon ona la, jan li awen sona e ni.

## ijo ante lon sona nanpa
jan ante li kepeken nimi "leko" tawa ni. toki pi lipu ni la, ona li ken sama ala leko, taso ona li sike ala li sama leko lon nasin mute.

* sijelo supa palisa
* sijelo tomo sinpin

## ijo lon pi sijelo leko


sitelen:Rubik's cube v3.svg|leko Lupiko li ilo musi pi sijelo leko
jan li wile e jan lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 2024

tenpo sike 2024 la, jan li pana e wile ona tawa jan lawa pi ma Mewika. jan Tana Tan pi kulupu Wepalikan li anpa e jan Kamala Ewi pi kulupu Temokasi, li kama jan lawa sin. 

insa pi tenpo sike 2017 pi tenpo sike 2021 la jan Tana Tan li jan lawa pi ma Mewika. taso, ona li kama anpa tan jan So Patan lon pana wile pi tenpo sike 2020. jan So Patan li wile e tenpo lawa sin. taso, ona li pini wile. jan Kamala Ewi li kama jan ken sin pi jan lawa lon kulupu Temokasi.

## jan li jo e nanpa wile seme
tenpo mun nanpa luka luka wan

li open lon pini pi tenpo mun nanpa luka luka. ona li pini la, tenpo mun nanpa luka luka tu li kama. ona li jo e tenpo suno mute luka luka.

## seme li kama lon tenpo pini?

### tenpo suno nanpa 11
* tenpo sike 1918 - utala suli nanpa wan li pini.

### tenpo suno nanpa 22
* tenpo sike 1963 - jan Li Api Osuwa li moli e jan Son Kenisi. jan Linton Pi Sonson li kama jan lawa sin pi ma Mewika lon tenpo suno sama.

## tenpo musi

### tenpo suno nanpa 11
*tenpo suno pi lawa sin pi ma Posuka
wan lili tomo

**wan lili tomo** li wan lili. ona li kulupu pi wan lili awen mute li awen wan tan .

sona kama la, jan li kama sona e nasin ona e ante ona.
sitelen nanpa pi leko walo pimeja

li sitelen ilo li ken pana e sona pi nasin mute tawa ilo nanpa kepeken ilo lukin. jan pi  pi ma Nipon li mama ona.

nasin ni li awen e sona kepeken nasin nanpa pi kule tu taso. ilo nanpa li kepeken nasin nanpa ni, la nasin sitelen ni li pona tawa ilo. leko mute li pana e sona sama la ilo li ken ala lukin e leko wan la sona li awen. ni li kepeken nasin Wi Solomon pi weka pakala. jan li ken wile pakala e ona. jan li weka e kipisi wan pi sitelen leko li ken pana e sitelen pi pona lukin, la ilo li awen ken kama jo e sona tan leko.

## nasin en kipisi

nasin sitelen ni li kama ante lon tenpo. nasin ante li jo e nanpa ante. sitelen leko li toki e nanpa pi nasin ona.

kipisi wan pi sitelen leko li toki e ni: sona li nasin seme. nasin tu tu ni li lon: nanpa, en sitelen Lasina, en toki ilo, en sitelen Kan.

leko pi mute nanpa wan li pana e sona suli pi sitelen leko. jan li wile e sona ni. sona ante li weka taso e pakala.

kulupu leko ni li lon: ona o sama lon sitelen leko ale. ni la, ilo li ken sona e ni: sitelen leko li lon seme.

selo sitelen li wile walo lon tenpo ale. ni la, ijo li lon poka sitelen la, ona li ike ala e sona.

## kepeken
sina wile lukin e lipu ilo la sina wile sona e nimi linluwi ona. sitelen leko li ken toki e nimi ni.

tomo moku li wile toki e ni: moku seme li lon. tenpo pini ale la, ona li sitelen e ni lon lipu. tenpo ni la, tomo moku li ken sitelen e ni lon lipu ilo, la sitelen leko li ken pana e lipu ilo ni.

ilo li wile kepeken linluwi la, ona li wile toki tawa ilo pi pana linluwi. ilo pana mute li pana tawa ilo ni taso: ilo li sona e toki len. sitelen leko li ken pana e toki len.

## tan sona
sona pi sijelo ijo

**sona pi sijelo ijo** li sona lon sona nanpa. ona la, jan li lukin e wan ma e linja e selo ijo e sijelo ijo, li wile sona e ni: seme la, ma ona li poka anu weka anu seme?

## nasin

### nasin pi jan Ekete

 li jan pi sona nanpa tan ma Elina pi tenpo weka. ona li pali e  kepeken nasin pi alasa lon tawa sona pi selo ma. open lipu la, ona li toki e ni: "sona luka ni li lon li noka tawa sona ale:"

# sina wile sitelen e palisa la, wan ma tu li pana e ma ona e nasin ona.
# sina ken suli e palisa tawa suli wile.
# sina wile sitelen e sike la, wan ma li pana e insa ona lon; palisa li pana e suli ona.
# pini poka leko ale li sama.
# [ni li sona noka lon tawa palisa pi nasin sama] palisa tu li lon la, o sitelen e palisa ante lon ona tu. poka wan pi palisa ante ni la, o lukin e suli pi pini poka tu lon ni. sina wan e suli pi ona tu la, suli ni li lili tawa pini poka leko tu la, sina suli e palisa tu open la, ona li tawa ma wan lon ma.

jan Ekete li pali tawa sona mute tan sona luka ni taso.

### nasin pi jan Ekete ala

## ijo

### wan ma
**wan ma** li ijo noka lon sona ni. ona li ma wan taso: ma li lon poka ona la, ona li wan ma ante.

### palisa

**palisa** li suli lon nasin wan taso. sina tawa lon palisa la, nasin sina li awen sama li sike ala. nasin pi jan Ekete ala la, palisa li ken lon ala.

### lipu
**lipu** li suli lon nasin tu taso. mute la, nasin pi jan Ekete li kepeken lipu taso tan ni: jan li sona pona e ale lon lipu, ona li ken kepeken nasin lipu lon sijelo.

### selo pi poka palisa

**selo pi poka palisa** li lon lipu li jo e poka palisa taso. lili nanpa wan la, ona li jo e poka tu wan, li selo pi poka tu wan.

### ma sijelo
**ma sijelo** li pini ala li suli lon nasin tu wan. ona li jo e suli tan sinpin tawa monsi, li jo e suli tan poka tawa poka ante, li jo e suli tan anpa tawa sewi.

### sijelo pi sinpin supa

**sijelo pi sinpin supa** li lon ma sijelo. ale pi sinpin ona li sike ala. ona li sama selo pi poka palisa, taso ona li lon ma pi nasin tu wan.
soweli Mu Ten

**soweli Mu Ten** li soweli telo lili lon ma Tawi.

## tenpo pini
soweli Mu Ten li open lon tempo mun #7 lon tenpo sike 2024. mama pi soweli Mu Ten li soweli Toni li soweli Jona. nimi "soweli Mu Ten" (toki Tawi: หมูเด้ง, *mu deng*) li toki ante tawa "moku sike" anu "soweli sike".

tomo soweli Kajo Kejo li pana pi soweli Mu Ten lon lipu Facebook. soweli Mu Ten li musi suli tawa soweli telo ante. tomo soweli Kajo Kejo li esun e len musi pi soweli Mu Ten. sitelen musi pi soweli Mu Ten li lon.

tenpo mun #11 lon tenpo sike 2024 la, soweli Mu Ten li moku e kili suwi pi nimi pi jan Tana Tan. ona li moku ala e kili pi nimi pi jan Kamala Ewi. jan Mueanphet Ammara li pali e kalama musi pi soweli Mu Ten.

## tan sona
ijo lili nanpa 26

**ijo lili nanpa 26** (sitelen toki: **Fe**) li ijo lili pi wan awen li jo e ijo lili lon 26. mun mi la, ona li kiwen mani li jo e nimi **kiwen nanpa 26** anu **kiwen mani nanpa 26**.

ona li kiwen mani pi suli nanpa 1 tawa jan. ona la, wawa pi sona kama li suli. tan wawa ni la, seli anu telo la, ona li pakala. ona lon selo ma supa li kiwen mani pi mute nanpa 2 (nanpa 1 li ijo lili nanpa 13).
nena Kilimansalo

li nena seli lon ma Tansanija li nena suli nanpa wan pi ma Apika. ona li jo e nasin lete mute. taso tenpo kama la nasin lete ni li kama lili li weka. tenpo mute la kulupu Wasaka li toki sewi pi nena ma. 

nena ma li jo e kulupu pi nena seli lili tu wan. nena seli Kipo en nena seli Mawensi en nena seli Siwa li nena seli lili ni.
sona pi alasa lon

**sona pi alasa lon** li sona lon sona nasin lon sona nanpa. ona la, jan li kama sona e ni: mi sona e ijo la, seme la, mi ken kama lon sona sin? jan li kepeken nasin pona tawa alasa lon la, ona li ken sona e ni: toki pi jan ante li lon ala lon?

## tenpo pini
tenpo pini weka la, jan pi ma Elina li open kama sona e nasin pona. tenpo wan la, jan Alitotele li toki e ni:

# jan ale li ken moli.
# jan Sokate li jan.
# ni la, jan Sokate li ken moli.

nasin toki ni pi kama sona li pali pi jan Alitotele. ona la, jan li toki ni: toki open tu li lon la, toki pini li lon.

sona pi alasa lon la, jan li open tan toki lili mute ni, li wan e ona tawa toki suli. toki lili ni li *lon* anu *lon ala*. ni la, toki suli kin li lon anu lon ala.

## sitelen pi alasa lon
jan li ken sitelen e nasin pi kama sona. mi wile sitelen e toki tan open la, ni li lon:


\left(\left(\text{jan}\Rightarrow \text{ken moli}\right) \land \left(\text{jan Sokate} \Rightarrow \text{jan}\right)\right) \implies \left(\text{jan Sokate} \Rightarrow \text{ken moli}\right)


taso, tenpo mute la, jan li lukin taso e nasin pi kama sona, li lukin ala e sona open e sona pini. ni la, jan li kepeken nimi kalama tawa ona.


\left(\left(a\Rightarrow b\right) \land \left(c \Rightarrow a\right)\right) \implies \left(c \Rightarrow a\right)


sitelen li nimi ala la, ona li wan e nimi. sitelen ni li kama lon tenpo mute.

ni la, jan li ken lukin taso e nasin pi kama sona. ni li pona tawa jan sona.

## nasin ilo

sike nanpa 1847 la,  li lon e  tawa alasa lon. sike nanpa 1937 la,  li alasa sona e  la, ona li kama sona e ni: nasin pi jan Pu li pona tawa alasa sona ona. tenpo ni la, jan li pali e ilo nanpa la, ona li sona pali e ilo kepeken nasin pi jan Pu.
kon Kapon

mun mi la, **ijo lili nanpa 6 (kon Kapon)** li kiwen mani ala. ona ken kama e ijo **kon** **Kapon mani** anu **kon Kapon ike**.
kiwen Mani telo

mun mi la, **ijo lili nanpa 80** li telo li kiwen mani. mun mi la, sijelo ona li ante tan kiwen mani ante: ona li telo. tan ni la, nimi ante ona li **kiwen pi telo mani** anu **kiwen mani telo**.
kulupu Wepalikan

li kulupu pi nasin lawa suli pi ma Mewika. kulupu suli ante li kulupu Temokasi. ona li kama lon tenpo pini pi utala insa pi ma Mewika. tenpo ni la, ona li pilin ike tawa poki jan. tenpo sike 1860 la, jan Epajan Linkon li kama jan lawa nanpa wan tan kulupu Wepalikan. tenpo kama la, jan lawa mute pi ma Mewika li tan kulupu Wepalikan. 

jan lawa suli ante pi kulupu Wepalikan li jan Sijoto Losewe. ona li pana e lipu lawa sin tawa awen e ma kasi. taso, tenpo sike 1929 la, anpa esun suli li open. jan Penkin Telano Losewe pi kulupu Temokasi li kama jan lawa sin. tenpo ni la, kulupu Wepalikan li pilin e ni: lawa ma o pali lili.

tenpo kama la jan lawa kama pi kulupu Wepalikan li jan Ta Asenawa. lawa ona la, kulupu NASA li open.

kulupu Wepalikan la, jan Tana Tan li suli lon tenpo lon. tenpo sike 2016 en tenpo sike 2020 en tenpo sike 2024 la, jan Tana Tan li jan wile pi jan lawa pi kulupu Wepalikan.
nanpa ante

**nanpa ante** li nanpa li nanpa awen ala. pali nanpa li pali e **nanpa pini** tan **nanpa open**. nanpa open en nanpa pini li nanpa ante. nanpa nasa li nanpa ante kin.
sitelen Panla-Asan

sitelen Panla-Asan anu sitelen Puponakoli li sitelen pi toki ni: toki Panla en toki Asan en toki ante mute ni: ma Panla en ma Palata. ona li kama tan sitelen Pami.

## sitelen
sina wile lukin e kalama sitelen la o tawa lipu toki:
*toki Panla
*toki Asan
ni li sitelen pi sitelen Panla-Asan:

### kalama kiwen

*toki Asan li kepeken ala e sitelen র.
**ona li kepeken e sitelen ৰ (ra).
*toki Panla li kepeken ala e sitelen ৱ.
**ona li kepeken e sitelen য় taso.

### kalama open

sitelen ৠ en sitelen ঌ en sitelen ৡ li lon toki Sankita taso. kin la, kalama pi sitelen ঋ li lon ala toki mute, li kalama [ri] lon toki Panla, li kalama [ɹi] lon toki Asan.

jan li wile sitelen e kalama open lon monsi pi kalama kiwen la ona li kepeken e sitelen lili ni:

### sitelen pi kalama ante
sitelen Panla-Asan li jo e sitelen ni kin:
* ◌্ (li weka e kalama open)
* ◌ঁ (li pana e kalama open nena)
* ◌ং (li pana e kalama kiwen nena)
* ◌ঃ (li ante e kalama open)
* ◌় (li ante e kalama kiwen)
lili ale pi sona selo

sona selo la, **lili ale** li selo pi sona selo pi poka ala. selo pi poka ala li ona taso. sitelen ona li sike lili: ".".
ilo utala seli

ilo utala seli mute li lon. pana e lukin la, seli pi ma Elena li ilo utala seli. ona li ilo utala kepeken lon tomo tawa. ma Loma Pasileja  li kepeken e ona tan ni: tomo tawa pi jan ike ona li kama seli.
jan li anpa e lawa kepeken utala

tenpo la, jan anu kulupu li utala e kulupu lawa li anpa e ona li kama lawa. ni li ante tan pana wile tawa jan lawa.

jan li utala e tomo lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 2021 la, kulupu li wile pini e ni: wile pi ma lili tawa jan lawa pi ma Mewika li nanpa. taso, kulupu utala li pali ala.
sitelen nena Paja

**sitelen nena ** li nasin sitelen pi lukin ala. jan li pilin e ona kepeken luka. jan  li open e pali ona lon sike nanpa 1824 (lon sike ona nanpa 15) tan ni: lukin ona li moli. 

sitelen wan pi nasin Paja la nena luka wan anu luka tu wan li ken lon li ken lon ala. sitelen wan ni li ken sitelen wan pi nasin sitelen ante li ken sitelen mute li ken toki e ni kin: sitelen kama li suli anu nanpa anu ijo ante. kulupu nena sama li ken ante lon toki ante.
nena Tawisen

li nena ma suli lon ma Totoli lon ma Nijon. ma Totoli la nena ma ante ale li lili tawa nena ma Tawisen. tenpo pini suli la nena ma Tawisen li pana e kiwen seli wawa mute. nena ni li lukin sama nena ma Pusi la, nimi ante pi nena ni li "".

## nasin pi tawa sewi
jan li wile tawa sewi pi nena ni la, nasin tu li lon. taso nasin ala li tawa sewi nanpa wan. tan li ni: tenpo sike nanpa 2000 la, ma li tawa wawa. nasin li pakala. jan li tawa sewi nanpa wan la, ona li moli. ni la tenpo ni la jan li tawa sewi nanpa tu. suli la sewi nanpa tu li sama sewi nanpa wan.

## lipu mama
jan Mili Sotakowi

li jan pali wawa pi kalama musi. ona li tan ma Lusi, taso tenpo mute pi tenpo ona la ni li ma Sesesele. 

## nasin jan

### jan Sotakowi en jan Talin
jan Sotakowi li jan lili la, ona li jo e wawa mute pi nasin pi kalama musi. ona li kama suli la, ona li pali e kalama musi suli nanpa wan. ni la jan mute li sona e kalama musi pi jan Sotakowi. jan Talin kin li kute. ni la, lipu li toki e ni: kalama musi pi jan Sotakowi li ike a! ken suli la jan Talin li pali e lipu ni. jan Talin li moli e jan mute la, jan Sotakowi li pilin monsuta. taso, jan Talin li moli e jan pona pi jan Sotakowi taso. jan Sotakowi li pali e kalama musi suli nanpa luka la, jan mute li olin e ni, li toki e ni: "jan Sotakowi li jan lon pi kalama musi pi ma Sesesele!".

### utala suli nanpa tu
utala suli nanpa tu la, ma Tosi li pana e kulupu utala mute tawa ma Sesesele. kulupu utala li tawa wawa la ma tomo Leninka li lon insa kulupu utala. jan Sotakowi li lon ma tomo Leninka la, ona li open e pali pi kalama musi suli nanpa luka tu. ona li pali e mute pi kalama musi ni la, ona li weka tan ma tomo Leninka, li pini e pali ni. ma tomo Leninka la moku li lon ala la jan mute li moli. jan pi sona pi kalama musi la, luka luka tu tu taso li lon. taso, ma Sesesele li musi e kalama musi ni lon ma tomo Leninka. ni la jan Sesesele li pilin olin tawa ma Sesesele. jan Tosi li pilin monsuta tawa ma Sesesele. ma Sesesele li anpa e ma Tosi.

## ma
ma Sotakowi (en ma jan Petowen en ma ante mute pi jan pi kalama musi) li lon ma Antasika.

## lipu mama
sitelen A

A li lon sitelen Lasina. A pi toki pona li jo e kalama sama sitelen pi ma ale. mama pi sitelen A li sitelen nanpa wan pi sitelen Elina. sitelen Elina nanpa wan en sitelen A li lukin sama taso ona tu li sitelen wan ala.

## toki pona
sitelen *a* li sitelen nanpa wan pi toki pona.

toki pona la kalama ona li kalama /a/.
## tenpo pini
toki Lasin

li toki pi kulupu toki Loma. jan mute li toki Lasin lon ma Tensino Ato Asije pi ma Italija. jan mute li toki Lasin lon ma Peluno kin lon ma lili Weneto lon ma Italija. ona li kama tan toki Lasina li poka mute tawa toki Luman tawa toki Pulan.

## tenpo pini
tenpo pini la jan mute li toki Lasin. taso jan pi toki Italija li kama lawa e kulupu pi toki Lasin la toki Italija li kama suli. kin la jan pi toki Tosi li kama tawa ma pi toki Lasin. tan ni la tenpo lon la toki Lasin li suli sama ala ni tu li suli lon ma taso pi nena suli.

## kule toki
kule mute pi toki Lasin li lon. ona ale li ante. taso jan pi ona ale li ken sona e toki pi ona ante ale. kule li ni:
* ma Susilo la kule tu wan li lon.
** la jan li . toki Ketena li poka lili tawa toki Tosi.
** la jan li .  la jan li . sina ken tu e toki Pasijo kin. anpa lupa la nimi li  taso. sewi lupa la nimi li . toki Pasijo li poka nanpa wan tawa open pi toki Lasin. toki Malo en toki Pasijo li poka mute.
*  li lon ma Peluno. taso ona li poka tawa toki Lasin pi ma Susilo li poka ala tawa toki Lasin ante pi ma Peluno. jan li toki Poton lon  lon .
*  pi ma Tensino la jan mute li toki Lasin.  la jan li .  en  en  la jan li .  en  en  la jan li . ni ale li poka mute. tenpo la jan li nimi wan taso e ona la ona li . toki Pasan li poka lili tawa toki Italija.
*ma Peluno la kule nasa li lon. toki Lasin en toki Weneta la ona li lon insa.
** en  la jan li .  la jan li . ni ale li poka lili tawa toki Weneta. taso ona li poka tawa toki Poton kin.
** en  en  en  la jan li . ma Pijowi ni li open lon  li pini lon . toki Akosin li poka mute tawa toki Weneta.
** la jan li . toki ni li poka tawa toki Akosin li poka tawa toki Anpesan kin.
* pi ma Peluno la jan li . toki Anpesan li poka tawa toki Katolin li poka tawa open kin pi toki Lasin.
*  la jan li . kule lili li lon toki ni kin.
** la jan li . toki ni li poka lili tawa toki Weneta.
** la jan li . kule pi toki Katolin la ona li poka nanpa wan tawa open pi toki Lasin.
** en  la jan li . lon la ni li kule pi toki Pulan. taso toki Katolin en toki Pulan la ona li lon insa.
*ma Tensino pi pini suno la toki Lasin li lon. lawa pi ma Italija la jan li toki Lasin ala lon ma ni. taso ni li lon ala. toki ni li poka tawa toki Luman.
** en anpa pi  la jan li .  la jan li . toki None en toki Lapije li poka mute a.
**sewi pi  en  la jan li .
* la jan li toki Po Sisola.  la jan li toki Po Siso. ma ni tu li lon ma Pijuli Wenesija Sulija. toki tu li poka la nimi  li lon tawa ona tu. open la toki ni tu li kule pi toki Pulan. taso ona li kama poka tawa toki Lasin lon tenpo. 
*tenpo sike nanpa 1998 la  li alasa wan e kule ale pi toki Lasin li pali e . toki ni li alasa lon insa pi kule ale. ona li wile pona tawa ni: jan pi kule ante li ken toki sama li ken toki tawa ona sama li ken toki tawa lawa.

## tan sona
toki Kenu

li toki pi ma Kenu. toki Kenu li toki sama pi toki Kinla li toki sama pi toki Peton.

## tenpo pini
tenpo suli la jan mute pi ma Kenu li toki kepeken toki Kenu. taso jan Inli li kama. jan Kenu li open toki kepeken toki Inli. jan li toki ala kepeken toki Kenu. toki Kenu li kama "toki moli".

taso, tenpo pini lili la jan Kenu li toki e ni: "o toki kepeken toki Kenu!". ni la toki Kenu pi tenpo ni li kama. tenpo sike 2021 la jan 563 ken toki kepeken toki ni. ma Kenu la sitelen mute pi toki Kenu li lon. kulupu Juneko li toki e ni: "toki Kenu li moli ala.".

## kalama
kalama pi toki Kenu li ante mute lon tenpo. ni li kalama pi tenpo ni:

## lipu mama
ilo musi Pamikon

kulupu Nintento li pali e  lon sike nanpa 1983 li pana e ona lon ma Nijon. ona li kama lon ma Juwese lon sike nanpa 1985, taso selo ona li ante. esun pi musi ilo li moli wawa lon tenpo poka la kulupu Nintento li wile ala e ni: ilo ona li sama ilo musi pini tawa lukin. ni la ona li kama sama ilo sitelen tawa lukin li kama .
len telo

**len telo** li len pi sijelo anpa li awen e telo jelo. mute la jan sin anu jan pi sijelo ike li kepeken len ni.
kulupu Temokasi

li kulupu pi nasin lawa suli pi ma Mewika. kulupu suli ante li kulupu Wepalikan. ona li kulupu pi nasin insa li kulupu pi nasin sin lili.
jan pi sona sijelo

jan pi sona sijelo li jan pi sona mute tan sijelo. jan ni li lukin e nasin pi pilin ike lon sijelo en pali e nasin pona tawa sijelo. tenpo ali la, sijelo pi jan mute li lon toki ike. jan pi sona sijelo li ken pali e sijelo ni li lon toki pona.

jan pi sona sijelo li ken pali lon tomo pi sona sijelo, tomo kin la, lon tomo suli pi jan ike mute. lon tomo ni, jan pi sona sijelo li sona e ijo ike lon sijelo en toki e nasin pona pi moli ala e pilin ike.

## pali pi jan pi sona sijelo
jan pi sona sijelo li pali e pali mute tan jan ante. nasin pali li lon ni:

# **lukin e sijelo** – jan pi sona sijelo li toki tawa jan, li lukin e nasin pi sijelo lon toki pona. jan li toki e ijo ike pi sijelo.
# **[[ilo sona]]** – jan pi sona sijelo li kepeken ilo pona tawa sona e pilin ike lon sijelo.
# **pana e sona** – jan pi sona sijelo li toki tawa jan ike mute, li toki e nasin pona pi sijelo en pona pi moli ala ike.
# **pali e pilin pona** – jan pi sona sijelo li toki e nasin pona lon sijelo tan ijo ike.

## nasin sona pi jan pi sona sijelo
jan pi sona sijelo li kama jo e sona mute tan tenpo mute pi sona en pali. jan ni li wile sona e sijelo pi jan ali. sijelo li ijo suli lon kulupu jan, en jan pi sona sijelo li sona e nasin pi pilin pona, pilin ike, en pona pi moli ala ike. jan li ken sona e ijo mute pi sijelo, sama pi telo kili, tomo tawa kon, lupa uta, en kulupu uta. jan pi sona sijelo li sona e nasin pi sijelo tawa lon pona mute.

pilin ike li lon sijelo pi jan mute. jan pi sona sijelo li sona e pilin ike lon luka, sijelo, uta, en sijelo ante. tenpo toki li lon la, jan pi sona sijelo li toki tawa jan pilin ike en toki e nasin pona tawa moli ala ike.

jan pi sona sijelo li sona e ijo ike pi sijelo, sama pi len sijelo pi jan utala, kulupu lili pi sijelo kon, en selo pi sijelo jelo. jan sona sijelo li ken toki tawa jan e pilin ike lon sijelo li pali e nasin pona pi lon pona jan.

jan pi sona sijelo li ken kepeken ilo sona, sama pi tomo sona sijelo pi tomo suli. jan li ken lukin e sitelen tan ilo sitelen kon en toki tawa jan mute lon tomo sona sijelo.

sona pi jan pi sona sijelo li kama tan tenpo mute pi lukin e sijelo, en sona ni li ken awen e pilin pona tawa kulupu jan mute!

## jan sona sijelo lon tomo sijelo
jan pi sona sijelo li pali lon tomo pi sona sijelo. lon tomo ni, jan li ken lukin e sijelo tan ike mute, li toki pona lon sijelo. jan pi sona sijelo li toki tawa jan sijelo mute li pana e nasin pona tawa jan ali.

## jan pi sona sijelo li jan utala pilin ike
jan pi sona sijelo li sama jan utala tan pilin ike lon sijelo. sona pi jan ni li pali mute, li tawa pona lon sijelo tawa jan mute. pilin pona li kama lon kulupu tan pali pona pi jan pi sona sijelo.

## pilin pona pi jan pi sona sijelo
pali pi jan pi sona sijelo li pona tawa jan mute. jan pi sona sijelo li ken pana e pilin pona tan pilin ike lon sijelo. tenpo mute la, jan pi sona sijelo li pali pona tan pilin pona pi sijelo mute.

jan pi sona sijelo li pona mute!

jan li wile toki pona e ijo ike lon sijelo, li toki e sona pona tan jan pi sona sijelo. pali ni li pona mute lon kulupu pi jan ali.
musi Osu

li musi ilo kalama. nasin ona nanpa wan la la jan li luka e sike mute lon nasin tenpo kalama.  (anu ) li open e pali ona lon sike nanpa 2007 li pana e musi tawa ilo Winto. tenpo lon la musi li ken lon ni kin: ilo Makowe en ilo Linu en ilo Antowi en ilo Ajowe. nasin en nimi li kama tan .

## nasin musi
nasin tu tu li lon musi Osu. nasin ale la jan o moku e ijo kepeken nena lon nasin tenpo kalama la ona li kama jo e nanpa. nanpa suli li pona. nanpa ante li suli e nanpa kama. nanpa ante ni li kama suli lon moku li kama ala lon moku ala anu moku pakala. linja wawa kin li lon sewi. wawa li kama tan moku li weka tan tenpo tan moku ala. wawa ale li weka la musi li pini pakala.

 li tan musi Osu Tatakawe Owentan. sike li kama li jo e sike selo lon weka. selo li kama lili li kama pilin e sike insa la jan o luka e ona lon tenpo ni. linja li lon la jan o awen luka e ona o tawa lon linja lon tenpo wile. sike suli nasa li lon la jan o sike wawa e luka. wawa li mute la nanpa namako li kama.

 li tan . sike loje en sike laso li kama lon linja wan. nena tu tu li lon. nena insa tu li moku e sike loje. nena selo tu li moku e sike laso. sike li suli la jan li kepeken nena tu lon tenpo sama la nanpa namako li kama. linja jelo la nena ale li ken. sike nasa la jan o nena insa o nena selo o ni sike. nasin ni la linja wawa li jo ala e wawa lon open. wawa li weka ala. jan li kama jo ala e wawa pona la musi li pini pakala.

 li tan . kili li kama tan sewi. jan li tawa kepeken nena o jo e ona lon supa. nena pi tawa wawa li lon. kin kili kama li lon weka la kili li loje li wawa namako e tawa. sike nasa li kama kili mute a. jan li ken moku ala e ona lon wile, taso ona li suli e nanpa.

 li sama  li sama musi mute ante. ijo li kama tan sewi lon linja mute. (tenpo mute la linja tu tu anu linja luka tu li lon.) linja wan la nena wan li lon. ijo li kama lon anpa la jan o luka e nena. ijo li linja la jan o awen luka e nena o weka e luka lon pini linja.

jan li ken pali e lipu musi tawa nasin pi wile ona. jan li pali tawa nasin suli la jan ante li ken musi lon nasin ale. ante la nasin pali taso li ken.

## lipu ante
* lipu open pi musi Osu
lipu mani

**lipu mani** li lipu pi kulupu mani. jan mute li kepeken lipu mani lon tenpo suno ale. lipu mani li toki e ni: jan li ken tawa e mani tan kulupu mani, taso jan li wile pana e mani ni lon tenpo kama. lipu mani li sama mani tawa lon tenpo.

lipu mani li pona tawa tawa mani. lon tenpo ni, jan li ken ala ken wile pana e mani lon tenpo sama, taso kepeken lipu mani, jan li ken pali e ni.
## nasin pi kepeken lipu mani
kepeken lipu mani li toki pona. jan li pali e ni kepeken ilo mani anu lon tomo esun pi jan mute.

nasin ni li lon:
# o pana e lipu mani – jan li toki e lipu mani tawa jan esun anu ilo mani.
# o toki e nimi pi lipu mani – lipu mute li toki e nimi sina. lon tenpo ni, jan li toki e nimi kepeken ilo mani anu nasin ante.
# ilo mani li pali – ilo mani li ken toki tawa mani tan kulupu mani tawa jan.
# o jo e mani tan kulupu mani – jan li ken toki tawa mani, taso mani ni li lon kulupu mani. jan wile pana e mani tan ni lon tenpo kama.
## pona en ike pi lipu mani
lipu mani li ken pona tawa jan. lipu mani li ken pana e mani tawa jan lon tenpo sama. ni li pona tawa jan lon tenpo pali, musi, anu ken ike mute.

taso, jan li wile sona e ike pi lipu mani. jan li ken ala pana e mani tan kulupu mani lon tenpo kama, anu kulupu mani li toki ike e jan sina tan pali pi mani ala. ni li ken awen lon tenpo mute.
## nasin pona pi kepeken lipu mani
# o kepeken lipu mani lon tenpo suli – kepeken ona tawa nasin ni, jan li ken ala kama jo e pali ike tan mani ala.
# o moli e mani tawa lon tenpo kama pona – jan wile pana e mani lon tenpo kama anu lon tenpo pini mute la, kulupu mani li toki pona e jan.
# o toki e ijo ike – jan li ken toki e nasin ike lon lipu mani, li ken pali ike.
## kulupu mani li toki e ni
jan li wile sona: lipu mani li pali pona tawa mani, taso lon tenpo sama, jan li wile pilin pona li ken ala pali ike. lipu mani li ilo pona kepeken pilin pona.
jan Kisu Kolonpa

li pali e sitelen tawa li kama lon lon tenpo sike nanpa 1958 lon ma Pensiwenija. ona li pali e sitelen tawa "jan taso li lon tomo" lon tenpo sike nanpa 1990 la jan mute li kama sona e ona. kin la ona li pali e sitelen tawa tu pi jan Ali Pota e sitelen tawa ante mute.

## lon
jan Kisu Kolonpa li kama lon lon ma Pensiwenija. ona li jan lili la ona li lon ma Owajo li pali e lipu sitelen e sitelen tawa lili.

olin la jan Kisu en meli li kama wan lon tenpo sike nanpa 1983. ona en jan lili tu tu ona li lon ma tomo San Pansiko.
ma Waletasota

anu  anu  li ma kipisi pi ken namako lon ma Italija. ona la, jan li toki Italija li toki Kanse.

suli lipu Kilo Meton la, ona li suli 3263. jan 12'80'00 li lon ona. ma Italija la, ona li ma lili suli pi lili nanpa wan, li jo e jan pi lili nanpa wan.

ma lili suli ante ale pi ma Italija li jo e ma lili lili, taso ma Waletasota li jo ala. ona li pini jo e ona lon tenpo sike nanpa 1945. lawa la, ma Waletasota li sama ma lili suli li sama ma lili lili. ma tomo 74 li lon.

jan ale li 100 la, jan 77 li toki Italija, jan 18 li toki Apitan jan 1 li toki Kanse, jan 50 li toki tu wan ni ale.

## sijelo ma en nasin kon
nena ma mute li lon. nena ma Monte Panko, en nena ma Monte Losa, en nena ma Kan Palasiso li lon. nena ma Monte panko li suli Meton 4810, li suli nanpa wan lon ma Italija.

kon li lete. ko lete walo li awen kama lon tenpo suli. tenpo pini la, ma pi sewi mute la, telo li awen kiwen lete lon tenpo ale, li ken ala kama telo seli. tenpo poka la, ma ale li kama seli la telo li pini kiwen lon tenpo seli.

## moku
jan li pali e moku ko walo tan telo mama. nasin wan pi ma ni li moku *Fontina*. ona li kiwen ala, li telo ala. pilin uta la, ona li pana ala e pilin seli, taso ona li wawa pi lili ala. ona li suwi ala. jan li pali e moku ni la, ona li weka ala e pipi lili kepeken seli, li kepeken telo pi soweli mani wan taso. tenpo suno wan la, jan li pali e moku ni lon tenpo tu taso.

moku *Polenta* li ko jelo pi sama telo. jan li pali e ona kepeken ko pan pi telo ala, kepeken telo. ona li kepeken tenpo suli. kon li lete la, jan li moku e ni la ona li seli. jan li ken pali e moku ni kepeken mani lili. jan li moku e ni la ona li moku e soweli kin.

## tan sona
ma Pijemonte

li ma kipisi pi ma Italija. suli lipu Kilo Meton la, ona li suli 2'54'02, la ona li suli nanpa wan lon ma Italija. ma Sisilija li suli nanpa wan.

ma tomo lawa ona li ma tomo Tolino. tenpo pini la, ona li ma tomo lawa pi ma Italija pi jan lawa wan taso.

## sijelo ma
nimi pi ma ni li tan nimi *Pedemontis* pi toki Lasina. nimi *Pede* li toki e noka, nimi *Montis* li toki e nena ma. ni la, nimi *Pedimontis* li toki e noka pi nena ma. ma ni li lon poka pi nena ma mute pi kulupu Alepi. nena Monte Losa en nena Monwiso li lon.

linja telo Po li open lon nena Monwiso.

nena ma lili ni kin li lon: nena Lanke, en nena Lojelo, en nena Monpela. kin la, ma pi nena ala li lon.

ma kasi MMLLLW pi nasin ni li lon: jan lawa li wile awen e ona. jan mute li sona e ma awen Kan Palasiso. ma Pijemonte ale li suli 1000 la, ma awen li suli 76.

ma anpa la, kon li seli mute ala li lete mute ala, taso ko lete walo li kama lon tenpo mute, telo li kama tan sewi lon tenpo lili, mun suno li pana e suno wawa. nena ma la, kon li lete mute, taso ko lete walo li kama lon tenpo lili. tenpo seli la, kon li ken seli mute.

## toki
toki Italija taso li toki lawa pi ma ni. jan li toki Pijemonte, li toki Lonpasija, li toki Usita, li toki Apitan, li toki Wase.

## musi sijelo
kulupu Juwentu li lon ma tomo Tolino. ona li musi sijelo ni: jan li tawa e sike kepeken noka li wile pana e ona lon lupa. ma Italija la, kulupu ni li wawa nanpa wan. ona li anpa e kulupu ante lon tenpo 59.

kulupu Juwentu meli kin li wawa nanpa wan.

## tan sona
sitelen tawa "jan wan taso li lon tomo"

li sitelen tawa pi ma Mewika. tenpo sike nanpa 1990 la jan Kisu Kolonpa en  li pali e ona.

## nasin ijo
kulupu jan li wile tawa ma tomo Paki lon tenpo pana. jan lili Kewin li ike e pilin pi kulupu jan ona. mama ona li jan Kesu li tawa e ona tawa tomo lape ona. jan Kewin li wile e ni: kulupu jan ona li weka.

tenpo pimeja la kon wawa li pakala e tan wawa. ilo mu ona li pini ala e lape ona tan ni. kulupu li wile tawa tomo pi tomo waso la ona li sona ala e ni: jan Kewin li lon tomo ona li lape. jan Kewin li pini lape la ona li pilin e ni: wile ona li kama lon. tenpo lili li pini la ona li pilin ike tan ni: ona li pilin e ni: mije Mali li moli e jan. mije Mali li lon tomo li lon poka pi jan Kewin.

jan lanpan tu li kama tawa tomo ona. ona li jan Ali li jan Mawi li wile e ijo tomo tan ni: ona li pilin e ni: jan ala li lon tomo. taso tenpo lili li pini la ona li pilin e ni tan jan Kewin: jan mute li lon tomo. ona li wile kama tawa tomo lon tenpo ante.

kulupu pi jan Kewin li lon tomo waso la jan Kesu li kama sona e ni: jan Kewin li lon tomo. ona li kama lon ma tomo Paki la ona li kama sona e ni: ona li ken tawa ma Mewika la tenpo suno tu li wile pini. jan Kesu li awen lon tomo pi tomo waso. kulupu li tawa tomo ante.

jan Kesu li kama tawa ma Pensiwenija la ona li ken ala tawa tomo ona. taso jan pi kalama musi li kama sona e ona la jan Kesu li wile tawa tomo ona lon poka pi kulupu jan lon tomo tawa ona.

tenpo pimeja pi tenpo pana la jan Ali en jan Mawi li kama sona e ni: jan Kewin taso li lon tomo. jan Kewin li kute e ni: tenpo pimeja la ona li tawa insa tomo. jan Kewin li tawa jan pi len Santa li toki e ni tawa ona: ona li wile e kulupu ona. jan Kewin li tawa tomo sewi li lukin e mije Mali. mije li toki e ni tawa jan Kewin: ona li moli ala e jan. tenpo mute la ona li lukin ala e jan lili ona. jan Kewin li toki e ni tawa ona: ona o lukin e jan lili ona.

jan Kewin li pali e ijo alasa lon tomo ona. jan lanpan li tawa tomo la ijo ni li pakala e ona. jan Kewin li toki e ni tawa jan lawa kepeken ilo toki: jan lanpan li lon tomo ona. jan lawa li kama li lanpan e ona.

tenpo suno li pini la jan Kewin li pilin ike tan ni: kulupu ona li awen weka. taso jan Kesu li kama. ona en jan Kewin li pilin pona. tenpo lili li pini la kulupu jan li kama. jan Kewin li toki ala e jan Ali e jan Mawi tawa ona.
ma Lonpasija

anu  anu  li ma kipisi pi ma Italija.

ma Italija la, jan pi mute nanpa wan li lon ma lili ni. jan 1'00'00'00 li lon. ma tomo Milano li ma tomo lawa ona li suli nanpa wan lon ma Italija.

## sijelo ma

ma Lonpasija li lon poka pi ma ni: ma Suwisela en ma Tensino Ato Asite en ma Weneto en ma Emilija Lomanja en ma Pijemonte.

suli lipu Kilo Meton la, ma Lonpasija li suli 2'38'61. ma Italija la, ma lili tu wan taso li suli mute tawa ona; ona li ni: ma Sisilija en ma Pijemonte en ma Satenja. nena pi kulupu Alepi li lon ma Lonpasija; ma ni la, nena Pelukesi li sewi nanpa wan, li suli Meton 4020. poka wan pi nena ma Pelukesi li lon ma Italija, poka ante li lon ma Suwisela.

nasin telo Po en nasin telo Minso en telo lili Kata en telo lili Masole li lon ma Lonpasija.

## tan sona
toki Lonpasija

li toki pi kulupu Loma. toki pi kulupu Kelita li namako e ona. kin la, toki majuna Lonkopasi li ante e ona. toki Lonpasija li jo e nasin mute, nasin ala li suli nanpa wan. jan li toki ni lon ma Lonpasija, lon ma poka, lon ma Pasiju kin. jan 3'80'00'00 li toki ni.

## kalama

### kalama pi uta pini

† ma pi open suno la, kalama /s/ en kalama /ts/ en kalama /ʃ/ li kama kalama [s], kalama /z/ en kalama /dz/ en kalama /ʒ/ li kama kalama [z].

### kalama pi uta open

ma pi pini suno la, kalama li ken awen lon tenpo suli li ken awen lon tenpo lili la ante ni li suli. ma pi open suno la, ante ni li suli ala, kalama li awen lon tenpo lili taso. kalama tu pi tenpo lili li lon poka la, sitelen la jan li tu e ona kepeken sitelen "-", la nimi  li lon.

## sitelen
nasin sitelen mute li lon. nasin sitelen ante li pona tawa nasin toki ante. jan li alasa pali e nasin sitelen ni: ona li pona tawa nasin ale pi toki ni. nasin ni li ken ike tawa jan tan ni: ona li ante tawa nasin sitelen pi toki ante, li kepeken sitelen mute, li ken ike tawa ilo sona.

anpa la, nimi mute li kepeken nasin mute.

## tan sona
sitelen pi poki jaki Kipisi

li kulupu pi sitelen tawa musi li tan . (ilo la ona li .) ona li open lon sike nanpa 2023 lon ilo Jutu.

## kama
sitelen la poki jaki nasa li jo e lawa jan lon insa. ona li utala e  anu ilo kalama anu sinpin sitelen. kulupu tu ni la  kin li lon li wawa mute. tenpo la wawa pi kulupu tu li kama suli.

## pali
jan Jelasimo li pali e sitelen kepeken  tan kulupu Walu pi pali musi. ni la ona li kepeken sijelo kin tan musi ona. sitelen open la lawa pi poki jaki li tan sijelo jan tan musi Alaje nanpa tu. open la sitelen li lili li tawa ilo luka li musi nasa taso. kama la jan Tapapun li kama pali wawa e sitelen kepeken tenpo suli.

kalama pi poki jaki li tan kalama tu:  tan  en  tan .  pi ilo Towin li wan e ona. jan Tapapun li pana ala e mani tawa jan pali la  li utala e sitelen.

## kulupu
jan mute mute li sona e sitelen ni. ona li pona tawa jan sin mute li ike tawa jan mute pi sin ala. jan suli li toki e ni: ona li jaki e lawa. jan li kepeken nimi "skibidi" pi kon ala tawa musi.

 en  li lawa e pali pi sitelen suli mute li wile pali e sitelen suli pi poki jaki.  li kama lawa e nimi sitelen e jan ilo sitelen. ona li ken e ni: kulupu li pali e ilo musi pi jan sitelen e len pi jan sitelen. pini pi sike nanpa 2023 la ona (anu ona pi lon ala) li toki e ni tawa lawa pi : ona o weka e ijo sitelen tan ma ona. jan Jelasimo li wile ala e weka li wile e ni: jan li kama ala jo e mani la ona o ken kepeken ijo sitelen. kama la kulupu en lawa li toki la ale li kama pona.

pini pi sike nanpa 2024 la ijo pi sitelen ni li kama lon . jan pi ilo lukin li kama jan musi. palisa li kama ilo pakala. poki jaki li kama ijo monsi.
ilo Wijasa

li ilo pi ma kon. ona la jan li ken tawa ma pi lon ala li ken lon sijelo wile li ken toki tawa jan li ken musi. ilo li pona mute tawa ilo lukin lawa, taso jan li ken kepeken ona lon ilo sitelen ante kin.

jan li ken pali e ma e sijelo li ken pana e ona kepeken .

## toki pona la

 li kama lon ilo Wijasa lon suno nanpa 6 pi sike esun. suno ni nanpa wan pi sike mun la ona li lon poka pi .

waso Keli en ijo ante li toki pona e ilo.
nena Pusi

li nena ma pi ma Nijon. ona li lon ma Sisujoka li lon ma Jamanasi. ma Nijon la, ona li nena ma pi suli nanpa wan.

## tenpo pini

nena ma Pusi li nena seli. ni la, tenpo pini la ona li open wawa li pana e ko seli e kiwen. tenpo pini suli la ko seli pi nena ma Pusi li lete li kama kiwen. tenpo li weka la, kasi suli mute li kama lon kiwen ni. tenpo ni la ni li ma pi kasi suli Ajokikawala. 

## musi

nena ma Pusi li suli tawa jan mute pi ma Nijon. sitelen pi nena ma Pusi mute li lon. tenpo sike nanpa 2013 la, nena ma Pusi li kama "ijo suli pi ma ale" pi kulupu Juneko. 

## lipu mama
toki Pentole

anu  li toki pi kulupu toki Kemani. jan 1397 li toki ni lon ma Italija. ni li toki lawa wan pi ma Tensino.

## nimi
toki ni la, nimi ona li nimi "Bersntolerisch". toki ante la, ona li jo e nimi ante. nimi Moken li tan nimi "mocke" pi toki Tosi majuna. nimi "mocke" li pana e sona ni: jan ni li sona lili, li nasin jaki.

## tenpo pini
kulupu pi tenpo sike nanpa 1200 la, ma Pentole li ma jan ala. jan pi toki Tosi sewi majuna li kama tan ma ante. nasin sama la, toki ante li kama lon ma Italija lon tenpo ante. jan mute pi kulupu sin Pentole li kama tan ma Siko pi tenpo lon, tan ma Seki kin.

nasin pi jan Musolini la, jan li ken ala toki Pentole. jan li pini wile toki Pentole. toki ante mute li nasin sama. kulupu pi tenpo sike nanpa 1960 la, toki ni li open pona sin tawa jan. tenpo sike nanpa 1987 la, kulupu sona pi kulupu jan Pentole Sinpa li kama lon, la toki Pentole li lon lipu lawa.

## nimi jan
nimi mute pi kulupu mama li tan toki ni. ona li ni: Corn, Campregher, Gozzer, Iobstraibizer, Marchel, Moltrer, Oberosler, Pompermaier, Pompermaijer, Rodler, Froner, Laner, Puecher, Moar, Pallaver, Bort, Broll-Brol.

## tan sona
jan Sin Pene-Li

li jan sona pi ilo sona tan ma Inli. ona li mama pi kulupu lipu ilo pi ma ale (anu ). ona kin li mama pi toki ilo ''HTML'' li mama pi ilo ''HTTP''. 

ilo *WWW* li namako tawa kulupu pi ilo sona: ona li pana e lipu ilo tawa ilo sona. toki ilo *HTML* li sitelen e lipu ilo. ilo *HTTP* li lawa nasin e ni: lipu ilo li tawa e ilo sona.

pali pi jan Sin Pene-Li la, kulupu pi ilo sona li kama suli. pali ona li ken e ni: jan mute li pali kepeken kulupu pi ilo sona. o pali kepeken kulupu pi ilo sona la, jan li wile sona lili.
musi Entasenpa

li musi pi ilo nanpa. jan li kama ken musi ni lon tenpo sike nanpa 2013.

 li pali e ona. nimi musi la, ona li .  li pali e kalama musi.

jan li ken musi ni kepeken ilo Winto, kepeken ilo Makinto, kepeken ilo Linu. open la, ilo Winto taso li ken; tenpo sike nanpa 2014 la, musi li kama ken lon ilo ante tu. jan li ken kama jo esun e musi ni kepeken lipu Steam.

## nasin musi
musi ni la, jan li lukin e ijo sama ni: oko ona li sama oko pi jan pi lon musi.

musi Entasenpa li jo e nasin ma nasa. tenpo sama la, tomo tu li ken lon ma sama, tomo wan li ken lon ma tu. jan pali li wile e ni: jan li pilin nasa tan sona ala, li kama sona suli, li kama pilin wawa. jan li kama wile lon tomo tu, lon ma tu, li kepeken ken ni.

open musi la, jan li lon . tomo ni li jo e sinpin tu tu. sinpin wan la, ona li ken lukin e sitelen ma pi tomo ale ni: ona li lon ona lon tenpo pini. jan li lon tomo open la, ona li ken tawa tomo ante ale kepeken sitelen ma. ale la, jan li luka e nena ilo Esc la ona li tawa tomo open. sinpin wan ante la, ona li ken ante e nasin musi, e nasin pi ilo lukin, li ken lukin e nanpa tenpo. nanpa tenpo li toki e ni: sina ken musi ni lon tenpo Sekun 5400 taso. sinpin wan ante la, jan li ken lukin e sitelen lili pi nasin luka, e toki sona nasa. jan li ken lukin e sitelen sin lon tomo ante la, sitelen li kama lon tomo open. sinpin ante la, jan li ken lukin e tomo ante. tomo ante ni la, lupa li lon sinpin. sitelen li lon poka lupa li toki e ni: lupa ni la musi li pini.

leko kule li lon tomo mute. jan li kama jo e ilo ni: ona li ken poki e leko, li ken pana e ona. kepeken ilo la, jan li ken tawa e leko li ken tawa tomo ante kepeken ona. ilo tu tu li lon; ona li jo e kule ante e ken ante. jan li kama jo e ilo sin la, ale la ilo sin li jo e ken pi ilo majuna, e ken ante. sinpin nasa ni li lon: ona li weka e leko ale tan ilo.

## lipu ilo

* lipu ilo pi musi Entasenpa;
* musi Entasenpa lon lipu Steam.

## tan sona
musi Supalatun

li musi ilo tan kulupu Nintento. jan Isasi Nokami en jan Sintalo Sato li pali e ona. ona li kama lon tenpo suno nanpa 29 lon tenpo mun nanpa 5 lon tenpo sike nanpa 2015. jan li ken musi e ona kepeken ilo musi Wiju.

musi ni la jan kala li utala kepeken telo kule. jan kala ni li ken ante e sijelo ona lon wile. ona li jan la ona li ken kepeken ilo utala ona li ken pana e telo kule. ona li kala la ona li len li ken tawa lon insa pi telo kule ona.

kulupu Supalatun la, musi Supalatun nanpa tu en musi Supalatun nanpa tu wan li lon kin.

## pilin pi jan ante
musi Supalatun li pona tawa jan mute.  li lukin e pilin pi jan 88. lipu Mesakisi li toki e ni: "nanpa 100 li pona nanpa wan la, musi Supalatun li nanpa 81 tawa jan ni."

 li toki e ni: "nanpa 10 li pona nanpa wan la, musi ni li nanpa 8.6 tawa mi."

 li toki e ni: "nanpa 40 li pona nanpa wan la, musi ni li nanpa 36 tawa mi."

## tan sona
jan lawa Sa nanpa tu wan

jan mute pi nimi ni li lon:

* jan Sa pi ma Juke;
* jan Sa pi ma Monako;
* jan Sa Le Ko pi ma Loma Pankija;
* jan Sa Le Sen pi ma Loma Pankija.