open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
kulupu jan pi tan sama

li kulupu jan suli pi pilin sama. ken la, ona li jo e mama suli pi tenpo weka sama e toki sama e nasin sewi sama e nasin kulupu sama e ma sama anu ijo ante sama. jan sona ante li pilin ante tawa kon pi kulupu jan pi tan sama.

jan pi kulupu ni ken pilin ante tawa jan pi kulupu ante. tenpo mute la, jan li ike li utala e jan pi kulupu ante.

tenpo la, kulupu jan pi tan sama ken kama mute anu kama wan.

## kulupu jan mute
*kulupu jan Jejuta
*kulupu jan Sami
*kulupu jan Elena
*kulupu jan Majoli
*kulupu jan Wiku
*kulupu jan Lasena
*kulupu jan Tata
ilo Matoton

li ilo pi toki lili lon ilo sona. ona li sama mute ilo Tuwita. taso toki ilo pi ilo Matoton li wile ala e mani. jan ale li ken kepeken ona. ilo Matoton li lon ma wan ala li lon ma mute. ona li open lon tenpo sike 2016.

jan li ken pana e toki e sitelen e sitelen tawa lon ilo Matoton. jan ale li lon kulupu wan. taso ona li ken toki tawa jan tan kulupu ante. jan ale li ken pali e kulupu sin (kepeken toki ilo pi mani ala) li ken lawa e ona lon nasin pi wile ona. kulupu ale pi ilo Matoton en ilo sama li lon kulupu wan pi ilo nanpa. nimi pi kulupu ni li .

## linja tawa lipu ante
*lipu open pi ilo Matoton
*toki.social - kulupu pi toki pona lon ilo Matoton.
ilo Ekusu

li ilo pi toki lili. jan kepeken li ken pana e "mu waso" li ken pana e pilin loje lon ona. jan li ken kepeken ona lon ilo sona suli anu ilo luka. kulupu lawa pi ilo Tuwita li tan ma tomo San Pansiko pi ma Kaliponja.  en  en  en  li mama e ilo Tuwita lon tenpo sike 2006.

tenpo sike 2022 la, jan Ilan Mu li kama jo e ilo Tuwita. tenpo sike 2023 la, ona li toki e ni: nimi li ante tawa .

## lipu ante
* ilo Tuwita
ilo Wesi

li ilo pi toki kulupu. jan li ken pana e toki e linja e sitelen e sitelen tawa. jan ante li ken sewi li ken anpa e ijo. jan li sewi mute e ijo la ona li kama lon lipu open pi ilo Wesi. kulupu ante mute li lon. nimi kulupu lon toki Inli li "subreddit". jan kepeken li ken lawa e kulupu. taso jan pi kulupu Wesi li lawa e ona ale.

ona li open lon tenpo sike nanpa 2005. mama ona li  li . 

tenpo ni la jan lon ma Sonko li ken ala kepeken lipu Wesi tan ni: ma Sonko li lawa e ken kepeken pi lipu ilo.

## kulupu “Wesi la, Ma”

tomo Place li pali musi pi jan mute. tenpo la, jan li ken pana e leko kule wan. ona li kama tan tenpo suno musi pi tenpo mun nanpa tu tu.

## lipu lon ma ante
*lipu reddit.com
*kulupu pi toki pona lon ilo Wesi

## tan sona
uwu

"uwu" li nimi lawa, "u" li oko mute, en "w" li uta.

"uwu" li kepeken kulupu pi jan soweli, suli.

"owo" li "uwu" ante, "o" li oko mute la, "u" ala.
ma tomo Wasawa

li ma tomo lawa pi ma Posuka li ma tomo lawa pi ma Masose. ma Posuka la ona li ma tomo pi suli nanpa wan.

## tenpo pini

### tenpo pini suli
tenpo suli pi nanpa 14 la jan li pali e tomo pi nanpa wan lon ma tomo Wasawa. 

## nasin
jan lawa pi ma tomo Wasawa li jan Takoki.
ma tenpo

ma ante li jo e nanpa tenpo ante. ma pi tenpo sama li **ma tenpo** sama. ma li jo e tenpo ante tan ni: ma li sike li tawa la, suno li lon ma ante lon tenpo ante.

ma tenpo li nanpa tan ante ona tawa tenpo UTC. ken la, nanpa tenpo lon ma mute li ante lon tenpo seli.
wan nasin

nasin mute li kama wan la nasin mute li **wan nasin**. wan nasin li ken jo e suno lawa. ni li jo ala la, ken la, ni li wan nasin sike.
toki Awasa

li toki suli lon ma Apika pi sunpo pini. kulupu jan Awasa li toki e ona. jan Awasa mute li lon ma Naselija sewi en ma Nise anpa. ona li lon ma Sate li lon ma Penin li lon ma Kamelun kin. ona li ken sitelen e toki kepeken sitelen Lasina anu sitelen Alapi.
toki Ilan

**toki Ilan** anu   li nasin toki. jan li kepeken nasin mute pi toki Ilan lon ma Ilan lon ma Akanisan lon ma Tosiki. tan ni la, jan mute li kepeken ala e nimi "Ilan". jan mute ni li kepeken e nimi "Pasi". ma Akanisan la nimi pi toki Ilan li toki Tali. ma Tosiki la nimi pi toki Ilan li toki Tosiki.

tenpo pini la, toki Ilan li suli lon ma mute pi ma Asija lon poka pi ma Ilan lon poka pi ma Palata.

## nasin kalama

### kalama pini

# toki Ilan pi ma Ilan la kalama /ɣ/ en kalama /q/ li kama wan tawa kalama [ɣ~ɢ]. ni li kalama [ɣ] lon poka kalama open li kalama [ɢ] lon ante ale.
# jan mute li kalama e kalama [x] la ona li ken ante tawa kalama [χ].

### kalama open

## nasin toki

### toki open
toki ni li ilo sona tawa sona toki.

**toki Ilan:** باد شمال و خورشید با هم بحث می‌کردند که کدام یک قوی‌تر است، وقتی مسافری آمد که در شنل گرم پیچیده بود. آنها توافق کردند که کسی که برای اولین بار موفق شد مسافر را عبای خود را از تن بیرون کند، باید قویتر از دیگری تلقی شود. سپس باد شمال تا آنجا که می‌توانست می‌وزید، اما هر چه بیشتر می‌وزید، مسافر شنل خود را دور خود می‌چرخاند. و در نهایت باد شمالی از تلاش منصرف شد. سپس خورشید به گرمی درخشید و مسافر بلافاصله شنل خود را درآورد. و بنابراین باد شمالی مجبور شد اعتراف کند که خورشید قویتر از این دو است.

**toki Inli:** The North Wind and the Sun were disputing which was the stronger, when a traveler came along wrapped in a warm cloak. They agreed that the one who first succeeded in making the traveler take his cloak off should be considered stronger than the other. Then the North Wind blew as hard as he could, but the more he blew the more closely did the traveler fold his cloak around him; and at last the North Wind gave up the attempt. Then the Sun shined out warmly, and immediately the traveler took off his cloak. And so the North Wind was obliged to confess that the Sun was the stronger of the two.

**toki pona** - tenpo pini la jan pi kon tawa sinpin en jan suno li toki. ona li toki e ni: ona li wawa seme? jan tawa pi len seli Ii kama. ona tu li sona e ni: jan tawa li weka e len ona tan ona wan la ona wan ni li pona tawa ona ante. jan kon tawa sinpin li kon wawa tawa jan tawa. taso, jan tawa li len mute tan kon wawa. tan ni, jan kon tawa sinpin li pini. jan suno li suno la jan tawa li weka e len ona. jan kon tawa sinpin li toki e ni: jan kon tawa sinpin la jan suno li wawa.
kalama musi pi kulupu utala wile

li kalama musi lawa pi ma Sonko. jan li pali e toki ona lon tenpo sike 1934. jan li pali e toki ona lon tenpo sike 1934. ona li kama kalama musi lawa pi ma Sonko lon tenpo sike 1949. ona li lon sitelen tawa 

File:《中华人民共和国国歌》官方录音版本（管弦乐合唱版）.wav


## toki lon toki pona

jan li wile ala anpa la o sewi! 
o pali e sinpin suli kepeken sijelo! 
ma Sonko la, ike suli li kama. 
jan ale li wile kalama.  
o sewi! o sewi! o sewi! 
jan li pilin wan. 
jan ike li utala la, o tawa! 
jan ike li utala la, o tawa! 
o tawa! o tawa! tawa!
kulupu Komintan

li kulupu pi nasin lawa lon ma Tawan. tenpo pini la, ona li lawa e ma suli pi ma Sonko. jan Sun Sunsan li jan mama ona. utala insa pi ma Sonko la ona li utala e kulupu Konsantan. ona li tawa ma Tawan lon tenpo sike 1949.
utala insa

jan pi ma sama li utala la, ona li **utala insa**. jan li wile ante e nasin lawa e lawa ma e jan lawa la, ona li ken kama.
utala insa la kulupu utala pi lawa ma li ken kipisi. jan li ken pali e kulupu utala ante.
## sitelen ma

sitelen:US map 1864 Civil War divisions.svg|utala insa pi ma Mewika
sitelen:Guèrra Civila Chinesa (1946-1950).png|utala insa pi ma Sonko
sitelen:General map of the Spanish Civil War (1936–39).svg|utala insa pi ma Epanja
toki Panla

**toki Panla** li nasin toki. jan li toki e ona lon ma Panla en kipisi ma pi ma Palata (ma Panla pi kama suno en ma Sipula en ma anpa Pala lon ma Asan).

## kalama
toki ante la, toki Panla li jo e kalama mute.
### kalama pini

### kalama open

kalama open ale li ken lon nena kin. 
sitelen ঋ li kalama kiwen lon poka kalama open. ona li pana e kalama /ri/.
kin la, toki Panla li jo e kalama open linja mute.

### kalama open linja

kalama open linja /oi̯/ en kalama open linja /ou̯/ li jo e sitelen ঐ e sitelen ঔ. kalama open linja ante li kepeken sitelen tu.
sona mun

**sona mun** li nasin sona tawa mun tawa sewi pimeja. sona lon en sona nanpa li suli tawa kama pi suno mun. jan pi sona mun li kama sona e mun seli e mun ma e kulupu mun e mun lili e pakala mun e ijo mun ante. tenpo pini weka la, jan li kama alasa sona e mun.
jan Papo Pikaso

**jan Papo Pikaso** li jan pi sitelen kule li jan pi musi lukin tan ma Epanja. ona li suli mute tawa musi lon tenpo suli nanpa 20. ona li mama pi nasin musi Kupi  li pana sona mute tawa pali pi sitelen kule kepeken sitelen ante. sitelen suli ona li sitelen pi meli tan ma Avignon (tenpo sike 1907) li sitelen pi ilo kalama pi mama sewi Pan (tenpo sike 1923) li sitelen pi ma tomo Guernica (tenpo sike 1937) li sitelen pi moli suli lon ma Anku (tenpo sike 1951). jan mute mute li kama sona e ona tan sitelen ona.

tenpo mute la, ona li lon ma Kanse.tenpo pini la ona li jan wan pi kulupu pi nasin loje lon ma Kanse.
sitelen lawa

**sitelen lawa** anu **len utala** li sitelen suli. ona li sitelen tan ma li sitelen tan kulupu jan. sitelen lawa li lon tan toki Pason (toki Kanse: *blason*). toki Pason li toki lukin pi sitelen lawa. sitelen lawa li sama tawa len ma.

sitelen tawa li sitelen mute: lawa (toki Inli: *crest*) en ilo awen (toki Inli: *escutcheon*) en soweli awen (toki Inli: *supporters*) en toki lili (toki Inli: *motto*). lawa li lon sewi tawa len kiwen lawa.


sitelen:Badge of the Governor-General of Canada.svg|lawa
sitelen:Helm of a Baronet or Knight in British Heraldry.svg|len kiwen lawa
sitelen:POL gmina Kulesze Kościelne COA.png|ilo awen
sitelen:Heraldic supporters lions rampant.svg|soweli awen
sitelen:Alberta-Motto.svg|toki lili
sona lon

**sona lon** li sona lon nasin sona. ona la, jan li wile sona e ni: ale li pali seme? mi lukin e ijo la, seme la, ona li sama ni?

jan li alasa sona e ni lon tan tenpo pini weka. taso, pilin jan pi sona lon li ante lon tenpo. tenpo mute la, jan li kepeken sona lon sin tawa pali pi ilo sin. ni wan li sona pi wawa linja.

## tenpo pini

## nasin pona

### nasin pi tenpo pini
sona lon la, **nasin pi tenpo pini** la, jan li ken sona pona e ijo mute. mi toki e nasin pi tenpo pini la, tenpo mama ona li lon poka open tawa sike nanpa 1900. ijo li suli a tawa wan lili awen li tawa lili a tawa suno la, nasin pi tenpo pini li pona tawa ona.

jan li wile sona e tawa e wile tawa lon ijo. ni la, sona mute li lon:

*  la, jan li lukin e ijo ni: tawa ona li awen sama.
*  la, jan li lukin e ijo tawa li lukin ala e tan tawa.
*  la, jan li lukin e wile tawa lon ijo.

 la, jan li sona e nasin suno. suno ni li ken ; kin la, ona li ken  anu ken . suno ante ni li sama suno pi ken lukin, taso jan li ken ala lukin e ona kepeken lukin. 

wawa seli li wawa tawa lon wan lili tomo lon sijelo ijo.  la, jan li lukin e wawa seli ni.

wawa sewi en  li sinpin tu pi ijo wan.  li kama e . kin la, kon tawa pi wawa kiwen li kama ante la, ona li kama e .

### nasin pi tenpo mi
sike nanpa 1900 en tenpo ante pi pini ona la, jan li pali e nasin sin tawa sona lon. ni li **nasin pi tenpo mi**. ijo li suli sama wan lili awen la, jan li kepeken sona tawa pi wan lili. ijo li tawa wawa sama suno, anu suli mute sama mun la, jan li kepeken sona pi sama tawa. 

nasin ni la, jan li kama sona e ni:  en ale tenpo en ale ijo li ante a tawa sona pi tenpo pini. 

* sona tawa pi wan lili la, . suli pi wan lili awen la, ijo en wawa li kama ante lon wan lili.
* sona pi sama tawa la, tawa ijo en suli ijo li ken ante e tawa tenpo. ni la, ijo tu li tawa sama ala la, "tenpo sama" li lon ala.
kon mun

**kon mun** li kon lon. kon lon ni li weka tan selo kon pi ma mi, li lon meso pi mun tu. mute ijo li lili lon kon mun, sama ni lili: ijo ala a li lon. lon ni la, nasin ijo nanpa wan li . jan li sona e ni: ijo ante suli li lon, li . taso, jan li sona lili e ijo ni. pimeja mun li lete mute mute. lete ni li Kewin 2,7 li Sesiju −270,45. sona mun la, jan li alasa sona e kon mun.

jan mute li pilin ante tawa toki ni: kon mun li open lon seme? linja pi jan Kaman la, kon mun li open lon sewi km 100 lon kon ma tawa telo suli. kulupu nanpa 20 pi tenpo sike 100 la, jan li open pana e ilo tawa kon mun. ni li tawa ni: ona li kama sona e mun. jan mute li kepeken kon ni. tenpo sike nanpa 1961 la, jan Juli Kakalin li kama jan tawa nanpa wan lon kon mun.
lanpan

**lanpan** la jan li kama jo kepeken wawa. esun en lanpan li ante. jan li lanpan e ijo la, jan ante li kama jo e ala. jan li wile e ijo la, ona li ken lanpan e ona. jan mute li wile lanpan e mani e ijo pi mani mute. lanpan li ken ike lawa. jan li lanpan la, lawa kulupu li ken ike e ona.
sitelen tawa Metopoli

li sitelen tawa musi pi ilo nasa. ona li pana lon tenpo sike 1927 lon ma Tosi. mama lawa pi ona li . ona li kama tan e lipu sitelen tan jan Teja Wanapo (*Thea van Harbou*). ona li sitelen e sitelen tawa lon poka jan Pite. ona li jo e jan musi suli ni: jan Kusa Puli en jan Alete Ape en jan Luto Kijen-Loke en jan Pike En.

ona li pana e sitelen pi ma tomo lon tenpo kama. jan mani li lon tomo sewi, taso jan pali li lon anpa e ma. jan pali li pali ike tawa wawa e ma tomo. jan suli pi sitelen tawa ni li mije lili pi jan lawa pi ma tomo ni. ona li wile e ni: tawa wan e jan pi ma tomo.

ona li suli mute tawa sitelen tawa pi ilo nasa. jan mute li pilin e ni: tenpo ali la, sitelen tawa ni li pona mute. ona li pana sona tawa mama mute pi sitelen tawa.

taso, tenpo open la, jan li weka e sitelen mute tan ona tan ni: ona li suli mute ike tawa jan mute. tan ni, jan ala li jo e sitelen tawa ali lon tenpo mute. tenpo sike 2008 la, jan li kama jo e sitelen tawa ali lon ma Alensina. ona li pakala, taso jan li pona e ona mute. tenpo ni la, sitelen tawa li ali pi nanpa ni: 95%.
kulupu utala

**kulupu utala** li kulupu pi jan utala mute. ona li kepeken ilo utala mute li sona mute e nasin utala. ona li lon tan ni: tenpo utala li kama la, ona li utala. kulupu utala li lawa tan kulupu lawa. ken la, kulupu utala wan li jo e kipisi mute. ken la, ona li ni: kulupu utala ma anu kulupu utala kon anu kulupu utala telo anu kulupu utala mun. ona li utala tawa awen e ilo suli pi kulupu lawa. ma mute li kepeken kulupu utala. kulupu lawa li ken kepeken ona tawa pali pi ijo mute. kulupu utala li lon tan tenpo pini suli.
toki nanpa tu

toki nanpa tu li ante tawa toki mama. mama li pana e toki nanpa wan tawa jan. toki ni li toki mama. taso, jan li ken sona e toki ante lon ma sona. toki ni li toki nanpa tu.
pipi kule

**pipi kule** (kulupu **Lepitotela** (Lepidoptera)) li pipi, li ken tawa lon kon sama waso. pipi ni mute li lon, taso jan li lukin la, kulupu tu li suli: pipi kule pi tenpo pimeja en pipi kule pi tenpo suno.

## kule
pipi ale ni li ken tawa lon kon. ni la ona li kepeken luka waso. sijelo ona li lili la luka waso ona li selo pi suli mute. ni li suli tawa lukin jan la, kule li suli. pipi kule pi tenpo suno li kule wawa, li ken kule mute. pipi kule pi tenpo pimeja li kule pi wawa ala, li sama kule ma.

## tawa
pipi ni li tawa lon kon kepeken luka waso. nasin pi tawa kon li ken nasa. pipi pi tenpo suno la nasin ona li sama ala palisa, li tawa mute lon poka mute. pipi pi tenpo pimeja la tawa ona li sama palisa tan suno mun. taso suno ilo mute li lon tenpo ni tan jan la pipi li awen lon ilo suno.

## sin pi pipi kule
pipi sin li kama lon la ona li ken ala tawa lon kon tan luka waso ala, li sama palisa linja. ona li wile moku mute. ona li kama suli la, ona li pali e poki. poki ni li selo e pipi, li len e ona. pipi li lape lon insa ni, li kama ante mute a. ante li pini la ona li pakala e selo poki, li ante mute. luka waso li lon. taso ona li kama weka sin tan poki ona la ona li wawa ala, li ken ala kepeken luka waso, li wile awen tan ni: wawa en telo sijelo en suli li kama lon insa pi luka waso, li wile e tenpo. soweli li wile moku e ona la wawa ona li ike lon tenpo ni.

## kulupu pi nasin sona
jan sona li sona e ni: pipi kule mute pi tenpo suno li lon kulupu wan, li kulupu Lopalosela (Rhopalocera). pipi kule pi tenpo pimeja la ona pi mute ala li lon kulupu ni kin. pipi kule ante li kulupu mute, taso nimi Etelosela (Heterocera) li kulupu e ale ni.
walo

**walo** li kule li kule pi wawa kule ala. kule ale li lon la walo li lon. suno la loje en laso en jelo li lon walo. walo li jo e sitelen lili `##ffffff`.

## sitelen pona

sitelen pona la sitelen pi nimi walo li sama sitelen pi nimi kule. sina weka e insa sitelen pi nimi kule la sina jo e sitelen pi nimi walo. kin la palisa tu li ante.

## tan
nimi  pi toki pona li tan nimi  pi toki Sumi.  

## kon tawa jan
jan pi ma Elopa en jan pi ma Amelika la walo li kule pi pilin pona. kin la walo li kule pi jaki ala pi pakala ala.

nasin sewi Kolisu en nasin sewi Jejuta la kule walo li kule sewi.

## sona ni li lon tan lipu ni
kulupu SCP

**kulupu SCP** anu **kulupu Esipi** li kulupu lon ala li lipu lon linluwi. jan li pali e toki musi e toki monsuta. 

toki pi kulupu SCP la,  anu ijo SCP li lon. nasin sona li ken ala kama sona li toki sona e nasin pi ijo SCP. kulupu SCP la, jan o sona ala e ijo SCP. kulupu SCP li len e ijo SCP.

ijo SCP ale li jo e . kulupu Safe en kulupu Euclid en kulupu Keter li kulupu ijo suli.

## nimi tawa
*lipu pi kulupu SCP
toki Tami

**toki Tami** li toki lon poka seli pi ma Palata en ma poka ante. kulupu jan Tami li toki e ona. ona li toki lawa wan lon ma Palata lon ma Sinkapo. ma Malasija la ma sona pi toki Tami li lon.
## kalama

kalama lili:

kalama suli:

## kulupu nimi
toki pi ken jan  pi ma ale kepeken sitelen Tami:
உறுப்புரை 1: மனிதப் பிறிவியினர் சகலரும் சுதந்திரமாகவே பிறக்கின்றனர்; அவர்கள் மதிப்பிலும், உரிமைகளிலும் சமமானவர்கள், அவர்கள் நியாயத்தையும் மனச்சாட்சியையும் இயற்பண்பாகப் பெற்றவர்கள். அவர்கள் ஒருவருடனொருவர் சகோதர உணர்வுப் பாங்கில் நடந்துகொள்ளல் வேண்டும்.।
toki pi ken jan  pi ma ale kepeken sitelen Lasina: 
Uṟuppurai 1: Maṉitap piṟiviyiṉar cakalarum cutantiramākavē piṟakkiṉṟaṉar; avarkaḷ matippilum, urimaikaḷilum camamāṉavarkaḷ, avarkaḷ niyāyattaiyum maṉaccāṭciyaiyum iyaṟpaṇpākap peṟṟavarkaḷ. Avarkaḷ oruvaruṭaṉoruvar cakōtara uṇarvup pāṅkil naṭantukoḷḷal vēṇṭum.
toki pi ken jan  pi ma ale kepeken toki pona:

ken sama en suli sama la, jan ale li kama lon. ona li jo e nasin sona e nasin pona. olin la, jan ale o pali lon poka.
## linja tawa
ma tomo Salakosa

**ma tomo Salakosa** li ma tomo lawa pi ma Alakon. nanpa jan la, ona li suli nanpa luka lon ma Epanja. ma tomo Mateli en ma tomo Paselona en ma tomo Palensija en ma tomo Sewija li suli mute.

## tomo


WLM14ES - Zaragoza La Aljafería 00542 - .jpg|tomo Alapalija li tomo awen li tomo lawa lon ma tomo Salakosa. tenpo pini la, jan lawa pi nasin sewi Isilami en jan lawa pi nasin sewi Kolisu li awen lon ona. sin la, kulupu lawa pi ma Alakon li lon ona.
jo jan

**jo jan** li ni: jan li jo e jan ante li wawa e jan jo tawa pali ijo. jan jo li ken weka ala tan ni: jan li jo e ona. ken la, jan jo li kama jo e ken weka. tenpo mute la, jan li wawa e jan ante tawa kama jan jo.

tenpo mute suli la, jo jan li lon. tenpo ni la, ona li ike tawa lipu lawa lon ma ale. taso, ma mute la, jan li ken wawa e jan ante tawa pali ijo tan ni: ona li ike tawa lipu lawa. jo jan li awen lon tenpo ni, taso ona li ike tawa lipu lawa.
nanpa awen

**nanpa awen** li nanpa ni: suli ona li awen sama lon tenpo ale, li ante ala. tenpo mute la, nanpa li jo e nimi. nimi ni li ken sitelen pi sitelen toki. ante la, nimi nanpa li ken sama nimi ni: jan pi sona nanpa li pana e sona wawa pi nanpa ni la, nimi jan ni li kama nimi pi nanpa awen kin.

## nanpa awen pi sona nanpa

### nanpa sike (nanpa awen pi [[jan Akimetesi]])

nanpa sike li sama ni lon tenpo ale: linja palisa pi insa sike la, linja selo sike li suli kipisi sama.

nanpa sike en 3.14159 li sama pi ante lili. taso, jan li ken ala sitelen e nanpa sike. kepeken nasin ni: nanpa pi wan ale li kipisi e nanpa ante pi wan ale la ona li kama e nanpa sike.
ma lawa suli Piten

**ma lawa suli Piten** li ma lawa suli pi tenpo pini. ona li jo e ma mute lon ma mute lawa tan ma Juke en ilo suli pi kulupu lawa ona pini. open la, ona li jo e ma lili pi ma Inli li lanpan lon ma Amelika lon kulupu suli pi tenpo sike nanpa 16. ona li kama e ma lawa suli nanpa wan lon ma ali lon tenpo ali. tan ni, ma Juke li kama e ma wawa nanpa wan. tenpo pi suli nanpa wan pi ma suli ni li lon tenpo sike nanpa 1921. taso, ma suli Piten li kama lili lon tenpo kama ona. pini pi utala suli nanpa tu la, ma ante li kama jo e wawa mute. ma mute pi ma suli Piten li weka e ma ona mute. ona li kama pini lon tenpo ni.

ma lawa suli Piten li kama lon tenpo pi alasa ma lon ma Elopa. ma Epanja en ma Potuke la, jan li tawa telo en ma ona li lanpan ma sin. tan ni, ma ante lon ma Elopa li open e kama jo pi ma mute. ma Inli li utala e ma ante pi ma Elopa tawa lanpan ma mute lon ma Amelika lete. taso, tenpo sike nanpa 1775 la, jan pi ma Mewika li utala tawa weka e lawa pi ma Piten tan ni: lawa pi ma Juke li ike tawa ona. ma Mewika li anpa e kulupu utala pi ma Piten li weka e lawa ona. taso, ma Juke li lanpan e ma sin. ona li kama lawa e ma lon ma Apika en ma Asija en ma Osejanija. tenpo la, ma Juke li kama e wawa nanpa wan.

ma suli Piten li pana e toki Inli e nasin jan pi ma Piten tawa ma mute mute.

## ma pi ma lawa suli Piten
tenpo pini la, kipisi anu ali pi ma lawa pi tenpo ni li lon ma lawa suli Piten:

* ma Ele
* ma Ilaka
* ma Imala
* ma Isale
* ma Jaman
* ma Juke
* ma Kana
* ma Kanata
* ma Kenja
* ma Lesoto
* ma Malesija
* ma Masu
* ma Mewika
* ma Mijama
* ma Namipija
* ma Naselija
* ma Nusilan
* ma Oselija
* ma Pakisan
* ma Palata
* ma Panla
* ma Pawama
* ma Pilisin
* ma Sameka
* ma Sanpija
* ma Sato Sutan
* ma Sawasi
* ma Setapika
* ma Sinitatopeko
* ma Sinkapo
* ma Sinpapuwe
* ma Somalija
* ma Sutan
* ma Suwana
* ma Tansanija
* ma Uman
ma Pensiwenja

li ma kipisi pi ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma towo Ewipa. ma tomo Pilatepija en ma tomo Pipa li ma tomo ante suli pi ma Pensiwenja.

## ma

### ma tomo suli
pali toki pi nimi moli

pali toki pi nimi moli li ni: jan li kepeken e nimi pi tenpo pini pi jan tonsi li jo ala e wile pi jan tonsi ona.
ma Misikan

anu  li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon poka pi telo suli lon ma Mewika. ma tomo lawa ona li ma tomo Lensin. ma tomo ona pi suli nanpa wan li ma tomo Tetowi. ma Misikan li pali e tomo tawa mute. ma Misikan anpa en len luka li sama lukin. jan li wile sona e ma tan pi jan kama la, jan pi ma Misikan li kepeken luka ona.

## kulupu jan
ma Misikan li jo e tenpo tu tu pi kon sewi. ona li ken lete mute. tenpo lete la jan li tawa kepeken tomo tawa pi ko lete. musi Moton li kama tan ma tomo Tetowi. kulupu pi musi sike pi lipu tu tu li kulupu pi soweli wawa jelo tan ma tomo Tetowi. ma Misikan li kipisi tu. ma Misikan anpa li jo e jan mute, taso ma Misikan sewi li jo e jan lili. moku pi ma Misikan li ni: palisa moku pi soweli seli Kone, moku poki pi moku soweli Pasi tan ma Misikan sewi, ko suwi tan ma Makina.
## ma kipisi
ma Wen

ma Olan

ma Makon

ma Ken

ma Senesi

ma Watena

ma Otawa

ma Inan

ma Kalamasu

ma Liwinton

## ma tomo

### ma tomo suli
ma Misuwi

li ma kipisi lon insa pi ma Mewika. ona li jo e telo Misuwi. poka ona la telo Misisipi li lon. ma tomo Sepesen li ma tomo lawa. ma tomo Kense en ma tomo Sen Luwi li ma tomo suli pi ma Misuwi.
ma Punsapi

li ma lili lon ma Pakisan lon ma Palata.

## nimi
nimi Punjab li kama tan toki Pasi. ona li nimi wan pi nimi mute. nimi Panj li luka. nimi Ab li telo. nasin telo luka li lon la nimi li toki. nasin telo ale li nasin telo lili pi nasin telo Sanatana.

## tenpo pini
### kipisi lon tenpo sike 1949
sike 1947 la, ma Punsapi li kipisi. pini suno li kama lon ma Pakisan. open suno li kama lon ma Palata. jan pi nasin sewi Isilami li tawa ma Pakisan. jan pi nasin sewi Sanatana en jan pi nasin sewi Siki li tawa ma Palata.
sitelen Tewanakali

li sitelen pi toki Insi li sitelen pi toki Malasi li sitelen pi toki ante mute pi ma Palata. ona li kama tan sitelen Pami. 

ni li sitelen pi sitelen Tewanakali:

toki ante la sitelen ळ li lon. sitelen ळ li kalama ḷ.

sitelen ॠ en sitelen ऌ en sitelen ॡ li lon toki Sankita taso. kin la, kalama pi sitelen ऋ li lon ala toki mute, li kalama [ɾɪ] lon toki Insi, li kalama [ɾu] lon toki Malasi.  

jan li wile sitelen e kalama open lon monsi pi kalama kiwen la ona li kepeken e sitelen lili ni:

## sitelen pi kalama ante
sitelen Tewanakali li ni: ◌् (li weka e kalama open) ◌ँ ◌ं ◌ः (li ante e kalama open) ◌़ (li ante e kalama kiwen).
## toki ilo Juniko la sitelen Tewanakali

### ante mute

### ante mute-A
ma Misisipi

li ma kipisi lon ma seli pi ma Mewika. telo Misisipi li lon poka ona. ma tomo Sason li ma lawa ona li ma ona pi suli nanpa wan.
ma Mintano

li ma lili lon ma Pilipina. ma lili la, ona li suli nanpa tu lon ma Pilipina. ma tomo Tapa li ma tomo suli pi ma Mintano.
ma tomo Tapa

**ma tomo Tapa** (toki Sinupuwanon: Dakbayan sa Dabaw) li ma tomo lon ma Tapa pi ma Mintana pi ma Pilipina.
ma Tapa

li kulupu ma lon ma Mintana pi ma Pilipina. insa ona la ma tomo Tapa li lon li suli li ma tomo lawa pi ma Tapa.
kulupu toki Lowan

**kulupu toki Lowan** li kulupu mama toki lili pi kulupu toki Palito-Lowan pi kulupu toki Palata Elopa. jan li toki e kulupu toki Lowan la ona li kulupu jan Lowan.

kulupu toki Lowan li jo e kulupu kipisi ni: kulupu toki Lowan pi pini suno en kulupu toki Lowan pi open suno en kulupu toki Lowan seli.
kulupu toki Semi

**kulupu toki Semi** li kulupu toki lili pi kulupu toki Apika Asija. nimi Semi tan jan lili pi jan Nowa.

toki suli tan kulupu toki Semi li toki Alapi li toki Amajenja li toki Tikinja li toki Iwisi.
toki Sinupuwanon

**toki Sinupuwanon** () li toki tan ma Supo li toki suli pi ma mute lon ma Pisaja li toki suli pi ma mute lon ma Mintana.

## kalama

tenpo lili la,a li ken sama /ʌ/,e anu i li ken sama  /ɪ/,o anu u li ken sama /ɔ/ anu /ʊ/.

**kalama suli**

lon toki ma ona la,l li ken ante tawa w.

## toki lili pi toki Sinupuwanon
**Maayo'ng adlaw** - tenpo suno pona

**Maayo'ng udto** - tenpo suno pona

**Maayo'ng hapon** - tenpo suno pona

**Maayo'ng gabii** - tenpo pimeja pona

**Malipayo'ng adlaw nga natawhan** - tenpo suno sike pona

**[(nimi)], malipayo'ng adlaw nga natawhan** - [(ijo)] [(nimi)] o. tenpo suno sike pona.

**Ambot** - mi ala sona

**Unsa ang imong ngalan?** - nimi sina li seme?

## [[lipu Wikipedia|lipu Wikipesija]] pi toki ni

tenpo ni la,ona li toki suli nanpa tu pi lipu mute pi lipu Wikipesija.tenpo sike 2022 la,ona li jo e lipu 6,125,894.taso lipu mute li pali tan ilo Lsjbot.
https://ceb.m.wikipedia.org/wiki/Unang_Panid

## tan sona
jan Nowa

nasin sewi pi jan Alawan la **jan Nowa** li jan suli. toki pi jan Kikamesi en toki pi jan Nowa li sama mute. telo pakala suli la, jan Nowa en jan Kikamesi li pali e tomo awen.

## toki pi jan Nowa
sewi li toki la, jan Nowa li pali e tomo tawa lon telo. jan li ike la, sewi li wile telo li wile pakala e ma. taso, sewi li wile e ni: jan Nowa o awen e jan e soweli. soweli ale li tawa tomo telo pi jan Nowa. telo li kama. tenpo pimeja mute mute en tenpo suno mute mute la sewi li pana e telo. telo li moli e jan ale e soweli. taso, jan Nowa en jan lili en soweli lon tomo telo li awen. 

telo li weka la, jan Nowa li pali e tomo sewi. sewi li toki e ni: tenpo kama la, sewi li pakala ala e ma.

Noahs Ark.jpg|tomo telo pi jan Nowa
pan kili pi ma Italija

li moku tan ma Italija. anpa la pan li lon. jan li pana e kili loje e ko pi telo mama lon sewi li ken pana e sijelo soweli e kili ante kin li seli e ona ale lon poki seli. ona li sike. taso ona li ken ante.

pan kili pi tenpo ni li tan ma tomo Napoli. taso ona li suli lon ma mute. ona li suli mute lon ma Elopa lon ma Mewika lon ma Oselija. jan mute li moku e ona tan ni: jan li ken moku e ona kepeken tenpo lili li ken moku e ona lon tawa.
pan suwi

**pan suwi** la jan li wan e ko pan e telo e ko soweli e ko kiwen suwi li seli e ona. sama la jan li ken kepeken sike mama li ken kepeken telo mama lon ona. tenpo mute la jan li namako e ko suwi anu kili anu ko kapesi lon sewi.

tenpo mute la pan suwi en pan li ante tan ko soweli pi pan suwi. ko soweli li kama e ni: selo li sama lipu. pan suwi pona li jo e kon. taso ona o ken jo wawa e insa.
lipu nimi

nimi mute li lon **lipu nimi**. pali ante la, jan li kepeken lipu nimi. jan li sona ala e nimi lon toki ona la, jan li ken lukin e lipu nimi. lipu nimi ante li kepeken toki mute. jan li ken ante e toki kepeken lipu nimi.
lipu nimi suli pi toki pona li lipu ku. ona li jo e nimi pi toki Inli e nimi pi toki pona.

English-English and English-Persian dictionaries.JPG|lipu nimi pi toki Inli pi toki Pasi
sitelen telo

**sitelen telo** li sitelen pi toki pona tan jan u/efofeks lon ilo Wesi. sitelen ni li sama e sitelen pi toki Nijon. sitelen telo li nasin sitelen tu:

* nasin pi linja telo la, sitelen li jo e sona wan. linja telo pi toki pu en linja telo pi nimi sin lili li lon. jan li ken sitelen e nimi pi toki pona kepeken linja telo.
* nasin pi linja sin la, sitelen li jo e kalama wan. kalama ale pi toki pona li lon nasin ni. jan li ken sitelen e nimi pi toki pona ala kepeken linja sin.

mama pi sitelen telo li toki e ni: jan li sitelen e ona tan sewi tawa noka, li sitelen e ona tan poka pi sitelen ala tawa poka ante. telo pimeja lon luka li jaki tawa ona.

o wile e sona mute la, o tawa pana ona lon ilo Wesi.
ma Omun

anu  li ma lili pi lawa ante lon ma Sonko. tenpo pini la, ma Potuke li lawa e ona.

tomo mute pi musi mani li lon ma Mako.
ma Luson

**ma Luson** (Luzon) li ma lili lon ma Pilipina. ona li ma lawa li ma esun pi ma Pilipina. ma tomo Manila en ma tomo Keson li lon ona. ma lon telo la, ona li jo e jan pi mute nanpa tu tu.
ma Pokulan

anu  li kulupu pi ma lili lon telo suli Alansi. ma Amelika seli li lon poka pi ma Pokulan. anpa pi sitelen ma la ma Antasika li lon poka. tenpo sike nanpa LLLTAMMMTT la jan li open tomo lon ma. open ni la jan ala li awen lon ma Pokulan lon tenpo pini. tenpo la ma Juke li kama lawa e ma Pokulan. tenpo sike LLLTTAMMMMT la ma Alensina li weka e ma Pokulan tan ma Juke li kama lawa. tan ni la ma Juke li utala li kama jo sin e ma Pokulan. ma Alensina li awen wile lawa.
ma tomo Pipe

**ma tomo Pipe** li ma tomo lon ma Pensiwenja. tenpo sike 2020 la ona li jo e jan 302,971. ona li nanpa tu tawa nanpa jan lon ma Pensiwenja. 

## ma
ma Pipe li lon ni:  en  li wan li open e . ma tomo ante poka li , li , li , li .

## tenpo pini
kulupu jan Sani li tomo e ma. tenpo sike nanpa 1754 la, ma Kanse li pali e tomo utala Tuken.

## tawa
jan ken tawa lon tomo tawa linja kepeken tawa T. tawa T li lawa e linja loje, e linja laso, e linja walo.
jan pi mama sama

**jan pi mama sama** anu **jan sama** li kama tan mama sama. jan li mama e jan lili mute la, jan lili ni li jan sama. jan li mama e jan lili wan taso la, jan lili ni li jan lili wan taso.
ma Asija pi open suno

**ma Asija pi open suno** li lon ma Asija. ona li jo e ma ni:
* ma Anku
* ma Monko
* ma Nijon
* ma Sonko
* ma Soson
* ma Tawan
lipu Anaten

**lipu Anaten**  li lipu pi tenpo kama ken tan jan Ni Sipensen . ona li pana e ona lon tenpo suno sike nanpa 2008. nasin sona pi ma mute en utala toki pi lon ijo li toki suli lon lipu ni.

## nasin sona lon lipu
lipu Anaten li toki suli e nasin sona. lipu la, jan lipu li toki e nasin sona kepeken nimi sin sama nimi pi toki Inli. taso, nasin sona lipu li lon.

nasin sona wan pi lipu Anaten li nasin sona pi ma mute. pini lipu la, jan lipu li kepeken mute e nasin sona. kulupu jan lipu li lawa e ma mute, li pali nasa. jan lipu ante li toki insa e ni: jan ni li lawa e tenpo.

nasin sona ante pi lipu Anaten li utala toki pi lon ijo. kulupu Posijan li toki insa e ni: oji suli pi ma ante li pana e oji lili ona tawa ma ni, li lon ala. kulupu Alakanjan li toki insa e ni: oji pi ma ni li nimi mi, li lon ala. kulupu ante pi sona lili li toki e ni: ijo pi ma ni li lon. kulupu ni li utala e ona ante.
lipu pi tenpo kama ken

**lipu pi tenpo kama ken** li nasin lipu pi lon ala. lipu ni li nasa, li jo e sona. tenpo kama la, toki mute pi lipu ni li lon ala. taso, lipu ni li musi, li pana e sona, e nasin lawa tawa jan lukin. 

lipu pi tenpo kama ken 1984 en lipu Pelenasi 451 li lipu pi nasin lawa. mama ni li wile awen e ma tan tenpo kama pi lipu la, tenpo ni li monsuta tawa jan. ni la, tenpo kama lon la, jan ante li awen e ma tan nasin lawa ni.

lipu ante li pana e wile pi tenpo kama ona. lipu Atala Sako  la, mama ona li toki e wile pi lawa ma ala.
jan Santepu

tenpo pini la, **jan Santepu**  li jan utala e jan lawa suli pi ma Sipe. ona li sin la, jan lawa pi ma Osuman li lanpan e ma Sipe. jan Santepu li lon kulupu utala pi ma Osuman. utala pi ma tomo Nis la, jan Santepu li weka tan kulupu utala pi ma Osuman. ma Sipe la, jan Santepu li pali e kulupu utala lili, li utala e ma Osuman. ona li wan e ma lili mute pi ma Sipe. jan Santepu li lon la, jan lawa pi ma Osuman li anpa ala e ma Sipe. jan Santepu li moli la, ma Osuman li anpa e jan lawa lili pi ma Sipe.
ma tomo Itanpu

mute jan la,  li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Tuki. ona li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Elopa kin. ona li lon ma suli tu: ma Elopa en ma Asija. tenpo pini la, ona li ma tomo lawa pi ma Osuman. tenpo sike 1923 la, ma tomo Ankala li kama ma tomo lawa.

tenpo pini pi ma tomo Itanpu li suli mute. 

 li tomo suli pi nasin sewi lon ma tomo Itanpu.

## nimi
nimi open pi ma tomo ni li .  li jan lawa nanpa wan pi ma tomo Pisansijon, li pali e ona. tenpo sike 324 la, jan Kontansin suli li ante e nimi tawa . tenpo sike 1453 la, ma Osuman li kama lawa e ona. lawa ma sin pi ma Tuki li kama la, nimi lawa ona li ante tawa ma tomo Itanpu.
ma Namipija

**ma Namipija** li ma lon ma Apika. ma Ankola en ma Sanpija en ma Posuwana en ma Setapika en telo Alansi li lon poka ona.

tenpo sike 1884 la, ma Tosi li kama lawa e ma Namipija. utala suli nanpa wan la, ma Setapika li kama lawa e ma Namipija. tenpo sike 1990 la, ma Namipija li kama e ma lawa sin.

nimi pi ma Namipija li kama tan . ma Namipu li ma pi telo lili lon poka telo pi ma Namipija. 

Zambezi River borders of Namibia, Zambia, Zimbabwe & Botswana.jpg|ma Sinpapuwe li lon poka ala pi ma Namipija
jan Nasi

li jan pi kalama musi li jan pi toki pona.

ona li pali e kalama musi kepeken toki.

## kalama musi

### kepeken toki pona

* *[[mi pilin e ni]]* (tenpo sike 2021)
* *wile soweli* (tenpo sike 2021)
* *pakala* (tenpo sike 2021)
* o walo (tenpo sike 2021)
lipu ilo

**lipu ilo** li lipu lon ilo sona. tenpo mute la ona li jo e linja tawa lipu ilo ante. jan li ken lukin e ona kepeken ilo lipu kepeken len sona. lipu ilo ale li jo e nimi. jan li pana e nimi tawa ilo lipu la ona li ken kama e ilo lipu.

jan li pali e lipu ilo kepeken toki ilo HTML. tenpo mute la ona li kepeken toki ilo CSS tawa selo li kepeken toki ilo Javascript tawa pali lipu.
ilo utala wawa

ilo utala wawa kepeken lon utala mute. 

tempo tan:

tenpo pini suli la jan Sonko li pali e ko pimeja wawa.

tenpo pini la jan Inli pi lawa pali li pali e poki lili tawa wawa.

tenpo utala pini la jan Juke en jan Mewika en jan Kanse en jan Kanata pi sona ale li pali e ilo utala wawa wawa.

tenpo kepeken:

tenpo kepeken pi kiwen lili tawa wawa:

utala suli nanpa wan

utala suli nanpa tu

utala Wije Mewika

tenpo kepeken pi ilo utala wawa wawa:

utala suli nanpa tu

lukin sona pi ilo utala wawa wawa
toki sewi pi mama mi

toki pi  li toki sewi lon nasin sewi Kolisu. lipu Pipila la, jan Jesu li toki e ona. jan mute li ante e toki tawa toki ante.

## toki pi toki pona

:mama mi lon sewi o
:nimi sina li sewi
:lawa sina li kama
:sewi en ma la jan o pali e wile sina
:o pana e pan wile lon tenpo suno ni
:mi weka kin e ike jan la o weka e ike mi
:o lawa ala e mi tawa wile. o lawa e mi tan ike. sina li lawa li wawa li pona lon tenpo ale
:lon

## toki pi toki Elena

:Πάτερ ἡμῶν ὁ ἐν τοῖς οὐρανοῖς
:ἁγιασθήτω τὸ ὄνομά σου
:ἐλθέτω ἡ βασιλεία σου
:γενηθήτω τὸ θέλημά σου,
:ὡς ἐν οὐρανῷ καὶ ἐπὶ γῆς
:τὸν ἄρτον ἡμῶν τὸν ἐπιούσιον δὸς ἡμῖν σήμερον
:καὶ ἄφες ἡμῖν τὰ ὀφειλήματα ἡμῶν,
:ὡς καὶ ἡμεῖς ἀφίεμεν τοῖς ὀφειλέταις ἡμῶν
:καὶ μὴ εἰσενέγκῃς ἡμᾶς εἰς πειρασμόν
:ἀλλὰ ῥῦσαι ἡμᾶς ἀπὸ τοῦ πονηροῦ.
:[Ὅτι σοῦ ἐστιν ἡ βασιλεία καὶ ἡ δύναμις καὶ ἡ δόξα εἰς τοὺς αἰῶνας. ἀμήν.]
ma Wajomin

**ma Wajomin** li ma kipisi pi ma Mewika. ma lawa pi ma Mewika la, jan pi mute lili nanpa wan li lon ma Wajomin. ma Montana en ma Notakota en ma Nepaka en ma Kolowato en ma Juta en ma Etajo. meli li ken pana e wile la, ma Wajomin li nanpa wan lon ma Mewika.

sijelo ma ona la, ma Wajomin li suli tawa jan. ma Yellowstone en ma palisa Devils Tower li lon ma Wajomin.
lete

seli li weka la, **lete** li lon. selo ma la, ma Antasika li lete nanpa wan. tenpo sike 1983 la,  li pilin e lete −89.2 °C (−128.6 °F; 184.0 K).
## kiwen lete

telo li kama lete mute la, ona li kama kiwen lete. ko lete li kama tan sewi la ona li ken kiwen lete e telo. kiwen lete li lon ma suli lili. ma pi kiwen lete li lon ma pini pi open suno li lon ma open pi open suno li lon nena ma suli. kiwen lete li lon mun Masi li lon mun Mekuliju li lon mun ante mute.
jan Pen-Kulijon

**jan Tawi Pen-Kulijon** li jan nanpa wan pi lawa ma pi ma Isale lon tenpo nanpa wan. ona li jan mama pi ma Isale.

jan Pen-Kulijon li kama lon tenpo sike 1886 lon ma Posuka. ona en jan ante li wile e ma mama pi kulupu Jejuta. ona li tawa ma Palasin lon tenpo sike 1906. ona li kama lon kulupu utala pi ma Juke tenpo sike 1918. utala suli nanpa tu li pini la, kulupu pi ma mute wan li toki e ni: ma Palesin o kipisi tawa ma lawa tu. tenpo sike 1948 la, jan Pen-Kulijon li toki e lawa sin pi ma Isale. 

ona li jan lawa la, ma Isale en jan Palasin en ma lon poka ma Isale li utala. jan Jejuta li weka e ma Alapi li tawa ma Isale.

jan Pen-Kulijon li moli lon tenpo sike 1973. ona li nimi e jan tomo pi tomo tawa kon pi suli nanpa wan.
ma Nokewalana

li ma kipisi pi ma Mewika.

ma ni li lon poka pi ma Sakewalana li lon poka pi ma Sosa li lon poka pi ma Wesinja li lon poka pi ma Tenesi. ona li lon poka pi open suno pi ma Mewika li lon poka pi telo suli Alansi li lon selo ma.

ma lawa ona li ma tomo Wali. ma tomo Sala li suli nanpa wan.
## ma

### ma tomo suli
ilo Jutu

li ilo pi sitelen tawa lon ilo sona. ona la jan li ken pana e sitelen tawa li ken lukin e sitelen tawa. ona li open lon tenpo sike 2005. mama ona li  li  li . kulupu Kukele li esun li kama jo e ona lon tenpo sike nanpa 2006. nanpa pi jan kama la ona li lipu ilo nanpa tu lon ma ale (nanpa wan li ilo Kuko).

lon ma ale la, jan mute en kulupu mute li kepeken e ilo Jutu tan ona wile pana e sitelen tawa. ni la sitelen tawa pi toki mute li lon ilo Jutu. tenpo suno ni li tenpo suno nanpa  tan kama lon ona.

## nimi tawa
*YouTube.com
ma Kaletoni sin

**ma Kaletoni sin** anu **ma Kaletonja sin** li ma lon telo suli Pasipi. pini suno la, ma Oselija li lon. ona li lon ma Melanisija. ma Kanse li lawa e ona. 

kulupu jan Kanaka li kulupu jan nanpa wan pi ma Kaletonja sin. jan pi ma Elopa en jan pi ma Walisi en ma Putuna li lon ma Kaletoni sin.

jan James Cook li toki e nimi pi ma Kaletonja sin. nimi *Kaletonja* li nimi pi toki Lasina pi ma Sukosi. jan pi ma Elopa la, jan James Cook li alasa e ma Kaletoni sin lon tenpo nanpa wan. tenpo sike 1853 la, ma Kanse li lanpan e ma Kaletoni sin. tenpo sike 1864, jan li alasa e kiwen Nikolun lon ma Kaletoni sin. jan mute tan ma ante li tawa ma Kaletoni sin. 

tenpo sike 1976 tawa tenpo sike 1988 la, jan mute li utala. jan mute li wile e ni: ma Kaletoni sin o anpa ala. tenpo sike la, jan li toki e utala ala.
ko Popu pi len noka leko

li sitelen tawa musi tan ma Mewika.

sitelen tawa li lon insa telo. ko Popu (sponge bob)li jan suli lon sitelen tawa. ona li ko telo jelo. tomo ona li kili jelo pi selo utala.  li lon tomo ona.
ko Popu li pali e moku lon tomo moku.  li lawa e tomo moku.  en  li pali lon poka pi ko Popu.
jan Alan Tuwin

li jan sona li jan pi sona nanpa tan ma Inli lon ma Juke. ona li suli mute tawa nasin sona pi ilo sona tawa kama pi ilo sona. ona li pana sona e pali nanpa Akolisen pi ilo sona.

utala suli nanpa tu la, ma Tosi en kulupu ma Akije li pana e toki mute kepeken nasin sitelen len. jan Alan Tuwin li pali tawa ni: ona li ken weka e len li ken sona e toki lon sitelen len ni. pali ona li suli tawa ni: kulupu ma Akije li kama anpa lon utala.

sike suno nanpa 1952 la, kulupu lawa li ike e ona tan ni: ona li unpa e mije ante. ni li ike tawa lipu lawa pi ma Juke lon tenpo ona. jan Alan Tuwin li moli e ona sama lon tenpo sike 1954.
jan Kalu suli

anu  li jan lawa. ona li lawa e mute pi ma Elopa pi pini suno. *mama pi ma Elopa* la, jan li nimi e jan Saleman.

mama mije pi jan Saleman li jan Pepin lili. jan Kaloman nanpa wan li jan pi mama sama pi ma Saleman. jan Pepin li kama jan lawa pi kulupu Panki lon tenpo sike 751. tenpo sike 1768 la, jan Pepin li moli. tenpo sike 771 li Kaloman nanpa wan li moli kin. ni la, jan Saleman li kama jan lawa pi ma Panki ale.

jan Saleman li lanpan e ma mute lon ma Tosi lon ma Italija lon ma ante.

tenpo sike 800 la, jan lawa sewi pi ma tomo Loma li toki e ni: jan Saleman li jan lawa suli pi ma Loma. ni li open pi ma suli Loma sewi.
jan Sinsiwan

li jan lawa nanpa wan pi ma wan Sonko. tenpo pini la, ona li ma lawa mute lon ma Sonko. ma lawa ni li utala e ona ante. jan Sin Se Jun li anpa e ma lawa ante li wan e ona. tenpo sike 221 BCE la, ona li kama jan lawa suli pi ma Sonko. ona li kepeken e nimi "Huángdì" (皇帝), anu "jan lawa sewi". jan lawa kama pi ma Sonko li kepeken e nimi ni. ona li open e kulupu mama pi jan lawa .ona li jan lawa suli pi ma Sin.

jan Sin Se Jun li pali mute tawa wan e ma Sonko. ona li wan e tomo sinpin suli pi ma Sonko li pana e  nasin suli. jan mute li toki e ni: ona li pakala e lipu sitelen mute li moli e jan sona. taso, jan ante pi sona tenpo li pilin ante tawa lon pi toki ni.
ma Tunisi

**ma Tunisi** li ma lawa lon ma Apika. tenpo pini la, ma Kanse li lawa e ona.

tenpo pini suli la, kulupu jan Poniki li pali e ma tomo Katatasi lon ma Tunisi.

ma Tunisi li mama e moku Alisa. jan mute li sona e ko namako loje ni.
ma Sinpapuwe

**ma Sinpapuwe** li ma lon ma Apika. ona li poka e ma Sanpija e ma Mosanpi e ma Mosanpi e ma Posuwana e ma Setapika.
kalama musi Kalameletansen

li kalama musi tan kulupu musi Kalamele, li kipisi open pi musi suli  tan tenpo sike 2001. jan mute li kama sona e ona tan ni: ona li kama suli lon  lon tenpo 2000s. jan ante li pali sin e musi, li namako e ona.  li pana e sitelen tawa ni: jan li tawa musi tan kalama.

 li jo e kalama musi ni. ona li ante e nimi pi kulupu pana tan kulupu Kalamele tawa kulupu meli Kalamele.

## nimi tawa
*kalama musi Kalameletansen lon toki pona
tenpo kama pi jan Jesu

**tenpo kama pi jan Jesu** li tenpo sewi li tenpo musi pi ma mute lon pini pi mun pini anu lon open pi mun open. tenpo suno ni la jan pi nasin sewi Kolisu li musi li pana e pona tan kama pi jan Jesu. tenpo pi awen kama li pini la tenpo kama pi jan Jesu li lon. ona li open e tenpo kama suli pi jan Jesu. jan ante mute pi nasin ante li musi lon tenpo suno ni li musi lon tenpo poka tan tenpo musi ante.

jan sitelen li toki e kama pi jan Jesu lon lipu toki pi sin pona lon lipu sewi. toki la jan Jesu li kama lon ma tomo Peleken. jan pi nasin Jejuta pi tenpo pini li toki e ni: jan lawa li kama tan ma ni li awen e jan tan pakala. jan Jose en jan Malan li mama pi jan Jesu. ona li kama lon ma tomo la tomo ala li lon tawa ona. ni la ona li tawa tomo soweli. jan Malan li pana e jan Jesu lon poki pi moku soweli. kon toki sewi li pana e sona pi kama ona tawa jan pi awen soweli lon ma poka.

tenpo lon la jan li sona ala e tenpo suno pi kama ona. jan sona li pana e pilin ante mute. kulupu pi nasin sewi li kama musi e ona lon tenpo suno ni tan ni: ona li lon tenpo suno pi lili ale lon tenpo lete pi ma lete lon nasin pi ma Loma. ni la kulupu sewi ante li musi lon tenpo suno ante.

jan li musi pi nasin ante mute lon tenpo kama pi jan Jesu. suli la jan li pana e ijo tawa jan ante. ni la jan mute pi toki pona li pana e nimi "tenpo pana" tawa ona. ante la jan li kalama musi li lukin e sitelen musi anu pali musi li moku e moku suli li tawa tomo sewi. sama la jan li kepeken ijo mute pi pona lukin li kepeken len pona mute. suli la jan li pana e kasi pi tenpo pana li pana e poki musi lon anpa ona. ona li len e ona kepeken suno kepeken linja kepeken sike musi. 

tenpo pana la jan musi mute en soweli musi mute li lon toki musi. suli la jan Santa anu mama pi tenpo pana li kama li pana e ijo tawa jan lili.

## tan sona
jan Onta Esa Tonsan

**jan Onta Esa Tonsan**  li jan sitelen lipu pi ma Mewika. ona li mama lon ma tomo Luwipili pi ma Kentaki. nasin sitelen ona li kepeken e ilo nasa mute. ona li moli e ona lon tenpo sike 2005.
nasin Makina lon sewi telo

li nasin lon sewi suli a lon ma Misikan lon ma Mewika. ona li lon sewi pi telo suli Misikan-Juwan. ona li pana e nasin tan ma tomo Seninka tawa ma tomo Makina la ilo tawa pi telo ala li ken tawa ma suli sewi pi ma Misikan tan ma suli anpa pi ma Misikan.
jan nanpa wan pi ma Amelika

**jan nanpa wan pi ma Amelika** li kulupu jan. tenpo pini la, ona li tawa ma Amelika tan ma Asija. tenpo ni la, ma Amelika en ma Asija li wan. 

jan pi ma Amelika li kepeken toki ante mute. toki ni li lon kulupu toki ante mute. 

jan pi ma Elopa li kama lon ma Amelika la, jan mute pi ma Amelika li moli. jaki sijelo li moli e jan mute.

## nimi
nimi "kulupu jan Palata" (toki Epanja: *Indios*) li lon tan jan Kitopa Kolon. kulupu ni li nimi "jan nanpa wan" (toki Inli: *First Nations*) tan ma Kanata. nimi "jan open pi ma Mewika" (toki Inli: *Native Americans*) li lon tan ma Mewika.

## tenpo pini
### tenpo majuna tawa jan Kolon
tenpo majuna tawa jan Kitopa Kolon (toki Epanja: *tiempo precolombino*) li tenpo majuna tawa tenpo sike nanpa 1492. ma mute li lon tan tenpo ni. ma Maja en ma Nawa en ma Tawansinsuju li ma suli pi tenpo ni.

### lanpan pi ma Amelika tan kulupu jan Elopa
kulupu jan Elopa li lanpan e ma Amelika. ona li moli jan mute nanpa wan. jan pi ma Elopa li pakala e lipu mute li pana e jaki sijelo tawa jan mute nanpa wan. jan Kitopa Kolon li alasa e ma Amelika tawa ma Elopa li moli e jan nanpa wan.
jan lawa pi ma Mewika

**jan lawa pi ma Mewika**  li jan lon ma Mewika. ona li jan lawa pi ma ni. jan pi ma Mewika li wile e jan lawa ona. tenpo pini en tenpo ni la meli li jan lawa ala pi ma Mewika.

## jan lawa ale pi ma Mewika
lipu Pipija

li lipu sewi lon nasin sewi Kito lon nasin sewi Jajasi lon nasin sewi Isilami lon nasin sewi ante mute.

lipu Pipija li jo e kipisi mute. nasin sewi Kolisu la, lipu Pipija li tu. ni li  li . nasin sewi Jejuta la, lipu Pipija li . kipisi tu wan pi lipu Tanaka li lon. ni li lipu Tola li lipu Newiwin li lipu Ketuwin.

tenpo nanpa wan la, jan li sitelen e lipu Pipija kepeken toki Iwisi, kepeken toki Alamaja, kepeken toki Elina Koine. jan li ante e toki e lipu Pipija tawa toki mute.

## nimi
nimi Pipija li kama tan nimi τὰ βιβλία (*tà biblía*) pi toki Elina. nimi ni li kama tan ma tomo Byblos. lipu pi ma Masu li tawa ma Elina kepeken ma tomo Byblos.

## lipu
lipu Pipija la kulupu lipu tu li lon li lipu toki pi tenpo pini li lipu toki sin. ona tu la lipu lili mute li lon. ni li lipu lili ale:

## lipu ante
*kulupu li ante e lipu Pipija tawa toki pona
ma tomo Wenesija

**ma Wenesija** li ma tomo lon ma Italija. ona li lon ma sike telo mute. jan li pali e nasin lon sewi telo lon insa ma mute. jan li pali e nasin telo mute.
wile

**wile** la, jan li ken lon. wile ala la, jan li ken ala lon. wile li pilin.

## nasin wile pi jan Masulo
jan Apawan Masulo la, jan li nasin e wile ona.

tan anpa tawa sewi la, jan li jo e wile 5:

# **wile sijelo**. wile sijelo li wile moku, li wile unpa, li wile lape. wile ni li lon ala la, jan li moli.
# **wile awen**. wile awen li wile pi sijelo pona, li wile tomo, li wile mani.
# **wile olin**. wile olin li wile olin pi jan pona, li wile olin pi jan tomo, li wile olin pi jan unpa.
# **wile pilin**. jan li jo e wile pilin li wile e ni: jan ante li pilin pona tan ona. 
# **wile pali**. jan li jo e wile pilin li wile pali e ijo pona tawa jan ante.
ma Sameka

**ma Sameka**  li ma lili lon telo Kalipi lon ma Amelika. tenpo pini la ma Juke li lawa e ona. mama mama mute pi jan mute pi ma Sameka li kama tan ma Apika. 

jan pi ma Sameka li pali e nasin mute pi kalama musi.
pana lipu

ijo:Briefumschlag fcm.jpg|poki lipu
USPS-Mail-Truck.jpg|tomo tawa pi pana lipu


**pana lipu** la, jan li ken pana e ijo tawa jan ante lon ma ante.

## tomo pi pana lipu

ijo:EdithburghPostOffice.JPG|tomo pi pana lipu
ijo:PO Boxes in the East Bay Post Office.JPG|poki lili lon tomo pi pana lipu
US Airmail inverted Jenny 24c 1918 issue.jpg|sitelen lili pi pana lipu

 la jan li pana li kama jo e lipu e ijo ante. tomo pi pana lipu li nasin e lipu mute. poki lili mute li lon. jan li kama jo e ijo e lipu tan poki ni. jan li kama jo e  lon tomo pi pana lipu. sitelen lili li lon lipu.
ma tomo Masi

li ma tomo lawa pi ma Epanja.
ona la, jan 3,527,924 li lon. tomo pi jan lawa pi ma Epanja tu (jan Peto Sanse en jan Pelipe nanpa luka wan) li lon ma tomo Masi.