open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma tomo Sikako

li ma tomo suli lon ma Ilino lon ma Mewika. ma Ilino en insa pi pini suno pi ma Mewika la ona li ma tomo pi suli nanpa wan. ma nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa tu wan lon ma Mewika.  la, ma tomo ante li lon poka pi ma tomo Sikako li lon ma Insijana lon ma Wikonsin kin.

nasin telo Sikako en telo suli Misiken li kama wan la, ma tomo Sikako li open wan. ni la, ma tomo Sikako li lon insa nasin pi nasin telo Misisipi pi telo suli Alansi. 

kulupu pi ma ante mute li tawa ma tomo Sikako la, ma tomo Sikako li kama suli. nasin sike 1870 la, ona li kama ma tomo nanpa tu pi ma Mewika. wile suli pi ma  tomo Sikako la nimi musi pi ma tomo Sikako li kama lon: .

## tenpo pini
### open
tenpo pini la, ma tomo Sikako li lon ma telo. kili pi selo mute li lon ma ni. nimi pi kasi ni li tan toki Ilinwe li tawa toki Kanse li kama nimi pi ma tomo Sikako.

jan pi ma Kanse li jan nanpa wan pi ma Elopa lon ma ni. jan Jacques Marquette pi kulupu Jesu en jan Lois Joilliet li tawa lon nasin telo Misisipi la, kulupu Ilenwe li tawa telo suli Misiken lon poka kulupu Kanse. kulupu Kanse li sitelen e lon mi.

lawa pi ma Kanse la, ma tomo ala li awen. taso, jan esun en jan pi nasin sewi li tawa lon ma ni. jan Point de Sable li awen lon ma tomo Sikako lon tenpo sike 1790. tenpo sike 1804 la. jan John Kinzie li kama jo e tomo pi jan John Kinzie li esun e len soweli e telo nasa. tenpo sike 1803 la, kulupu utala pi ma Mewika li pali e tomo awen Deerborn. utala pi tenpo sike 1812 la, kulupu Potowamomi li pakala e tomo awen Deerborn. taso, kulupu utala li pali sin e tomo awen lon 1816. ma Mewika tenpo sike 1836 la, kulupu utala li tawa weka tan tomo awen. jan pi mute lili li awen lon poka pi tomo awen. kulupu lawa pi ma tomo Sikako li open lon tenpo sike 1837.

### kama suli
tenpo open la, ma tomo Sikako li kama suli lon tenpo lili. tenpo sike 1848 la, nasin telo lon insa pi nasin telo Ilino pi telo suli Misikan li kama. jan en ijo li tawa lon ma tomo Sikako. 

tenpo sike 1871 la, seli li pakala e mute pi ma tomo Sikako. taso, ma tomo Sikako li awen kama suli. tomo mute sin li pali. sijelo pi kiwen ilo li kepeken la, tomo mute li kama suli mute. toki Inli la, nimi pi tomo suli ni li "skyscraper".

tenpo sike 1893 la, tenpo World's Columbian Exposition li kama lon ma tomo Sikako. tenpo ni la, nimi namako pi ma tomo ni li “ma tomo walo”. 

## ma
open la, ma tomo Sikako li jo e telo mute. jan li sewi e tomo la, jan li pali e ma tomo. nasin telo Sikako li tu. ona li kama wan la, ona li tawa telo suli Misikan.

## tomo

insa pi ma tomo Sikako li lon poka pi nasin telo Sikako pi telo suli Misikan. nimi ona li .

lon poka telo la, ma kasi en ma musi mute li lon.

tenpo sike la 1973, tomo suli Sears (nimi ona li ante tawa tomo suli Wilis) li pali, li tomo pi sewi nanpa wan.

## toki pona
tenpo sike 2024 la, jan pi toki pona lon ma Amelika lete li tawa ma tomo Sikako.

## lipu ante
* lipu lawa pi ma tomo Sikako
* lipu sona pi ma tomo Sikako

* lipu sona Pitanika pi tenpo sike 1911
* lipu sona Pitanika lon linluwi
jan pi weka seli

**jan pi weka seli** li jan pali li utala e kon seli suno. ni li tan ni: kon seli ni li ike li pakala e ijo li ken moli. ken la, jan pi weka seli li weka e jan tan tomo pi kon seli.

kulupu jan pi weka seli li kulupu pi awen jan pi tenpo pakala.
tomo Tateni

li tomo tawa lon telo tan ma Inli. tenpo sike nanpa 1912 la, ona li tawa ma tomo Nujo lon ma Mewika tan ma tomo Sowanten lon ma Inli. ni li tawa ona nanpa wan. ona li tawa lon telo suli Alansi. tawa ni la, ona li pakala lon kiwen suli pi telo lete. tan ni la, tomo Tateni li pakala li tawa anpa telo. jan 2 224 li lon tomo tawa Tateni. jan 1 500 li moli. nanpa pi jan moli la, ona li ike nanpa wan pi tomo tawa telo.

tenpo sike 2023 la, poki tawa pi anpa telo li tawa sijelo pakala pi tomo Tateni, taso poki li pakala li moli e jan tawa ona.
olin soweli tawa jan en olin jan tawa soweli.

sona jan la, tenpo nanpa open ni li lon tenpo sike pini nanpa 15,000: soweli tomo li lon poka jan. soweli ni li soweli tomo *Bonn-Oberkassel.*

jan sona li kama sona e ni: soweli tomo en jan li lon poka la, telo olin (*toki Inli: Oxytocin*) li kama lon lawa pi ona tu.
lipu nasin utala pi jan Sun Su

li sitelen toki pi nasin pi kulupu utala tan ma Sonko pi tenpo pini suli. jan li toki e ni: mama ona li . taso, jan ante li pilin e ni: jan Sun Su li lon ala. ona li sitelen lon tenpo sike 500 BCE anu tenpo poka.

lipu ni li kama suli mute tawa nasin utala lon ma Asija pi kama suno. jan utala suli mute li lukin e lipu ni. tenpo pini lili la, jan li ante toki e lipu ni tawa toki pi ma Elopa. tenpo sike 1772 la, ona li ante tawa toki Kanse. toki Kanse la, ona li jo e nimi "*L'Art de la guerre*" ("musi utala"). tenpo sike 1910 la, ona li ante tawa toki Inli. tan ni la, lipu ni li kama suli tawa jan lon ma pi pini suno.
## linja tawa
mani En pi ma Nijon

(sitelen: ¥) li mani lawa pi ma Nijon. esun lon esun pi mani ma la, ona li mani nanpa tu wan. kulupu lawa pi ma Nijon li pana e mani En pi tenpo ni lon tenpo sike 1871.

## ante mani

## tan sona
ma tomo Wankuwa

li ma tomo lon ma Pisi lon ma Kanata. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon ma Pisi li ma tomo nanpa tu wan lon ma Kanata. ma tomo ni li lon poka pi telo suli Pasipi.
ma tomo Monkela

li ma tomo lon ma Kepeke lon ma Kanata. mute jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon ma Kepeke li ma tomo nanpa tu lon ma Kanata. toki nanpa wan li toki Kanse, taso jan mute li toki e toki Inli.

ma tomo Monkela li lon ma sama pi . ni li ma tomo pi tenpo pini li ma tomo pi kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika.
jan Sunsu

li jan lawa pi kulupu utala tan ma Sonko pi tenpo pini suli. nimi mama ona li . ona li jan utala pi  pi ma lawa U. jan mute li toki e ni: ona li mama pi lipu "nasin utala pi jan Sun Su". taso jan li sona ala e ni: jan Sun Su li lon ala lon. taso tenpo sike nanpa 1972 la, jan li kama jo e sitelen pi jan lili lili lili ona, .

## tan sona
kulupu utala Wane

li kulupu utala lon ma Lusi. taso, ma Lusi li lawa ala e ona. jan Ekeni Pikosin li pali e kulupu ni li lawa e ona. tenpo pini la, jan ni li jan pona tawa jan Wasimi Pusin.

tan tenpo sike nanpa 2014 la, ona li utala lon ma Ukawina, lon ma Sulija. kulupu ni li jo e ilo utala mute.

sona la jan Ekeni Pikosin li jan lawa pi kulupu utala Wane. tenpo suli la ona li weka e sona ni. taso, tenpo sike nanpa 2022 la ona li toki e ni: "mi ken awen e ni: jan li ken awen e ma ona. ni la, mi pilin pona". tenpo sike nanpa 2023 la, jan Pikosin li utala e jan lawa pi ma Losi. tan ona li ni: jan utala pi ma Losi li utala e jan utala pi kulupu Wane. ni la, jan utala pi kulupu Wane li tawa tan ma Ukawina lon ma tomo Loto-na-Tonu.
ma tomo San Palu

li ma tomo lawa pi ma lili San Palu. mute jan la ona li nanpa wan pi ma Pasiju.

nasin mani GDP la ma tomo San Palu li jo e mani mute.

## sona ma
ma tomo San Palu li jo e nena ma mute. tenpo pini la ma lili San Palu li . taso, tenpo ni la ma kasi ni li pakala mute. telo li kama mute tan sewi lon ma tomo San Palu. tan ni la jan li pana e nimi  tawa ma ni.

kon en telo li jaki.  li nasin telo pi jaki mute.

## sona jan
mute jan la ma tomo San Palu li nanpa wan pi ma Pasiju. tenpo pini la jan mute li tawa ma ni tan ni: jan li wile e mani. jan pi ma Pasiju ala la ma tomo San Palu li jo e jan Italija e jan Potuke e jan Apika e jan Alapi e jan Nijon e jan Tosi e jan Kanse e jan Elina e jan Sonko e jan mute ante kin.

 li jo e jan Nijon e jan Sonko e jan Anku mute.

## sona lawa

ma tomo San Palu li ma tomo lawa pi ma lili San Palu. ona li jo e  32. ma tomo lili lawa ni li ken jo e .

kipisi lawa pi ma tomo San Palu li ni:
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
ma tomo Tamaku

li ma tomo lawa pi ma Sulija. ma tomo lawa la, ma tomo Tamaku li jo e tenpo pini suli nanpa wan. ona li suli mute tawa tenpo pini, tawa nasin jan, tawa nasin sewi Isilami. taso tenpo ni la, lon li ike lon ma tomo Tamaku tan utala insa pi ma Sulija.
jan Wiko Uko

li jan pi nasin lawa li jan suli pi sitelen toki tan ma Kanse. ona li jan sitelen pi . toki Kanse la sitelen ona li suli mute.

jan mute li sona e ona tan lipu ona ni:  (tenpo sike nanpa 1831) en  (tenpo sike nanpa 1862).

jan Wiko Uko li jan lili la, lawa pi kulupu mama li pona tawa ona. taso tenpo la, pilin ona li ante. ona li kama jan pi kulupu lawa la, kipisi ona li wile weka e kulupu mama lawa. pilin ona pi nasin lawa li lon sitelen toki ona.

## sitelen ona
### lipu toki suli
* (1823)
* (1826)
* (1829)
* (1831)
* (1834)
* (1842)
* (1862)
* (1866)
* (1869)
* (1874)
ma tomo Nalopi

li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Kenja.kin la,ona li ma tomo suli nanpa wan lon ma Apika.jan 4000000 li lon ma tomo ni.jan li toki kepeken toki Inli en toki Kisawili lon ma tomo ni.

## tan sona
pilin insa

**pilin insa** anu **toki insa** li ni: jan li pilin kepeken insa lawa ona. ken la, ni li tan ala e ijo weka tan sijelo. toki insa la, jan li kepeken ala lukin anu kute anu uta anu selo. nasin ante mute pi pilin insa li lon. pilin insa li suli tawa lon jan.
pakala ma

**pakala ma** la ma li tawa wawa kepeken tenpo lili. ni li tan ni: selo pi ma sike mi li jo e kipisi supa mute. tenpo mute mute mute la, kipisi ni li tawa. taso, tan tenpo la, jan li ken ala lukin e ni. taso tenpo mute la, kipisi ni li ken ala tawa. taso, wawa li lon. tenpo la wawa li awen. tenpo kama la, wawa li tawa e kipisi lon tenpo lili. tan ni la, pakala ma li kama. kin la, pakala ma li lon telo suli li ken open e .

ken la, pakala ma li lili. tenpo mute la, jan li ken ala pilin e pakala ma. taso tenpo lili la, pakala ma li suli, li ken tawa e ijo, li ken pakala e tomo anu ijo anu jan.

tenpo mute la, pakala ma li kama lon pini pi kipisi ma. tenpo lili la, pakala ma li kama lon ma ante.

jan li ken nanpa ilo e wawa pi pakala ma kepeken .

sitelen:2010 Chile earthquake - Building destroyed in Concepción.jpg|pakala tomo ni li kama tan pakala ma lon ma Sile
jan Salo Penton Pi

**jan Salo Penton Pi**  li jan pali. ona li pali e ilo kalama kon pi tomo sewi. ona li tan ma Mewika li pali e kulupu esun CB Fisk. kulupu CB Fisk li pali e ilo kalama kon pi tomo sewi. ona li kama sin lon tenpo sike nanpa 1925. jan Pi li moli lon tenpo sike nanpa 1983 tan ni: poki sijelo lili ona li utala e sijelo ona.
kon pi pali ala

**kon pi pali ala** li seli ala e ijo. kon pi pali ala li ijo ante. tenpo mute la ona li wan ala e ijo ante. 

## kon Nopu
kon jo pi pali ala li **kon Nopu**. 

## lipu kin

* https://en.wikipedia.org/wiki/Inert_gas (toki Inli)
kulupu nena Imalaja

li kulupu pi nena ma lon ma Asija. ona li lon poka pi ma Palata pi ma Tuku pi ma Nepalu pi ma Po lon ma Sonko. ona li kipisi pi ma Po tan ma Asija seli.

sewi la, kulupu nena ni li nanpa wan lon ma ale. nena ma sewi nanpa wan, li nena ma Somolama, li lon kulupu ni.
tomo jan

**tomo jan** li ni: ona li pali e awen tawa jan. jan li lon tomo jan. ona li awen e jan tan kon ma tan seli tan lete tan jan ante. ken la, ona li jo e wawa linja e ilo pi weka jaki. ken la, tomo jan li jo e tomo lili mute.

kulupu jan li ken lon e tomo jan. tenpo mute la, kulupu mama li lon tomo jan.

nasin mute en ijo lukin mute pi tomo jan li lon. ken la, ona li ante lon ma ante.

## tomo jan lon ma ante

sitelen:Odenthal Ortszentrum Pfarrhaus.jpg|ma Tosi
sitelen:Suki building ac (9).jpg|ma Nijon
sitelen:Kimball east of Majestic in Chesterfield Heights.jpg|ma Mewika
sitelen:Madaba BW 10.JPG|ma Utun
sitelen:Kisakangas cottage.JPG|ma Sumi
sitelen:One of the many apartments along the way back to Tbilisi.jpg|ma Katelo
sitelen:2018 Medellín casa en el barrio Prado - carrera 48 con calle 63 A - Medellín.jpg|ma Kolonpija
sitelen:Maasai Land Tanzania - panoramio.jpg|ma Tansanija
sitelen:House in Dansoman.jpg|ma Kana
sitelen:คุ้มเจ้าหลวง1.jpg|ma Tawi
sitelen:Devi Nanjunda Bhavan, Mysore (b).jpg|ma Palata
sitelen:Yellow House in Havana.jpg|ma Kupa
sitelen:Cam0492 Habitation de Pouss.jpg|ma Kamelun
toki Salaki

anu  li toki pi kulupu jan Salaki. jan mute ala li toki kepeken toki Salaki tan ni: jan mute pi kulupu Salaki li toki kepeken toki Inli lon tenpo ni sama jan pi ma Mewika.

## kalama

### kalama pini

 jan ante li ante e kalama /t͡s/ tawa kalama /d͡ʒ/, /t͡ʃ/, anu /d͡z/.

### kalama open

## nasin sitelen

tenpo sike 1810 la jan Sekoja li pali e nasin sitelen pi toki Salaki. nasin sitelen ni li nasin sitelen pi kulupu kalama.

### pali
lon tenpo sike 1810 la jan mute pi ma Salaki li toki e ni: sitelen toki (ijo pi jan walo) li nasa li ike. jan Sekoja li toki e ni: sitelen toki li pona tawa ma Salaki; toki Salaki li wile e sitelen toki. taso jan Sekoja li sona ala sitelen.

jan Sekoja li pali e nasin sitelen tawa ma ona. tenpo nanpa wan la nasin sitelen ona li jo e sike mute e linja lili. taso ona li ante e nasin sitelen ona tan ni: jan li wile pali e lipu kepeken tenpo lili. tenpo ni la nasin sitelen pi ma Salaki li sama sitelen Lasina tawa lukin.

## alasa awen
tenpo ni la jan pi mute ala li ken ala toki kepeken toki Salaki. jan pi ma Salaki li pali e tomo sona Kituwa (New Kituwah Academy) e tomo sona ante tan ni. tomo ante mute li pali tawa awen pi toki Salaki.

## nimi pi toki Salaki
**ᎤᎵᎮᎵᏍᏗ /ulihelisdi/** - o kama pona.

**ᎣᏏᏲ /osijo/** - toki. (tawa jan suli)

**ᏣᎳᎩᏍ ᎯᏬᏂᏍᎩ? /t͡salagis hiɰonisgi/** - sina ken ala ken toki kepeken toki Salaki? (tawa jan wan)

**ᎨᏍᏗ ᏱᏥᎦᏔ /gesdi jit͡sigata/** - mi sona ala.
sewi Jawe

li nimi pi mama sewi lon nasin sewi Jejuta. nimi ni li sewi mute tawa jan. ni la, jan li toki ala e kalama ona. tenpo ni la, jan li sona ala e kalama ona. taso, jan sona li pilin e ni: kalama ona li .

lipu Tanaka la, nimi ante pi mama sewi li . taso, lipu Tanaka li kepeken nimi Elowin tawa jan sewi mute kin.
tenpo pimeja

**tenpo pimeja** la, suno li lon ala sewi. tenpo pimeja li open lon tenpo pi suno pini, li pini lon tenpo pi suno kama. taso, poka open pi open suno en poka pini pi open suno la, kipisi pi tenpo sike la, suli tenpo pi tenpo pimeja li ante.

tenpo pimeja la, soweli mute en jan mute li lape. ni la, nimi ante pi tenpo pimeja li **tenpo lape**.
lipu Pelesi

li lipu nanpa wan, lon lipu Tola, lon lipu Tanaka, lon lipu Pipija. nimi ona li kama tan nimi nanpa wan ona. toki Elina la, nimi pi lipu ni li . lipu ni li toki e ni: nasin seme la, ale li kama lon? kin la, ona li toki e tenpo pini pi jan ale, e mama mute pi kulupu jan Jejuta.

jan mute li pilin e ni: lipu ni en lipu ale pi lipu Tola li kama tan jan Mose. taso, jan ante li pilin ante.
ma Eten

li ma pona lon lipu Pelesi. jan Atan en jan Kawa li lon ma Eten. taso, ona li moku e kili pi sona pona ike la, sewi Jawe li weka e jan Atan e jan Kawa tan ma Eten.
jan nanpa wan pi ma Oselija

**jan nanpa wan pi ma Oselija** li kulupu mute jan. ona li tawa ma Oselija lon tenpo pini mute mute. 

ona li kulupu wan sama ala la ona li jo ala e toki wan e nasin wan e ma wan. ona li jo e toki mute ante e nasin ante. 

taso la kulupu mute li jo e ijo sama. 

ijo sama li ni: 

ona li pilin sewi tawa ma li pilin suli tawa jan pi tenpo mute.

jan ni li pana e sona pi tenpo pali e sona nasin lawa.

jan li lawa ala e ijo e ma. 

ona li alasa li tawa. ona li pali tomo mute ala li pali ma kasi mute ala.
jan Masin Lute

li jan suli pi nasin sewi Kolisu tan ma Tosi. toki ona li open e nasin sewi Lute li suli tawa open pi nasin sewi Potesu.

tenpo sike 1507 la, ona li kama jan suli pi kulupu Katolika. taso, ona li kama pilin ike tawa pali mute pi kulupu Katolika. tan ni la, ona li pana e lipu sitelen pi wile ante ona lon lupa pi tomo sewi lon tenpo sike 1517. tan ni la, kulupu Katolika li weka e ona. ni li open pi nasin sewi Lute.
lipu Tola

li lipu luka lon open pi lipu Tanaka. lipu ni li lipu Pelesi, li , li , li , li . lipu ni li lipu sewi pi .

toki open pi lipu Pelesi (lipu Pelesi li lipu open pi lipu Tola) li ni: *"tenpo open la sewi Jawe li pali e kon sewi e ma."*                                                                                                                                                                                                                                       sina ken lukin e lipu Tola lon lipu ni.
ma tomo Sanpansiko

li ma tomo suli lon ma Kaliponja. ona li suli tawa esun tawa musi tawa nasin sona.

ma Kaliponja la ma lili mute mute luka luka luka tu wan li lon. ona pi mute suli la ma tomo mute li lon. taso ma tomo Sanpansiko li taso lon ma lili ona. ni la ma tomo Sanpansiko en **ma lili Sanpansiko** li ijo sama a.
musi Suto

li musi utala sijelo tan ma Nijon.  li mama e musi Suto lon tenpo sike 1882. tenpo ni la, musi Suto li lon musi utala Olinpi.

musi Suto la, jan li wile wawa e jan utala ante tawa ma anpa.
jan Sekoja

li jan sona pi kulupu jan Salaki. ona li mama pi nasin sitelen Salaki. jan pi lanpan ma la jan Sekoja li lukin e sitelen Lasina. ona li sona ala e nasin ona, li pali e nasin sitelen Salaki tan sona ona taso. tan ni la ona li kama jan suli pi kulupu Salaki. jan mute pi kulupu Salaki li kama sona e sona pi sitelen toki.

## tan sona
jan O Si Min

anu  li jan lawa suli pi ma Wije. tenpo lon ona la, ona li kepeken nimi mute. utala suli nanpa tu la, ona li kama jo e nimi O Si Min. ma ante li lawa e ma Wije la, ona li utala e ona. jan O Simin li pali li lawa e kulupu ICP e kulupu CPV e kulupu PCF e ma lawa Wije pi tenpo ni e kulupu utala pi ma Wije. jan O Si Min li jan lawa pi ma Wije sewi tan tenpo pi utala pi ma Wije.

jan O Si Min li pana e ante suli sin tawa ma Wije.
ma Tawansinsuju

anu  li ma suli pi tenpo pini lon ma Amelika seli. tenpo ona la, jan tan ma Elopa li kama ala tawa ma Amelika. ona li pini tan ni: jan pi ma Epanja li utala li anpa e ona.

ona li lon pini suno pi ma Amelika seli. tenpo ni la ma ona li lon ma Pelu li lon ma Ekuwato li lon ma Polipija li lon ma Alensina li lon ma Sile.

## lipu ante
*kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika
len pi kiwen walo

len pi kiwen walo (toki Inli: iron curtain) li kipisi e nasin mani en nasin loje lon ma Elopa. tenpo pi utala lete la ona li kipisi e ma Elopa.
jan Neson Mantela

li jan lawa pi ma Setapika lon tenpo sike nanpa 1994 tawa tenpo sike nanpa 1999. pini tawa ni la, ona li wile ante e nasin lawa li utala e . nasin Apate la, jan walo taso (mama ona li kama tan ma Elopa) li lawa e ma Setapika. lipu lawa la, jan pimeja o lon ma ante tan jan walo. ni li ike mute tawa jan pimeja. pali ona la, kulupu lawa pi ma Setapika pi tenpo ni li awen wawa e jan Neson Mantela lon tomo awen lon tenpo sike nanpa 1962.

tenpo sike nanpa 1990 la, kulupu lawa li weka e ona tan tomo awen. kulupu lawa li open toki tawa kulupu pi wile ante lawa. tenpo sike nanpa 1994 la, jan pimeja li ken pana e wile ona pi kulupu lawa sin. tan ni la, jan Neson Mantela li kama jan lawa sin li kama jan lawa pimeja nanpa wan lon ma Setapika.
linja pi len lili sike

**linja pi len lili sike** (toki Inli: *circular arc*) li selo pi sona selo. ona li linja. ona li insa linja pi len ale sike.
nasin nanpa leko

nasin nanpa leko li toki e ni: nanpa la poka leko en sewi leko li suli pi nanpa ni la suli pi insa leko li seme?

jan li ken toki e ni kepeken nasin ante:

nanpa li lon. mi pana e nimi "n" tawa nanpa ni. ona li ken nanpa pi wile sina. nanpa ali la nasin ni li sama.

nasin nanpa leko li toki e ni: nanpa n li lon kulupu la, kulupu pi nanpa n li lon la nanpa pi mute seme li lon.
nena supa

**nena supa** anu **sijelo pi poka tu wan** li selo pi palisa mute li jo e poka tu wan.

## nena supa leko
sijelo ni la, pini poka wan li leko la, ona li **nena supa leko**. sona selo pi poka tu wan la, sijelo ni li suli nanpa wan.

### sona pali pi jan Putakola

nena supa leko li jo e **poka suli** e **poka lili**. poka wan pi suli nanpa wan li poka suli. poka ante li poka lili. mi nimi e suli pi poka ale; suli pi poka suli li suli c; suli pi poka lili li suli a li suli b. ni la: c^2 = a^2 + b^2.

## ante
sona selo pi poka tu wan li pona tawa sijelo ni.
ilo pi tawa kalama

**ilo pi tawa kalama** li pana e kalama tan ijo wan tawa ijo ante lon kon. ilo ni la, jan li ken pana e kalama musi, e toki pi kama sin, e ijo ante mute.

pana kalama la, ilo pi tawa kalama li kepeken tawa nena. ilo pi sitelen weka li kepeken nasin sama. jan li open pana e ilo ni lon poka pi tenpo sike 1900. jan mute li kama jo e ilo. kulupu pi tenpo sike 1920s la, nasin kalama mute li open, li pana e kalama tawa jan mute.
jan Lita Kalo

li jan pi sitelen kule tan ma Mesiko. nasin pi ma Mesiko li pana e pilin tawa sitelen ona. sitelen ona li toki e kule jan e poki jan e ante mute. ona li alasa e nasin pi pali kulupu.

ona li lon la, jan pi mute lili li sona e pali ona. taso, ona li moli la, jan mute li kama sona e ona. tenpo ni la, jan li pilin e ni: pali ona li sitelen pi nasin pi ma Mesiko. jan pi wawa meli li pilin pona tawa ona.
nena palisa

palisa tu li open lon ma wan la, **nena palisa** anu **pini poka** li lon ma ni. 

## sona nanpa

### nanpa
jan li toki e suli pi nena palisa kepeken nanpa. nanpa li toki e ni: kipisi seme pi sike wan li lon insa pi nena palisa?

**wan pi kipisi sike** li pona tawa jan mute. ona li suli ni: sina mute e ona tawa 360 la, ni li ale pi sike wan.

**wan pi palisa insa** li pona tawa jan sona. o sitelen e sike. o sitelen e palisa tu tan insa sike lon tawa selo sike. insa pi palisa tu ni la, linja kipisi pi selo sike li lon. suli pi linja ni li sama palisa insa la, nena palisa lon insa pi palisa ni li *wan pi palisa insa*. mi mute e ona tawa nanpa sike tawa tu la, ni li ale pi sike wan. 

### nena palisa leko
**nena palisa leko** li jo e suli 90 pi wan pi kipisi sike. ni li sama suli \frac{\pi}{2} pi palisa insa. ona li suli a lon sona pi selo ijo, li suli a tawa nasin pi sona ma pi jan Teka.
sona selo pi poka tu wan

**sona selo pi poka tu wan** li sona lon sona pi sijelo ijo lon sona nanpa. sona ni la, jan li lukin e selo pi poka tu wan, li wile sona e ni: pini poka li suli ni la, poka li sama suli tawa nanpa seme?

## selo pi pini poka leko
selo pi poka tu wan li jo e pini poka leko la, ona li pona a tawa sona ni. sina sona e suli pi pini poka la, sina ken sona e sama suli pi poka ale.

o lukin e sitelen lon poka. pini poka wan la, mi kepeken nimi \alpha. ni la, poka o kama nimi:

* **poka suli** li suli nanpa wan tawa poka ale li pini lon pini poka \alpha.
* **poka noka** li pini lon pini poka \alpha li poka suli ala.
* **poka weka** li pini lon pini poka leko li pini ala lon pini poka \alpha.

poka nimi ni la, mi ken toki e sama tu wan kepeken suli pi pini poka \alpha.

* **sama weka suli** (sitelen pi sona nanpa la: \sin \alpha) li ni: poka weka li suli pi nanpa seme tawa poka suli?
* **sama noka suli** (sitelen pi sona nanpa la: \cos \alpha) li ni: poka noka li suli pi nanpa seme tawa poka suli?
* **sama weka noka** (sitelen pi sona nanpa la: \tan \alpha) li ni: poka weka li suli pi nanpa seme tawa poka noka?
lipu Oni

li lipu sitelen nasa. mama ona en ma ona en toki ona li sona ala. jan sona li pilin e ni: ken la ni li sitelen len pi toki lon, ken kin la ona li toki pali anu ona li toki pi kon ala. tenpo sike nanpa 1912 la  li esun li kama jo e ona.
lipu Kamasuta

li lipu tan . ona li toki e unpa e olin.ken la ona li pali tan tenpo sike nanpa ale ale tawa tenpo sike nanpa ale ale ale.

## sitelen lon lipu

sitelen:KamaSutra02.jpg
sitelen:KamaSutra03.jpg
sitelen:KamaSutra04.jpg
sitelen:KamaSutra05.jpg
sitelen:KamaSutra06.jpg
sitelen:KamaSutra07.jpg
sitelen:KamaSutra08.jpg
sitelen:KamaSutra09.jpg
sitelen:KamaSutra10.jpg
sitelen:KamaSutra11.jpg
sitelen:KamaSutra12.jpg
sitelen:KamaSutra13.jpg
sitelen:KamaSutra14.jpg
sitelen:KamaSutra15.jpg
sitelen:KamaSutra16.jpg
sitelen:KamaSutra17.jpg
sitelen:KamaSutra18.jpg
sitelen:KamaSutra19.jpg
sitelen:KamaSutra20.jpg
sitelen:KamaSutra21.jpg
sitelen:KamaSutra22.jpg
sitelen:KamaSutra23.jpg
sitelen:KamaSutra24.jpg
sitelen:KamaSutra25.jpg
sitelen:KamaSutra26.jpg
sitelen:KamaSutra27.jpg
sitelen:KamaSutra28.jpg
sitelen:KamaSutra29.jpg
sitelen:KamaSutra30.jpg
sitelen:KamaSutra31.jpg
sitelen:KamaSutra32.jpg
sitelen:KamaSutra33.jpg
sitelen:KamaSutra34.jpg
sitelen:KamaSutra35.jpg
sitelen:KamaSutra36.jpg
sitelen:KamaSutra37.jpg
sitelen:KamaSutra38.jpg
sitelen:KamaSutra39.jpg
sitelen:KamaSutra40.jpg
sitelen:KamaSutra41.jpg
sitelen:KamaSutra42.jpg
sitelen:KamaSutra43.jpg
sitelen:KamaSutra44.jpg
sitelen:KamaSutra45.jpg
sitelen:KamaSutra46.jpg
sitelen:KamaSutra47.jpg
sitelen:KamaSutra48.jpg
sitelen:KamaSutra49.jpg
sitelen:KamaSutra50.jpg
sitelen:KamaSutra51.jpg
sitelen:KamaSutra52.jpg
sitelen:KamaSutra53.jpg
sitelen:KamaSutra54.jpg
sitelen:KamaSutra55.jpg
sitelen toki nimi

**sitelen toki nimi** li nasin pi sitelen toki. nasin sitelen ni la, kalama li suli ala. sitelen wan li ken toki e kalama wan anu kalama mute, li jo e kon wan anu kulupu pi kon sama anu kon mute.

 en  en  li ante: sitelen wan li toki e kalama wan anu kulupu pi kalama sama. taso sitelen wan li pana ala e kon pi nimi wan.

## sitelen toki nimi pi toki pona
sitelen pona li sitelen toki nimi pona. ni la, sitelen wan li nimi wan, li kalama wan, li jo e kon wan anu kulupu pi kon sama.

sitelen sitelen li kepeken sitelen nimi kin. ni li sama sitelen pona. sitelen sitelen li kepeken nasin sitelen pi kulupu kalama kin.

mute ante kin li lon!

## sitelen Ansi

sitelen Ansi li sitelen toki nimi, li suli. toki mute li kepeken ona, li kepeken nasin sitelen tan ona. toki Sonko en toki Nijon la, sitelen wan li toki e nimi mute li jo e kon mute. sitelen wan li pana lili e sona kon, e sona kalama.

## sitelen Lasina

sitelen Lasina li sitelen toki kalama. taso ona li kepeken kulupu lili pi sitelen toki nimi a! sitelen nanpa en sitelen mani en sitelen sama "**&**" en "**%**" li jo e kon wan. taso kalama li ante lon toki ante.
ma tomo Lipowa

li ma tomo lawa lon ma Potuke. ma li lon poka telo linja Taku lon poka telo suli Alansi. ma li lon insa nena suli luka tu. lawa pi ma Potuke li lon ma tomo ni.
ma tomo Lekawi

li ma tomo lawa pi ma Isilan. sike suno nanpa 874 la  li kama li open e ma tomo lon tenpo nanpa wan.
jan Ton Ko

li jan pi lipu Jutu li tan ma Inli. lipu ona li jo e sitelen tawa sona mute. ona li toki e sona pini e sona ma e sona toki e sona lon e sona ilo.

tenpo mute la ona li jo e len sijelo loje anu len sijelo walo e len noka laso.

jan pona ona li jan Ki Jo li jan Kawi Panan li jan Ma Ke. ona tu tu li kulupu pi toki musi. nimi ona li kulupu Tenika Tepikute.
jan Misapi

anu  li jan pi lipu Jutu li jan pana tan ma Mewika. sitelen tawa ona la ona li pana e mani mute. ona li pali e tomo MrBeast Burger e moku Feastables.

## tenpo pini
suno sike nanpa 1998 la tenpo mun luka la tenpo suno luka tu la jan Misapi li kama lon tan ma tomo Wisita lon ma Kansa. ona li kama suli lon ma Nokewalana.

## pana mani

### kama jo mani Team Trees

sike suno nanpa 2019 la jan Misapi en jan Ma Wopa li pali e kama jo mani Team Trees. kulupu  Arbor Day Foundation li wile e mani tan ni: jan li pana e mani Mewika tawa kulupu ni la kulupu li pana e kasi. jan mute li pana e mani tawa ona. ona li kama jo e mani Mewika 24 300 000 li pana e kasi pi mute sama.
kulupu NASA

anu **kulupu NASA** li kulupu pi nasin lawa pi ma Mewika. kulupu ni li sona e ale e mun weka li pali e tomo tawa mun.
musi Palasin

li musi ilo pi wile mani ala.  en  li pali e ona. jan ken musi kepeken ilo nanpa, kepeken ilo Ekesepo, kepeken ilo PS4.

## ma pi musi Palasin
musi Palasin li lon ma nasa nasa. ona li jo e jan, e jan lili, e soweli pi ken toki, e monsuta, e jan ilo. jan ale li utala tan ni:  en  li utala.  en  li lon kin, li jo e jan utala mute a.

## nasin musi
musi Palasin li musi utala. sina ken lukin e musi kepeken oko pi jan utala sina. musi open la, sina ken kama jo e jan utala. jan utala ale li jo e ilo utala, e wawa utala. sina ken ante e nasin musi pi jan utala, li ken pana e wawa ante tawa ona. musi ale li jo e kulupu tu pi jan luka: kulupu laso en kulupu loje.

### nasin pi pakala tomo
 li ni: wan la, kulupu li wile kama jo e ma sike. jan pi kulupu sina li lon ma sike en jan pi kulupu ante li lon ala ma sike la, kulupu sina li kama jo e ma sike. kulupu li kama jo e ma sike la, ona li wile tawa e tomo tawa pakala tawa tomo pi kulupu ante. kulupu li kama jo e ma sike, li tawa e tomo tawa la, ona li kama jo e wan. kulupu li jo e tu tu la, musi li pini.

### nasin pi kama jo pi ma sike
 li ni: kulupu li wile kama jo e ma sike. tomo tawa pakala li lon ala.

### nasin moli pi kulupu ante
 li ni: ma sike en tomo tawa pakala li lon ala. sina moli e jan pi kulupu ante la, kulupu sina li kama jo e wan. kulupu li moli jan mute mute la, musi li pini.

### nasin Lanke
 li ni: musi ni li sama nasin pi pakala tomo. taso, kulupu sina li kama nanpa wan la, sina kama jo e ijo *tp*. kulupu sina li kama nanpa tu la, sina kama weka e ijo *tp*. sina kama jo e ijo *tp* 100 la, ijo Lanke sina li kama suli.

#### ijo Lanke
ijo Lanke pi musi Palasin li ni:

* kiwen loje jelo (1-5)
* kiwen laso telo (1-5)
* kiwen jelo (1-5)
* kiwen laso loje (1-5)
* kiwen laso sewi (1-5)
* jan pi musi pona
* jan pi musi pona a (200 jan pi musi pona)

nasin musi ante li lon kin. taso, jan li ken musi e ona lon tenpo ona taso.

## jan utala
musi li jo e jan utala 58. jan utala li jo e kulupu 4. kulupu ale li pali e ijo ante.

#### kulupu pakala
jan pi kulupu ni li ken pali e pakala mute tawa kulupu ante.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### kulupu suli
sina wile moli e jan pi kulupu ni la, sina o pana e pakala mute a tawa ona.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### kulupu moli
jan pi kulupu ni li ken tawa monsi pi kulupu ante li ken moli e jan kepeken tenpo lili.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 

#### kulupu misikeke
jan pi kulupu ni li ken pana e misikeke tawa jan ante.

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
kulupu ma Senken

**kulupu ma Senken** li kulupu ma lon ma Elopa. insa ona la jan lawa li wile ala lukin e lipu tawa lon poka ma. sike suno nanpa 1995 la kulupu ni li kama open. nimi ona li kama tan lipu Senken li kama tan .

kulupu li poki e ma mute tu wan pi kulupu ma Elopa e ma Isilan e ma Lisensan e ma Nosiki e ma Suwasi. tenpo kama la ma Kiposi en ma Lomani en ma Pokasi li lon kulupu. ma Ele en ma lili Monako en ma lili San Malino en ma lili Wasikano li lon kulupu Senken ala. taso ona kin li wile ala e lipu tawa lon selo ma ona.
poki jaki

**poki jaki** li poki li kama jo li kama weka e ko jaki jan e telo jelo jan e lipu. insa pi poki jaki li ken jo li ken jo ala e telo. ma tomo la ijo tan poki jaki li tawa nasin jaki.
jan Apike Son

li jan pi lipu Jutu li jan musi tan ma Inli. lipu Jutu ona li **lipu Philosophy Tube**. lipu ni la ona li toki e sona sona. ona li meli tonsi.

sike suno nanpa 2013 la lipu Philosophy Tube li kama lon tan ni: ma Juke la tomo sona suli li wile e mani mute a. tan sike suno nanpa 2018 tawa tenpo ni la sitelen tawa ona li musi mute. sitelen tawa ona nanpa wan li toki e jan Kene Teka.
jan Kene Teka

li jan sona tan ma Kanse. toki suli ona li ni: .

tenpo pini mute la ona li wile sona e ni: seme li lon? ni la ona li pilin li kama sona e tan ale. taso sona wan li wile ala e tan. ona li pilin la ona li ken toki ala e ni: mi pilin ala pilin? la toki suli ona li kama lon: "mi pilin, la mi lon".
jan Kesen Makala

li jan pi sona toki tan ma Kanata. ona en  li mama pi lipu kalama Lingthusiasm. ona li sitelen e lipu *Because Internet*. lipu ni la ona li toki e toki pi jan pi ilo sona.

## lipu
* lipu *Because Internet: Understanding the New Rules of Language*

## lipu ante
* lipu ona
* lipu ona pi sona toki
* lipu ona lon lipu Wired
* lipu kalama ona
jan Keta Tunpe

li jan pi pona ma tan ma Sensa. ona li lili la ona li tawa tomo lawa pi ma Sensa li toki e wile ona ni: jan lawa li pini e ante suli pi kon ma. jan lili mute li kama toki e wile sama ona kin. tenpo mun nanpa luka wan pi tenpo sike nanpa 2025 la kulupu lawa pi ma Isale li weka e jan Keta Tunpe tan ni: ona li lon tomo tawa telo tan pana pona tawa ma palisa Kasa.
## tan sona
jan Kulosawa Akila

li mama pi sitelen tawa tan ma Nijon. ona li jan lawa pi pali sitelen tawa nanpa mute luka luka (30). pali ona li suli tawa sitelen tawa ante mute.

sitelen tawa nanpa wan li  lon tenpo sike nanpa 1943. sitelen tawa suli ona li  (1950) li  (1952) li  (1954) li  (1961) li {{nimi ijo|sitelen tawa Kakemusa|影武者, Kagemusha}|na=true} (1980) li   (1985).
ma tomo Kelu

li ma tomo lon ma Inli.

ma tomo Kelu la, ma tomo lili li lon. ma tomo lili ni li ma tomo lili Wilasoton, li ma tomo lili Wisataton, li ma tomo lili Sawinoton.
toki Nawi

li toki sin tan sitelen tawa Awata. jan li pali e toki ni tan sitelen tawa ni. sitelen tawa Awata la, jan Nawi li toki e toki ni.
jan Alonola

li jan pi ilo Jutu, li jan sitelen pi lipu tenpo. lipu Jutu la, ona li pali e sitelen tawa mute pi toki pona, pi toki ma, pi toki sin, pi toki ante. kin la, ona li pali e kulupu pi sona sin kepeken toki pona taso.

## tan sona


## lipu ante
* lipu Aronora lon ilo Jutu
ma tomo Sene

li ma tomo lon ma Suwasi. mute jan la ona li ma tomo suli nanpa tu lon ma Suwasi li suli nanpa wan lon ma pi toki Kanse lon ma Suwasi.
waso telo

**waso telo** li waso li tawa lon telo. kulupu waso Anatidae li waso telo. kulupu ni la kulupu *Anser* en kulupu *Branta* li lon.
kili pi selo mute

li kili pi noka kasi. jan li moku e ni. ona li kipisi e ni la, telo oko ken kama. ni li tan ni: kili ni li pana e kon wawa. jan li seli e kili ni la pilin moku wawa li kama lon moku poka.

## kepeken
kili pi selo mute li ken kipisi tawa sike. jan li seli e sike ni la jan li pali e moku lili pi ma Mewika
kili pi akesi seli

kili pi akesi seli li kili walo lon selo loje. ona li jo e sike mama lili mute pimeja. ona li sama kili Kiwi. moku la ona li suwi; ona li jo e telo mute. 

## kepeken
jan li ken moku e ni. ona li ken loje e telo nasa anu telo kili.
ijo Linku

**ijo Linku** anu **ale Linku** li sona li ilo pi kama sona. ona li nimi Linku, li ilo Linku, li jasima Linku, li lipu Linku.

## tan sona


## lipu ante
* lipu ona
* "ijo Linku" lon sona pona
ma Asalawakupa

li ma pi telo lili lon ma Apika. suli ma la, ona li ma seli nanpa wan pi telo lili. taso, ma Antasika en ma Asika li jo e telo lili tan sewi kin. taso, ona li ma pi kiwen lete la, kiwen lete li ken kama telo.

ma Asalawakupa li poka e telo suli Alansi e telo suli Mesitelane e telo suli loje e ma Sawi. ma Sawi li ma seli, taso ma Asalawakupa la, ona li jo e telo mute tan sewi.

## nimi
toki Alapi la, ma Asalwakupa li jo e nimi "*aṣ-ṣaḥrā' al-kubrá*" (الصحراء الكبرى). kon pi nimi ni li "ma suli nanpa wan pi tenpo lili". toki ante mute la, nimi ona li kama tan "*aṣ-ṣaḥrā*'" lon nimi ni. tan ni la, nimi ona lon toki mute li "ma Sawala" anu nimi sama mute. toki Alapi la, kon pi kipisi ni li "ma pi telo lili" taso.
jan Wenpan

li jan pi sitelen kule pi tenpo pini tan ma Netelan. nimi suli ona li . ona li jan suli lon tenpo pini pi musi lukin. lon ona li lon .
musi Tetasu

li musi ilo tan jan Alexey Pajitnov. ona li pali e musi ni lon tenpo sike nanpa 1985. musi ni lon ilo musi mute.

musi Tesi la, jan li pali e linja supa kepeken leko Tetamino. leko ni li tawa anpa. linja supa li kama lon la, linja supa ni li kama weka li pana e nanpa pona. ni li ken e ni: jan li ken musi Tesi lon tenpo suli a. jan li pali e linja supa mute lon tenpo wan la, jan li kama jo e nanpa pona mute a.

jan mute a li musi Tesi. ona li pona a tawa jan mute a. musi Tesi li jo e jan musi mute nanpa tu. musi Tesi li lon nasin ilo musi 65 anu musi mute a. musi Tesi li ken ante e insa lawa jan. jan mute 520,000,000 li kama jo e musi Tesi.

## nasin musi
musi Tesi la, jan li tawa e leko Tetamino lon supa; taso, leko o kama anpa o kama sewi ala. jan li wile pali e linja supa tan ni: ni la, ona li kama jo e nanpa pona. taso, pali pi linja supa ala la, leko li kama poka tawa sewi. jan li pali la, linja supa li kama weka. jan li pali e linja supa mute la, jan kama jo e nanpa pona mute a. leko li kama sewi tawa supa la, musi li pini.

### leko Tetamino mute

leko Tetamino luka tu li lon. ona ale li leko lili tu tu. nasin sitelen ni la ona li jo e nimi I, e nimi J, e nimi L, e nimi O, e nimi S, e nimi T, e nimi Z. jan li ken tawa sike li ken tawa poka e ona. jan li musi lon tenpo suli la, leko li kama tawa anpa kepeken tenpo lili. kule ni li meso; taso kule ante li lon tenpo pini.
kulupu nena Ante

li kulupu pi nena ma lon ma Amelika seli lon poka pi telo suli Pasipi. linja la, ona li kulupu nena nanpa wan lon ma. kulupu nena Antese li lon ma lawa ni: ma Penesuwela en ma Kolonpija en ma Ekuwato en ma Pelu en ma Polipija en ma Sile en ma Alensina.

sewi la, nena ma nanpa wan lon kulupu nena Ante li  lon ma Alensina. sewi la ona li linja Metu nanpa 6961.

## tan sona
waso kule

waso kule, anu waso toki anu waso *Psittacidae.* ona li waso.

## sona
waso ni li kule mute tawa lukin. ona li jo e uta wawa pimeja. ona li sona mute, tan ni la ona li toki.

ona mute li lon ma Pasiju, taso ona li lon ma ale. 

ona li toki mute li kalama mute.
musi Telawija

**musi Telawija** anu  li musi ilo tan kulupu Lilosi tan kulupu 505 Games. musi la jan li ken tawa poka lon ma li ken pali e tomo li sitelen li utala e monsuta. jan mute li esun e musi ni.

musi ni la ma li suli mute ala li pini. taso, wile suli tu wan li lon. kin la ma ale li jo e ike ma wan. ike ma li ken ike loje li ken ike laso. taso, ma nasa li ken jo e ike ma tu. 

sina pini e sinpin loje monsuta lon ma anpa la monsuta li kama wawa li kama mute. ike ma li kama suli;  li kama lon. pini musi la sina utala e monsuta pi lawa mun.

kulupu jan pi toki pona li awen pali e ante pi toki pona lon musi ni.
kulupu nena Waki

li kulupu pi nena ma lon ma Amelika lete. suli la ona li kulupu nanpa wan pi nena ma lon ma Amelika lete. nena nanpa wan pi kulupu ni li .

jan tawa musi mute li kama tawa kulupu nena ni.

## tan sona
kili loje suwi

**kili loje suwi** (anu **kili pi ike tan**) (Malus domestica) li kili sike tan kasi suli. kasi li kama tan ma Asija insa. jan mute li moku e ona. kule 7,500 pi kili ni li lon. ona li ken loje li ken jelo kin li ken laso jelo kin.

## nasin sewi

nasin sewi Jejuta en nasin sewi Kiso la sewi li toki e ni tawa jan Atan tawa jan Ewa: o moku ala e kili tan "kasi suli pi sona ale". taso jan Atan en jan Ewa li moku e kili ni li kama sona e pona e ike.

sitelen en lipu la, jan mute li sitelen e ni: kili sona li kili loje suwi. ken la, pilin ni li lon tan ni: kili ni li lon ma mute li kili pi suli sona. ante la, toki Lasina la, nimi pi kili ni li nimi “Malun” li sama nimi pi kon ni: ike.
palisa utala

**palisa utala** li ilo utala li ken moli e ijo kepeken nasin mute. ni li ken lili anu suli li jo e sijelo ante mute. palisa mute li tu e ijo kepeken selo ona. palisa utala ante li ken jo e selo sike. palisa utala sin li pana wawa e kiwen lili kepeken pakala.

## pi sinpin tu
kulupu ni pi palisa utala li jo e sinpin tu. jan li kepeken palisa lon nasin mute. ni li tu e ijo e jan e soweli. ni li ken lupa e ijo. 

## pi kiwen pini

## pi selo sike

## pi kiwen wawa
jan Sesi Siwe

jan Sesi Siwe (toki Inli: *J.G. Thirlwell*) li jan pi kalama musi pi ma Oselija. ona li pali e kalama musi pali. kalama musi ona li monsuta li suli kalama li nasa. jan li pana e nimi pi jan lili insa (toki Inli: Foetus) tawa ona. ona li pali e kalama musi pi sitelen pi jan Wensa (toki Inli: *The Venture Bros.*) e kalama musi pi sitelen pi jan Asa (toki Inli: *Archer*).
sike akesi suwi

**sike akesi suwi** li sike pi selo suwi. jan lili li wile e sike akesi suwi. ona li tan kulupu Squishmallow.

## akesi ona
akesi ona li ni:

* kala
* soweli
* akesi
* pan
* akesi ni li akesi ali ala.
jan Se Peso

li jan esun tan ma Mewika. ona li mama li jan lawa pi kulupu Amason. ona li jo e mani Tala 161,000,000,000.
## tan sona
utala pi waso Imu

**utala pi waso Imu** (toki Inli: *Emu War*) la ma Oselija li utala e waso Imu. 

## open
utala ni li lon tan ni: waso Imu li pakala e pan mute. ni la, jan pi ma Oselija li pilin ike mute li wile moli e waso Imu. jan utala li wile alasa e waso mute.

## utala

jan utala li alasa e waso Imu kepeken ilo utala pi kiwen lili mute. taso, waso Imu mute li moli ala. jan pi ma Oselija li wile ala awen e utala ni la, jan utala li weka utala.
ma tomo Powejen

kulupu tomo Powejen (toki Inli: Fort Wayne) li lon ma Insijena. tomo Powejen li jo e mute jan pi suli nanpa 2 lon ma Insijena.
ma tomo Insijenapoli

kulupu tomo Insijenapoli (toki Inli: Indianapolis) anu tomo Insi (toki Inli: Indy) li kulupu tomo lawa pi ma Insijena. kin la tomo Insi li suli tawa tomo ale lon ma Insijena.
akesi Welosilato

li lon kulupu Tomejosalite (*Dromaeosauridae*) pi akesi pi tenpo weka. ona li lon tenpo sike weka 75,000,000-71,000,000. kulupu ante tu li lon: akesi Welosilato tan ma Monko (*Velociraptor mongoliensis*) en akesi Welosilato pi jan Omoka (*Velociraptor osmolskae*). 

akesi Welosilato li lili tawa akesi Tomejosalite ante. ona li tawa pi noka tu li jo e noka pi ilo utala. ona li waso li moku e soweli. akesi Welosilato li ante tawa akesi Tomejosalite ante tan nena suli.

kiwen majuna mute pi akesi Welosilato li lon. akesi Welosilato li tan ma Monko li tan ma Sonko.
ma tomo Okape

**ma tomo Okape** (toki Inli: *<small>Oak Harbor</small>*) li ma tomo lon ma lon telo Wipi lon kipisi ma Ilan lon ma Wasinton lon ma Mewika.
jan sewi To

li jan sewi suli pi nasin sewi Pakano. ona li jo e ilo Mijoni (*Mjölnir*). jan sewi To li jan sewi pi wawa linja sewi. ona li utala e akesi linja suli Jomunkanta (*Jörmungandr*) li moli tan tenpo Lanaloko (*Ragnarök*).
nasin sewi Pakano

**nasin sewi Pakano** (toki Lasina: ***pāgānus***) li lon kulupu pi nasin sewi . ona li jo e jan sewi mute. nasin sewi Pakano sin (toki Inli: *neopaganism*) li lon. jan Pakano sin li pana e olin tawa jan sewi majuna mute.

nasin sewi Pakano mute li lon:
* nasin sewi Asatu (*Asatru*)
* nasin sewi Elenisin (*Hellenism*)
* nasin sewi Kemetesin (*Kemetism*)
* nasin sewi Tuwili (*Druidry*)
* nasin sewi Wika (*Wicca*)
soweli Miki

li soweli pi lon ala tan sitelen tawa pi ma Mewika. ona li jo e len loje li jo e len noka jelo. soweli Miki li open tan *[[sitelen tawa pi tomo tawa telo Wili]]* lon tenpo sike 1928. jan Wa Sinsi en jan A Awe li mama pi soweli Miki. soweli Miki li sitelen suli pi kulupu Sinsi.
jan lawa Pikame

li jan sewi pi nasin sewi pi ma Mesopotamija majuna. *[[lipu suli pi jan lawa Pikame]]* la ona li suli. lipu suli ni li lipu nanpa wan lon tenpo ale. 

jan Enkitu li jan pona pi jan lawa Pikame. kulupu ni li utala e monsuta Uwawa li utala e soweli mani sewi. jan sewi Inana li pilin ike tan ni: jan lawa Pikame li olin ala e ona. jan sewi Inana li moli e jan Enkitu. jan lawa Pikame li wile moli ala. jan Pikame li alasa e jan Unapisin. jan Unapisin li pana e kasi suli tawa jan lawa Pikame. taso, akesi linja li moku e kasi ni.
moku Kajopinto

li moku pi ma Amelika insa. ona li lon tan palisa pan walo tan kili pimeja.

## nimi
nimi *gallo pinto* pi toki Epanja li "waso mije pi kule lili mute". nimi ni li lon tan ni: kili pimeja li lon insa pi kili walo la moku Kajopinto li sama waso tawa lukin.

## tenpo pini
moku Kajopinto li lon tan ma Kosalika anu ma Nikalawa. moku Kajopinto li lon tan kulupu jan Metiso. kili pimeja li lon tan jan kulupu jan nanpa wan pi ma Amelika. palisa pan li lon tan kulupu jan Epanja. moku tu ni li wan tan tenpo lanpan pi ma Amelika.
soweli pi ko nasa

li soweli wawa pimeja pi ma Mewika. ona li moku e ko nasa mute li moli lon  tenpo sike nanpa 1985.

## tenpo pini
jan Antu Toton nanpa tu li esun e ko nasa. ona li tawa e ko nasa mute tan tomo tawa kon li pana e ko tawa ma kasi. tomo tawa kon li pakala li moli e jan Antu Toton. kulupu alasa lawa pi ma Sosa li lukin e soweli wawa moli. soweli ni li moku e ko nasa pi jan Antu Toton li moli. 

jan sona Kene Alonso li jo e sijelo moli pi soweli ni. ona li pana e sijelo ni tawa kulupu pi telo tawa Katawuti. taso, sijelo ni li lon tomo esun pi ma Kentaki lon tenpo ni. 

## sitelen tawa
sitelen tawa pi soweli ni li lon tan tenpo sike nanpa 2023. nimi sitelen li ***Cocaine Bear***. mama pi sitelen ni li jan Elisepe Pan. sitelen tawa li ante mute tawa tenpo pini lon. soweli pi sitelen ni li moli e jan mute. taso, soweli lon li moli e jan ala.
musi utala pi jan wan

**musi utala pi jan wan** (toki Inli: ***first-person shooter***) li kulupu pi musi ilo. jan li kepeken e ilo utala wawa tan kulupu musi ni. jan li lukin sama oko pi jan lon ala. mama pi kulupu musi ni li musi ''Wolensan 3D'' (*Wolfenstein 3D*). musi ''Tun'' (*Doom*) li musi suli mute. tan ni la, nimi ante pi kulupu musi ni li "*sama pi musi Tun*" (*Doom clone*).

musi mute utala pi jan wan li lon:
**musi Wolensan 3D* (*Wolfenstein 3D*)
**musi Tun* (*Doom*)
**musi Kuweke* (*Quake*)
**musi pi Kotena 007* (*Goldeneye 007*)
**musi pi jan Tu Nuken 3D* (*Duke Nukem 3D*)
**musi pi ma utala* (*Battlefield*)
**musi Kolotusi* (*Call of Duty*)
**musi pi kalama weka* (*Far Cry*)
jan lili pi ma kasi

li sitelen kiwen lili. ona li jan lili pi wawa nasa. jan ni li jo e len lawa loje. jan li jo e sitelen kiwen ni lon ma kasi ona.
akesi pi tenpo weka

li tan tenpo sike weka 243,000,000. waso li tan akesi ni, taso akesi weka ale ala li waso. kulupu mute pi akesi weka li lon. kiwen majuna pi akesi weka mute li lon ma ale.

kulupu suli tu pi akesi weka li lon: akesi *Ornithischia* en akesi *Saurischia*. waso li akesi *Saurischia*. mun *Chicxulub* li moli e akesi weka mute lon tenpo sike weka 66,000,000.

mute lili akesi ni li:

* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
*
lipu pi jan Eja Nasi

**lipu pi jan Eja Nasi** li lipu kiwen pi ma Mesopotamija majuna. ona li tan tenpo sike nanpa 1750 BCE. ona li lipu pi pilin ike pi jan Nani. lipu pi jan Eja Nasi li toki e ni: jan Eja Nasi li esun e kiwen mani loje ike tawa jan Nani.
ilo pali en ilo pan

**ilo pali en ilo pan** (ilo sitelen Juniko: U+262D ☭) li sitelen suli pi nasin pi pali kulupu. ona li sitelen pi jan pali. ona li lon tan len ma pi ma Sesesele li lon tan tenpo pi utala insa pi ma Lusi. sitelen ni li sitelen suli tan ma ni: ma Sonko en ma Kupa en ma Soson en ma Wije en ma Ankola. mama pi sitelen ni li jan Jekeni Iwanowi Kansokin (toki Lusi: *Евгений Иванович Камзолкин*). sitelen ni en sitelen mun loje li sama tawa len loje li sama. sitelen ni li ike lawa ala tawa ma mute.
nasin pi palisa mute

li nasin lawa. tenpo pini la, ma Tosi en ma Nijon en ma Italija li kepeken nasin ni lon tenpo pini. tenpo ona li utala suli pi nanpa tu.

nasin Nasi li nasin pi palisa mute. jan Atoje Ite en jan Penito Musolini en jan Ilowito li jan suli pi nasin ni. jan pi nasin ni li weka li moli e jan mute.

## nasin
jan nasin pi palisa mute li pilin e ni: kulupu li kipisi tan jan wawa, tan jan pi wawa ala. jan pi nasin ni li utala tawa ma ona li olin e kulupu jan ona li utala e kulupu jan ante. nasin ni li utala e nasin pi jan pali e nasin lawa pi jan ale. 

tenpo mama pi nasin ni la, kulupu pi nasin pi jan pali li wawa. ona li wile weka e nasin mani. jan mani li pilin ike tawa ona li wile utala li wile weka e kulupu pi jan pali. jan mani li pilin e ni: kulupu pi jan pali li kipisi la, kulupu ona li wawa ala. nasin pi palisa mute li kipisi e kulupu pi jan pali. ona li toki sama e kulupu pi jan pali. taso: ma pi nasin ni la, jan mani li lon li wawa.

## nimi

mama nimi li ilo palisa mute tan ma Loma.
mije pi soweli waso

li jan lon ala pi lipu sitelen tan kulupu DC. ona li open tan  nanpa 27 tan tenpo sike nanpa 1939. mama lon pi jan ni li jan Po Ken li jan Pile Pinka.

nimi lon pi mije pi soweli waso li **jan Puse Wen**. jan Puse Wen li jo e mani mute li kepeken e mani ni tan esun e ilo mute. jan Puse Wen li mije pi soweli waso tan ni: jan ike li moli e mama ona. 

jan pona pi mije pi soweli waso li ni: jan waso (anu jan Lopin) en meli pi soweli waso (anu jan Paweman) en meli soweli (anu jan Kaweman). jan ike pi mije pi soweli waso li ni: jan musi (anu jan Joka) en jan pi sinpin tu (anu jan Tupese) en jan pi waso pimeja walo (anu jan Penwin).

lipu mute en sitelen tawa mute en musi ilo mute li lon tan mije pi soweli waso. mije pi soweli waso li suli mute tawa nasin kulupu.
kijetesantakalu jaki

li kulupu soweli pi nena mama. ona li pana e telo jaki tawa soweli ante. ona li lon ma Amelika. ona li pimeja li jo e linja walo. kulupu ni li sama kulupu kijetesantakalu loje. ona li moku e kasi e soweli lili e pipi e akesi lili. ona li moku e pipi jelo pimeja pi ko suwi li moku e ko suwi pi pipi ni.
kijetesantakalu loje

li kulupu soweli pi nena mama. ona li lon tan ma kasi pi kulupu nena Imalaja. ona li jo e selo loje li jo e selo pimeja li jo e selo walo. kulupu ni li sama e kulupu pi kijetesantakalu jaki. ona li moku e kasi palisa li moku e kili li moku e soweli lili. ona li lape lon tenpo suno.