open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
sitelen tawa pi kulupu Winx

***sitelen tawa pi kulupu Winx*** (toki Italija: Winx Club) li sitelen tawa pi ma Italija. jan pi kulupu Winx li ni:

* jan Pu (toki Italija: Bloom)
* jan Sitela (toki Italija: Stella)
* jan Powa (toki Italija: Flora)
* jan Musa
* jan Tena (toki Italija: Tecna)
* jan Ajesa (toki Italija: Aisha, toki Inli: Layla)
sitelen tawa "soweli Aki en pipi"

***sitelen tawa "soweli Aki en pipi"*** (toki Inli: Oggy and the Cockroaches, toki Kanse: Oggy et les cafards) li sitelen tawa tan ma Kanse.
tenpo lete

**tenpo lete** la kon li ken lete mute. kin la telo li ken lete mute. jan li jo ala e len seli la jan kin li lete mute. ma lon poka open pi poka pi kama suno la tenpo lete li lon tenpo mun nanpa wan lon tenpo mun nanpa tu lon tenpo mun nanpa luka luka tu. ma ante la tenpo lete li lon tenpo mun nanpa luka wan lon tenpo mun nanpa luka tu lon tenpo mun nanpa luka tu wan.
jan monsuta pi ma tomo Pilense

jan monsuta pi ma tomo Pilense (toki Italija: mostro di Firenze) li jan pi moli jan lon ma tomo Pilense pi ma Italija.

tenpo sike nanpa 1968 tawa tenpo sike 1985 la, ona li moli e jan tu olin pi mute 8.

tenpo ale la jan awen li alasa e jan monsuta, taso ona li sona ala e ona. ilo moli pi jan monsuta li tu: ilo luka kipisi en ilo pi pana wawa pi kiwen lili.
sitelen Tana

sitelen Tana (*[[toki Siwewi]]: ތާނަ*) li sitelen pi toki Siwewi, ona li sitelen pi kalama pini li sitelen pi sitelen lili pi kalama open.

sitelen pi kalama open la, nimi ni li ken kalama open taso
kulupu Pimeson

kulupu Pimeson (toki Inli: *Freemasonry*) li kulupu mije.

tenpo sike ale nanpa 18 la, kulupu ni li kama tan kulupu jan pi pali kiwen.

## kulupu insa kulupu
insa kulupu Pimeson la, kulupu 3 li lon.

# jan li wile kama jan pi kulupu Pimeson la, open la, jan ni li kama jan pi **kulupu Enta Apensi** (toki Inli: *Entered Apprentice*)
# tu la, ona li ken kama jan pi **kulupu Peloka** (toki Inli: *Fellowcraft*)
# pini la, ona li ken kama jan pi **kulupu Mate Meson** (toki Inli: *Master Mason*)

## o lukin
*jan Kilan Api
*kulupu Pimeson pi ma Italija
nena ma Wesuwijo

li nena suli ma lon ma Italija.

lupa suli li lon sewi ona. tenpo la lupa li pana e seli. tenpo wan ni pi sike suno nanpa 79 CE la ona li pakala suli e ma poka ale.

nena Wesuwijo li lon poka telo lon poka pi ma tomo Napoli. tan ma Napoli la ona li weka 9 km. ma Kanpanja la nena seli ante li lon poka lon sike pi pini ala.
jan Ki Manimeka

li jan pi musi Poka tan ma Mewika. ona li kama lon utala pi ma ale pi musi Poka pi tenpo sike 2003 tan , taso ona li anpa e jan ale lon ona li kama jo e mani Tala Mewika pi mute 2,50,00,00. ni la jan mute li open musi Poka. jan li pana e nimi "ante Manimeka" tawa ni.

## tan
tomo Anko Wa

li tomo lon ma Kanpusi. tomo ni li tawa jan pi nasin sewi Puta li tawa jan pi nasin sewi Sanatana. ni li pali lon sike suno 1150.
sona insa nasa

sona insa nasa li nimi pi nasin sewi pi sona insa anu sona awen insa. sona lon insa anu sona kon insa pi nasin la jan pi kulupu sewi taso li ken sona. san ken sona li jo e palisa pi sona.
lipu Talo

lipu Talo (toki Inli: tarot. tenpo wan la nimi li lipu Silonpi. tenpo ni pi kama la nimi li lipu Taloki anu lipu Taloku) li ilo lipu musi. ilo ni li kepeken e musi tawa jan. jan li kepeken e ona tan lukin e tenpo kama kin. tan tenpo sike pi suno nanpa 1400 la jan kepeken lipu Talo lon musi Talokini. tan ma mama pi ma Italija la musi pi lipu Talo li suli tawa ma suli Elopa ale. ona li ante sin e sijelo ona. lon ma Tosi la, ona li ante tawa lipu Kulosutaloku. tenpo ni la ona li nimi e lipu Talo pi ma Kanse e lipu Konikulupen pi ma Esalasi.

lipu Talo li lon ma mute. lon ma Inli en ma Epanja la jan mute ala li musi e lipu Talo. tan ni la, jan li kepeken lipu Talo tan lukin e tenpo kama e insa sona.
musi To Pote

li musi ilo tan .  en  li pali e ona. ona li kama lon . jan li ken musi e ona kepeken ilo Winto kepeken ilo Linu. jan li ken musi e ona kepeken ala mani.

lon  la, nasin sin pi musi To Pote li kama lon lipu Steam lon lipu itch.io. lipu Steam en lipu itch.io la,  li pana e musi. jan li wile musi e nasin ni la, ona li wile e mani. nasin ni li jo e sitelen sin e kalama musi sin.

## nasin musi

open musi la, jan li pali e ma sin. lon ma ni la, jan li ken musi e nasin musi tu wan:

* : jan li lawa e kulupu pi jan wawa, li pali e tomo sin lon ma.
* : jan li lawa e jan wan. ona li ken tawa lon ma, li ken kama wawa.
* : jan li ken lukin e sona mute e ijo mute lon ma.

jan li ken musi e nasin wan taso lon tenpo wan. nasin wan li pini la, jan li ken musi e nasin ante lon ma sama.

## lipu ante
* lipu lawa pi musi To Pote
* musi To Pote lon lipu Steam

## namako


## tan sona
ma Kanakawa

li ma lon ma Nijon. ma tomo lawa ona li ma tomo Jokowama. lon tenpo mun 9 pi tenpo sike 2025 la, jan 9,217,647 li lon ona. mute jan la ma Kanakawa li nanpa tu lon ma Nijon. ma Jamanasi en ma Sisujoka en ma Tokijo li lon poka ona.

## tenpo pini
### tenpo open
tenpo Somon la jan li lon mute. jan li kepeken e ilo kiwen. taso, tenpo Jajowi la jan lili taso lon. 

tenpo Kopun la kulupu lawa Jamato li lawa e ma ni.

### tenpo Kamakula
tenpo Kamakula la jan utala Minamoto(toki Nijon la:源氏）li lawa e ma Nijon tan ma tomo Kamakula. taso, tenpo sike 1333 la tenpo Kamakula li pini.

### tenpo Eto
tenpo Eto la ma Kanakawa li Kipisi. jan mute li lawa.

jan mute  li kulupu tan ni:nasin suli li lon.

### pini pi tenpo Eto
tenpo sike 1853 la tomo tawa telo pimeja luka li kama ma tomo Jokosuka tan ma Mewika.

tenpo ni la ma Nijon li pini. taso,ma Nijon li open.

tenpo sike 1867 la tenpo Eto li pini.

### tenpo Mewisi en tenpo Tawisijo
tenpo sike 1868 la ma Kanakawa li kama lon.

ma Kanakawa li kama suli mute tan ni: jan selo mute li kama tan ma pi tomo tawa telo Jokowama.

### tenpo utala
tenpo utala la, jan 6279 li kama moli. tenpo ni kin la kulupu utala pi ma Mewika li lon.

## ma tomo
ma Kanakawa la ma tomo mute luka luka tu wan li lon.

### ma suli Jokowama
* ma tomo Jokowama

### ma suli Kawasaki
* ma tomo Kawasaki

### ma suli Jokosuka-Mijula
* ma tomo Jokosuka
* ma tomo Kamakula
* ma tomo Susi
* ma tomo Mijula
* ma tomo Wajama

### ma suli Kenjo
* ma tomo Sakamijala
* ma tomo Atuki
* ma tomo Jamato
* ma tomo Epina
* ma tomo Sama
* ma tomo Ajase
* ma tomo Awikawa
* ma tomo Kijokawa

### ma suli Sijonan
* ma tomo Wilatuka
* ma tomo Pusisawa
* ma tomo Sikasaki
* ma tomo Wadano
* ma tomo Isewala
* ma tomo Samukawa
* ma tomo Owiso
* ma tomo Ninomija

### ma suli Kense
* ma tomo Odawala
* ma tomo Minamiwasikala
* ma tomo Nakawi
* ma tomo Owi
* ma tomo Masuta
* ma tomo Jamakita
* ma tomo Kaisei
* ma tomo Wakone
* ma tomo Manasulu
* ma tomo Jukawala

## tan sona
telo linja Taku

telo linja Taku li nasin telo suli. ona li kama tan ma Epanja li pini lon ma tomo Lipowa lon ma Potuke.
mun Sisu

li mun pi mun Puto. mun ale pi mun Puto la, ona li lili nanpa wan. tenpo suno nanpa 26 pi tenpo mun nanpa 6 pi tenpo sike nanpa 2012 la,  en kulupu ona li lukin e mun Sisu lon tenpo nanpa wan, kepeken .

## tan sona
lipu Wikipesija ale

lipu Wikipesija li lipu sona pi nasin Wiki. jan ale li ken lukin e ona lon ilo li ken ante e ona. ona li lon toki mute. jan mute li ante e ona li pona e ona tan mani ala. ona li open lon suno #15 pi mun #1 pi sike #2001 la ona li lipu pi sona ale pi toki Inli taso, taso ona li kama lon toki ante lon tenpo sike sama: ona pi toki Tosi en ona pi toki Katala li kama lon suno #16 pi mun #3, ona pi toki Kanse li ona lon suno #23 pi mun #3, ona pi toki Sensa li kama lon suno #23 pi mun #5.

mun #11 pi sike #2025 la, lipu Wikipesija li jo e lipu lon nasin 358. 344 ona li awen, 14 ona li pini.

## lipu leko
jan utala li anpa e lawa pi ma Pasiju lon tenpo sike nanpa 1964

tenpo suno nanpa 31 pi tenpo mun nanpa 3 pi tenpo sike 1964 la kulupu utala pi ma Pasiju li anpa e jan lawa Sanku li kama lawa, tan ni: kulupu utala li pilin e ni: jan Sanku li olin e kulupu mute pi nasin Komunisi. pini la  li lawa e ma Pasiju. kulupu utala telo pi ma Mewika li pana e kulupu utala tawa ma Pasiju, taso ona li kama ala lon ma.

kulupu utala li lawa e ma Pasilu tawa tenpo sike 1985. kulupu utala li lawa e ma Pasiju la lawa li lawa pi jan wan li lawa utala pi ma Pasiju. lawa utala li moli e jan mute ni: kulupu lawa li ike tawa ona.
jan Santa

**jan Santa** li jan sewi. tenpo kama pi jan Jesu la, ona li tawa ma ale li pana e ijo tawa jan lili. pilin pi jan Santa li kama tan jan Nikola tan ma Mila. jan Santa li pali e ijo pana lon tomo pali ona kepeken jan lili sewi, li tawa ma ale kepeken ilo tawa pi tawa ko lete ona kepeken soweli luka tu wan.
jan Sowan Mantani

li jan lawa pi ma tomo Nujo. ona li jan pi kulupu Temokasi li jan pi nasin pi sama mani (nasin Sosalisin). ma Nujo la, ona li jan lawa nanpa wan tan jan pi ma Asija anpa li jan lawa nanpa wan pi nasin sewi Isilami.

tenpo pini la, ona li jan pi sona tomo li jan pi kalama musi. tenpo kama tan ni la, ona li kama jan pi sona lawa. tan ni la, ona li open pali lon lawa pi ma tomo Nujo. sike 2020 la, ona li kama jan lawa lon kulupu lawa pi ma Nujo.

sike 2024 la, ona li kama wile pi jan lawa pi ma tomo Nujo. ona li kama wile pi kulupu Temokasi lon mun 6 pi sike 2024 li anpa e jan Antu Komo. 

## tenpo pini
ona li kama lon lon tenpo suno 18 pi mun 10 pi sike 1991 lon ma tomo Kanpala lon ma Ukanta. mama ona li jan sona Mamu Mantani li jan musi Mila Naja. kulupu sama pi mama tu ona li kama tan ma Palata.

tenpo sike tu wan la, ona li lon ma tomo Kape lon ma Setapika. 

tenpo sike tu tu li tawa la, kulupu sama ona li tawa ma Mewika.

sike 2010 la, ona li pini e sona ona. tenpo tawa la, ona li tawa tomo pi sona suli Potowin lon ma Men. tomo pi sona suli la, ona li utala tawa pona pi jan Pilisin. ona li pali nimi tawa lipu sin pi tomo sona ona. sike 2014 la, ona li pini e sona ona.
ma tomo Ta Nan

li ma tomo suli lon ma Wije. ona li kama tan . ona li lon poka weka suno pi ma Lajo.

## nimi
nimi "Ta Nan" li tan . nimi li toki lon nasin telo suli. 
## tenpo pini
* tenpo sike nanpa LLLTWAMMMMLTT (1889): ma Kanse li tu e ma Ta Nan tan ma Wan Nan. 
* tenpo sike nanpa LLLTTAMMLL (1950): ma Kanse li pana e ma Ta Nan tawa ma Wije. 
* tenpo sike nanpa LLLTTAMMMMLLLW - tenpo mun nanpa luka luka wan - tenpo suno nanpa luka wan (1996/11/06): ma Wije li tu e ma Ta Nan tan ma Wan Nan. 
* tenpo sike nanpa mute ale mute luka - tenpo mun nanpa luka wan - tenpo suno nanpa luka luka tu (2025/06/12): ma Wan Nan en ma tomo Ta Nan li kama wan. 

## ma
ma tomo Ta Nan li jo km² 11859.59 (WALLLTWAMMLLLTTXMMLLLTT) en jan 3 065 628 (TWATWALWAMMLLLWAMLTW). ma ni li lon poka lete pi ma tomo Huế, lon poka kama suno pi telo suli Pasipi, lon poka seli pi , lon poka weka suno pi ma Lajo. ona li ma suli nanpa wan lon kulupu luka wan ma tomo suli pi ma Wije. 

### nasin pi ma kipisi
ma tomo Ta Nan li jo ma kipisi pi suli nanpa tu 94 (ma kipisi pi suli nanpa tu MMMMLLTT). 

## lipu lili
* tenpo ni la ma Wan Nan li lon ala.
* lipu ni li kepeken nanpa lon nasin nanpa pona.
* tenpo pi lipu ni li lon kepeken nasin "yyyy/mm/dd" (tenpo sike / tenpo mun / tenpo suno).
## tan sona
ma Kolijo

li lon ma palisa Anku.  li open e ma Kolijo lon tenpo sike nanpa 918. tenpo li tawa la ma Kolijo li pini tan ma Soson. tenpo ni la ma Kolijo li kama ma Soson li kama ma Anku.

nimi 'Korea' li toki e ma Anku lon toki Inli li tan nimi pi ma Kolijo.
kulupu Odo Tenpi Owensi

kulupu Odo Tenpo Owensi anu kulupu O.T.O. (toki pona: kulupu pi tomo sewi pi ma suno sin, toki Lasina: Ordo Templi Orientis) li kulupu sewi li kulupu sona len. kulupu li lon ma ale. kulupu li open lon open pi tenpo sike suli nanpa 20. kulupu li jo e lawa pi lipu mute pi jan Alesita Koweli.

kulupu OTO li jo e kulupu sewi Ekesija Nosika Katolika (toki Lasina: Ecclesia Gnostica Catholica) anu nimi ante kulupu sewi *EGC*. kulupu sewi Ekesija Nosika Katolika li luka pi jan pali sewi. nasin sewi li suli li open tawa jan ale. ni li nimi lipu Lipe nanpa 15 anu nimi ante Mesa Nosika (toki Lasina: Messa Gnostica).

## tenpo pini
jan li sona ala e tenpo pi kama open ona.
kon Kami

li kon sewi pi nasin sewi Sinto tan ma Nijon. ona li sewi tawa jan la jan li anpa kepeken supa sewi kepeken tomo sewi. jan li pana e ijo pona tawa kon sewi. kon sewi li ken jan, taso kon ale ala li jan. 

kom Kami li ijo wan taso ala. ona li ijo ma, li ijo suno, li ijo telo, li ijo kiwen, li ijo soweli, li ijo mute. ona li nasin e ijo lon ma la ona li ken ante e ijo jan kin. jan lawa suli en jan mama suli li moli la ona kin li ken kama kon Kami. kon Kami li ken wawa tawa jan li ken wawa ala tawa jan.

jan li wile e kama kon la ona li pali e . lupa ni li tawa ma la ma ni o pona tawa kon sewi. mute la lupa ni li tawa tomo pi nasin sewi anu supa pi nasin sewi. ijo ni pi nasin sewi la jan li sewi e kon Kami.
ilo leko en ilo sike

sitelen pi ilo leko en ilo sike li sitelen suli pi kulupu Pimeson. lipu pi nasin sewi en ona li suno suli pi kulupu Pimeson.

## tenpo pini

sitelen ni li pali tan ilo tu pi jan pali tomo. sitelen ni li sitelen pi kulupu pali pi kulupu Pimeson. jan Kilan Api (toki Inli: Hiram Abif) li jan suli pi kulupu Pimeson. kulupu Pimeson li kepeken sitelen ni tan tenpo sike suli 17. Taso tan tenpo sike suli 18 la ona en sitelen ante li kama lon tawa lipu pi kulupu Pimeson.

## kepeken pi sitelen
tan kulupu Pimeson li jo ala nasin lawa pi kulupu ale la ona li jo ala e nasin pi ijo. ilo leko li ijo anu sijelo. ilo sike li kon anu toki. ilo seki li pali pi sewi lawa suli.

ilo seki li ken lon monsi ilo leko anu sewi ona anu insa ona. ni li sitelen e nasin insa lon ilo leko en ilo sike tan sama. poki ilo sike li toki e nanpa pali. sitelen G li lon insa ilo leko en ilo sike. taso ni li lon ala ma ale. lon ma Italija la ni li open pi nimi *G.A.D.U.* (toki Italija: *Grande Architetto Dell'Universo*, toki pona: jan pali tomo suli pi sewi). lon ma toki Inli la ni li sitelen e nimi *God* (toki pona: jan sewi). taso sitelen *G* li sitelen e nimi *Geometry* (toki pona: sona pi ijo sijelo) kin.

## sitelen pi tenpo wawa pi nasin sona
tan "sitelen pi kulupu Pimeson" (toki Italija: *Relazione della Compagnia de' Liberi Muratori*) pi jan Walelijo Ansijolijeli Asikosi (toki Italija: Valerio Angiolieri Alticozzi) la kiwen leko suli en ilo sike en ilo leko en ilo kipisi kiwen kasi en ilo linja sinpin li lon tomo lili pi jan lawa suli pi kulupu tomo pi ma tomo Pilense. ilo sike en ilo leko en ilo supa jelo kiwen en linja len laso li lon sijelo sinpin pi jan lawa suli kin.

## sitelen

Square and Compasses at Masonic Memorial 2.jpg|kasi lon tomo ni: ona li lon ma tomo Alesanwija pi ma lili Wisinija li wile awen e sona pi jan So Wasinton e pali ona pi kulupu Pimeson lon jan ale ma.
Loja Maçônica Fraternidade Nº 3, Pelotas, Brasil7.JPG|sitelen ni li lon ma open pi tomo kulupu Patenitate nanpa tu wan lon ma tomo Pelota pi ma Pasiju.
Port Gamble, WA - Buena Vista Cemetery 10.jpg|sitelen pi ilo leko en ilo sike li lon kiwen palisa lili.
Franc-maçonnerie à Strasbourg-Bijou de maître (3).jpg|ijo mani la ilo leko en ilo sike li lon.


## o lukin
*jan Kilan Api
*kulupu Pimeson
jan sewi Awijalu

jan sewi Awijalu (toki Kuma: *ḥwt-ḥr* /ˌħa.jiʔ.ˈħaː.ɾuw/; toki Metemenkemi: Ϩⲁⲑⲱⲣ, *Hathōr*; toki Elena: Ἅθωρ, *Háthōr*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma.
ilo kon GNOME

li ilo kon pi supa pali tan kulupu GNOME.

open la, nimi ona pi toki Inli li jo e kon ni: . taso, tenpo pali la, nasin pali li sama ala kon ni la, jan li ala e kon li awen e nimi.

## tan sona
soweli Didelphidae

anu **soweli Oposan** anu **soweli Posan** li soweli pi nena mama li soweli pi poki mama pi . ona li lon ma Amelika taso. 

ma Mewika en ma Kanata la, soweli Oposan pi ma Wesinja li soweli Titepite taso.

## tan nimi
nimi Titemopija li kama tan toki Elena majuna. *δι- (di-)* li sama "tu", *δελφύς (delphús)* li sama "insa mama", *μορφή (morphḗ)* li sama "sijelo".

## sona

soweli Titemopija li lili sama soweli Peli Katu. ona li moku e kasi e soweli e akesi e pipi. ona li jo e nena suli e lawa lili. nanpa pi kiwen uta ona li . 

### nasin

soweli Oposan li tawa mute li taso. moku en telo li lon la, ona li awen. pimeja li pona tawa ona.

ona li pilin ike anu ona li kama pakala la, ona li moli pi lon ala li sama soweli moli. ni la, ona li pana e kon jaki tan monsi ona.

linja monsi ona li sama luka li ken jo e ijo.

pilin ike la, ona li kalama kon. lili ona li poka mama ala la, ona li kalama kon kin, ni la, mama li kalama kiki.

## moku

ona li moku e pipi, e soweli lili, waso, e sike mama, e akesi, e kasi, e kili, e pan. ona li ken moku e kiwen pi soweli lili. tomo jan la, ona li moku e ale. 

soweli Titepite mute li moli ala tan telo moli pi akesi linja li moku e akesi ni.
sitelen Kanan

li sitelen pi tenpo pini. ni la, jan ala li kepeken ona lon tenpo ni.

jan li kepeken e ona lon ma mute. supa pi ma majuna li sama ma ni pi tenpo ni: ma Lunpan en ma Sulija en ma Isale. jan li kepeken ona la jan li sitelen e toki Kanan e toki Alamaja. poka la tenpo suli  pi jan Jesu ala en tenpo suli  pi jan Jesu ala li tenpo pi kepeken sitelen ni. ni la, nasin ni li ante li mama e sitelen Elina majuna. a la, sitelen Iwisi en sitelen Alapi en sitelen Lasina en sitelen Tewanakali li tan ona.

jan li kepeken e palisa tawa sitelen e sitelen Kanan. ni la, sitelen mute li 

## sitelen lili
sitelen ni en sitelen Lasina li ante tan ni: open sitelen en pini sitelen li ante.

sitelen Kanan li jo e sitelen  la, sitelen ale li kalama pi uta pini.

sitelen ni la, sitelen pi uta pini li lon taso. ken ala la, kalama pi uta open li sitelen. taso, kulupu jan Elina li ante e ona lon kama li pana  e sitelen pi kalama open.

anpa la sina ken lukin e sitelen Kanan lili ale li ken kama sona e kalama ona e kon ona. o sona e ni: sitelen lon anpa li pona mute. taso, lon la, sijelo pi sitelen lili li ante tan sitelen luka. ken la, ilo sina ken ala sitelen e sitelen Kanan. ni la, sitelen sona lon anpa li jo kin e sitelen SVG pi sitelen lili.

poka la, sitelen Kanan li jo e ken pi sitelen nanpa. sitelen e wan la, jan li sitelen e linja wan: 𐤖. jan li wile sitelen e nanpa pi mute sin la, ona li pana e linja sin. ona li wile sitelen e nanpa , ona li sitelen e 𐤗 (ni li lukin sama nena leko). nanpa  li jo e sijelo mute. ni li nasin wan: 𐤘. ona li lukin sama nena leko tu lon kulupu. nasin mute a pi sitelen  li lon. ken la, ona lukin sama ni: 𐤙. nanpa ala li lon ala. o lukin:

## ijo pini en sitelen pi kama tan

jan sona pi tenpo ni li kama sona e sitelen Kanan la, ona li sona ala e mama pi sitelen ni. jan li kama sona e kon pi sitelen toki pi ma Kuma lon tenpo pini lili. ni la, ona li pilin e ni: ken la, sitelen ni li kama tan sitelen toki pi ma Kuma. jan sona ante li toki ni: ken la, sitelen Kanan li kama tan sitelen ko pi tenpo pini. ken la, ona li jo ala e mama. taso, tenpo ni la, jan li sona e ni: ona li kama tan sitelen mama Kanan tan sitelen toki pi ma Kuma kin.

sitelen mute pi ma ale li kama tan sitelen Kanan. sitelen Lasina en sitelen Kililisa en sitelen Katelo en sitelen Aja li kama tan sitelen Elina. sitelen Elina li kama tan sitelen Kanan. a la, sitelen Kanan li mama e sitelen Alamaja. sitelen Alamaja li mama e sitelen Alapi e sitelen Iwisi.

## tan sona
kulupu soweli Upe Upe

anu **soweli pi loje jelo** li soweli pi nena mama. ona li lon kulupu Upe (*Vulpes*). ona li lon ma Nosamelika lon ma Elopa lon ma Asija lon ma Apika lon ma Oselija.
jan Toma Pen

tenpo sike nanpa 1737 la, **jan Toma Pen** (toki Inli la: Thomas Paine) kama lon lon ma Piten suli.

tenpo sike nanpa 1774 la, ona li tawa ma Mewika li pali e jan sitelen sona. tenpo pi utala pi ante suli pi ma Mewika la, jan Pen pali e lipu pi sona pilin pona (toki Inli la: "Common Sense") e 
. jan So Wasinton li lukin e lipu pi tenpo ike li pilin pona tan ni. tan ni la, kulupu utala ale pi ma Mewika li lukin e lipu pi tenpo ike.

tenpo pi utula meso la, jan Toma Pen li jan pi lawa ma pi jan mute (toki Inli la: Continental Congress).

tenpo sike nanpa 1809 la, lon ma tomo Nujo la, jan Toma Pen li moli.
jan Kapije Mile

li jan pi pana sona pi nasin esun li jan lawa nanpa 59 pi ma Alensina. ona li jan lawa nanpa wan pi nasin pi lawa lili.
tomo sewi Enkisiki ale lon ma Aki

lipu ni li toki e kulupu tomo sewi pi nasin sewi Sinto lon .
tomo sewi ni li lon . 

## lipu pi tomo sewi
musi "kama sin pi ilo Opa Pin"

li musi ilo li tan jan Lukasi Popi li open lon tenpo sike nanpa 2018. musi la, ilo tawa telo Opa Pin li weka lon tenpo pini li kama sin lon tenpo lon. jan musi o alasa e kama pi jan ale.

## musi
ilo tawa telo Opa Pin li pali lon tenpo sike nanpa 1796. ona li tawa pini lon tenpo sike nanpa 1802. ona li kama ala lon ma Olijen li lukin weka. ona li kama sin lon tenpo sike nanpa 1807. tenpo sike nanpa 1807 li tenpo lon pi musi ni. jan musi o alasa e kama pi jan ale. jan musi o kepeken ilo lili. ilo ni li ken lukin e tenpo moli pi ijo ale. jan musi o lukin e ni kepeken ilo ni: jan li moli tan jan tan monsuta tan jaki li moli ala.

## tenpo pini pi open musi
jan Lukasi Popi li pali e musi ni. ona li pali kin e . musi ni li open lon tenpo sike nanpa 2013. jan Lukasi Popi li open e *musi "kama sin pi ilo Opa Pin"* pi pini ala lon tenpo sike nanpa 2016 li open e *musi "kama sin pi ilo Opa Pin"* pini lon tenpo sike nanpa 2018.

## tenpo kama pi open musi
jan mute li toki e ni: *musi "kama sin pi ilo Opa Pin"* li pona mute.

## tan sona
nasin pi lawa lili

**nasin pi lawa lili** li nasin lawa. nasin li pilin e ni: lawa li ike mute li pilin e ni: kulupu lawa o lili. nasin pi lawa lili en nasin ken li jo e sama mute. jan mute li pilin e ni: nasin pi lawa lili li nasin ken wawa. jan lawa pi nasin pi lawa lili pi nanpa wan li jan Kapije Mile li jan lawa pi ma Alensina.
misikeke tonsi

jan tonsi mute li ante e sijelo ona kepeken misikeke.  ona li ken meli anu mije e jan, li ante e sijelo lukin.

## misikeke mije

misikeke tonsi mije li ken mije e jan. ona li ken ko anu telo. ona li ko la jan li ko e selo ona. ona li telo la ona li insa e ona kepeken palisa misikeke. 

misikeke mije li ante e kalama mu jan, li linja e selo. ona li ken ante e pilin.

## misikeke meli

misikeke tonsi meli li ken meli e jan. misikeke meli pi nasin tu li lon. nasin wan li ken pini e ijo mije. ni li misikeke kiwen, li ken moku.

nasin ante li meli e sijelo jan. ni li ken kiwen anu telo. ona li kiwen la jan li moku e ona. ona li telo la ona li insa e ona kepeken palisa misikeke.

misikeke meli li suli e nena mama sinpin, e nena monsi, li suwi e selo. ona li ken lili e linja sinpin anpa. ona li ante ala e kalama mu. ona li ken ante e pilin.
telo Sapanakankama

anu  li telo pi ko ala lon ma tomo Wesa pi ma Masasusi. ona li suli pi mute suli linja leko (m²) 5,83,60,00. taso ona li kama jo e nimi pi suli mute, nimi ni li jo e sitelen 45 lon toki Inli: nimi ni li "". ni la jan mute li sona e ona tan ni: ona li jo e nimi pi suli nanpa wan tawa nimi ale pi ma anu telo lon ma Mewika. kin la, jan lon ma tomo Wesa li toki e ni: nimi suli ni li nimi pi pona nanpa wan."

## kon nimi
nimi pi telo ni li kama tan toki Elakomowi. ona tu li ni:

kon pi nimi lili ona li "ma pi alasa kala lon sinpin -- ma kulupu pi utala ala"

## o lukin kin

* ma tomo Sanwelepusukuwinkisikokelekuwelentolopusulantasilijokokokoko: ma pi nimi pi suli nanpa wan lon ma Juke.
* nena ma Tamatawakatanikanakowawajotamatejatulipukakapikimanakolonukupokawenuwakitanataju: ma pi nimi pi suli nanpa wan lon ma Nusilan lon ma ale.

## tan
mani Seloti pi ma Posuka

mani Seloti (PLN, toki Posuka la: *złoty*) li mani lawa pi ma Posuka. lawa pi mani ni li Narodowy Bank Polski (*NBP*, toki pona la: tomo mani pi ma Posuka). mani Seloti pi tenpo ni li kama sin lon tenpo sike #1995. nimi Seloti li kama lon nimi pi sama pi kiwen jelo (toki Posuka la: *złoty*). jan li ken kepeken e nimi Seloti anu mani Posuka.

## tenpo pini
nimi Seloti li kama lon nimi sama pi kiwen jelo (toki Posuka la: *złoty*). tenpo pini la, nimi ni li kepeken tawa mani mute pi ma Posuka.

tenpo pini la, mani Seloti pi tenpo ni li ante mute. utala suli #1 li pini la, ma Posuka li pali e mani Seloti. mani ni li ante e mani Maka (toki Posuka la, *Polska Marka*), mani majuna pi ma Posuka. utala suli #2 li kama la, mani Seloti ni li pini kepeken. utala suli #2 li pini la, jan li pona li ante e mani Seloti, la mani Seloti li kama kepeken. 

tenpo sike #1980 en #1990 li kama la, mani Seloti li kama mani lili. ni la, tenpo sike #1995 la, lawa li ante e mani. ni la, 10 000 mani Seloti majuna li kama 1 mani Seloti sin. tenpo ni en tenpo kama la, mani ni li mani pi ma Posuka. 

ma Posuka li lon kulupu ma Elopa la, ma Posuka o kepeken e mani Elopa, taso ona li kepeken ala e ni. 

## kiwen mani en lipu mani
mani Seloti 1 li mani *Grosz* 100. mani *Grosz* li mani Seloti lili

kiwen mani ale li jo e nanpa lon sinpin lawa e waso suli (sitelen lawa pi ma Posuka) lon monsi.

taso lipu mani li jo e jan suli lon sinpin lawa e tomo pi jan ni lon monsi.

## mani ante
}}}}} | h3 = mani Seloti lon mani ante | h2 = mani Seloti lon mani ante }}
}}
|-
| lon Google Finance:
|        
|-
| lon Yahoo! Finance:
|         
|-
| lon XE.com:
|            
|-
| lon OANDA:
|
jan Sanpi Toke

li jan pi pali lipu li jan pi toki musi. ona li pali e kulupu Womens Equality Party. ona li meli pi olin meli.. 

jan Sanpi Toke li jan toki pi musi QI. ona li open pali ni lon tenpo sike 2016. tenpo pini la, jan Sipen Pe li jan toki pi musi QI.
jan Toma Sepison

li jan mama pi ma Mewika, li jan lawa pi ma Mewika. ona li sitelen e lipu pi kama ante.

kulupu mama ona li pali anpa e jan tan wile mani. jan mani mute ante pi ma Wesinja li sama. jan Sepison li kama jo e mani mute. utala mama pi ma Mewika la ona li toki nasin e ni: jan ale li ken nasin tan wile ona, li ken toki e wile ona. ona li kama jan lawa pi ma Wesinja lon tenpo sike nanpa 1779. tenpo sike nanpa 1785 la kulupu lawa pi ma Mewika li tawa e jan Sepison tawa ma Kanse tan wile toki lawa. ona li kama tomo sin lon tenpo sike nanpa 1789. tenpo sike kama la ona li pali lawa.

tenpo sike nanpa 1796 la ona li wile kama jan lawa nanpa wan pi ma Mewika. taso, jan jan Son Atan li kama jan lawa. ni en lawa pi ma Mewika la jan Sepison li kama jan lawa nanpa tu pi ma Mewika. jan Sepison li kama pilin ike utala tawa jan Atan. tenpo sike nanpa 1800 la ona jan pi ma Mewika li wile jan lawa e ona la ona li kama jan lawa. 

tenpo sike nanpa 1803 la jan Sepison li esun e ma Luwisijana tan ma Kanse, li ma Mewika e ona. ni la ma Mewika li kama suli. open pi tenpo lawa ona la jan nanpa tu ona li jan Alan Pu. taso, jan Sepison li kama pilin ike tawa jan Alan Pu li weka e ona. ni la jan So Kinton li kama jan nanpa tu ona. tenpo sike 1809 la jan Sepison li pini e tenpo lawa. jan Se Masison li kama jan lawa sin pi ma Mewika. jan Sepison li tawa tomo Monsiselo ona.

jan mute li pilin pona tawa nasin pi jan Toma Sepison. taso, jan mute li pilin ike tawa ona tan ni: ona li pali anpa pi jan mute. tenpo lon la mani Tala tu li jo e sitelen ona.
ma tomo Sakamento

anu  li ma tomo lawa pi ma Kaliponja. ona li lon ni: telo linja Sakamento en telo linja Mewika li kama wan.

## tan sona
musi Sa Te

li kulupu musi tan ma Mewika tan . open ona li . kulupu musi li jo mute e sitelen tawa e musi ilo e lipu toki li kama pona tawa jan mute lon ma ale.

 li open e kulupu musi. sitelen li toki e jan pi .  li pali e tomo Entapasi tawa ni: ona li kama sona e ma sin nasa, li alasa e jan sin, li tawa wawa tawa ni: tenpo pini la, jan ala li tawa ona.

## sitelen tawa lili
musi *Sa Te* li jo e sitelen tawa lili luka luka tu:

## sitelen tawa suli
musi *Sa Te* li jo e sitelen tawa suli luka luka tu tu:
ma tomo Kasanota

li ma tomo suli nanpa wan pi ma Lusi anpa. ona li lon poka pi nasin telo Kupan lon ma sama pi nasin telo suli pimeja en Asowe. ma tomo li jo e jan . ma tomo li kama lon e nimi  lon tenpo pini, lon sike suno 1793. mute jan la ona li ma tomo lawa pi ma Lusi anpa.

## sitelen

Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg
Екатерина Великая. Монумент.JPG
Медакадемия Краснодар Russia.JPG
View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg
Здание гостиницы централь 03.JPG
Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg
2022. Краснодар DSC 9475.jpg
2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg


## tan sona


## linja tawa
* Krasnodar Territory. Pearl of the South of Russia
kasi pi tenpo lete o

li kalama musi pi tenpo lete.

## tan
kalama ni li tan jan .

kalama ni li kalama pi tenpo lete ala. taso, kalama ni li toki wawa e .

 li pali e nimi pi kalama ni lon toki pona.

## nimi lon toki Tosi
:**𝄆 O Tannenbaum, o Tannenbaum,**
:**Wie treu sind deine Blätter! 𝄇**
:**Du grünst nicht nur zur Sommerzeit,**
:**Nein, auch im Winter, wenn es schneit.**
:**O Tannenbaum, o Tannenbaum,**
:**Wie treu sind deine Blätter! **

:𝄆 O Tannenbaum, o Tannenbaum,
:Du kannst mir sehr gefallen! 𝄇
:Wie oft hat nicht zur Weihnachtszeit.
:Ein Baum von dir mich hoch erfreut!
:O Tannenbaum, o Tannenbaum,
:Du kannst mir sehr gefallen! 

:𝄆 O Tannenbaum, o Tannenbaum,
:Dein Kleid will mich was lehren: 𝄇
:Die Hoffnung und Beständigkeit
:Gibt Mut und Kraft zu jeder Zeit!
:O Tannenbaum, o Tannenbaum,
:Dein Kleid will mich was lehren! 

## nimi lon toki pona
:𝄆 kasi pi tenpo lete o!
:laso sina li awen! 𝄇
:laso li lon tenpo sewi,
:laso li lon tenpo lete,
:kasi pi tenpo lete o!
:laso sina li awen!
misikeke soweli

**misikeke soweli** li pona e soweli. soweli li pakala anu pilin jaki la, jan pi misikeke soweli li ken pona e ike ni kepeken misikeke, kepeken ilo misikeke.

jan mute li olin e soweli pona ona. wile ona la soweli o pakala ala o moli ala. ni la, jan li tawa e soweli ona tawa tomo pi misikeke soweli tan wile pona. jan pan kin li sona e misikeke soweli tan ni: pakala pi soweli ona li ike.

soweli li pakala li ken ala pona la jan pi misikeke soweli li ken moli pona e ona, li pini e pakala ona.

jan mute li wile e ni: soweli li ken ala mama. ni la jan pi misikeke soweli li weka e ken mama tan soweli kepeken ilo misikeke. suli la ni li pona e mute soweli.
ma Okinawa

**ma Okinawa** li ma telo lon telo suli Pasipi. ona li lon kulupu ma Luku lawa pi ma Nijon la ona li lon ma kipisi Okinawa.

## tenpo pini
tenpo kiwen la jan alasa li kama tawa ma Okinawa. taso, tenpo kama tawa ni la mi ale li sona ala e ni: jan li awen ala awen lon ma Okinawa? tenpo kama suli la jan alasa li kama sin tawa ma Okinawa. ona li alasa mute e kala kiwen li pali ilo. 

lon poka tawa tenpo sike nanpa 1050 la jan sin li kama tawa ma Okinawa. jan ni li sama jan pi ma Nijon. ona li open pan lon ma Okinawa. ona li esun e kiwen kala, e pali e tomo kiwen utala mute. ona li utala mute, li tawa ma ante, li lanpan e mani ona.

lon poka tawa tenpo sike nanpa 1450 la ma Luku li kama ma lawa. kin la ona li lawa e ma telo ante lon poka. tenpo sike suno nanpa kulupu Sasuma li utala e ma Luku li anpa e ona. tenpo sike nanpa 1879 la ma Nijon li anpa ale e ona la ma Okinawa li kama ma kipisi pi ma Nipon.

tenpo sike nanpa 1945 jan utala pi ma Mewika li utala e utala pi ma Okinawa lon ma Okinawa. ona li utala e jan utala pi ma Nijon lon utala suli nanpa tu. tenpo kama tawa ni la jan pi ma Mewika li pali e tomo jan utala mute lon ma Okinawa. taso, jan mute tan ma Okinawa li pilin ike tawa ni, li wile weka e jan utala.
## ma
suli ma pi ma Nijon la ma Okinawa li nanpa luka. tenpo pini lili la jan li suli e ona kepeken ma sin. ma kasi telo li lon ma Okinawa. selo ma li lon ona kin. ma Nijon la ona li seli. 

mute jan la ma Naja li ma tomo nanpa wan lon ma Okinawa. 
## jan
tenpo pini la kulupu lawa pi ma Nijon li wile e ni: jan Okinawa li kama jan Nijon. ni la lawa li pilin ike toki Okinawa. ni li toki mama ona.

tenpo lon la jan majuna taso li toki Okinawa. jan lili pi mute lili li toki e ona. taso jan ale lon ma Okinawa li ken toki kepeken toki Nijon.
ma Enan

ma lili lon ma Sonko. ma Sansi pi ma tomo Sijan, en ma Sansi pi ma tomo Tajun, en ma Epe, en ma Santon, en ma Anwi, en ma Upe.
ma telo

sitelen mute pi ma telo

**ma telo** (toki Inli la: *wetlands*) li ma li jo e telo kin. telo ni li ken lon lupa li ken linja li ken jo e sijelo ante. selo ma pi ma ni li jo e telo mute. telo ni li ken awen. kin la, telo ni li ken lon tenpo taso, li wile weka. ko pi ma ni li jo e ijo lili nanpa 8 mute.
kulupu Mikapesi

li kulupu pi kalama musi li tan ma Owajo. jan pi kulupu ni li jan Nick Hartkop li jan Emily Hartkop.

tenpo open pi kulupu ni li jo e jan Nick Hartkop taso, taso jan Evan Graham en jan Chris Joecken en jan Wes Easterly li kama. tenpo mute la, kulupu li kipisi li kama wan.

## lipu

* lipu pi kulupu musi Mikapesi
* lipu pi ilo Spotify
ilo pi jan musi

ilo pi jan musi li ilo. 

ona li jo e sijelo tawa, sama jan anu soweli ante.  ona ken tawa tan ilo sona pi jan lawa.

ilo pi jan musi li lon sitelen tawa, li lon ilo sona, li lon musi ilo, li lon ma mute.

ilo pi musi tawa li sama ala ilo jan tan ni : ilo jan li ken ante e tawa tan sona pi ma ona.

ilo musi li ken ala sona. ona li tawa tan jan lawa anu ilo sona. 

sijelo ilo ken tawa tan ilo pi palisa tawa anu ilo pi sike tawa.

sijelo ona li jo e selo. selo ona li kiwen anu ko.

selo li sama waso anu jan anu soweli anu ante tawa lukin.

## lon tenpo pini la
lon tenpo pini la, ilo sona li lon ala. tan ni la, ilo pi jan musi li lon ala. ijo jan linja li lon.

tan ilo sona li lon ala, ilo ken ala tawa tan ilo sona. 

taso, ilo ken tawa tan jan.

ilo jan linja li tawa tan jan. 

lon tenpo sin pi ma Elopa la, ilo jan linja li kama jo e ilo insa pi ilo tenpo.

tan ni la, ilo jan linja ken tawa lili tan ala jan.

taso, ilo insa pi ilo tenpo li suli. tan ni la, ilo jan linja li jo e poki anpa suli.

lon tenpo kama lili, ilo wawa li kama. 

tan ni la, poki anpa li tawa lili.

ilo pi jan musi wan li pali lon tenpo nanpa 1964 tan kulupu Sinsi.

ilo ni li sama jan Epajan Linkon tawa lukin. 

ilo ni li suli tan ilo li jo e ilo sona. 

ilo pi jan musi wan ken tawa lili, taso, ilo li jo ala e poki

## pali ilo pi jan musi
jan li pali e ilo pi jan musi la sina jo nasin mute.

jan li wile pali e ni : ilo pi jan musi lukin lon.

tan ni la, ilo li pali sama ijo lon.

sijelo tawa li sama kiwen sijelo.

ilo palisa tawa, en ilo sike tawa, en ilo tawa sike li sama sijelo jan tawa.

ilo jo kiwen anu kiwen suli ala anu plastic anu kasi. 

kiwen li wawa, taso kiwen li suli.

kiwen suli ala li loje ala, taso, ni li lili.

plastic li ken lukin sama ijo mute, taso ni  ken pakala.

kasi li ken awen lon tenpo mute, kasi li esun lili taso ni li wawa ala.

ijo ona li pona lon tenpo ante. 

## lon sitelen
ilo pi jan musi li lon sitelen mute, lon sitelen tawa, lon ilo musi.

lon tenpo kipisi suli la, lon sitelen ona, ilo pi jan musi li jan ike.

### lon sitelen tawa
lon tenpo pini la, jan pi lon ala ken ala lon sitelen tawa tan ni : ilo sona li sona lili.

tan ni la,  ilo pi jan musi li suli.

lon sitelen tawa tomo soweli majuna tu wan akesi majuna li lon. taso, lon tenpo ni la, akesi majuna li lon ala. tan ni la, jan pali sitelen tawa li pali ilo pi jan musi sama akesi majuna. ni li pona lukin!

lon sitelen tawa ante mute, ilo pi jan musi li lon. jan pi ilo sona li lon ala, tan ni ilo pi jan musi li pona.

### ilo musi

## sona sama

* ilo jan
kulupu Minojan

tenpo pini la **kulupu Minojan** li lon ma Kiti lon telo suli Mesitelane.

pini pi tenpo kiwen sin la jan li open e kulupu Minojan. jan Minojan li pali e musi mute, e sitelen mute. ona li pali e nasin tu pi sitelen toki. taso, tenpo lon la jan ala li ken sona e toki ni. jan sona pi tenpo lon li sona ala e ni: kulupu Minojan li toki seme?

ona li tawa ma Kuma li esun. kulupu Minojan li esun e pan la kulupu Kuma li esun e kiwen ilo. jan pi kulupu Minojan li pali e tomo suli mute. taso, jan lon li sona ala e tan.
ma Sawa

**ma Sawa** li ma lili pi ma lawa Intonesija lon meso anpa pi ma lawa Intonesija, li ma telo pi suli nanpa luka luka tu wan (LLTW | 13) lon ma mi. jan wan ale mute mute mute ale ale ale (WAMMMAAA | 160 000 000) anu mute 56% pi jan pi ma Intonesija li lon ma ni. mute jan pi ma ni lon tenpo sike nanpa luka luka luka tu tu ale luka (#LLLTTAL | 1905) la, mute pi tenpo ni li mute. tenpo pini ni la, mute 80.6% pi jan pi ma Intonesija li lon ma ni. tenpo ni la, mute ni li lili tan ni: ona li tawa ma ante pi ma Intonesija. ma tomo lawa pi ma lawa Intonesija li ma tomo Sakata li lon kipisi pi pini suno pi ma telo ni. ni li pini nanpa wan pi pini suno pi nasin Pantula.

## ma kipisi lon ma Sawa
*ma Panten
*ma kipisi Sakata
*ma Sawa pi poka pi pini suno
*ma Sawa insa
*ma kipisi Jokijakata
*ma Sawa pi poka pi open suno
nena ma Tamatawakatanikanakowawajotamatejatulipukakapikimanakolonukupokawenuwakitanataju

li nena ma lili lon poka pi ma tomo Polankawa lon ma telo lete pi ma Otejalowa. sewi ona li sewi pi suli Mete 305 tawa telo suli.

jan mute li sona e ona tan ni: nimi pi ma ale la, nimi ona li suli nanpa wan lon ma ale. toki Majoli la nimi ona li jo e sitelen 85.

## kon
toki Majoli la, nimi li toki e ni:


 li jo e noka suli li tawa pi sijelo awen lon ma li tawa sewi lon nena ma li moku e nena ma. ma ni la, ona li kalama musi tawa jan olin ona kepeken  ona.


## o lukin kin

* ma tomo Sanwelepusukuwinkisikokelekuwelentolopusulantasilijokokokoko: ma pi nimi pi suli nanpa wan lon ma Juke.
* telo Sakakakamansakakasapanakankama: ma telo pi nimi suli nanpa wan, lon ma Mewika.
ma Ninsa

**ma Ninsa** li ma kipisi lon ma Sonko. lawa pi ma Sonko la ona li ma pi kulupu Uwisu. mute la ona li ma pi telo ala. kipisi pi nasin telo jelo li lon ona.
ma Opomonko

**ma Opomonko** (toki Monko: . toki Sonko: ) li ma kipisi pi ma Sonko. ona li lon poka tawa ma Monko, li lon poka tawa ma Sapikasi lon ma Losi. lawa pi ma Sonko la ona li ma namako pi kulupu Monko. taso, mute jan la jan pi kulupu An li nanpa wan lon ma Opomonko.

ma tomo lawa ona li ma tomo Oto. mute jan la ni li ma tomo nanpa wan ona. mute la ma pi telo ala en ma supa li lon ma Opomonko.
telo nasa kili

**telo nasa kili** anu **telo nasa tan kili sike lili** li telo nasa tan kili sike lili. ona li ken loje pimeja, li ken jelo walo. jan li open pali e ni lon tenpo pini. tenpo ni la, ni li wile e mani mute, taso jan mute li moku e ni. tenpo ni la, ma Kanse en ma Italija li pali e ni mute.


Red and white wine in glass.jpg|telo nasa kili loje en telo jelo
Burgundy_bottles.jpg|tenpo mute la, jan li poki e telo nasa kili kepeken poki kiwen
sitelen tawa Komunisi

ijo nimisitelen tawa Komunisi (*[[toki inli]] la Community*) li kulupu pi sitelen tawa. jan Dan Harmon li pali e ona. kulupu pi sitelen tawa ni li jo e sitelen tawa 110 lon kulupu lili luka wan. ona li lon tomo sona sewi kulupu li lon ma tomo Greendale pi lon ala. tenpo mute la, ona li toki e ijo sona pi jan mute.
toki Kuta

**toki Kuta** li toki moli pi kulupu toki Keman lon ma Elopa. jan sona li sona e ona tan lipu kiwen pi pimeja walo tan lipu ante kin. 

kulupu toki Keman ale pi sitelen lon la, toki Kuta li lon tenpo pi suli ale. lipu ona pi tenpo suli li lon tenpo sike ale nanpa tu tu. ona li kama weka lon tenpo sike ale nanpa luka wan tan ni: jan Kuta li kama weka tan ma, jan li pini kepeken e ona lon tomo pi jan sewi.

## kalama

### kalama open

* kalama /ε/ en kalama /ɔ/ li kalama open lili pi sewi insa. sitelen la, ni li sitelen tu ⟨ai⟩ li sitelen tu ⟨au⟩. kalama /r, h, ʍ/ monsi la, kalama [ɔ] li kalama sama ante pi kalama /i, u/.

### kalama pini
kon tawa

mun mi la, **kon tawa** anu **tawa kon** li ken tawa e ijo. kon suli lili li ken lete, taso kon wawa li ken pakala e kasi suli e tomo. nasin sewi mute la kon tawa li jan sewi. tenpo ni la, jan li ken pali e wawa kepeken ni. 

sewi pimeja la, kon suli wawa li lon mun ante. kon seli li kama tan suno mi kin; jan mute la, ni li sama kon tawa.


Tuulta_koivun_lehdissä.jpg|kasi li tawa tan kon tawa
Windenergy.jpg|ilo li pali e wawa kepeken kon tawa
musi Ijomesita

li musi ilo pi jan wan. jan RobTop (anu jan Robert Topala) li pali e musi ni. musi li kama lon tenpo mute ale luka luka tu wan (2013). musi la, jan o weka e ijo ike. musi li jo e ma mute luka wan (26). jan RobTop li pali e ma ni. ma mute tu (22) la, jan li ken ala ante e nasin ona. ma tu tu (4) la, jan li ken ante e nasin ona. jan li ken pali e ma ona. jan li ken musi e ma pi jan ante kepeken linluwi.
musi pi tomo telo utala

**musi pi utala tomo telo** li musi supa. tawa jan tu. ona li jo e lipu, lipu li jo e leko lili. jan li sitelen lon leko e lon pi tomo telo, anu jan li jo e tomo telo utala lili li tawa e ona lon lipu. jan ante li ken ala lukin e lipu, taso jan tu li toki e nimi leko, leko pi nimi ni li jo e tomo la, tomo li pakala. jan wan li jo ala e tomo la, jan ante li pona li sewi.

tenpo pi utala suli nanpa tu la, jan pi ma mute li musi e ona kepeken lipu, kepeken ilo sitelen. tenpo sike suli nanpa 1967 la, jan Milton Bradley li pali e nasin pi musi ni ante. nasin ni li kiwen li jo e tomo telo utala lili tawa musi. tan nasin musi ni la nasin pi ilo nanpa li kama, sitelen tawa li kama.

## tenpo pini
jan li ken pilin e ni: musi ni li sama lili tawa musi Basilinda. kin la, jan li toki e ni: jan utala pi ma Losi lon tenpo tan tenpo pi utala suli nanpa tu. tenpo sike suli nanpa 1907 la, lipu pi jan pi sitelen musi Ryurik Ivnev li toki e musi ni. kepeken esun pi musi ni nanpa wan li musi Salvo tan tenpo sike suli nanpa 1931 lon ma Mewika. nasin musi ante li kama lon. 

tenpo 1967 la, jan Milton Bradley li pali e nasin musi kiwen. nasin ni li kepeken e lipu kiwen e kiwen lili pi tomo telo. pali mute pi musi pi tomo telo utala li kama. nasin musi wawa li kama.

tenpo open pi musi ilo la, nasin musi pi musi tomo telo utala li kama. musi ilo li tan tenpo sike suli nanpa 1979 la musi ilo mute li lon ala lon tenpo ni. kulupu Ninteno li pali e musi ilo pi tomo telo utala tawa, musi ni li ante lili. ilo mute li kama jo e musi ni.

## tan sona
ma Sinkijan

**ma Sinkijan** li ma kipisi pi ma Sonko. ona li lon poka tawa ma ante mute: ni li ma Monko, li ma Losi, li ma Kasasan, li ma Tosiki, li ma Kilisa, li ma Akan, li ma Pakisan, li ma Palata. lawa pi ma Palata la kipisi lili tu pi ma Sinkijan li lon ma Palata.

nena ma li kipisi e ma Sinkijan. jan pi kulupu Uku en jan pi kulupu An en jan pi kulupu Kasasan en jan pi kulupu Uwi li lon. mute jan la kulupu Uwi en kulupu An li nanpa wan. tenpo poka la utala pi alasa weka li kipisi e kulupu, li pakala e jan. kulupu lawa pi ma Sonko li anpa e kulupu Uwi, li poki jan lawa e jan mute.
telo Kisikami

**telo Kisikami** (toki Anisinape la , ) anu **telo Supiwija** (toki Inli la ) li telo suli lon poka pi ma Mewika, lon poka pi ma Kanata. telo pi ken moku la ona li suli nanpa wan. telo ona li weka tawa telo Ulon, li tawa telo suli ante. pini la ona li weka tawa telo suli Alansi kepeken nasin telo Sanlokan.
nasin telo Sanlokan

**nasin telo Sanlokan** (toki Kanse la . toki Inli la *St. Lawrence River*) li tawa lon ma Kanata, lon ma Mewika. ona li pana e telo tan telo suli pi ma Amelika lete tawa telo suli Alansi. open ona li lon telo Antewijo. ona li tawa lon poka pi ma Antewijo, lon poka pi ma Nujo. kama la ona li tawa lon ma Kepeke. ma Kepeke la ma tomo Monkela en ma tomo Kepeke li lon poka ona. pini ona li lon telo sike Sanlokan.
ma Otawa

**ma Otawa** li ma tomo lawa pi ma Kanata. ona li lon ma Antewijo, li lon poka pi nasin telo Otawa, lon poka pi nasin telo Lito. ma Katino lon ma Kepeke li lon poka kin. mute jan la ona li nanpa tu tu lon ma Kanata.

tomo lawa mute pi ma Kanata li lon ma Otawa. jan lawa pi ma Kanata la tomo li lon. ma Otawa li jo kin e tomo sona mute, e tomo musi mute.
jan Malan

anu **jan Malija** li mama meli pi jan Jesu. ona li mama meli pi jan sewi. jan pi nasin sewi pi jan Jesu li toki e ona la ona li meli pona anu jan meli pona pi mi mute.

## lipu Pipija lon
### lipu toki pi tenpo pini lon
lipu pi tenpo pini la jan sewi li toki tawa e kulupu ona kepeken jan mute. jan ni li pana e toki sewi tawa jan ante. tenpo pi jan Malan li kama ala la jan ni li toki e ona. lipu pi jan Isaja 7:14 li sama ni:

jan sewi li pana e sitelen tawa sina. a! meli walo li pana e jan lili. nimi pi jan lili ni li ni: "jan sewi li lon poka mi mute."


kin la sitelen pi jan Malan li lon lipu pi tenpo pini. jan Malan li sama kasi seli (o lukin e lipu pi tawa kulupu 3:2) tan ni: ona li mama meli, taso ona li meli walo. (walo la jaki ala li lon ona.) kasi seli li seli la seli li moku ala e kasi.
### lipu toki sin lon
lipu pi jan Luka lon jan Malan li toki e "kon mi li suli e sewi" (1:46–55). toki ni ona li pona tawa jan mute.

## toki tawa jan Malan
jan pi kulupu Katolika en ante jan li toki tawa jan Malan. toki Lasina la toki wan li *"Ave Maria."* toki ni li lipu pi jan Luka lon (1:28, 42). jan li ante e toki ni tawa toki pona.
## tan sona
jan Kamelija

anu  li jan pi pali musi tan ma Nijon. ona li pali e kalama musi kepeken ilo, li pana e ona tawa musi ilo kalama. jan mute li sona e sona tan musi Sound Voltex, tan musi Hatsune Miku: Project Diva, tan musi Beatmania IIDX.

## tan sona
soweli Upe Seta

li soweli lili. ona li lon ma seli pi kiwen ko. mute la ona li lon ma Asalawakupa li lon ma Apika seli li lon ma Sajusi seli. soweli ni li lon kulupu soweli Kanite.

soweli ni li jo e lukin suli e kute suli. soweli Upe Seta li alasa e soweli. kute ona li ilo tawa kute e soweli tan weka mute li ilo tawa weka e seli tan sijelo. soweli ni li jo e linja pi selo sijelo suli lon noka tan ni: ko ma li seli li ike tawa noka. linja selo li ilo  tan ni: ona li seli e ona lon tenpo pimeja.

soweli Upe Seta li lape lili lon tenpo pimeja. tenpo suno la, ona li lape lon lupa ma. ona li lon kulupu.

ma la, soweli Upe Seta mute li lon. kulupu soweli ona li kama ala weka.

soweli Upe Seta li moku e soweli lili e lipu kasi e pipi e sike mama e kili. soweli ni li moku e telo lili e telo ala la, ona ken lon.

## tan sona
kulupu King Gizzard And The Lizard Wizard

kulupu **Kin Kisa An Ta Lisa Wisa**  li kulupu pi kalama musi li tan ma Oselija. ona li pali e kalama musi mute li pali e kalama musi pi kule mute.

## jan
kulupu ni li jo e jan luka luka wan:

* jan Su Makensi (Stu Mackenzie)
* jan Anpo Keni-Sumi (Ambrose Kenny-Smith)
* jan Sowi Waka (Joey Walker)
* jan Ku Ke (Cook Craig)
* jan Luka Awada (Lucas Harwood)
* jan Maka Kapana (Michael Cavanagh)

tenpo sike 2010 - 2019 la, jan Ewi Mu (Eric Moore) li lon kulupu ni.

## kalama musi
tenpo ni la, kulupu Kin Kisa An Ta Lisa Wisa li pali e kulupu 27 pi kalama musi ona:

* *12 Bar Bruise* ("*pakala sijelo pi kipisi 12 pi kalama musiI*"), tan tenpo sike 2012
* *Eyes Like The Sky* ("*oko tan sewi*"), tan tenpo sike 2013
* *Float Along - Fill Your Lungs* ("*o tawa waso, o moku e kon*"), tan tenpo sike 2013
* *Oddments* ("*ijo mute nasa*"), tan tenpo sike 2014
* *I'm In Your Mind Fuzz* ("*mi lon nasa lawa sina*"), tan tenpo sike 2014
* *Quarters!* ("*kipisi tu tu*"), tan tenpo sike 2015
* *Paper Mâché Dream Balloon* ("*sike lon ala pi lipu mute*"), tan tenpo sike 2015
* *Nonagon Infinity* ("*ale pi ijo pi linja luka tu tu*"), tan tenpo sike 2016
* *Flying Microtonal Banana* ("*kili jelo tawa waso pi kalama lili*"), tan tenpo sike 2017
* *Murder Of The Universe* ("*moli pi ale*"), tan tenpo sike 2017
* *Sketches Of Brunswick East* ("*sitelen pi ma Punwi I*"), tan tenpo sike 2017
* *Polygondwanaland* ("*ma Polikonwanalan*"), tan tenpo sike 2017
* *Gumboot Soup* ("*moku telo pi len noka*"), tan tenpo sike 2017
* *Fishing For Fishies* ("*alasa* *pi kala*"), tan tenpo sike 2019
* *Infest The Rats' Nest* ("*o lon tomo pi soweli lili*"), tan tenpo sike 2019
* *K.G.* ("*k.g.*"), tan tenpo sike 2020
* *L.W.* ("*l.w.*"), tan tenpo sike 2021
* *Butterfly 3000* ("*pipi 3000"*), tan tenpo sike 2021
* *Made In Timeland* ("*pali lon ma tenpo*"), tan tenpo sike 2022
* *Omnium Gatherum* ("*kulupu pi ale*"), tan tenpo sike 2022
* *Ice, Death, Planets, Lungs, Mushrooms and Lava* ("*lete, moli, mun, poka kon insa, soko, telo seli*"), tan tenpo sike 2022
* *Laminated Denim* ("*selo pi len sijelo*"), tan tenpo sike 2022
* *Changes* ("*kama* *ante*"), tan tenpo sike 2022
* *[[kalama musi Petotakonikapokalisotanopatananatananajaletonopanetasantapekininkomasiletanesin|PetroDragonic Apocalypse; or, Dawn of Eternal Night: An Annihilation of Planet Earth and the Beginning of Merciless Damnation]]* ("*moli suli tan akesi; anu, kama pi tenpo pimeja suli: pakala pi ma ale en kama pi ike suli*"), tan tenpo sike 2023
* *The Silver Cord* ("*linja walo*"), tan tenpo sike 2023
* *Flight b741* ("*tawa waso nanpa b741*"), tan tenpo sike 2024
* *Phantom Island* ("*ma kon*"), tan tenpo sike 2025
kulupu mama lawa pi ma Sonko

tenpo pini la kulupu mama lawa mute li lawa e ma Sonko. mute la jan li kipisi e tenpo pini pi ma Sonko kepeken nimi pi kulupu lawa.

## kulupu lawa ale

## tan sona


### lipu sona

*