open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
poki sijelo lili

**poki sijelo lili** li poki lili lon sijelo pi ijo lon ale. poki li jo e ko insa e ilo lili mute lon insa selo. poki sijelo li lon li pali li ken moli. 

ijo lon li ken jo e poki sijelo wan anu poki sijelo mute. lili mute ona la jan li wile lukin e ona kepeken ilo lukin. 

nasin sona pi tomo lili li toki e ni: "ijo li ken moli la ona li jo e poki sijelo. poki sijelo li lon sijelo pi ijo lon ale. tomo lili ale li kama lon tan poki sijelo ante."

## insa
poki sijelo lili li ken jo e insa lawa. poki ante li jo ala e insa ni. poki pi kasi mute li jo e insa laso. insa ni la ona li ken kama jo e wawa suno.
tomo pi wawa telo

**wawa telo** li wawa tan telo. wawa telo mute li kama tan wawa awen pi telo tawa. tenpo mute la telo ni li tawa e ilo. ilo ni li pali e wawa.

## pona
pona suli pi wawa telo li ni: wawa telo kepeken ala e wawa telo e wawa kiwen e wawa kon. jan li wile kama jo e wawa la ona o pana e mani. taso jan li wile kama e wawa telo la ona li pana ala e mani. tenpo mute la tomo pi wawa telo li lon. taso tenpo lili la tomo pi wawa ante li lon.

tomo pi wawa telo li kama e ni: telo suli li lon. telo suli li pona tawa jan mute. ona li tawa telo suli li pana e mani.

## ike

ken la tomo pi wawa telo li kama e ni: kala li ken ala tawa ma mama ona. waso li weka tan tomo pi wawa telo.

tomo pi wawa telo li kama e ni: telo suli li lon. telo suli lon ma seli li pana e kon ike tan ni: kasi li lon anpa telo la kasi li moli li pana e kon ike.

ike ante pi wawa telo li ni: ken la jan li wile weka tan ma lon tomo pi wawa telo. ken la telo li kama tawa ma ona li pakala e ona. ken la telo kama sewi pi ma ona. ken la ma ona li pona mute tawa jan. taso jan li ken ala lon ma ona.

## lipu ante
*kulupu sona li sitelen e ni: wawa telo li ante e kasa e ma kasa (toki Inli)
*http://ivanofflegoff.ifrance.com/ (toki Kanse)
*sitelen li toki e ni: tomo suli pi wawa telo li ante e ma li pana e kon ike (toki Inli)
*sitelen pi tomo pi wawa telo tan jan Edith Irvine (toki Inli)
*wawa telo (toki Inli)
* Hydropower Reform Coalition kulupu jan lon ma Mewika li wile pona e telo linja
*wawa ante (toki Kanse)
tomo sona suli

**tomo sona suli** li tomo sona pi jan suli. ona li pana e lipu pi pini sona tawa jan ona pi kama sona. tenpo mute la jan li kama sona e ijo ante mute. jan pi kama sona li awen lon tomo lon ma pi tomo sona suli lon tenpo mute. ante la jan pi kama sona li ken tawa tomo sona tan ma weka li ken kama sona lon ilo sona tan jan pi tomo sona suli.

## o lukin kin

* tomo sona Osote
tomo sona suli Ino

tomo sona suli Ino li tomo sona suli pi ma tomo Ino.

tomo sona ni li kama sona e sona pi ilo nanpa.

## jan pona
jan pona mute li lon tomo sona ni.

jan Petan Meje en jan Jalosav Koloto li pana sona lon tomo sona ni.
tomo awen

**tomo awen** li tomo. tomo awen ante mute li lon.

jan li wile awen la, jan li ken kepeken e tomo awen. tomo awen li jo e nasin tu. tomo awen la jan en ijo li ken ala tawa insa. tomo awen la, jan en ijo li ken ala tawa weka.

## tomo awen tan ike ma

Shelter 6 picnic shelter at Cam-Plex Park in Campbell County, Wyoming.jpg|tomo awen li awen e jan tan telo sewi

awen tan ma li wile suli jan. tomo li ken awen e jan tan ike ma.

## tomo awen utala

Mehrangarh Fort.jpg|tomo awen Melanka lon ma Lasatan pi ma Palata
20090529_Great_Wall_8185.jpg|sinpin suli pi ma Sonko

utala la, tomo awen li suli. utala la, tomo awen li ken awen e ma tomo e ma. jan li wile lanpan e tomo awen la, jan ni li wile pakala e tomo awen. ilo utala mute li ken ala pakala e tomo awen. 

## tomo awen pi nasin lawa
 
Alcatraz Island photo D Ramey Logan.jpg|tomo awen Akatasi lon ma Kaliponija

jan li ike tawa kulupu lawa la, kulupu pi lawa ma li ken tawa tomo e jan. kulupu li weka e ken jan lon tomo awen. mute pi jan lon tomo awen la, ma Mewika li nanpa wan.
tomo Tamala

li tomo suli lon ma Palata. tenpo pini la, jan Sa Sawan li pali e tomo ni lon 1643. tomo ni li jo e sijelo pi jan Munta Mele. meli ni li meli pi jan Sa Sawan. tenpo ni la, tomo Tamala li jo e sijelo pi jan Sa Sawan e Munta Mele.

tomo Tamala li lukin pona. tomo pi ma ali li lukin pona ala. jan mute li tawa lon ma Palata tan ona li wile lukin e tomo Tasimele.

tenpo ni la, ijo ike li kama lon tomo Tamala. telo kama pi kon sewi li moku e tomo ni. ma Palata li pana e kon seli mute. tan ni la, tomo Tasimele li tawa kule pimeja lili.

## nasin pali pi tomo ni
tenpo pini la, jan Sa Sawan li pali e tomo ni poka ma tomo Ala. ilo pi ma ali li kama ma tomo Ala. kiwen walo li kama tan ma Makana. ma Sonko en ma Punaja en ma Po en ma Akanisan en ma Lanka en ma Sawusi li pana e kiwen pi mani mute. tomo Tamala li jo e tomo sewi e palisa kiwen pi lukin pona.

## tenpo pi tomo Tamala
tenpo pi moli pi jan Sa Sawan li kama la, jan ante li pana e sijelo pi jan Sa Sawan poka sijelo pi jan Munta Mele. tenpo mute la, ona li lape moli lon tomo Tamala.  jan mute pi utala li pana e utala tawa ma pi tomo Tamala. jan pi ma Palapu li kama jo e kiwen pi mani mute tan tomo Tamala. ma Palata li jo e utala suli lon tenpo sike 1857. jan mute pi utala pi ma Juke li jaki e tomo Tamala. taso lon tenpo sike 1908 la, jan lawa Kulon pi ma Juke li toki e ni: o pona e tomo ni.

## ijo ike ken kama
tenpo sike 1942 la, lawa pi ma Palata li pali e palisa mute pi suli poka tomo Tasimele tan ni: ma Nijon li utala e ma Juke e ma Palata. lon 1965 en 1971 la, ma Palata li pali e palisa suli sin tan ni: ma Palata en ma Pakisan li utala. palisa ni li wile awen e tomo Tamala. lon tenpo ni la, telo kama pi kon sewi li moku e tomo Tamala.  lawa pi ma Palata li toki e ni: o pana ala e kon ike poka tomo Tasimele.

## jan mute li tawa tomo Tamala
jan mute li tawa tomo Tamala. ni li pana e mani mute tawa lawa pi ma Palata.  jan pi ma Palata li pana e mani lili. jan pi ma ante li pana e mani mute. jan mute li tawa lon tenpo pi kon lete li tawa ala lon tenpo kon seli.
tomo utala

**tomo utala** li tomo.  jan li pali e tomo utala tawa ni:  jan ante li ken ala pakala e jan e ijo lon insa tomo utala. tenpo mute la, ona li suli mute lon tenpo utala. tenpo ni la, jan li pali mute ala e tomo utala suli tan ni: ilo utala pi wawa mute li lon li ken pakala e tomo utala. taso, jan li pali e tomo utala lon anpa ma kin.
tu

**tu** li nanpa. wan en wan ante li kama tu. jan li tu e ijo la, ona li kama ijo tu. ona li suli tawa nasin sewi mute, li suli tawa jan tan ijo ante mute.

## pali nanpa
unpa

**unpa** la ijo sijelo li wan e sijelo ona tawa pilin pona, anu tawa mama, anu tawa wile tu.

**unpa mama** la ijo sijelo li unpa tawa wile ni: ijo sijelo sin li kama lon. jan la jan li pana e telo mama lon lupa mama la, ni li ken pana e jan lili.

**unpa musi** la ijo sijelo li musi tan unpa. ken la ona li pali sama unpa mama. ken la ona li unpa mama ala sama unpa uta.

ijo sijelo li ken unpa tan wile tu ni.

jan la tenpo mute la jan unpa li jan olin. taso kin la ni li ken ala lon. kin la unpa li ken tan utala unpa. ni li ike mute.

tenpo mute la meli li unpa e mije. taso meli li ken unpa e meli. kin la mije li ken unpa e mije. kin la meli en mije li ken unpa e tonsi. kin la tonsi li ken unpa e tonsi. tenpo mute la jan ni li lon kulupu kule. taso jan ante li lon kulupu kule ala, li unpa e jan pi kon sama.

kin la ijo sijelo li ken unpa e ona.

## unpa jan
### unpa mama
unpa pi pali lon la, jan li lon insa lupa mama pi jan ante kepeken palisa unpa ona. palisa mama li ken pana e telo mama tawa lupa mama. telo mama la  li tawa  lon . kipisi mama tawa li alasa e kipisi mama awen. ona li wan e ona la, jan lili li ken open kama.

### unpa musi pi jan tu anu jan mute
tawa jan mute la unpa li musi. kin la pini unpa li ken musi mute.

unpa ni li ken sama unpa mama. ante la jan li ken insa lupa unpa ante. lupa uta en lupa monsi li ken lupa unpa tawa jan mute. jan li ken lon insa lupa ale ni kepeken palisa mama, kepeken palisa luka, kepeken ilo unpa. kin la unpa musi mute la palisa jan li lon ala insa lupa. ken la ona li luka e palisa mama, anu selo pi lupa unpa, anu nena sijelo. kulupu kule la jan li unpa sama ni lon tenpo mute.

### unpa pi jan wan
jan wan li unpa tan musi. jan li luka e palisa mama, anu nena sijelo, anu selo pi lupa mama, anu lupa mama, anu lupa monsi kepeken palisa luka ona anu kepeken ilo unpa. tenpo mute la unpa luka li pilin e palisa anu lupa anu nena mama kepeken luka. ilo unpa ante li lon. jan li ken sike e palisa mama kepeken ilo unpa. ilo unpa ante li tawa.

## pona unpa en ike unpa
### pona

pona tu li lon: pana pi jan lili en pilin pona. 

### ike

pakala sijelo mute li tan unpa. ken la jaki lili li kama lon tenpo unpa jan.

## toki
unpa uta

unpa uta li unpa kepeken uta li ijo mute:
* o pilin e uta pi jan pona sina kepeken uta. ni li pona. jan ale pi ma Elopa li pali e ni. jan pi ma ante kin.

* unpa uta pi palisa unpa. jan li pilin e palisa unpa kepeken uta. jan li pana e palisa lon uta jan ante. ken la jan pi jo palisa li tawa e palisa li unpa e uta. ken la jan li tawa ala. jan uta li moku.

* unpa uta pi lupa mama. jan li pilin e lupa mama kepeken palisa uta.

jan ali ala li wile unpa uta. taso unpa uta li pona tawa jan mute.
uta

**uta** li lupa lawa. ijo mute li jo e uta li moku kepeken ona. ijo mute la kiwen en palisa li lon uta.  moku la uta li ken pakala e moku. ona li ken pali e ni kepeken kiwen. uta li ken pilin e moku kepeken palisa. ante la ijo li ken insa e kon li ken pana e ona kepeken uta. 

uta li ken pali e kalama. jan li ken toki kepeken uta. kalama toki li kama tan insa uta. soweli en akesi en waso li mu taso kepeken uta. kala en pipi li ken ala kalama kepeken ona.

uta li ken pali e kalama musi. kalama ni li kama tan uta li tawa lon kon. jan en waso li pali e ni.

## palisa uta
**palisa uta** li lon insa uta. palisa uta li ante e moku lon insa uta li pilin e moku li pana e musi moku. ijo li kalama la ona li ken ante e kalama kepeken palisa ni.


Sluuuurp (504761442).jpg|palisa uta soweli
Grass Snake (Natrix natrix) (7159865609).jpg|palisa uta akesi
Fukuchiyama zoo 4.JPG|palisa uta kijetesantakalu


## pilin uta
pilin uta la, jan li pilin e ijo kepeken palisa uta ona. nena mute li lon palisa. pilin uta li kama tan nena ni. jan li wile e pilin uta ante la, jan li ken pana e namako. suwi li pilin uta.pilin uta mute li lon :ona mute li pilin uta pi namako walo en pilin uta suwi en pilin uta pi suwi jasima en pilin uta loje en pilin uta pi moku soweli,taso jan ante li pilin e ni:pilin mute sama telo sama kiwen li lon taso ona li lon ala pilin uta luka.

Taste bud.svg|nena pi pilin uta
utala

**utala** la ijo li pana e wawa ike tawa ijo ante. tenpo mute la utala li kama e pakala.

jan li utala tan wile ante. ona li kepeken ilo utala. utala jan li ken lon tenpo suli.

soweli la, utala li nasin tawa lanpan, tawa alasa, tawa mute ante.
## sona
sona la, utala li lon tan ni: jan li soweli kulupu. nasin ni li majuna mute. tenpo ale la, soweli ale li jo e nasin ni tan ni: 

ma li jo e lawa ala la, soweli li ken pali ike tawa moku tawa ijo ante.
## musi
musi la, jan li kepeken e utala tan ni: ona li kama e pilin ike.
utala suli nanpa wan

**utala suli nanpa wan** la ma pi ma Elopa li suli e kulupu utala ona. jan li pali e tomo utala telo mute e ilo utala mute. wile utala li suli lon ma Elopa. ike lili la, utala li kama. ilo utala sin la kon moli en tomo tawa utala suli en tomo tawa sewi utala li suli e utala. kulupu utala li pali e nasin e tomo lon anpa ma, li utala lon ni. ni kin li suli e utala.

ma Kanse en ma Juke en ma Losi li kulupu utala. ma Tosi en ma Esalasi Mosijo li kulupu utala. ma Losi en ma Sopisi li kulupu utala.

 li kama tan ma Esalasi Mosijo. ona li tawa ma tomo Salajepo lon ma Posan. jan Kawilo Pinsi li moli e jan Pan Petanan. ni li ike mute tawa jan pi ma Esalasi Mosijo. ni la, ma Esalasi Mosijo li toki e utala tawa ma Sopisi. ma Losi li pona pilin tawa ma Sopisi. ona li utala la, am Losi li utala. ma Tosi en ma Esalasi Mosijo la, ijo li sama tawa ma Tosi. ma Kanse la, ijo li sama tawa ma Losi.

ma Tosi li wile utala e ma Kanse kepeken nasin utala Silipen. nasin utala ni la, ona o utala e ma Pesije. tawa ma Juke la, ma Pesije li ma pona. ni la, ma Juke li utala e ma Tosi e ma Esalasi Mosijo.
wan

**wan** li nanpa. tu li suli tawa wan. ala li lili tawa wan. jan li nanpa e ijo la ona li open lon wan.  

pali nanpa la, sina mute e wan e nanpa ante la, ni li nanpa ante tan open.
waso pi kon jaki

**waso pi kon jaki** li waso. toki Lasina la nimi ona li nimi *Opisthocomus hoazin*. ona li jo e kon jaki tan ijo sijelo ona pi ante moku.
wawa

**wawa** li ken e pali. seli en tawa en suno li jo e wawa. nasin wawa li ante li mute. ijo lon li wile e wawa tawa awen lon tawa moli ala. kasi li kama jo e wawa tan suno. taso, soweli li kama jo e wawa tan moku.

## nasin wawa
* wawa tawa 
* wawa seli 
* wawa wile 
* wawa linja 
* wawa suno
utala pi toki Iwisi

**utala pi toki Iwisi** la jan li sin e toki Iwisi li wile e ni: jan mute pi kulupu Jejusi li toki lon ona. jan mute pi kulupu Jejusi li toki mute. jan pi utala toki li toki e ni: o toki lon toki Iwisi taso tawa jan lili sina! o pali ala e musi toki lon toki ante! toki Isisi li ike! o pali e ala lon ona!
ma Tansi

li lon ma Elopa. lon ma la, ma Tosi li lon poka ona. lon telo la, ma Wensa en ma Nosiki en ma Juke en ma Tosi li lon poka ona. ma Tansi li jo e ma ante tu. ona li ma Kalasi li ma Pewija.

lon telo la, ma Tansi li jo e ma lili mute. ma suli nanpa wan li ma Silan. ona jo e jan mute. ma tomo lawa pi ma Tansi li lon ni.

ma Tansi li ma pi kulupu ma Elopa. taso la, ma Tansi li kepeken e mani Elopa ala. ona li kepeken mani Kona.
toki

**toki** li esun sona. jan li wile pana e sona la, jan li toki, la jan ante li kama sona. ken la, toki li toki uta li sitelen toki li .

tenpo ni la, ilo sona mute li toki tawa ilo sona ante mute. ni li lon kulupu linja pi ilo sona. toki la, ijo suli li nimi li nasin toki.

## tan pi nimi "toki"

toki pona la, nimi "toki" li kama tan nimi "tok" toki Topisin. nimi "tok" pi toki Topisin li tan nimi "talk" pi toki Inli.

## toki soweli
soweli mute li ken toki. mu la, soweli li pana e sona tawa soweli ante. 

### toki waso
 
**waso toki** li ken mu. mu ona en nasin toki jan li ken sama. jan li toki la waso ona li ken .

jan sona li sona ala e ni: waso ona li ken ala ken sona e toki ni?
ma Asepasan

li lon ma suli Elopa li lon ma suli Asija. ma Losi en ma Katelo en ma Aja en ma Tuki en ma Ilan li lon poka ona.

## tan nimi
nimi Asepasan pi toki pona li tan toki Asepasan, li tan nimi *Azərbaycan* ([ɑːzæɾbɑjˈd͡ʒɑn] , [ɑːzærbɑjˈd͡zɑn], "(pi) ma Asepasan"), tan nimi *azərbaycanca*  ("(pi) toki Asepasan") tan nimi *azərbaycanlı*  ("jan pi ma Asepasan"). toki pona la nimi **Asapasan** en nimi **Asepajan** en nimi **Asapajan** kin li ken.

nimi *Azərbaycan* li tan nimi pi jan lawa Atepata (toki Ilan majuna: **Ātr̥pātah*). tenpo pini pi weka suli la jan ni li pali e ma sin Atepatakana (toki Ilan majuna: *Ātṛpātakāna*) li lawa e ona. ma ni pi tenpo pini li lon poka pi ma Asepasan.
ma Katelo

li lon ma suli Elopa li lon ma suli Asija. ma Losi en ma Asepajan en ma Aja en ma Tuki li lon poka ona. 

tenpo pini la ona li kipisi pi ma Sesesele.
soweli pi lupa monsi wan

li soweli pi nena mama. ona li pana e sike mama. kiwen insa lawa ona li jo e lupa wan lon monsi.

ijo:Platypus.jpg|soweli pi uta waso
ijo:Short-beaked echidna in ANBG.jpg
palisa lili

li ijo lon pi poki lili wan. sijelo jan la, ona li suli mute. ona li ken kama e ike sijelo.

EscherichiaColi NIAID.jpg|Escherichia coli
Staphylococcus aureus VISA 2.jpg|Staphylococcus aureus
Coxiella_burnetii,_the_bacteria_that_causes_Q_Fever.jpg|Coxiella burnetii
Lactobacillus sp 01.png|Lactobacillus
nena pi sinpin sijelo

meli mute la, **nena mama** li pana e telo mama tawa soweli lili. jan li mije anu meli pi ken mama ala la, **nena pi sinpin sijelo** ni li pana ala. kin soweli mute la mije li jo e nena pi sinpin sijelo. taso soweli poki mije li jo ala e ni.

jan li jo e nena tu pi sinpin sijelo. soweli mute li jo e mute ante. soweli Peli Katu li jo e nena luka tu wan pi sinpin sijelo. ma Amelika seli la soweli poki loje li jo e nena mute luka tu a pi sinpin sijelo!

soweli mute la nena pi sinpin sijelo li lili. taso jan en soweli sama jan la ona li ken suli.

jan li ken unpa musi kepeken nena ni.

## tan sona
wile tawa

ijo:Force examples.svg

tan **wile tawa** la, tawa ijo li kama ante. ona la, ijo lape li ken kama tawa; kin la, ijo tawa li ken kama lape.

jan Asa Nijuton li pana e sona ni: wile tawa li lon ijo la, ante tawa li kama suli sama ona.

## wile tawa tan kiwen

Ceramic magnets.jpg|kiwen pimeja pi lanpan kiwen
Magnet0873.png|jan li ken lukin e ma kon kepeken ko pimeja

kiwen mute li pana e kon. nimi pi kon ni li . kon li pana e wile tawa kiwen ante.
ma Asija pi pini suno

li ma lon ma Asija. ona la ma ni li lon:

* ma Aja
* ma Asepasan
* ma Ilaka
* ma Ilan
* ma Imala
* ma Isale
* ma Jaman
* ma Kata
* ma Katelo
* ma Kiposi
* ma Kuwe
* ma Masu (ma Sina taso)
* ma Lunpan
* ma Palen
* ma Pilisin
* ma Sajusi
* ma Sulija
* ma Tuki (ma Antolu taso)
* ma Uman
* ma Utun
ma Kalasi

anu  li ma lili lon telo suli Alansi lon ma Amelika lete. ma lili la, ona li suli nanpa wan. ma Kalasi li lon ma Tansi. ma Kalasi li ma pi lawa tu. 

toki lawa taso pi ma Kalasi li toki Kalasi. jan li kepeken toki Tansi kin.
kon seli suno

**kon seli suno** anu **seli suno** li pana e seli e suno e kon ike. ona li ken jelo li ken laso li ken loje.

Candle-light-animated.gif|ilo suno
142 - medium heat.jpg|ilo seli
Large bonfire.jpg
pipi linja

**pipi linja** li kulupu pipi lon ma ale. pipi linja li ken nimi pipi mute ante. wan kulupu suli pi pipi linja li pipi linja ma (Lumbricidae). kulupu pi pipi selo (Arthropoda) li jo pipi pi noka mute (Myriapoda), pipi kule sin (Lepidoptera), kin ante mute nimi pipi linja. kin ante kulupu li pipi linja lipu (Platyhelminthes) kin pipi linja lili (Nematoda).

sitelen:Regenwurm1.jpg|pipi linja ma (Lumbricus terrestris)
sitelen:Monarch Butterfly Danaus plexippus Vertical Caterpillar 2000px.jpg|pipi kule sin (Danaus plexippus)
sitelen:Lithobius forficatus.jpg|pipi pi noka mute loje (Lithobius forficatus)
sitelen:Anadenobolus monilicornis 03.JPG|pipi pi noka mute pimeja (Anadenobolus monilicornis)
ilo tenpo

**ilo tenpo** li ken awen li ken pana e tenpo. ona li ken kepeken e tenpo Sekon e tenpo Minute e tenpo Ola.

## nasin
### suno
ilo tenpo li ken kepeken suno. suno li tawa palisa ilo la, pimeja palisa li lon supa ilo. tenpo li tawa e suno, e pimeja. ni la ilo li ken nanpa e tenpo.

### ko
ilo tenpo li ken kepeken ko. ilo ni li poki tu. lupa lili la, ko li ken tawa poki ante. jan li ken lukin e ko lon insa ilo.

open la, ko ale o lon anpa. tawa sike li esun e sewi poki. ko li tawa anpa. lupa li lili la, ko lili li ken lon lupa lon tenpo wan. tenpo suli la, ko ale li lon sin anpa la, ilo li pini.

### luka
ilo tenpo li ken kepeken luka. luka li tawa sike. pini luka li lon poka nanpa.

### nanpa
tenpo ni la, ilo li ken sitelen e tenpo kepeken nanpa taso. nasin pana li ken sama sitelen ``.

## sitelen

E._Mathey-Tissot_minute-repeater,_c._1909.jpg|ilo tenpo luka
Garden sundial MN 2007.JPG|ilo tenpo suno
Half-hour sand glass MET ES268.jpg|ilo tenpo ko


## linja tawa
ilo tenpo lon toki pona ''(ala en tu en wan en mute taso li lon)''
ma Amelika insa

li jo e ma luka tu:
* ma Katemala
* ma Kosalika
* ma Nikalawa
* ma Ontula
* ma Panama
* ma Peli
* ma Sawato
ma Peson

li ma kipisi pi ma Kanse. toki Peson la, nimi len ma pi ma Peson li . toki pona la, nimi ni li "walo en pimeja". kijetesantakalu walo () li soweli sitelen pi ma Peson.

## tenpo pini

tenpo pi ma Kalija la, ma pi ma Peson li lon ma Alemolika.
tenpo pi ma Loma la, ma Alemolika li lon ma Kalija Kelita.

sike suno ale nanpa 3 tawa 6, jan Peson li kama tan ma Piten.

sike suno nanpa 1532 la, ma Kanse li kama jo e ma Peson.

## musi sijelo
### musi pi sike noka
kulupu suli pi ma Peson li kupulu ma tomo Nante, ma tomo Kene en ma tomo Pe.
poka open

**poka open** anu **poka pilin** li poka. mi lukin tawa nasin pi soweli lete la, poka open mi li lukin tawa nasin pi pini suno.

## nimi
nasin pi poka open la, nasin monsi ona li poka pini. toki pi ale ala li jo e nimi tawa poka open tawa poka pini. ni la, toki pona la, nimi wan tawa nasin tu ni li lon ala.

jan li kepeken nimi "**poka open**" tan ni: jan li sitelen e toki pona kepeken sitelen Lasina kepeken sitelen pona la, ona li open sitelen lon poka ni. jan li kepeken nimi "**poka pilin**" tan ni: sijelo jan la,  li lon poka ni.

jan mute la, luka ona pi poka pini li wawa tawa pali. luka ona pi poka open li wawa lili tawa pali. tawa jan ni la, poka ni li **poka pi luka ike**. toki Lasina la, jan li kepeken  sama ni.
toki Lalen

**toki Suko** anu **toki Lalen** (*Scots* anu *Lallans*) li toki tan ma Sukosi. ona li kama tan toki Inli pi tenpo pini li sama mute toki Inli. taso kin la ona li ante. ona li ante mute tawa toki Kalike. taso ona li jo e nimi sama lon toki Inli (toki Suko li *Scots*, toki Kalike li *Scottish Gaelic*). ni la jan mute li sona ala e ni: ona li toki ante. tan ni, jan mute li kepeken nimi *Lallans* anu *Lowland Scots* lon toki Inli.

jan mute li toki e ni: ona li toki ante lili pi toki Inli kin. taso jan mute li pilin ante. jan sitelen suli pi toki Suko li jan Lopi Punse.
ma Sinakola

anu **ma Nena Pimeja** li lon ma Elopa. ma Sipe en ma Kosowa en ma Sopisi en ma Posan en ma Lowasi li lon poka ona. ona li lon poka telo suli Asijasiko pi telo suli Mesitelane. tenpo pini la, ona li lon ma Jukolawija. tenpo sike 2006 la, ona li kama ma lawa ante.
seli Kewen

li wan ilo tawa suli seli lon kulupu wan Si. sitelen lili ona li sitelen "K". ona li pona tawa  tan ni: seli Kewen 0 li .

telo li lete li wile kama kiwen la, seli ona li 273.15 K.
suli ijo

**suli ijo** li mute pi sijelo ijo lon ma. ijo li jo e suli ijo mute la, sina wile tawa e ona la, sina o kepeken wawa suli.

ijo li suli la, ona li wile tawa anpa. nasin pi tenpo pini la, ni li tan kon pilin pi tawa anpa. sona pi sama tawa la, suli ijo li ante e .
wile awen

ijo li tawa la, ona li wile awen tawa. ijo li tawa ala la, ona li wile awen tawa ala. ni li **wile awen**.

jan Isa Nuton li toki e ni: kama tawa ala li lon la, ante tawa ala li lon.
kiwen uta

jan en soweli ante mute li jo e  lon uta ona. soweli li pakala e moku kepeken kiwen uta. kin la, soweli li ken utala kepeken kiwen uta. kiwen uta li kiwen insa ala. ona li sama kiwen luka.

ijo:06-10-06smile.jpg|kiwen uta jan
ijo:Fangs 01 rfc1036.jpg|kiwen uta soweli Peli Katu
ijo:Nile Crocodile (Crocodylus niloticus) (6045313539).jpg|kiwen uta akesi
ijo:Haizähne.jpg|kiwen uta kala
ijo:Mannetjes olifant (4064784519).jpg|kiwen uta palisa suli
ma suli

**ma suli** (toki Inli la: *continent*) li ma li suli li kipisi e ma lon mun ma Tela. jan ante li kipisi e mun ma Tela kepeken nasin ante. nasin pi ma suli 7 la, ma suli ni li lon: ma Nosamelika, ma Sulamelika, ma Elopa, ma Apika, ma Asija, ma Osejanija, ma Antasika.

nasin pi ma suli 4 li lon kin. ken la, jan li kipisi e ma lon mun ma Tela kepeken nasin ni: kon pi ma suli li ma li lon insa pi telo suli li wan. nasin ni li jo e nimi ante kin. ni li ma suli wan.
ilo YM2149

**ilo YM2149** li ilo kalama. tenpo pini la, ijo YM2149 li pali tan kulupu Yamaha. ona li kepeken lon musi mute. ona li ken pali e kalama leko pi tu wan li ken pali e kalama jaki wan e kalama ante wan.

## ijo kalama sama ante pi ijo YM2149
ijo kalama sama ante pi ijo YM2149 li lon:

* **ijo AY-3-8910**
* **ijo YM2149F**
* **ijo AY-3-8930** li sama ijo YM2149 taso ona li jo e mute (8) kalama leko sama
ma lawa

**ma lawa** li ma pi lawa ma. kulupu pi ma mute wan la, ma mute 193 li lon. ma Wasikano li ma pi lili nanpa wan. ma Losi li ma pi suli nanpa wan. mute jan la, ma Palata li nanpa wan.

lipu lawa pi ma mute li toki e ni: ma lawa li jo e ma e jan lon e kulupu lawa e ken pi toki tawa ma lawa ante. ken la, ma lawa li toki e ni: ma lawa wan ante li ma lawa ante. ken la, ni li jo e tan mute. tenpo mute la, ona li toki e ni: ma ante li jo e ona.

## ma lawa lili

ma lawa lili mute li lon. ma Italija en ma Kanse la ma Wasikano en ma Monako li lili mute. taso, ona li jo e toki ken.

### ma lawa lili musi

ma Silan en ma Molosija en ma Kansi en ma Sepoka li jo e toki ken ala tan ma ante. kulupu lili anu jan wan li pali e ona. jan ante en lawa ma la, ona li musi taso.
ma palisa lon poka telo

li jo e poka ma wan e poka telo tu wan. ma lon telo la, ona li ante. ma palisa li kipisi ala tan ma suli. ona li ken suli li ken lili. ma palisa la, ma palisa Alapi li suli nanpa wan.

ijo:Arabian Peninsula dust SeaWiFS.jpg|ma palisa Alapi
ijo:España y Portugal.jpg|ma Ipelija
ijo:Satellite image of Italy in March 2003.jpg|ma Italija
ijo:Cape of Good Hope Iss059e078303 lrg.jpg|ma Kape
wawa linja

**wawa linja** anu **wawa sewi** anu **wawa ilo** li wawa. 

wawa ni li tawa la, ona li pali li kama e wawa ante. ilo mute li kepeken wawa ni tawa pali mute ante.

## tenpo pini

tenpo pini weka la, jan li sona pona ala e wawa ni. taso, ona li sona e ijo *tan* wawa ni.

nanpa wan la, kala ni li lon: sijelo ona li ken pana e wawa sewi. jan li pilin e kala ni la, kala li pana e pilin pakala tawa jan. pilin ni li nasa tawa jan la, jan li pilin e ni: wawa ni li ken pona e ike pi sijelo jan. nanpa tu la, kiwen jelo ni li lon: jan li pilin e linja soweli kepeken kiwen ni la, kiwen li kama ken kama e ijo lili. taso, ijo tu ni li awen sona musi taso lon tenpo suli.

sike nanpa 1600 la,  li alasa sona pona e wawa tan kiwen jelo. ona li sitelen e sona ona lon . lipu ni la, ona li kepeken  tawa ni: kiwen li ken kama e ijo lili. toki mute la, nimi pi wawa ni li tan nimi pi jan Kipa.

kulupu sike nanpa 18 la, jan Pensamin Pankin li alasa sona e wawa ni. ona li waso e  li telo e linja ona li wan e pini linja e . wawa li kama tan sewi li kama lon poki. ni la, ona li luka e poki, suno linja lili li tawa luka ona. ni la, jan Pankin li kama sona e ni: suno linja sewi li tan wawa ni.

## nimi
toki pona la, jan li kepeken nimi mute tawa wawa ni. ona li *wawa linja* tan ni: ona li tawa lon linja. ona li *wawa sewi* tan ni: suno linja li lon sewi li wawa ni. ona li *wawa ilo* tan ni: ilo mute li kepeken ona.

## ijo

### kule wawa

ijo pi wawa ni li jo e kule. kule li suli lon ijo la, ona li pilin mute e wawa. kule li lili la, ona li pilin lili e wawa. kule ni li jo e kule insa tu; ona li *kule lon* li *kule weka*. ijo li kule insa sama la, ona li wile tu. taso, ijo li kule insa ante la, ona li wile wan. 

kule ni li tan wan ijo pi lili a, sama wan insa pi wawa lon, sama wan insa pi wawa weka. wan pi wawa lon li kule lon; wan pi wawa weka li kule weka. taso, ijo mute la, mute pi kule lon en mute pi kule weka li sama. ni la, ijo pi mute ala li jo e kule wawa. 

kule li tan wan ijo la, wan pi lili nanpa wan li lon. wan ni li kule wawa pi wan lili *wan*. taso, kule ni li lili a. jan li wile toki e mute kule ni: jan li ken lukin e wawa ona. kulupu wan pi ma ale la, jan li kepeken . wan kule Kulon la, wan kule pi lili nanpa wan li suli 1.60 × 10-19 C.

### tawa wawa

wawa ni li ken tawa. taso, ona li ken ala tawa lon ijo ale. ijo li ken  li ken  li ken .

jan li kepeken toki ni lon tenpo pini la, wawa ilo li tawa tan kule lon tawa kule weka. taso, lon la, wan lili pi tawa wawa li kule weka, li tawa nasin monsi tawa nasin pi tenpo pini.

kulupu wan pi ma ale la, jan li kepeken . lon tenpo Sekon wan la, kule Kulon wan li tawa lon ma wan la, tawa Anpe wan li lon ma ni.

## sitelen

ijo:Lightning3.jpg|wawa linja sewi
ijo:Gluehlampe 01 KMJ.png|ilo suno wawa li kepeken wawa linja.


## tan sona
ma Pinesowi

**ma Pinesowi** li ma lon ma Elopa. ona li lon poka e ma Motowa e ma Ukawina. ma ante li toki e ni: ma Motowa li jo e ma ni. taso, kulupu lawa pi ma Pinesowija li toki e ni: ona li ante. nasin telo Nisite li kipisi e ma ni tan ma Motowa. tenpo mute la, jan li kepeken e nimi Tanisite tawa ni: toki pi ma ni.
jan Pensamin Pankin

**jan Pensamin Pankin** (**jan Pen Pankin**) li jan mama pi ma Mewika. ona li jan sona li jan mama ilo li jan toki pi ma ante li jan lawa. jan sona la, ona li kama sona e ni: wawa linja sewi li wawa linja. jan mama ilo la, ona li pali e palisa pi wawa linja sewi. tenpo pini la, ona li jan lawa pi ma Pensiwenija. utala pi ante suli pi ma Mewika la, ona li jan toki pi ma Kanse.
ma Malakasi

**ma Malakasi** anu  li ma lili lon ma Apika. telo suli Palata li lon sike ona. ma lili la, ona li suli nanpa tu tu (ma Ponejo li suli nanpa tu wan). soweli 90% pi ma Malakasi li lon ala ma ante. soweli jan pi kon moli (soweli jan Lemu) li lon ma Malakasi. tenpo pini la, jan Malakasi li kama tan ma Intonesija. tenpo sike 900 la, jan Pantu li kama tan ma Apika. tenpo sike 1896 la, ma Kanse li kama lawa e ma Malakasi. tenpo sike 1960, ma Malakasi li toki e lawa sin.

## nimi

nimi *Matasikala* li kama tan jan Mako Polo. nimi ni li kama tan ma tomo Mukasiso lon ma Somalija.
akesi pi nasin tu

**akesi pi nasin tu** anu  li akesi. ona li open lon telo. suli la, ona li ken kama lon ma. ona li ken ante e lupa telo sijelo tawa poki kon insa.

Variegated golden frog (Mantella baroni) Ranomafana.jpg|akesi pi noka wawa
SpottedSalamander.jpg|akesi pi linja monsi pi sike selo jelo
Caecilia pulchraserrana (female).jpg|akesi ko linja pi oko lili
soko

**soko** li ijo lon. ona li soweli ala li kasi ala. soko mute li pana e moli e ike sijelo. jan li ken moku e kili pi soko ante. 

soko li ken ala pali e moku ona la, ona li sama soweli. soko li tawa lili li tawa ala la, ona li sama kasi.
## o lukin kin
*soko li seme tan soko Sijeni lon lipu tenpo.
ma Sina

anu  li ma lili pi ma Masu. suli la, ma Masu li lon ma Apika. ma Masu la, ma Sina taso li lon ma Asija. linja telo Suwesi li tu e ma Masu. ma Isale en ma Pilisin en telo suli Mesitelane en linja telo Suwesi en telo suli loje li lon poka.
kiwen kon

suno li ken tawa lon **kiwen kon** anu **kiwen lukin**. kon la, ona li ken lukin sama. ijo li ken ala tawa lon kiwen kon.

ijo:250 mL Erlenmeyer flask.jpg|poki pi kiwen kon
ijo:Fassade Wilhelmstrasse 65, Berlin-Mitte, 160417, ako.jpg|sinpin tomo pi kiwen kon
ijo:Modern stained glass - geograph.org.uk - 921350.jpg|kiwen kon kule
ma Jukolawija

tenpo pini la,  li kulupu ma lon ma Elopa. tan pini pi utala suli nanpa wan la ona li open lon tenpo sike 1918. jan mute li pilin e ni: jan pi kulupu toki Lowan seli o lon ma lawa wan. tenpo sike 1941 la kulupu ma Akije li utala li lanpan e ma Jukolawija. jan mute li utala e kulupu ma Akije. jan Josi Po Sito li jan lawa lon kulupu utala len pi ma Jukolawija. tenpo sike 1953 la jan Sito li kama jan lawa pi tenpo ale. tenpo sike 1980 la jan Sito li moli. tenpo sike 1992 la ona li pakala. tenpo ni la, ma Jukolawija li ma lawa ante mute:

*ma Lowensina
*ma Lowasi
*ma Posan
*ma Sopisi
*ma Kosowa (ken)
*ma Sinakola
*ma Maketonija
nasin telo Nisite

anu  li telo linja lon ma Elopa. mama telo pi nasin telo Nisite li ma Kapasi lon ma Ukawina. ma tomo Telapo en ma tomo ante li lon poka ona. ma Ukawina en ma Motowa (kin ma Pinesowi) la, telo ona li lon. ona li pana e telo tawa telo suli Pimeja.
tawa

**tawa** la ijo li kama lon ma ante. sona nanpa la jan li nanpa e tawa kepeken nasin mute. ona li nanpa e weka tan open e suli pi nasin tawa e wawa tawa e ante pi wawa tawa e tenpo tawa. jan li wile sona e tawa ijo la ona li wile lukin e awen pi ijo ante.

## lawa tawa
jan Isa Nuton li toki e nasin tu wan:
ma Konko pi ma tomo Kinsasa

li lon ma Apika insa. ma la, ona li ma suli nanpa wan lon ma Apika. nanpa jan la, ona li ma suli nanpa tu tu lon ma Apika. ma Ankola en ma Konko pi ma tomo Pasawi en ma Santapiken en ma Susi Sutan en ma Ukanta en ma Luwanta en ma Upulunsi en ma Tansanija en ma Sanpija li lon poka ona.

ma ni lon ma anpa Konko. ni li ma anpa pi telo linja Konko.

tenpo pini la, ona li lawa tan ma Pesije. tenpo sike 1971 la, jan lawa Moputu li ante e nimi ma tawa . lawa ona li pini la, nimi pi tenpo pini li kama sin.

ma Konko pi ma tomo Kinsasa li jo e ijo mani mute. taso jan ona li jo e mani lili. tenpo mute la, jan ante mute tan ma ante li wile lawa e ijo mani ona.

## tan sona
jaki

**jaki** li ijo ike. jan li wile weka e jaki. ona li ken ko anu telo anu kon. ken la, ijo jaki li ike tawa pona sijelo. ni li tan ni: lili jaki anu palisa lili li ken lon jaki. jaki li ken kama tan jan. jaki li ken kama tan ijo ante mute. weka jaki li suli mute lon ma tomo lon ma pi jan mute.

jan li pilin jaki la, jan li pilin ike tan ijo jaki. taso, jan ante li ken pilin ante tawa ijo ni.

Dusty-dirty PC.jpg|insa pi ilo sona li ken jaki.
Haze_in_Kuala_Lumpur.jpg|kon jaki
Discharge pipe.jpg|telo jaki
Reverse graffiti.jpg|tomo tawa li ken jaki
kili pi noka kasi

**kili pi noka kasi** anu **kili ma** li kama tan noka kasi. ona li kama tan anpa ma. jan li wile moku e kili ni la, ona o weka e jaki tan selo pi kili ni.

Patates.jpg|kili ma pan Papa (anu kili ma pan sike) (kulupu Solanum Tuberosum)
Colocasia esculenta dsc07801.jpg|kili ma pan Talo (anu kili ma pan kiwen)
CarrotDiversityLg.jpg|kili ma palisa
ma Konko pi ma tomo Pasawi

li lon ma Apika insa. ma Apika la, nanpa jan ona li suli nanpa 38. ma Kapon en ma Kamelun en ma Santapiken en ma Konko pi ma tomo Kinsasa li lon poka ona.
ma Konko

ma Konko li ken:
## ma ante pi tenpo ni

*ma Konko pi ma tomo Kinsasa
*ma Konko pi ma tomo Pasawi
## ma ante pi tenpo pini
*ma Konko pi tenpo pini
## sona ma

*ma supa Konko
## o lukin
*telo linja Konko
kulupu jan Majoli

**kulupu jan Majoli** (toki Majoli: Māori) li kulupu jan nanpa wan lon ma Nusilan. ona li kama tan ma Polinesija lon tenpo pini suli. tawa toki pi ma Nusilan la, ona li toki e ni: ma Otejalowa (*Aotearoa*). toki pi jan Majoli li toki Majoli.

pini e kama pi kulupu Majoli la, jan tan ma Elopa li kama. tawa toki pi jan Elopa la, jan Majoli li kepeken e nimi ni: jan Pakeja (*Pākehā*). ma Juke li kama lawa e ma Nusilan. taso, tenpo ni la, nasin pi jan Majoli li suli tawa jan pi ma Nusilan. jan Majoli mute li pilin pona tan e nasin ona.
suli ijo Kilokan

li wan ilo tawa suli ijo lon kulupu wan Si. ona li suli tawa sona lon.  1000 en ona li suli ijo sama.
supa kipisi pi selo ma

li kipisi pi selo kiwen ma. ona li jo e suli linja lipu pi 100 km. tenpo suli la, ona li tawa. ona li tawa utala la, nena ma li ken kama lon. nasin ni la, ma Imalaja li kama. ona li tawa weka la, lupa ma li ken kama lon. telo suli Pekalu.
weka suno lon kon

**weka suno** li kama tan ni: kon la, mun Luna li tawa lon sinpin e suno sike. tenpo ni la, jan li ken lukin ala e suno. ona li sama weka mun lon kon.

tenpo pini suli la, jan li pilin e ni: weka suno li sitelen pi tenpo ike. taso, tenpo ni la, jan li sona e ni: ona li lon ala. jan mute li tawa e ma ante tan ni: ona li wile lukin e weka suno. weka suno ali li kama lon tenpo lili.
ma Kenja

**ma Kenja** li ma lon ma Apika pi suno kama. ona li lon poka e ma Somalija e ma Itejopija e ma Susi Sutan e ma Jukanta e ma Tansanija. ma tomo lawa ona li ma tomo Najopi. ma tomo lawa pi ma Kenja la ma tomo Monpasa li majuna nanpa wan.

tenpo pini la, ma Juke li lawa e ma Kenja. tenpo sike 1963 la ma Kenja li kama ma ante. jan Somo Kenjata li jan lawa nanpa wan pi ma Kenja pi lawa e ona sama.
mama

**mama** li pali e ijo li awen e ona. tenpo mute la jan lili li awen lon poka pi mama ona lon tenpo suli. jan li kama kulupu lon kulupu mama.

mama soweli la soweli lili anu sike lili pi soweli lili li kama tan sijelo mama. tenpo mute la mama akesi li pana taso e akesi lili ona li awen ala e ona. mama waso li awen e sike ona li awen e waso lili. soweli pi nena mama li awen lon poka pi soweli lili ona lon tenpo suli. ona li pana e telo mama tan nena ona tawa soweli lili.
tenpo suno

**tenpo suno** li tenpo ni: tenpo wan la, ma li tawa sike. sewi la, suno sike li weka li kama lon tenpo suno wan. ona li sama tenpo Ola 24 li sama tenpo Sekun 86,400. 
kin la, tenpo suno li ken tenpo pimeja ala. jan en soweli li kama pali lon tenpo suno.
jan Pa

anu nimi ale li jan sitelen suli pi kalama musi tan ma Tosi. ona li pali e kalama musi lon tenpo Baroque. ona li suli mute tawa kalama musi. sitelen kalama suli ona li kulupu kalama pi ilo kalama linja, li kalama Konsete Pantenpu li ante kalama Kope li wawa pi jan sewi Mate li pali pona pi kalama Puke. ona li pana e kalama musi sewi e kalama musi pi sewi ala.
ma Sasali

**ma Sasali** li ma lon ma Apika lete. tenpo pini la, ona li lawa tan ma Kanse. ma Sasali li utala e ma Kanse tawa weka e lawa pi ma Kanse.
mun poka

**mun Luna** li mun, li sike e ma mi. ma mi la, ona li lili. taso, mun pi mun ante la, ona li suli. tenpo pimeja la, jan li ken lukin e mun Luna tan ma mi. mun Luna la kon en kasi en soweli li lon ala.

wawa pi kama tawa suli pi mun ni li lili. taso ona li ante e tawa pi telo suli lon ma mi. tenpo lili la, jan li ken lukin e mun Luna lon tenpo suno.

## suli mun tawa jan
mun Luna li suli tawa nasin jan.

jan li nanpa e tenpo kepeken selo mun. jan ni li kepeken e tenpo mun.

## kama tawa mun
tenpo sike nanpa 1969 la, jan Nijo Anson li kama lon mun Luna. kama lon mun la, ona li jan pi tenpo nanpa wan.

tenpo pini la, jan luka luka tu li tawa mun Luna kepeken tomo tawa mun. jan ale ni li tan ma Mewika.

tenpo ni la kulupu mun Atemi li alasa kama sona e mun Luna.

## sona
kulupu Pito

li kulupu pi kalama musi tan ma tomo Liwepu lon ma Inli. ona li kama wan lon tenpo sike nanpa 1960. jan suli pi kulupu ni li jan Son Lenan li jan Po Makani li jan So Awison li jan Winko Sa. kulupu Pijete li suli tawa kalama musi li pona tawa jan mute. tenpo open la, ona li kama jo e kalama tan kalama musi Rock 'n Roll tan kalama musi Skiffle. tenpo pini la, kalama ona li kama jo e ante tan nasin ante pi kalama musi. kulupu Pijete li kipisi lon tenpo sike nanpa 1970.

sitelen kalama mute mute pi kulupu Pijete li esun lon ma ali. ona pi pana mute tawa nasin pi kalama musi Pope.

## sitelen kalama
### kulupu pi sitelen kalama
**Please Please Me* ("*o pana pona tawa mi*") (tenpo sike nanpa 1963)
**With the Beatles* ("*lon poka e kulupu Pijete*") (tenpo sike nanpa 1963)
**A Hard Day's Night* ("*tenpo pimeja pi tenpo suno ike*") (tenpo sike nanpa 1964)
**Beatles for Sale* ("*kulupu Pijete li esun*") (tenpo sike nanpa 1964)
**Help!* ("*o pana pona a!*") (tenpo sike nanpa 1965)
**Rubber Soul* ("*kon ko*") (tenpo sike nanpa 1965)
**Revolver* ("*ilo utala wawa*") (tenpo sike nanpa 1966)
**Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band* ("*kulupu pi kalama musi pi kulupu pi jan utala Pepa pi jan pi jo ala e jan olin*") (tenpo sike nanpa 1967)
**Magical Mystery Tour* ("*tawa nasa pi sona ala*") (tenpo sike nanpa 1967)
**The Beatles* ("*kulupu Pijete*", jan mute li toki e ni: "sitelen walo") (tenpo sike nanpa 1968)
**Yellow Submarine* ("*tomo tawa anpa telo jelo*") (tenpo sike nanpa 1969)
**[[kalama musi Api Lo|Abbey Road]]* ("*nasin Api*") (tenpo sike nanpa 1969)
**Let It Be* ("*o pana e ken awen tawa ona*") (tenpo sike nanpa 1970)
ma Tansanija

li lon ma Apika. ma Apika la, nanpa jan ona li suli nanpa luka wan. ma Kenja en ma Ukanta en ma Luwanta en ma Upulunsi en ma Konko pi ma tomo Kinsasa en ma Sanpija en ma Malawi en ma Mosanpi li lon poka ona. ma tomo lawa ona li ma tomo Totoma. taso, ma tomo pi suli nanpa wan li ma tomo Talesalan.

## tenpo pini
tenpo utala

**tenpo utala** la, jan pi ma wan anu kulupu wan li utala e ma ante anu kulupu ante. tenpo mute la, tenpo utala li pana e pakala mute e moli mute. tenpo utala la, kulupu utala ante li utala kepeken ilo utala. tenpo utala ken kama tan tan mute. ken kama la tan e lawa ma anu tan mani anu tan ante pi nasin lawa. ken la, tenpo utala li jo e tan mute. nasin mute la, tenpo utala ken ante e lon jan. ken la, ona li pana ike mute tawa kulupu jan.

kulupu ante pi ma wan li utala la, ona li utala insa.
tomo sona

**tomo sona** la jan pi pana sona li pana e sona tawa jan pi kama sona. ma mute la jan lili o tawa tomo sona. jan suli kin li tawa tomo sona. tomo sona pi jan lili en tomo sona suli li ante. tomo sona mute la lawa ma li lawa e tomo sona li pana e mani tawa ona. tomo sona ante la jan pi kama sona li pana e mani tawa tomo sona.
tomo pi nasin sewi

jan pi nasin sewi li kama lon **tomo pi nasin sewi**. 


The Parthenon in Athens.jpg|tomo Patenon lon ma tomo Asina
Hagia Sophia Mars 2013.jpg|tomo Ajasopija lon ma tomo Isanpu
Hamandir Sahib (Golden Temple).jpg|tomo sewi jelo lon ma tomo Anlisa
sijelo supa palisa

**sijelo supa palisa** li ijo lon sona sijelo. ona li sijelo li lon lipu anu lon supa. poka ale ona li linja palisa li linja sike ala. lili nanpa wan la, ona li jo e poka tu wan li nena supa.

sijelo tomo sinpin li sama ona lon ale pi nasin ante tu wan.

## nimi
jan pi toki pona li kepeken nimi open "selo" tawa sijelo ni. jan li sitelen e sijelo supa la, mute la, ona li sitelen e *selo* ona li sitelen ala e *insa* ona.

toki ante mute la, jan li kepeken nimi "polygon" tawa ijo ni. nimi li tan nimi πολύγωνον (ijo ni: ona li jo e pini poka mute) tan toki Elina pi tenpo pini.

## sitelen

sitelen:Triangle illustration.svg|nena supa (sijelo supa pi palisa tu wan)
sitelen:Six Quadrilaterals.svg|sijelo supa pi sama leko (ona li jo e poka tu tu)


## o lukin

* nena supa
* leko supa
* sijelo supa pi sama leko
kalama

**kalama** li tawa nena lon ijo. ijo ni li ken kon li ken telo li ken kiwen. jan en soweli li ken pilin e kalama. pilin ni li kute. 

soweli ante li ken kute e kalama ante pi linja ante. tan ni la, jan li ken ala kute e kalama mute. jan li ken kute e kalama ni taso: kalama li suli tawa nanpa 20 Hz li lili tawa nanpa 20 kHz.
jaki pakala pi nasin awen sijelo jan

li jaki lili li pana e ike sijelo ni: . tenpo mute la, ona li pakala e ilo sijelo awen. tan ni la, jan li kama jo e ike tan jaki mute. ike ni li ken moli e jan.

jan li ken kama jo e jaki ni tan unpa pi ilo unpa awen ala, tan telo sijelo loje, tan ilo selo kipisi, tan mama.

ona li kama tawa jan tan soweli jan lon ma Apika. jan li pilin e ni: jan li moku e soweli jan pi jo pi jaki ni. jan mute li kama moli tan ike ni. ona li ike mute lon ma Apika. jan sona li kama sona e ike ni lon tenpo sike nanpa 1981, lon ma Mewika. jan li sona ala e nasin weka pi jaki ni. taso, ona li misikeke tawa awen tawa pona pi jan pi jaki ni.
pipi len

**pipi len** (kulupu **Alaneje** (*Araneae*)) li pipi lon kulupu **Alanita** (*Arachnida*).  ona li ken pali e len kepeken nena lili lon monsi ona.  pipi len li ken suli li ken lili.  ona li moku e pipi ante.  mute lili pi pipi len li ken moku e soweli lili e akesi lili e kili. sinpin uta ona li ken pana e telo utala. 

jan mute li pilin monsuta tan pipi len.  taso, lili pi pipi len li ken pakala e jan.  pipi pi ken pakala li uta e jan la tenpo mute la ona li moli ala li kama pona sin.  moli tan pipi len li nasa li lili.  pipi len li wile ala uta e jan.  ona li moku ala e jan.  ona li uta tan ni taso:  ona li pilin monsuta tan jan.

pipi len li pana e pona mute tawa kulupu.  ona li moku e pipi ike.  waso en akesi li ken moku e ona.  ijo wawa li ken tan len ona.   misikeke li ken tan telo utala ona.
toki sin tan toki pona

**toki sin tan toki pona** la jan li pali e toki ante tan toki pona. toki pona li mama pi toki ni. ona li sama lili. taso ante ona la ona li toki ante. nimi pi kulupu toki ni li nimi ***Tokiponido*** lon toki Epelanto. ona li tan nimi *ido* pi toki Epelanto sama toki Ito pi toki Epelanto.

## toki suli tan toki pona

* luka pona
* toki Kokanu (tenpo pini la nimi ona li "toki ma")
* toki sike
* toki Pon Wen
*toki Ko Wawa
*toki Ijo
*toki Pulu

## tan sona
jan Muwama

li jan suli pi nasin sewi Isilami. jan pi nasin sewi li pilin e ni: ona li jan toki pini pi jan sewi. ona li kama lon tenpo sike 570 lon ma tomo Meka. ona li kama moli lon tenpo sike 632. ona li wan e ma palisa Alapi kepeken nasin sewi Silami.
sitelen Jukijo!

sitelen tawa Jukijo! (toki Nijon: 遊☆戯☆王/Yū-Gi-Ō!) li kulupu pi sitelen tawa pi lipu musi.  jan Kasuki Takasi li mama pi sitelen Jukijo!.
sitelen tawa Jukijo mute li lon.

Jukijo li musi lipu kin. nanpa pi lipu pi nimi ante Jukijo li anpa e nanpa 20 000.

## sitelen nanpa wan

*sitelen Jukijo!: utala monsuta
*sitelen Jukijo!: tomo suno
*sitelen Jukijo!: pona lon tenpo ale
*sitelen Jukijo!: ma pimeja

## sitelen nanpa ante

*sitelen Jukijo! GX (KeSi)
*sitelen Jukijo! 5D (LukaTe)
*sitelen Jukijo! ZeXal (SeSa)
*sitelen Jukijo! Arc-V (Awe)
*sitelen Jukijo! VRAINS (Welen)
*sitelen Jukijo! Sevens (Sewen)

## seme li lon

sitelen Ju-Ki-O! ale li pali sama ni: jan ike li lon. ona li wile utala e jan kepeken lipu musi. taso, jan pona li wile ala e ni. tan ni la jan pona li utala e jan ike kepeken lipu musi kin.
nasin telo Amasona

telo mute la,  li nasin telo suli nanpa wan lon ma ale. suli linja la, ona li nanpa tu lon ma ale (nasin telo Nile li nanpa wan). ona li lon ma Amelika seli. ona li open lon ma Pelu. nasin telo lili mute li kama wan li kama nasin telo Amasona. ona li kama tawa telo suli Alansi lon ma Pasiju, lon poka e .

ma kasi Amasonija li sike e nasin telo. ona li ma kasi telo nanpa wan lon ma ale. ma kasi ni li jo e kasi mute e soweli mute.
musi League of Legends

anu anu  li musi ilo suli. tenpo sike 2009 la kulupu Riot Games li pali e musi ni. jan li ken musi kepeken ala mani.

lon musi ni la kulupu pi jan luka li utala e kulupu ante. ona li wile pakala e tomo ante. jan musi ale li lawa e jan wawa. jan wawa li mute li jo e wawa ante.
ma tomo Paki

li ma tomo lawa pi ma Kanse. 

ma tomo Paki li ma tomo pi jan mute mute pi ma Kanse, li jo e mute 2.000.000 pi jan li lon ma tomo Paki. tenpo tan sike suno 1600 la, ma tomo Paki li insa mani en esun en len en moku en nasin sona en sitelen pi ma Elopa. ma tomo Paki li insa pi lawa pi ma lili lawa Il-a-Kanse. 

tenpo 2017 la mani pi ma lili lawa Il-a-Kanse li 709,000,000,000 mani Elopa. tenpo 2018 la lipu pi pilin kulupu pi mani lon pi ma pi kulupu sona pi lipu sona sin Ekonomisi li toki e ni: ma tomo Paki li nanpa tu tan ma tomo pi mani mute lon ma. ma Sinkapo li nanpa wan. tenpo 2018 la ante lipu li toki e ni: ma tomo Paki li nanpa wan tan ma tomo pi mani mute lon ma. ma Sinkapo en ma Enkon li nanpa wan kin.

ma tomo Paki li insa pi tomo tawa linja li insa pi tomo tawa nasin suli li insa pi tomo tawa kon nasin. tu insa ma pi tomo tawa kon lon ma tomo Paki li insa ma pi tomo tawa kon Paki–Sa ta Kolo li insa ma pi tomo tawa kon Paki–Oli. tomo tawa linja pi ma tomo Paki li tomo tawa linja Paki. tenpo 1900 la tomo tawa linja Paki open. tenpo suno wan la tomo tawa linja Paki li jo e 5.230.000 pi jan. tomo tawa linja Paki li nanpa tu tan tomo tawa linja pi jan mute. tomo tawa linja Makuwa li nanpa wan. insa pi tomo tawa linja Kale tu Noto li nanpa mute tu tu tan tomo tawa linja pi jan mute. insa pi tomo tawa linja Kale tu Noto li nanpa wan tan tomo tawa linja pi jan mute lon ma Nijon ike. tenpo 2015 la insa pi tomo tawa linja Kale tu Noto li jo e 262.000.000 pi jan. jan li sona e ma tomo Paki tan tomo pi sitelen e ma tomo Paki tan tomo pona. tenpo 2019 la tomo pi sitelen Lupa li nanpa wan tan tomo pi sitelen jan mute. tenpo 2019 la tomo pi sitelen Lupa li jo e 9.600.000 pi jan. tenpo 2020 la tomo pi sitelen Lupa li nanpa wan kin lon tenpo jaki Kolona nanpa 19. jan li sona e tomo pi sitelen Muke Toke e tomo pi sitelen Muse Mamotan Mone e tomo pi sitelen Muse ta Lolanki tan kulupu sitelen pi sitelen Inpesonisi pi ma Kanse. tomo pi sitelen Ponpitu Santa Muse Nasona Tali Moten li jo e kulupu sitelen sin mute pi ma Elopa. jan li lukin e sitelen pi tu jan pi ma tomo Paki lon ni: tomo pi sitelen Muse Loten en tomo pi sitelen Muse Pikaso. ma lili lawa sin ala lon insa pi ma tomo li ma pi wan ma sin pi ma ale pi kulupu UNEKO.

tomo suli mute li lon ma tomo Paki. tomo sewi Notatan pi ma tomo Paki en tomo palisa Epe li lon ona.
nasin sona

**nasin sona** anu **sona pi ale lon** la, jan li kama sona e ijo ale kepeken nasin pona. jan li toki e ijo ken, li alasa pona e lon ona.

nasin sona li open lon tenpo pini weka. jan li kama lon e nasin sona mute:

*sona nanpa
*sona mun
*sona sijelo
*sona sona
* sona ma
* sona kama
*sona esun 

tenpo la, nasin sona li ante mute. tenpo ni la, jan li jo e sona lon mute.

tenpo ni la, jan li kipisi e nasin sona tawa kulupu nanpa tu wan. ona li kulupu sona pi sona lon li kulupu sona pi sona kulupu li kulupu sona pi sona nanpa.

jan pi nasin sona li wile sona e ijo sin. tenpo mute la, kulupu suli li pali e alasa sona. ken la, sona sin li ken ante e nasin jan e nasin lawa.
musi supa

**musi supa** li musi utala. jan li pali e musi ni kepeken supa. tenpo mute la, ona li jo e ijo lili mute lon e supa musi.

tenpo suli la, jan li pali e musi supa. ona li musi supa mute lon ma ali. ken la, musi supa ante li ante mute. jan mute lon ma mute li sona e musi supa ni: musi pi jan lawa moli, musi Wesi, musi Tame.
telo suli Alansi

suli la, **telo suli Alansi** li telo suli nanpa tu lon ma ale. ma Amelika en ma Elopa en ma Apika li lon poka ona. tenpo pini la, jan pi ma Elopa li sona ala e ni: ma Amelika li lon poka ante pi telo suli ni.