open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
musi Manka la lipu pini

pini pi musi Manka la lipu li kama.  li sitelen e ni. musi Manka li jo ala e lipu suli ante.  li pali e musi, la ona li sona ala e pini ona. jan pi ilo Tuwita li toki pona lon jan Sulijen, la jan Nosi
li toki e ni: ona o pana e lipu pini. musi nanpa 1.9 Beta la lipu li kama. lipu la ijo wawa tu li toki lon pali pi jan musi. lipu li jo ala e nimi. taso jan mute li kepeken nimi .

sitelen pi kule laso tu li tawa lon tenpo suli. kipisi la nimi li pakala. jan mute li toki meso anu pona lon lipu, li toki lon nasa ona, lon ni: lipu la musi li sama sitelen lape. kulupu musi pi musi Manka li olin e lipu. toki suli ona li kama sitelen selo.

esun Mosan li pana e musi Manka. tenpo 2014 la esun Mikoso li moku e ona. tenpo 2022 la jan Sulijen li toki e ni: lipu pini la ona li ken ala e kepeken ali pi esun Mosan. tawa ona la esun Mikoso li awen kepeken lipu, la ni li ike tawa lawa. taso ona li wile ala utala lawa e esun. jan Sulijen li moku e soko nasa, la ona li kute e toki ona "sina olin", e olin tan jan musi, li ken e kepeken lipu ali. esun Mikoso li toki ala lon ni.

## pali; musi Manka la kepeken

 li pali e musi Manka. tenpo 2011 la ona en esun ona Mosan li wile pana e musi tawa jan ali. taso jan Nosi li sona ala e pini musi. ilo Tuwita la ona li toki e ni: "sina a li jan sitelen pona anu seme? sina suli, la ni li pona kin. sina wile ala wile pana e sitelen? jan li anpa e musi Manka la, ni o kama namako, o musi, o wawa." jan li toki pona lon jan Sulijen Ko. jan Nosi li lukin e lipu  tan jan Sulijen, li kama pilin pona lon nasin sitelen ona.:139

jan Sulijen li toki e ni: tawa jan Nosi la jan li moli e , la lipu o kama. taso jan Nosi li jan sitelen ala, li sona ala e lipu pona. jan Sulijen li ken pali tan wile ona. jan Sulijen li sona lili e musi. ona li kepeken ni lon . taso ona li sona ala e suli ona. jan Sulijen li musi ni kin, li sitelen e lipu. ona li pana e ni tawa jan Nosi, li toki e ni: ken la lipu o kama lili. jan Nosi la ala. ni li sama nasin ali ona. lipu en ijo pini ante li kama lon musi nanpa 1.9 Beta.

lipu la jan Sulijen en jan Nosi li pana ala e nimi. tawa jan lukin la ni li lipu pi kalama pona. ona li pana e nimi "End Poem". toki Inli la nimi "poem" li toki e ni: lipu li musi, li pona kalama.:140 jan Sulijen li kama kepeken nimi ni.

jan li moli e monsuta pini wawa, li lon , la lipu li kama. jan li kute e kalama musi "Alpha" tan jan C418. laso telo la ijo wan li toki e ni: "mi lukin e jan musi pi toki sina." laso kasi la ijo ante li toki e nimi jan. ijo tu li toki mute. mi kama ala sona e lon ona. taso tawa lipu "The Escapist" la ona li sama sewi. lili la nimi li pakala. jan li ken ala lukin e ona. pini lipu la toki mute li open kepeken nimi "kin ali li toki e ni".:141 pini li ni:
[laso ma]&nbsp;kin ali li toki e ni: "mi olin e sina tan ni: sina olin."
[laso telo]&nbsp;kin musi li pini. kin jan musi li kama lon tan ma lape. kin jan musi li open e ma lape sin. kin jan musi li lukin lape sin, li lukin lape wawa. kin jan musi li ali. kin jan musi li olin.
[laso telo]&nbsp;sina jan musi.
[laso ma]&nbsp;o kama lon.

## tan sona
ma Weneto

li ma kipisi lon ma Italija. ma tomo Wenesija li ma tomo lawa ona. jan 4'86'53'80 li lon ona. suli Kilo Meton lipu la, ona li suli 1'83'45.

## sijelo ma

ma kipisi ni li lon poka pi ma Weneto: ma Pijuli Wenesija Sulija en ma Emilija Lomanja en ma Lonpasija en ma Tensino Ato Asite. ma Weneto li lon poka pi ma Esalasi la ma kipisi Siko en ma kipisi Kenten.

nena ma pi kulupu Alepi li lon ma Weneto. ona la, kulupu lili Tolomite. nena ma pi suli nanpa wan li nena ma Mamolata; ona li lon ma kipisi Peluno, li lon ma Tensino Ato Asite kin.

pini pi linja telo Po li lon ma Weneto. ma Italija la, ona li linja telo pi suli linja nanpa wan. kin la, linja telo Asite li lon.  li lon. lon poka pi telo suli Asilasiko la, ma Weneto Pijuli pi nena ala li lon.

## seli kon
telo suli en telo Kata li weka e seli tan kon lon tenpo seli, li pana e ona lon tenpo lete. nena ma li weka e kon lete. ni la, ala la kon li seli ike li lete ike.

lon poka pi nena ma la, tenpo seli li seli lili, tenpo lete li lete mute, ko walo lete li ken kama tan sewi.

lon poka pi telo suli la, tenpo lete li ken lete mute, tenpo seli li seli mute, kon li ken jo e telo mute lon tenpo seli.

## toki
jan ale li toki Italija. jan mute li toki Weneto. nasin mute pi toki Weneto li lon. toki pi kulupu Loma la, toki Weneto en toki Katejano en toki Kanse en toki Potuke li lon kulupu lili sama.

ma kipisi Peluno la, jan li toki Lasin. jan li toki Sinpa lon  lon .

lipu lawa la, toki pi ma Weneto li ala. ma Weneto li ken ala pana e toki ona tawa lipu lawa; ma kipisi luka taso pi ma Italija li ken ni. taso, kulupu lawa pi ma Weneto li wile pana e toki Weneto.

## tan sona
suwi pimeja

suwi pimeja li suwi tan kili Kaka seli. ona li ken telo li ken kiwen li ken ko. tan ona li kulupu Majo Sinkipe (ma ni li kama ma Ekato lon tenpo pi lipu ni). tenpo kama la suwi pimeja li kama tawa ma Elopa. 

## pali
kasi pi kili Kaka li jo e kon uta ike o kama ante tan ijo lili. ijo lili li ante e ona la kili ona li kama telo ala li kama jaki ala li kama seli. selo ona li kama weka li kama ko. jan li pana e telo kili e ko suwi tawa ona kin. suwi pimeja pi telo soweli li jo e telo soweli.

## suwi pimeja lon tenpo pini
kepeken nanpa wan pi suwi pimeja li telo nasa pi kulupu Ome. kulupu Maja en kulupu Ate la suwi pimeja li pona tan jan sewi suli. kulupu ante la ona li mani. jan Penan Kote li jan nanpa wan pi suwi pimeja lon ma Elopa. suwi pimeja li misikeke lon ma Elopa kin li kama jo e suwi e namako. kulupu pi tenpo sike nanpa 1700 la pali pi suwi pimeja li kama pona. tan ni la jan li pali e suwi pimeja pi telo soweli. suwi pimeja li kama moku li kama telo ala. kulupu pi tenpo sike nanpa 1900 la ike li lon tawa kulupu pali pi suwi pimeja Kapewi tawa kulupu pali Pa tan pali pi ma Apika.
jan Nalupi

jan Nalupi (toki Inli: Narpy) li kalama e toki en pali e tawa-sitelen musi (sina kama la: suno 10, tenpo pi 2002 [tenpo pi 23]) li tan ma Mewika,

lipu musi en toki pi jan Nalupi li wile pana e pilin nasa pi olin en pona.

### musi
jan Nalupi li pali kalama musi.
kalama musi tan jan Nalupi:
* kalama musi: lon ala (elsewhere, 2023)
* kalama musi: esun pi moku telo pimeja (café, 2024)
* kalama musi: tenpo seli li pini (summer's end, 2024)
musi Sutansu Keto

anu  li kulupu pi ijo musi. ona la, ilo musi en sitelen tawa musi en lipu musi li lon.

musi ilo ona li ilo pi nasin ni: jan li kepeken ona la, ona li pali lili, li lukin taso e sitelen nimi. ilo li sama lipu nimi.  en  li pali e ona, li open pana e ona tawa jan lon tenpo sike nanpa 2009. musi ni la, jan li ken ante e ni: musi li toki e seme. ijo lon musi li kama ante tan wile pi jan kepeken. jan li ken musi ni kepeken ilo ni: ilo Winto, en ilo Antowi, en ilo Ajose, en ilo Epa nanpa 360, en ilo Pulesuteson nanpa 3, en ilo Pulesuteson nanpa 4, en ilo Pulesuteson Potapulu, en ilo Pulesuteson Wita, en ilo Nintento Suwi.

sitelen tawa la,  li pali e ona lon tenpo sike nanpa 2011. kipisi MTT li lon. lipu la,  li pali e ona lon tenpo sike nanpa 2009. ona li open pana e lipu la, kulupu li open ala pana e ilo, li open lon tenpo kama.

 li kipisi nanpa tu pi musi ni. ijo musi la, tenpo ona li lon insa pi tenpo pi musi nanpa wan. musi ilo ona li kama lon tenpo sike nanpa 2015. sitelen tawa ona li kama lon tenpo sike nanpa 2015.

musi ni la,  li jan nanpa wan. ona en jan ante li pali e ilo nasa ni: ona li ken tawa e sona tawa tenpo pini. ilo ni la, ona li ante e tenpo pini e tenpo kama.

## tan sona
kulupu Sonkokonsantan

li kulupu lawa pi ma Sonko. ona li kama lon tenpo sike 1921 li kama lon ma tomo Sane. tenpo ni la jan Si Sinpin li lawa e ona. ona li kulupu pi nasin loje.
## mute jan lon kulupu suli pi jan ale lon ma Sonko

## tan sona


## toki
ma tomo Lilijan

ma tomo Lilin(toki Sonko:醴陵市 lǐ líng shì)li ma tomo wan pi ma Sonko.ona li ma tomo wan pi ma tomo Suso.ona li ma tomo wan pi ma Unan.jan li toki kepeken toki Lilin pi toki Kan lon ma tomo Lilin.   

## [[kiwen ko]] en [[kule pi open wawa]]
ma ale la,kule pi open wawa li tan ma tomo Lilin,kiwen ko pi mute nanpa wan li pali lon ma tomo Lilin.ken la,sina kepeken e kule pi open wawa en ko kiwen tan ma tomo Lilin.
ma kipisi Pulan

li ma wan pi ma Sonko.

## tan nimi
nimi *湖南* li tan ni: ona li lon poka seli pi telo suli Tonsin.
## jan pi ma Pulan
### [[jan Mo Seton]]

jan Mo Seton li jan lawa nanpa wan pi ma Sonko,kin la,ona li mama pi ma Sonko. ona li tan ma Pulan.
ma kipisi Pela

**ma kipisi Pela** (toki Malasija anu toki Inli : Perak,toki Sonko:霹雳州.toki Tami:பேராக்) li ma kipisi pi ma ma Malasija. nimi Perak li tan toki Malasija. kon ona li kiwen mani walo.

## lipu ma
jan JanKaKo

li jan pi ma Intonesija. tenpo ni la ona li lon ma Antewijo pi ma Kanata. ona li tonsi.

## sona tenpo
tenpo open la ona li pali e sitelen tawa pi ilo Flash. ona li pana e ijo ni tawa lipu DeviantArt.

tenpo suno nanpa 20 pi tenpo mun nanpa 9 pi tenpo sike nanpa 2016 la ona li pana e sitelen tawa BWEKHer's Dozen [MV] lon lipu Jutu. sitelen tawa ni li pali open pi lipu Jutu ona.

tenpo sike nanpa 2023 la ona li kama lon kulupu VFur.

tenpo sike nanpa 2024 la kulupu OSU! li toki suli e jan JanKaKo,ona li pali jan suli e jan JanKaKo.

## pali ona
### poki pi kalama musi
* *Paper Alibis* (2019)

### kalama musi
* *Artificial Abandonment* (2017)
* *Silly Plans* (2019)
* *Circus Hop* (2020)
* *It's Normal* (2020)
* *You're Just Like Pop Music* (2021)
* *Good Morning, Mr. Sunfish!* (2021)
* *You'll Be Gone* (2021)
* *Top 10 Things To Do Before You Die* (2022) 
* *Fallacy* (2022) 
* *Silly Plans ~ Revisit* (2023) 
* *Memory Merge* (2024) 
* *Waterland* (2024) 
* *Linger in the Rain* (2024) 
* *If I Were to Die* (2025)
* *I Still Create* (2025)
* *So Long* (2026)

### kalama musi pi pali kulupu

* *See You!* (2021)  – Kennyoung
* *Trash Talkin*' (2023)  – Kennyoung
* *Blue Bird* (2023)  – Ivycomb, Moka
* *INFAMOUS*' (2025)  – Ivycomb, Stephanafro

## tan sona
kulupu Ato Sowani Sakomo

en  en  li jan musi li tan ma Italija, li pali e sitelen tawa musi. ona li kulupu la, nimi kulupu li nimi pi ona tu wan li nimi ni: . musi pi sitelen ona li tan ni: jan pi ma Italija lete en jan pi ma Italija seli li jo e nasin ante.

## tenpo pini

### open kulupu
lon pi jan Ato li open lon ma tomo Palemo, taso ona li awen lon ona lon tenpo lili. ona li tawa ma tomo Milano, li kama sona e jan Sowani. jan Sowani li tan ma tomo Milano. ona tu li kama sona e tawa musi. ona li kama sona e toki musi pi kalama musi lon . ona tu li kama jo e lipu suli ni: ona li toki e ni: jan tu ni li sona suli e toki musi pi kalama musi. jan Sowani li kama jo e ona lon tenpo sike nanpa 1977, jan Ato li kama jo lon tenpo nanpa 1978. ona tu li pana e pilin musi tawa jan kepeken toki, li kama jo e mani kepeken nasin ni. ona tu li kama lon kulupu ni: kulupu li pali e sitelen tawa **.

jan Sakomo kin li lon kulupu ni, li jo e lipu sona pi tomo Asenale. kin la, ona li jan pi sona sijelo. ona li pali tu ni lon tenpo sama.

## tan sona
sike lili kon li lon telo moku lete

**sike lili kon li ken lon telo moku lete**. ni li ken tan jan, li ken tan ala jan.

## seme la ni li ken

telo H2O en kon CO2 li lon la, wawa li lon poka ale ona la, ona li kama wan, li kama telo wan pi kule ala. wawa li pini lon la, ona wan li open kama tu, la telo mute en kon lili li lon. kon lili li lon telo la, ona li kama sike lili, la sike lili kon mute li awen kama lon. kon ale li weka tan telo la, sike lili li pini kama lon. telo li kama tan nena ma. nena ma ni li lon: ona li pana e telo la kon li lon telo ona. taso, nena li pana e telo pi kon ala la, jan li ken pana e kon tawa ona.  nena ma ni en nena ante li pana e telo kon: nena Lotopi lon ma Pokalija, en nena Mesilija lon ma Maketonija, en nena Tanusu lon ma Tosi. jan li ken pana e kon tawa telo moku ante la ni li ken pona tawa jan. telo pi lipu kasi li ken jo e kon. telo nasa pan jelo li jo e kon CO2, taso ona li ken jo e kon N2 kin. telo kili suwi li ken jo e kon. jan li ken pana e kon tawa telo mute lon tomo pali suli kepeken ilo suli, li ken pana e kon tawa telo lili lon tomo jan kepeken ilo lili.

## seme la jan li kepeken telo ni

jan li ken wile pana e selo pan tawa moku. jan li pali e pan kepeken telo kon la, sike kon li awen lon pan. jan li ken pana e kon tawa pan kepeken soko lili kin. jan li ken wan e telo kon e telo pi sona nasa. ni li ken pona tawa jan. jan li ken weka e kule jaki tan len sijelo kepeken telo kon.
toki Mansi

toki Mansi li toki Ukuli (lon toki Inli: Ugric), lon la toki kulupu suli Ulali. nimi sin ala pi toki ni li toki Poku (Vogul). toki pi sama mute tawa ona li toki Ansi, en toki pi sama lili tawa ona li toki Mosijo. toki Mansi li jo e ma pi ken ale ala: ma toki ona li insa ma Losi, insa ma Anti-Mansi pi jo e ken lili (lon toki Inli: Khanty-Mansi Autonomous Okrug). toki esun kepeken jan pi toki e toki Mosijo en e toki Ansi li ken ala.

toki ni li jo e ala e jan mute pi toki e ona. jan pi ken toki e toki ni li sama 2100.

## nasin toki
jan mute li sona e ni: toki Mansi li toki wan. taso, ni li lon ala. toki Mansi li kulupu toki. ona li jo e nasin toki pi nanpa tu tu:

* toki Mansi lon sinpin
* toki Mansi lon poka open pi suno
* toki Mansi lon poka open pi suno ala
* toki Mansi lon monsi

toki ale ni la, 3 tan ona li moli. toki Mansi lon sinpin li jo e jan pi toki e ona taso. toki ni mute li jo e toki lili kin.

jan tan ma Losi li wile pali e ni: toki Mansi o jo e jan pi wile kama sona e ona mute.

tenpo mute la, jan pi toki e toki tan kulupu toki Mansi li ken ala sona e toki pi toki ante tan kulupu toki ni.

toki mama pi toki kulupu lili li ni toki Palata Mansi, en mama pi mama ona li toki Palata Opu-Uki.

## nasin sitelen
toki pi kulupu toki Mansi li sitelen kepeken e nasin sitelen Silili (Cyrillic). taso, kule pi sitelen Silili ni li jo e ante lili.

nasin sitelen pi toki Mansi lon sinpin:

## nanpa lon toki Mansi lon sinpin poka toki Mosijo

## UDHR lon toki Mansi lon sinpin
toki wile nanpa wan:

Ма̄ янытыл о̄лнэ мир пуссын аквхольт самын патэ̄гыт, аквте̄м вос о̄лэ̄гыт, аквте̄м нё̄тмил вос кинсэ̄гыт. Та̄н пуӈк о̄ньщēгыт, номсуӈкве ве̄рме̄гыт, э̄сырма о̄ньщэ̄гыт, халанылт ягпыгыӈыщ-яга̄гиӈыщ вос о̄лэ̄гыт.

## tan
telo suli Tonsin

telo suli Tonsin(toki Sonko:洞庭湖 dong4 ting2 hu2） li telo suli wan lon insa pi ma Unan en ma Upe.ona li telo suli pi suli nanpa tu wan lon ma Sonko.               

## sona ona
tenpo pini en sitelen pi ma Sonko la jan mute li sona e ona.

## tan sona
jan Sesi Wan

, anu  li jan lawa nanpa tu pi ma Mewika. jan Tana Tan li kama jan lawa pi ma Mewika la, ona li kama jan lawa nanpa tu lon tenpo sike 2025.

## kulupu mama
tenpo sike 2014 la,  li kama jan olin ona. ona li jo e jan lili tu wan.

## tan sona
ma Upe

**ma kipisi Upe** (toki Sonko:湖北省hu2 bei3 sheng3) li ma kipisi pi ma Sonko. ma tomo lawa ona li ma tomo Uwan(toki Sonko:武汉 wu3 han4). poka lete ona li ma Sansi(toki Sonko:陕西shan3 xi1）en ma Onan(toki Sonko:河南 he2 nan2), poka seli ona li ma Unan en ma Sijansi(toki Sonko:江西jiang1 xi1).poka suno kama ona li  ma Anwe(toki Sonko:安徽 an1 hui1). poka suno weka ona li ma Sonsin(toki Sonko:重庆chong2 qing4). ona li lon insa pi ma Sonko.

## tan nimi
nimi 湖北 li tan  ni:ma Upe li lon poka lete pi telo suli Tonsin.

## tenpo pini
tenpo Sija (toki Sonko:夏朝xia4 chao2)la ,ma ni li jo e kon pi ma Sija. tenpo San(toki Sonko:商朝shang1 chao2)la,ma San li jo e ma ni，ma tomo Panlon(toki Sonko:盘龙城pan2 long2 cheng2) li lon ma ni.

tenpo Sunsijosanko(toki Sonko:春秋战国时期chun1 qiu1 zhan4 guo2 shi2 qi1)la,ma tomo lawa pi ma Upe li ma tomo wawa pi ma Su(toki Sonko:楚国chu3 guo2).

tenpo ma tu wan pi ma Sonko la,ona li ma wawa pi ma U(toki Sonko:吴国wu2 guo2).

tenpo Tasin (toki Sonko:大清 da4 qing1)la,ma tomo Anko(toki Sonko:汉口镇han4 kou3 zhen4) li ma tomo wan pi ma tomo wawa tu tu pi ma Sonko ,ona li ma tomo esun.

tenpo ni la,ona li ma wawa wan pi ma Sonko.

## jan wawa pi ma Upe
**jan lawa Suwan pi ma Su(toki Sonko:楚庄王chu3 zhuang1 wang2）**

sitelen poka li sitelen ona.
tenpo Sunsijo (toki Sonko:春秋时期） la ,ma Su(toki Sonko:楚国）li wawa mute mute anpa lawa ona.ona li jan lawa tan tenpo sike sinpin 613,ona li moli lon tenpo sike sinpin 591.

## ma pi pona lukin

**tomo Wana**

sitelen poka li tomo Wana(toki Sonko:黄鹤楼huang2 he4 lou2).ona li kama lon tan tenpo sike 223.

**telo suli lon ma pi suno kama pi ma Uwan(toki Sonko:武汉东湖wu3 han4 dong1 hu2)**

ona li ma pi lukin pona AAAAA tan tenpo sike 2013. ma Uwan. nimi ona li tan ni:ona li lon ma pi suno kama pi ma Uwan.

## ma pona ona
ma Owajo pi ma Mewika.

## tan sona
toki Lilijan

**toki Lilijan** (toki Sonko :醴陵话li3 ling2 hua4)li toki wan pi toki Sonko. ona li toki wan pi toki Kan. jan mute li toki kepeken e ona lon ma tomo Lilin pi ma Sonko. tenpo mute la, jan lili mute li toki e ona tan toki jaki. jan suli li kepeken e ona sama toki pi nanpa wan. ma pi kama sona pi ma tomo Lilin li toki kepeken e toki Sonko .ona li jo e nimi mute pi toki pi ma Unan. ona li sama toki ante pi ma Sonko. jan pi toki Sonko li sona ala e toki pi toki Lilin. jan pi ma ante li toki kepeken toki Lilijan tan jan pi ma tomo Lilin li kama ma ona. jan mute pi ma tomo Lilin li toki kepeken toki Lilin lon ma Sanson (toki Sonko:深圳 sheng1 zhen4). ona li jo e nimi pi toki Kantun en toki Sisuwan en toki Min en toki Sijan en toki Sonko. ante ona en toki Sonko li sama toki Topisin sama toki Inli. ona li jo e nasin toki ante mute.

## kalama

### kalama suli

### kalama lili

**kalama pi anpa en sewi**

## nimi pi toki Lilijan
ȵaʊ31:toki!

kɔ44 sɿ33 sa33 li55?:ni li seme?

ŋɔ33 sɿ33 nimi sina.:mi ____.

## tan sona
kule pi open wawa

kule pi open wawa (toki Sonko:烟花 yan1 hua1,toki Inli:firework) li ilo musi .ona li lukin pona mute.tenpo mute la,jan li musi e ona lon tenpo pimeja.jan mute li pilin pona tawa ona.ona li tan ma tomo Lilin.

## tan sona
toki Wijosa

**toki Wijosa** li toki sin li toki wan tan toki mute. kulupu li pali e ona. tenpo ni la, ona li jo e sijelo mute pi sama ala.

toki ni li jo e lawa tu wan:
* o ante ala e ona tawa toki Inli tawa toki ante kin.

* jan ante li ken sona e toki sina la, toki sina li pona.
ni la, jan pi toki Wijosa li ken kepeken nasin toki ante.

jan li ken kama sona e toki Wijosa kepeken sitelen.

## tan sona
toki Pomosa

**toki Pomosa** (toki Pomosa:Formosan) li toki sin. jan Sosi Samanasa (toki Kanse:George Psalmanazar) li pali e ona.

## lipu lili
Amy Pornio dan chin Ornio vicy, Gnayjorhe sai Lory, Eyfodere sai Bagalin, jorhe sai domion apo chin Ornio, kay chin Badi eyen, Amy khatsada nadakchion toye ant nadayi, kay Radonaye ant amy Sochin, apo ant radonern amy Sochiakhin, bagne ant kau chin malaboski, ali abinaye ant tuen Broskacy, kens sai vie Bagalin, kay Fary, kay Barhaniaan chinania sendabey. Amien.

tawa toki pona:

mama pi mi mute o,sina lon sewi kon.nimi sina li sewi.ma sina o kama.jan o pali e wile sina lon sewi kon en lon ma.o pana e moku pi tenpo suno ni tawa mi mute.o weka e pali ike mi. sama la mi weka e pali ike pi jan ante.o lawa ala e mi tawa ike.o lawa e mi tan ike.tenpo ali la sina jo e ma e wawa e pona.Amen.

## tan sona
ma Kansi

li ma wan poka ma Mewika.ma tomo lawa ona li ma tomo Kiwe(toki Inli:Key West).tenpo suno 23 pi tenpo mun 4 pi tenpo sike 1982 la,ona li ma wan tan jan li pilin ike tawa ni: kulupu alasa pi ma Mewika lon linja selo ma (toki Inli: United States Border Patrol, USBP）ma li pali e tomo alasa .jan mute la, ona li musi pi jan li pilin ike.taso,ma tomo Kiwe li awen e nimi Conch Republic.tenpo suno 23 pi tenpo mun 4 pi tenpo sike ale la, tenpo suno pi wan pi ma Kansi li lon tan mute e jan kama tan mani.

## tenpo pini
**wan ona**

*tan*

tenpo sike 1982 la,kulupu alasa pi ma Mewika li pali e ilo pini.ona li pini e tomo tawa ale tan ma Lowita tan alasa e misikeke pi ken ala en jan kama pi ken ala.tenpo mute mute la.kulupu lawa pi ma tomo Kiwe li pilin ike tan ni:ilo pini ni li ike e jan weka pj ma tomo Kiwe en esun pi jan kama.tenpo mute mute la,jan Teni Walo li toki tawa kulupu lawa,ona li pana e toki tawa tomo lawa pi ma tomo Majami(toki Inli:Miami),taso tomo lawa li kama jo ala e pana ona,tan ma Mewika li ken pali e ilo pini tan alasa tan lawa ma.

*kama wan*

tenpo suno 23 pi tenpo mun 4 pi tenpo sike 1982 la,jan Teni Walo en kulupu lawa pi ma tomo Kiwe li toki e ni:ma ni li ma wan,nimi ona li ma Kansi.ona li toki e ni:kama utala e ma Mewika.(pana e pan wan tawa jan pi len pi kulupu utala telo pi ma Mewika.)kama wan li pini la,ona li toki e ni:ma ni li anpa.ona li wile e mani Mewika 1000000000 tan tawa ike anpa ma Mewika.musi ni li toki e ike pi ma ni.pini la,ilo pini li lon ala.

*lanpan e [[nasin Sewema]]*

tenpo suno nanpa 13 pi tenpo mun nanpa 1 pi tenpo sike nanpa 2006 la,jan Pita Antesen li toki e ni:nasin Sewema li wan pi ma Kansi.

## tan sona
sinpin li pana sin e lukin

ijo li lukin e sinpin ni la, ijo li kama lukin e ni: sinpin li lukin e ona. ni li tan ni: suno li kama lon ona la, sinpin li pana sin e suno. ona li tawa sike e nasin pi tawa suno, tawa ni: ona li weka kepeken ante sama. sinpin nasin la ona li awen tawa lon nasin kama. taso ona li tawa sama nasin tan tawa poka pi pilin sinpin.
ma Wewesinja

li ma kipisi pi ma Mewika. ma Wewesinja li open lon tenpo sike nanpa 1863.

ma Owajo en ma Pensiwenja en ma Mewilan en ma Wesinja en ma Kentaki li lon poka pi ma Wewesinja.
jan Kija Sama

li jan lawa pi ma Juke tan jan. jan Wisi Suna li pini e tenpo lawa ona la, ona li kama jan lawa lon tenpo sike 2024. ona li tan kulupu Lepa.
jan Jun Sanjo

li jan lawa nanpa mute pi ma Anku. ona li pali e lawa pi kulupu utala pi ma Anku lon tenpo sike 2024.
jan Kin Sonun

jan Kin Sonun (toki Soson : 김정은／金正恩) li jan lawa pi ma Soson.jan Li Sesu li meli ona.

## tan sona
toki Ansi

toki Ansi li toki lon kulupu toki Ukuli, insa kulupu toki Ulali. nimi ante/sin ala pi toki ni li toki Osija (Ostyak). sama toki Mansi la, ona li toki wan ala. ma pi toki ni li insa ma Losi, lon ma Anti-Mansi pi jo e ken lili (lon toki Inli: Khanty-Mansi Autonomous Okrug). nanpa pi jan kepeken e toki ni li 14.000~.

## kule pi toki Ansi

## UDHR lon toki Ansi
toki Ansi lon sinpin:

Шуши мирӑт ияха муй па атэԯта вәԯты щир тӑйԯӑт, 

хуԯыева хӑннєхәйт па мєт вуԯаң вәԯьня вєрӑт, щитӑт 

мўвтєԯ мирӑт вєрӑт вантты па тўңматты тӑхи мўвтєԯ 

мирӑт вәԯты щир декларация нєпекн хӑншман па 

артаԯуман вәԯԯӑт.

## tan
ma Sepoka

ma Sepoka (toki Italija:Principato di Seborga) li ma wan lon ma pi suno weka pi ma Italija.ona li poka ma Kanse.tenpo sike 1963 la,jan Sosi Kapo(toki Italija: George Carbone) li alasa e tenpo pini pi ma tomo,ona li sona e ni:ma tomo ni li tan tenpo sike 954. tenpo sike 1079  tawa tenpo sike 1729 la,ona li ma wan.jan li wile e ni:ona li ma wan.

## tan sona
monsuta Pukasali

monsuta Pukasali(toki Soson: 불가사리) li monsuta lon toki musi pi ma Soson en ma Anku. jan li pali e ona kepeken pan palisa lili kepeken telo loje. ona li wile moku e kiwen.

## tan nimi
ken la ,kon pi nimi ona li ni:ijo li ken ala moli e ona.

ken la ,kon pi nimi ona li ni :seli li ken moli e ona.

## tan sona
akesi seli Su

akesi seli Su (toki Sonko:烛龙 zhu2 long2) li akesi seli lon epiku pi ma Sonko.

## ona lon [[lipu Sane]]
lipu Sane (toki Sonko:山海经 shan1 hai3 jing1) li sitelen e ni:“西北海之外，赤水之北，有章尾山。有神，人面蛇身而赤，直目正乘，其瞑乃晦，其视乃明，不食不寝不息，风雨是谒。是烛九阴，是烛龙。”

**toki pona**

lon selo pi telo suli Sipe,lon ma lete pi telo Si,nena Sanwe li lon.sewi li lon,sinpin ona li sinpin jan ,sijelo ona li sijelo akesi linja,ona li loje.oko ona li linja.ona li pini e oko ona la tenpo li tenpo pimeja.ona li open e oko ona la tenpo li tenpo suno.ona li lape ala li moku ala,ona li ken moku e telo sewi e kon.ona li Susijowin li akesi seli Su.

## tan sona
toki Jeki

toki Jekisu (toki Inli:Yerkish) li toki sin tan toki pi insa jan en soweli jan.ona li toki kepeken supa nena.sitelen nimi li lon supa nena.

## tan sona
lawa pi kulupu utala lon ma Anku lon tenpo sike nanpa 2024

tenpo Awa nanpa 22 pi tenpo suno nanpa 3 pi tenpo mun nanpa 12 pi tenpo sike nanpa 2024 la, jan Jun Sanjo li open e toki suli lon ilo pi sitelen tawa li toki e ni:  li pona tawa ma Soson li wile ike e kulupu lawa kepeken tenpo pi ante lawa utala. ona li open e lawa pi kulupu utala lon ma Anku lon tenpo sike nanpa 2024 

kulupu utala lawa li toki e ni:

# jan li ken ala toki lon kulupu lawa li ken ala pali e ijo pi kulupu lawa.
# jan li ken ala utala e nasin lawa jan li ken ala toki e ni: nasin lawa jan li ike. jan li ken ala toki e ijo pi lon ala tawa ante pilin jan.
# jan li wile pana e lipu la kulupu lawa li ken toki e ken ala ken pana.
# jan li ken ala pini e pali tan ni: ona li ike e kulupu.
# jan pi pona sijelo o kama o pali lon tenpo Awa 48. jan li ni ala la kulupu lawa li ken ike tawa ona.
# ike o tawa ala jan pi ike ala lon ma Anku.

tan ni la jan mute li pilin ike tawa jan Jun Sanjo li weka e ona tan lawa.

## tan sona
toki Ko Wawa

**toki Ko Wawa** (toki Ko Wawa: kót wàwa /kot˦ wa˨waː˧/."toki wawa") li toki sin tan toki pona tan jan Deschutron.
kulupu Lipi Temoka pi ma Juke

anu  li kulupu pi nasin lawa lon ma Juke. jan Ewa Tewi li lawa e ona. kulupu lawa Komon la, ona li jo e jan 72. tenpo sike 2024 li pini la, jan 60,000 li lon kulupu.

ona li kulupu suli nanpa luka lon nasin lawa pi ma Juke: kulupu Lepa en kulupu Konsewasi en kulupu Wipon en kulupu Kin li suli mute. ma Ele lete la, kulupu li pona tawa kulupu Alajan.

kulupu Lipi en kulupu ''SDP'' li kama wan lon tenpo sike 1988 la, kulupu Lipi Temoka li open.

nasin lawa pi ken sama en nasin mani li pona tawa kulupu Liten.

## tenpo pini
tenpo mute la, ma Juke li jo e kulupu tan nasin lawa pi ken sama. ona li open kepeken kulupu Wika lon poka tenpo sike 1680. tenpo sike 1859 la, kulupu pi nasin ni li kama wan: kulupu Lipi li open.

utala suli nanpa tu li pini la, kulupu Lipi li kama anpa tan ni: kulupu Lepa li kama suli. tenpo sike 1951 la, kulupu Lipi li lon anpa mute: jan pi kipisi nanpa 2.5% li wile e ona; kulupu Komon la, ona li jo e jan luka wan.

## wile ona
kulupu Liten li wile ante e lipu lawa pi ma Juke. ona li wile e ni: jan li wile e jan lawa kepeken jan kulupu tan kipisi pi wile ale. 

kulupu ma Elopa li pona tawa ona. ma Juke li weka tan kulupu ma Elopa la, kulupu Liten li wile ala e ni.

## lawa insa
### nasin
kulupu Lipi Temoka li kipisi tan ma kipisi pi ma Juke. kulupu pi ma Inli en kulupu pi ma Suko en kulupu pi ma Kinli li 

tu lon tenpo sike la, jan pi kulupu Liten li ken kama e tomo wan. jan kulupu ale li ken toki lon utala toki li ken pana e wile lon nasin kulupu: wile ona li sama tan jan kulupu ale. kin la, ona li ken pana e wile ona kepeken kulupu pi ilo sona.

### jan lawa

sona li tan ni:

Paddy_Ashdown_(2005)_(cropped).jpg|jan Pasi Atan, tenpo 1988-1999
Charles_Kennedy_MP_(cropped).jpg|jan Sa Kenesi, tenpo 1999-2006
Official portrait of Lord Campbell of Pittenweem crop 2.jpg|jan Min Kanpa, tenpo 2006-2007
Nick_Clegg_(2011)_(cropped).jpg|jan Ni Ke, tenpo 2007-2015
Official_portrait_of_Tim_Farron_MP_crop_2.jpg|jan Tin Pewon, tenpo 2015-2017
Official_portrait_of_Sir_Vince_Cable_crop_2.jpg|jan Win Kepe, tenpo 2017-2019
Official_portrait_of_Jo_Swinson_crop_2.jpg|jan So Sinson, tenpo 2019-2020
Official_portrait_of_Ed_Davey_MP_crop_3,_2024.jpg|jan Ewa Tewi, tenpo 2020-ni


## jan li wile la nanpa
### kulupu Komon

## tan sona
ilo utala kipisi

ilo utala kipisi li ilo utala.ilo utala kipisi li ken kipisi e ijo,ilo kipisi la,ilo utala kipisi li suli lon tenpo mute.tenpo mite la,ilo utala kipisi li jo e palisa lon anpa e  ilo kipisi lon sewi.tenpo mute la,poki pi ilo kipisi li lon ilo kipisi.
jan Pasa Alasa

jan Pasa Alasa (toki Alapi:بشار الأسد‎,Baššār al-ʾAsad,kalama pi toki Alapi lon ma Lunpan: [baʃˈʃaːr elˈʔasad]) li jan lawa sinpin pi ma Sulija. tenpo ni la,ona li lon ma Lusi tan alasa e awen.

## tan sona
ma kipisi Salan

**ma kipisi Salan** (toki Tosi:Saarland) li ma kipisi pi ma Tosi.

## ma pona ona
ma tomo Tensin pi ma Sonko.

## tan sona
ma tomo Tensin

ma tomo Tensin (toki Sonko:天津tian1 jin1) li ma tomo wan pi ma Sonko.

## ma pona ona
ma lili Salan pi ma Tosi

## tan sona
ma Iku suli

ma Iku (toki Lusi:Ирку́тская о́бласть,Irkutskaya oblast.toki Pula pi kulupu toki Monko :Эрхүүгэй можо,Erkhüügei mozho) li ma kipisi pi ma Lusi.

## tan sona
pipi kala linja

pipi kala linja li kala, ona li jo e selo kiwen tan awen ona.ona li jo e insa linja, noka pi tawa kala li anpa insa linja ona. ona la,selo kiwen lawa en sewi sijelo li sama sike linja. linja lawa ona li linja mute.

## tan sona
utala 918

li utala pi ma Nijon li open lon tenpo suno 18 lon tenpo mun 9 lon tenpo sike 1931. ona li pini la ma Nijon li kama jo e ma tomo Sonjan. ni li open e jo pi ma Mansu tawa ma Nijon kepeken ilo utala. ni li suli tawa ni: ma Nijon li utala e ma Sonwaminko (tenpo ni la, ma Sonko). kulupu utala pi ma Nijon li moli e jan mute a li unpa pi ken ala e meli pi ma Sonwaminko. ona mute li lukin e jan anu jan lili la, ona mute li moli e ona.

## tan sona
lipu Jonlotaten

li lipu sona suli nanpa tu lon ma ale (lipu sona nanpa wan li lipu Wikipedia). taso, tenpo ni la mute ona li lon ala. lipu lili ona pi mute jasima li lon. jan li pali e ona kepeken tenpo mute. lipu lon ona li lon ma mute.
kulupu nimi pi sitelen ale

**kulupu nimi pi sitelen ale** (toki Inli: ) li kulupu nimi. sitelen ale li lon nimi ale pi kulupu nimi ni. kulupu nimi ni la, jan mute pi toki Inli li sona e ni: "The quick brown fox jumps over the lazy dog". toki pona la, kulupu nimi wan pi sitelen ale li "jan pi moku telo waso".
toki Tona

toki Tona (lea fakatonga) li toki lawa pi ma Tona.jan mute li toki kepeken ona lon ma Tona en ma ante lili mute.nanpa pi kulupu nimi ona li nimi pali - nimi pana -nimi lanpan.

## kalama en [[sitelen Lasina]]

- li lon sewi la,kalama ni o toki kepeken tenpo mute.

kalama suli kulupu tu li lon ala.

ng li sitelen wan.

## ona en toki ante li jo e nimi sama

## nimi pi toki Tona

### nimi nanpa

### kulupu nimi [[toki pi ken jan pi ma ale]]
Ko e kotoa 'o ha'a tangata 'oku fanau'i mai 'oku tau'ataina pea tatau 'i he ngeia mo e ngaahi totonu. Na'e fakanaunau'i kinautolu 'aki 'a e 'atamai mo e konisenisi pea 'oku totonu ke nau feohi 'i he laumalie 'o e nofo fakatautehina.

**toki pona**

jan ale li kama lon nasin ni: ona li ken pali e wile ona. ona li jo e suli jan sama e ken sama. ona li jo e sona pona e lawa insa pi pali pona. ni la, ona li wile pali tawa jan ante ale li kepeken nasin olin.

## nimi
Mālō e Lelei:toki!

mālō:sina pona.

Fakamolemole:mi pakala

## nimi pi toki pona tan toki Tona
**K**

:tan kulupu pi toki Tona (tan toki Inli,group)

## o kama sona
https://en.m.wikibooks.org/wiki/Tongan o kama sona e toki Tona lon lipu Wikibooks.(toki Inli taso)
## o lukin kin

## tan sona

## toki
jan An Ketan Anasan

li jan sitelen tan ma Tansi.ona li kama lon tenpo sike nanpa 1805 li moli lon tenpo sike nanpa 1875. jan mute li sona e ona tan ni: ona li pali e lipu "len sin pi jan lawa" e lipu "jan kala lili" e lipu "waso pi ike lukin" e lipu "jan lawa pi ko lete" e lipu ante mute.
James while John had had had had had had had had had had had a better effect on the teacher

"James while John had had had had had had had had had had had a better effect on the teacher" li kulupu nimi lon toki Inli. jan li kepeken e ona tan ni: ona li wile pana e sona pi kon mute pi nimi "had", li wile pana e sona pi namako toki (sama :,."[]!?)

## kon
kon ona li tan jan tu: jan Jon en jan Jen. jan pi pana sona pi toki Inli li wile e ni tan ona: ona li toki tan jan. jan ni li pilin jaki tan lete lon tenpo pini. jan Jon li sitelen e "The man had a cold" (mije li pilin jaki tan lete), ni li ike tawa jan pi pana sona. taso jan Jen li sitelen e "The man had had a cold" (tenpo pini la, mije li pilin jaki tan lete), ni li nasin pi pona nanpa wan li pona tawa jan pi pana sona.

kulupu nimi ni li jo e namako toki la ona li:

James, while John had had "*had*", had had "*had had*"; "*had had*" had had a better effect on the teacher. 
tenpo pini la, jan Jon li sitelen e "had", taso jan Jen li sitelen e "had had". "had had" li pona nanpa wan tawa jan pi pana sona.

## kulupu nimi sama

* Buffalo buffalo Buffalo buffalo buffalo buffalo Buffalo buffalo
len noka anpa

**len noka anpa** li len e pini noka jan. tenpo mute a la, jan li jo e noka tu la, len noka anpa li kulupu pi len tu. tenpo lili la, sina ken esun e len noka anpa wan taso.

## ijo pi len noka anpa
len noka li ken jo e ijo ni:
### selo
tenpo mute la, selo pi len noka anpa li selo sijelo soweli. kin la, ona li ken len kasi li ken len tan kiwen pali.

### linja
len anpa noka mute li jo e linja lon sewi pi selo ona. jan li wile insa e noka ona lon len la, ona o open e sike linja. linja li jo e sike linja la, noka li awen lon insa len. jan li wile pali e sike linja la, nasin mute li lon.

ken la, len noka anpa li jo ala e linja. ona li ken jo e ilo pi linja kiwen lili e len pi awen len ante.

### supa
supa li lon anpa pi len noka anpa. ona li ken kiwen li ken ko. tenpo mute la, ona li jo e nena lili anu linja lili tan ni: telo anu jaki li lon ma, jan li wile awen lon noka, li wile ala tawa anpa.

## kulupu pi len noka anpa
### len noka anpa sewi
len noka anpa sewi li jo e selo suli. noka anpa la, len noka anpa sewi li tawa noka sewi. pona ona li ni: ona li awen pona e noka jan tan pakala. kin la, telo mute li ken lon ma la, ona li awen e noka jan tan telo. jan mute li kepeken ona tan pali anu tawa nena.

### len noka anpa palisa
len noka anpa li ken jo e palisa lon supa ona. jan li kepeken len noka anpa palisa la, ona li kama sewi. tenpo mute la, jan meli li kepeken len ni, taso jan ale li ken. tawa noka kepeken len noka anpa palisa li ken ike la, jan li ken pakala e noka ona. tawa la, len noka anpa palisa li kalama.

### len noka anpa supa
len noka anpa supa li jo ala e selo. ona li supa li linja taso. tenpo li seli la, jan mute li wile kepeken ona.

### len noka anpa tawa
nasin tawa mute li lon la, len mute li lon kin

#### len noka anpa pi tawa wawa
jan li wile tawa wawa anu tawa pi weka suli la, ona li ken kepeken len ni. tenpo mute la, supa pi len noka anpa ni li ko li kiwen ala. kin la, jan tawa li wile e ni: wawa ona li kama ala weka. ni la, len o lili.

#### len noka anpa pi tawa nena
len ni li len noka anpa sewi. jan li tawa nena la, ona li wile e ni: noka ona li awen lon ma. kin la, ma nena li ken lete. ni la, selo pi len noka anpa o suli.

#### len noka anpa pi tawa musi
jan li wile tawa musi pi kalama musi la, ona li ken kepeken len noka anpa ni. len noka anpa pi tawa musi li jo ala e nena lili lon anpa supa ona.

#### len noka anpa pi tawa supa lon ko walo lete
len noka anpa ni li sewi. ilo tawa supa lon ko walo lete li jo e ilo awen pi len noka. nasin tu li lon:
*jan li tawa kepeken supa wan: tenpo mute la, len noka anpa ni li kiwen lili.
*jan li tawa kepeken supa tu: len noka anpa ni li kiwen a li jo e supa suli. ilo awen pi len noka li wile e supa ni.

#### len noka anpa pi sike noka
jan li wile musi e musi pi sike noka la, ona li ken kepeken len noka anpa pi sike noka. ona li sama len noka anpa pi tawa wawa li jo e nena lili lon anpa supa ona. jan li ante wawa e poka tawa ona la, ona li ken awen lon noka, li tawa anpa ala.

#### len noka anpa pi tawa sike
len noka anpa ni li jo e sike. jan li ken tawa wawa kepeken ona.

kepeken ona la, jan li ken tawa musi li ken musi e musi pi sike palisa.
sitelen Asuki

la ilo nanpa li ken sona e sitelen Lasina. nasin nanpa pi kule tu la, ona li kepeken poki nanpa pi mute ni: luka tu. ni la, ona li jo e nanpa WAMLTW (27). ona la, nanpa MMMMLLL li sitelen, nanpa MLLTW li pali. open pi nasin Juniko li sama sitelen Asuki. nasin ni li pona tawa toki Inli, li jo e sitelen ale pi toki Inli.

## nanpa ale

## nanpa pali

## tan sona
kulupu toki Sonko Po

**kulupu toki Sonko Po** li kulupu toki suli nanpa tu lon ma ale. ona li jo e toki 400. toki ni li toki nanpa wan pi jan 1500000000. jan li kepeken ona lon ma Sonko lon ma Omun lon ma Onkon lon ma Tawan lon ma Sinkapo lon ma Malasija lon ma Tuku lon ma Mijama lon ma Palata lon ma mute pi ma Asija.

## tan

jan mute li pilin e ni: toki mama pi  li tam poka lete pi ma Sonko.

## nimi sama
ni li nimi nanpa:

## kipisi
*kulupu toki Sonko
*kulupu toki Po
*kulupu toki Lolo Mijama 
*kulupu toki Kawin 
## tan sona
lipu sewi

lipu sewi li lipu sona pi nasin sewi. nasin sewi mute li jo e lipu sewi, taso, nasin sewi ante li jo ala e lipu sewi. jan sewi li pali e lipu sewi ona. lipu sewi li pona tan ni: ona li pana e sona pi nasin sewi tawa jan mute. ni la kulupu ante li ken kama sona e nasin ni. kin la, lipu ni li ken jo e sona nasin lon tenpo suli. tan ni la, sona nasin li awen sama li kama ala ante lon tenpo kama.
moli suli pi ma tomo Nansin

moli suli pi ma tomo Nansin(toki Sonko:南京大屠杀 nan2 jing1 da4 tu2 sha1.toki Nijon:南京大虐殺) li moli suli lon ma tomo Nansin.moli suli ni li ni:kulupu utala pi ma Nijon li moli mute li unpa pi ken ala li pana seli li lanpan e ijo pona tawa jan pi ma Sonko.kulupu utala pi ma Nijon li pali e pali ike pi jan ala e utala lon ma mute pi ma Sonko.kulupu utala pi ma Nijon li moli e jan 300000 lon moli suli ni.moli suli ante mute li lon.kulupu utala pi ma Nijon li unpa pi ken ala e meli mute.tomo mute mute mute li pakala seli tan kulupu utala pi ma Nijon.mije li moli,meli li moli ala tan unpa pi ken ala.

## pana e mani tan  pali ike
## sitelen lon
jan mute pi ma Nijon li pilin e ni :sitelen ni mute li lon ala anu li moli lili li ike ala,taso ona mute li lon.kulupu lawa pi ma Nijon kin.taso jan utala majuna pi ma Nijon li toki e ni:ni mute mute li lon.

sitelen mute li tan jan pi ma Mewika en jan pi ma Elopa lon ma tomo Nansin.jan mute pi ma Nijon li toki e ni:ni li lon ala,jan pi ma Sonko li wile ike e ma Nijon,ona mute li pali e ni.

## pana pona tawa [[ma Sonko]]
**ma pona pi ma tomo Nansin**

tan pana pona e jan pi ma Sonko.jan pi ma ante mute li pali e ma pona.suli la,jan 250000 li lon.taso kulupu utala pi ma Nijon li tawa ma pona ni li moli e mije li unpa pi ken ala e meli li lanpan e ijo pona li seli e tomo.

**ma pona ante**

ma pona ante mute li lon.jan pi ma Sonko en ma Elopa li pali e ona mute.taso ona mute li pakala tan kulupu utala pi ma Nijon.

## len e sijelo moli
nasin luka pi len e sijelo moli li lon:

**1 jan sama li len e jan sama.**

**2 kulupu pona li len**

**3 kulupu utala pi ma Nijon li pakala ike e sijelo moli tan pakala e lon.**

**4 kulupu lawa pi ma Nijon li lawa e ma Sonko li len tan pakala e lon.**

**5 ma pona pi ma Nansin li len.**

jan mute li ken alasa e sijelo moli mute lon telo en ma.

## jan moli
ken la,lili la,jan 300000 li moli.

## tan sona
ilo tawa supa telo

jan li ken tawa lon sewi telo kepeken ilo ni. telo nena li tawa e jan pi tawa supa lon sinpin nena.tenpo sike 2023 (MAMTW) la, jan  li tawa lon nena telo pi suli nanpa wan.
=ilo supa=
ilo supa li ken lili li ken suli. lili la, jan li ken tawa poka kepeken tenpo lili. suli la, jan tawa li ken ni ala. taso suli la, jan li ken tawa noka lon supa. ken pi jan tawa li lili, supa suli li pona. sewi supa li jo e ko. ko li weka e telo la, noka jan li awen lon supa. anpa supa li jo e lipu lon monsi tan ni: nasin tawa li kama ala nasa. supa li ken jo e linja pi awen noka kin. jan li tawa weka tan supa la, supa li tawa ala pi weka suli.

=nasin pi tawa supa=
## tawa supa sijelo
nasin tawa supa sijelo la, jan li awen lon supa kepeken noka ala li awen lon supa kepeken sijelo. tenpo mute la, jan tawa li jo e len noka lipu lon noka ona la, ona li ken tawa poka pona. tenpo mute la, ilo pi tawa supa sijelo li lili.
## tawa supa pi nasin telo
nasin telo li ken jo e nena telo lili. jan li ken tawa supa lon ona. tawa supa pi nasin telo li open lon nasin telo  lon ma tomo Minsen.

## tawa supa kepeken linja
linja li ken tawa e jan pi tawa supa. pini linja li jo e palisa. jan li awen luka e palisa. linja li ken lon ilo linja sewi li ken lon monsi pi tomo tawa telo. supa tawa ni li jo e ilo pi awen noka.

## tawa supa lon nena pi monsi tomo tawa telo
tomo tawa telo li tawa la, telo li nena lon monsi ona. jan li ken tawa supa lon nena ni kepeken linja ala.

## tawa supa awen
supa ni li suli a. ni la ona li ken awen lon sewi telo li tawa ala insa telo. jan li tawa kepeken ilo palisa. ilo palisa li jo e lipu lon pini anpa ona.

= tan sona =
lipu ken la jan li ken tawa ma pi lawa ante

lawa ma li ken pana e lipu ni tawa jan ona: kepeken lipu ni la, jan li ken tawa ma pi lawa ante. kulupu lawa mute ala li pana e lipu tawa jan pi ma ante sama ni: kulupu lawa pi ma Potuke li pana e ona tawa jan pi ma Omun. ona li ken pona e tawa lon ma ante. tenpo mute la, nimi en tenpo pi kama lon en ma pi kama lon en sitelen jan en sona suli ante li lon lipu ni. sina tawa ma ante la, sina wile jo e ona. jan li jo ala e lipu open ma li tawa ma ante la ona li jan tawa pi ken ala.
jan Ape Kamu

li lon ma Sasali pi ma Kanse lawa lon tenpo open ona. 

sijelo li kama suli la ona li tawa ma Kanse. tenpo ona pi lon ma tomo Paki la utala li lon li pakala e tomo ma.

jan Ape Kamu li pali e lipu mute. jan mute li sona e ni ona: lipu ''L'Étranger'' (*<small>jan pi sona ala</small>*) en lipu ''Le Mythe de Sisyphe'' (*<small>jan Sisipu li lon ala</small>*).
ijo lili nanpa 5

**ijo lili nanpa 5** li kiwen. ma Tuki li jo e ona mute mute. ona li ken moli e pipi.
ni li ken pali e kiwen kon e supa moku e telo pi weka jaki anu ante.
ijo lili nanpa 9

**ijo lili nanpa 9** li ken kon li ken telo li ken kiwen. tenpo mute la, ona li kon li ken moli e ijo lon. sama la, ona en ijo lili ante li ken kulupu tan pali pi ijo sin.
ijo lili nanpa 10

**ijo lili nanpa 10** li kon li jo ala e kon nena li mute lon ale taso lili lon ma. nimi ona li tan toki Elina, kon ona li sin.
nasin sewi Elena

nasin sewi Elena li nasin sewi majuna pi ma Elena. nasin ona la, jan sewi mute li lon. jan sewi suli li jo e nimi ni: jan Seju en jan Ela en jan Posetajo en jan Temete en jan Asena en jan Ale en jan Apodite en jan Apolo en jan Atemi en jan Epetu end jan Eme en jan Esija anu jan Sijonuso. nasin sewi li pini tan lawa pi jan pi nasin sewi Kolisu.
ilo Muni

**ilo Muni** la, sina ken lukin e ni: nanpa jan li kepeken nimi pi toki pona. ona li pana e sitelen nanpa tan nanpa ni. sina ken alasa e nimi: ilo li pana e sitelen tan nanpa pi nimi ni.

jan Kekan San li pali e ona. nimi "Muni" li tan nimi "**mu**te **ni**mi". suno pi toki pona la, ilo ni li kama lon tenpo 2024-08-10.

ilo ni li kama lon tan ni: jan mute li alasa kama e sitelen pona lon toki ilo Juniko. nimi seme li kama lon ilo Juniko la, jan ni li wile sona e ni: mute jan li kepeken nimi.
## tan sona

## linja tawa
* lipu pi ilo Muni
ijo noka nanpa 3

**ijo noka nanpa 3** (ante la,  anu **kiwen pi poki wawa**) li ko suno walo. jan li ken tu e ona kepeken ilo kepeken pali lili. ona li lon telo la, ona li pana e seli loje li utala wawa e telo.
tenpo ni la, jan li kepeken ona mute tawa . poki wawa pi kiwen ni li pona tan ni: jan li ken wawa sin e ona.
ijo noka nanpa 4

**ijo noka nanpa 4** (ante la: ) li kiwen suno pimeja. jan li pana e ona lili tawa kiwen ante la, ona li wawa e kiwen. taso, ona li ken moli e jan.
ijo lili nanpa 15

**ijo lili nanpa 15** li kiwen ala, jan o jo e ona. ma la, tenpo ale la ona en ijo lili ante li kulupu. tenpo pi seli lili la ona li ken kama seli, tenpo seli la jan li ken lukin e seli laso tan ona.
ijo lili nanpa 16

**ijo lili nanpa 16** li kiwen jelo, ona li ken pali e ilo pi moli pipi e ilo pi kama selo wawa seli e kule pi open wawa.
jasima

**jasima** li sama ni: ijo wan li tawa ijo wan, taso ijo ni li pana e ona tawa ijo ante. telo en suno en kalama li ken jasima. kin la, jan li pana e sike, jan ante li lanpan, jan ante ni li pana tawa jan, ni li jasima kin.
kalama la, ona li ken pali e kalama jasima.

## kalama jasima
kalama jasima li ni: kalama li tawa taso ilo pini wan li awen, ona li tawa ilo pini, taso ilo pini li kama jasima e ona. kalama lili li tawa ilo pini, taso kalama ante li tawa jasima. kalama ante li kalama jasima. ilo pini li jo e selo pi nena ala la, kalama jasima li ken. tan tawa ona li weka, kalama meso li kepeken tenpo lili tawa kute, taso ona li kepeken e tenpo mute.

## o lukin
* li wan pi lipu nimi li nimi 'jasima'.

## tan sona
lipu Ansalopesija

li sama lipu Wikipesija. sitelen ona li kili ma sike jelo li sama sike ma pi lipu Wikipesija. lipu Wikipesija li lipu sona tawa jan ale. taso, lipu Ansakopesija li lipu pi *sona ala* tawa jan ale.

ona li lon tan tenpo sike nanpa 2005. ona li jo e toki pi mute 75. nimi ona li tan nimi tu pi toki Inli: ni li  li .

## o lukin
https://en.uncyclopedia.co/wiki/Toki_Pona lipu ni li lon lipu Ansakopesija li toki lon toki pona. (toki Inli taso)

## tan sona
ijo lili nanpa 22

**ijo lili nanpa 22** li kiwen suno walo. jan li ante ala e ona la taso la ona li lon kulupu lon poka pi ijo lili nanpa luka tu wan. jan ante e ona la ona li walo suno. walo suno la ala li ken pakala e ona kepeken wawa lili. kin la telo nasa pi telo suli li ken ala nasa li ken ala jaki e ona.

kiwen mute li ken ike tawa sijelo, taso kiwen ni li ike ala tawa sijelo. tan ni la ilo misikeke anu noka sin pi jan pi noka weka anu luka sin sama li ken tan kiwen ni. kiwen ni li ken lon poka pi kiwen ante mute. ona li lon kulupu lon poka pi kiwen ante la ni tu li pali e kiwen sin. kiwen sin ni li ken lon ilo pi tawa sewi.
ma tomo Kolalunpo

ma Kolalunpo anu ma tomo Kolalunpo (toki Malasija: Kuala Lumpur, toki Sonko: 吉隆坡 *Jílóngpō,* toki Tami: கோலாலம்பூர் *Kōlālampūr*) li ma tomo pi ma Malasija.

## tenpo pini
tenpo ni la, jan ala li sona e ni, jan seme li pana e nimi ona tawa ona. tenpo pini mute la, esun lili en tomo lili li lon taso.tenpo ni la, ona li suli mute.
## tan sona
tenpo sike nanpa 1540

tenpo sike 1540 li tenpo ni:
*tenpo sike 1539 li pini la,ona li kama.
*tenpo sike 1541 li kama la,ona li pini.

## tenpo suli
*tenpo suno 17 pi tenpo mun 5 la,jan Si Sa Suli pi kulupu jan Potano li lanpan e ma tomo Teli li pali e ma Salo lon tenpo pi jan Nasi Asin Mukama Umajun li lanpan e ma Kusala.
*tenpo suno 27 pi tenpo mun 9 la,jan Palu pi nanpa tu li ken e lon pi kulupu Jesu li ken e ni:jan Iniko Lope Te Lojola li jan lawa pi kulupu ni.
*tenpo suno 2 pi tenpo mun 10 la,utala pi ma Omanije en ma Wenisija pi nanpa tu tu li pini,ma Omanije li jo e ma ante mute.
*tenpo suno 4 pi tenpo mun 10 la,jan Pansiko Te Montejowi Lejon pi ma Epanja li pali e ma Sanpansikotekanpesi.

## kama lon
jan Pansi Sako li kama lon,ona li jan tawa pi kepeken e ilo tawa telo.
jan Si Sa Suli

jan Si Sa Suli(toki Potano:شیر شاہ سوری‎ - Šīr Šāh Sūrī.tenpo sike 1472 tawa tenpo suno 22 pi tenpo mun 5 pi tenpo sike 1542) li jan Potano pi ma Akan lon ma Palata li jan pi sona utala li jan pali pi ma Salo li jan jasima suli pi ma Mulija.ona li weka e jan Nasi Asin Mukama Umajun,ona li moli lon ma Akan.tenpo sike 1545 la,ona li moli.kama pi ona li moli la,ma Mulija li kama,jan ona li anpa.
ko kiwen

ko kiwen(toki Sonko:陶瓷 tao2 ci2) li tan ma Sonko en ma ante mute.ko ma li pali e insa en selo en sitelen li ken lon selo.ona li pali lon seli pi seli mite mute.
ko ma

ko ma li ijo.ona li lon ma.ona li jo e kiwen lili mute.kon mute li tawa li kipisi ona tan kiwen taso ona li sama ala kiwen.tenpo mute la,ona li jelo pimeja.
jan Nasi Asin Mukama Umajun

jan Nasi Asin Mukama Umajun（toki Utu：نصیر الدین محمد ہمایوں‬；Naṣīr al-Dīn Muḥammad Humāyūn，tenpo suno 6 pi tenpo mun3 pi tenpo sike 1508—tenpo suno 27 pi tenpo mun 1 pi tenpo sike 1556） li jan lawa nanpa tu pi ma Mulija.ona li jan lili pi jan Saki Usin Mukama Papu.tenpo sike 1530 la.ona li jo e ma Palata pi mama ona.

tenpo sike 1536 la,ona li kama lanpan e ma Kusala,taso jan Si Sa Suli li utala e ona,ona li tawa ma Ilan.jo e pona pi jan Tawama la,ona li pali e kulupu utala pi ma Ilan li lanpan e ma tomo Kapu li anpa ala e ma Ilan,ni li tenpo mute lon tenpo pini ni.
tenpo sike 1555 la,jan Nasi Asin Mukama Umajun li anpa e jan lili pi jan Si Sa Suli li lanpan e ma tomo Teli li lon kin e ma Mulija.tenpo sike kama la ona li moli tan kama anpa tan tomo lipu,jan Apa li jan lawa.sijelo moli ona li lon ma pi len e jan moli pi jan Nasi Asin Mukama Umajun.
ma Salo

li ma lawa pi nasin sewi Isilami pi jan Potano lon ma lete pi ma Palata. tenpo sike 1540 la, jan Si Sa Suli li utala e ma Mulija li pali e ma Salo li  e ma tomo Teli. ma poka pi suno weka li ma Akan. ma poka pi suno kama li ma Panla. lawa la, ona li pali e nasin lawa pona li kepeken jan pi kulupu jan mute li ala e mani  li lon e mani sin. tenpo sike 1545 la, ona li tawa ma Palata. tenpo sike 1557 la, ma Mulija li anpa e ona.
ma Papeta

**ma Papeta** li ma lili li ma pi suli nanpa wan lon ma Pela. ona li jo e ma pi kipisi luka tu tan kulupu pi ma Pela. ma tomo lawa pi ma Pela li lon ma ni. ma kipisi kulupu pi ma Pela li lon.
kulupu jan Potano

kulupu jan Potano (toki Potano:پښتانه‎ ) li kulupu jan wan lon ma Asija.ona li kulupu jan pi nanpa wan lon ma Akan li kulupu jan pi nanpa tu lon ma Pakitan.