open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
kili palisa

kili palisa mute li lon:


Bananavarieties.jpg|kili palisa tan kulupu Musa. kili palisa ni li ken jelo li ken laso li ken loje. 
Cucumis sativus1.jpg|kili palisa tan kulupu Cucumis Sativus. kili palisa ni li laso. jan li pana e ona lon telo la, ona li kama laso lili
Carrots of many colors.jpg|kili palisa tan kulupu Daucus Carota Sativus. ona mute li loje jelo. taso, ona ante li kule ante. ona li kili pi noka kasi
kiwen

**kiwen** li nasin ijo wan. nasin ijo ante li kon li telo li kon suno. kon en telo la kiwen li jo e suli mute. kiwen li wan e telo anu kon la ona li ken kama ko.

jan li ken kama jo e ona tan ma anpa. jan li wile pakala e kiwen la jan li wile kepeken wawa mute tan ni: kiwen li wawa.

ijo:Balanced_Rock.jpg|kiwen ma
ijo:Agosi Kupferbarren.png|kiwen mani
ko jaki

**ko jaki** li ko li kama tan lupa monsi. tenpo monsi pi kama pi ko jaki la ko jaki li moku. jan anu soweli anu kala li moku la moku ni li ante lon insa sijelo li kama ko jaki.

kon pi ko jaki li tan akesi lili mute mute. akesi ni li tan kin e kon pi lupa monsi.

tenpo suno wan en nanpa tu anu nanpa tu wan la jan li pana e ko jaki. tenpo lili jan li pana kin.

tenpo ni anu tenpo ni la ko jaki li kama kiwen lon insa. ko jaki kiwen pana li pilin ike tawa sijelo. taso tenpo ni anu tenpo ni la ko jaki li kama telo lon insa. ko jaki telo pana li pilin kin ike tawa sijelo. taso ni li kama jaki mute.

tenpo pini la jan li kepeken e ko jaki soweli tawa ni: jan li pana moku e kasi moku.

jan sona pi tenpo ni li kama sona e moku soweli tan ni: jan sona li lukin e ko jaki soweli.

jan li ken pana e ko jaki telo.
ko walo pi weka seli suno

sina tawa lon anpa suno la o pana e **ko walo pi weka seli suno **tawa selo sina. sina pali ala e ni la selo sina li seli. sina ken kama jo e ona lon esun ilo pi pona sijelo.
kulupu E@I

li kulupu pi toki Epelanto li pali e ijo mute pi toki mute lon ma Elopa. ona li ijo lawa ala, li esun mani ala.

ona li jo e tomo lawa lon ma tomo Pasisanke lon ma Lowenki.

## lipu ante
* lipu pi kulupu E@I
*
wan esun pi ma Elasija

**wan esun pi ma Elasija** (anu **esun poka pi ma Elasija**) li wan esun pi ma luka. ona li lon ma Elopa li lon ma Asija. ona la ma Losi en ma Pelalusi en ma Aja en ma Kasatan en ma Kilisitan li kama wan lon esun. ma ale li toki ante la toki Losi li toki suli lawa.
kulupu Wapeli

**kulupu Wapeli** (toki Inli: *Industrial Workers of the World, IWW*) li kulupu pi jan pali tan ma mute.

## sona tenpo
ona li kama lon tenpo suno 1905 lon ma tomo Sikako lon ma Mewika. toki pona la, ona li "kulupu pi jan pali pi ma ali".

taso, jan mute li nimi e jan pi kulupu ni e ni: jan Wapeli (toki Inli: *Wobblies*). kulupu Wapeli li jo e jan pali pi pali ali. kulupu mute ante pi jan pali li jo e jan pali pi pali wan taso. ona li jo ala e jan lawa esun.

## tan
tan pi kulupu Wapeli li ni: ona li wan e kulupu pali. ona li toki e ni: kulupu pali en kulupu jo li jo ala e sama. jan Wapeli mute li jan pi nasin pi lawa ala anu nasin pi jo kulupu.

tenpo 1910 en tenpo 1920 la, kulupu Wapeli li kama suli. taso, kulupu lawa li utala e kulupu Wapeli. taso, kulupu Wapeli li moli ala. tenpo ni la, kulupu Wapeli li lon ma Mewika li lon ma Kanata li lon ma Piten li lon ma Ele li lon ma Tosi li lon ma Osalasi li lon ma Suwasi li lon ma Italija li lon ma Isilan li lon ma Oselija. ona li kama suli kin.

## lipu ante
*lipu pi kulupu Wapeli
kulupu jan Lasena

**kulupu jan Lasena** li kulupu pi tenpo pini. tenpo ni la ona li lon ala. tenpo pini la ona li lon ma Italija. ma ona li ma Etulija. toki Lasena la nimi ona li *Rasenna*. jan pi ma Loma li pana e nimi *Etruria* tawa ona.

tenpo open ona la nimi ante la ona li kulupu Wilanowa. ona li kama suli li kama esun tawa ma Elina tawa kulupu Kelita.

ona li lawa wan ala. jan lawa pi ma tomo luka luka tu li poka li kulupu Lasena.

pini la ma Loma li pakala e kulupu jan Lasena li moli e ona li kama e ni: jan pi kulupu Lasena li kama jan pi ma Loma li kama toki pi ma Loma.
kon ike li jaki e kon ma

kon ike li sama kon. taso ni li kepeken ni: jan ali ma ni li pakala. kon ike li kama tan ni: tomo pali li seli. kon ike pi kiwen pimeja li tawa sewi li seli e ma ni.
kulupu ma Apika

**kulupu ma Apika** li kulupu ma pi ma mute. ma pi poka ali lon ma Apika li lon kulupu ma Apika. taso ma Malipe li lon ala kulupu ni.

## toki
kulupu ma Apika li jo e toki mute. toki ona li tan ma Elopa li tan ma Apika li tan ma Asija lili. tenpo pini la ma Apika li wawa ala. ma mute en jan mute li tawa ma Apika. toki ona kin li kama tawa ma Apika. 

toki suli pi kulupu ni li toki Inli li toki Kanse li toki Potuke li toki Alapi li toki Sawili li toki Epanja li toki mute ante pi ma Apika.
kulupu jan Sami

li toki e kulupu toki Sami e toki mute ante. jan Sami li lon ma Sanpi. poka pi telo suli Asika la ni li lon ma Wensa lon ma Nosiki lon ma Sumi lon ma Losi. ni li jo e ma kasi mute e ma suli lete pi ala kasi.
kulupu jan Wiku

li kulupu jan lon ma Sinsan pi ma Sonko. jan mute pi kulupu ni li lon nasin sewi Isilami.

## toki pi ma Sonko li ike e ona mute
**pali len** 

BBC li toki e ni:kulupu lawa pi ma Sonko li ike e ona mute li kepeken ona mute tawa pali e len. 

ma Sonko la,ni li tan pali len pi ma Sonko li suli nanpa wan lon ma ale,BBC en ante li toki pi lon ala tan lili e esun pi ma Sonko. 

**ike e ona mute en ante** 

jan mute pi ma Elopa pi ma Mewika li toki e ni:ma Sonko li ike e ona mute li pini e ken mama pi ona mute li insa e ona mute lon tomo ike li unpa pi ken ala e ona mute. 

ma Sonko li toki e ni:ni li lon ala,tomo ike li ma pi pana sona,jan Wiku sin mute mute li kama lon.

## tenpo pini
ma lawa suli Sin (Qing) li lawa e jan Wiku . taso ona li lawa ala lon sike suno nanpa 1911. jan Wiku mute li utala tan sike suno nanpa 1934 tawa sikw suno nanpa 1949 tan ona li wile lawa e ma ona. sike suno nanpa 1949 la kulupu utala Sonko li lawa e ma Wiku.

## toki
jan Wiku li toki e toki Wiku. toki ni li sama toki Tuki. teno ni la, jan mute en ilo mute li kepeken toki Wiku lon ma Sonko.

## tan sona
kulupu pi ma ni pi jan ni: ona li ken ala toki e ona sama

jan anu ma li ken ala toki e ona sama la,  li lon tawa ona.

kulupu li wile pana e lawa tawa ma ona tawa jan ona la, ona li ken toki tawa ma ni tawa jan ni.

## ma ona en kulupu ona
*ma Apesa 
*ma Ase 
*kulupu jan Apikanse
*kulupu jan Awasi
*ma Katala
*ma Peson
*ma Po
*ma tomo Sisi
*ma Tawan
*sina pali e lipu pi ma lon kulupu ni la o pana e lipu lon ni

## nimi tawa
*lipu ilo lawa
kulupu ma Nosen

**kulupu ma Nosen** (*Norden*) li wan ma pi nanpa luka ma lon ma Elopa. ma Wensa en ma Sumi en ma Tansi en ma Isilan en ma Nosiki li lon kulupu ni.
kulupu pi wan ma

**kulupu pi ma mute wan** li kulupu pi ma mute mute. lawa ma li toki tawa lawa ante kepeken kulupu ni. tomo lawa pi kulupu pi ma mute wan li lon ma tomo Nujo.

## tenpo pini

pini pi utala suli nanpa wan la ma mute li wile utala ala lon tenpo kama. ma ni li pali e kulupu ma (League of Nations, Société des Nations). taso, kulupu ni li pali e lili lawa ala. ona li kama lon tenpo sike 1920. ona li weka lon tenpo sike 1946. kulupu ma ni li ken ala open ala e utala suli nanpa tu.

## kulupu ma wan
pini pi utala suli nanpa tu la ma mute li wile utala ala li wile e ale pona li sona e kulupu ma lon tenpo pini. ma ni li pali e kulupu ma wan (United Nations, Les Nations Unies, Naciones Unidas, Объединенные Нации, الأمم المتحدة, 联合国). kulupu ni li wile pini e utala li wile e ni: ma ale li pona tawa ma ante. tenpo ni la kulupu ma wan li jo e ma ale mute mute mute mute luka luka tu wan (193). ma lili taso li lon ala (kulupu pi ma en jan pi toki ala).
kulupu pi tenpo lili

**kulupu pi tenpo lili** li kulupu jan. ona mute li tawa lon wan li pali nasa li pali musi.

ona li pini e pali musi ona la ona ale li tawa weka.

tenpo mute la jan pi kulupu ni li sona ala e jan ante pi kulupu ni li toki ala tawa jan ante pi kulupu ni.

kulupu pi tenpo lili li ijo sin. ijo ni li kama tan ma Mewika tan ma pi Joka sin. tenpo ni la kulupu ni li lon ma mute.
kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaju

**kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaju** li kulupu toki lon ilo Jaju li lawa tawa jan pi toki pona. jan Sonja li pali e ona. jan mute li lon ona li toki e ijo mute pi toki pona li toki lon toki pona en toki ante (toki Epelanto en toki Inli).

## jan li toki e seme

kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku li jo e ijo pona mute e ijo suli mute. ni li lon:
* nasin pi wan toki pi toki pona
* lipu sewi Pakawakita lon toki pona (o lukin e ni kin)
* kama kulupu Ijoko lon tenpo sike 2006 (o lukin e ni kin)
* nanpa seme la nimi pi toki pona li kama? (o lukin e ni kin)
* nimi lili pi toki pona lon lipu pi kulupu pi nimi lili ISO 639-3
* lipu sewi Pipija lon toki pona (o lukin e ni kin)
* ante e nasin toki pi toki pona
* ante e kulupu nimi pi toki pona
* sitelen sin tawa toki pona
* seme li sin li suli lon ma
* ...

## nimi lupa
* kulupu toki pi toki pona lon ilo Jaku (o lukin e ona lon lipu Narkive)
kute ala

**kute ala** anu **kute ike** anu **kute weka** anu **kute lili** li ijo ike pi sijelo jan.

jan pi** **kute ala anu jan pi kute ike li ken ala kute anu ken kute ike e kalama.

jan ni li wile toki la ona li ken kepeken toki luka. taso jan ante li sona ala e toki ni la ona li ken ala toki tawa ona.

jan pi kute ala li ken pilin taso tan ni: ona li ken ala toki tawa jan ante.

## tan
tan pi kute ala li mute.

jan li kama suli la kute ona li ken kama ike. jan ni li ken kama jo e ilo pi pona kute .

jan li ken pakala anu weka e kute ona tan ni: kalama pi suli ike li lon.

jan lili li ken kute ala tan ni: ona li lon mama la ijo ike li lon.

ijo ike ante li ken pakala e kute jan.

## nasin pona
jan pi kute ike li ken kepeken e ilo pi pona kute. ilo ni li pona lili e kute ona kepeken ni: kalama li kama wawa.

ilo sona li ken pali e ni: ona li kute e toki la ona li sitelen e toki ni. ni li pona tawa jan pi kute ala tan ni: ona li ken lukin e sitelen ni.

jan pi kute ala li ken lukin. tan ni la ona li wile toki la ona li ken kepeken toki luka.

jan pi kute ala li ken kama sona e ni: ona li lukin e uta pi jan toki la ona li sona e toki ona. taso ni li ike: jan li kalama e nimi la nimi mute li lukin sama lon uta ona.
kulupu nena Alepen

anu  anu  li kulupu pi nena ma lon ma Elopa. kulupu nena li lon ma mute ni:
* ma Esalasi
* ma Italija
* ma Kanse
* ma Suwasi
* ma Tosi
* ma Lowensina
* ma Lisensan

kulupu ni la nena ma pi suli nanpa wan li . ona li lon ma Kanse lon ma Italija.

kulupu ni li lon poka pi ma tomo Sijete, lon poka pi ma tomo Nise, lon poka pi ma tomo Win.

nena Großglockner li nena pi suli mute mute. kulupu nena li lete mute. ko lete walo mute li kama lon nena. jan mute li tawa kulupu nena Alepen tan ni.

jan li lon ma ni lon tenpo pi majuna mute. jan li lukin e sijelo moli pi jan majuna lon tenpo sike nanpa 1991. jan ni li lon tenpo pi weka pi tenpo sike MMLLA. jan pi tenpo sin li pana e  tawa ona.

ma ni li tomo pi jan LLTTAAA. tenpo sike ale la, jan WAMAAA li kama lon ma ni lon tenpo musi.

## tan sona
kulupu Lamusitan

**kulupu Lamusitan** (toki Tosi: *Rammstein*) li kulupu pi kalama musi kiwen. ona li tan ma Tosi. jan mute li sona e ona tan ni: ona li kalama tawa jan ante la ona li jo e seli mute. ona li jo e seli tawa ni: seli li musi mute. nimi **Rammstein** li tan ni: ma tomo **Ramstein-Miesenbach**. tomo tawa kon li lon ma tomo ni li pali e ni: jan mute li moli.

## jan pi kulupu ni
jan Till Lindemann li pali e kalama uta. jan pi ilo kalama pi linja tu tu tu li jan Richard Z. Kruspe li jan Paul H. Landers. jan pi ilo pi kalama anpa pi linja tu tu li jan Oliver Riedel. jan Christian Lorenz li jan pi ilo kalama musi pi nena mute pi linja ala. jan Cristoph Schneider li jan pi poki kalama.
 
## sitelen ona
tenpo mute la sitelen ona li lon toki Tosi. jan Oliver Schneider li toki e ni: "toki kanse li toki olin la toki Tosi li toki pi pilin moli." sitelen ona li musi pimeja. ona li pilin e ni: unpa li musi mute. taso ken la jan li ken ala sona e musi ni.
lape

jan li **lape** la sijelo ona li tawa ala anu tawa lili. ona li sona ala e ijo lon poka ona. tenpo lape la, sijelo jan li kama wawa sin. 

lape la, jan li lukin ala li kute ala e ijo lon. taso jan li ken lukin e sitelen lape. jan li lape ala la sijelo ona en pilin ona li kama ike. suno wawa anu kalama wawa anu pilin wawa la jan li ken ala lape.

soweli li lape lon tenpo pimeja la ona li soweli pi tenpo suno. jan li soweli pi tenpo suno. soweli li lape lon tenpo suno la soweli ni li soweli pi tenpo pimeja. kijetesantakalu en soweli Felis Catus li soweli pi tenpo pimeja.
laso

**laso** li kule lawa. ona li kule telo li kule sewi li kule kasi li kule pi ijo ante mute.

## sitelen laso

sitelen:Champ de blé Côte-d'Or Bourgogne avril 2014.jpg|kasi laso en sewi laso
sitelen:Blue sky and ocean at beach (Unsplash).jpg|telo laso en sewi laso
sitelen:Neptune - Voyager 2 (29347980845) flatten crop.jpg|mun Netunu li laso lili
sitelen:Turquoise.pebble.700pix.jpg|kiwen laso
sitelen:Green treefrog.jpg|akesi pi noka wawa
sitelen:The Earth seen from Apollo 17.jpg|sitelen pi mun mi The Blue Marble
poka laso pi lukin ala

**poka laso pi lukin ala** li kule lon poka laso. jan li ken ala lukin e ona. taso, soweli lili en pipi mute en akesi lili en waso lili li ken.
## ike ona

suno pi poka laso ni li ken moli e soweli. suno sewi li pana mute e ni. taso, pona la sewi pi ma ale li pini e suno pi laso wawa. kin la jan li ken kepeken e ko pi weka suno tan ni: ona li wile seli ala.

## pona ona

kule ni li ken pona tawa jan tan ni: ilo li ken suno e telo sijelo mute, e ijo mute ante.
lawa

**lawa** li wan pi sijelo jan. lawa la lukin en nena kon en nena kute en linja en uta li lon. kepeken lawa la jan li ken lukin li ken moku. jan li pali e ale tan lawa. lawa jan li lon ala la jan li moli.

soweli en akesi en waso en pipi la lawa li lon kin. lawa pipi li lon ala la ona li ken moli ala li awen tawa.

lawa la sinpin jan li suli tawa jan mute. jan mute li pilin e ni: sinpin lawa mi li pona lukin ala la jan ante li pilin ike tawa mi. taso jan li sona mute e kon la selo lawa li lili.

kulupu jan la jan wan li ken pilin e ni: mi wile pali sama lawa. jan ni li jan lawa. jan lawa li toki e jan ante: o pali sama toki mi. jan lawa li sona li pona la kupulu jan li ken pona e mute. taso jan lawa li ike la kulupu jan li pakala mute.
lawa ma

**lawa ma** la jan li lawa e ma. jan pi lawa ma li kama e nasin lawa.

ma mute la jan ale li wile pana e mani tawa lawa ma. jan lawa li ken lawa e ma kepeken mani ni. jan lawa li ken pali e nasin e tomo. ma mute li utala e ma ante kepeken mani ni.

lawa ma li ken ike. ni, la lawa ma li pali ala e ijo pona tawa jan ale.

## nasin ante

nasin ante pi lawa ma li ante mute lon nasin ni:

### kulupu lawa li lawa tan seme?

*  la, jan wan li lawa e ma. ma mute la, ona li moli la, jan lili ona li kama jan lawa. ma mute pi nasin ni la, jan lawa li toki e ni: lawa sewi li pana e lawa tawa mi. tenpo pini la, nasin pi lawa wan li nasin pi lawa ma lon ma mute. taso, tenpo ni la, jan lili li wile e nasin ni pi lawa ma.

*  la, kulupu lawa li kama tan jan. ma mute la, kulupu ni li jan ma pi mani mute.

*  la, jan li ken ante e ni: jan seme li lon kulupu lawa? jan mute li ken ante e kulupu lawa, lawa ma li nasin pi lawa jan. jan lili li ken ante e kulupu lawa, lawa ma li nasin pi ijo jan. jan lili li toki insa e ni: nasin lon pi lawa jan la, jan ale li ken ante e lawa kepeken ala kulupu lawa. jan mute li toki insa e ni: nasin pi ijo jan en nasin pi lawa jan li sama.

*  la, jan ala en kulupu ala li lawa e ma. jan ala li anpa tawa jan ante. jan li ken pali e kulupu. taso, kulupu ni li ken ala lawa e jan ante. nasin pi lawa ala li lawa ma suli ala. jan li toki e ni: nasin pi lawa ala la, kulupu mani li lawa e jan. jan ante li toki e ni: nasin pi lawa ala la li pona mute tawa kulupu pali. nasin pi lawa ala li monsuta tawa jan mute. ona li wile anpa tawa lawa ma. (o kama sona mute)

### kulupu lawa li jo e wan seme?

ma mute pi nasin "ijo jan" la, kulupu lawa li jo e wan 3:

* **kulupu pi pali nasin** li pali e nasin lawa. nasin lawa li toki e ni: jan li ken ala pali e seme? jan li pali e ona la, ike seme li kama tawa ona? kulupu lawa li pali e seme tawa jan?

* **kulupu pi toki nasin** li sona e nasin lawa, li lawa e tomo toki pi nasin lawa. jan li pali e ijo ike tawa nasin lawa la, kulupu ni li lukin e pali ona, li toki e ni: pali ni li ike ala ike? kulupu lawa o, pali e seme tawa jan ni? sin la, jan mute li ken toki e ijo ni tawa kulupu ni: "jan ante li pali e ike tawa mi." ni la, kulupu ni li ken lukin e ijo, li ken toki e ni: jan seme li pali pona? kama mute la, kulupu pi toki nasin li ken ante e nasin lawa.

* **kulupu pi pali lawa** li pali e ijo ante, li jo e wan mute.

** jan lawa li lawa e kulupu ni. ma mute la, ona li lawa e ma ni ale. ma ante la, nasin lawa pi poki e wawa ona.

** kulupu jan pi jan lawa li jan anpa pi jan lawa. ona li lawa e nasin ante pi kulupu lawa.

** kulupu utala pi nasin lawa li pali e ni: ona li lukin e ma, li kama sona e ni: jan seme li pali ike tawa nasin lawa?, li utala anu poki e jan ni.

ma mute la, kulupu pi pali lawa li wile pali e ijo tan kulupu tu ante taso.

### sona sin

ma mute la, kulupu lawa li ken toki e ijo ni: "ma ni li ma pi nasin wan". taso, lon la, nasin ona li sama nasin ante. ken la, nasin lawa pi ma li pali ike. ken la, kulupu lawa li kute ala e nasin lawa.
len pi ma Netelan

**len pi [[ma Netelan]]** li loje li walo li laso. len ni li lon tenpo suli li open lon sike nanpa 1575. lawa la jan li kepeken len lon tenpo suno pi jan lawa.
suwi lete

jan mute li moku e suwi lete.

nasin pali suli pi suwi lete la jan li kepeken telo soweli anu kili, kepeken ko suwi. ona li ken pana e moku suwi ante lon ni. jan mute li moku e ona lon tenpo seli.

suwi lete pi ma Italija li lete Selato.

nasin ante la kili palisa jelo li ken kama suwi lete.
jaki lili pi poki sijelo lili

li ijo lon lili li mama lon poki sijelo lili pi ijo lon ante taso. ken la, ona li pana e ike sijelo. ona li ken ike e kasi e soweli e jan li ken tawa sijelo ante tan sijelo wan.
linja

**linja** li suli sewi li lili poka la, linja en palisa li sama. linja li ken ante e nasin ona la, linja en palisa li ante.

## linja pi selo jan

jan li ken jo e kule linja ni lon sijelo ona: 
*linja walo
*linja pimeja
*linja loje
*linja loje pimeja
*linja pi kule ante

kin la jan li ken ante e kule ona kepeken kule.

## linja pi ilo kalama

linja pi ilo kalama li lon ilo kalama tan ni: jan li kepeken ona la, ona li kalama.

## linja pi pana telo
linja ni li ken pana e telo tawa tomo sina, tawa kasi sina.

## linja pi sike kiwen

sike kiwen mute li kama wan li kama linja. 

## linja wawa
linja wawa li ken pana e wawa tawa ilo sona sina.

## linja len

linja len li mute lon len. jan li ken pali e len kepeken linja ni.
linja pona

**linja pona** li nasin pi sitelen pona lon ilo sona. ona li tan jan Same. jan mute li kepeken linja pona. linja pona li jo e sitelen sin tawa sitelen ante.
lipu

**lipu** li ken ijo tu: 

* ona li jo e sitelen tawa ni: ona li pana e nasin pali anu nasin sona tawa jan.
* ona li suli tan poka wan tawa poka ante, li suli tan anpa tawa sewi. taso, ona li lili tan sinpin tawa monsi. mute la, jan li ken sike lili e ona.

## lipu kasi

**lipu kasi** li lipu li tan kasi. jan li pali e ona la, jan li pakala e kasi li pana e telo tawa ona li kama e ko. jan li pana e ko kasi ni lon poki supa li seli e telo tan ona. ni la, ko li kama lipu. 

mute la, jan li sitelen lon lipu kasi. ante la, jan li kepeken lipu kasi tawa mani tawa weka jaki tawa poki. 
## lipu toki
**lipu toki** li suli tawa musi tawa sona. jan li sitelen e sona lon lipu kepeken sitelen. sitelen toki lon lipu li lipu toki. sina ken lukin e lipu toki li ken kama sona e sona pi jan sitelen. lipu sona Wikipesija kin li lipu toki sona lon ilo sona.

nasin pi lipu toki li toki musi. taso, toki musi li ken kepeken lipu ala.


Gutenberg Bible, Lenox Copy, New York Public Library, 2009. Pic 01.jpg|lipu toki
Google Chrome on Windows 11.png|lipu toki pi ilo sona
lawa pi jan pali

**lawa pi jan pali** li sona pi jan Lenina. ona li pali e ni. sona li wan ala, jan li kute ante mute. seme jan Lenina li wile toki, jan li sona ala. jan li sona ala e ni: tenpo ni la, jan Lenina li toki e seme tawa jan Jose Satalin? jan Lenina li pilin pona tawa jan Satalin?

## sona lawa pi jan pali
jan mute li kute e ni lon sona lawa pi jan pali: jan pali li pali e kulupu. kulupu ni li lawa, en jan ante li pilin ike.
jan ante li kute e ni: jan ale li lon kulupu pi jan pali, tan ni: jan ale li pali.
lawa nimi pi toki Tosi

toki Tosi li jo e nimi wan tu, ona li **nimi ijo** li **nimi pali** li **nimi seme**.

## nimi ijo
nimi ijo li pana e sona ijo. ona li ken meli li ken mije li ken pi meli en mije ala. (toki Tosi la *weiblich*, *männlich*, *neutral*). nimi ijo li jo e kulupu nimi tu tu (toki Tosi la ni li *die vier Fälle*). ona li ni: 
* kulupu 'e' (Akkusativ) 
* kulupu 'pi' (Genetiv)
* kulupu  lawa (Nominativ) 
* kulupu 'tawa' anu 'lon' (Dativ)

nimi ijo lon toki Tosi li wan ona mute. toki pi ijo wan taso la o kepeken e "der, die, das". toki pi ijo wan taso ona li ijo taso ala la o kepeken e "ein, eine".

## nimi pali

## nimi seme
lipu Tokipona.info

**lipu Tokipona.info** li lipu lon ilo Intene li lipu sona pi toki pona. ona li lon toki Epelanto. jan Wena li pali e ona. kulupu E@I li jo e ona.

## lipu ante
* tokipona.info
lipu Suwesuwekusa

**lipu Suwesuwekusa** (anu “*sitelen pi pali ala*”) li lipu kasi sona tan ma Nijon. tenpo pini weka la jan Sohita Kenko li sitelen e ona. ona li kulupu pi sitelen lili. jan Kenko li kepeken sona Pusi. sitelen lili pi jan Kenko li toki e ni: nasin lon li seme? nasin jan li seme? jan ale la tenpo lili taso li lon ma ni.

jan li ken kama sona e mute tan lipu kasi ni. tenpo lili la ona li musi kin.

jan Kenko li toki e ni: “tenpo ale la jan pi sona lili li wile alasa e kulupu ale pi ijo ale. kulupu ale ala li pona mute. kulupu ale li pona lili.”

## tawa weka
*lon ni la sina ken lukin e lipu ni kepeken toki Inli
*lon ni la sina ken lukin e lipu ni kepeken toki Sapani.
*lon ni la sina ken kute e nimi tan Suwesuwekusa
lipu pi jan lili pi jan Tokin

li lipu musi. jan Tokin li pali e ona.

## lipu ni li seme?

jan lili Pipo Pakin (*Bilbo Baggins*) li lon tomo ona. tenpo wan la jan sona Kante (*Gandalf*) li kama poka kulupu pi jan lili wawa. jan lili wawa pi lawa li toki e ni tawa jan Pipo: "monsuta Samu (*Smaug*) li weka e mi mute tan tomo mi! mi wile utala e ona!" kulupu li wile e jan open. jan Kental li sona e ni: jan Pipo li jan open pona.

kulupu li tawa la jan monsuta li jo e kulupu. taso jan Kental li awen e kulupa kepeken ni: ona li awen e ni: suno li kama la monsuta li kama kiwen. jan Tolin en jan Kental li kama jo e ilo utala lon tomo monsuta. jan Pilpo li kin jo e ilo utala. tenpo kama la kulupu li kama ma Liwente. jan lawa li awen e jan kama.

kulupu li tawa nena la kulupu li tawa monsuta jan. jan Kental li awen e kulupu. jan Pilpo li tawa poka kulupu ala. ona li kama jo e sike luka li kama jan Kolun (*Gollum*). jan Kolun li musi poka jan Pilpo. jan Pilpo li musi pona la jan Kolun li sona e nasin pona tawa jan Pilpo. jan Pilpo li musi ike la jan Kolun li moku e ona. jan Kolun li sona e ni: jan Pilpo li jo e sike ona. jan Kolun li utala e jan Pilpo. taso jan Pilpo li kama kule ala li tawa tan tomo ike ni. tenpo kama la ona li kama kulupu ona. monsuta li utala. waso wawa suli li awen e kulupu.

kulupu li kama tomo pi jan Pejon (*Beorn*). jan Pejon li ken kama soweli suli. ona li tawa e kulupu tawa ma kasi. jan Kental li weka e kulupu tan pali lawa. ma kasi la kulupu li kama ike tan monsuta. taso jan Pilpo li awen e ali kepeken sike ona.

kulupu li kama ma tomo pi telo li kin tawa li kama nena taso. jan lili li tawa tomo pi monsuta Samuk li kama jo e poki lawa. monsuta Samuk li kama jan Pilpo la ona li toki sama. monsuta li sona e ni: ma tomo pi telo li pana e pona tawa kulupu. monsuta li seli e ma tomo. jan utala li moli e monsuta Samuk.

jan lili wawa li jo ali e ma ona. jan ante li kama li wile e mani tan jan Tolin. jan Tolin li pana ala e mani. jan Pilpo li pana e kiwen pona tawa jan la jan Tolin li weka e jan Pilpo tan kulupu ona.

monsuta mute li kama la utala li kama. utala ni li utala pi kulupa utala luka. waso wawa suli en jan Pejon li kama la jan li pini e utala. taso jan mute li moli. jan Tolin en jan lili ona li moli.

pini la jan Pilpo li kama tomo ona poka mani lili.

## seme sin li kama tan lipu ni?
tenpo sike 1977 la sitelen tawa musi li kama. jan Atulu Wankin en jan Suli Pas li pali e ona. sitelen tawa li jo e ijo pona Piposi e ijo pona Kuko tan ni: sitelen ni li pona. jan pi nena kute nasa pi ma kasi li jo e selo pi laso jelo tan ni: kulupu pi jan sitelen pi ma Nijon li pali e ni. sitelen ni li sama lipu Tokin. taso ante lili li lon kin.
jan Pite Sakon li pali e sitelen tawa tu wan. tenpo sike 2012 la sitelen tawa nanpa wan pi jan lili li kama. tenpo sike 2013 la sitelen tawa nanpa tu pi jan lili li kama. tenpo sike 2014 la sitelen tawa nanpa tu wan pi jan lili li kama.

tenpo sike 2003 la musi ilo pi jan lili Toliken li kama.
lipu nasa

**lipu nasa** li ilo nasa. jan li moku e lipu nasa la ona li pilin nasa. kalama musi li pona kute mute. kule li kule mute. sona li sona mute. moku li moku mute. jan pi nasin nasa li moku e lipu nasa.

tenpo kin la lipu nasa li kama nasin ike tawa jan pi nasin nasa.
lipu pi kon nasa

**lipu pi kon nasa** li lipu pi kon sona li ilo nasa.

jan li moku uta e lipu ni la lipu li open e sijelo ona tawa kon ante.

ni li ike tawa sijelo jan.
lipu Wiktionary

li lipu nimi pi nasin Wiki. jan ale li ken ante e ona. kulupu Wikimesija li pali e ona.

lipu nimi Wisonali li lon www.wiktionary.org.

## linja tawa selo

Appendix:Toki Pona - Wiktionary - lipu Wisonali pi toki Inli li jo e nimi pi toki pona
lipu Oto Tome

lipu pi jan Oto Tome pi sona kasi pi kasi pi ma Tosi en ma Esalasi en ma Suwasi pi kepeken nimi en sitelen pi kepeken tomo sona en tomo sina (*Flora von Deutschland, Österreich und der Schweiz in Wort und Bild für Schule und Haus*)
## seme li lon lipu ni?
lipu ni li jo e sitelen kasi mute, tan ni: lipu ni li lipu pi sona kasi. sina ken lukin e sitelen ona kepeken [ilo Wikitata](https://commons.wikimedia.org/wiki/Category:Thomé,_Flora_von_Deutschland_(modified)) kepeken poki sitelen (taso, ona li jo lili.)


Illustration Laurus nobilis1.jpg
Illustration Lathyrus nissolia clean.jpg
Illustration Lagurus ovatus 1.jpg
Illustration Knautia arvensis0 cleaned no-description.jpg
Illustration Juncus hostii0.jpg
Illustration Juglans regia1.jpg
Illustration Isopyrum thalictroides1.jpg
Illustration Impatiens noli-tangere0 clean.jpg
Illustration Hordeum vulgare1.jpg
Illustration Glaucium corniculatum0 clean.jpg
Illustration Gladiolus palustris1.jpg
Illustration Gentiana purpurea0.jpg
Illustration Gentiana lutea0 clean.jpg
Illustration Galega officinalis1.jpg
Illustration Fritillaria montana1.jpg
Illustration Fraxinus excelsior1.jpg
Illustration Foeniculum vulgare1.jpg
Illustration Filipendula ulmaria0 clean.jpg
Illustration Ficus carica0 clean.jpg
Illustration Fallopia dumetorum1.jpg
Illustration Fagus sylvatica0 clean.jpg
Illustration Euonymus europaea0 clean.jpg
Illustration Elytrigia repens1.jpg
Illustration Echinops sphaerocephalus (Thomé & Müller 1905, vol. 4, plate 589) clean.png
Illustration Digitalis purpurea0 clean.jpg
Illustration Cephalanthera rubra1.jpg
Illustration Agrostemma githago1.jpg
Illustration Aconitum napellus0 clean.jpg
Galium aparine b.jpg
Illustration Aquilegia alpina clean.jpg
Illustration Allium ursinum1.jpg
Illustration Acer platanoides0 clean.jpg
Amaranthus retroflexus, Thomé 1885-0.png
Illustration Caltha palustris0.jpg
lipu pi ma pona sin

li lipu sitelen li toki musi tan  pi ma Inli. ona li sitelen ona lon tenpo sike 1931 li pana ona lon tenpo sike nanpa 1932. ni li lon lipu ni: ma li kama jaki lon tempo kama. lipu li kama suli lon tenpo pini lili. jan mute li toki pi lpu ni lon poka lipu 1984.
lipu sona pi sike ijo

**lipu sona pi sike ijo** li nasin pi pana sona pi mute pi wan ijo Atomo pi ijo. nanpa sama pi wan ijo Atomo la, ijo li jo e nanpa sama pi wan insa pi wawa lon lon insa. kin la, lipu sona ni li pana sona pi nanpa en sitelen en nasin sike pi ijo.

## lipu sona pi sike ijo

## tenpo pini
tenpo sike suno 1869 la,  li pali e lipu ni. ona li pali e ni tawa toki kama pi seli sin. ijo 94 pi ken ala kipisi li lon ma lete. tan 95 tawa 118 la taso jan li pali insa ma pali sona.
lipu sewi Pipija

**lipu sewi Pipija** li lipu sewi pi nasin sewi Kolisu. jan mute mute li jo e lipu sewi ni. jan li pana e ona tawa toki mute mute. jan pi sona toki mute li pali kepeken nimi pi lipu sewi ni.

## toki pona
lipu sewi Pipija li suli mute tawa jan pi sona toki. tan ni la jan pi toki pona li pana kin e ona tawa toki ona. jan mute li pali e ni:

### jan Sami
tenpo suno 2006 la jan Sami li kama pali e ni: ona li pana e lipu sewi Pipija tawa toki pona. tenpo wan la ona li pana e lipu nanpa wan pi jan Mose tawa toki pona. tenpo ni la wan pi nanpa luka wan li lon toki pona.

pana toki ona li sama e ni:
 lipu nanpa wan pi jan Mose
 1. tenpo wan la jan sewi Jawe li pali e sewi laso en ma suli.
 2. taso, ma suli li jo e ala. ale li pimeja.
    jan kon pi jan sewi Jawe li sewi pi telo suli.
 3. jan sewi Jawe li toki e: "o suno li wile". suno li kama.
 4. jan sewi Jawe li lukin e suno li pilin: suno li pona.
    jan sewi Jawe li pana e suno sama ala pi kon pimeja.
 5. jan sewi Jawe li pana e nimi pi suno: tenpo suno.
    jan sewi Jawe li pana e nimi pi kon pimeja: tenpo pimeja.
    tenpo ni li tenpo suno nanpa wan.

sina ken lukin e lipu sewi Pipija tan jan Sami lon ni: 1.1, 1.2 & 1.3, 1.4 & 1.5, 1.6

### jan Stephen Todd Pope
jan Stephen Todd Pope li pana e wan ante pi lipu sewi Pipija tawa toki pona. ona li pana e ona tawa lipu sina lon ilo Intene.

pana toki ona li sama e ni:
 ma tomo pi toki nasa
 1. jan ali li kepeken e toki wan sama.
 2. jan li kama tan nasin pi kama suno li kama tawa ma Sinale li awen lon ni.
 3. jan li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e kiwen. o seli e ona."
 4. jan mute li toki e ni: "o kama! mi mute o pali e tomo mute e tomo palisa suli.
    sewi pi tomo palisa li lon sewi kon. nimi pi mi mute o kama suli!
    mi wile ala e ni: mi mute li lon ma ante mute."
 5. jan sewi Jawe li kama anpa li lukin e ma tomo e tomo palisa.
 6. jan sewi Jawe li toki e ni:
    jan li lon ma wan li kepeken e toki sama li pali e tomo palisa.
    tenpo ni la ona mute li ken pali e ijo ike mute.
 7. mi wile tawa anpa li wile pakala e toki pi jan mute ni.
    mi wile e ni: jan li sona ala e toki pi jan ante.
 8. jan sewi Jawe li kama e ni:
    jan li lon ma mute li ken ala pali e tomo.
 9. nimi pi ma tomo ni li toki nasa tan ni:
    jan sewi Jawe li pakala e toki pi jan ali.
    tan ma tomo toki nasa la jan sewi Jawe li tawa e jan tawa ma mute.

sina ken lukin e lipu sewi Pipija tan jan Stephen Todd Pope lon ni.

### jan Oli
jan Oli li jan ante li pana kin e wan pi lipu sewi Pipija tawa toki pona.

pana toki ona li sama e ni:
 lipu nanpa wan pi jan Mose
 1. tenpo pini mute mute la jan sewi li pali e sewi e ma.
 2. ma li pakala li pimeja.
    kon pi jan sewi li tawa lon sewi telo.
 3. jan sewi li toki e ni: suno o lon (*or:* mi wile e suno). suno li lon.
 4. jan sewi li lukin e suno. suno li pona. jan sewi li tu e suno tan pimeja.
 5. jan sewi li pana e nimi "suno" tawa suno e nimi "pimeja" tawa pimeja.
    pimeja en suno li tenpo suno pi nanpa wan.

sina ken lukin e lipu sewi Pipija tan jan Oli lon ni.
lipu sewi Tanaka

**lipu sona Tanaka** li lipu sona pi nasin sewi Juta.

lipu ni li insa kin lipu sona pi nasin sewi Kolisu.

lon lipu ni li lawa mute li toki mute lon jan mute.

lipu sona Tanaka li lon toki Iwisi pi tenpo pini pini.

nimi Tanaka li lon toki Iwisi la li תנ"ך (SAMPA: tanax).

lon lipu sona Tanaka li lipu sona ni:

*lipu sona Tora (תורה - toRa) - toki sona
*lipu sona Nepim (נביאים - nevi?im) - jan mute li ken sona e tenpo kama
*lipu sona Katuwim (כתובים - ktuvim) - sitelen toki

lipu sona ni li suli tawa jan mute. jan mute li tawa e lipu sona ni lon toki mute.

lawa pi lipu sona Tanaka li ni:

lon toki Iwisi: lon sitelen nimi Iwisi en lon SAMPA:

```
(1) בראשית ברא אלוהים את השמים ואת הארץ
/beReSit baRa elohim et haSamajim ve?et ha?aRets/
(2) והארץ היתה תוהו ובוהו וחושך על פני תהום ורוח אלוהים מרחפת על פני המים
/veha?aRets hajta tohu vavohu veXoSex ?\al pnej tehom veRuaX elohim meRaXefet ?\al pnej hamajim/
(3) ויאמר אלוהים יהי אור ויהי אור
/vajomeR elohim jehi oR vajehi oR/
```


lon toki pona:

```
(1) tenpo open la sewi Jawe li pali e kon sewi e ma.
(2) ma li pimeja pi insa ala. kon pi sewi Jawe li tawa lon sewi telo.
(3) sewi Jawe li toki e ni: "suno o lon." suno li lon.
```


### sina ken lukin tawa:
*Biblegateway - lipu sona Tanaka lon toki mute
*Mechon-Mamre - lipu sona Tanaka lon toki Iwisi
*targumej hatanax - תרגומי התנך - lipu pi Tanaka lon lipu sona Wikipesija pi toki Iwisi. lipu ni li jo e toki lawa pi lipu Tanaka lon toki mute. o lukin tawa anpa pi lipu ni tan ni.
lipu sitelen pi toki pona

**2004**

LEO

„toki pona li pona tawa mi.“

Wie eine Minimalsprache mit nur 120 Wörtern auskommt

Michael Münch | 09/11/2004

http://archive.li/Xa42D

**2008**

A4RIA

Saturday, April 26, 2008

Issue 5. Toki Pona

http://web.archive.org/web/20161016074307/http://a4ria.blogspot.be/2008/04/issue-5-toki-pona.html
lipu Wikipesija pi toki Inli lili

**lipu Wikipesija pi toki Inli lili** li lipu sona Wikipesija. taso, ona li lili li kepeken toki Inli pona la sona li ken tan sona lili. toki Inli pona li pona tan ni: jan lili en jan suli en jan pi kama sona pi toki Inli li ken sona pona kepeken ona. sona li wile ala e pali mute tan nasin toki ona.

lipu sona ali pi lipu sona Wikipesija pona li lili li pona. lipu sona ali pi lipu sona&nbsp;Wikipesija li suli li ken ike.

lipu sona Wikipesija lili li sama lili tawa lipu Wikipesija pi toki pona.

## nimi tawa
*lipu Wikipesija pi toki Inli lili
loje

**loje** li kule&nbsp;lawa. ona li kule seli li kule pi telo sijelo.  loje li jo e sitelen lili `#ff0000`.

## sitelen kule

Ruby_cristal.jpg|kiwen loje
Cherry_Tomatoes.jpg|kili loje
John_Collier_-_red.jpg|sitelen pi len loje
Vorschriftszeichen_24.svg|sitelen pi nimi "pini"
luka

**luka** la ijo li ken pilin li ken pali. sijelo la jan li jo e luka tu. sina ken toki kepeken nimi "luka" e nanpa 10 e nanpa 5.

## tan sona
luka pona

**luka pona** li toki luka. ona li toki sin li tan toki pona. jan Olipija li pali e ona lon tenpo sike 2021. luka pona li sama toki pona. taso, ona li toki pona luka ala. luka pona li ante kin tawa toki pona.

luka pona li toki pona ala, li toki pona luka ala la, nasin pi luka pona li ante. ni li nasin mute pi luka pona, li nasin ala ale:
* nimi "pi" li ken lon. taso jan li toki kepeken luka pona, li toki ala lon toki lili la, nimi "pi" li ken weka kin.
* nimi "li" en nimi "e" li lon ala. ona tu li weka la, jan li kepeken nimi luka "ni" kepeken tawa pi poka ante.
* toki pona la, toki li sama "ijo li pali e ijo nanpa tu". taso, luka pona la, nimi "pali" li tawa pini; nimi "ijo nanpa tu" li tawa insa.
* luka pona la, nimi mute kin li ante e poka ona.
* nimi li weka la, jan li ken kepeken nasin ni: tawa luka en sinpin nasa en luka pi tawa pi sama pali en tawa lawa.
* nasin nanpa la, mute li ken.

## lipu ante
* lipu pi luka pona - jan li ken kama sona e luka pona lon lipu ni.
* luka pona li seme? - jan Olipija li sitelen e lipu ni lon lipu tenpo
lukin

**lukin** la ijo li pilin e suno. suno li kama lon insa lukin la ona li pilin e ona li ken sona e ona. soweli mute li jo e lukin lon sinpin lawa. jan en soweli en waso en akesi en kala li jo e lukin tu. pipi li ken jo e lukin mute.

tenpo pini la soweli li jo e lukin ike. ona li ken lukin taso e suno e pimeja. tenpo ni la lukin soweli li pona. ona li ken lukin e kule.
lupa mama

**lupa mama** li ma unpa pi meli sijelo li ma mama.

meli li wile unpa la lupa ona li kama jo e telo.

meli li wile la, mije li ken insa e palisa mije tawa lupa. meli li weka la, jan ante li ken insa e palisa luka tawa lupa. anu la, meli ken kepeken e palisa luka ona e ilo unpa. meli tu li wile la, meli tu li ken wan e lupa tu. ni ale li pilin pona.

 li lon sewi lili tan **lupa meli**. ona kin li pana e musi unpa tawa meli.
lupa monsi

**lupa monsi** li pana e ko jaki. jan en soweli en akesi en waso en kala en pipi li jo e lupa monsi lon monsi.

tawa jan mute la lupa monsi li lupa unpa. jan li ken unpa e lupa monsi kepeken palisa unpa, kepeken palisa luka, kepeken ilo unpa.
lipu sona pi toki pona

**lipu sona pi toki pona** li lipu sama lipu ni. lipu sona pi toki pona li pona li ken pana e sona mute (tenpo ni la lipu sona pi nanpa  li lon).

lipu li ike tawa sina la sina ken ante e ona. o pilin e poki "o ante." jan ale li ken ante e lipu ale!

ken la sina sona e ni: tenpo pini la lipu sona ni li lon lipu sona Wikipesija. kulupu Wikimesija li wile tawa e ona tawa lipu Wikija. lipu sona ni li lon lipu Wikija lon tenpo pini mute. taso ona li lon lipu ni lon tenpo ni a!
lipu Wikiwajasi

li lipu ilo li kepeken nasin Wiki. jan ale li ken ante e ona.ona li pana e sona ni:tawa ma ante la sina o sona.

lipu  Wikiwajasi li lon www.wikivoyage.org.
ma Aja

li ma lawa lon ma Kakasi, lon ma Asija. ma Asepajan, en ma Ilan, en ma Katelo, en ma Tuki li lon poka ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Jelewan.

## nimi
tenpo pini la nimi pi ma Aja kepeken toki Aja li Հայք. tenpo ni la nimi pi ma Aja lon toki Aja li *Հայաստան*. ona li jo e *stan* ("ma") tan toki Ilan. ken la ona li tan jan Hayk. jan sitelen li sitelen e ni: jan Hayk li pali e ma lon nena Alalata. taso ni li lon ala tawa jan mute.

## tenpo pini
ma Aja li lon poka nena Alalata. ma Aja en jan Aja en ma tomo Jelewan li majuna mute. ma suli nanpa wan lon poka ma Aja li ma Ulatu. ma Ulatu li toki e toki Ulatu. taso jan lon ma Ulatu li toki e toki Aja li jo e jan Aja. tenpo ni la jan li toki ala e toki Ulatu. ma Ulatu la ma tomo Jelewan li pali. taso ma tomo lawa pi ma Ulatu li ma tomo Tusapa. ma Ulatu li lon ala la nimi "Amenija" li lon. ma Loma pi tenpo pini li lon la ma Aja li suli. jan lawa pi ma Aja li jan Tikan Suli. tenpo pini la jan Aja li jo e nasin sewi Aja. taso tenpo ni la nasin sewi li nasin sewi Kolisu. 

tenpo pini la ma Aja li lon ma Saweki. 

ma Aja en ma Asepajan li utala pi ma Nakona-Kalaba. ona li jo e jan Aja. taso ma Saweki la ni li lon ma Asepajan. tenpo ni la ma Nakona-Kalaba li lon ma Asepajan.

## kulupu jan
jan Aja mute li lon ma Aja. jan ante mute ala li lon ma Aja. ma Aja li 98% jan Aja li 1.1% jan Jasiti li 0.5% jan Losi li 0.4% jan ante. jan Aja mute li lon ma ante ni li: ma Losi en ma Kanse en ma Ilan en ma Mewika en ma Katelo en ma ante. jan Aja li toki e toki Aja taso jan Aja mute li toki e toki Losi tan ni: tenpo pini la ma Aja li lon ma Saweki.
ma Ajowa

li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon poka pi nasin telo Misisipi.  li ma tomo lawa pi ma Ajowa.  en  li ma tomo suli ante pi ma Ajowa.
ma Akanso

li ma kipisi pi ma Mewika lon ma seli pi suno kama. ona li lon poka pi nasin telo Misisipi.  li ma tomo lawa ona.
ma Alensina

li lon ma Sulamelika. tenpo pini la ma Epanja li lawa e ona. nimi  li tan ni: ona la kiwen mani walo li lon.. ma Alensina la jan li ken kepeken nimi mute. taso tenpo ni la jan li kepeken nimi  anu nimi  lon tenpo pi mute nanpa wan.

poka pi ma ni la ma Pasiju en ma Palawa en ma Polipija en ma Sile en ma Uluwa li lon.

## tenpo pini
tenpo pini weka la, kulupu mute li lon ma ni. taso, kulupu pi ma Elopa li kama la, ona li alasa lawa e ma ni. lawa Epanja li kama lawa e mute pi ma Amelika. ma ni li kipisi li ma mute. tenpo sike nanpa 1776 la, lawa Epanja li kipisi e ma li kama e  tan . ma ni la, ma tomo Wenosaje li lon li lawa. 

jan Napolejon Ponapa li kama lawa e ma Epanja la, kulupu Epanja li ken ala lawa e ma Lilopata. ni la, sike nanpa 1810 la mun nanpa 5 la suna nanpa 25 la, kulupu lili pi ma tomo Wenosaje li kama kulupu lawa sin. jan Napolejon li kama weka la, ma tomo Epanja li lawa sin e . taso, ma tomo Wenosaje en mute pi ma Lilopata li wile ala e jan lawa pi ma Epanja. tenpo ni la ma tomo Wenosaje li lawa e ma suli lon ma Lilopata. kulupu mute pi ma Lilopata li utala e kulupu Epanja, li kama lawa.  li kama wan. taso, mute pi ma Lilopata li kama lon ma ante. ma ni li ma Uluwa, li ma Palawa, li ma Polipija, li lili pi ma Pelu, li lili pi ma Sile.

tenpo ni la, ma tomo Wenosaje li wile suli mute li wile lawa e kulupu ma ni. ni la, jan mute pi ma ni li pilin ike li wile e ni: ma ona en ma Wenosaje en ma ante ale li wan ala. lawa utala mute li kama tan utala pi ma Epanja pi ma Lilopata, li lawa e ma mute ni. ni la, lawa pi ma insa en lawa pi ma Wenosaje li wile e nasin lawa ante, la ona li utala.

utala li awen lon tenpo mute. lawa ma li ante mute. taso, tenpo sike nanpa 1852 la, jan Ukisa li anpa e jan Losa, la utala li pini. tenpo sike kama la, kulupu lawa li open pali e ma wan, li lon e lipu lawa nanpa wan. lipu lawa suli ni li ante lili lon tenpo. taso ona li awen lawa e ma Alensina lon tenpo ni.

## ma

### ma lili

## tan sona
ma Amelika

**ma Amelika** li ma suli li jo e ma mute. ona li jo e ma Nosamelika e ma Sulamelika. ma Amelika insa li lon insa.

tenpo nanpa wan la jan li kama tawa ma Amelika tan ma Asija. jan ni li jan nanpa wan pi ma Amelika.

jan Le Elison pi ma Isilan li jan nanpa wan pi ma Elopa lon ma Amelika. taso jan Kitopa Kolon en kulupu ona li kama e ma tomo awen nanpa wan pi ma Epanja lon ma Amelika li  jan pi ma Elopa li kama lukin li kama lawa li pali e tomo mute. ni la jan pi ma Elopa li anpa li moli e jan nanpa wan mute. sama la jaki lili pi ma Elopa li moli e jan nanpa wan mute.

ma Mewika li open e weka pi ma Amelika tan lawa pi ma Elopa. tenpo ni la jan pi ma Elopa li lawa ala e ma mute pi ma Amelika.

## nimi
nimi "Amelika" li tan nimi pi jan Ameliko Wepusi lon toki Lasina. nimi Ameliko pi toki Italija li sama nimi Emeki pi toki Tosi. kon pi nimi ni li "jan lawa wawa" anu "jan lawa tomo". 

toki jan la jan Ameliko Wepusi li toki pi tenpo nanpa wan e ni: ma Amelika li ma suli ante li ma Asija ala sama pilin pi jan Kitopa Kulunpu. open la jan li kepeken nimi ni tawa ma Sulmelika. taso jan pali Ke Keme (Kelatu Mekato lon toki Lasina) pi lipu ma li kepeken nimi tawa ma Amelika ale.
ma Antalusija

**ma Antalusija** li ma lon anpa pi ma Epanja. ma tomo lawa ona li ma tomo Sewija. ma Elopa la ona taso li lon poka telo suli Mesitelane li lon poka telo suli Alansi kin.

nimi Antalusija li kama tan toki Alapi. tenpo pini la ma Kalipa Umawija li lanpan e ma Ipelija. ma Ipelija la ona li toki e .  

## sitelen ma
lipu li sitelen lon sitelen lasina la sitelen lawa li jo e tu toki: 

"Dominator Hercvles Fvndator", ni li lon toki Lasina e "jan lawa, wawa Ekuje, jan kulupu pi nanpa wan". 

en "Andalucía por sí, para España y la Humanidad", ni li lon toki Epanja e "ma Antalusija li tan ma ona sama, tan ma Epanja, tan jan ale"  

sitelen lawa en len ma li kule e laso e walo e linja jelo. sitelen lawa lon meso li jo e tu soweli wawa jelo, ni li wawa soweli. jan Ekuje li lon meso, jan Ekuje li lon leko, 

ni li soweli lawa. sitelen lawa ni li awen lon kulupu pi tenpo 1918 pi tomo Lonta.   

## tenpo pini

### jan ale [[Penikijon|Penisijon]]

### jan ale [[Loman]]

### jan ale [[Wisikoton]] en [[lawa pi sike sin]] anu jan ale [[toki Alapi|Alapi]]
ma Nosamelika

(nasin Elopa la, **ma Amelika lete** anu **ma Amelika sewi**) li ma suli li wan pi ma Amelika. ma Kanata en ma Mewika en ma Mesiko en ma ante mute li lon ona.
ma Sulamelika

anu **ma Amelika seli** li ma suli. ma ni li lon ona:

* ma Alensina
* ma Ekuwato
* ma Kajana
* ma Kijan
* ma Kolonpija
* ma Palawa
* ma Pasiju
* ma Pelu
* ma Penesuwela
* ma Polipija
* ma Sile
* ma Suliname
* ma Uluwa
ma Anto

ma Anto (ཨ་མདོ་ Amdo) li kipisi pi ma Po.

ma Sonko la ona li lon ma Sinke (青海 Qinghai).
ma Awawi

li ma kipisi pi ma Mewika, li kulupu pi ma lili. ma tomo Onolulu li ma tomo lawa ona li jo e mute jan pi suli nanpa wan lon ma Awawi.

## sona pi lon ona
tenpo pini mute la  li kama ma Awawi. tenpo sike 1778 la  li sona e ma Awawi li nimi e ona kepeken nimi ni: "ma Senwi". ona li pana e nimi ni tan ni: jan lawa Senwi li lon. jan Awawi li moli tan ni: jan Inli li pali e esun li pana e jaki tawa jan Awawi. jan pi ma ante li wile e kasi palisa suwi. 

tenpo pi utala nanpa tu la jan utala Nijon li utala e ma lili Awawi, la ma Mewika li kama utala nanpa tu.

tenpo sike 1959 la ma Awawi li kama ma kipisi pi ma Mewika.

## sona ma
ma lili ale pi ma Awawi li kama lon tan ni: nena seli li pana e ko seli mute la, ko li kama kiwen, li kama ma. kulupu Awawi pi ma lili li jo e ma suli luka tu wan. ona li ma lili Awawi, li ma lili Mawi, li ma lili Owaju, li ma lili Kawawi, li ma lili Molota, li ma lili Lanawi, li ma lili Nija, li ma lili Kajolawe.
ma Ekuwato

li ma lawa lon ma Sulamelika. tenpo pini la ma Epanja li lawa e ma ni. toki Epanja li awen e toki lawa ma li toki pi jan mute ma.

ma ni li poka tawa ma Kolonpija tawa ma Pelu. ma tomo lawa li .

## ma

### ma kipisi
ma Antewijo

li ma kipisi pi ma Kanata. ma tomo Towano en ma tomo Otawa li lon ona. nanpa jan la, ma Antewijo li ma kipisi nanpa wan lon ma Kanata.

## ma

### ma tomo suli
ma Antasika

**ma Antasika** li ma suli lete.

jan ala li tan ma Antasika tan lete. jan pi mute lili a li lon ona. jan sona li tawa ma Antasika tawa ni: ona li kama sona. jan li ken kama sona e ijo mute lon ma Antasika. telo kiwen li ken pana e sona tan tenpo pini. kon pi ma Antasika li ken pana e sona tan kon pi ma ale. jan li ken kin lukin e sewi e mun ante mute tan ma Antasika.
ma Elunsan

li ma pi ma Sonko. ma Elunsan li ma lili pi ma Sonko. ma tomo Apin li ma tomo lawa ona. jan lon ma Elunsan li toki e toki Sonko.
ma Onkon

**ma Onkon** li ma lili li ma tomo lon ma Sonko.  tenpo pini la ma Juke li jo e ma Onkon. ma ali la, ma Onkon li jo e mani mute.

jan li toki e toki Kantun e toki Sonko e toki Inli lon ma Onkon. toki Sonko la nimi pi ma Onkon li 香港. toki Inli la nimi ona li *Hong Kong*.

## tan sona
ma Ilaka

li ma lon ma Asija pi pini suno. ona li lon poka pi ma Ilan pi ma Kuwasi pi ma Sajusi pi ma Utun pi ma Sulija pi ma Tuki. kulupu jan mute li lon ma ni. nasin sewi nanpa wan li nasin sewi Isilami. 

ma Ilaka li lon sike kipisi kasi. tenpo pini suli la, ma Mesopotamija li kama lon ma ni. ma tomo mute en nasin pi sitelen toki nanpa wan en nasin sona mute li kama lon ma ni.

tenpo sike 2003 la, ma Mewika li utala li weka e kulupu lawa pi ma Ilaka.
ma Ilan

anu **ma Pasi** li ma lon ma Asija. ma Ilakija en ma Tuki en ma Aja en ma Asepajan en ma Sikimen en ma Akanisan en ma Pakisan li lon poka ona. telo Kapiki li lon poka ona. telo suli Pasi pi telo suli Palata li lon poka ante ona.

tenpo pini mute la, ma Ilan li lon. tenpo lon poka pi tenpo sike 3000 BCE la, ma Elan li kama lon ma Ilan. tenpo lon poka pi tenpo sike 700 BCE la, kulupu jan Mete li wan e ma Ilan. ma Ilan li wan la, ni li tenpo nanpa wan. tenpo sike 550 BCE la, jan lawa Kulu nanpa tu li open e ma lawa suli Akemeni. ni li kama e ma lawa suli suli. tenpo sike 334 BCE la, jan Alekanto suli li anpa li pakala e ma Akemeni.

tenpo ni la kulupu lawa pi ma Ilan li jo e nasin lawa kepeken nasin sewi Isilami. ona li jo e jan lawa nanpa tu: jan lawa pi kulupu lawa en jan lawa sewi nanpa wan. lawa pi jan lawa sewi nanpa wan li open la, tenpo pi lawa ona li lon ali ona.
ma Kaliponja

li ma kipisi pi ma Mewika. ona li lon poka pi telo Pasipi. ona li ma kipisi pi mute jan nanpa wan lon ma Mewika. ma Kaliponja la ma tomo Losansele li jo e jan pi mute nanpa wan. jan pi sitelen tawa li lon ma tomo ni. mute jan la ma tomo Sanpansiko li nanpa tu. jan lawa pi ma Kaliponja li jan Kawin Nuson.

## ma

### ma tomo suli
ma Kalijala

**ma Kalijala** anu **ma Kalijela** (toki Losi la: *Каре́лия* anu *Респу́блика Каре́лия,* toki Kalijala la: *Karjalan tašavalta*) li ma kipisi lon ma Losi.
ma Kan

ma Kan (ཁམས་ Kham) li kipisi pi ma Po.

ma Sonko la ona li lon ma Po Sonko (西藏自治区 Xizang Zizhiqu) li lon ma Seson (四川 Sichuan).
ma Kana

**ma Kana** li ma lon ma Apika pi pini suno. toki Inli la nimi ona li *Ghana*.

toki lawa pi ma Kana li toki Inli. jan mute lon ma Kana li kepeken e toki ante. toki Akan li toki suli pi ma Kana.

ma Kosiwa en ma Pukinapaso en ma Toko li lon poka pi ma Kana. telo suli Alansi li lon poka ona.
ma Itejopija

**ma Itejopija** anu **ma Itopija** li ma lon ma Apika pi suno kama. 

jan mute la, ona li nanpa tu lon ma Apika. ona li jo e jan mute pi nasin sewi Kolisu en nasin sewi Isilami. tenpo pini la, ona li jo e kulupu mama lawa.

tenpo sike 2020 la, utala insa li open lon ma Itejopija. jan pi kulupu Tikinja li utala e kulupu lawa ma.