open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Pijawi

li ma kipisi pi ma Pasiju. ona li lon kipisi ma pi suno open sewi. ma Sejala en ma Penanpuku en ma Pawija en ma Tokansin en ma Malanjan li lon poka pi ma Pijawi. sama la ma Pijawi li lon poka pi telo suli Alansi.

## ma

### telo linja
 li lon poka ma Pijawi. sama nasin telo suli lon ma Pijawi li .

### ma tomo suli
tenpo sike nanpa 2024 la ma tomo suli pi ma Pijawi li ni li jo e nanpa jan ni:
ma Kontonja

li ma kipisi pi ma Pasiju. ona li lon kipisi ma sewi. ma Pasiju lon la ma Matu Kosu en ma Amasona en ma Aki li lon poka pi ma Kontonja. ante ma lon poka pi ma Kontonja li ma Polipija. tenpo pini la nimi ma Kontonja li .

## ma

### nasin telo
 en  li lon poka ma Kontonja. sama nasin telo suli lon ma Kontonja li  en  nimi sama .

### ma tomo suli
tenpo sike nanpa 2024 la ma tomo suli pi ma Kontonja li ni li jo e nanpa jan ni:
ma Aki

li ma kipisi pi ma Pasiju. ona li poka tawa ma Amasona tawa ma Kontonja tawa ma Pelu tawa ma Polipija. tenpo pini la ma Polipija li lawa e ma Aki.

## ma

### nasin telo
nasin telo suli lon ma Aki li  li  li .

### ma tomo suli
tenpo sike nanpa 2024 la ma tomo suli pi ma Aki li ni li jo e nanpa jan ni:
ma Matu Kosu anpa

li ma kipisi pi ma Pasiju. ona li lon kipisi ma pi suno pini insa. ma Matu Kosu en ma Koja en ma Mina Selasi en ma San Palu en ma Palana li lon poka pi ma Mato Kosu anpa. ante ma lon poka pi ma Mato Kosu li ma Polipija en ma Palakawi. ma kasi Pantana li lon ma Matu Kosu anpa.

## ma

### nasin telo
nasin telo suli lon poka ma Mato Kosu anpa li  en .

### ma tomo suli
tenpo sike nanpa 2024 la ma tomo suli pi ma Matu Kosu anpa li ni li jo e nanpa jan ni:
ma Tokana

li ma kipisi pi ma Italija.

## ma

### telo linja
lon ma Tokana la, telo linja pi suli nanpa wan li .

### ma tomo suli
ma tomo suli pi ma Tokana li ni li jo e nanpa jan ni:
ma tomo Tapa (ma Malasija)

li ma tomo lon ma Pela. nimi ona li tan "ikan *Tapah*" lon toki Malasija, kon ona li kala wan. toki Malasija pi ma Pela la, kon pi nimi Tapah li "pilin ike ala".
ma Masi

li kulupu pi ma lawa lon ma Asija lon ma Apika. ma lawa ale ni la nasin sewi Isilan li suli nanpa wan. kon nimi ona pi toki Alapi li "ma pi open suno" lon toki pona. ona li sama ma Asija pi pini suno. taso ona li lon ma Asija taso ala.

ma lawa ni li lon ona:
* ma Ilaka
* ma Imala
* ma Jaman
* ma Kata
* ma Kuwe
* ma Lunpan
* ma Masu
* ma Palen
* ma Pilisin
* ma Sajusi
* ma Sulija
* ma Sutan
* ma Uman
* ma Utun
ma Kuma

anu **ma Keme** li nimi pi ma Masu pi tenpo pini. ma Kuma li lon nasin telo Nile.

## jan lawa suli
sona mute la lili jan lawa suli li:

* jan Kejopata anu jan Lejopata
* jan Tutankamun
* jan Lamese nanpa tu
* jan Akenaten
* jan Asesu
* jan Amenote
nasin misikeke Ajuweta

li nasin misikeke lon nasin sewi Sanatana en nasin sewi Puta.

nasin misikeke Ajuweta li tan tenpo sike sinpin nanpa 3000 li tan ma Palata.

nasin misikeke ni la, ali en sijelo jan li ken kipisi ala, sijelo jan en ale li kama kipisi la, ken pi sijelo jan li kama weka li kama pakala. nasin pona tu wan li lon: misikeke kasi en tawa luka lon sijelo jan en nasin Joka.

tan nimi ona li ni:   en , kon pi nimi  li ijo lon, kon pi nimi  li sona.
## tan
lipu pi toki wawa pi nasin sewi Sanatana la, jan sewi Awin () li pali e ona.

nasin sewi Puta li kama wawa la, ijo pi nasin sewi Ajuweta li tawa ma Sonko en ma Monko en ma Po en ma ante.
## o lukin kin
**Drury, Heber. [https://archive.org/stream/usefulplantsind01drurgoog#page/n5/mode/2up The Userful Plants of India] William H Allen & Co., London. 1873. .*

## tan sona
ala (nanpa)

**ala** li nanpa ni: weka ijo taso li lon. tenpo sike ale nanpa luka la jan sona li kama pilin e ni: ala li nanpa. tenpo pini la jan sona pi ma Elina li pilin e ni: ni li nanpa ala.

nanpa la jan li sitelen e ala kepeken sitelen **0**. nasin nanpa mute la, 0 li sike wan.

pali nanpa la, ni tu li suli:

* sina wan e ala e nanpa ante la, ni li nanpa ante tan open.
* sina mute e ala e nanpa ante la, ni li ala.
ijo Aman

li nimi lon toki Sankita. kon ona li kon insa lon jan. ona li sama ala pali mi  li sama ala ijo Sita li sama ala ijo Pakisi, tenpo mute la kon ona li pilin li kama sona ijo. jan li wile weka tan ike la, jan o sona e sama lon.

ijo ni li tan nasin sewi Paman li lon nasin sewi mute pi ma Palata (nasin sewi Puta ala). nasin pi tu ala la, ijo Paman en ijo Aman li wan, ijo Paman li lon nanpa wan lon nasin sewi Weta. taso nasin sewi Puta la ni li lon ala, ona li toki e ni: ali li ijo Anaman.

## tan nimi
toki Sankita la, nimi Ātman li tan nimi *ēt-men pi toki mama Palata Elopa, kon ona li lanpan kon sijelo li pana kon sijelo. æthm lon toki Inli majuna en Atem lon toki Tosi en atmo- lon toki Elina en ona li jo e tan sama.

## tenpo pini

### lipu Weta la

tenpo nanpa wan la ijo Aman li lon lipu Li Weta. jan Jaka li wile toki e kon pi nimi ni la ona li toki e ni: kon ona li nasin lawa  li ijo lon tan kulupu pi ijo ante li nasin lawa pi lon pilin pi sinpin nanpa wan.
nasin misikeke Sita

li nasin misikeke tan kulupu jan Tami li wan lon nasin misikeke tu wan majuna pi ma Palata. ken la tenpo pini ona li tan tenpo sike sinpin nanpa  tan tenpo ni, ona li wan lon nasin misikeke jan pimajunna mute mute. jan sewi Akateja li pali e ona li pana e ona tawa jan sewi Kasikeja, nasin misikeke ni li awen lon tenpo ni.

ma Palata li toki e ni: nasin misikeke Ajuweta en nasin misikeke Sita li ken, li pana e mani mute tan kama sona e ona.
## linja tawa
*Research Database on Ayurveda, Siddha, Other Traditional Medicines and Related Sciences (CCRAS)
sitelen Tami

li nasin sitelen pi toki Tami. kulupu jan Tami li sitelen e toki Sankita kepeken nasin sitelen ni.

## sitelen ali
### kalama suli

### kalama lili
jan li pana e kalama lili kepeken nasin ni: kalama lili taso la, o pana e ni:

jan li wile pana e kalama lili lon poka pi kalama suli la, ni li nasin:

### sitelen lili ante
#### kalama suli ante

(*)  li wan e க்‌ e ஷ்.
#### nanpa en sitelen lili ante

## toki ilo Juniko la sitelen Tami
lipu Wikipesija pi toki Awawi

**lipu Wikipesija pi toki Awawi** li lipu Wikipesija lon toki Awawi, kulupu Wikimesija li awen e ona. tenpo ni la ona li lipu Wikipesija pi suli nanpa . tenpo mun nanpa luka wan pi tenpo sike nanpa  la ona li jo e lipu 2916.
## linja tawa
lipu Wikipesija pi toki Awawi
toki Kanata

li toki lon ma Palata li lon kulupu toki Tawita.

## sitelen

ಕ (ka), ಖ (kha), ಗ (ga), ಘ (gha), ಙ (nga)

ಚ (ca), ಛ (cha), ಜ (ja), ಝ (jha), ಞ (nya)

ಟ (tta), ಠ (ttha), ಡ (dd), ಢ (ddha), ಣ (nna)

ತ (ta), ಥ (tha), ದ (da), ಧ (dha), ನ (na)

ಪ (pa), ಫ (pha), ಬ (ba), ಭ (bha), ಮ (ma)

ಯ (ya), ರ (ra), ಲ (la), ವ (va), ಶ (sha), ಷ (ssa), ಸ (sa), ಹ (ha), ಳ (lla)
### nanpa

೦ (0), ೧ (1), ೨ (2), ೩ (3); ೪ (4), ೫ (5), ೬ (6), ೭ (7), ೮ (8), ೯ (9)
toki Pawi

li toki pi kulupu jan Pawi li lon kulupu toki Tawita li lon ma Pakisan lon ma Ilan lon ma Akan. ona en toki ante lon kulupu toki Pawita li jo e weka suli.

## kalama

### lili

ona li jo e kalama lili ni: /aː/ en /eː/ en /iː/ en /oː/ en /uː/ en /aɪ/ en /aʊ/ en /a/ en /u/ en /i/.
### suli

## nasin sitelen

### nasin sitelen Alapi

nasin sitelen Alapi pi toki Pawi li ken tan tenpo monsi pi tenpo sike ale nanpa 20. tenpo ni la, kulupu toki Tawita la toki Pawi taso li jo ala e nasin sitelen tan nasin sitelen Pami.

### nasin sitelen Lasina

tenpo monsi la nasin sitelen Lasina ona li kama li jo e sitelen lili ni:
ma pi lawa Piko

**ma pi lawa Piko** (toki Losi: *Псковское господарство;* *Псковская земля; Псковская республика*) — ma pi lawa wawa lon tenpo pini tomo lawa li lon Piko.

jan lawa pi ma Kije li lawa e ona tan tenpo mute pini XI tenpo sike ali tawa tenpo pi nanpa 1136.

tenpo ni la, ona li jo e wile lawa ona lon lawa pi ma Nokolo.

tenpo pi nanpa 1348 la, ona li kama wawa.

tenpo pi nanpa 1510 la, ona li kama lon lawa pi ma Losi.

## tenpo pini
jan lawa open pi ma Piko li Sutilawa Wulajimilo.

pini kulupu ma Kije lon tenpo sike nanpa XII la, ma Piko li kama wan pi ma Nokolo. taso ona li jo e wawa pi lawa sama.

kama anpa pi kulupu utala pi ma Lijowa li pana e wawa tawa ma tomo Piko. tan ni la, ma Piko li kama jo e wawa lawa lon ona.

tenpo sike nanpa 1348 la, ma Nokolo li toki pona e wawa lawa pi ma Piko. taso jan sewi suli pi ma Nokolo li lawa e ona.

ma Piko li wawa lawa. taso ma Lituwa li wile e ona. jan lawa lili tan ma Lijatuwa li kama. tenpo sike nanpa 1399 la, ma Piko li kama anpa tawa ma Makuwa.

open tenpo pi XV la, ma Piko li utala sin e kulupu utala pi ma Lijowa e ma Lijatuwa. taso ona li awen.  

jan lawa suli Wasi II li kama jo e wawa: ona li ken pali e jan lawa pi ma Piko. 

lon tenpo jan lawa suli Iwan III la, jan Piko li weka e wawa ni: ken ala weka e jan lawa tan ma Makuwa.

## lawa

lawa ma Piko jan lawa en kulupu pi toki wawa.

tan wile utala ike pi jan poka, lawa pi jan lawa li kama wawa a.

utala lawa li tawa sin nasin sewi Kolisu.

## nasin mani

ma Piko la kasi mute en kama jo pi kala en ilo kiwen li kama suli pona.  

ma Piko en ma tomo pi jan Lusi en kulupu pi jan Hanse la esun li lon.  

tenpo ni la: tenpo suli pi nanpa (1425 tawa 1510) la mani ona li lon.

## lawa li pakala
tenpo mun pi sike suno 1510 la, utala li lon insa lawa pi ma Piko. jan Wasi III li jan lawa pi ma Makuwa. ona li kama ala e jan lawa pi ma Piko li kama jo e ona. kulupu pi toki wawa li pakala. kulupu mute (300) pi jan suli pi ma Piko li kama weka tan ma tomo. jan lawa pi ma Makuwa li kama jo e tomo ona.

## nasin ma

### nasin pali pi tomo
lon ma Piko li pali e mute tomo sewi walo.

### lipu lon ma Piko
tenpo sike nanpa XV lipu mute pona en suli, lon lipu kama sona toki la ijo pi ma Piko ala.

lipu «Повесть о псковском взятии» tenpo pini la Temite Pete Sijato-Misi lukin, ona toki (lipu lon toki pona li pona ala):

«*lipu ma Piko li toki lili pi pona lukin mute tan ma pi tenpo pini suli. jan ma tomo Makuwa li wile e ijo ona kepeken tenpo suli, la, ona li toki e ni kepeken nasin pona lukin. kon pi wile sewi li lon ale pi toki ni: jan ma Piko li pali e wile ale la, wile ale li pakala. soweli lili pi ma tomo Makuwa li moku e ona lon tenpo ona.»*

lon toki Losi:

*«Сказание о Псковском взятии … одна из самых прекрасных «коротких историй» Древней Руси. История того, как Москва настойчиво, постепенно и неторопливо добивалась своей цели, рассказана с восхитительной простотой и восхитительным искусством. Атмосфера неотвратимого рока пропитывает весь рассказ: что бы ни делали псковичи, всё бесполезно, и московская кошка не торопясь съест мышку, когда ей заблагорассудится.»*

## tan sona
kulupu toki Tawita

**** li kulupu toki li lon ma Palata pi poka seli lon ma Lanka pi poka lete pi poka pi kama suno lon ma Pakisan pi poka pi weka suno pi poka seli lon ma Asija pi poka seli.

## insa

* **[[kulupu toki Tawita pi poka seli]]** 
** Tami Kanata
*** 
**** 
***** 
****** 
******* 
******** kulupu toki Tami, toki Tami li lon
******** kulupu toki Malajalan, toki Malajalan li lon
******* toki Ilula
****** toki Kotawa
***** toki Tota
**** toki Kota
*** kulupu toki Kanata, toki Kanata en toki Pataka li lon
** 
*** toki Kolaka
*** toki Tulu
*** toki Kuteja

* **kulupu toki Tawita lon poka seli lon poka insa**
** 
** kulupu toki Teluku, toki Teluku li lon
** Konsi-Kuwi
*** kulupu toki Konsi, toki Konsi li lon
*** 
**** toki Konta
**** 
***** 
****** toki Manta
****** toki Penko
***** 
****** toki Kupi
****** toki Kuwi

* ** kulupu toki Tawita lon poka insa** 
** 
*** toki Kolami
*** toki Naki
** 
*** Katapa
**** toki Olali
**** toki Konteko
*** toki Teluwa 

* **[[kulupu toki Tawita lon poka lete]]**
** Kulu-Mato
*** toki Kuli
*** toki Mato 
** toki Pawi

## nimi sama

### nanpa
 

***(II)** li lon poka la ona li pana e sona ni: nimi ni li tan toki pi kulupu toki ante.
## mute jan
toki Teluku

li toki lon kulupu toki Tawita. kulupu toki Tawita la, jan pi mute nanpa wan li toki kepeken toki Teluku.

## nasin toki
toki Teluku la, nasin pi kulupu nimi li sama ni: "en ijo e ijo li pali"

kin la ante toki li ken kama "jan Lamu li wile tawa ma sona", taso ni li ante ala e nasin pi kulupu nimi.
## sitelen

### nanpa

### sitelen lili
#### kalama suli

#### kalama lili
jan li ante lili e kalama suli tan pana pi kalama lili. o lukin e ni:

## toki insa

toki insa ona li lon ma tu tu ni:
*weka suno: toki Telankana Teluku
*seli: ona li lon ma Lajalasima
*insa: ona li lon ma Anta pi poka telo
*lete: ona li lon ma Anta pi poka lete
kulupu toki Tawita lon poka seli

li kulupu toki insa wan pi kulupu toki Tawita. ona li jo e toki suli ni: toki Malajalan en toki Tami en toki Kanata en toki Tulu.
toki Pata

toki Pata li toki pali tan jan  . ona li toki lili tan toki pona. ona li ante e nanpa nimi pi toki pona (123) li lili e ona, li pana e nimi tu (2) tawa ona. tan ni la, nanpa nimi ona li 89. tenpo sike nanpa 2024 la, jan pali ona li weka e toki ni tan lipu Panton.

## ijo ante tan toki pona

* jan li ken toki e kalama /j/ sama /ʎ/
* jan li ken toki e kalama /i/ sama /ɪ/
* nimi *i* li pana. ona li kepeken poka nimi pi jo e pali. nasin ante la, ona li jo e jo ni: 
* nimi *pata* li pana. pu la, nimi *pata* li nimi sin ala.
* (weka la, nimi *u* en nimi *kan* li lon. taso, poka tenpo 2021 la, ona li kama weka tan toki.)

## nimi weka

* alasa
* ante
* awen
* ike
* jelo
* kalama
* kepeken
* kili
* 
* kiwen
* laso
* loje
* 
* meli
* mije
* mu
* mun
* mute
* 
* nasa
* noka
* olin
* pan
* pini
* pipi
* poki
* 
* seli
* selo
* sinpin
* soweli
* suli
* suwi
* walo
* waso

## tan sona
tomo pi sitelen tawa

**tomo pi sitelen tawa** la, jan li lukin e sitelen tawa kepeken sinpin suli pi sitelen tawa. insa tomo la, supa monsi mute li lon. ilo pi pana suno li pana e sitelen tawa tawa sinpin sitelen. kepeken ilo pi pana kalama la kalama en kalama musi en toki li kalama.
kulupu toki Tami

**kulupu toki Tami** li kulupu toki insa pi kulupu toki Tawita li lon kulupu toki Tawita lon poka seli. toki Tami en toki ante li lon kulupu toki ni.
kulupu toki Malajalan

**kulupu toki Malajalan** li kulupu toki insa pi kulupu toki Tawita pi poka seli li jo e toki Malajalan e toki ante.

## toki insa
toki Ilula

**toki Ilula** li toki lon kulupu toki Tawita li sama toki Tami,  la jan li sitelen e ona kepeken nasin sitelen Tami.
toki Kota

**toki Kota** li toki lon kulupu toki Tawita. nimi ona li tan nimi 'Ko' pi toki mama Tawita, kon ona li nena ma. ona en toki Tota li jo e .
toki Kuteja

**toki Kuteja** anu **toki Kusija** li toki lon kulupu toki Tawita li lili. taso jan toki pi toki ni li wile toki tawa jan ante la ona mute li toki kepekekn e toki Malajalan e toki Tulu e toki Kanata e toki suli ante.

## awen ona

tenpo ni la jan lili en jan sin li kama kepeken ala e toki Kuteja,  la ma sona li pana ala e sona kepeken toki Kuteja.
### ma tomo Temala

kepeken sona tan tenpo sike nanpa 2014 la kulupu jan Kuteja lon ma tomo Temala li toki kepeken toki Kuteja lon tomo.
### ma tomo Pumala

kulupu jan Kuteja lon ma tomo Pumala li toki kepeken toki Kotawa lon tomo li toki kepeken toki Kanata kin.
### kulupu jan Ataka Kuteja

kulupu jan Ataka Kuteja li toki kepekekn toki Tulu lon tomo li toki kepeken toki Kanata lon ma sona.

ni la mi mute li ken sona e ni: kipisi tu wan pi kulupu jan Kuteja la kipisi tu li toki kepeken toki Kuteja ala

## nasin sitelen

jan pi toki Kuteja lon ma Kanataka li sitelen e toki Kuteja kepeken nasin sitelen Kanata, jan pi toki Kuteja lon ma Kelalan li sitelen kepeken nasin sitelen Malajalan.
## kulupu jan Kuteja

### ma lon en pali
kulupu jan Kuteja li lon poka seli pi ma Palata li pali e pan e kasi li esun e ko suwi e kasi kiwen. ma tomo pi ona mute li lili li pali tan kasi en ko ma en ijo ante lon ma.
### nasin sewi

nasin sewi pi ona mute li nasin sewi Sanatana, jan pi mute lili li lon nasin sewi pi jan Jesu.

## toki


## tan sona
toki Tulu

**toki Tulu** (*Tuḷu Bāse*, nasin sitelen Tekalali: *𑎡𑎻𑎳𑎻 𑎨𑎸𑎱𑏂*, nasin sitelen Kanata: *ತುಳು ಬಾಸೆ,*nasin sitelen Malajalan: *ത‍ുള‍ു ബാസെ*, kalama lon toki Tulu: [t̪uɭu baːsɛ]) li toki lon kulupu toki Tawita.
waso lipu

*waso lipu* li ilo musi kepeken lipu wan. selo ona li lukin sama waso, tan ni la nimi ona li waso. waso lipu li tan ma Nijon. toki Nijon la nimi ona li ni: 紙飛行機 (*kami hikōki*; *kami*=lipu, *hikōki*=tomo tawa waso). waso lipu pi ma Nijon li tan ma Sonko li tan tenpo sike sinpin nanpa 2000 tan tenpo ni, ma Sonko la ona li suli li sama sitelen anpa:

jan mute li kepeken ona tan ni: sina wile e pali lili tawa pali ona e lipu wan taso.
kulupu jan pi pali pi ilo suli en tenpo kama ona (lipu)

li lipu tan jan Tetolo Kasinki.

## open lipu
kama ante pi pali pi ilo suli en ijo kama ona li ike suli tawa jan ale. ona li pana e sijelo pona tawa jan pi "ma mani" taso ona li ante ike e kulupu jan li kama ike e lawa jan (ma pi mani ala la sijelo jan) e kasi. kama ante ni li kama ike e tenpo ni. ken la kulupu jan li kama pakala. ken la pilin ike mute li kama. ni li kama e sijelo ike tawa "ma mani" kin.
toki Kowito

li toki pi kulupu jan Kowito li lon kulupu toki Tawita. ona li toki lili pi suli nanpa wan lon kulupu toki Tawita. tenpo ni la, jan wan taso pi kulupu jan Kowito li ken toki kepeken toki Kowito lon jan luka pi kulupu jan Kowito.

## tan nimi
nimi "Gond" li nimi pi kulupu jan Kowito ala taso jan mute li kepeken nimi ni tawa kulupu jan Kowito. jan sona pi mute lili li pilin e ni: nimi "Gond" li tan nimi "kond" pi kulupu toki Tawita, kon ona li "ma pi nena mute". nimi pi kulupu jan Kon (Khonds) li tan nimi ni .

nasin ante li lon li ni: ma Mulija li pana e nimi "Gond" tawa kulupu jan Kowito, kon ona li "jan lon ma pi nena mute".

tenpo ni la jan li sona ala e tan pi nimi Kōītōr kin.
## ante

toki Kowito li jo e unpa tu li jo e mije e meli tawa nimi li jo e kalama pini pi pana kon, ni li sama ala e toki mama Tawita.
## tan sona
lipu Lapo

li lipu ilo lon toki pona li poki e sitelen pi toki pona li tan tenpo mun nanpa luka wan pi tenpo sike nanpa . tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike nanpa 2025 la, ona li jo e lipu 
## tan nimi

nimi ona li nasin lili pi nimi ni: lipu ale pona.

## linja tawa

*lipu Lapo
*poki lon lipu Kija ''(Github)''

## tan sona
sona pona

**sona pona** li lipu pi toki pona lon toki Inli li kepeken nasin Wiki. lipu Milajese li lawa e ona. ona li lon tan pana e sona pi toki pona.

## tenpo pini
tenpo mun nanpa 8 pi tenpo sike nanpa 2022 la jan Kita li open e sona pona.

pini pi tenpo sike nanpa 2023 la lipu ona li kama mute. pini pi tenpo sike nanpa 2023 la lipu 150 taso li lon taso open pi tenpo sike nanpa 2024 la lipu 600 li lon. tenpo suno nanpa 23 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike nanpa 2025 la ona li jo e lipu 716.
## linja tawa
sona pona
kulupu Kanpusi loje

li kulupu pi nasin lawa lon tenpo pini li sinpin pi ma Kanpusi. jan mute li toki e nimi ni tan toki e ni: nasin loje lon ma Kanpusi pi tenpo pini.
nasin nanpa Tami

li nasin nanpa lon toki Tami. ona li sama ala nasin nanpa ante lon ma Palata li jo e 0 lon tenpo pini. tenpo ni la jan li kepeken lili e nasin nanpa ni li kepeken nasin nanpa Palata Alapi.

## nanpa ali

0 li lon nasin nanpa Tami pi tenpo pini ala. lipu Kanate Tepika lon tenpo sike nanpa  li toki e ni: 0 li lon la ona li ken pana e pona tawa pali nanpa. tenpo ni la ௦ lon nasin nanpa Tami li 0.

### nanpa ante mute

toki Tami lon tenpo pini li jo ala e 0 la, jan li pana e sitelen tawa 100 en 1000, ona tu li ௱ *(100)* li ௲ *(1000)*.
## ante lon nasin nanpa Tami lon tenpo ni en nasin nanpa Tami lon tenpo pini

tenpo pini la nasin nanpa Tami li sitelen sama nasin nanpa Lasina li sama nasin nanpa Palata Alapi ala. ni la jan lon tenpo pini li sitelen e 2453 sama
இரண்டு-ஆயிரம்-நான்கு-நூறு-ஐந்து-பத்து-மூன்று
௨-௲-௪-௱-௫-௰-௩
taso tenpo ni la jan li sitelen e ona sama ௨௪௫௩.

## nasin nanpa Alapi tawa nasin nanpa Tami (wan tawa mute mute mute)

## nanpa kipisi en nanpa ante

tenpo ni la jan li kepeken ala e nanpa kipisi lon nasin nanpa ni.

## toki Tami en toki ante la nanpa

***(II)** li lon poka la ona li pana e sona ni: nimi ni li tan toki pi kulupu toki ante.

## sitelen


sitelen:Tamil Numerals 1.jpg
sitelen:Tamil Numerals 2.jpg
sitelen:Tamil Numerals 3.jpg
sitelen:Tamil Numerals 4.jpg
toki Kotawa

**toki Kotawa** li ken kama:

*toki Kotawa (kulupu toki Tawita)(toki lon kulupu toki Tawita)

*toki Kotawa (toki sin) (toki sin)
pipi Emitela

**pipi Emitela** (Hemiptera), anu **pipi pi powe ala**, li kulupu pipi lon ma ale. kulupu ni pi suli wawa li jo e pipi mute ante, sama pipi pi pana moli, pipi kalama(pipi Siketa), anu pipi tawa lon kasi.

**pipi Emitela** li pipi mute! mute ona li lili wawa, sama pipi lili kasi(pipi Api). ona li moku mute e kasi e pipi ante. 

## kulupu
pipi Emitela li jo e kipisi tu tu pi moli ala:

* **kulupu Hetelotela:**
** kulupu Hetelotela li kipisi suli nanpa wan pi kulupu Emitela. ona li jo e pipi mute tawa tu tu ale ale. ona li suli, li moku e kasi, anu alasa e pipi ante - ona li ante tan kule pipi ante. ona li pipi pi noka kasi, li pipi pi pana moli, li pipi pi ilo utala.
* **kulupu Akenolinka:**
** kulupu Akenolinka li kipisi suli nanpa tu pi kulupu Emitela. ona li jo e pipi mute tawa tu tu ale ale. mute ona li moku e kasi, li toki e kalama suli wawa. ona li pipi Siketa(pipi kalama), en pipi pi tawa wawa.
* **kulupu Senolinka:**
** kulupu Sitenolinka li kipisi lili nanpa tu pi kulupu Emitela. ona li jo e pipi ale mute luka ale. mute ona li ike wawa tawa jan pi pali kasi, li moku mute e kasi pi pali moku. mute li lili li tawa ala lon tenpo mute.
* **kulupu Kolejolinka:**
** kulupu Kolejolinka li kipisi lili nanpa wan pi kulupu Emitela. ona li jo e pipi lili tawa mute luka luka. ona li lili wawa wawa, taso li jo e tenpo mute! ona li pipi pi kasi lili taso.

## sijelo

### uta
uta ona li ken lupa e moku anu moku lili e moku(sama palisa pi moku telo). pipi mute pi kulupu ni li moku e kasi, en moku e telo suwi pi kasi kiwen kepeken uta. uta ona li kipisi suli pi sijelo pi pipi Emitela. uta pipi ona li sama uta waso, li ken lupa e ijo li ken moku e telo. kipisi wan uta li tawa e telo uta, la kipisi tu uta li tawa e moku telo tawa insa. 

kipisi sijelo mute pi pipi Emitela li ante mute, taso uta ona li sama mute.

### luka waso
mute pi kulupu Emitela li jo e luka waso tu tu. luka waso monsi ale ona li lili tawa luka waso sinpin. luka waso ona li tan selo pi wawa ala.
## kon pi [[:kulupu:nimi sin|nimi sin]]
kala Asi

**kala Asi** anu  li jan pali pi lipu Linku li toki e toki Lusi li jan pi sona toki li pali e ilo.
## pali

## tan sona
jan Nikita

**jan Nikita (anu jan Lamen)** li mije li lon ma tomo Wankuwa pi ma Pisi lon ma Kanata li jan pi toki pona.

## tan sona
jan Sawi Posonalu

anu **jan Posonalu** li jan lawa nanpa 38 pi ma Pasiju. tenpo pini la ona li jan lawa lon tenpo sike nanpa 2019 tawa tenpo sike nanpa 2023.
ma kipisi Anta

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li AP. jan ale la jan 67.41 li jo e sona lon ma ni. 

## toki

toki lawa pi ma kipisi Anta li toki Teluku.
ma tomo suli la lipu kulupu

## o sona kin

## tan sona
* sona li tan ni: ''Demographia World Urban Areas (Built-up Urban Areas or Urban Agglomerations), 19th Annual Edition: August 2023''
utala pi tenpo suno nanpa 11 pi tenpo mun nanpa 9

anu  li utala suli tawa ma Mewika lon tenpo sike nanpa 2001. kulupu jan ike Akawita utala tenpo tu tu kepeken tomo tawa waso tu tu. jan ike 19 lawa e tomo tawa waso suli tu tu. ona utala kepeken ni e  pi  lon ma tomo Nujo e   lon poka pi ma tomo Sisi. tomo tawa waso nanpa tu tu pakala lon ma kasi lon ma Pensiwenja. tomo suli tu en tomo nanpa luka tu lon insa esun ma li pakala ale. jan mute li moli kepeken utala ni. tan ni la, ma Mewika open e .
ma kipisi Koni

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li GA. jan ale la jan 88.70 li jo e sona lon ma ni. ona li ma kipisi pi lili nanpa wan lon ma Palata.

## mani

## tan sona
ma kipisi Alijana

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li HR. jan ale la jan 83.14 li jo e sona lon ma ni. ona li kipisi tan ma lili Pansa. 

## kipisi ma

ona li jo e kipisi ma 21.
## toki lili
ma kipisi Imasa

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li HP. jan ale la jan 83.78 li jo e sona lon ma ni. ona li lon poka pi ma Po. 

## ma

ma kipisi Imasa la telo mute li lon, ma li sewi mute li jo e ma kasi mute.
### kipisi ma




;kipisi ma li ni：
*ma tomo Kanla（Kangra）
*ma tomo Amipu（Hamirpur）
*ma tomo Mansi（Mandi）
*ma tomo Pilapu（Bilaspur）
*ma tomo Una（Una）
*ma tomo Sanpa（Chamba）
*ma tomo Laja en Pisi（Lahul and Spiti）
*ma tomo Sima（Sirmaur）
*ma tomo Kina（Kinnaur）
*ma tomo Kulu（Kullu）
*ma tomo Solan（Solan）
*ma tomo Sinla（Shimla）
## tan sona


## toki lili
toki Elopanto

toki Elopanto li toki pali musi tan jan Diego Marani. jan li kepeken e ona la, ona o alasa e nimi tan toki suli mute tan ma Elopa. jan li sona e toki mute ni la, ona li ken kepeken e toki Elopanto sama wile ona. ken la, jan li sona e ni: nimi pi toki ni li alasa tan nimi pi toki Epelanto. taso, ni li lon ala. ona li tan nimi pi toki Inli '*Europe*' en nimi pi toki Elena *'pantos-*'.

tenpo weka la, toki Elopanto li kama jo e nimi lawa ISO pi nimi 'eur'. taso, sike 1 li weka la, ona li weka e nimi ni.

## sitelen toki wan kepeken toki Elopanto
*Que would happen if, wenn du open your computero, finde eine message in esta lingua? No est englando, no est germano, no est espano, no est franzo, no est keine known lingua aber du under stande! Wat happen so? Habe your computero eine virus catched? Habe du sudden BSE gedeveloped? No, du esse lezendo la neue europese lingua: de europanto! Europanto ist uno melangio van de meer importantes europese linguas mit also eine poquito van andere europese linguas, sommige latinus, sommige old grec.*

## tan
toki Nejenkatu

li toki pi kulupu toki Tupi. jan li toki e ni lon ma pi nasin telo Neku lon ma Amasonija. jan mute li toki e ni lon ma tomo San Kapije Ta Kasowela lon ma Amasona lon ma Pasiju. toki Nejenkatu li tan toki Tupi pi tenpo pini.
toki Awanjejen

anu  li toki pi kulupu toki Tupi. ma Palakawi la ona li toki lawa. kin la jan li toki Awanjejen lon ma Alensina lon ma Polipija lon ma Pasiju. kule mute pi toki Awanjejen li lon.
toki Napejo

anu  li toki pi kulupu jan nanpa wan lon ma Amelika. ona li toki lon ma Ewisona lon ma Juta lon ma Kolowato lon ma Numesiko lon ma Mewika. toki ni li tan kulupu toki Natene.
ma Taminika

li ma lili lon ma Amelika lete. telo Kalipi li lon poka ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Oso. toki lawa ona li toki Inli.

tenpo sike nanpa 1493 la, jan Kitopa Kolon li kama ma ni.
ma kipisi Kelalan

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li KL. jan ale la jan 93.91 li jo e sona lon ma ni, ma lili ali pi ma Palata la jan pi mute nanpa wan li jo e sona lon jan ali. 

ma lili Kelalan la kulupu pi nasin loje lon ma Palata li lawa e ma ni.

## ma lili

## tan sona
utala pi tenpo sike ale

li utala li ma Inli e ma Kanse lon tenpo sike nanpa 1337 tawa tenpo sike nanpa 1453. kin ni li utala insa lon ma Kanse lon tenpo insa pini. utala open la jan lawa Ewa nanpa tu wan pi ma Inli wile jo lawa pi ma Kanse. tenpo mute la utala li open li pini taso jan mute toki e utala li lon tenpo sike 116.
sona pi pu taso

li nasin pi toki pona. jan pi nasin pi pu taso li kepeken nimi pu taso, li wile ala kepeken nimi ante.
ma tomo Sewelopaka

**ma tomo Sewelopaka** (toki Losi: *Северобайка́льск*; toki Pula: *Хойто Байгалай хото*) li ma tomo lon ma Pula pi ma Losi.

ma tomo ni li suli jan nanpa wan li lon poka pi telo suli Paka.
toki Wapili Lanpaku

toki Wapili Lanpaku (lon toki Inli: *Light Warlpiri*) li toki pi ma Oselija. ona li sin mute. ona li kama lon tan ni: jan pi ma Oselija li kepeken e toki Kijo (*Kriol*) e toki Wapili. sama jan pi nanpa 350 li toki e toki ni lon ma pi kulupu lili jan Lasamanu (*Lajamanu*).

## tan
jan Make Siwen

li jan pi lipu Jutu tan ma Mewika. ona li mama pi . kepeken musi la, sitelen tawa pi lipu ni li toki e ijo sona mute.
kulupu Koka Kola

li kulupu esun suli tan ma Mewika. ona li pali e telo suwi mute. taso telo suwi nanpa wan li telo Koka Kola.

 li pali e insa pi telo Koka Kola. tenpo ni la jan lawa ona li 

## nimi tawa
*[lipu ilo lawa pi kulupu Koka Kola](https://www.	coca-cola.com/)
ma Ili seli

**ma Ili seli** anu **ma Alon** (toki Ili: *Хуссар Ирыстон*) li lon ma suli Asija. ma Katelo en ma Losi li lon poka ona.
toki Sata

li toki tan .

Tempo pini tawa jan mute tan ma Elopa li pali e ma Mewika la: kulupu jan Sata li toki kepeken toki Sata.
jan Malija Pita

li meli sewi li awen e ma Kolunja, ma Epanja li wile weka e utala tan ma Inli tawa ma Epanja li kama lon ma tomo Kanpe pi ma Epanja. ona li kama lon tenpo sike nanpa 1565.

## lon ona
tenpo sike nanpa 1589 la kulupu utala pi ma Piten li kama ma Kolunja, ma Epanja tan jan utala suli Kansi Take. utala la, mije pi jan Malija Pita li moli la, jan Malija Pita li moli e jan utala suli e jan sama pi jan Kansi Take tan ni: ona li kama pilin utala. tan ni la, kulupu utala pi ma Piten li weka.

## tan sona
tawa sewi nanpa wan

## tan
tenpo sike ali nanpa 7 la, jan pi nasin sewi Isilami li kama jo e ma Elopa e ma Apika lete e ma Asija pi pini suno. ona li jo e ma sewi. jan pi nasin sewi pi jan Jesu li lon ma ni. jan pi nasin Isilami li pakala e jan ni. tenpo sike 1071 la, ma Pasileja Loma li utala e ma Seluku. ma Seluku li anpa e ma Pasileja Loma. jan lawa Alesijo nanpa wan Koneno pi ma Pasileja Loma li toki e ni: o pana e pona tawa mi. ma pi nasin Isilami li jo e utala insa. jan Jesu li wile pakala e ma pi nasin Isilami. jan lawa Upanu nanpa tu wan pi kulupu Katolika li toki e ni: o anpa e jan pi nasin Isilami, o kama jo e ma tomo Jelusalawin.

## tenpo pini
tenpo suno 228 en tenpo sike 1096 la, jan pi pali kasi en jan utala en jan pi mani ala li tawa lon ma sewi. jan Pije pi ma Amijen li jan lawa pi ona mute. jan meli en jan lili en jan majuna li tawa kin. ona mute li jo ala e moku. open la jan 60 000 li tawa .pini la jan 30000 taso li awen tawa. jan Seluku li moli e jan ali. tenpo ni la, tawa Kemon li open. jan utala 10 000 li pakala li moli e jan Jejusi lon poka pi nasin telo Kan. jan utala li wile e ni: jan Jejusi li kama tawa jan Jesu. jan Jejusi li wile ala e ni. tan ni la ona li moli e ona.

jan utala pi ma Elopa (ma Kanse, ma Italija, ma Aja en ante) li tawa lon ma Asija. ona li pakala e ma tomo pi jan ante. tenpo sike nanpa 1097 la, jan utala li selo e ma tomo Nikeja. (ona li kama lon poka ale pi ma tomo ni.) ma Alesijo li pilin e ni: jan utala li ken ala anpa e ma tomo Nikeja. ona li toki jan Nikeja. jan Nikeja li anpa la, utala ala. jan utala li anpa e jan Seluku lon ma tomo Tolilejon. 

jan utala li sike e ma tomo Ansijokeja. tenpo sike nanpa 1098 la, jan Pilusa (jan Seluku) li open e lupa pi ma tomo. jan utala pi ma Elopa li moli e jan ali. tenpo sike nanpa 1099 la, jan utala li kama lon ma tomo Jelusalawin. ona li pana kiwen tawa ma tomo. lupa anpa li sike e ma tomo. jan utala li pana e ma tawa lupa la, ona li tawa lon ma tomo.
ilo li lon e sitelen tan ilo

jan li pali e sitelen lon ilo sona la ona li ken lon e ona kepeken ilo ni. ni la ona li ken lukin e ona li ken ante e ona kepeken ala ilo kepeken ala wawa.

## ilo lipu

### telo en ko
tomo jan mute en tomo pali mute la ilo ni li lon: ona li lipu e sitelen kepeken telo anu ko. ilo telo li ken sitelen pi pona wawa. ilo ko li ken sitelen pi tenpo lili. ona tu li sitelen lon linja wan li tawa e lipu la ona li ken sitelen lon ale lipu.

ilo li jo e telo kule anu ko kule la ona li ken sitelen kule. mute la kule wile li loje en laso en jelo en pimeja (CMYK). ilo li ken ala wan e kule li ken ala pana lili e kule, taso ona li ken pana e sike lili lili la ona li sama ni tawa lukin: ona li wan e kule.

mute la ilo ni li ken lukin kin e lipu. ona li ken pana e lipu lukin tawa ilo sona li ken tu e ona kepeken ala ilo sona. tenpo la ona li ken pana tawa ilo ante kepeken linja pi ilo toki majuna.

### seli

lipu ni li lon: ona li kama seli la ona li kama pimeja. ilo seli li ken sitelen lon ona kepeken ala telo kepeken ala ko. ilo ni li lon tomo esun mute li sitelen e ni: jan li esun e seme.

## ilo sijelo

ilo li ken pali e sijelo kepeken nasin sitelen. suli la nasin tu li lon. nasin wan la ilo li sitelen kepeken telo seli li lete e ona la ona li kama kiwen. ona li pali e supa wan e supa ante e supa ante la supa ale li kama sijelo wan. nasin ante la poki telo li lon. ilo li suno e telo la ona li kama kiwen. sama la ona o pali pi supa mute.
kulupu Matana

li kulupu esun suli tan ma Mewika. ona li pali e moku pi tenpo lili.

 en  li mama e moku tomo nanpa wan lon tenpo sike nanpa 1940. taso tenpo sike nanpa 1955 la  li pali e kulupu pi ni. tenpo ni la, jan lawa ona li .

sitelen lawa pi kulupu Matana li . jan sitelen pi kulupu Matana li 

## nimi tawa
*lipu ilo lawa pi kulupu Matana
toki Anli

li toki sin. ona li toki Inli taso li weka e nimi ale tan kulupu toki Keman ala. ante pi toki Anli tan toki Inli li mute ala tan toki Inli li toki tan kulupu toki Keman.

mute lili ante li ni:
lipu Mawapalatan

li lipu suli tan ma Palata li wan lon lipu suli tu pi toki Sankita lon ma Palata . jan li sitelen e ona lon tenpo sike ale sinpin nanpa tu wan tawa tenpo sike ale sinpin nanpa luka. lipu suli ante pi toki Sankita lon ma Palata majuna li lipu Lamajana.

lipu Mawapalatan li jo e kipisi Soka 74,000 li jo e nimi 1,800,000 li lipu epiku pi suli nanpa tu wan lon ma ali. suli pi lipu Mawapalatan wan li suli pi lipu Lamajana tu tu. jan li toki pi pini ala e ijo pi lipu ni la, ona li toki e ijo ale pi lipu ni kepepen tenpo esun tu.

kon pi nimi "Mawapalatan" li jan lili suli pi jan lawa Palata, kon pi nimi "Mawa" li suli.

jan pi ma Palata la, jan sewi Wijasa li pali e lipu ni, jan sewi Kanesa li sitelen e lipu ni.
## tan sona


## toki lili
ma kipisi Mateja

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li MP. jan ale la jan 69.32 li jo e sona lon ma ni. 

## tan nimi

toki Insi la kon pi nimi "मध्य" li insa li meso. nimi "मध्य" en nimi "Middle" lon toki Inli li jo e tan sama li tan nimi "médʰyos" lon toki mama Palata Elopa.

ma kipisi Mateja li jo e nimi "मध्य" tan ni: ona li lon insa pi ma Palata.

## nasin sewi

## tan sona
ma Mawalata

li ma kipisi pi ma Palata. sitelen lili la nimi ona li MH. jan ale la jan 82.34 li jo e sona lon ma ni. 

## ma
ma Mawalata li jo e ma pi suli km² 307,713 li ma kipisi pi suli nanpa tu wan lon ma Palata. kipisi sama ale li mute ma ale pi ma Palata la, ona li jo e kipisi 9.36. ma Mawalata la telo pi mute ala li tawa anpa, ni la ma li telo ala mute.
### kipisi ma
ona li jo e ma kipisi 36.

### ma tomo
* ma tomo Tule
* ma tomo Isakalansi
* ma tomo Munpa


File:Bhamhagiri_hill_Nasik.jpg
File:Mantralaya.jpg
File:Shree_Siddhivinayak_Temple_Mumbai.jpg|tomo sewi lon ma Munpa
File:AFMC_Main_Building.jpg


## jan
ma lili ale pi ma Palata la, ona li jo e jan pi mute nanpa tu. kipisi nanpa wan pi ma ale la, ona li jo e jan pi mute nanpa tu kin.
### toki

toki lawa pi  li toki Mawalata.

### nasin sewi

## mani

## tan sona


## toki lili
jan Wa Sinsi

anu  li jan musi pi sitelen tawa li jan pi esun sin tan ma Mewika. ona open mute nasin tawa pali e sitelen tawa pi lon ala. mute sitelen tawa ona li pona mute tawa jan mute. ona en jan pi mama sama ona jan Owi Sinsi li mama pi kulupu Sinsi. ona en jan A Awe li mama pi soweli Miki.
jan Mewilin Mono

anu nimi pi kama lon  li jan lon sitelen tawa li jan pi sijelo pona tan ma Mewika. ona li wan tan li sitelen pi unpa tawa jan mute lon tenpo sike luka luka nanpa 1950 tawa tenpo sike luka luka nanpa 1960.
toki Ajuwi

li toki sin nasin li tan ala toki ante. ona li kama lon tenpo sike nanpa 1952 li tan jan sona W. San Weka. ona li jan pi sona nasin tan ma tomo Win.

## sitelen

## kalama

### kalama pi uta pini

### kalama pi uta open

## linja tawa
lipu pi toki Ajuwi
nanpa 45

**45** () li nanpa li lon monsi pi nanpa 44 li lon sinpin pi nanpa 46.

jan lawa nanpa 45 pi ma Mewika li jan Tana Tan.
## pali nanpa
nanpa 142857

**142857** () li nanpa li lon sinpin pi nanpa  li lon monsi pi nanpa .

jan li kipisi e luka tu tawa kulupu sama luka tu tu la, kulupu wan li jo e 0..
## pali nanpa

kulupu wan li jo e ijo 142857 la, nanpa pi mute ijo lon kulupu tu tawa nanpa pi mute ijo lon kulupu luka wan li jo e nanpa 1 e nanpa 4 e nanpa 2 e nanpa 8 e nanpa 5 e nanpa 7 e nanpa ante ala, kulupu luka tu li lon la, mute ijo li ijo 999,999.
jan Tan Ikijo li moli e jan

tenpo pimeja pi  la  lon ma Sonko **li moli e jan pi [[kulupu lawa]] pi ma Sonko** tan awen e ona sama. jan pi ma Sonko li sona e ni li pilin pona tawa ona.

## jan suli

***jan Tan Ikijo** ( tawa tenpo ni) li meli li jan pali lon tomo Sijonpun.
***jan Tan Kuweta** (tenpo sike nanpa 1965 tawa tenpo sike nanpa 2009) li moli lon ni, li jan pali lon kulupu lawa.
## insa

tenpo Awa nanpa luka wan pi  la, jan Tan Kuweta en jan pali tu wan ante lon kulupu lawa li tawa tomo Sijonpun. tenpo monsi la jan tu wan li wile e "pali ante" tan jan Tan Ikijo, taso jan Tan Ikijo li wile ala e ni, ni la jan tu wan li wile unpa pi ken ala e jan Tan Ikijo.ni la jan Tan Ikijo li kama jo e ilo kipisi kili li pana e ona tawa jan Tan Kuweta tawa jan Wan Tasi. tenpo monsi la jan Tan Ikijo li pana e ona tu tawa ma pi pona sijelo li pana e ona sama tawa tomo pi jan pi awen lawa. jan Tan Kuweta li moli.tenpo pimeja la jan pi awen lawa lon tomo pi jan pi awen lawa li lawa e jan Tan Ikijo.
## pini

 la, tomo pi utala lawa li pana e ni: jan Tan Ikijo li jo ala e pali ike. tomo pi utala lawa li pana e toki ni:
巴东县人民法院认为，邓玉娇在遭受邓贵大、黄德智无理纠缠、拉扯推搡、言词侮辱等不法侵害的情况下，**实施的反击行为具有防卫性质，但超过了必要限度，属于防卫过当。被告人邓玉娇故意伤害致人死亡，其行为已构成故意伤害罪。案发后，邓玉娇主动向公安机关投案，如实供述罪行，构成自首。经法医鉴定，邓玉娇为心境障碍（双相），属部分（限定）刑事责任能力。据此，依法判决对邓玉娇免予刑事处罚。**
ante toki li ni:
tomo pi utala lawa pi jan lon ma tomo Paton li pilin e ni: jan Tan Kuweta en jan Wan Tosi li toki ike li pali ike tawa jan Tan Ikijo la, **ona li awen e ona sama taso pali ona tan awen pi ona sama li ken ala, li pakala e jan. ni li pini la, jan Tan Ikijo li toki e ni tawa tomo pi jan pi awen lawa. jan sona pi pona sijelo li toki e ni: jan Tan Ikijo li jo e pilin utala wawa e pilin ike wawa, li ken jo e pali ike pi ale ala. ni la, tomo pi utala lawa li pali ike ala e jan Tan Ikijo**

## tan sona
sitelen tawa Awata

li sitelen tawa tan tenpo sike nanpa 2009. sitelen tawa ni la, jan Sen Kamawin li jan lawa pi sitelen tawa li jan sitelen li jan poka tawa jan pana tawa jan ante pi sitelen tawa.
## insa pi sitelen tawa

sitelen tawa ni la tenpo li tenpo sike nanpa , jan li alasa e ijo pi lili mute lon mun Pantola, taso ni li ike tawa kulupu jan Nawi lon ni. kulupu jan Nawi li sama jan li jo e sona. jan li ante e ijo sijelo lili pi sona mama pi jan lon kulupu jan Nawi li wile toki tawa kulupu jan Nawi.

## toki lili
kalama musi Tuna Tuna Tun

li kalama musi olin tan ma Palata tan jan Tale Mawinsi li tan tenpo sike nanpa . jan tu tu pi wawa nasa li lon sitelen tawa pi kalama musi ni li tawa musi kepeken nasin Pankala pi tawa musi, pini la ona tu tu li kama wan li kama jan suli wan.

## tan nimi

 li ilo wan pi kalama musi lon ma Palata,  li kalama pi ilo ni.
## sona pi kalama musi ni

sitelen tawa ni li sitelen tawa nanpa wan lon ma Palata kepeken nasin pi weka kule pi pana kule lon sitelen tawa.jan Tale Mawinsi li pali e sitelen tawa ni tan ni: jan mute li toki e ni: sitelen tawa pi jan Tale Mawinsi li jo e lukin mute tan ni: meli mute pi pona lukin li lon. ni la jan Tale Mawinsi li pali e sitelen tawa ni pi kalama musi kepeken mani Lupi sama  pi ma Palata.
## ma mute la kalama musi ni
### ma Sonko
*toki wan pi kalama musi ni li sama "我在东北玩泥巴" (mi musi e ko lon ma Sonko pi poka lete pi open suno), jan mute pi ma Sonko li pana e nimi "我在东北玩泥巴" tawa kalama musi ni.
*utala pi ma Palata pi ma Pakisan lon tenpo sike nanpa 2025 la ma Pakisan li pakala e ilo tawa kon utala luka tu pi ma Palata taso ilo tawa kon utala ala pi ma Pakisan li pakala, ni la  li ante e kalama musi ni li toki e ni lon insa: "刚买的飞机被打啦" (tenpo poka la mi esun e ilo tawa kon utala taso jan li pakala e ona), ante pi kalama musi ni li kama wawa lon ma Sonko. taso jan pi ma Palata li pilin ike tawa ona li toki e ni: ni li ike e ijo pi ma Palata.
## tan sona
ko pan Ata

**ko pan Ata**（toki Utu: آٹا, toki Insi: आटा, toki Panla: আটা, toki Inli: Atta）li ko pan li tan ma Palata.

jan mute lon ma Palata lon ma poka pi ma Palata li kipisi e pan kepeken kiwen tan pali pi ko pan Ata.

## sitelen


sitelen:Chapaticooking.jpg|jan li tawa e palisa lon ko pan Ata
sitelen:Tandoor roti.jpg|pan Losi li tan ko pan Ata
sitelen:Mintparatha.jpg|pan Palata
sitelen:Puri.jpg|pan Puli
sitelen:Grinder at Amber Fort.jpg|kiwen suli ni li ken pana pona tawa pali pi ko pan Ata
sitelen:Thar Desert, India, Preparing bread.jpg|pan Sapasi

## tan sona
nena Ketatan

li nena ma lon ma Esalasi pi poka Sa pi open suno li anpa lawa pi ma lili Sajama li wan pi kulupu Alepen pi nena ma lon open suno pi ma Mu. weka lon nena ma Ketatan en nena ma Kotewan li suli M . mute sewi pi nena ma Ketatan li suli M . tenpo sike wan la telo pi suli mm  li tawa anpa li tawa ni.
## tan sona

* Othenio Abel, Georg Kyrle: *Die Drachenhöhle bei Mixnitz*. Speläologische Monographien Band 7/8 sowie Band 9. Österreichische Staatsdruckerei, Wien 1931.
* Günter und Luise Auferbauer: *Grazer Hausberge. Mit Mur- und Mürztal*. Bergverlag Rother, München 2000, S. 34–35, .
* Freytag & Berndt Wien, Wanderkarte 1:35.000, WK 5131, *Teichalm – Schöckl – Raabklamm – Weiz – Birkfeld*, .
jan Tale Mawinsi

li jan pi kalama musi lon ma Palata li kama sona e kalama musi pi ma Pansapi li lon nasin sewi Siki.
kalama musi suli ona li kalama musi Tuna Tuna Tun.

## ona li lon esun jan

tenpo sike nanpa  la ona li lon ijo pi esun jan lon tenpo sike nanpa , ona li lon tomo pi jan ike lon tenpo sike tu.
## linja tawa

*lipu lawa ona 
## tan sona
nasin pi ante nanpa

li ijo lon sona nanpa. jan li pana e nanpa x tawa nasin f pi ante nanpa la f(x) li kama. jan li ken pana e nanpa lon kulupu pi nanpa lon ken pana taso, nasin pi ante nanpa li ken pana e nanpa lon kulupu pi nanpa lon ken kama taso.

## sona lili

tenpo mute la f en g en h li nasin pi ante nanpa. 

nasin pi ante nanpa li ante ala e nanpa taso, li ken toki e  lon ijo ante kin. nasin Capital pi ante nanpa li ken ante e nimi ma tawa nimi pi ma tomo lawa ona, ni la o lukin e ni:
Capital(U.K.) = London
kulupu pi nanpa lon ken pana

**kulupu pi nanpa lon ken pana** li ijo lon nasin pi ante nanpa li kulupu pi ken pana. insa pi f:A → B la, A li ken lon kulupu ni taso.
ijo lon ijo sama

**ijo lon ijo sama** li ijo lon sona nanpa lon sona ante li pana e sona ni: insa pi nasin pi ante nanpa la nasin ni pi ante nanpa li lon. kin la supa lukin pi sinpin lukin wan li lon lukin pi sinpin lukin ante wan la, sitelen pi sinpin lukin li lon sitelen pi sinpin lukin, kin la sitelen pi sinpin lukin li lon insa pi sitelen pi sinpin lukin, ni li pini ala li ijo lon ijo sama kin.

## toki la ijo lon ijo sama

*tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni: "tenpo pini la jan wan li lon tomo li moku e ijo li toki e ni ……"""""""
*mi jan li toki e ni: "mi jan li toki e ni: "mi jan li toki e ni: "mi jan li toki e ni……"""
sitelen ꙮ

li sitelen lili lon sitelen Kililisa li nasin ante pi sitelen О. sitelen lili ni li lon kulupu nimi "" lon sitelen  taso, kon pi kulupu nimi ni li "jan sewi seli pi oko mute". jan Jakin Kasi pi ma Pelalusi li lukin e sitelen wan tan tenpo sike nanpa  li lukin e sitelen lili ni lon sitelen ni. tenpo ni la jan li ken lukin e sitelen ni lon tomo sewi Towise Sekiwa lon ma tomo Sekipasa pi ma lili Mokokaja pi ma Lusi.

tenpo sike nanpa  la ona li kama lon toki ilo Juniko.

## toki ilo

## tan sona
sitelen அ

**அ** () li sitelen lili lon sitelen Tami. nimi ona li  taso jan li pana sona tawa jan lili la, nimi ona li .

## nasin sitelen

## ona en sitelen pi kalama pini
lipu "tenpo pimeja luka luka ale wan"

li lipu pi toki musi li kepeken toki Alapi li kama lon tenpo wawa pi nasin sewi Isilan.

jan lon ma Alapi li alasa e sona li pali e ona. toki musi ona pi mute lili li tan toki nusi ante lon toki Alapi lon toki Sankita lon toki Pasi lon ma Mesopotamija.

toki musi pi mute lili lon lipu ni li lon lipu ni pi toki Alapi ala, tenpo pini la jan Antuwan Kalan pi ma Kanse li ante toki e lipu ni li kute e toki musi tan  la, ona li pana e toki musi ni tawa lipu ni.

## tan sona
nimi ante pi tan sama

sona toki la, **nimi ante pi tan sama** li nimi tu tan nimi mama sama. tenpo mute la, nimi tu ni li tan toki ante li sama ala lon lukin. toki mama Palata Elopa li pana e nimi ni mute.  toki wan li kama jo e nimi tan toki ante la, ona li nimi ante pi tan sama ala. kon la nimi ante pi tan sama li ken ante. 

## toki pona la
toki pona li jo e  kin.
toki Lopawasina

li toki pi nimi suli. ona li toki ante pi jan Greenpickles987. toki Lopawasina li toki pi jan suli ante pi toki ante ante. ona li pana e toki tan toki pi toki ante lawa mute: toki Losupanen toki pona en toki Epelanto en toki Soleso en toki Intelinwa en toki Nawi en toki Kelen en toki Kuwenja en toki Ikuli. toki ni li wile pona li lawa ala li musi.

## nimi toki
Lojpavosinal li nimi pi nimi tan toki ante mute:

* *Loj* li tan Lojban — toki lawa pi nimi lawa.
* *pa* li tan Toki Pona — toki pi ilo lili.
* *vo* li tan Esperanto en Interlingua — len pi nimi pi kalama sona.
* *si* li tan Naʼvi — nimi pi kalama pona.
* *na* li tan Kēlen — kalama noka pi lawa lili.
* *l* li tan Quenya en Ithkuil — kalama lawa pi len suli.

## nimi sitelen
toki Lopawasina li sitelen e nimi kepeken sitelen pi jan lawa pi ma lawa pi tomo pi jan lawa pi ma pona: sitelen Lasina.

## jan toki
toki Lopawasina li toki pi jan suli, taso jan ale li ken ala toki e ona.

## jan toki
toki Lopawasina li toki pi jan suli ante pi toki ante. ona li toki pona li lawa lawa li musi.

## nimi pi lawa toki
toki ni li lawa e nimi pi jan, nimi pi toki, en nimi pi lawa toki.

* lawa toki li ante SVO (jan - pali - ijo).
* nimi pi ante li kama lon nimi pi ijo.
* nimi pi ala li lon *kune* lon sewi pi pali.
* nimi pi nimi pi sona ala li lon *-ka*.
* nimi pi sona li: *ki* (jan seme), *ko* (seme), *ku* (tan seme), *ke* (tan seme), *ka* (kepeken seme).
* nimi pi lawa en jan li lon *hav*.
* nimi pi mute li lon *-i*.
* nimi pi ante li lon sewi nimi.
* nimi pi e li: *e* (en), *sed* (taso), *co’u* (poka).
* nimi pi tenpo li: *pa* (tenpo pini), *nu* (tenpo ni), *fu* (tenpo kama).

## nimi palisa
nimi li jo e nimi mute kepeken nimi pi nasin: e ni, *nov-mondo* (ma sin).

## nimi jan

## nimi nasin
nimi pona li kama tan toki ante, la nimi pona li kama lon nimi pi nasin lawa.

## nimi ante

## nimi pona
toki ni li jo e nimi mute pi nimi sin ala li sama 200.

## ante
toki ni li lon tan lon toki pi nimi mute en lawa nimi mute.

## nasin
nimi pi toki ni li lon tan nasin pi toki lawa mute, e ni li pona tawa jan pi toki sin en jan pi toki musi.

## lawa
nimi lawa li lon tan nasin pi toki lawa mute, e ni li pona tawa jan pi toki sin en jan pi toki musi.

## kama sona
toki Lopawasina li toki pi jan suli, la jan ale li ken kama sona tawa ona kepeken wile pona, lawa lawa, en musi.

## lipu ante
toki Kuluka

li toki wan pi toki Kijalon.

## nimi sama pi toki Kuluka pi toki Sonko majuna

## kalama
### kalama pini

### kalama open
kalama open ona li a li o li u li ɤ li ɯ li y li e li i.
## tan sona
* jan Kijon Saku, 2004, Phonologie et morphologie du Japhug (rGyalrong) , thèse de doctorat, Université Paris VII.
kulupu pi nasin Isilami li utala e tomo tawa linja pi ma tomo Masi

tenpo suno nanpa 11 pi tenpo mun nanpa 3 pi tenpo sike nanpa 2004 la, **[[kulupu utala pi nasin sewi Isilami]] li pakala e [[tomo tawa linja]] pi [[ma tomo Masi]]**, tan ni: ma Epanja li pana e ilo utala tawa kulupu utala Mewika lon utala pi ma Ilaka.
musi "tenpo pimeja luka lon tomo moku pi soweli Pesi"

**musi pi [[tenpo pimeja]] luka lon tomo moku pi soweli Pesi** (toki Inli la: Five Nights at Freddy's) li musi ilo. jan Scott Cawthon li pana e ona tawa kulupu pi lipu linja mute lon tenpo 2014.

## nasin musi
musi ni la, jan musi o awen insa tomo lili, ona o lukin e ilo lukin tan ni: soweli ilo pi jan musi mute li tawa li wile moli e ona. ona li poka tomo lili la, jan musi o pana e len tawa lupa kepeken nena lon sinpin. jan musi o sona e ni: wawa ona li ken weka, la ona li kepeken e ilo lon tenpo mute mute. jan li kama ala moli lon wan pi tenpo suno 5 (en tenpo pimeja wan sin, tenpo pimeja nanpa 6) la, ona li anpa e musi.

jan li pini e musi ona la, tenpo pimeja pi ken ante e tawa pi soweli ilo li lon. ni li tenpo pimeja nanpa 7.
len Sali

li len meli lon ma Palata lon ma Panla lon ma Pakisan lon ma Nepalu lon ma Lanka lon ma ante. tenpo mute la suli ona tan sewi tawa anpa li suli m 5.5, suli ona tan poka open pi sitelen Lasina tawa poka pini pi sitelen Lasina li suli m 1.5.