open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
jan utala tan ma Palata li utala e ma Sinkapo lon tenpo sike nanpa 1915

tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike nanpa 1915 la jan utala pi nasin sewi Isilami tan ma Panla pi ma Palata li utala e ma  Sinkapo.utala ni li open la, jan utala mute tan ma Panla li lukin e jan anpa pi ma Tosi. ona li wan pi utala suli nanpa wan.
ona mute li pilin ike tawa ma Sinkapo tan ni: ona mute li lon ma Palata la ona mute li ken moku e soweli mani e soweli pona mute, taso ona mute li lon ma Sinkapo la ona mute li ken moku e waso ma  e telo mama lili taso.kin la, jan o pana e mani mute mute tan lon ma Sinkapo. ona mute li jo e pilin pi ike mute. jan lawa pi kulupu utala pi ma Juke li sona e ni li wile tawa e kulupu utala tawa ma Onkon.

taso la, jan lon kulupu utala li toki pi lon ala e ni: mi mute li kama ma Osuman li utala e ona mute. jan utala li pilin ike tan ni: ma Osuman li ma pi nasin sewi Isilami, ona mute li jan pi nasin sewi Isilami.ni la, jan utala tan ma Palata li kama pini ala e jan anpa tan ma Tosi, jan utala tan ma Tosi li toki e ni: mi mute li ken pana pona.

ni la, toki mute ante pi lon ala li lon, jan li toki pi lon ala e ni: ona mute li tawa ala ma Onkon li tawa ma Kanse anu ma Osuman. jan pi ma Juke li pakala e tomo tawa telo pi mi mute.

tawa li open la, jan utala pi ma Palata li pilin ike li kama utala, jan utala 403 li kama e utala lon tenpo nanpa wan.

ona mute li alasa e ilo utala li moli e jan pi na Juke li pini ala e jan anpa pi ma Tosi li pana e ilo utal tawa ona mute.

kulupu utala pi ma Juke li sona ala. jan wawa 800 li lon kulupu utala tan ma Palata li ken lawa e ma Sinkapo. taso la jan utala tan ma Palata li sewi la ona mute li sona ala e nasin li wile jan pi ma Tosi li kama jan lawa, jan pi ma Tosi li wile ala.

kulupu utala pi ma Juke li sona la, ona mute li pana e jan utala 500 tawa utala.

tenpo sike nanpa 1915 la ma Nijon li ma pona pi ma Juke li pana e kulupu utala tawa utala.

utala li awen lon tenpo suno tu tu la utala li pini, jan utala tan ma Palata li kipisi li lon ma mute pi ma Sinkapo. jan li pilin e ni tawa utala ni: ona li ike e lawa pi ma Juke lon ma Sinkapo.
nasin pi sewi ale

**nasin pi sewi ale** li pilin e ni: sewi li sama e ali. sewi li sona pi ijo ali. ken la, nasin ni li usawi. ken kin la, tenpo sike ale pi 17 pi 18 la, nasin ni li poka e nasin e sona jan e nasin pi sewi ala.
nasin Suse

li nasin lawa pi ma Soson li nasin ante pi nasin loje.

## jo pi nasin Suse

# **kon pi nasin Suse:** jan li jan lawa pi utala en pali li wawa tawa utala en pali.jan li jan lawa jan li wawa tawa pali e tenpo kama jan.
# **kon tan pi nasin Suse:** kon tan pi nasin Suse li toki e ni: sona lon en nasin en pi ali tan jan,jan li pali e nasin utala jan.
# **kon suli taso sitelen lili:** jan li pali e tenpo kama jan.
# **tan pi nasin Suse lon [[sona sona]]:** nasin Suse li toki e nasin pi ali en jan.jan li lawa e ali.
# **tan pi nasin Suse lon tenpo pini pi kulupu jan:** jan li sijelo suli pi tenpo pini.
# **kon tan pi pali lon tenpo pini pi kulupu jan:** tenpo pini jan li pali e ni:jan li kama kepeken ala e ante li wan.
# **kon insa pi pali lon tenpo pini pi kulupu jan:** pali lon tenpo pini pi kulupu jan li ni: pali pi kulupu jan.
# **wawa pi pali lon tenpo pini pi kulupu jan:** jan li kepeken ala ante li wan li suli tawa utala tan pona.
kule wawa kule (wan lili insa)

sona tawa pi wan lili la, **kule wawa kule** la, ijo li ken pilin e .  li jo e kule ni.  li tawa e ona.

ona li sama ala kule wawa sewi tan ni: ona li jo e kule kipisi *tu wan*. ni li **loje** li **jelo** li **laso**. kin la, kule pi nasin monsi li lon; ona li **loje monsi** li **jelo monsi** li **laso monsi**.

jan li kepeken nimi ni tan ni: ona li kama wan la, nasin li sama kama wan pi kule suno.

wan lili ona la, kule ni li awen kama ante. wan nasa li pana e wan wawa li pilin e wan wawa la, kule wawa kule ona li kama ante.

## jo

ona li jo e ni:

# laso (**b**)
# laso jelo (**g**)
# loje (**r**)
# laso weka (**<span style="text-decoration:overline;">b</span>**)
# laso jelo weka (**<span style="text-decoration:overline;">g</span>**)
# loje weka (**<span style="text-decoration:overline;">r</span>**)
wan insa pi wawa lon

**wan insa pi wawa lon** li wan lili insa.  pi kule wawa la, kule ona li wan lon. jan li kepeken sitelen p anu p+ anu H+ tawa wan ni. lipu ni la, mi kepeken nimi lili "wan lon" tawa wan ni lon tenpo.

wan lili awen la, kule insa li tan mute pi wan ni. wan lili tu li jo e mute ante pi wan lon la, ona li jo e kule insa ante.

tenpo pini la, jan li pilin e ni: wan ni li wan *a*. taso, tenpo lon la, jan li kama sona e ni: wan insa ni li kulupu li wan insa nasa tu wan. wan nasa li awen kulupu tan .
kule wawa sewi

**kule wawa sewi** la, ijo li ken pilin e kon pi wawa suno.  mute li jo e kule ni.

kule insa tu pi kule ni li lon. ona li **kule lon** li **kule weka**. jan li nanpa e suli pi kule wawa sewi. ijo li *kule lon* la, nanpa ona li suli tawa 0. ijo li *kule weka* la, nanpa ona li lili tawa 0.

ijo tu la, kule ona li ante la, ona li wile wan. kule ona li sama la, ona li wile tu.
ale pi linja tu tu

li jo e nasin ante tu tu. nasin tenpo ala la, jan li lon ale pi linja tu wan. ni la, ale ni li nasa tawa jan.

ale ni la, tawa sike tu li ken lon lon tenpo wan. ijo li ken ala ni lon ale ante lili.
ale pi nasin ante tu wan

**ale pi nasin ante tu wan** li ale pi sona nanpa li jo e nasin tu wan. ni li jo e nasin tawa pi nanpa luka wan: sinpin en monsi en sewi en anpa en poka open en poka pini. ale ni li ale pi lon mi. ale pi sewi ona li ale pi nasin ante tu tu. ale pi anpa ona li ale pi nasin ante tu.
ma Utopija

li ma pi pona ali li ma lon ala li tan lipu ma Utopija pi jan Toma Mo li lon e wile pi jan ali.taso jan li pilin e ni tawa ona: wile mute li jasima,ma Utopija li ken ala lon e wile pi jan ale.tenpo ni la jan li toki e ma pona kepeken nimi ma Utopija.

## tan nimi
ona li tan toki Elena,kon pi nimi οὐ li ala,kon pi nimi τόπος li ma.kon ona li ma pi lon ala.nimi ona pi kalama sama Eutopia li tan ni:εὖ (pona) en τόπος (ma).ona li jo e kon tu.

## nasin pi ma Utopija jasima
kin la,nasin pi ma ma Utopija jasima li lon.lipu 1984 li lipu lon nasin pi ma Utopija jasima.
kulupu jan Sensine

li kulupu jan lon ma telo Nosensina li pilin utala tawa jan tawa li kepeken toki Sensina.jan 10 tawa jan 500 li lon kulupu jan Sensina.tenpo sike sinpini 60000 la,ona mute li tawa ma telo Nosensina.
jaki Nijukato

li ken moli e waso li ken tawa waso ante tan waso wan.jan li jo e ona la jan li pilin ike lili.tenpo sike nanpa 1926 la jan li alasa e ona lon ma Intonesija.tenpo ni la  tan jaki Nijukato li lon ala.
ma Tosi pi poka lete

li ma pi poka lete pi ma Tosi. kipisi ma pi ma Tosi li jo e nasin mute, jan li ken kipisi kepeken nasin sewi anu sona ma anu toki. jan li kepeken toki la, ma Tosi pi poka lete li kepeken toki Patesi. sona ma la, ma mute pi ma Tosi pi poka lete li ma supa lon ma Tosi pi poka lete. nasin sewi la, jan pi nasin sewi pi jan Jesu li mute. ma tomo suli pi ma Tosi pi poka lete li ni: ma tomo Pelin en ma tomo Anpu en ma tomo Pemen.
toki Patesi

li toki lon ma Tosi pi poka lete en ma Tansi pi poka kama suno en ma Netalan pi poka seli. kin la, jan li kepeken toki ni lon ma Posuka en ma Kanata.
lipu Aniju

lipu Unnews lipu pi mama sama tawa lipu Uncyclopedia li jasima pi lipu Wikinews.jan liken pana e sin pi lon ala tawa lipu ni.

## linja tawa
lipu Unnews
lipu Anwajasi

lipu Unvoyage li lipu pi mama sama tawa lipu Uncyclopedia.jan li ken pana e sona tan tawa ma lon lipu ni.ona li jasima pi lipu Wikivoyage.

## linja tawa
lipu Unvoyage
nasin sewi Sekepenwatonikasenjewa

li nasin sewi sin lon ma Anku tan tenpo sike nanpa 1954.ona li nasin ante pi nasin sewi pi jan Jesu taso nasin sewi pi jan Jesu li pilin e ni tawa ona:ona li ante.jan li pilin e ni tawa ona:nasin sewi ni li ike.ona li tan jan Un Samijan.

## ike ona
tenpo pini la jan lawa pi nasin sewi ni li unpa pi ken ala e meli pi nasin sewi ni.ona li pali e ni: jan mute pi sona ala lon nasin sewi ni li kama wan pi ken unpa.
sitelen tawa Tankumen

**sitelen tawa Tankumen** anu **sitelen tawa pi jan mije li lon tomo tawa utala** *<sub>([[toki Inli]]: *'TANKMEN*')</sub>* li sitelen tawa tan ilo Nukewan *(toki Inli: Newgrounds)*. mama ona li *jan Te Bantelin* *(toki Inli: Jeff Bandelin)* anu *jan Tonijuta* *(toki Inli: JohnnyUtah)*.
ilo Nukewan

**ilo Nukewan** *<sub>([[toki Inli]]: *'Newgrounds*')</sub>* li ilo lipu. lon ona la, jan li ken lukin anu pana e sitelen tawa e musi e sitelen e kalama e toki musi.

mama ona li *jan Ton Pu* *<sub>([[toki Inli]]: Tom Fulp)</sub>*. jan Ton Pu li pali e ona la tenpo sike 1995.

## musi

*musi Tankumen/musi jan mije pi tomo tawa utala (toki Inli: *Tankmen*)
*musi Matune: Sela Niwata/musi nasa: ma Niwata (toki Inli*: Madness: Sierra Nevada*)
*musi Eneri Sikemin (toki Inli: *Henry Stickmin*)
*musi Pitaja Naje Ponkin (toki Inli: *Friday Night Funkin*)
sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili

**sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili** (toki Inli: Alvin and the Chipmunks) li sitelen tawa tan tenpo sike 2007.

kama la, sitelen tawa pi tu wan li kama la: sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili: sitelen tawa pi nanpa tu en sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili: lon pi ma lon telo en sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili: tawa suli kepeken tomo tawa.
pali pi lon ala tan jan Sema

tenpo sike nanpa 2022 la, jan li alasa e ni lon lipu Wikipesija pi toki Sonko:  **li pali e lipu 200 pi lon ala pi [[tenpo pini]] pi [[ma Lusi]]**. nasa la, lipu mute li . ni la, jan li pilin e ni: lipu Wikipedia la sona pi mute ala li lon ala. jan Sema li ante toki e toki Lusi li pana e ijo pi lon tan pali pi lon ala. tan tenpo sike nanpa 2010 la ona li ante e lipu pi tenpo pini pi ma Sonko, tan tenpo sike nanpa 2012 la ona li ante e lipu pi tenpo pini pi ma Lusi. ni la jan li pilin pona tawa ona li pilin e ni: ona li jan pi sona mute pi tenpo pini. jan li alasa e pakala ona la, ona li pini lon lipu Wikipesija li pana e toki ni: mi pakala.
linja lili pi kiwen kon

linja pi lili mute tan kiwen kon.ona li ken pakala taso jan li kama lawa e poka tu ona li kama suli e ona la ona li pakala ala.ona li lon ilo mute li ken ike e jan.
jan li ken alasa e ona lon nena seli.nimi pi linja lili ni tan nena seli li ni: linja lawa pi jan Peli.
nanpa Pulimu

li nanpa pi lon ala li lon sitelen tawa nanpa pi anpa len.ona li lon insa pi 3 en 4 taso ona li sama 1 en 2 en 619 li nanpa kipisi ala li nanpa sama ni: ona li jo ala e nanpa lon monsi pi sike lili.ale mi la ona li lon ala.sitelen tawa ni la jan li alasa e ona la jan li ken tawa tenpo pini anu tenpo kama.jan Ma pi sona nanpa li lon e ona lon tomo pi jan nasa.
nanpa pi anpa len (sitelen tawa)

li sitelen tawa lili tan ma Mewika li tan lipu li jo e nanpa Pulimu li tan tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike nanpa 2012. en jan ante li pali e ona.

## jo ona
jan Simon li jo e pali suli wan li pona e jan nasa pi sona nanpa.taso jan nasa ni li jo ala e tenpo pini nasa e monsuta e pakala e pilin ike li toki e ni: nanpa Pulimu li lon.jan li pilin e ni tawa ona: ona li nasa.taso jan Simon li kama sona e jan nasa ni la, jan nasa ni li lon ala.jan Simon li pilin e ni: nanpa Pulimu li lon.
mani namako esun

li mani tan kulupu lawa pi ma lawa. jan li pana e ijo esun tawa ma wan la, jan o pana e mani tawa ijo esun tawa kulupu lawa ma ni. kin la jan li pana e ijo esun tawa ma ante tan ma wan la, jan o pana e mani tawa ma lawa tan pi ijo esun. ma lawa ale la nasin pi mani tawa pi ijo esun li sama ala.
utala esun pi ma Mewika en ma Sonko

li utala esun pi ma Mewika en ma Sonko li tan tenpo sike nanpa 2018 tawa tenpo ni.tenpo mute la utala ni li lon utala pi mani tawa pi ijo esun.ma Mewika li mute e mani tawa pi ijo esun pi ilo sona en ilo ante,ma Sonko li mute e mani tawa pi ijo esun pi pan en moku.

## ike utala
utala ni li ike e ma Mewika en ma Sonko.ma Mewika la, ike li ni: ijo esun li kama mani mute.jan pali li kama jo ala e mani.ma Sonko la,mani tan pali pi jan ali li kama lili.kin la utala ni li ike e ma lawa ante ale,kulupu lawa pi ma ante li wile pona e ike.
sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili: lon pi ma lon telo

**sitelen tawa pi jan Tawe en soweli kalama lili: lon pi ma lon telo** (toki Inli: Alvin and the Chipmunks: Chipwrecked) li sitelen tawa tan tenpo sike nanpa 2011.

## toki musi
jan Tawe Sewi en soweli kalama lili li tawa tomo tawa telo e tenpo musi. kama la, jan Tawe li wile toki tawa lawa la, tan soweli Aluwin li pali ike. kama la, jan Tawe li sona la jan musi waso li jan Ijan Oku. tenpo suno kama, jan Tawe li ken la soweli lili li musi e musi sike tawa (toki Inli: shuffleboard). taso, soweli lili li sona la musi sike tawa li ike la, soweli Aluwin li esun e kama len kon musi e tawa pan sike suwi. 

## ijo lon sitelen tawa ni
jan Tawe Sewi (toki Inli: Dave Seville)

jan Ijan Oku (toki Inli: Ian Hawke)

jan Sowi (toki Inli: Zoe)

soweli Aluwin (toki Inli: Alvin)

soweli Simon (toki Inli: Simon)

soweli Sijodo (toki Inli: Theodore)

soweli Pitani (toki Inli: Brittany)

soweli Sinete (toki Inli: Jeanette)

soweli Elano (toki Inli: Eleanor)
ilo VLC

la, ilo kon li pana e sitelen tawa e kalama kepeken ilo sona. ilo Winto en ilo Linu en ilo kon lawa ante li ken kepeken ni. kulupu VideoLAN li pana e ni.

## linja tawa
* lipu
ilo Antowi

la, ilo toki sona en ilo sona lili li kepeken ilo kon lawa ni. lawa ona li tan ilo Linu. kulupu Kuko li lawa e ni.
nasin sewi Saman

nasin sewi Saman li nasin sewi pi jan pi wawa nasa tan tenpo sike sinpin 8000 li lon ma Asija li lon ma Elopa li lon ma Amelika.nasin sewi Saman la jan Saman li jo e sona pi anpa len li ken pona e sijelo jan li ken toki tawa kon jan li ken toki e tenpo pini e tenpo kama li ken jo e kon pi jan sewi. nimi ona li tan toki Mansu li ᠰᠠᠮᠠᠨ.jan Saman li tawa ali nasa kepeken soko sewi en kasi nasa.

## sama pi nasin sewi Saman mute
nasin sewi Saman lon ma ali li jo e ante li jo e sama. ni li sama pi ona mute:

# kon sewi li lon li suli mute tawa jan en kulupu jan.
# jan Saman li ken toki tawa ale pi kon sewi.
# kon jan anu kon ijo li ken pona li ken ike.
# jan Saman li ken pona e sijelo ike tan kon jan/ijo ike.
# jan Saman li ken lape nasa e jan li ken kama alasa lon ale nasa.
# jan Saman li ken weka tan sijelo pi ona sama li ken alasa lon ale nasa.
# jan Saman la soweli li ijo pi pana sona.
# jan Saman li ken pali pi wawa nasa li ken sona e tenpo kama.
kalama Manta

li kalama sewi lon nasin sewi Sanatana en nasin sewi Puta en nasin sewi ante mute li kalama pi pali ante. kepeken ona li ante tan sona pi sama ala pi kalama Manta. ona li ken kama e pona li ken ala e ike.nasin sewi pi sama ala la ante mute li lon. kon nimi pi kalama Manta li jo e nasin ante mute.

## tan nimi
ona li tan toki mama Palata Elopa li tan nimi ni: mén-trom. kon pi nimi man li toki insa, tra li pana e sona ni: ona li ilo. kon pi tan nimi li ilo pi toki insa. ona li tan tenpo sinpini pi tenpo sike monsi ale kulupu.

## tan sona
sitelen Omu

li sitelen lili lon toki Sankita en toki ante mute.tenpo mute la jan pi ma Palata li pana e ona lon tomo.
nasin sewi Sanatana la, sitelen Omu li sewi mute mute li kalama nanpa wan ali. nasin sewi Sanatana la, tawa lili pi sitelen Omu li pali e ali.
## sitelen Omu pi toki mute

sitelen:Om cinese.JPG|toki Sonko
sitelen:Om symbol.svg|toki Insi
sitelen:Om symbol.gif|toki Panla
sitelen:O3m AryaSamaj.PNG|toki Insi
sitelen:Kannada OM.png|toki Kanata
sitelen:Om in telugu.png|toki Teluku
sitelen:Ohm Malayalam.png|toki Malajalan
sitelen:Grantha.jpg|toki Kanta
sitelen:The letter Om, in Siddham script.png|sitelen Sitan
sitelen:Om jaïn orange.svg|ona li lon nasin sewi San.
sitelen:TibAum.png|toki Po.
sitelen:Bali Omkara Red.png|sitelen Pali.
sitelen:Simbol aum.png|sitelen Sawa.
sitelen:Tamil Om.svg|toki Tami.
ma tomo Nowi

li ma tomo lon ma Inli. 

tenpo pini pi sinpin mute la, jan pi ma Loma pi tenpo pini li kama jo e ko walo tan ma ni. jan ante li awen pali e ni. ni la, ma li pakala. tenpo 2007 la, jan li pona  e pakala ni.
tomo pi poki jan

**tomo pi poki jan** li anpa, li poki e jan. jan anpa lon tomo ni li ken ala weka. 

jan li pakala e jan ante, li ike tawa nasin lawa la kulupu lawa li weka e ona tawa tomo pi poki jan. kulupu lawa li ken e ni la jan li ken weka lon tenpo kama. taso, lawa li ken poki e jan lon tenpo ale. ante la lawa li ken moli lawa e jan lon tomo pi poki jan.
sitelen tawa "sitelen tawa wan pi musi Manka"

li sitelen tawa pi musi Manka. ona li tan tenpo sike 2025.

sitelen ni la, jan li toki mute pi musi nasa. ni li kama e sitelen musi mute pi ma ilo.

## jan li pilin seme tawa ni

lipu Rotten Tomatoes la ni li pona tawa jan 48%.
kulupu mama Sasun

li kulupu mama pi kulupu jan Jejuta lon ma mute.ona li tan ma Epanja.kulupu mama Sasun li jo e mani mute mute.
pana e pilin ike tawa palisa unpa

jan li pana e pilin ike tawa palisa unpa la, ni li nasin unpa. nasin ni la, jan li pana e pilin ike tawa palisa unpa. ni li pona tawa jan tan ni: ona li pilin pona. kin la, jan li ken pilin e ni: jan pana li lawa e ona. taso la, jan li ken kama pakala kepeken nasin ni.
jan Walosimi Selensi

li jan lawa pi ma Ukawina. ona li kama jan lawa lon tenpo sike 2019. ona li lawa e kulupu pi nasin lawa . tenpo pini la, on li jan musi lon sitelen tawa. tenpo sike 2022, ma Lusi li open utala e ma Ukawina ale li wile lawa e ona. tenpo ni la, jan Selensi li lawa e ma Ukawina li utala e ma Lusi.
ma Ken

li ma pi tenpo pini lon ma Sonko.tenpo sike sinpin nanpa 1044 la jan Sokonsi li pali e ona.tenpo sike nanpa 222 la ma Sin li anpa e ona.jan lawa 43 li lon ma Ken, tenpo lon pi ma Ken li tenpo sike 822.
toki Epelanto lon ma Malasija

toki Epelanto li lili mute lon ma Malasija taso kulupu ala pi toki Epelanto li lon.

## ma pi pana sona pi toki Epelanto
kulupu wan pi toki Epelanto li lon ma sona San Min pi toki Sonko taso.tenpo sike nanpa 2014 la ona li pini.

kulupu Tun Wa pi jan sona majuna li ma pi alasa pi sona lon li  anpa CEFR 2012.

kulupu JCI pi ma Telu Intan li pana e sona pi toki Epelanto. 

ma sona Ako li pana e sona tawa jan lili 20 lon tenpo sike nanpa 2012. 

## toki Epelanto li mute ala lon ma Malasija li tan:

# jan pi ma Malasija li pilin musi ala tawa ona.
# Loyar Burok li jan wawa pi toki Epelanto pi wan taso lon ma Malasija.

## tenpo sike nanpa 125
kulupu pi toki Epelanto pi ma sona San Min li pana e sitelen lili pi lipu sitelen pi kulupu tu tu li pana e sitelen 1000.

kulupu sona pi toki Epelanto pi ma Malasija (MESG) li pali e sitelen lili 4000.

ma sona Tanku Latu Laman li awen lon tenpo sike 10 la, ona li pali e toki pi Sinjoro ENG lon ma Pela.

## tan sona

## linja tawa
*sona pi toki Epelanto  li lon ilo Pepu.
*tan seme la toki Epelanto?
*kama sona pi toki Epelanto lon ma Juke
tomo pi mun lili laso

tomo pi mun lili laso *<small>([[toki Epelanto]]: La Verda Stelo)</small>* li tomo pi telo nasa lon ma tomo Sutoku. ona li pana e telo e moku lili tawa jan pi ma Sutoku. selo pi tomo ni la, mun laso lili li lon. tomo ni li jo e nimi pi mun laso tan ni.

tenpo pini la, jan pi toki Epelanto li lawa e ma Sutoku. ona li toki e ni tawa jan lawa pi tomo pi telo nasa: o pana e nimi pi mun laso tawa tomo sina pi telo nasa.

kin la, tomo pi telo nasa ni li lon nasin Epelanto *([[toki Inli]]: Esperanto Way).*
ma tomo Sutoku

ma tomo Sutoku *<small>(toki Inli: Stoke-on-Trent)</small>* li ma tomo lon ma Inli. tenpo suno 2022 la, jan 259,965 li lon ona. 

tenpo pini la, jan pi ma tomo Sutoku li pali e ijo tan ko li esun e ijo ni.

ma tomo Sutoku la, tomo pi mun lili laso en nasin Epelanto li lon.
ijo lawa ale

kulupu pi ma Elena majuna la  luka li lon. sona nasin en sona en sona misikeke, pi ma Elena la ale li lon tan ijo lawa ale. jan sona Enpekote li toki lon ni. open la mute wan taso li lon, suno li lon ala. nasin ni li lon tenpo mute taso sona kama li kama, jan li kama sona e ijo lili.

* : ma li awen sama kiwen, sina ken luka e ona.
* : telo li ante tan ijo pi poka ona.
* : sina ken ala lukin e ona.
* : seli li nasin wawa.
* : ma ala la ijo li tan ni.
jan Maku Aweju

jan Maku Aweju li jan lawa pi ma Loma lon tenpo pini. lawa ona li open lon tenpo suno sike 161 li pini lon tenpo suno sike 180. kin la, ona li jan sona pi nasin Sutoki *<small>(toki Inli: Stoicism)</small>*. 

ona li pali e lipu Metatajon *<small>(toki Inli: Meditations)</small>*. taso la, ken la, ona li pilin ala e ni: jan ante li lukin e lipu ona.
ko nena

ko nena li ko lon lupa nena pi sinpin jan. telo nena li kama kiwen la, ko nena li kama. ko nena li ken laso li ken jelo. jan lili mute en jan suli pi nanpa lili li moku e ko nena.
tawa pini tan pilin ante lon ma Mewika lon tenpo sike nanpa 2025

li tawa suli jan tan pilin ike tawa jan Tana Tan en jan Ilan Ma li suli mute mute.tawa suli ni li tan ni: jan Tana Tan li mute e mani tawa pi ijo esun la ijo esun li kama mani mute. tawa suli ni li pali lon ma 1300 pi ma Mewika li tan tenpo suno nanpa 5 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2025.jan mute mute li lon tawa suli ni li pana e pilin ike tawa jan Tana Tan.

## tan sona
ko jaki telo

ko jaki li telo la, ona li ko jaki telo. jan li ken pana e ko jaki telo tan ni: ona li pilin ike. kin la, ona li ken pana e ona tan ni: ona li moku e moku ike. pini la, ona li ken pana e ona tan ni: ona li moku ala e telo. 

jan li pana e ko jaki telo mute la, ona li ken moli.
nasin unpa pi pana luka

nasin unpa pi pana luka la, jan li pana e luka tawa lupa monsi anu lupa mama. ni li ken pilin pona. taso la, jan li ken pakala kepeken nasin ni. 

ma mute la, jan li ken ala pali e nasin ni lon sitelen tawa.
ilo awen pi palisa unpa

**ilo awen pi palisa unpa** li awen e palisa unpa lon tenpo unpa. ona li ken ala e jaki e pali pi jan lili. 

jan li wile kepeken ilo awen pi palisa unpa la ona li pana e ona tawa palisa unpa kiwen li unpa.
unpa pi palisa unpa tu

**[[unpa]] pi [[palisa unpa]] tu** la, jan li pana e palisa unpa ona tawa poka pi palisa unpa pi jan ante li pana e luka tawa palisa unpa tu li tawa e luka ona. mije pi olin mije mute la, ona li pona.
lipu lili pi linja wawa

**lipu lili pi linja wawa** anu  li lipu lili pi ijo wawa lupa, li jo e ilo wawa mute. tenpo mute la, ijo wawa lupa ni li ijo wan nanpa luka luka tu tu. ilo wawa li ilo pake li ilo kipisi li ilo jo. lipu IC li wawa e ilo sona la, ilo sona li kama lili.
nasin sitelen ken pi ma Apika

li tan tenpo sike nanpa 1978 li nasin sitelen.kulupu pi pana sona en sona en sona pi kulupu jan lon ma mute wan li pana e ona lon toki li ante e ona lon tenpo sike nanpa 1982.toki ni li wile e ni: kalama wan li kepeken sitelen wan.
## tenpo sike nanpa 1987

## tenpo sike nanpa 1982
nimi Pneumonoultramicroscopicsilicovolcanoconiosis

**nimi ****' (kalama:ˌ/njuːmənəʊˌʌltrəˌmʌɪkrəˌskɒpɪkˌsɪlɪkəʊvɒlˌkeɪnəʊˌkəʊnɪˈəʊsɪs/) li nimi pi suli nanpa wan lon [[toki Inli]] li lon [[lipu nimi Opo pi toki Inli]].

[[toki pona]] la, kon ona li ni: pakala pi poki kon sijelo jan tan ko lili pi [[ijo lili nanpa 14]] lon [[nena ma seli]].

== tan nimi ==
ona li tan nimi mute ni: 

# **': poki kon sijelo jan. ona li tan nimi "**'" lon [[toki Elena majuna|toki Elina majuna]].
# **': mute
# **': lili
# **': ijo lili nanpa 14
# **': nena ma seli
# **': lili. ona li tan nimi "**'" pi toki Elina majuna.
# **': pakala sijelo
kulupu Pe Sutatu

kulupu Pe Sutatu *<small>(Nederlands: De Staat)</small>* li kulupu pi kalama musi pi ma Netelan. tenpo suno sike 2006 la, ona li open lon ma tomo Nemaken. toki pona la, nimi ona li sama "kulupu lawa". 

tenpo suno sike 2016 la, kulupu Muse li tawa ma ante mute li pali e kamala musi tawa jan kute la, kulupu Pe Sutatu li lon poka ona. 

## jan

* Torre Florim
* Vedran Mircetic
* Jop van Summeren
* Rocco Hueting
* Tim van Delft
kulupu Pankiko

kulupu Pankiko *(toki Inli: Panchiko)* li kulupu pi kalama musi. ona li tan ma tomo Nosinkan. ona li open lon tenpo sike 1998. taso tenpo ni la, jan li sona ala e ona. tenpo sike 2016 la, jan li kama sona e pali ona tan lipu Potan (*4chan*). tenpo sike 2020 la, jan pi kulupu Pankiko li kama sona e ni li open sin pali e musi.
sitelen ẞ

**ß** li sitelen lili lon toki Tosi taso li tan sitelen s en sitelen z. ken la ona li tan sitelen s en sitelen ſ. tenpo pini la sitelen suli ona li SZ.
lipu nimi Opa pi toki Inli

li lipu nimi suli li jo e nimi suli 301,100 li jo e sitelen lili 350,000,000 li jo e nasin ante pi nimi suli en kulupu nimi 157,000 li jo e nimi 616,500 li jo e kalama 137,000 li jo e tan nimi 249,300 li jo e o lukin 577,000 li jo e kulupu pi nimi mute 2,412,400.sijelo nanpa wan li pali kepeken tenpo sike 71 li kepken jan ante suli 4, jan pi pana pona 6 li lon poka pi kan ante suli wan.
lipu Patu

li lipu ilo tan ma Sonko li sama ilo Kuko.tenpo ni li tenpo suno nanpa  tan kama lon ona.

## linja
   ilo Patu
kulupu jan Jenwansisun

nimi lon sona pi kulupu jan Sonwa.nimi ni li tan   pi ma Sonko, epiku li ni: jan Wante en jan Jente li mama majuna pi jan lon ma Sonko.nimi ni li mute lon sitelen pi ma Sonko en tenpo pini pi ma Sonko.kulupu Konsantan en kulupu Komintan la ona li nasin ante pi kulupu jan An.
jan Sa Sinko

li pali e lipu musi mute. lipu mute ona li toki e ni: tenpo pi nasa mute la unpa pi mije tu, anu unpa pi meli tu. tenpo mute la ijo li unpa la ijo ni li jan ala; ona li ken soweli, li ken monsuta, li ken ijo (sama ilo kalama), li ken ijo kon a (sama tenpo suno). taso, lipu ale ala li unpa. jan Sinko li esun e lipu ona lon ilo Amason.

## lipu ona

jan Sa Sinko li pali e lipu pi mute wawa, sama ni: tenpo sike wan la lipu mute mute sin li kama lon.

ni li nimi pi lipu mute ona. taso ni li lipu ale ala, tan ni: ona li mute a.

* *pan sike lupa suwi li mije pi unpa mije li ko unpa e mi* (tenpo sike #2015)
* *ilo tawa waso mi li jan li jo e mani mute la mi mije li wile unpa e ona mije* (tenpo sike #2015)
* *musi Pokimonsi: o unpa monsi lon ona ale* (tenpo sike #2016)
* *lipu lili ni li unpa e monsi mi: kepeken ona la mi ken kama e lipu tan tomo lipu kulupu; lukin la ona li nasa wawa sama ijo pi mun ante, taso lon la ona li nasa ala li tan nasin ni: tomo lipu kulupu li pana e pona mute wawa tawa ale* (tenpo sike #2022)

### unpa ala

* *monsi mi li kama pilin pona tan sona ni: ale li pona lon mi, ale li kama pona lon tenpo* (tenpo sike #2017)
* *ijo ala li unpa e monsi mi; taso ale li pona* (tenpo sike #2018)

### lipu li nasa musi e [[lipu pi jan Ewi Pota]]

* *meli tonsi Ewije Popa pi wawa nasa en mije ike Pawasawalopu* (tenpo sike #2020)

### lipu li nasa musi e ijo suli pi tenpo lon

* *mani Pan li unpa e monsi mi. ma Piten li weka tan kulupu ma Elopa la ni li ante suli e nasin mani e nasin kulupu la mi kama wile unpa mije e ni* (tenpo sike #2016)

### ijo li unpa e ona sama

* *monsi mi li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2015)
* *lipu mi "monsi mi li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2015)
* *lipu mi "lipu mi "monsi mi li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2015)
* *lipu mi "lipu mi "lipu mi "monsi mi li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2016)
* *lipu mi "lipu mi "lipu mi "lipu mi "monsi mi li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2016)
* *lipu mi "lipu mi "lipu mi "lipu mi "lipu mi "monsi mi li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi" li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2017)

### tenpo suno

* *tenpo suno pali nanpa wan li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2015)
* *tenpo suno pali nanpa tu li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
* *tenpo suno pali nanpa tu wan li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
* *tenpo suno pali nanpa tu tu li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
* *tenpo suno pali nanpa luka li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
* *tenpo suno lape nanpa wan li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
* *tenpo suno lape nanpa tu li unpa e monsi mi* (tenpo sike #2018)
jan An Usen

li jan pi toki Epelanto.toki Epelanto la nimi ona li .ona li jan pi ma Sonwaminko kin.ona li ken toki kepeken toki Sonko en toki Anku en toki Epelanto en toki Lusi en toki Kanse.tenpo pini la ona li lon poka pi ma Sonko lon utala pi ma Sonko en ma Nijon tan ni: ma Nijon li lawa ike e ma Soson.lon ona la tenpo sike 15 li lon ma Sonko.ona li lon nasin sewi pi jan Jesu, nimi sewi ona li .

ona li moli la sijelo moli ona li lon ma Pijonjan pi sijelo moli.ma Pijonjan pi sijelo moli la jan pi pona mute mute li ken lon.
nasin Sapi-Wa

nasin Sapi-Wa li nasin sona ken. ona li toki e ni: toki ale li lawa e sona pi jan ken toki e ona.  taso, tenpo lon la, jan toki sona li sona e ni: lukin ni li lon ala. taso ken la, nasin pi wawa lili ona li lon.

(nasin lili ona li toki e ni: toki li lawa ala e sona jan, taso sona jan li tawa lili tawa nimi toki.)

## tan
toki Pulu

toki Pulu (kon nimi lon toki Pulu: uta pona)  li toki sin tan toki pona. jan Ape (Arpee) li pali e ona. toki Pulu li nasin lili pi toki pona. nimi pi toki pona (120, anu ale mute) la, nimi ona li kama 18 (kulupu luka tu wan).

jan Ape li pali e toki ni tan ni: ona li wile pali e toki pali pi ma ale. toki Pulu li wile lukin tawa ijo pona lon lon jan. nimi ale lon toki ni li pali tan nimi pi lili mute.

## mu
mu kepeken pini

mu kepeken ken tawa

## tan sona
tomo insa pi jan ike lon ma tomo Mantale

li tomo pi jan ike suli lon ma tomo Mantale li jo e jan ike pi wawa mute.ona li ken jo e jan 4,833 lon tenpo wan.ona li tan tenpo sike nanpa 1992.nimi ante ona li .
nanpa Wita pi tawa ma

li nanpa tan nanpa e wawa pi tawa ma li jl e sitelen lili ML.tenpo ni la ma mute li kepeken ala e ona.ona li tan tenpo sike nanpa 1935.
ma lili Kajolawe

li ma lili pi nena seli li ma lili suli pi lili nanpa wan lon telo pi ma Awawi. ma lili Kajolawe li telo ala.ma pi sewi nanpa wan li  pi  li linja m 450. ma lili Kajolawe la ma pi kipisi wan lon kipisi tu tu sama tan wan li ko ma kiwen, ko ma kiwen mute li lon selo sewi nena. kule lawa ona li walo pimeja. ma lili Kajolawe la jan pi awen lon li lon ala.suli ona pi linja wan li linja km 18.suli pi linja ante li linja km 9.7.

telo li lili la, jan pi mute ala li lon ma lili Kajolawe.utala suli nanpa tu la, ma ni li ma pi ma Mewika tan ni: pana e ilo utala wawa tan nanpa e wawa ona.tenpo sike kulupu pi pilin ante li lon la, ma Mewika li pini e pana lon tenpo sike nanpa 1990.tenpo sike nanpa 1994 la ona li ma pi ma Awawi.ma Awawi li wile pali e .tenpo ni la, ma ni li lon tan wawa e ijo pi kulupu jan Awawi.ilo utala lili kin li lon.

ma lili Kajolawe la jan pi lon awen li lon ala.

## tan sona

## o lukin
lipu pi kulupu lawa lon ma lili Kajolawe
ma lili Ewa

**ma lili Ewa** li ma lili li ma kipisi pi ma Tona. jan li wile tawa ma telo Tonatapu tan ona la o tawa linja km 18 tawa poka seli en poka kama suno. suli pi linja wan li linja km 19, suli pi linja ante li linja km 7.5.suli ona li km87² 44. ma tomo lili 13 li lon. ma pi sewi nanpa wan li linja m 312. tenpo sike nanpa 2006 la jan 5165 li lon. ni lili ante tu li lon. ni suli wan li lon.

## o lukin kin
ma lili Tonatapu

**ma lili Tonatapu** li ma lili li ma kipisi pi ma Tona. ma tomo lawa pi ma Tona. ma lili Tonatapu li km² 259. tenpo sike nanpa 2006 la jan 71,260 li lon ma telo Tonatapu. jan 273.57 li lon ma pi km² wan. jan pi  pi ma Tona li lon ma telo ni. ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 65.

## o lukin kin
kulupu Apawi pi ma lili

**kulupu Apawi pi ma lili** li kulupu pi ma lili li ma kipisi pi ma Tona li jo e weka lon poka lete pi linja km 200. ma lili 53 li lon. ma ale li km² 109.98. ni suli tu li ma telo Lipuka en ma  Powa.ma telo ante la, ma telo Nomuka en ma telo Ano en ma telo Wija en ma telo Topuwa en ma telo Kajo li lon. ma ona pi sewi nanpa wan li linja m 1046.ma telo suli 17 li lon. 

## o lukin kin
ma lili Lipuka

li ma lili pi ma Tona li wan pi kulupu Apawi pi ma lili. ona li km² 11.42. jan li pana e kili pi noka kasi e kili Koko en kili ante lon ma telo Lipuka.
 tenpo sike nanpa 1996 la jan 2968 li lon.

## o lukin kin
toki Pilasin

li toki musi tan toki Inli. ken la ona li tan jan anpa pi ma Juke tan ni: ona li wile nasa e jan lukin pi ma Tosi. toki Pilasin li wawa nanpa wan lon tenpo sike nanpa 1950 tawa tenpo sike nanpa 1960 lon ma tomo Liwepu, jan mute li ken toki.jan lili mute li kepeken ona.

## nasin toki
nasin li ni:
sitelen suli li lon sinpin la, pana e ona tawa monsi, o pana e **ay** tawa monsi ona. o lukin e monsi:
* *beast* → *east-bay*
* *dough*  → *ough-day*
* *happy*   → *appy-hay*
* *question*  → *estion-quay*
* *star* → *ar-stay*
* *three* → *ee-thray*
* zebra → ebra-zay

sitelen lili li lon sinpin la o pana e **ay** anu **yay** anu **way** anu **hay** tawa monsi ona.**honest** li kama honest-***way*** tan ni: jan li kalama ala e h.
 la nasin ante li lon.

## kulupu nimi
Is-thay is-way an-way example-way of-way Ig-pay Atin-lay. As-way ou-yay an-cay ee-say, its-way illy-say, ut-bay ots-lay of-way un-fay or-fay ildren-chay.

(toki pona: ni li kulupu nimi pi toki Pilasin, lukin sina la, ona li nasa, taso jan lili la ona li musi mute.)
## tan sona
* Barlow, Jessica. 2001. "Individual differences in the production of initial consonant sequences in Pig Latin". *Lingua* 111:667-696.
* Cowan, Nelson. 1989. "Acquisition of Pig Latin: A Case Study". *Journal of Child Language* 16.2:365-386.
* Day, R. 1973. "On learning 'secret languages'." *Haskins Laboratories Status Report on Speech Research* 34:141-150.
*Hailman, John R. Thomas Jefferson on Wine.  University Press of Mississippi, 2006.  page 12. http://books.google.com/books?id=7bIfz0aP0cYC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=%22thomas+jefferson%22+%22pig+latin%22&source=bl&ots=_sP70gSoIk&sig=QBbnYC4-Z3IT89Y-VcLtmqQWfu4&hl=en&ei=XD0SSrCxO5K8tgOQ-pHlDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1 http://books.google.com/books?id=7bIfz0aP0cYC&pg=PA12&lpg=PA12&dq=%22thomas+jefferson%22+%22pig+latin%22&source=bl&ots=_sP70gSoIk&sig=QBbnYC4-Z3IT89Y-VcLtmqQWfu4&hl=en&ei=XD0SSrCxO5K8tgOQ-pHlDQ&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1
* Haycock, Arthur. "Pig Latin". *American Speech* 8:3.81.
* McCarthy, John. 1991. "Reduplicative Infixation in Secret Languages" [*L'Infixation reduplicative dans les langages secrets*]. *Langages* 25.101:11-29.
* Vaux, Bert and Andrew Nevins. 2003. "Underdetermination in language games: Survey and analysis of Pig Latin dialects." Linguistic Society of America Annual Meeting, Atlanta.
ma lili Nomuka

li ma lili pi ma Tona li wan pi kulupu Apawi pi ma lili. ona li km² 7. ona li jo e telo pi suli lili wan, jan li ken alasa e kala li ken pali e kili e kasi e pan. jan 400 tawa jan 500 li lon.

## o lukin kin
ma lili Ano

li ma lili pi ma Tona li wan pi kulupu Apawi pi ma lili. ona li km² 6.58. poka pi pini suno la ma tomo lili 4 li lon. tenpo sike nanpa 2006 la jan 477 li lon.

## o lukin kin
ma lili Wija

li ma lili pi ma Tona li lon kulupu Apawi pi ma lili. sijelo moli pi kulupu mama pi jan lawa li lon ma ni. tenpo sike nanpa 2006 la jan 638 li lon.

## o lukin kin
ma lili Topuwa

li ma lili li jo e nena seli li wan pi kulupu Apawi pi ma lili li km² 55.63. nena seli li linja km 507. tenpo sike nanpa 1996 la jan luka taso li lon.

## o lukin kin
ma lili Kajo

li ma lili lon ma Tona. nena seli li lon ona. nena ma ni li ma pi sewi nanpa wan lon ma Tona li linja km 1,030. ona li wan pi kulupu Apawi pi ma lili.

## o lukin kin
tenpo pini pi ma Tona

tenpo pini pi ma Tona li ken tan tenpo sike sinpin nanpa 900.

## tenpo pini sinpin
tenpo sike sinpin nanpa 900 la, kulupu jan Lapita li lon ma Tona li alasa e kala li moku e kala.
## ma Tona pi jan lawa
tenpo sike nanpa 950 la, ma Tuwi Tona li wawa lon ma telo Tonatapu.jan lawa li Tuwi Tona.ma ni la lawa en nasin sewi li wan.tenpo monsi la, ma ni li wawa mute lon telo suli Pasipi pi poka seli li jo e ma Samowa e ma Pisi.
tenpo sike nanpa 1470 la, jan Tuwi Tona li anpa li pana e lawa ma tawa jan sama lili ona **jan [[Tuwijatakalawa]]** li jan lawa lon nasin sewi.tenpo monsi la ona li pana e lawa tawa jan sama lili ona **jan [[Tuwikanokupolu]]**.kulupu mama tu wan li lawa e ma Tona.tan insa pi kulupu ala la, ma Tona li kama wawa ala.tenpo sike nanpa 1700 la, ma Samowa li weka tan ma Tona.ma pi ma Tona li sama ma Tona pi tenpo ni.

## kama tan jan pi ma Elopa
tenpo sike nanpa 1616 la jan pi ma Netelan li kama ma Tona.tenpo suno nanpa 21 pi tenpo mun nanpa 1 pi tenpo sike nanpa 1643 la jan Apa Taman li alasa e ma Tona taso ona li pilin musi ala.tenpo sike nanpa 1767 la jan Sen Ku li kama la ma Tona li anpa lukin pi jan tan ma Elopa.jan pi ma Tona li pilin pona tawa jan Ku, ni la jan Ku li pana e soweli mani tawa ona mute.jan pi ma Tona li pilin pona li pana e nimi ni tawa ona: soweli Ku.

## wan pi ma Tona
tenpo sike nanpa 1799 la kulupu mama tu wan pi ma Tona li lon utala insa.tenpo sike nanpa 1822 la jan pi nasin sewi pi jan Jesu li tawa ma Tona.tenpo sike nanpa 1831 la jan So Tupu pi kulupu mama Tuwikanokupolu li lon nasin sewi pi jan Jesu li jo e pona tan ma Juke.tenpo sike nanpa 1845 la ona li wan e ma Tona.
jan So Tupu li lawa la ona li wile ante e ma Tona li wile anpa ala e lawa pi ma Juke.ni la ma Juke li weka e jan ona tan ma Tona.
tenpo sike nanpa 1893 la jan So Tupu li moli, jan lili ona li toki e ni: ma Tona li ma awen pi ma Juke.
tenpo sike nanpa 1970 la ma Tona li ma lawa wan li awen lawa pi jan lawa taso tenpo ni la jan mute li wile e nasin ni: nasin lawa pi jan ale.
## o lukin kin
kulupu jan Lapita

kulupu jan Lapita li kulupu jan  lon telo suli Pasipi.
kulupu jan Lapita li suli e ma lon jan li kepeken kiwen.ona mute li jo e kili e soweli li tawa pona kepeken ilo tawa telo.
jan Tuwi Tona

li kulupu mama wan pi jan lawa lon ma Tuwi Tona.jan Ajo Etu li kama jan Tuwi Tona nanpa wan.tenpo sike nanpa 1470 la, jan Tuwi Tona nanpa 24 li pana e lawa tawa jan jan Tuwijatakalawa li jo e lawa pi nasin sewi taso.
jan Tuwi Tona 39 (anu 48) li lon.ona li jo e wawa Mana.

## o lukin kin
jan Ajo Etu

li jan Tuwi Tona nanpa wan li jan lon tenpo pini pi ma Tona.ona li lon toki jan taso.tenpo sike monsi nanpa 950 la ona li anpa e jan lawa pi nimi sama (jan lawa ni li tan pipi linja) li pali e ma Tuwi Tona.

## kama sewi
tenpo pini la jan Ajo Etu li wile sona e mama mije (jan sewi) ona taso mama meli Ilawewa Wawepopuwa *(ʻIlaheva Va'epopua)* (jan ) lon ma telo Tonatapu li toki ala tawa ona. taso jan Ajo Etu li toki lon tenpo mute mute la mama meli ona li pana e ona tawa kasi suli wan li toki e ni tawa ona: mama mije ona li jan sewi. jan Ajo Etu li tawa sewi kasi la ona li kama ma sewi li lukin e ni: mama mije ona li alasa e waso, jan Etumatupuwa *(ʻEitumātupuʻa)* (mama mije ona) li lukin e ona la jan Etumatupuwa li pilin pona li pana e ona tawa tomo ona li pana e moku e telo pi kasi Kawa tawa ona.
## moli
jan sama ona pi mama meli sama li lukin e ona li pilin ike tawa ona li moli e ona li moli e ona lon tenpo musi, jan sama ona li moku e sijelo ona li pana e lawa ona tawa kasi, ni la kasi ni li kama kasi pi ken moli.
## kama lon pi tenpo nanpa tu
tenpo lili li pini la jan Etumatupuwa li lukin ala e jan Ajo Etu li toki insa e ni: jan sama ona li moli e ona li kama lanpan e ijo tan uta pi jan sama pi jan Ajo Etu. ona li kama jo e sijelo ona li pana e ona mute lon poki wan, li pana e telo e kasi Nunopijapija li pana e kasi lon sewi, ni la tenpo nanpa tu la ona li kama lon.
## ona li kama jan lawa
ona li kama lon la, mama mije ona li lawa e jan sama ona li jan lawa e jan Ajo Etu.
## o lukin kin

## tan sona
ma tomo Muwa

li ma tomo lon ma telo Tonatapu.ona li insa pi kulupu jan Lapita li ma tomo lawa pi ma Tuwi Tona.tenpo pini la kulupu jan Lapita li pali e kiwen ko lon ma tomo Muwa.jan pi ma Elopa li kama la ma tomo ni li wawa ala.

## o lukin kin
jan Tuwi Atakalawa

li kulupu mama pi jan lawa li jo e lawa.tenpo sike nanpa 1470 la  Tuwikanokupolu li tan Tuwijalakalawa.Tuwikanokupolu en Tuwijalakalawa li utala tan lawa.tenpo ni la ona li lon ala.

## o lukin kin
noka tomo sike

sona tomo la **noka tomo sike** li palisa leko tu, sewi la ona li wan li sike. kipisi ni li suli tawa tomo tan ni: jan li pali e nasin lon sewi kepeken ni la, nasin ni li awen e sijelo lon sijelo lupa. ona li pali tan leko lili kiwen la, leko sewi li suli lon sijelo la, ni li awen e palisa tu. jan li kepeken noka tomo sike tawa kepeken ala kiwen sin lon sijelo anu supa lupa. sijelo ni li  mute taso jan li kepeken ni lon tenpo ni.
kulupu Wawaju pi ma lili

li kulupu pi ma lili li jo e ni suli 1 e ni lili 40. ona li jo e ma pi km² 119. ma ona pi sewi nanla wan li linja m 131. tenpo sike nanpa 2006 la jan 15,505 li lon.

## o lukin kin
kulupu Nijuwa pi ma lili

li kulupu pi ma lili li ma kipisi pi ma Tona. ona li jo e ma pi km² 71.69 e ma telo tu wan. ni suli tu li ma telo Nijuwatoputapu li ma telo Nijuwapojo. ni lili wan li ma telo Tapawi.

## o lukin kin
jan olin nasa pi kulupu Konsantan

li olin e kulupu Konsantan li olin e ma Sonko li jo e kon pi nasin pi kulupu jan Sonko li olin e ma Sonko li pilin ike tawa ma ante.jan olin nasa pi kulupu Konsantan la jan pi sona mute en jan pi sona lili kin li lon.ona mute li ken kepeken pona linluwi  .jan mute li jo e kon pi nasin pi kulupu jan An suli en nasin pi ma ante ike sama ni: nasin pi jan pimeja ike en nasin pi nasin sewi Isilami ike.ona mute li pilin e ni: ma ante li pilin pi pona ala tawa ma Sonko.ona mute li ken lon ma Sonko li ken lon ma ante taso jo e kon sama.pali tan jan olin nasa pi kulupu Konsantan li sama ni: toki ike tawa jan pi kon ante kepeken nasin weka pi lawa linluwi pi ma Sonko en lukin e pali tan jan pi kon ante.ona mute li suli e kon pi nimi .

nimi 小粉红 li tan lipu Kinkijan pi lipu mute, tenpo monsi la ona li tawa kulupu meli pi pilin ike tawa ma, tenpo monsi la nimi ni li jo e kon ni: tenpo sike nanpa  la jan li kepeken linluwi pi ma Sonko ala li kama sona lon ma ante li wile toki e ijo pi nasin pi kulupu jan en nasin pi olin ma wawa en kulupu Konsantan pona, jan mute li jan pi kama suli anu jan pi suli mute ala. jan pi mute ala li toki e ni: loje lili li jan awen loje lon tenpo ni. taso la ante lon ona tu li lon.

pali tan pilin ante tawa lipu lawa pi jan weka tan tomo pi jan ike la loje lili mute li tawa lipu pi ma Sonko ala li pana e toki jaki li pali e utala linluwi tan kulupu Te.ma Sonko li toki e pona tawa ni. lipu pi sin lon ma Lemin li pana e toki pona kin. jan lon linluwi pi mute ala li pilin e ni: ni li suli ike e ken pi loje lili. ma Sonko la jan li ken ala kepeken linluwi pi ma Sonko ala.jan li pilin e ni: loje lili li jo e pona tan kulupu Konsantan.

## tan sona
pali tan pilin ante tawa lipu lawa pi jan weka tan tomo pi jan ike

li pali suli lon ma Onkon lon tenpo sike nanpa  tawa tenpo sike nanpa .pali suli ni la jan lawa suli li lon ala, jan li pali e ni kepeken linluwi. jan pi pilin ante li tawa li pali ala li pana e seli li ken ala e nasin tawa pi tomo tawa li pali ante mute.

## tan
jan pi ma Onkon li pilin ante tawa lawa pi ma Sonko li wile ala e ni: jan lon tomo pi jan ike li tawa ma Sonko.

## tan sona
jan Pansiku

li jan lawa nanpa 266 pi kulupu Katolika li ken toki kepeken toki Lasina en toki Italija en toki Epanja en toki Tosi en toki Potuke en toki Kanse en toki Inli.  la ona li kama tan lon ma Alensina. tenpo sike nanpa 2013 la ona li kama jan lawa. ona li jan lawa nanpa wan pi kulupu Katolika lon ma Sulamelika.  la ona li moli lon ma Wasikano. ona li moli la jan lawa Lejo nanpa luka luka tu tu li kama jan lawa nanpa 267 pi kulupu Katolika.

## tan sona
sitelen "r/place"

**r/place** li pali suli lon lipu Wesi.pali suli ni la, jan li ken pana sitelen kule lili li ken ante e sitelen kule lili lon lipu pi suli mute mute mute wan, jan li ante anu pana e sitelen kule lili wan la, jan o awen pana ala e sitelen kule kepeken tenpo Minu luka tawa tenpo Minu mute.tenpo sike nanpa 2022 la jan pi toki pona li sitelen e  lon sitelen pona lon lipu suli ni.kulupu pi toki pona en kulupu ante sama kulupu r/catalunya en kulupu r/conlangs en kulupu r/parahumans li kulupu wan,  kulupu ni li pali lon ma poka.

## sitelen pi toki pona

tenpo sike nanpa 2022 la jan pi toki pona li pali e sitelen suli ni, sina ken lukin e nimi *o kama pona* e nimi *ale li pona* lon anpa pi toki pona lon sitelen pona e  lon sitelen pona. sina ken lukin e len tonsi lon poka anpa pi toki pona lon sitelen pona, poka ante la len pi toki pona en len pi ma Kataluna li wan.sitelen ni li jo e nanpa ma 770, 345.sewi la sina ken lukin (kepeken poka open pi sitelen Lasina) e len pi toki sin e *mi mu* e len pi toki Wakilu e len pi toki Losupan e len pi toki Intelinwe e len pi toki Epelanto e len pi toki Kopasa.taso tenpo pini la len pi ma Pakisan li lanpan e ma pi toki Epelanto en len pi toki Kopasa.
## tenpo sike nanpa 2017 li tenpo open ona
tenpo sike nanpa 2017 la ona li lon.ni li open la sitelen lili nasa li lon, ni li pini la sitelen li nasa ala li kama lon.poka wan li laso ale.jan 1,000,000 li lon.

## tenpo sike nanpa 2022
tenpo sike nanpa 2022 la kule en ma sitelen lon lipu li kama mute.jan 6,000,000 li lon.

## sitelen musi lon tenpo sike nanpa 2023

tenpo sike nanpa 2023 la pali ni li lon kin.nimi *FUCK SPEZ!* ("o unpa e jan Sipe" anu "jan Sipe li ike") li lon li tan ni: lipu Wesi la jan li kepeken linluwi sona pi ilo tu (API) la jan o pana e mani, jan li pilin utala la jan li sitelen e ni.

## tan sona
jan Kopusije

li jan pi sona tomo.ona li mama suli pi tomo tan kepeken.

jan Kopusije li wile e ni: jan li ken jo e ma lon pona lon ma tomo pi ijo mute.

ona li pana e pona tawa pali pi tomo lawa pi ma mute wan lon ma tomo Nujo.

## lon ona
ona li kama lon ma Suwasi, mama tu ona li kama sona lon ma sona pi ma tomo Anse, ona li jan lili la ona li tawa ma pali pi telo nasa li pali e telo nasa.ona li pilin pona tawa musi tomo li kama sona e ona lon ma tomo Paki, jan Wito Lalu li jan ona pi pana sona.taso jan Kopusije li jo e nasa tan lawa la jan Wito Lalu li weka e ona.ni la ona li tawa ma Tosi li pali lon ma pi jan Eki Mentenson, jan mute li sona e jan Eki Mentenson tan ni: ona li pali e tomo pi nasin sin.ona li lukin e jan ante pi sona tomo lon ma pi jan Eki Mentenson kin.ni li pini la ona li tawa ma Tuki en ma Masu li lukin e tomo pi nasin sewi Isilami.
tenpo sike nanpa 1926 la jan Kopusije li pana e wile luka pi tomo.sin （Cinq points de l'architecture moderne）tan nasin pali tomo ona.ona mute li ni:
*supa tomo anpa pi ijo ala (les pilotis) :supa tomo nanpa wan li supa suli ala.palisa suli li lon la supa nanpa wan li jo ala e ijo.

*ma kasu lon sewi tomo （le toit-terrasse）,pana e ma kasi tawa sewi tomo.sewi tomo li jo e lukin suli li jo e telo lili.
*nasin sinpin pi ken ale (le plan libre): ma lon pi sinpin lon supa pi sama ala li kepeken suli supa.

*lupa lukin pi kiwen kon suli （la fenêtre-bandeau): lupa lukin li suli la jan li ken lukin e mute.

*sinpin tomo pi ken ale (la façade libre): sinpin tomo la supa pi sama ala li sama supa pi sama ala, supa wan li ante ala e supa ante.
wile luka ni li suli mute tawa sona tomo.jan Kopusije li pana e nasin sin li wile ala e nasin lon tenpo lon ona.
utala suli nanpa tu la mama ona li lon kulupu jan Jejuta la jan sama ona mute li moli la ona li tawa ma Sasali en ma Tunisi.ni la nasin tomo ona li ante, nasin tomo tan kepeken tomo tawa nasin tomo tan pona lukin.tenpo pini la jan mute li pilin e ni: tomo ona li nasa.taso ma mute li kepeken nasin tomo ona.

tenpo sike nanpa 1965 la ona li moli lon telo.
## tomo tan ona

sitelen:CF05.jpg|tomo ni li tan tenpo sike nanpa 1916.
sitelen:Maison blanche 01.jpg|tomo ni li tan tenpo sike nanpa 1912.
sitelen:Villa Stotzer La Chaux Aug 2013.jpg|tomo ni li tan tenpo sike nanpa 1908.
sitelen:Cdffallet.jpg|tomo ni li tan tenpo sike nanpa 1906.
telo nasa pan

**telo nasa pan** li telo nasa tan pan. telo nasa pan li jo e tenpo pini pi suli mute li lon ma mute.

## tenpo pini pi telo nasa pan

telo pan nasa li telo majuna li tan tenpo sike sinpin nanpa 3500. tenpo pini majuna la jan pi ma Ilan li sitelen nasin pali ona li jo e jan sewi pi telo nasa pan kin. tenpo sike sinpin nanpa 3000 la kulupu jan Keman en kulupu jan Ke li lanpan e telo nasa pan tawa ma Elopa. telo nasa pan pi ma Elopa lon tenpo sinpin li jo e kasi lili. tenpo ni la jan mute li moku e ona lon ma Elopa. ma Sonko la tenpo pini majuna la nasin pali pi telo nasa pan li lon li ni: *曲法酿酒、蘖法酿醴*. taso tenpo ni la nasin pali ni li lon ala. tenpo ni la ma pali pi telo nasa pan li lon ma ali. ma Sumi en ma Tansi en ma Ele en ma Oselija en ma Tosi li ma suli pi telo nasa pan. tenpo majuna la jan li pilin e ni: telo nasa pan li sewi li tan jan sewi.