ma tomo Kalijali

anu  anu  li ma tomo lawa pi ma Satenja. jan 14'70'68 li lon ma ni. ona li ma tomo lawa pi ma Satenja, li ma tomo lawa pi .

tomo sona suli en tomo sewi suli li lon ma tomo ni. ma tomo ni li majuna mute. ma Loma majuna la, ma ni li jo e nimi  li tomo lawa pi . ma lawa Sasinja la, ona li open ma lawa lon tenpo sike nanpa 1324 li pini lon tenpo sike nanpa 1847. esun en pali tomo en tenpo musi la, ma pi tomo tawa telo pi ma tomo Kalijali li suli tawa jan pi ma mute.

## ma

### sijelo ma
nena ma Katetu li lon insa pi ma tomo Kajali. poka pi open suno la, nena ma Sela Te Tapolo en ma kasi Montelasu Saline li lon. poka pi pini suno la, telo Kajali pi lon ma li lon. poka pini pi open suno la, telo suli Sileno li lon. poka open pi open suno la, nena San Mikele en ma Kanpitano pi nena ala li lon.

jan lawa la, ma tomo Kajali li jo e ma pi suli Kilo Meton lipu 86. suli ni li tu la, wan li ma, wan ante li telo.

ma tomo Loma en ma tomo Lipowa en ma tomo Paja en ma tomo Itanpu li sama la, ma tomo Kajali li lon supa pi nena ma luka tu. kulupu tomo wan li lon nena ma wan. kulupu tomo li ni: ma Katetu en ma Tuwisetu en ma Kalo en ma Upinu en ma Ponalija en ma San Mikele en ma Sela Te Tapolo. kulupu tomo ante li lon nena ma lili, ona li ni: ma Monsisetu en ma Misi en ma Kukulu E Sela. ma pi nena lili mute li lon ma tomo Kajali, kulupu tomo majuna li lon ma ni. kulupu tomo sin li lon ma pi nena ala, ona li open kama lon tenpo suli nanpa 1800.

### pilin kon
kon li sama tawa ma ante pi lon telo Mesitelanejun, la tenpo lete li lete lili, tenpo seli li seli mute li jo ala e telo. seli nanpa wan li ken suli tawa seli Selisu 40, li ken jo e kon telo. lete nanpa wan li lete tawa seli Selisu 0 lon tenpo pi lili mute. kon li tawa wawa. tenpo seli la, kon li tan telo suli li pana e lete li pona e pilin. tomo Kajali Emasa pi sona kon li toki e ni: seli meso li seli Selisu 18. seli kon lon selo pi ma tomo la, kon li awen seli tawa insa pi ma tomo.

ko lete li kama tan sewi lon tenpo sike nanpa 1993. ona li kama sin ala.

### kipisi ma
ma tomo Kajali li jo e kipisi ma mute luka luka wan.

kipisi tu tu ni li majuna:

* ma Katelo anu ma Katetu;
* ma Wilanowa anu ma Pitanowa;
* ma Malina;
* ma Tanpase.

kipisi mute luka tu ni li sin:

* ma Tuwisetu Tupumanu;
* ma Si Milijoni;
* ma La Weka;
* ma Ponsata;
* ma Santaleniseta;
* ma San Peneteto;
* ma Senelusi;
* ma nena Upinu;
* ma nena Misi;
* ma Ponalija;
* ma Santapentase Santa Sila;
* ma Mulinu Pesu;
* ma San Mikele;
* ma Palaka Mana;
* ma Si Kanpusu Si Kolisa;
* ma Wila Tololeta;
* ma Monlejale;
* ma San Susepe Santa Telesa Patejola;
* ma Si Pinsisa Telamani;
* ma Montelejone Santa Losalija;
* ma Elopejo;
* ma CEP;
* ma Poweto Metaju Su Kamu;
* ma La Pama;
* ma Te Sole;
* ma Santelija;
* ma Santelija sin.

## tan nimi
tenpo majuna la, kulupu Lasina li lon ala ma Satenja la, kulupu Nulake li lon. jan sona Ma Lijopo Wana li toki e ni: nimi Karalis li tan toki Nulake. kipisi nimi tu li lon nimi ni. kipisi suli Kar en kipisi namako Ali. nimi ni kin li jo e kipisi ni: ma Carale en ma Carallai li lon ma Satenja, ma Caraglio li lon ma Kosika, ma Caralis en ma Caralitis li lon ma Tuki. toki Nulake la, nimi Kar li pana e sona kiwen, nimi Al li pana e sona kulupu. la nimi Karali li pana e sona pi kulupu kiwen e sona pi ma kiwen.

jan sona Kuwito Poki la, nimi li tan toki Palata Elopa nanpa wan, nimi open li ken nimi *Ḱr̥hₐ-ĕ-lĭ-s li ken nimi *Ḱr̥r-ăhₐ. ona li pana e sona pi lawa lili.

ma Kajali la, kulupu Kanan li kepeken nimi Krly, kulupu Lasina li kepeken nimi Caralis. nimi pi kulupu pi ijo sama mute la, nimi Carales li lon toki Lasina. nimi Carales li lon lipu Pelun Apikanun (utala pi ma Apika). jan sona li pilin e ni: ona li kepeken nimi pi ijo mute tan ni: kulupu Kalali tu li lon, kulupu wan li kulupu majuna li sama kulupu Kanan, kulupu ante li kulupu sin li tan ma Italija, kulupu tu li kama wan lon kulupu tenpo nanpa 200 pi jan Jesu ala.

tenpo ante la ma lawa tu tu li lon ma Satenja. ni li tenpo suli tawa sona pi ma Satenja majuna. tenpo ni la, kipisi meso suli pi ma Kajali li kama jo e nimi Santa Igia (ma tomo pi jan sewi Kekilija). jan utala li kama tan ma tomo Pisa la lon tenpo sike nanpa 1216 li pakala e kipisi ma Santa Igia. lipu pi tenpo ni la, ma Kajali li jo e nimi Castellum Castri De Kallari (ma tomo selo Kalali). kulupu Katala li kama la, nimi ni li kama nimi Castel De Càller lon toki Katala. nimi Càller li kama nimi Callari (nimi Kajali) lon toki Kasetelano, nimi Callari li kama nimi Cagliari (nimi Kajali anu nimi Kalijali) lon toki Italija. nimi Castel li kama nimi Casteddu (nimi Katetu) lon toki Satu.

kipisi ma wan li awen jo e nimi Castellum lon toki pi ante tawa toki Satu. kulupu Pisa li pali e kipisi ma ni. kipisi ni li jo e selo li suli tawa jan pi tomo ni, la ma tomo ale li awen jo e nimi ni lon toki Satu.

## tenpo pini

### toki sewi la, ma tomo li kama lon kepeken nasin ni
jan sewi Apolon en jan sewi Kulene li mama pi jan sewi Alitajo. ni li lon tawa toki sewi ale.

jan sewi Alitajo li kama lon ma Satenja tan ma Pojosija lon kulupu tenpo nanpa 1400 pi sewi Jesu ala. jan Alitajo li pana e sona alasa e sona kasi tawa jan pi ma Satenja, li ala e utala, li pali e ma tomo Kalali, li kama lawa ona. jan Kaju Julisu Solinu li toki sewi ni.

toki sewi lili la, jan Tetalo li pana e jan Alitajo tawa ma Satenja, li pali e tomo kiwen majuna pi kulupu Nulake.

### tenpo pi majuna mute
tenpo pi kiwen sin la, jan li lon ma pi ma tomo Kajali. jan li sona e ni tan ni:  li lon ma San Patolomejo li lon nena ma Santelija. tomo majuna ni li tan kulupu tenpo nanpa 3000 pi sewi Jesu ala. tenpo ni li majuna tawa kulupu Nulake. telo suli en telo pi lon ma en ma pi ken kasi li pona e ken pi jan pi tenpo ni.

tenpo pi kiwen loje la, kulupu Monte Kalo li lon. kulupu ni li lon ma Satenja ale. nimi pi kulupu ni li tan nimi pi nena ma Kalo (nimi Monte li pana e sona pi nena ma).

ken la, tenpo pi kiwen pi loje pimeja la, kulupu Nulake en kulupu Mukene li esun. jan sona li pilin e ni tan ni: poki pi kulupu Akajo li lon tomo kiwen majuna Ansikoli pi lon ma tomo Saloku. ken la, toki sewi pi jan Alitajo li tan ni: jan majuna li sona e esun ni.

kulupu Kanan li open esun lon ma Satenja lon kulupu tenpo nanpa 700 pi sewi Jesu ala. ona li pali e tomo lon telo lili Santa Sila. jan sona Kalusiju Kalusijanu li toki e ni lon kulupu tenpo nanpa 300: kulupu wawa Suliju li pali e ma tomo Kalali. ma Suliju li ma Lunpan majuna. ijo majuna pi lon kiwen la, jan li sona e ni: kulupu Kanan li lon ma Satenja lon tenpo pi wawa pi ma Suliju.

kulupu tenpo nanpa 500 pi sewi Jesu ala la, kulupu Katata li lawa pi ma tomo Kalali. tenpo ni la, ken pali pi jan pi ma ni li kama wawa mute kepeken tenpo lili. ma moli Tuwisetu li tan ken ni. ma moli pi kulupu Kanan la, ma moli Tuwisetu li suli nanpa wan. ma tomo Kalali li kama ma tomo nanpa wan pi ma Satenja.

utala Loma Katata nanpa wan li pini la, kulupu Loma li kama lawa e ma Satenja e ma Kosika. ona li kama lawa e ma tomo Kalali lon tenpo sike nanpa 238 pi sewi Jesu ala. tenpo kama la ma tomo Kalali li awen suli. tenpo sike nanpa 46 pi jan Jesu ala la jan Kaju Juliju Kajesali li lon e ni: ma tomo Kalali li ma tomo suli tawa ma tomo Loma, li jo e ken suli. ona li lon e ona tan ni: jan Kajesali li utala e jan Naju Ponpeju Manu la jan pi ma tomo Kalali li pana e jan Kajesali.

jan Kajesali li moli la, jan pi ma tomo Kalali li awen pona e jan Okuse. jan Kajesali li mama pi jan Okuse. jan Naju Ponpeju Manu li mama pi jan Setu Ponpeju Manu Pisu. jan Okuse li utala e jan Setu la, kulupu Kalali li pona e jan Okuse. jan Okuse li moli e jan Setu.

tenpo pi ma lawa suli Loma la, jan lawa pi ma tomo Kalali li awen pilin pona, ma tomo Kalali li kama jo e mani mute, esun ona li kama pona mute. ma Loma li lawa e ma tomo Kalali la, ma tomo Kalali li awen kama ante lukin. wan la, tomo suli utala sike. wan ante la, kulupu tomo Wila Si Siselijo.

kulupu tenpo nanpa 400 la, kulupu Wansili li kama tan ma Apika li kama lawa e ma tomo Kalali. jan Kasaliku li jan lawa ona. tenpo sike mute mute mute mute la, ma tomo Kalali li jo pi ma Wansili. tenpo lili la, ona li ma tomo lawa pi ma lawa pi jan esun Kota.

tenpo sike nanpa 534 la, ma Pisansijon li lawa e ma tomo Kalali. jan Jusinijanu li jan lawa ona. ma Kalali li kama kipisi ma lawa lili. kipisi ma lawa suli Apika li lawa e ona. ma Pisansijon li lawa e kipisi ma lawa suli Apika.

utala Pisansijon Kusijuta la, kulupu Oto Kusijuta li lawa e ma tomo Kalali lon tenpo lili. ma Pisansijon li kama jo sin e ona.

tenpo sike nanpa 599 la, kulupu Lanpate li alasa utala e ma tomo Kalali. jan Akilu li jan lawa ona. jan utala pi ma tomo Kalali li weka e ona.

### tenpo majuna meso
tenpo sike 200 li open li pini. ma Satenja li kama kipisi tu tu. kipisi ni li ma lawa. ma lawa wan li jo e jan lawa wan. ma tomo Kalali la jan pi mute ala li lon. tenpo mute la, jan li awen kama mute ala. ma tomo Kalali la, kipisi ma Santa Isa taso li awen lon. ma tomo Kalali li ma tomo lawa pi ma lawa wan, la ma lawa ni li kama jo e nimi Kalali. tenpo suli la, kulupu Alapi li utala e ma Kalali, taso ma Pisa en ma Senowa li open pona e ma Kalali lon open pi kulupu tenpo nanpa 1000. tenpo ni la, ma Pisa en ma Senowa li open kama lawa e ma Kalali. lipu majuna ale la, ma Kalali li wawa lili tawa ona tu.

tenpo sike nanpa 1214 la, jan lawa Salusiju nanpa tu tu li moli. tenpo sike nanpa 1215 la, jan Peneteta Te Lakon li kama jan lawa. ma Kalali li ken kama pona tawa ma Senowa. jan Lanpeto Wikonsi Si Esisijo li tan ma Pisa li mije olin pi jan Elene Te Lakon. jan Elene li jan lawa pi ma Katula. ma Katula li ma lawa li kipisi pi ma Satenja. jan Lanpeto li toki e ni: ma Kalali li lon ala e wile pi jan Lanpeto la, ma Katula li utala e ma Kalali. jan Lanpeto li kama lawa e ma nena pi lon ma Kalali. jan Lanpeto li pana e selo tawa nena ma. selo ni li selo Castellum Castri De Kallari (ma tomo selo Kalali), la nena ma li kama jo e nimi Castellum. jan Peneteta li moli la jan Anese li kama jan lawa. jan Peneteta en jan Anese li jo e mama sama. jan Peneteta li mama pi jan Salusiju nanpa luka. jan Salusiju li lili, li ken ala lawa, la jan Anese o lawa. jan Salusiju li kama suli la, jan Salusiju li open lawa.

tenpo sike nanpa 1256 la, jan lawa Tokotoli nanpa luka li jan lawa pi ma Kalali. ona li pana e tomo selo Kalali tawa ma Senowa. tenpo sike nanpa 1257 la, ma Senowa li pona tawa jan lawa Salusiju nanpa luka wan. jan Salusiju li utala e kulupu Pisa li weka e ona tan tomo selo Kalali. ni la, ma Kalali li ike tawa ma Satenja ante tawa ma Pisa. ona tu tu li utala e ma Kalali. utala li awen lon tenpo sike wan. tenpo sike nanpa 1258 la, tenpo mun nanpa 7 la, tenpo suno nanpa 20 la, ma Santa Isa li kama pakala. jan utala Kelato Tela Kelateka, en jan utala Ukolino Tela Kelateka, en jan lawa Kujemo Si Kapaja pi ma Apolela, en jan lawa Sowani Wikonsi pi ma Katula, en jan utala Otone Kulatuso li pakala e ona, li pana e kiwen namako walo tawa ma. jan lawa Salusiju li tawa ma Senowa li moli lon ni lon tenpo sike sama. ni la, ma lawa Kalali li pini, li kama kipisi tu wan. ma lawa Apolela li kama jo e kipisi pi poka open pi open suno, ma lawa Katula li kama jo e kipisi pi poka pi open suno, kulupu jan Tela Kelateka li kama jo e kipisi pi poka pi pini suno. ma Pisa li awen jo e tomo selo Kalali. kulupu li jo e tomo selo Kalali la, ona li lawa e esun lon telo suli Mesitelanejun. ni la, tomo selo Katelun Kasi Te Kalali taso li kipisi suli pi ma Kalali tawa jan, la ma tomo Kalali li kama jo e nimi Katelun lon toki Satu. nimi Castellum li kama nimi Casteddu lon toki Satu, la ona li kama nimi Katetu lon toki pona.

lon poka pi tomo selo la, kipisi sin pi ma tomo li kama lon. ona li kipisi ma Tanpase en kipisi ma Pilanowa. ma ante li jo e nimi Tanpase, ona li lon poka pi ma Pisa. jan lawa pi ma Pisa li weka e jan pi ma Santa Isa tan tomo selo la, kulupu jan ni li tawa ma tomo Tanpase tawa ma tomo Pilanowa.

tenpo sike nanpa 1270 la, tenpo mun nanpa 7 la, tomo tawa telo li lon ma tomo tawa telo pi ma Katetu lon tenpo nanpa wan. jan lawa Luwi nanpa luka tu tu pi ma Kanse li lawa e tomo tawa telo ni. ona li utala e jan pi nasin sewi Isilami lon ma Tuki. ni li utala Kito Isilami nanpa luka tu wan.

utala sin li kama. ma Alakon li alasa lawa e ma Satenja. alasa ni li open lon tenpo sike nanpa 1323 li pini lon tenpo sike nanpa 1326. kulupu Alakon li kama lawa e ma tomo Katetu, li pali e tomo selo lon nena ma Ponalija. utala Lukositena la, kulupu Alakon li wawa, kulupu Katetu li wawa ala. taso, kulupu Alakon li pakala ala e ma Katetu. kulupu Alakon li lawa e ma Katetu, taso kulupu Pisa li pana e mani tawa kulupu Alakon la ona li ken awen lon ma Katetu. ni li ike tawa jan pi ma Pisa, la ona li utala e kulupu Alakon. kulupu Alakon li awen wawa, la ona li weka e kulupu Pisa tan ma Katetu, li pana e tomo tawa jan pi pona tawa ona. jan mute pi ma Katala li tawa ma Katetu tan ma Ponalija. jan pi kulupu Pisa li awen ken lon ma pi lon poka.

ma Alakon li lawa e ma ni la, ona li kama jo e nimi Càller lon toki Katala. ma tomo Kale li jo e ken mute, li pona tawa jan lawa, la ona li kama jo e lipu lawa pi sama lipu lawa pi ma tomo Paselona. ma tomo Kale li kama ma tomo lawa pi ma lawa Alakon. jan pi kulupu Alakon taso li ken lon tomo selo, tan ni: jan ante lo lon ona, ona li ken pakala e nasin pi ma lawa. tenpo sike nanpa 1333 la, jan pi kulupu Satu kin li open ken ala lon ona. ma pi tomo tawa telo li kama sulo. kulupu mama mute li kama lon ma Kale tan ma Ipelija, ona li ni: kulupu Ameliki, en kulupu Amata, en kulupu Manka, en kulupu Kanelese, en kulupu Sanju.

tenpo sike nanpa 1355 la, tenpo mun nanpa 2 la, tenpo suno nanpa 15 la, jan lawa Pelo nanpa tu tu pi ma Alakon li pali e kulupu pi lipu lawa lon ma Kale.
### tenpo pi pona sin, en kulupu tenpo nanpa 1600, en kulupu tenpo nanpa 1700
ma Alakon li kama jo e ma pi ma Pisa, e ma pi kulupu Malapina. ma Alakon li utala e kulupu Tolija e ma Apolela. jan lawa Malijanu nanpa tu tu pi ma Apolela. tan jan Malijanu la, jan mute li wile utala e ma Alakon. ma Alakon li jo e ni taso: ma tomo Kale en ma tomo Lake (toki Katala la, ma l'Alguer). ma Alakon li pini jo e ma ante la, ma Apolela li kama jo e ona. ma lawa pi ma Satenja la, ma Apolela taso li jo pi ma ante ala.

ni li kama ante lon tenpo sike nanpa 1409. jan lawa Masinu nanpa wan pi ma Sisilija li lawa e kulupu utala pi ma Alakon li utala e kulupu Apolela. utala Sanluli la, kulupu Alakon li kama nanpa wan, kulupu pi ma Satenja li kama jo e ike. ma Alakon li pana e mani Polin 100000 la ona li jo e ma Satenja ale. tenpo sike nanpa 1420 la ma lawa Satenja li jo e ma telo Satenja ale, ma tomo Kale li ma tomo lawa ona. ma lawa Satenja li awen kipisi pi ma lawa Alakon.

jan lawa Penan nanpa tu li kama mije olin pi jan lawa Isapela pi ma Kasija, la ma lawa Kasija Lejon en ma lawa Alakon li kama wan, taso pali ona li awen ante.

tenpo sike nanpa 1535 la jan lawa Kalo nanpa luka pi kulupu Apuku li utala e ma Tunisi kepeken tomo tawa telo. ona li lon ma tomo Kale, li awen, li tawa ma Tunisi. sitelen kiwen li toki e ni kepeken toki Lasina; sitelen kiwen ni li lon sewi pi lupa pi tomo lawa pi ma tomo Kajali. supa kin li toki e ona. supa ni li lon tomo sewi San Mikele.

kulupu tenpo ni la, jan li pali e sinpin selo. kin la, ken pi jan pi ma Alakon li kama ken pi jan ale.

kulupu tenpo nanpa 1500 la, jan 30000 li lon ma tomo Paselona, jan 20000 li lon ma tomo Masi, jan 10000 li lon ma tomo Kale. jan li mute ala, taso ona li tan ma mute ni: ma Epanja, en ma Senowa, en ma lawa ante pi ma Italija, en ma lawa ante pi ma Elopa. toki nanpa wan li toki Katala, taso jan mute li sona e toki Satu.

nasin li pona mute tawa jan sona. tenpo sike nanpa 1607 la, tomo sona suli li kama. jan pi ma Satenja en nasin lawa ona li nasin pi ma Epanja, taso jan lawa pi ma Epanja li kama ike tawa jan pi ma Satenja. tan pilin ike ni la, tenpo sike nanpa 1668 la jan li moli e jan lawa lili Kamalasa.

tenpo sike nanpa 1708 la, utala li lon ma Epanja, tan ni: jan li sona ala e ni: jan seme o kama jan lawa. jan utala li tawa ma tomo Katetu tan ma Inli tan ma Netelan. jan pi ma tomo Katetu li weka ala e jan utala, la ma Epanja li jo e wawa ike. lipu Uteku pi utala ala la, ma Epanja li kama kipisi, la ma lawa ante li kama jo e ma ona. tenpo sike nanpa 1713 la, ma Esalasi li jo e ma Satenja. jan sewi Sulijo Apeloni li kama tan ma Epanja li alasa kama jo e ma Satenja. tenpo sike nanpa 1717 la, ma Epanja li jo e ma Satenja. tenpo sike nanpa 1720 la, tenpo mun nanpa 8 la, tenpo suno nanpa 8 la, lipu Tenake pi utala ala la, utala li pini, kulupu Sapoja li jo e ma Satenja.

tenpo ni la, ma Elopa ale la, nasin li kama ante li kama sin li kama pona. ni li kama pona lon ma tomo Katetu: tomo sona suli, en tomo misikeke, en tomo lipu lawa, en tomo lipu pi tomo sona suli, en tomo sona pi sona misikeke pi kipisi sijelo, en tomo sitelen lawa. taso, kulupu lawa Sapoja li ike tawa jan pi ma Satenja.

tenpo sike nanpa 1793 la, jan li wile pini e ma pi jan lawa wan, li kama tan ma Kanse li alasa utala e ma tomo Katetu. jan pi ma tomo Katetu li weka e jan utala. jan pi ma tomo Katetu li toki e wile ona ni: jan lawa li lawa e ijo pi mute ala, ken majuna li lon. taso, jan lawa li lon ala e wile ni. tenpo sike nanpa 1794 la, tenpo mun nanpa 4 la, tenpo suno nanpa 27 en tenpo suno nanpa 28 la, jan pi ma tomo Katetu li weka e jan lawa. ni li tenpo suli tawa jan pi ma Sasinja, ona li . jan lawa li kama sin, nasin li kama ala ante.
### kulupu tenpo nanpa 1800
ma tomo Katetu li kama ma tomo lawa pi ma lawa Satenja. ni li open lon tenpo sike nanpa 1798 li pini lon tenpo sike nanpa 1814.

jan pi ma Kanse li pali e ma Pijemonte pi lawa jan, li weka e kulupu lawa Sapoja tan ma tomo Tulin la, kulupu Sapoja li lon ma tomo Katetu. kulupu Sapoja li ike tawa jan pi ma tomo Katetu. wan la, utala lili Palapanta la, jan li toki utala e pilin ike ona.

tenpo ni la, ma tomo Kalijali li kama pona. tenpo sike nanpa 1811 la, jan li pali e palisa ilo suno wawa pi lon nasin tawa, kulupu pi nasin tawa li kama pona. taso, tenpo kama la, moku li lili mute. tenpo sike nanpa 1816 la, sijelo pi jan mute li kama ike misikeke li kama seli ike.

tenpo sike nanpa 1847 la, ma tomo Katetu en ma tomo Sasali la, jan li toki wawa e wile ona. ona li wile e ni: ma lawa Satenja pi lon ma telo Satenja, en ma lawa Satenja pi lon ma Elopa (ma lawa Sapoja en ma lawa Senowa) li kama ma lawa wan. jan lawa Kalo Apeto li lon e ni.

ma Italija en ma Satenja en ma Sisilija li kama ma lawa Italija wan la, jan pi ma tomo Kajali li ken weka e sinpin selo li ken suli e ma tomo. jan esun li kama tan ma ni: ma Likulija, en ma Pijemonte, en ma Suwisela, en ma Kanse. ona li pana e nasin pali ilo tawa ma tomo Kajali. ni la, ma tomo Kajali li pini nasin majuna, li open nasin mani sin. jan pi sona pi pali tomo li pali e tomo pi pona lukin tawa nasin sin. wan la, jan sona Kajetano Sima, wan ante la, jan sona Sijonisi Kano. nasin lukin sin li ni: nasin sin pi majuna lukin, en nasin Kusijuta sin, en nasin sin pi ken pali.

### kulupu tenpo nanpa 1900, en tenpo sin
tenpo sike nanpa 1899 la, tenpo mun nanpa 4 la, tenpo suno nanpa 14 la, jan lawa Unpeto nanpa wan li kama lon ma tomo Kalijali. tenpo ni la, jan li open pali e tomo lawa lon nasin tawa Loma. jan li pini pali e ona lon tenpo sike nanpa 1907. pilin jan la, ni li open e tenpo sin. kipisi ma majuna Katetu li pini lawa, kipisi ma sin pi tomo tawa telo li open lawa. kipisi ni la, esun en jan mute. ni la, ma tomo li sin pilin. tenpo ni la, jan Otone Pakaleta li jan lawa pi ma tomo Kajali. ona li open lawa lon tenpo sike nanpa 1889, li pini lon tenpo sike nanpa 1921. tan ona la, jan li pali e tomo lawa suli namako. tawa jan la, jan lawa pi ma tomo Kajali la, ken la jan Pakaleta li sona suno nanpa wan. 

tenpo sike nanpa 1906 la, tenpo mun nanpa 5 la, tenpo suno nanpa 14 la, jan li toki e pilin ike ona ni: jan li jo e mani lili, esun li wile e mani mute, jan li ken ala esun e ijo. utala toki la, jan tu li moli, sijelo pi jan mute li kama pakala. 

tenpo sike nanpa 1924 la, jan Penito Musolini li pana e lipu lawa pi mani 1000000. lawa ni la, ma lawa Italija li pana e mani Lila 1000000 tawa ma lawa lili Satenja. mani ni la, mute li kama jo pi ma tomo Kalijali. nasin pi palisa mute li open la, jan pi nasin ni li lanpan e tomo pi jan pi nasin ante, li weka e jan pi nasin ante. jan Emilijo Lusu li wile weka e nasin pi palisa mute. tenpo sike nanpa 1926 la, tenpo mun nanpa 10 la, tenpo suno nanpa 31 la, jan pi nasin pi palisa mute li tawa tomo pi jan Lusu, li utala e ona. tomo ona li lon nasin tawa Masili. 

tenpo pini pi kulupu tenpo nanpa 1920 la, ma tomo ni li kama kipisi pi ma tomo Kalijali: ma Pili, en ma Selasu, en ma Kuwatusu, en ma Monselato. tenpo sike nanpa 1937 la, ma Emasa kin li kama kipisi ona. ni la, jan 100000 li lon ma tomo Kalijali. tenpo ni la, jan li pali e tomo suli. tomo sin ni la, jan Upato Patasa li pali e tomo mute. pali ona li pona lukin e ma toko Kalijali, lon kulupu tenpo nanpa 1930, lon tenpo pi pini utala. tu wan la, ona li pali e ma kasi pi awen sona pi jan utala moli, e poki kasi pi lon nasin tawa, e ma kasi pi jan ale.  ma kasi pi jan ale la, ona li pali e ma kasi pi ale ala. 

jan Enliko Enliki li nasin pi palisa mute, taso ona li jo e sona pona e pilin pona. ona li jan lawa pi ma tomo Kalijali. tan ona la, tomo sin li pakala ala e nasin majuna pi ma tomo Katetu. ona li pini lawa lon tenpo sike nanpa 1933, la jan lawa sin li wile pali e tomo pi ike lukin, taso ona li ken ala tan utala.

utala suli nanpa tu la, ma ante li pakala e ma tomo Kalijali kepeken ilo wawa pi pakala seli. ma tomo ale li kipisi luka la, kipisi tu tu li kama pakala. ni la, ma lawa li toki e ni: ma tomo Kalijali li utala pona. kipisi majuna pi ma tomo la, jan li awen ken lukin e pakala lon tenpo sin. tenpo sike nanpa 1943 la, tenpo mun nanpa 2 la, tenpo suno nanpa 17 la, pakala li open. tomo waso utala wan ale li kama tan ma Mewika. tenpo suno nanpa 26, en tenpo suno nanpa 27, en tenpo suno nanpa 28 la, pakala suli li lon, tomo suli mute li kama pakala, jan mute ale li moli.

tenpo sike nanpa 1948 la, ma tomo Kalijali li kama ma tomo lawa pi ma lili Satenja tawa jan lawa. sona ni li lon lipu ni: toki nanpa tu lon lipu lawa pi ma lawa lili Satenja pi ken suli. tenpo pi pini utala nanpa tu la, ma tomo Kajali li kama jo e jan mute. tenpo sike nanpa 1981 la, jan 220000 li lon. tenpo kama la, nanpa li kama lili tan ni: lipu lawa sin la, ma tomo Kalijali li pini lawa e kipisi ma tomo lili. ma tomo sin li kama lon; ma tomo Kalijali li lawa ala e ona tawa jan lawa, taso ma tomo mute ni li sama wan, pali suli li lon ma tomo Kajali.

kulupu tenpo nanpa 1900 ale la, ma tomo Kajali li kama suli. ma ko Poweto li lon poka telo, ma tomo Kalijali li kama jo e ona. ona li kama jo e ma nena kasi Upinu. ni la, kipisi ma tomo sin li kama lon: ma San Peneteto, en ma Ponsata, en ma Ponalija, en ma La Weka, en ma Tupumanu, en ma San Mikele.

## jan

### toki

toki mama pi ma tomo Katetu li  pi  pi . ni li lon tawa jan lawa pi ma tomo.

jan majuna mute li toki Satu, jan sin lili li toki Satu. jan ale li kama toki Italija, kepeken nasin Katetu pi toki Italija. tenpo sike 300 la, ni li kama lon. tenpo sin la, jan li ken ala tawa ala tomo sona, ilo kalama sitelen pi toki Italija li kama, la jan ale li toki Italija lon pali ale. jan sin pi lili mute li toki Satu, jan sin lili li ken kute e toki Satu. mama mama li toki Satu la jan sin li ken kute e ona, taso ona li toki Satu ala. jan sin li toki Italija tawa mama.

nasin Katetu pi toki Satu li nasin pi pona tawa jan sona lon tenpo majuna. ma Kanpitanu la, jan sona pi toki musi li pali e lipu kepeken ona.

### nasin sewi
jan mute pi ma tomo Kajali li nasin sewi Jesu Katolika. jan pi tan ma ante la, nasin Jesu Ototo en nasin Isilami. ma tomo Kalijali li ma tomo lawa pi kulupu sewi Kalijali. lipu li lili, taso jan li sona e ni: tenpo sike nanpa 70 pi Jesu lon la, jan lawa Apentase pi kulupu sewi li lon. kulupu ni la, ona li jan lawa nanpa wan. jan lawa Kuwintasio li lon toki suli kulupu Alese lon tenpo sike nanpa 314. kulupu sewi ni la, tomo sewi 133 li lon.

jan mute pi pona tawa sewi li tan ma tomo Kalijali. jan Satunino li jan pona sewi nanpa wan tawa ma tomo Kalijali. tenpo suno pi jan pona sewi Episijo li tenpo suno sewi nanpa wan tawa ma tomo Kalijali. ante la, jan Lusipelo, en jan Apentase, en jan Majulo Masile, en jan Injasijo Ta Lakoni, en jan Sapatole Ta Lota, en jan Esepijo Si Weseli en mama ona Lesituwita, en jan Nikola Ta Setuli, en jan Susepina Nikoli, en jan Telesa Tanpeli, en jan Malija Kisina pi kulupu Sapoja.

tenpo mute la, jan lawa sewi li tawa ma Kalijali. tenpo sike nanpa 1970 la, jan Palusu nanpa tu tu; tenpo sike nanpa 1985 la, jan Jowane Palusu nanpa tu; tenpo sike nanpa 2008 la, jan Penesitu nanpa luka luka luka wan; tenpo sike nanpa 2013 la, jan Pansiku. jan Pansiku li kama la, jan 400000 li lon.

nasin sewi ante la, nasin Jesu Ewanseli, en nasin Jesu Ewanseli Pasita, en nasin Jesu pi jan pona sewi pi tenpo pini, en nasin Jakowaki.

### pali pi tenpo namako

#### tenpo sewi

* tenpo pi kama tan moli pi jan Jesu la, kulupu sewi pi jan pi sewi ala li nasin e pali sewi;
* tenpo pi poki moli pi jan Jesu ala la, jan li tawa lon ma tomo tan ni: jan Episijo pi pona tawa sewi li pona tawa ona. sona sewi la, toki sewi pi jan Episijo li lon e ni: kon tawa wawa li weka e tomo tawa telo utala pi ma Kanse tan ma Kajali lon tenpo sike nanpa 1793. kulupu sewi Konpalejone pi jan pi sewi ala li nasin e tenpo ni, e tenpo ante pi jan Episijo;
* tenpo suno ale la, tenpo mun nanpa 5 la, tenpo suno nanpa 1 li suli tawa jan Satenja pi nasin sewi Jesu. tenpo suno nanpa 1652 la, tenpo suno ni la, jan Episijo li toki sewi suli. kulupu mute li tawa ma tomo Kajali tan ma Satenja ale, li jo e len pi nasin majuna. jan utala li lon. soweli mani li tawa e . jan ale li tawa lon ma tomo. tawa li pini lon nasin ma Loma. sitelen kiwen pi jan Episijo li lon supa tawa, jan li tawa e ona tan nasin ma Loma tawa ma tomo Nola. tomo sewi nanpa wan pi jan Episijo li lon ma tomo Nola. jan pi pilin sewi la, kon pi jan Episijo li lon sitelen kiwen. tenpo pimeja nanpa 4 la jan li pana e sitelen kiwen tawa tomo sewi pi lon ma tomo Kajali;
* tenpo mun nanpa 5 la tenpo suli ante li lon. jan Inasijo Ta Lakoni pi pona tawa sewi en jan Panseko Ta Pajola la, jan li toki e pona ona lon tenpo ni. jan Panseko la, ja li tawa ma telo ko.
* tenpo suno ale la, tenpo mun nanpa 8 la, tenpo suno nanpa 15 li tenpo suno pi mama meli pi jan Jesu. ma Italija ante la, mama li moli ala, oko ona li open. nasin Pisansiju en nasin Katala en nasin Satenja la, ona li lape. tenpo suno ona la, jan li tawa lon ma tomo, li pana e kiwen sitelen kon ona tawa supa lape, li len e kiwen kepeken lipu len;
* ma tomo Kalijali la, jan nanpa wan pi pona tawa sewi li jan Satunino. tenpo suno ona li tenpo suno nanpa 30 pi tenpo mun nanpa 10.

#### tenpo pi sewi ala

* tenpo suno ale la, tenpo mun nanpa 2 la,  li lon. tenpo ni la kulupu Latansila li pana e kalama musi la jan li tawa musi. jan li pali e tomo tawa suli musi li tawa e ona lon nasin tawa. jan li jo e len musi pi sama nasin majuna;

* tenpo mun nanpa 4 la, kulupu pi musi majuna li nasin e tenpo pi musi kalama tawa. jan li awen e ni, li pini lon tenpo mun nanpa 12;
* open pi tenpo mun nanpa 5 la, jan mute li tawa ma kasi li lukin e pona ona. ni li open lon tenpo suno nanpa 1948, li pini lon tenpo suno nanpa 2018, tan ni: nanpa pi jan tawa li awen kama lili. kulupu musi Pijela Si Kajali li nasin e pali ni;
* tenpo seli la, kulupu Pijela Si Kajali li nasin e tenpo pi kalama musi suli. jan musi li tan ma Italija tan ma ante kin;
* tenpo mun nanpa 7 anu tenpo mun nanpa 9 la, ma Kopo Teli Anseli pi poka telo la, pali Osi Mesi Ka la jan li kama sona e ni: tomo tawa telo pi palisa luka tawa la, jan seme li wawa nanpa wan;
* kulupu pi tomo suli musi majuna pi ma tomo Kalijali li nasin e tenpo pi kalama musi suli mute. tenpo ni li open lon tenpo mun nanpa 10, li pini lon tenpo mun nanpa 5; ona li tenpo musi pi jan Episijo pi pona tawa sewi;
* jan li toki musi lon tomo musi suli Masimo. ni li open lon tenpo mun nanpa 10 li pini lon tenpo mun nanpa 4;
* tomo wan la, jan li pali e palisa moku seli lon tenpo majuna. tomo ni li lon nasin tawa Lesina Makelita. tenpo ni la, tomo ni la, tenpo Festarch li lon. tenpo ni la, jan li kama tan ma mute li pana e sona pi pona pi ken pali tomo;
* tenpo mun nanpa 11 la, tomo mute pi kulupu Pijela Si Kajali la, tenpo pi kalama musi Jazz pi ma Elopa li lon. jan suli pi kalama musi li lon; wan la, jan Palo Pesu;
* tenpo sike ale la, tenpo pi  li lon. jan wawa li lon li tan ma Italija tan ma ante kin.

### moku
moku pi ma Kalijali li sama moku pi ma Satenja ante, taso nasin Katala en nasin Likulija li ante e ona. moku pi majuna mute li jo e kala. ona li ni: , en , en , en , en , en .

jan mute li sona e moku ni: , en , en , en , en .

moku suwi la, , en , en , en .

telo nasa kili la, telo Nulaku en telo Nako en telo Maluwasija en telo Mokato li jelo, telo Silo en telo Monika li loje.

### kalama musi
jan suli mute pi kalama musi la lon li open lon ma tomo Kalijali. jan Enijo Polino li pali e kalama musi, jan Susepe Aneta li kepeken ilo musi linja, jan Sowani Matejo Te Kansija, en jan Pijelo Sikawasi, en jan Anselo Lomelo, en jan Kamen Meli, en jan Susi Tewinu, en jan Penatete Manka Si Nisa li pana e kalama musi uta.

tenpo sin la, jan mute li sona e jan Pako en jan Mako Kata. ona tu li pana e kalama musi.

tenpo sike nanpa 1939 la, tomo Peluwisi Ta Palesina pi kama sona pi kalama musi li open lon. tomo ni en tomo sona lili pini Posijo Posi pi sitelen musi li open e tomo sona lili pini pi kalama musi.

### jan pi tan ma ante
open pi tenpo sike nanpa 2020 la, jan 9575 li lon ma tomo Kajali tan ma lawa ante. jan ale li jan 100 la, jan ni li jan 6. ni li kulupu jan pi suli tawa kulupu ante:

*jan 1650 li tan ma Pilipina;
*jan 996 li tan ma Ukawina;
*jan 806 li tan ma Lominija;
*jan 788 li tan ma Seneka;
*jan 761 li tan ma Sonko.

## tomo suli

### misikeke
tomo misikeke mute ni li lon ma tomo Kalijali:

* kulupu misikeke Susepe Posu la tomo ni:
** tomo misikeke San Mikele la jan li sona suli e ijo namako, tomo ni li pona tawa ma Italija ale;
** tomo misikeke Amanto Pusinko la jan li sona e ike ni: leko lili sijelo li kama moli e leko lili sijelo ante li ken moli e jan;
** tomo misikeke Antonjo Kajo la jan li pona e jan lili sin;
* tomo misikeke San Sowani Si Sijo;
* tomo misikeke Sansisima Linita;
* tomo misikeke Malino;
* tomo misikeke Lopeto Pinaki;
* tomo sona misikeke Monselato. tomo sona suli pi ma tomo Kalijali la, jan li kama sona lon ma tomo lili Monselato. tomo pi sona misikeke li tomo misikeke sin. jan sona en jan pi kama sona li lon tomo ni.

### lipu
ma lawa pi ma tomo Kalijali la ma lipu ni li lon:

* tomo lipu pi ma Satenja;
* tomo lipu Emilijo Lusu pi ma tomo;
* tomo lipu pi ma tomo Pili;
* tomo lipu pi sona pi ma Satenja;
* tomo lipu pi sitelen musi pi ma tomo;
* tomo lipu pi wile sona kulupu Italija Inlan;
* tomo lipu pi wile sona kulupu Italija Tosi;
* tomo lipu Ton Milani pi kipisi ma tomo;
* tomo lipu Sowani Pasita Tuweli pi kipisi ma tomo;
* tomo lipu Lesina Elena pi kipisi ma tomo;
* tomo lipu Witolino Ta Pete pi kipisi ma tomo;
* tomo lipu San Majulo pi kama sona;
* tomo lipu pi kulupu nasin pi ma Satenja;
* tomo lipu Sowani Peluwisi Ta Palesina pi tomo sona pi kalama musi;
* tomo lipu pi kulupu lawa pi ma Satenja;
* tomo lipu pi lipu majuna pi ma Italija;
* tomo lipu pi kulupu pi nasin jan pi kipisi ma Kalijali;
* tomo lipu pi kulupu pi esun kasi pali;
* tomo lipu pi tomo pi ma poka;
* tomo lipu lawa pi ma Kalijali Olitano;
* tomo lipu pi kulupu Akowes pi sitelen musi misikeke;
* tomo lipu pi wile wawa pi ma Satenja;
* tomo lipu pi sona mun pi ma tomo Kalijali;
* tomo lipu Lesina Makelita pi jan pi ken ala lukin;
* tomo lipu pi kulupu Tepanija Patalino pi kalama musi misikeke;
* tomo lipu San Tomaso Takuwino;
* tomo lipu utala;
* tomo lipu Susepe Sijoto pi sona pi tenpo pini;
* tomo lipu Palisu pi nasin pi ma mute;
* tomo lipu pi tomo sona suli pi ma Kalijali;
* tomo lipu suli pi telo suli Mesitelanejun.

### kama sona
ma tomo Kalijali la, tomo sona ni li lon:

* tomo sona lili open mute luka wan ni:
** tomo luka luka tu wan pi ma lawa;
** tomo luka luka pi jo jan;
* tomo sona lili meso luka luka tu tu ni:
** tomo luka luka wan pi ma lawa;
** tomo tu wan pi jo jan;
* tomo sona lili pini mute luka wan ni:
** tomo mute pi ma lawa;
** tomo luka wan pi jo jan;
* tomo sona suli pi ma Kalijali;
* tomo sona suli sewi pi ma Satenja.

tomo sona lili pini la, tomo tu ni li suli: tomo sona Sijoto Pinto pi nasin majuna li open lon kulupu tenpo nanpa 1600, li majuna tawa tomo sona mute pi ma Italija. tomo sona Sowani Malija Tetoli pi nasin majuna la jan suli mute li kama sona; wan la, jan Antonijo Kansi.

### sona ijo en awen ijo

* kulupu musi Luwisi Piloni;
* tomo Matatojo pi lukin pi sitelen musi (EXMA);
* tomo musi ijo pi ma tomo Kalijali;
* tomo Kalijali pi sona pi ijo majuna pi anpa ma;
* tomo pi sona pi kulupu majuna Senowesi;
* tomo Tepano Katu pi sitelen musi pi ma Tawi;
* tomo musi ijo pi tomo sewi Ponalija;
* kulupu Kemente Susini pi sitelen ko sijelo;
* tomo ijo Tesolo Te Tomo;
* tomo sona Satenja pi tomo tawa nasin linja suli;
* tomo Satenja pi sona pi sijelo ijo suli;
* tomo Lejonato Te Pune pi sona kiwen;
* tomo Satenja pi sona pi kulupu jan;
* tomo Tomeniko Lowisato pi sona ma majuna;
* tomo Santulalija pi sona pi mani majuna pi anpa ma;
* tomo pi sona soweli;
* tomo kasi pi ma tomo Kalijali;
* tomo Italija pi sitelen musi kule lipu.

### musi toki sijelo

* tomo pi kalama uta musi;
* tomo Masimo;
* tomo musi pi ma tomo;
* tomo kute lukin pi ma tomo Kalijali;
* tomo Apijeli;
* tomo Saline;
* tomo Tejato Ka.

## tan sona