open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
nimi pi kulupu mama pi kulupu jan Wa lon ma Intonesija

tenpo ni la kulupu jan Wa mute li lon ma Intonesija, taso tan ijo mute la nimi pi kulupu mama pi kulupu jan Wa li kama ante li kama nimi pi ma Intonesija.
## nimi sama pi kulupu mama la nasin Lasina pi sama ala
tenpo pini la ma Juke li lawa e ma Malasija, ni la kulupu jan Wa lon ma Malasija li kepeken nasin Lasina tan ma Juke. tenpo pini la ma Netelan li lawa e ma Intonesija, ni la kulupu jan Wa pi ma Intonesija li kepeken nasin tan ma Netelan.

supa anpa li pana e sona ni pi nasin ni: nimi pi kulupu mama pi kulupu jan Wa li kama nimi pi kulupu mama pi ma Intonesija.
toki Konta

**toki Konta** li toki lon kulupu toki Tawita, kulupu jan Konta Tola li toki kepeken toki Konta lon ma lili Anta pi ma Palata lon ma lili Olisa pi ma Palata.

ma lili Anta la jan li sitelen e toki Konta kepeken sitelen Teluku. taso jan lon ma lili Olisa li sitelen e toki Konta kepeken sitelen Olija. jan Satupasi Pasana Si pi sona toki lon ma Palata li pali e nasin sitelen wan tan toki ni. jan toki pi toki ni lon ma lili Anta li ken toki pona kepeken toki Teluku, jan toki pi toki ni lon ma lili Olisa li ken toki pona kepeken toki Olija.

## tan sona
jan pimeja

**jan pimeja** li jan pi selo pimeja.

tenpo ni la jan pimeja mute li lon ma Apika li lon ma Amelika.
## nimi
toki Inli la nimi pi jan pimeja li "", kon pi nimi "" li pimeja, kon pi nimi "" li jan. toki Inli la nimi  en nigro en  en nimi sama ante li tan toki jaki taso tan nimi ona li jaki ala li tan toki Lasina li jo e kon pi nimi "pimeja".
jan Kijon Saku

li jan pi sona toki lon ma Kanse li kama sona e toki lon kulupu toki Sonko Po.

## pali ona

* 2000. "The character ywij and the reconstruction of the Zhi and Wei rhymes"; *Cahiers de Linguistique: Asie Orientale* 29.2: 205–222.

* 2003. "Jiarongyu, Zangyu ji Shanggu Hanyu de -s houzhui" (嘉绒语、藏语及上古汉语的-s后缀) [The –s suffix in Rgyalrong, Archaic Chinese and Tibetan]; *Minzu Yuwen* (民族语文) 2003.1: 12–15.
* 2003. "Un cas de dissimilation labiale en chinois archaïque : la racine 'couvrir, renverser' et son équivalent en tibétain"; *Cahiers de Linguistique: Asie Orientale* 32.1: 123–130.
* 2004. "Chabaohua de chongdie xingshi" (茶堡话的重叠形式) [Reduplication in Japhug]. *Minzu Yuwen* (民族语文) 2004.4: 7–11.
* 2007. *Textes tangoutes I, Nouveau recueil sur l'amour parental et la piété filiale*. München: Lincom Europa. 
* 2007. "A shared suppletive pattern in the pronominal systems of Chang Naga and Southern Chang"; *Cahiers de Linguistique: Asie Orientale* 36.1:61–78.
* 2008. *Jiarongyu Yanjiu* (嘉绒语研究) [A study on the rGyalrong language]. Beijing: Minzu chubanshe. 
* 2008. *Xixiayu de mingcixing weiyu* (西夏语的名词性谓语) [On nominal predicates in Tangut]; *Minzu Yuwen* (民族语文) 2008.4: 37–39.
* 2009. "The origin of vowel alternations in the Tangut verb", *Language and Linguistics* 10.1: 17–27.
* 2010. "The inverse in Japhug Rgyalrong"; *Language & Linguistics* 11.1:127–157.
* 2010. "Notes complémentaires sur les verbes à alternance ‘dr/'br en tibétain”, *Revue d’Etudes Tibétaines*, no. 19, Octobre 2010, pp. 27–29.
* 2011. “A Panchronic Study of Aspirated Fricatives, with New Evidence from Pumi.” *Lingua* 121 (9): 1518–38.
* 2012. “Argument Demotion in Japhug Rgyalrong.” In *Ergativity, Valency and Voice*, 199–225. Berlin: De Gruyter Mouton.
* 2013. “Harmonization and Disharmonization of Affix Ordering and Basic Word Order.” *Linguistic Typology* 17.2: 187–217.
* 2013. “Applicative and Tropative Derivations in Japhug Rgyalrong.” *Linguistics of the Tibeto-Burman Area* 36.2: 1-13.
* 2014. “Denominal Affixes as Sources of Antipassive Markers in Japhug Rgyalrong.” *Lingua* 138: 1–22.
* 2015. "On the cluster *sr–in Sino-Tibetan", *Journal of Chinese Linguistics* 43.1: 215–223.
* 2019. "Dated language phylogenies shed light on the ancestry of Sino-Tibetan". by Sagart, Laurent and Jacques, Guillaume and Lai, Yunfan and Ryder, Robin and Thouzeau, Valentin and Greenhill, Simon J. and List, Johann-Mattis. *Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America* 21. 10317-10322. doi:10.1073/pnas.1817972116
* 2021. *A grammar of Japhug*. Berlin: Language Science Press.  (digital),  (hardcover).
kulupu Kasansaja Opolona pi kalama musi

li kulupu pi kalama musi. jan Jeko Leto en jan Konsansin Lijapino li open e ona lon tenpo sike nanpa .

## tan sona
kulupu Kino pi kalama musi

li kulupu pi kalama musi. tenpo sike nanpa  tawa tenpo sike nanpa  la, kulupu Kino pi kalama musi li suli mute. jan Wito Sowi li open e kulupu ni li pali e kalama musi mute mute pi kulupu ni.

## lon

## lipu pi kalama ale

### lon tomo pi pali kalama

* *[[lipu pi kalama 45|45]]* (1982)
* *[[lipu pi kalama Nachalnik Kamchatki|Nachalnik Kamchatki]]* (1984)
* *[[lipu pi kalama Eto ne lyubov...|Eto ne lyubov...]]* (1985)
* *[[lipu pi kalama Noch|Noch]]* (1986)
* *[[lipu pi kalama Gruppa krovi|Gruppa krovi]]* (1988)
* *[[lipu pi kalama Zvezda po imeni Solntse|Zvezda po imeni Solntse]]* (1989)
* *[[lipu pi kalama musi Kino|Kino]]* (1991)

### musi kalama lon (concert)

## tan sona
jan Wano Junu

**jan Wano Junu** (toki Sumi: *Väinö Junus*; toki Losi: *Вейно Иванович Юнус*) li jan pi sitelen toki li sona mute lon toki. ona li tan ma Losi. ona li pali e sitelen tawa pi toki Isola. 

## lon
tenpo sike nanpa 1905 la, jan Wano Junu li kama lon ma tomo Pokisen-Pukowa. mama ona li jo ala e mani mute. ona li kama sona lon ma tomo Kasina lon ni la ona li kama sona e toki Sumi. 

ona li pana e sona tawa jan lon ma Kalelija lon ma Leninka. 

tenpo sike nanpa 1932 la jan Wano Junu en jan Typowi en jan Lensu li pana e lipu pi kama sona. sitelen open li kepeken nasin toki Soikino tawa sitelen. taso tenpo sike nanpa 1936 la, jan li ante e sitelen pi toki Isola.

tenpo suno nanpa 5 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike nanpa 1937 la jan Wano Junu kama jo e jan anpa. lawa pi ma Sesesele li toki e ni: jan Wano Junu li jan ike tan ma Sumi. tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 11 pi tenpo sike nanpa 1937 la jan Wano Junu li moli tan jan. 

taso tenpo sike nanpa 1958 la lawa pi ma Sesesele li toki e ni: jan Wano Junu li jan pona.

## tan sona
jan Wano Junu. sona e pali ike tawa jan Sumi.

jan Wano Junu. e insa «nimi li pana sin».
nanpa -1

**nanpa wan weka (-1)** li nanpa li lili tawa 0. sina weka e wan tan ala la, sina kama jo e wan weka. nanpa ali pi lili tawa ala la, ona li suli nanpa wan.

ilo sona Setun la, sitelen pi nanpa "-1" li "".

## pali nanpa

## tan sona
lipu sewi pi toki pona

**lipu sewi pi toki pona** li pali suli pi toki pona li wile ante toki e ale pi lipu Pipija tawa toki pona. ante toki tan pali suli ni li mani ala.
 la jan Kupa li open e ni.  la kipisi  (kipisi  tan kipisi sama ale) lon kipisi  li lon toki pona.

lipu kalama Sona Sewi la jan li toki e kipisi pi toki pona lon lipu Pipija, sitelen tawa nanpa wan ona li toki lon lipu pi jan Jona *(ali pi lipu ni li lon toki pona)* li tan .
## nasin pi ante toki

kulupu jan ni li pana e pona tawa ante toki pi lipu Pipija: jan pi ante toki en jan pi alasa pakala en jan sona pi lipu Pipija. tenpo nanpa wan la jan pi ante toki li ante toki e lipu Pipija li pana e ona tawa ilo Siko, tenpo nanpa tu la jan pi alasa pakala li lukin e ijo pi ante toki li lukin e nasin toki. pini la jan sona pi lipu Pipija li lukin e ona, ante toki li ken la jan li pana e ona tawa .
## tan sona



## o lukin kin
*lipu Kita la ante toki pi lipu Pipija
*lipu pi pali suli ni
*lipu Siko ona
*lipu pi pana kalama pi lipu Pipija lon toki pona lon ilo Jutu
tenpo pini pi ma Tansanija

**tenpo pini pi [[ma Tansanija]]** li ken tan tenpo sike sinpin nanpa  tan tenpo ni, tenpo sike sinpin nanpa  tan tenpo ni la, jan majuna li lon ma. ma mi la, jan li lon ma Tansanija lon ma ante lon tenpo nanpa wan.
## <span class="nowrap">tenpo</span> <span class="nowrap">nanpa wan</span>

tenpo sike nanpa luka luka ale la,  esun li kama lon ma Tansanija lon ma ante. jan pi ma Palata en jan pi ma Ilan li tawa ma Tansanija kepeken tomo tawa telo tan esun.

## ma <span class="nowrap">Tankanika</span>

ma Tankanika li ma lawa wan, li sinpin pi ma Tansanija.

insa pi tenpo sike ale nanpa  la, jan pi ma Elopa li tawa ma Tankanika. tenpo sike nanpa  la,  pi ma Tosi li tawa nena ma Kilimansalo. jan tawa pi nena ma Kilimansalo tan ma Elopa la, jan Jowane Kepan li tawa nena ma Kilimansalo lon tenpo nanpa wan.

## ma ante li lawa e ona

tenpo sike nanpa  tawa tenpo sike nanpa  la, ma Tankanika li anpa lawa pi ma Tosi li wan pi ma Apika pi open suno pi ma Tosi. utala suli nanpa wan li pini la, ma Juke li lawa e ona.

## kama wan

 la ma Tankanika li kama wan,  la ma Sansipa li kama wan. tenpo sike nanpa 1964 la, ma Tankanika en ma Sansipa li kama wan li kama ma Tansanija.

## tan sona
toki U (toki pali)

toki U li toki pali pi pali tan musi taso. jan Aseni (arseniiv) li pali e ona lon pini pi sike 2015. ona li jo e nimi 1 taso. nimi taso ni li nimi '*u*'. ona li jo e kon mute ni: *ni li ike, ni li ken ala pali e ijo, ni li lon ala*. jan li kepeken e nimi **u''<nowiki/>' lon tenpo mute la, anu ona li kepeken ala e nimi wan ni la, kon ona li kama ala ante.

nimi **u''' li ken jo e nasin kalama mute, tan ni: ona li mu, li nimi wan taso lon toki ni.

## kalama
kalama pi ken kon

## sitelen lon toki ni
 u u u u u u u. u u u u u u u. u u u, u. u.

## tan
mun lili mute luka tu ale mute mute tu wan ale wan

li mun lili li tawa sike lon selo pi mun suno. jan li alasa e ona lon ma Ukawina. nimi ona li tan nimi pi lipu Wikipesija.
mije pi palisa unpa ala

li mije li jo ala e palisa unpa.
## tenpo pini
### [[ma Asija]]
#### ma Sonko
tan tenpo pi  la, jan pi palisa unpa ala li kama lon ma Sonko.
### [[ma Elopa]]
#### [[ma Italija]]
tan tenpo sike ale nanpa  la, mije pi kalama musi li weka e palisa unpa ona tan awen pi kalama pona ona.
## tan sona
ilo mun li tawa sike

ilo mun li ken tawa sike lon poka mun. ilo ni li ken sitelen e mun li ken pana weka e toki.

ilo li kama sewi li tawa wawa la, ona li ken tawa sike lon mun.

ilo ni nanpa wan li ilo mun Sputnik nanpa wan. ona li tan ma Sesesele li kama sewi lon tenpo sike nanpa 1957.
nanpa 100

**100** () li nanpa li lon sinpin 101 lon monsi 99.

## [[nasin sona]] la
*mute seli li 100 la, telo li kama seli li kama kon.
## jan la
*tenpo sike ale li tenpo sike ale wan.
jan Isale Apulukami Asakan

jan Isale Apulukami Asakan (toki Losi: Исраил Абдулгамидович Арсаханов; toki Nosiso: Арсаханов Исраил Ӏабдул-Хьамидан воӀ) li jan pi sitelen toki. ona li sona mute e toki Nosiso e nasin pi toki Nosiso. jan suli lon tomo pi kama sona suli lon ma Nosiso. ona li sitelen e lipu suli ni: «nasin pi toki Nosiso». (toki Losi: «Чеченская диалектология»). 

## lon
tenpo suno 16 anu tenpo suno 19 pi tenpo mun 12 pi tenpo sike 1916 la ona li kama lon ma tomo lili Poni-Ewa (toki Nosiso: Бони-Эвла) pi ma Tesaja (toki Losi: Терская область). Ona tan kulupu jan Nosiso. ona li sona e toki Kumuk.

ona li pini e tomo sona lon ma tomo Kasawut. ona li pini e nasin pali pi tomo sona lon ma tomo Punak (toki Losi: Буйнакск).

tenpo sike nanpa 1939 la ona li kama jan kama sona lon ma tomo Leninka (tenpo ni: ma tomo Sanpetepu). taso lon tenpo sike nanpa 1942 la ona li pini e kama sona tan utala. ona li kama jan utala. ona li utala lon ma Ukawina. taso lon tenpo mun 11 pi tenpo sike nanpa 1943 la ona li pini li utala tan pakala suli.

tenpo sike nanpa 1944 la li kama weka tan ma Nosiso-Kaka tan wile lawa tan utala suli. tenpo sike nanpa 1947—1951 la ona li kama sona suli e toki Losi lon ma tomo Pewana (toki Opeki: Фарғона).

### ona li tawa lon ma Nosiso-Kaka kin
tenpo sike nanpa 1957 la ona li tawa lon ma Nosiso-Kaka. ona li lon li pali lon ma tomo Koneni (Грозный). 

tenpo sike nanpa 1957 anu 1959 la ona li kama jan pi pali sona lon nasin toki Nosiso lon tomo sona pi ma tomo Koneni. 

tenpo sike nanpa 1960 la ona li awen e pali ni: «toki nasin Akins lon toki Nosiso-Kaka» (toki Losi: «Аккинский диалект в системе чечено-ингушского языка»).

## pali
ona li pali e ni: ona li kama sona e kalama toki, e nasin sitelen, e nimi pi nasin toki Nosiso. ona li nanpa wan lon alasa pi luka tu nasin pi toki Nosiso.
ma Kolasun

**ma Kolasun** (toki Opeki: ; toki Lusi: ; toki Alapi:  Khwārizm; toki Pasi:  Khwārazm; toki Inli: ) li ma suli li jo e kasi li lon ma Asija pi pini suno. poka Sa ona li ma ko Kalakun, poka No ona li telo suli Ala lon tenpo pini. poka ona pi pini suno li ma sewi Isi, poka ona pi open suno li ma ko Kisikun. tenpo pini la ma lawa Kolasun li lon ni.
ma lawa Kolasun

**ma lawa Kolasun** (toki Pasi: , "jan lawa pi ma Kolasun") li ma lawa wan lon tenpo pini, jan pi nasin sewi Isilami lon ma Pasi tan kulupu Manlu (toki Alapi: ) li lawa e ma lawa ni. tenpo sinpin pi ma lawa Kolasun la ona li anpa lawa pi ma lawa Sasu (toki Pasi: ), tenpo monsi la ona li kama wan. tenpo sike nanpa  la ona li lawa e ale pi ma Ilan, tenpo sike ale nanpa luka luka tu wan la ma Monko suli li moli e ona.

## jan lawa

## tan sona
jan Son Masajosi

li jan pi ma Nijon, mama ona li tan ma palisa pi ma Anku pi ma Soson li jo e kulupu Soputopankukulupu.

## kulupu mama
mama pi jan Son Masajosi li tan ma palisa pi ma Anku pi ma Soson. tenpo sike nanpa 1990 la, ona li kama jan pi ma Nijon.

## tan sona
ilo tenpo Kasijo F-91W

**** li ilo tenpo luka tan kulupu Kasijo pi ilo sona li tan tenpo sike nanpa  li mani lili li awen mute, ni la jan li esun e ona  lon tenpo sike nanpa 2011. kin la tan ona li mani lili li awen mute la, jan mute pi nasin monsuta li pali e ilo pakala pi open wawa kepeken ona.

## tan sona
nasin sitelen I

li nasin sitelen tu, kulupu toki I li kepeken ona; ona li sitelen I majuna (sitelen toki nimi) li sitelen I sin (sitelen toki pi kulupu kalama).

toki Sonko la lon tenpo mute la nimi ona li *Cuan Wen* (toki Sonko: ; sitelen Pin In: *Cuàn wén*) anu *Wei Shu* (sitelen Sonko pona: ; sitelen Sonko ike: ; sitelen Pin In: *Wéi shū*) anu nimi mute ante ().

## sitelen I sin

### sitelen I kepeken sitelen Lasina
toki I lete (toki Nosu) pi ma Sisuwan pi ma Sonko taso li kepeken sitelen I sin. kin la, ona li kepeken nasin ona pi sitelen Lasina.

ni li sitelen ale lon nasin ni en kalama ona lon nasin sitelen kalama pi ma ale:

#### kalama pini

* kulupu pi pini ale
** sinpin: b [p], p [pʰ], bb [b], nb [ᵐb], hm [m̥], m [m], f [f], v [v]
** monsi pi kiwen uta: d [t], t [tʰ], dd [d], nd [ⁿd], hn [n̥], n [n], hl [l̥], l [l]
** nena monsi uta: g [k], k [kʰ], gg [ɡ], mg [ᵑɡ], hx [h], ng [ŋ], h [x], w [ɣ]
* kulupu pi pini pana en kulupu pi kon tawa
** monsi pi kiwen uta: z [t͡s], c [t͡sʰ], zz [d͡z], nz [ⁿd͡z], s [s], ss [z]
** poka uta monsi: zh [t͡ʂ], ch [t͡ʂʰ], rr [d͡ʐ], nr [ⁿd͡ʐ], sh [ʂ], r [ʐ]
** supa sewi uta: j [t͡ɕ], q [t͡ɕʰ], jj [d͡ʑ], nj [ⁿd͡ʑ], ny [ɲ], x [ɕ], y [ʑ]

#### kalama open

#### nasin kalama
kulupu sitelen li jo ala e sitelen pi nasin kalama la, nasin kalama ona li lon  (33), sama [ā] (anu [a³³], anu [a˧] kin). sitelen ante pi nasin kalama li sitelen Lasina pi nasa ala:

* *t* : kalama sewi awen (55), sama [a̋] (anu [a⁵⁵] anu [a˥])
* *x* : kalama sewi pi kama sewi mute (34), sama [ǎ] anu [á] (anu [a³⁴] anu [a˧˦])
* *p* : kalama anpa pi kama anpa mute (21), sama [â] (anu [a²¹] anu [a˨˩])

### sitelen pi kulupu kalama
leko tu ni li jo e sitelen ale pi sitelen I sin.

leko sewi pi kule loje walo la sitelen ona li 'w', taso lon la, kalama ona li sama sitelen lon poka monsi ona.

leko pi nasin kalama sewi pi kama sewi mute li kule jelo walo tan ni: sitelen lon ona li tan sitelen pi nasin kalama meso (taso sitelen pi nasin kalama meso li lon ala la ona li tan sitelen pi nasin kalama anpa pi kama anpa mute).

leko pi sitelen ꅷ, ꋺ, ꃲ, 'hnox, nzox, vex' li jelo tan ni: ona li nasa lili tawa leko pi kule jelo walo. sitelen ona pi nasin kalama meso ('hno, nzo, ve') li lon ala. la, ona li tan sitelen ona pi nasin kalama anpa pi kama anpa mute (-p).




## toki ilo Juniko
kipisi pi ma Sesesele

la  li kama.

kipisi pi ma Sesesele li pini e utala lete la ma lawa mute pi ma Elopa pi open suno li kama lon poka pi ma Mewika, ma Mewika li kama ma wawa pi wan taso.
ISO 9984

**ISO 9984** li sitelen Lasina e sitelen Katelo.

## linja tawa
* Transliteration of Non-Roman Scripts - A collection of writing systems and transliteration tables, by Thomas T. Pederson. PDF reference charts include ISO 9984.
pipi ike pi wawa nasa

**** (toki Sonko: ) li nasin pi wawa nasa tan ma Sonko pi poka Sa, li kepeken pipi ike pi wawa nasa tan ni: ike e jan.
anpa lawa

**anpa lawa** (toki Tawi: ; toki Sonko: , sitelen Pin In: jiàng tóu shù; toki Inli: ) li nasin pi wawa nasa lon ma Sonko lon ma Tawi lon ma Kanpusi lon ma Lajo lon ma Mijama lon ma Malasija lon ma Intonesija.

## tan
tan ken ona li tu:
*anpa lawa li tan nasin pi wawa nasa tan kulupu jan Mon li tan nasin pi wawa nasa tan ma Asija pi open suno pi poka Sa.
*ken la ona li tan nasin pi wawa nasa pi nasin sewi Sanatana, li tan lipu San (toki Sonko: ), jan Tan Sansan li kama jo e ona tan ma Palata.
## kulupu ona
kulupu tu wan ona li lon li ni:
#anpa lawa kepeken misikeke(): anpa lawa meso, jan li kepeken ona tan ike anu lawa e jan ante kepeken misikeke tan pipi ike pi wawa nasa.
#anpa lawa pi tawa sewi(): anpa lawa pi meso ala, anpa lawa pi tawa sewi lawa la lawa pi jan pana pi ana lawa o weka tan sijelo.
#anpa lawa kepeken ijo pi wawa nasa(): jan li lawa e jan ante kepeken ijo pi wawa nasa.

## linja tawa
toki Kumi

**toki Kumi** (toki Lusi: ) li toki sin lon sitelen tawa Kumi Kumi, ona li sitelen tawa tan ma Lusi tan ma Kiposi. toki ni li jo e nimi tan toki pona, li sama ni:  *(mani)*,  *(moku)*,  *(pakala)*. toki tan ante li lon, taso ona li ken toki sin tan toki pona.
## linja tawa
*lipu nimi pi toki Kumi *(toki Lusi)*
## tan
kulupu Pamilija pi kala Samon

**kulupu Pamilija pi kala Samon** (toki Lasina: ) li kulupu Pamilija li jo e kulupu Kenu . kala lon kulupu ni li moku e moku soweli.

nimi "" lon toki Inli li jo e kon pi kala Samon, li tan nimi "" lon toki Lasina.
## kulupu insa
pali nanpa pi pini poka

sona selo pi poka tu wan la, **pali nanpa pi pini poka** li pali nanpa. jan li sona e ante nanpa pi pini poka wan tan ni: selo pi poka tu wan li jo e pini poka ni la, selo wan li suli la, selo ante li suli kin. jan li ken alasa kin lon sike. pali nanpa pi pini poka li kama sike. ni la, jan li sitelen e ijo sike (tawa nasa, tawa mun, wawa weka…) kepeken pali nanpa pi pini poka. jan li ken sitelen kin e pali nanpa pi pini poka kepeken ali nanpa pi pini ala kepeken linja sama lon nasin weka.

pali "sin" en pali "cos" en pali "tan" en ante li pali nanpa pi pini poka. nasin ante mute li lon ona.

## selo pi poka tu wan la

pini poka lili li jo e pali nanpa pi pini poka lon pini poka pi selo pi poka tu wan. pini poka θ li weka e selo a li jo e selo leko b e selo ante c. ni la, pali nanpa ona pi pini poka li seme?

*sin θ = a / h
*cos θ = b / h
*tan θ = a / b
*cot θ = b / a
*sec θ = h / b
*csc θ = h / a
sitelen anu kalama lon insa lawa

**sitelen anu kalama lon insa lawa** (toki Elina: φαντασία) - pali jan tawa open sitelen anu kalama lon insa lawa.  

tenpo mute la jan li kepeken e ni tawa pali ante.
sitelen anu kalama ala lon insa lawa

**sitelen anu kalama ala lon insa lawa** (toki Elina: ἀ- — «ala», φαντασία — «sitelen anu kalama lon insa lawa») li ni: jan li jo e ona la sitelen anu kalama li lon insa lawa jan ala.
jan Meme Aki Eso

**jan Meme Aki Eso** (toki Tuki: *Mehmet Akif Ersoy)* li jan pi toki musi pi ma Tuki. ona li sitelen e kalama musi lawa pi ma Tuki. ona li pali e lipu mute. lipu ona pi suli nanpa wan li lipu Sapata (toki Tuki: *Safahat).* lipu Sapata la ona li kulupu e toki musi ona ale. ona li jan pi pana sona kin.
MBTI

ilo MBTI la jan ale li pana e pilin ante. ona li kipisi e jan tan kon ona. ni la  en jan lili ona li pali e ilo ni. ilo MBTI la jan luka luka luka wan li lon. ilo MBTI la jan ale li jo e kon ni:

jan li wile toki tawa jan ante la nimi ona pi ilo MBTI li open kepeken "E". (toki Inli la ni li tan **E**xtroverted.)

jan li wile ala toki tawa jan ante lon tenpo mute la nimi ona pi ilo MBTI li open kepeken "I". (toki Inli la ni li tan **I**ntroverted)

jan li pilin pona tawa sijelo la nimi "S" li lon nimi ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan **S**ensing.)

jan li pilin kepeken sijelo ala la, jan li kepeken nasin nasa pona tawa ijo la, jan li pilin poka ala tawa sijelo la nimi "N" li lon nimi ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan i**N**tuitive. ona li nimi "I" ala tan ni: mi kepeken nimi "I" tawa **I**ntroverted.)

jan li anu kepeken pilin ona la, jan li jan pilin la, jan li pilin pona tawa pilin ona la nimi "F" li lon ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan **F**eeling.)

taso jan li wile e "nanpa" la, jan ni li anu kepeken lawa ona la nimi "T" li lon ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan **T**hinking.)

pini la:

jan li nasa la, ona li pilin nasa la, ona li pilin ike tawa lipu pali suno la, ona li wile ala e "pali" la nimi "P" li lon nimi ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan **P**erceiving)

taso jan li pilin pona tawa pali la, ona li wile e nasa ala la nimi "J" li lon nimi ona pi ilo MBTI. (toki Inli la ni li tan **J**udging)

ni la, jan luka luka luka wan li lon. ona mute li ni:

INFP
INFJ
ENFP
ENFJ
INTP
ENTP
INTJ
ENTJ
ISFP
ESFP
ISTP
ESTP
ISTJ
ESTJ
ISFJ
ESFJ
toki Mase

**toki Mase** (toki Mase:  anu , kalama: [kɑ͡æzʲinʲ(e͡ɤ) mˠɑɑ̯zʲɛ͡ʌɫ]) li toki lon kulupu Mase pi ma telo.

## kalama
### kalama pini
toki Mase li jo e kalama pini .

### kalama open
toki Mase li jo e kalama open , ona mute li ken ante.

## nasin sitelen

## tan sona
*Bender, Byron W.  (1968).  Marshallese phonology.  *Oceanic Linguistics*, *7*, 16-35.    
*Bender, Byron W.   (1969).  *Spoken Marshallese: an intensive language course with grammatical notes and glossary*. Honolulu: University of Hawaii Press. ISBN 0870220705
*Bender, Byron W.  (1969).  Vowel dissimilation in Marshallese. In *Working papers in linguistics* (No. 11, pp.&nbsp;88-96). University of Hawaii.
* Bender, Byron W.  (1973).  Parallelisms in the morphophonemics of several Micronesian languages.  *Oceanic Linguistics*, *12*, 455-477.    
* Choi, John D.  (1992).  Phonetic underspecification and target interpolation: An acoustic study of Marshallese vowel allophony.  UCLA Working Papers in Phonetics (No. 82).    http://repositories.cdlib.org/cgi/viewcontent.cgi?article=1084&context=uclaling 
*Hale, Mark. (2007) Chapter 5 of  *Historical Linguistics: Theory and Method*. Blackwell
* Hale, Mark.  (2000).  Marshallese phonology, the phonetics-phonology interface and historical linguistics.  *The Linguistic Review*, *17*, 241-257.
## sona namako
ma tomo Mase

**ma tomo Mase** (toki Netelan: Maastricht [maːˈstrɪxt]) li ma tomo lon ma Netelan. ma Netelan la ona li lon ma Linpu (Limburg). jan ~ li lon ma Mase.

## toki pona
tenpo kulupu pi ma Elopa li lon ma tomo Mase lon tenpo sike . tenpo ni la lawa pi ma Tosi la kulupu pi lipu tenpo li open.
sona pi ijo lon

**sona pi ijo lon** la jan sona li lukin e lon e ijo lon ale. ijo lon li soweli ale li kasi ale li ijo lon lili ale. sona ni la jan li wile sona e nasin open pi ijo lon e nasin moku ona e nasin unpa ona e nasin ante mute.

sona lili mute pi ijo lon li lon tan ni: sona pi ijo lon li suli a. sona soweli en sona kasi en sona pi ijo lon lili la jan li wile kama sona e sona pi kulupu ona pi ijo lon.
jan Toli Patan

anu nimi ale  anu  li jan pi kalama musi tan ma Mewika. ona li jan pi kalama musi Kansuwi li jan pi kalama musi Pape li pona mute tawa jan mute. jan mute pana tawa ona e nimi
sinpin pan moku

**sinpin pan moku** li moku. moku ni li jo e pan sinpin tu anu pan sinpin wan e moku poka. sinpin pan moku open la ona li jo e wan sinpin.
jan Tani Konsale

li jan suli lon ilo Jutu. ona li lukin e sitelen tawa li toki tan ona, anu ona li toki tan ijo ike kama lon tenpo ni.
jan Pesi Mekuwi

anu nimi pi tenpo ona kama lon li  li jan pi kalama musi tan ma Juke. ona li jan pi kalama musi Waka li pona mute tawa jan mute. jan Pesi Mekuwi li jan wan tan kulupu kalama Kuwin. kin ona li jan mije pi olin mije. jan Pesi Mekuwi li moli tan ike tawa li pakala e ilo awen pi sijelo jan lon tenpo sike nanpa 1991.

## kalama musi
mute lili kalama musi tan jan Pesi Mekuwi li:

* kalama musi "jan lawa meli li moli e" (toki Inli: *Killer Queen*)
* kalama musi "kalama musi mute ante pi ma Seki" (toki Inli: *Bohemian Rhapsody*)
* kalama musi "jan pi tawa olin" (toki Inli: *Somebody to Love*)
* kalama musi "mi mute nanpa wan" (toki Inli: *We Are the Champions*)
* kalama musi "o pini ala mi lon tenpo ni" (toki Inli: *Don't Stop Me Now*)
* kalama musi "ijo nasa lili li nimi olin" (toki Inli: *Crazy Little Thing Called Love*)
jan Isale Kamakawijojole

anu  anu  li jan pi kalama musi tan ma Awawi. ona li jan pi kalama musi Awawi. kalama musi nanpa wan pi ona li . jan Isale Kamakawijojole li jan suli mute ike. tan ni la ona li moli lon tenpo lili.
jan Susi Kalan

anu  li jan lon sitelen tawa li jan pi kalama musi tan ma Mewika. jan mute ken ona tan sitelen tawa "jan Osu pi wawa nasa". ona li jan Towasi Keli lon sitelen tawa ni. ona toki kalama musi "lon sewi sike kule". kalama musi ni li pona tawa jan mute.
jan Son Atan

li mama e ma Mewika li jan lawa nanpa tu pi ma Mewika lon sike nanpa 1797 li pini lon sike nanpa 1801.
anpa ma

**anpa ma** li lon anpa pi supa ma. ona li jo e kiwen e ko e kiwen mani e telo e telo pimeja pi pali seli e kon pi pali seli e ijo ante. jan li alasa e ijo ni tan anpa ma.
### tomo pi anpa ma
anpa ma li ken jo e tomo insa ona.

tenpo pini la jan li lon tomo pi anpa ma. tomo pi anpa ma li awen e jan tan soweli anu kon lete anu ijo ike ante. jan ni li sitelen e sitelen lon sinpin pi tomo ni.
### sona pi tenpo pini
ijo mute pi tenpo pini li lon anpa ma. ona li ilo li sijelo moli li poki telo pi ko kiwen li mani li tomo li ijo ante. jan sona pi tenpo pini li alasa ijo ni. jan li kama sona e tenpo pini tan nasin ni.
jan Son Lenan

anu nimi ale  en  li jan pi kalama musi tan ma Inli. ona li kalama kepeken ilo kalama poki lon kulupu kalama Pijete. tenpo sike nanpa 1980 lon ma tomo Nujo la ona li moli tan jan Ma Tewi Saman. lon tenpo pini la kulupu Pijete li pona mute tawa jan ni. lon insa kulupu Pijete en li lon jan wan la jan Son Lenan pali e kalama musi mute.
kulupu Kuwin

li kulupu pi kalama musi tan ma tomo Lontan lon ma Inli. ona li kama wan lon tenpo sike nanpa 1970. jan suli pi kulupu ni li jan Pesi Mekuwi li jan Pajan Me li jan Osa Tela li jan Son Sikan. ona li kulupu pi kalama musi Waka.

## sitelen kalama
### kulupu pi sitelen kalama
**Queen* ("*kulupu Kuwin*") (tenpo sike nanpa 1973)
**Queen II* ("*kulupu Kuwin nanpa tu*") (tenpo sike nanpa 1974)
**Sheer Heart Attack* ("*utala pilin ale*") (tenpo sike nanpa 1974)
**A Night at the Opera* ("*tenpo pimeja lon tomo kalama musi*") (tenpo sike nanpa 1975)
**A Day at the Races* ("*tenpo suno lon tomo soweli tawa*") (tenpo sike nanpa 1976)
**News of the World* ("*sona sin tan ma ale*") (tenpo sike nanpa 1977)
**Jazz* ("*kalama musi Sasu*") (tenpo sike nanpa 1978)
**The Game* ("*musi*") (tenpo sike nanpa 1980)
**Flash Gordon* ("*jan Pa Koton*") (tenpo sike nanpa 1980)
**Hot Space* ("*tomo seli*") (tenpo sike nanpa 1982)
**The Works* ("*ale*") (tenpo sike nanpa 1984)
**A Kind of Magic* ("sijelo *wan pi wawa nasa*") (tenpo sike nanpa 1986)
**The Miracle* ("*tenpo nasa pona*") (tenpo sike nanpa 1989)
**Innuendo* ("*toki pi pilin tu*") (tenpo sike nanpa 1991)
**Made in Heaven* ("*pali lon ma sewi*") (tenpo sike nanpa 1995)
jan Tokotoko

(nimi lon: ) li jan pi ilo Jutu li jan pi ilo Si. ona li musi li pali e ilo. ilo la, ona en jan toki lon sitelen tawa ona li musi. kin la, ona li kepeken moku tawa toki lon ijo anu musi sin.
jan Ko Kopeni

anu nimi ale  li jan pi kalama musi nanpa wan pi kulupu Niwana pi kalama musi. ona li pona tan jan mute tan ni. tenpo sike nanpa 1994 la ona li moli tan ona kepeken ilo utala wawa ona.
jan Soni Ka

anu nimi ale  anu nimi pi tenpo ona li kama lon  li jan pi kalama musi Kansuwi tan ma Mewika. tenpo mute la ona jo len pimeja. tan ni la jan mute pana tawa ona nimi . tenpo ale lon ona pali kalama musi tawa jan mute la ona open toki e "toki, mi jan Soni Ka". tenpo sike nanpa 1985 tawa tenpo sike nanpa 1995 la ona li jan wan pi kulupu pi kalama musi . tenpo sike nanpa 2003 la ona li moli tan ike pi sijelo jan ken ala moku pan.
jan Po Mali

anu nimi ale  li jan pi kalama musi tan ma Sameka. ona li wan tan jan nanpa wan pi kalama musi Weke. tan ona la jan mute sona kalama musi tan ma Sameka. ona wile ante e lawa mute pi ma ale. ona tawa nasin sewi Wasapawi. tawa ona la kasi nasa li ijo pona.
jan Ulan Tuja

li jan pi kalama musi. ona li kama lon lon ma Sonko taso tan ona li ma Monko. 

mute pi kalama musi ona li kepeken ilo Molinku pi kalama musi, ona li ilo pi kalama musi pi ma Monko.
leko tomo pona

**leko tomo pona** li sijelo tomo pi sinpin supa lon ale ma pi nasin tu wan. selo ona li leko supa pona mute. sina sinpin e nena ona li nena e sinpin ona la ona li kama sijelo tomo pi sinpin nena sama luka tu wan.

hexahedron.png|leko ni li jo e sinpin poka luka wan e palisa poka luka luka tu e nena poka luka tu wan.
Hexahedron.gif|leko ni li tawa sike.
Partial_cubic_honeycomb.png|leko ni li lon ale pi nasin tu wan.
6sided dice.jpg|jan li pana wawa e kulupu leko ni la ona li pana e nanpa.


## kepeken

* ale ma pi nasin tu wan la, leko ni li ken len e ale ona.
* musi Manka la, ale ma li ni pi mute a.
toki Tuki pi ma Osumanli

**toki Tuki pi ma Osumanli** li toki lawa pi ma Osumanli. ona li kama tan toki Tuki pi tenpo pini. ona li esun e nimi mute e lawa toki tan toki Alapi tan toki Ilan. jan li sitelen e ona kepeken sitelen Alapi.
kalama Pani Atan

li kalama musi tan jan Sasi Silasi tan tenpo sike ale #LLTW. ona li toki e ni: jan ale li tan sijelo wan, jan li pakala e jan ante la jan ale li pilin pakala, la jan li pilin ala e pakala pi jan ante la ona li jan ala.

ona li lon len lon selo pi tomo pi kulupu pi ma mute wan.

## toki
ni li toki pi kalama ni lon toki Pasi:

:بنی آدم اعضای یک پیکر اندکه در آفرينش ز یک گوهرند
:چو عضوى به‌درد آورَد روزگاردگر عضوها را نمانَد قرار
:تو کز محنت دیگران بی‌غمینشاید که نامت نهند آدمی
sitelen Lasina pi toki ni:

: *banī-ādam aʿzāy-e yek peikarand*
: *keh dar āfarīnesh 'ze yek goharand*
: *cho ʿozvī be-dard āvarad rūzgār*
: *degar ʿozvhā rā namānad qarār*
: *to k'az meḥnat-e dīgarān bī-ghamī*
: *nashāyad keh nāmat nahand ādamī*

ni lon toki pona:

: "jan ale li  pi sijelo wan
: tan ni: tan ale ona li sama.
: kipisi wan li pakala la,
: kipisi ante li pilin pakala kin.
: sina pilin ike ala tawa pakala pi jan ante la,
: nimi "jan" o tawa ala sina."
ijo pi sinpin tu tu pi palisa luka wan pi nena tu tu

**ijo pi sinpin tu tu pi palisa tu tu pi nena tu tu** li selo pi palisa mute pi nasin tu wan. selo ona li selo pi palisa tu wan. selo pi palisa mute la nasin tu wan la ijo ni li lili nanpa wan. sina sinpin e nena ona li nena e sinpin ona la ona li awen ni.
sijelo tomo pi sinpin nena sama luka tu wan

**sijelo tomo pi sinpin nena sama luka tu wan** (toki lili la, **sijelo tomo pi sinpin luka tu wan**) li sijelo tomo pi sinpin supa. sinpin ale ona li nena supa pi palisa sama. ona li jo e sinpin luka tu wan, e palisa luka luka tu, e nena luka wan.

sina nena e sinpin ona li sinpin e nena ona la, ona li kama leko tomo pona.

jan li kepeken ona tawa .
jan Tan pi tomo tawa anpa pi kiwen laso

anu ilo Jutu la,  li jan suli lon ilo Jutu, li musi Manka taso lon tenpo pini, taso ona li musi e musi mute lon tenpo ni.

ona li pana e kalama ona tawa jan esun lon sitelen tawa "soweli La li pakala e linluwi" pi ma Juke.
toki Lo

toki Lo (lon toki Lo: Ro /ɹo/) li toki pali. jan Edward Powell Foster li pali e ona lon sike 1906. ona li toki pali tawa toki esun lon ma ale. nimi ale ona li sin, ona li alasa ala tan toki ante.

## toki lili
*Asi lib, ut avit ace vodas,*

*Em kep eb cok zudod pibaf av keb*

*Id bofwo dacagz ov bocnap, avid*

*Ak hek dugac in dufalz ov lobu*

*Ac en ket iqk futoq rambar taji,*

*Paksolo id datag, ub, poboso*

*Ip en mojop rigam, kidjeb lotmag*

*Iqk ra av dimgef doqab ov dodac*

*Ip ad, ud mobem id lastom rivalz.*
toki Linwa Inota

toki Linwa Inota li toki sin nanpa wan lon sona jan. jan Hildegard van Bingen tan ma Tosi li pali e ona lon sike poka 1200. mute pi toki ni li sona ala. mi sona e nimi ona taso.

## kulupu nimi

* Aigonz: *deus* (sewi)
* Aieganz: *angelus* (jan sewi)
* Zuuenz: *sanctus* (jan pi ijo sewi)
* Liuionz: *salvator* (jan pi weka e ike)
* Diueliz: *diabolus* (jan ike)
* Ispariz: *spiritus* (kon)
* Inimois: *homo* (jan)
* Jur: *vir* (mije)
* Vanix: *femina* (meli)
* Vrizoil: *virgo* (jan pi unpa ala)
* Jugiza: *vidua* (jan pi jo e jan olin moli)
* Peueriz: *pater* (mama mije)
* Maiz: *mater* (mama meli)
pakala suli li lon ma Nosiki lon tenpo sike nanpa 2011

tenpo sike nanpa 2011 la tenpo mun nanpa 7 la tenpo suno nanpa 22 la jan pi wile monsuta li moli e jan mute mute mute luka luka luka tu lon ma Nosiki. ona li moli lon ma telo Uteja li moli lon ma tomo Usilu. ona li moli kepeken ilo pakala pi tomo tawa li moli kepeken ilo moli pi pana ijo. ona wan taso li moli e jan.

## tan sona
kulupu Samoji pi kulupu jan

**kulupu Samoji pi kulupu jan** anu **kulupu Samosi pi kulupu jan** (toki Losi: *Самоди́йцы*, *самое́ды*) tenpo ni la ni li kulupu pi kulupu jan li ni: kulupu jan Nenesi, kulupu jan Enesi, kulupu jan Nakanasan, kulupu jan Selikupu. taso, tenpo pini la li lon kulupu jan e ni: kulupu jan Kamasinji (toki Losi: Камасинцы), kulupu jan Koijabala (toki Losi: Койбалы), kulupu jan Matoji (toki Losi: Маторцы), kulupu jan Kalakasi (toki Losi: Карагасы) kin. kulupu jan mute li awen lon ma Nene, ma Akanke, ma Jamalonene, ma Tijumen, ma Kanoja pi ma Losi. 

## nimi
tenpo open la jan mute li toki e ni: "**Samoji**" - ni li nimi pi kulupu jan Nenesi. taso, tenpo ni la, jan mute li toki e ni: "**Samoji**" - ni li nimi pi kulupu jan Nenesi, kulupu jan Enesi, kulupu jan Nakanasan, kulupu jan Selikupu en ante.

## tenpo pini

## e nanpa pi kulupu en ma awen

## tan sona
mije pi lipu ma

li sitelen tawa pi sona musi lon toki Inli, li jo e kulupu lili luka pi sitelen tawa. ona la jan Se Poman en jan Ma Kupa-Son li pana e sona ma. ilo Jutu la, jan pi nanpa 1,00,00,00 tawa 5,00,00,00 li lukin e sitelen ni.

## tan
jan Se Poman en jan Ma Kupa-Son li pali e sitelen tawa ni li sitelen e toki ona li lon ona. tenpo pini la, jan Ma Kupa-Son li jan pi pana sona pi sona ma. jan Se Poman li sona e jan Ma Kupa-Son lon kulupu pi musi ante pi ma tomo Esinpu lon tenpo sike #2009 anu tenpo sike #2010. ona tu li pali e musi lon kulupu ni.

sitelen tawa li open lon tenpo sike #2016 li jo e kulupu luka. ona li wan e musi e sona ma, li pana e sona tan ijo wan lon sitelen tawa wan. mute la ijo ni li toki lon lipu ma. jan li toki e ni: nasin ona pi pana sona li sama sitelen tawa "tenpo pini ike", taso ona tu li toki e ni: nasin mi li tan nasin pi kulupu Monsi Pason. sitelen tawa ona li jo e musi lukin pi tenpo lili e sitelen tawa musi lili.

mije tu pi lipu ma li toki e ni: sitelen tawa ni li kama suli tan ni: jan ala li kepeken lipu ma lon tenpo ni, ni la ona li kama pona tawa jan nasa pi sona mute taso. kin la, sitelen tawa li kama suli la, ona li toki e ni: ni li tan musi pi sitelen tawa. li toki e ni: sitelen tawa mute li wan e musi e sona ma, taso sitelen tawa ni la, musi en pana sona la musi li suli nanpa wan.

tenpo sike #2021 la, jan li pana e sitelen tawa ni tawa kipisi "kama sona en pana sona" pi utala nanpa 11 pi ilo Jutu, taso jan Welitasijun li anpa e ona.

tenpo sike #2024 la, sitelen tawa ona tan nasa pi nasin toki pi nimi ma lon ma Juke li kama "sitelen tawa nanpa wan lon tenpo sike" lon utala nanpa wan pi sitelen pi ilo Towin lon ma Juke lon ma Ele.

mun #10 pi sike #2025 la, mije pi lipu ma li pali e lipu "**" (nanpa ISBN 978-0-3697-7503-0).

kulupu nanpa tu tu pi sitelen tawa li pini lon suno #13 pi mun #10 pi sike #2024 li jo e sitelen tawa luka tu wan.

## sitelen tawa

### kulupu nanpa wan

### kulupu nanpa tu

### kulupu nanpa tu wan

### kulupu nanpa tu tu

### kulupu nanpa luka

## mije pi lipu ma lon utala musi

## lipu tan
jan Wen Ko Win

**jan Wen Ko Win**  anu **jan Osen Wan**  li pali e lipu toki e sitelen musi toki. ona li tan ma Wije li lon ma Mewika. pali ona la lipu *On Earth We're Briefly Gorgeous*  en lipu *The Emperor of Gladness * li suli esun.
ma Kaleko

**ma Kaleko** anu **ma Kalisa** anu **ma Kalisija** li ma kipisi pi ma Epanja. ma ni li luka e ma Potukale. 

ma Kalisija la toki lawa tu wan li lon:  en  en  anu . 

jan nanpa 42,62% lon ale li kepeken toki Kaleko lon tenpo mute.
jan Kisa Mikali

jan Salon Kisa Mikali (nimi suli Kisa Mikali) (toki Inli: Sharon Christa McAuliffe/Christa McAuliffe) li jan pi pana sona anu jan pi tawa lon ma weka. jan Mikali open lon kulupu ma Konko, Nuwansi, Mewika. jan Mikali li moli lon tomo tawa pi ma weka Salense. tawa tenpo moli, kulupu lawa pi jan pana sona en kulupu lawa pi jan tawa lon ma weka li pana jan Mikali e nimi pona suli. kiwen pi sama jan Makali li lon sinpin e tomo lawa pi ma Nuwansi. lon ni la kiwen ona li kiwen wan pi sama meli.
jan pi nasin olin tu

**jan pi nasin olin tu** li olin e mije e meli e tonsi li lon kulupu kule. 
jan pi nasin olin tu li ken olin ala e mije e meli lon nasin sama
jan Tewi A. Tewi

li jan pali pi ilo kon. ona taso li pali e .

jan mute li toki e ni: ona li jan pali nanpa wan pi ilo kon lon tenpo ale.

tenpo sike #LLLTTAMMMMLLLW la, ona li open pilin monsuta tan ale, li moli lon tenpo sike #MALLLTW tan tomo tawa linja.
jan Kaman Son

anu  (suno #13 pi mun #3 pi sike #1942 tawa suno #3 pi mun #12 pi sike #1999) li jan pi kalama musi tan ma Mewika. jan mute li kama sona e ona lon tenpo sike #1994 tan kalama musi sike ona tan kalama musi ona pi tawa musi.
ma Akapa

li ma kipisi pi ma Utun. ma tomo lawa ona li ma tomo Akapa. suli la ona li nanpa tu tu lon ma ona, mute jan la ona li nanpa luka luka. ma ale pi ma Utun la ona taso li jo e telo suli lon poka ona.

nena ma Umatami li lon ma Akapa. ona li nena ma pi suli nanpa wan lon ma Utun.
jan Wisen Kotalako

**jan Wisen Kotalako** (*Vicente Costalago*) li jan sitelen pi toki Intelinwe, toki Intelinwe, toki Losa.

## lipu
* 2014/2020: (IA) Le dece-duo travalios de Heracles
* 2021: (LFN) *La xerca per Pahoa*
* 2021: (IE) *Li sercha in li castelle Dewahl e altri racontas*.
* 2021: (IE) *Antologie hispan*.
* 2021: (IE) *Fabules, racontas e mites*.
* 2022: (LFN) *La marcia nonconoseda*
* 2022: (MINI) *Pensa*
* 2022: (IE) *Li tresor de Fluvglant*
* 2022: (IA) *Juliade*
* 2022: (LFN) *Antolojia espaniol*
* 2022: (IE) *Antologie de poesie europan*
* 2022: (NOV) *Mikri Antologie*
* 2022: (IE) *Subuqti*
* 2022: (IE) *Verses escapat de mi mente*
* 2022: (LFN) *Denova in la marcia*
* 2022: (IE) *Anidros*
* 2022: (IA) *Poemas*
* 2022: (LFN) *La Club de la Marcia in peril*
* 2022: (IE) *Li crímines de Cnocorran*
* 2022: (EO) *La trezoro de Erokeriherria*
* 2023: (IE) *Yo have ancor alquó a dir*
* 2023: (IE) *Exea!*
* 2023: (LFN) *Pensas rimada*
* 2023: (IA) *Kilglan*
* 2023: (IE) *Nov Vive*
* 2023: (LFN) *Un contia de libria*
* 2023: (LFN) *Rancur*
* 2024: (IE) *Heroicitás*
* 2024: (IE) *Poesies de amore e desamore*
* 2024: (LFN) *Senas*
* 2024: (IO) *Poemeti*
* 2024: (IE) *Reminiscenties*
* 2024: (IO) *La predicajo di Hakum*
* 2024: (EXT) *El Viriatu*
* 2025: (EXT) *Euris estremeñus i sotras poemas*
kulupu lipu pi toki Ekematula

li kulupu lipu sitelen kepeken toki Ekematula.

## lipu lawa
* 1984: *Requilorios*, tan jan Kose Malija Akon Olipela (José María Alcón Olivera).
* 2004: *El corral los mis agüelus*, tan jan Kose Penito Mate Pakuwa (José Benito Mateos Pascual)
* 2005: *Primera Antología de Poesía Extremeña*, tan jan Luwi Masine Telon (Luis Martínez Terrón)
* 2010: *El revesinu*, tan jan Kose Malija Akon Olipela (José María Alcón Olivera).
* 2011: *La nueva literatura en estremeñu*.
* 2012: *Pan i verea*, tan jan Ismale Kamona Kasi (Ismael Carmona García)
* 2012: *La nueva literatura en estremeñu 2*
* 2013: *Ceborrincho, relatos extremeños*, tan jan Mike Elelo Useta (Miguel Herrero Uceda) en jan Elisa Elelo Useta (Elisa Herrero Uceda)
* 2015: *Mamaeña, relatos extremeños*, tan jan Mike Elelo Useta (Miguel Herrero Uceda) en jan Elisa Elelo Useta (Elisa Herrero Uceda)
* 2018: *La Huélliga. Sentiris de la mi tierra*, tan jan Malo Ku Sisa (Marcos Cruz Díaz)
* 2020: *Aketón*, tan jan Polenijo Losike Pikela (Florencio Rodríguez Figueiras)
* 2024: *El sol del lobu*, tan jan Anipa Masin (Aníbal Martín)
* 2025: *Euris estremeñus i sotras poemas*, tan jan Wisen Kotalako (Vicente Costalago)

## jan sitelen
* jan Kose Malija Akon Olipela (José María Alcón Olivera)
* jan Ismale Kamona Kasi (Ismael Carmona García)
* jan Malo Ku Sisa (Marcos Cruz Díaz)
* jan Mike Elelo Useta (Miguel Herrero Uceda)
* jan Elisa Elelo Useta (Elisa Herrero Uceda)
* jan Anipa Masin (Aníbal Martín)
* jan Wisen Kotalako (Vicente Costalago)
jan Ewelin Tusi

jan Ewelin Tusi li mama mama pi jan Sanli Tusi. ona li pali suli, li tan ma sewi Ejele. ona li tawa ma Mewika. tenpo suli la ona li weka e jaki lon tomo tomo mute. ona li pali la ona li kama e tomo pan lili. ona li tawa musi ale pi jan Sanli. ni la jan Sanli li lon musi The Little Mermaid pi ma Bode ala; ni li ike, tan ni: ni li tan ala kulupu Dinsi. jan Ewelin li lukin la musi pi luka tu wan. ilo tawa ona nanpa wan li nimi "The Icicle". ona li wan olin, taso ona li majuna la ni li pini. ona li ken ala esun e ijo, tan ni: meli ken ala jo e mani. tenpo ni la, ni li tenpo mun meli, taso Ewelin Tusi li ike tawa jan Sami Riki! ni li tan seme?
kulupu Sanson

**kulupu Sanson** (toki Anku la: 삼성 *[samsʌŋ]*, toki Inli la: *Samsung*) li kulupu esun ma pi pali mute lon ma Anku. tomo lawa pi kulupu ni li lon ma pi kulupu Sanson, lon ma tomo Solu pi ma Anku. kulupu ni en kulupu ante mute li pali e ijo sama. kulupu ni li kipisi lon kulupu pi mani mute, lon ma Anku. tenpo sike #2024 la, kulupu Sanson li kulupu pi wawa mani nanpa luka lon ma ale.
kili pi loje jelo

**kili pi loje jelo** li ken moku li loje jelo. kili mute la ijo lili Kalotene li lon. ni li kule loje jelo. kili ni li lon kulupu ante mute. kili mute lon kulupu Situ li loje jelo. 

## kule
kulupu Kalotenojide li ijo lili. ni li loje li jelo li laso e kili. ijo lili β-Kalotene li loje mute li lon kulupu Kalotenojide. sijelo soweli li pali e ijo lili Pitamin A tan ijo β-Kalotene. tan ni la kili pi loje jelo li pona tawa soweli tawa jan. kin la ijo lili β-Kitokantin li ken loje jelo e kili. 

## kili ni li loje jelo:

* kili lon kulupu Kukupita (Cucurbita): tenpo monsuta la kili ni li suli. jan li ken pali e ni: ilo suno li lon ona.
* kili Kalote (toki Tosi: Karotte): kili palisa ni li lon anpa ma.
jan Oma Jaki

li jan pi sona pi ijo lili. tenpo sike #2025 la, ona en jan Lisa Loson en jan Susumu Kitakawa li kama jo e pona Nope pi sona pi ijo lili, tan pali ona pi ijo wan la leko lili pi kiwen ilo en leko lili pi ijo lon li lon().

ona li jan pi pana sona lon tomo sona Pekeli pi ma Kaliponija.

ona li kama lon ma Aman lon ma Utun. ona li jo e sike 15 la ona li tawa ma Mewika. sike #2021 la ona li kama jo e lipu lon pi ma Sajusi. ni ale la ona li jo e lipu pi ma Utun e lipu pi ma Mewika e lipu pi ma Sajusi.

## o lukin kin
lipu ilo ona (lon toki Inli)

## tan
ilo ante toki pi ilo Kuko

li ilo lon kulupu pi ilo sona. sina pana e sitelen anu lipu tawa ona la ona li ante e toki ona. ilo ni li sona e toki mute. kulupu Kuku li pali e ona lon tenpo sike nanpa 2006.
toki Pokasi

li toki lon kulupu toki Lowan seli. ma Pokasi en ma Otesa pi ma Ukawina li toki Pokasi. ona li sama mute tawa toki Maketonija.

## sitelen
tenpo sike #886 la, toki Pokasi li kepeken sitelen Kakolisi, taso tenpo li tawa la ona li kama kepeken sitelen Kililisa.

tenpo ni la, sitelen ale ona li ni:
musi Tepotu

musi Tepotu (toki inli: Team Fortress 2, toki pona: kulupu pi tomo awen 2) li musi utala pi jan wan. ona li musi nanpa wan pi kulupu Walu. musi ni la, jan musi mute li utala lon kulupu tu ni: kulupu loje (kulupu RED) en kulupu laso (kulupu BLU). ma mute la, kulupu loje li awen e ma en kulupu laso li lukin lanpan e ma anu pakala e ona kepeken tomo tawa poka ilo pakala wawa. ma ante la, kulupu tu li lukin lanpan e ma anu poki sona pi kulupu ante.

jan musi li jan wan tan jan utala ni poka ken ante:
* jan tawa (Scout)
* jan utala (Soldier)
* jan seli (Pyro)
* jan pakala (Demoman)
* jan kiwen (Heavy)
* jan ilo (Engineer)
* jan misikeke (Medic)
* jan weka (Sniper)
* jan len (Spy)
jan musi mute en kulupu mute li ken jo e jan utala sama. jan utala wan ken pali pona tawa jan utala ante anu utala pona e jan utala ante.
len pi ma Mewika

li len ma tan ma Mewika. ona li jo e linja kule 13. linja kule ni li loje li walo. len ma ni li jo kin e ijo laso. ijo laso ni li jo e mun walo lili 50. mun walo lili ni li sama ma lili lawa 50 pi ma Mewika.
jan San Kamo

(suno #21 pi mun #2 pi sike #1875 tawa suno #4 pi mun #8 pi sike #1997) li jan tan ma Kanse. ona li lon lon tenpo sike 122 li jan pi lon pi tenpo pi suli nanpa wan lon tenpo ale.
ilo lipu IBM 5150

ilo lipu IBM 5150 li ilo lipu tan kulupu IBM.ilo lipu IBM 5150 li kama tenpo suno nanpa 8 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike nanpa 1981
jan Sasali

li jan pi nasin sewi Isilami pi sona mute: ona li jan pi pana sona, li mama pi ijo sin, li jan pi pali ilo, li jan sitelen. jan li pana e nimi "mama pi sona pi pali ilo" tawa ona.

## tan
sona pi lawa jan

li nasin sona pi nasin jan. ona li sona e toki insa e pilin e nasin jan. sona ni li ken pona e lawa jan.

## nasin

### nasin kon
 li mama e nasin kon.

nasin kon li kipisi e lawa:  en  en .

#### kon len
kon len li ante ala li awen. wile li lawa e kon len.

### nasin pi nasin jan
 li mama e nasin pi nasin jan.

### nasin pi pona jan
 li mama e nasin pi pona jan.
lipu sewi Kulan la toki open

li toki nanpa wan pi lipu sewi Kulan. kipisi lili 7 li lon ona.

jan li toki e ona lon tenpo ale ona pi .

jan mute li toki e ni: ona li .

## kon
**بِسْمِ ٱللَّهِ ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ** ۝١‎

[*bi-smi-llahi-r-raḥmāni-r-raḥīm(i)*]

1 kepeken nimi sewi, pi pilin mute, pi olin taso.

**ٱلْحَمْدُ لِلَّهِ رَبِّ ٱلْعَـٰلَمِينَ** ۝٢‎

[*al-ḥamdu li-llāhi rabbi-l-ʿālamīn(a)*]

2 pona ale tawa sewi, lawa pi ma ale,

**ٱلرَّحْمَـٰنِ ٱلرَّحِيمِ** ۝٣‎

[*ar-raḥmāni-r-raḥīm(i)*]

3 pi pilin mute, pi olin taso.

**مَـٰلِكِ يَوْمِ ٱلدِّينِ** ۝٤‎

[*māliki yawmi-d-dīn(i)*]

4 lawa pi tenpo suno nanpa pini.

**إِيَّاكَ نَعْبُدُ وَإِيَّاكَ نَسْتَعِينُ** ۝٥‎

[*iyyāka naʿbudu wa-iyyāka nastaʿīn(u)*]

5 mi mute li toki e ni: sina sewi. mi mute li tawa sina tan ni: sina pana e awen.

**ٱهْدِنَا ٱلصِّرَٰطَ ٱلْمُسْتَقِيمَ** ۝٦‎

[*ihdina-ṣ-ṣirāṭa-l-mustaqīm(a)*]

6 o tawa e mi mute tawa nasin palisa,

**صِرَٰطَ ٱلَّذِينَ أَنْعَمْتَ عَلَيْهِمْ غَيْرِ ٱلْمَغْضُوبِ عَلَيْهِمْ وَلَا ٱلضَّآلِّينَ** ۝٧‎

[*ṣirāṭa-llaḏīna anʿamta ʿalayhim ghayri-l-maḡḍūbi ʿalayhim wa-la-ḍ-ḍāllīn(a)*]

7 nasin pi jan la sina pona e ona taso, jan la sina pilin ike ala tawa ona, jan la ona li weka ala tan pona.
lipu sewi Kulan la toki pi soweli mani

li toki (Sula) nanpa tu pi lipu sewi Kulan. kipisi lili (Aja) 286 li lon ona. ni la, ona li toki Sula pi suli nanpa wan lon lipu sewi Kulan.

ona li open kepeken sitelen nasa *alif* (ا)*, lām* (ل)*,* *mīm* (م).

ona li jo e kipisi Aja pi sewi nanpa wan. ni li kipisi Aja pi supa sewi.
sitelen Palemona

li sitelen pi nasin Apukisa li sitelen sin pi toki Losupan. jan *la kmir* li pali e ona tan ni: ona li wile ala  e kulupu jan.

nimi pi sitelen Palemona li kama tan *zbasu* (pali) tan *lerfu* (sitelen lili) tan *morna* (nasin)

= tan =
ma Man

li ma kipisi lon ma Utun. ona li suli pi nanpa wan lon ma on li jo e ma tomo Peta. ma tomo Peta li wan tan pona suli luka tu pi ma ale.
kulupu pali pi sitelen pona

sitelen pona la **kulupu pali pi sitelen pona** li pana e wile pi jan sitelen.

sitelen pona li kama lon nasin Juniko la kulupu li wile e ni. taso la, kulupu Juniko li wile e ni: jan mute li kepeken nasin sama. ni la kulupu pali li wawa e nasin tu:
* **sitelen pona kulupu**: ni li nasin pi jan mute. ona li awen sama lon tenpo suli. jan mute o pali pona kepeken ni.
* **sitelen pona musi**: ni li nasin musi. ni li nasin ante mute pi jan wan pi kulupu lili. ona li ken ante mute tawa jan mute.

ona li kama lon tenpo sike nanpa 2025. lawa la kulupu li lon ma Kanata.

## linja
* lipu sona
lipu sewi Kulan la toki jan

li toki (Sula) nanpa 114, li toki nanpa pini lon lipu sewi Kulan. kipisi lili (Aja) 6 li lon ona.

toki ni en toki pi open suno (Al-Falaq) li jo e kon pi sama mute. ni la, jan li pana e nimi "Al-Mu'awwidhatayn" ("toki tu awen") tawa ona.

toki ni li toki pi ma Maka.

ken (Suna) la, jan li toki ni lon poka pi jan pi pakala pilin, li toki e ni lon tenpo poka pi lape ona.
sitelen tawa "nasin seme la mi tawa jan mama meli sina"

sitelen tawa "nasin seme la mi tawa jan mama meli sina" (toki Inli: How I Met Your Mother) li sitelen tawa musi pi ma Mewika.