open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
nasin pi jan sewi ala

jan li kepeken e **nasin pi jan sewi ala** la ona li pilin e ni: "jan sewi li lon ala. nasin sewi li nasin nasa. ma taso li ma ni. ma sewi li ma pi sitelen lape taso. o pali ala e ijo tawa jan sewi. o pali e ijo pi ma ni. pali pi ma ni li pali pona kin. pali tawa jan sewi li nasa li ike tan ni: jan sewi li ala."
nasin sewi Kantonpe

**nasin sewi Kantonpe** li nasin sewi lon ma Pasiju.  toki Potuke la, nimi li *Candomblé*.  tenpo pina la tan pi nasin sewi li ma Apika.

tenpo pini la, jan li kama jo e jan pi ma Apika li weka e ona tawa ma Pasiju.  jan jo li awen e nasin sewi ona lon ma Pasiju.  taso nasin sewi pi ma Apika li ike tawa jan walo li ike tawa nasin sewi Katolika.  jan pi nasin sewi Katolika li toki e ni:  sina ken ala pali e nasin sewi pi ma Apika.  tenpo ni la, jan li ken ala jo e jan ante lon ma Pasiju.  jan mute li pali e nasin sewi Kantonpe.

## kulupu mute
jan jo pi ma Pasiju li kama tan kulupu mute pi ma Apika.  jan li kama tan kulupu Jolupa, li kama tan kulupu Ewe, li kama tan kulupu Pon, li kama tan kulupu Pantu.  jan li kama tawa ma Pasiju la,  ona li tawa ma ante mute lon ma Pasiju li.  ante li kama.  ante pi kulupu mute li jan sewi li musi kalama li toki pi nasin sewi.

## sona
nasin sewi li sona e jan sewi wan taso.

Jolupa : Yoruba (Nigeria) (ma Naselija)
kulupu Katolika

li kulupu pi suli nanpa wan lon nasin sewi pi jan Jesu. tenpo open la, ona li lawa kulupu nanpa wan pi nasin sewi Kolisu. ona li kama lon tenpo pi ma suli Loma. nasin sewi Katolika li jo e jan lawa wan. jan lawa open li jan Petu; ona li jan kute pi jan Jesu. tenpo ni la, jan lawa pi nasin sewi Katolika li jan lawa Lejo nanpa luka luka tu tu. ma tomo lawa pi kulupu Katolika li lon ma tomo Wasikano lon ma tomo Loma. ma Italija la, ma Wasikano li ma lawa ante.

nasin sewi Katolika li jo e tomo suli mute lon ma mute.
nasin sewi Kemetesin

***nasin sewi Kemetesin*** li nasin sewi Pakano pi **[[mama sewi|jan sewi]] mute.** nasin sewi Kemetesin li wan pi nasin sewi mute pi **nanpa wan lon tenpo.** tenpo pini 6000 tenpo sike la, ona li open **lon ma Kemete.** (tenpo ni la, ma Kemete li jo e nimi ni: ma Masu.)

tenpo pini 1800 tenpo sike la, nasin sewi Kolisu li **moli** e nasin sewi Kemetesin. taso, tenpo ni la, nasin sewi Kemetesin li **jo e pali.** jan mute pi nasin sewi Kemetesin li kama tan ma Mewika li kama tan ma Juke li kama tan ma Oselija. tenpo ni la, ma Masu li jo ala e jan pi nasin sewi Kemetesin tan ni: jan pi nasin sewi Isilami kama tan Masu li jo e pilin ni: nasin sewi pi jan sewi mute li ike tawa ona.

jan pi nasin sewi Kemetesin li sona e jan sewi ni:

***jan sewi Asete** li jan sewi pi wawa nasa, li jan sewi pi mama meli, li jan sewi pi sewi kon.
***jan sewi Osali** li jan sewi pi jan moli, li jan sewi pi ma anpa ma.
***jan sewi Eluse-Weli** li jan sewi waso, li jan sewi pi jan lawa.
***jan sewi Sute** li jan sewi pakala, li jan sewi pi ma seli pi telo ala.
***jan sewi La** li jan sewi suno, li lawa pi jan sewi mute.
***jan sewi Sekime** li pali e pona, li jan sewi pi telo loje pi sijelo.
***jan sewi Tejuti** li jan sewi sona, li jan sewi mun.
***jan sewi Sope** li jan sewi pi akesi telo, li jan sewi pi nasin telo.
***jan sewi Kenun** li pali e jan tan kiwen ko.
*ante mute.

mama pi jan mute pi nasin sewi Kemetisin li jan sewi: jan sewi Kenun en ante tu.

jan pi nasin sewi Kemetisin li pali poka jan sewi pi nanpa lili. taso, ona li sona e jan sewi pi nanpa mute.
nasin sewi Omalo

**nasin sewi Omalo** anu **nasin sewi (pi) jan (ale)** li nasin sewi li nasin sona. 
toki Epelanto la nimi ni li *"Homaranismo"*. 
toki Epelanto la nimi *"Homaranismo"* li **"nasin sewi pi jan ale"**. 
toki Epelanto la nimi *"homaro"* li "jan ale". 

jan Sameno li open e **nasin sewi Omalo**. 
ona li open e nasin ni, tan nasin pi **jan majuna Ile**. 
nasin pi jan majuna Ile li tan nasin sewi Juta. 

## nasin

jan pi **nasin sewi Omalo** li toki e ni: 
* jan ale li pata. jan ale li jan sama. 
* kule selo li lili. ma li lili. toki li lili. pali jan li suli. 
* jan li wile ala jo e toki pi mama ona e nasin pi mama ona la jan li ken jo e toki ante e nasin ante. 
* jan li sewi lon ale. 
* toki ale li ilo taso. 
* jan li toki tawa jan pi toki ante la jan li toki e toki pi ma ala (toki Epelanto anu toki pona anu ante). 
* o utala ala e jan pi nasin ante. 

## toki lawa pi '''nasin sewi Omalo'''
* **toki pi nanpa wan**: mi jan taso. tan ni la sona mi li sona jan taso.
* **toki pi nanpa tu**: ma ale li sama.
* **toki pi nanpa tuli**: ma li ijo jo pi jan ale lon ma ni.
* **toki pi nanpa po**: jan li ken jo e nasin ante e toki ante kulupu mama ona.
* **toki pi nanpa luka**: o kepeken ala e nimi ni tawa ma: nimi ni ken kama e utala.
* **toki pi nanpa luka wan**: o kepeken ala e nimi "nasin pi ma mama" tawa nasin sewi anu kulupu.
* **toki pi nanpa luka tu**: jan mute li ken ala li lon jan pi mute lili.
* **toki pi nanpa luka tuli**: ma li poki e jan ante. o kepeken ala e nimi *"jan pi ma X"*. o kepeken e nimi *"jan pi nasin (sewi) Omalo pi ma X"*.
* **toki pi nanpa luka po**: o kepeken ala e nimi *"toki ma"*. o kepeken e nimi *"toki pi kulupu mama"*.
* **toki pi nanpa luka luka**: jan sewi li jo e ma taso anu toki taso anu kulupu jan taso. jan ale li wile e ni la jan ale li ken jo e jan sewi.
* **toki pi nanpa luka luka wan**: tomo pi nasin sewi Omalo li jo e pali mute. lon tomo ni la jan ken toki sewi li kama sona li kute e toki tan jan lawa.
* **toki pi nanpa luka luka tu**: jan pi nasin sewi Omalo li jan ni: toki lawa pi nasin sewi Omalo li pona mute tawa jan ni.
nasin sewi Tesu

**nasin sewi Tesu** li nasin sona. nasin sona ni en nasin sewi ante li sama ala.

nimi ni li tan nimi "" pi toki Lasina. nimi "" li toki e "jan sewi" lon toki Lasina.

jan pi nasin sewi Tesu li sona li pilin ante. taso la jan pi nasin sewi Tesu li toki e ni:
**[[jan sewi]] li lon.*
**jan sewi li pali e ale: jan, soweli, kala, akesi, pipi, kasi, telo, kiwen... *
**pali pi jan sewi li sitelen e ale tawa jan.*
**jan sewi pi nasin sewi li lon ala.*
**jan sewi li pana e sona tawa jan ale.*
**sina ken pilin e jan sewi, kepeken sona taso.*
**sina ken ala pilin e jan sewi kepeken nasin sewi.*
**[[nasin sewi]] li powe.*
**nasin sewi li ike li monsuta li pakala li lawa li pake e jan.*
**pona li suli. nasin sewi li lili.*
**jan ale o pali e pona, tawa ale.*

jan pi nasin sewi Tesu li mute li sona ante li pilin ante.

jan ni ken pilin e ni: *tenpo ni la jan sewi li pali e ala.*

jan ni ken pilin e ni kin: *tenpo ni la jan sewi li pali e ali.*
nasin sitelen Tenwa

li nasin sitelen sin. jan J. R. R. Tolkien li pali e ona. toki Kuwenja en toki Telelin en toki Sintalin en toki pimeja li kepeken ona.

jan J. R. R. Tolkien li sitelen e nimi mute pi toki Inli kin kepeken nasin sitelen ni. jan ante mute li pali e nasin sitelen ni tawa toki ante. jan Pije li pali e nasin sitelen ni tawa toki pona.

## lipu ante
* ilo sitelen ni: ona li sitelen kepeken nasin sitelen Tenwa
* sitelen lon lipu Komon
nasin sitelen Tuki

**nasin sitelen Tuki** li jo e sitelen suli ni: A, B, C, Ç, D, E, F, G, Ğ, H, I, İ, J, K, L, M, N, O, Ö, P, R, S, Ş, T, U, Ü, V, Y, Z. ona li jo e sitelen lili ni: a, b, c, ç, d, e, f, g, ğ, h, ı, i, j, k, l, m, n, o, ö, p, r, s, ş, t, u, ü, v, y, z.

## mama sona
* nasin sitelen Tuki
* lipu pi nasin sitelen Tuki
nasin telo

**nasin telo** anu **telo linja** li telo tawa li linja. ona li lon selo ma, anu lon selo ma insa. ona li tawa anpa tan kama tawa suli. tan ni la, telo linja li kama tan sewi li tawa pini anpa.

## tawa
tenpo mute la, telo linja li tawa pini telo suli. ona li tawa tan telo lili anu telo kiwen lon nena sewi.

## kepeken jan
jan li tawa lon nasin telo kepeken tomo tawa telo. tan telo linja la, jan li kama jo e wawa linja kepeken tomo pi wawa telo, e moku tan kala. kasi pan en soweli la poki linja telo li pona tawa ona. tan ale ni la, jan pali e ma tomo mute lon poki telo linja.

## nasin telo suli
nena pi jan lawa Opa

tenpo pini mute la, jan Opa li lawa e ma Mesija. tenpo ni la, ma Mesija li ma Inli. jan Opa li wile weka e jan pi ma Kinla tan ma Mesija. ona li toki tawa jan ona e ni: o pali e nena tawa ni: mi mute li weka e jan pi ma Kinla. jan li pali e nena. tenpo mute la, nena li weka e ma Kinla tan ma Inli.

tenpo ni la, jan li pali e nasin noka lon nena pi jan lawa Opa. sina ken tawa kepeken nasin li lukin e nena.
sitelen Alapi

**sitelen Alapi** li nasin sitelen pi toki Alapi pi toki Ilan pi toki Utu. ona li nasin sitelen pi toki ante lili kin.

poka open en poka pini pi sitelen Alapi li ante tan nasin poka pi sitelen Lasina li sama nasin pi sitelen Iwisi. sitelen open en sitelen insa en sitelen pini li ante lili. tenpo mute la ona li sitelen taso e kalama pini. sitelen suli en sitelen lili li lon ala.
## sitelen ale
ona li jo e sitelen 28 e sitelen poka 1.

sitelen lili lon poka sitelen li lon kin liء.nimi ona li همزة anu Hamza.ona li jo e kalama /ʔ/.

## sona pi nimi lili
### '''mun en suno'''
toki Alapi la sitelen lili li ken mun li ken suno. sitelen suno la lon tenpo pi sina namako e nimi lili pi sona kiwen o wan tawa open nimi (kepeken nimi **ا **(*a*)) sama nimi "suno" nimi suno: **اشّمس** (/*aššams*/).

sitelen suno la lon tenpo pi sina namako e nimi lili pi sona kiwen o tu tawa open nimi (kepeken li lon nimi **ال **(*al*)) sama nimi "mun": **القمر **(/*alqamar*/)

## toki
nasin sitelen Anku

**nasin sitelen Anku** (한글 - nimi pi ma Anku lete: 조선글 *soson-kulu*) li nasin sitelen pi toki Anku.
## tan seme?
lon poka pi sike suno nanpa 1400 la jan Seson (toki Anku: 세종) li jan lawa pi ma Anku li jan sona. ona li wile pali e nasin sitelen pona tawa toki Anku: ona li wile e ni kin: jan pi ma Anku li kepeken e sitelen ni.

lon tenpo sike nanpa 1446 la jan Seson li pana e sitelen ona lon lipu. jan Seson la lipu en sitelen li kepeken nimi 훈민정음 *Uminsonun* (nasin sitelen Ansa - nasin sitelen pi toki Sonko pi toki Anku: 訓民正音 - kalama pona pi pana sona jan). nimi 'Anku (nasin sitelen suli pi toki Anku)' li pana tan jan Su Sikijon(toki Anku: ). ona li jan sona pi toki Anku. tenpo mun pi nanpa luka luka tenpo suno 9 li tenpo suno pi nasin sitelen Anku lon ma Anku.

open la jan sona pi ma Soson li awen kepeken sitelen Ansa. jan pi sewi ala en jan meli li sona ala e sitelen Ansa la ona li kepeken sitelen Anku. ma Soson li pini lon tenpo la jan mute li kama sona e sitelen Anku li kepeken ona tawa toki tawa musi.

## nasin
sitelen Anku la kulupu sitelen tu li lon. kulupu nanpa wan li kalama pi uta pini li ken kama lon open kalama lon pini kalama. kulupu nanpa tu li kalama pi uta open li ken kama lon insa kalama. tenpo ni la sitelen 14 li kulupu pi open kalama pi pini kalama. sitelen 10 li kulupu pi insa kalama. sitelen ale Anku o leko la jan li kepeken sitelen lili tawa leko wan pi kulupu kalama wan. ma Anku seli en ma Anku lete li nanpa e mute sitelen kepeken nasin ante.

ㄴ(n)+ㅏ(a)=나(na)

ㄱ(k)+ㅏ(a)+ㄱ(k)=각(kak *ka*)

ㅇ(n - ona li lon open leko la ona li kalama ala)+ㅕ(jo)+ㄹ(l)+ㅁ(m)=엶(jolm *jon*)

ㅌ(t)+ㅘ(o+a=wa)+ㅅ(s - ona li lon pini leko la ona li kalama t)=퇏 (twat *tuwa*)
## lipu ante
*toki pona kepeken nasin sitelen Anku http://www.tobareinne.com/misc/llengua/tokipona/hangul-Vkbd.html
pakala pilin

**pakala pilin** li pakala sijelo. ona li pakala pi ike suli. jan li ken moli kepeken ni.

## jan moli kepeken pakala pilin
* jan Ewi Peseli
pali wawa

**pali wawa** anu **pali** taso li toki e ni: jan li pali kepeken wawa. ni la, *ijo* li ken kama tan pali ona. jan li pali wawa la, ona li kepeken sijelo ona anu lawa ona. jan mute li pali wawa kepeken ilo. tenpo mute la, jan li pali wawa tan ni: ona li wile kama jo e sona e mani. jan lawa ona li wile pana e mani tawa ona tan pali ona. 

jan li *pali e ijo* la, ona li lon e ijo ni kepeken wawa ona. ante la, ijo ni li lon tenpo pini ala la, jan li *mama e ijo ni*.

## jan pali

Blacksmith working 3.jpg|jan pi pali ilo

jan pali mute li lon. jan pali ni li pali e ijo ante mute.
*jan pi pali moku li pali e moku.
*jan pi pali tomo li pali e tomo.
*jan pi pana sona li pana e sona tawa jan pi kama sona.
*jan pi sona sijelo li pona e sijelo jan.
*jan lawa li lawa e kulupu jan.

## pali tomo

jan li pali e tomo mute:
pali nanpa

**pali nanpa** li tan kulupu X tawa kulupu Y la, ijo ale pi kulupu X li jo e ijo wan pi kulupu Y. kulupu X li **kulupu open**; kulupu Y li **kulupu pini**.

open la, jan li kepeken pali nanpa tawa .  ijo wan li kama ante lon ijo ante la, ni li pali nanpa. tenpo pini la, jan li toki mute e . taso, tenpo ni la, jan li pona e nasin ona kepeken . ni la, jan li kepeken pali nanpa tawa ijo mute.

jan li kepeken  tawa nimi pi pali nanpa, sama f, anu g, anu h. ijo x li **ijo open** li lon kulupu open la, f\left(x\right) li ijo lon kulupu pini li **ijo pini** tan pali f tan ijo x. mute la, jan li lon e pali nanpa kepeken , sama ni: f\left(x\right) = x^2 + 1. ni la, jan li pali f la, ona li ante e nimi x tawa nanpa open ona. kepeken pali f sama la:f\left(x\right) = x^2 + 1 la, f\left(4\right) = 4^2 + 1 = 17.pali nanpa li suli tawa nasin sona tawa  tawa sona nanpa. jan li toki e ni: pali nanpa li "ijo pi suli nanpa wan tawa wile sona jan" lon kulupu mute pi sona nanpa.

## tan sona
palisa

**palisa** li linja pi kama ante ala.

ni li jo e nimi "Stick" kepeken toki Inli e nimi "bâton" kepeken toki Kanse e sitelen lili "棒" kepeken toki Sonko.

## palisa mute
palisa utala, palisa mije, palisa lipu, palisa kalama musi, palisa kasi

sitelen:99 - IMG 20150831 171710.jpg|palisa li ken ilo moku
sitelen:Dor blad van beuk (Fagus sylvatica) na langdurige motregen in maart 02.jpg|kasi li jo e palisa


## linja palisa
linja li sike ala la, ona li linja palisa.


FuncionLineal01.svg


## toki pona
nimi "palisa" li nimi kepeken mute ala.
palisa unpa

**palisa mama** anu **palisa unpa** li ilo unpa. tenpo mute la mije li jo e palisa unpa. palisa unpa ona li **palisa mije.** taso **palisa meli** li palisa unpa pi jan meli. jan meli tonsi taso li jo e ni.

jan li wile unpa la palisa ona li kama suli li kama kiwen. jan li wile pana e palisa lon lupa pi jan ante la ona li ken pana e palisa lon insa lupa meli, anu lon insa uta, anu lon insa lupa monsi.

jan unpa li lon ala la jan li ken unpa e luka kin. ni li pana e pilin pona tawa jan.

jan anu soweli li lili la ona li jo e nena lili. 


ijo:Penis Hinterbeine und Schwanz asiatischer Elefant.JPG
ijo:'David' by Michelangelo JBU07.JPG
pana sona

jan li **pana sona** la ona li pana e sona tawa jan ante. jan li kama lon la ona li sona e ala li wile kama sona. tan ni la jan ante li pana sona tawa ona. tomo sona li tomo pi pana sona en kama sona.
noka

**noka** li anpa sijelo. soweli la noka li ilo tawa. ona li tawa lon ma kepeken noka. kasi la noka li awen e sijelo lon ma.
olin

**** li pilin wawa pona. ijo li pona mute tawa ijo li suli mute tawa ijo la ona li olin e ona. tenpo mute la jan li wile awen lon poka pi jan olin ona li wile pali pona tawa ona. olin ante mute li lon. jan li ken olin e jan pi kulupu mama sama e jan pona ona e jan unpa ona e soweli ona e ijo ante kin.

ale li ken olin e ale. olin li wile jan li wile soweli. olin la soweli anu jan li mama pona e ijo lili ona. tenpo ale la jan pi pali musi li pali e musi mute pi ijo olin.
pilin jan

ijo mute li ken lawa e **pilin jan**. moku en lape en mani li ken lawa e pilin pi jan mute. (jan li lape lili la ona li pilin ike.) kulupu jan li suli kin. (jan li toki e ike tawa sina la sina pilin ike.)

### pilin mute li lon:

jan li wile pali e ijo 
jan li wile utala 
jan li pilin pona 
jan li pilin ike lon kulupu 
jan li wile e ijo pi jan ante 
jan li olin
pilin pona

jan en soweli en akesi li ken pilin pona. ona li pilin pona la moli ona li kama ala mute. jan pi pilin pona li pali e pali musi e pali pona. pilin pona li suli tawa jan tawa soweli tawa akesi. taso, tenpo ale la jan li wile ala pilin pona tan ni. tenpo ale la jan li pilin pona la jan pali mute ala. ona li  pi pilin ike.
pimeja

**pimeja** li weka suno. kulupu jan mute li pana e kon ante tawa kule pimeja. ona li kule pi pilin ike li kule moli li kule wawa. tenpo pimeja la pimeja li lon ma li lon sewi. tenpo mute la sitelen toki li pimeja lon lipu walo. pimeja li jo e sitelen lili `#000000`. suno lili la, ijo pi pali suno ala li kama pimeja.
poki kalama

**poki kalama** li ilo pi kalama musi. poki kalama li jo e len e poki. jan li pana e len lon sewi poki. mute la, sewi pi poki kalama li jo e supa sike. luka anu palisa la, jan li ken utala e sewi pi poki kalama li ken pali e kalama. jan li pilin e ni: ona li pali e kalama "Pun".
pona

**pona** li ijo pi wile jan. ijo ike la ijo pona li ante ale. jan sona en jan pi nasin sewi li wile kama sona e pona. tenpo mute la pona li ante tawa jan ante.

ijo li pona ala la jan li ken pona e ona. tenpo mute la, jan li wile pona.

ijo li pona la, ona li ken ijo pi kipisi mute ala.

## o lukin kin
sewi

anpa la **sewi** li poka ante. ijo sewi li ante tan ijo nasin pi ma ni. nasin sewi la sewi li jan anu ijo sewi.

## sewi ma

ijo:Ciel_montagne.JPG|sewi laso
ijo:View_across_the_bay_of_Naples_at_night.jpg|sewi pimeja
ijo:Kaohsiung harbor sunrise skyline.jpg|sewi loje

**sewi ma** li jo e selo kon. selo kon la sewi ma li jo e kule ante. jan li ken lukin e mun lon sewi ma. sewi mute la mun li lon.

## nasin sewi
**sewi pi nasin sewi** li ijo pi wawa mute. jan pi nasin sewi li sewi e ona li toki tawa ona li olin e ona. nasin sewi mute la ona li jo ala e sijelo li kon. nasin sewi ante la ona li sama jan li wawa pi ma ni ala.

nasin mute pi sewi wan la sewi li mama e ale.
sijelo

**sijelo** la ijo li ken lon ma lon. sijelo li pana e sona tawa toki ni pi wile sona: jan li lukin li pilin e ijo sama seme?

jan li ken luka e ijo sijelo. ijo mute li jo e sijelo. soweli en kasi en ijo lon ante li jo e sijelo. taso ijo ale ala li jo e sijelo. pilin en sona en toki li ijo pi sijelo ala.

## sijelo jan
ken la, kon pi nimi "sijelo" li **[[sijelo jan]]** lon toki pona. sijelo jan li wan pi sijelo kipisi mute.
kin la, kon li kiwen sijelo jan. kiwen sijelo jan li kiwen sijelo tan jan.

## sijelo supa
**sijelo supa** anu **sijelo lipu** li sijelo lon ale pi palisa meso tu. ma ni li sama supa anu sama lipu. sijelo supa li ni:

* sijelo supa sike:
** sike supa
** sike supa kiwen
** kipisi pi sike supa
* sijelo supa palisa:
** nena supa (sijelo supa pi palisa tu wan)
** leko supa (sijelo supa pi palisa tu tu)


Similar-geometric-shapes.svg|sijelo supa mute
Triangle_illustration.svg|nena supa
Square - geometry.svg|leko supa
Circle-withsegments.svg|sike supa


## sijelo tomo
**sijelo tomo** li sijelo lon ale pi palisa meso tu wan. ma ni li sama ma pi lon mi. sijelo tomo li ni:

* sijelo tomo sinpin:
** palisa tomo:
*** palisa tomo pi supa nena
*** leko tomo (palisa tomo pi supa leko)
*** palisa tomo pi supa ni: supa pi selo palisa luka
*** ante mute
** nena tomo:
*** nena tomo pi supa nena
*** nena tomo pi supa leko
*** nena tomo pi supa ni: supa pi selo palisa luka
*** ante mute
* sijelo tomo sike:
** sike tomo
** sike tomo kiwen
** palisa tomo sike
** nena tomo sike


Basic shapes.svg|sijelo tomo mute
sike pi tenpo suno

suno mi la ma mi li tawa lon sike. jan li lon ma la ona kin li **sike e suno**. jan mute li nanpa e suli pi tenpo pini ona kepeken sike suno.

tenpo pi kama lon la jan li sike ala e suno. ona li pini e sike wan la nanpa ona li kama suli. insa pi tenpo sike la tenpo pi ni tu o sama; jan li kama lon lon tenpo lete la nanpa ona li kama suli lon tenpo lete kin. (nasin ni kin li lon: nanpa pi jan ale li kama suli lon tenpo sama lon open sike.)

lawa ma la mute sike li ken kama e ken jan. ma mute la jan li sike  la ona li kama ken pali mani li kama ken unpa li kama ken wile e lawa ma li kama ken moku e telo nasa li kama ken ijo ante mute. nanpa li ante lon ma ante. ma Mewika la telo nasa li wile e sike MW.

tenpo pi sike suno li suli tawa jan mute tawa jan lili mute mute. ona en jan poka ona li moku e pan suwi suli. ken la palisa seli li lon pan. mute ona li sama mute pi sike suno. jan pi sike sin li weka e seli kepeken kon la wile insa ona li kama lon. kin ona li kama jo e ijo suwi tan jan poka ona.

tenpo kama pi jan Jesu li kama lon tenpo ni: jan Jesu li awen lon la ona li sike e suno lon ona. (lon la lipu li toki ala e tenpo pi kama ona. taso nasin li awen ni.)
sike noka

**sike noka** li musi sike.
sike noka suli tu li lon: sike noka Mewika en sike noka Elopa.

ona li jo e kulupu jan tu e lupa tu. kulupu jan ni li jo e jan luka luka wan lon kulupu. 
ona mute li wile e ni: sike li lon lupa.

musi en lukin pi musi sike li pona tawa jan mute.
sike telo suli

**sike telo suli** li kama tan telo sewi mute. ona li suli mute. ona li ike tawa jan.

## tan
tenpo seli la sike telo suli li kama tan telo seli lon telo suli. telo suli li pana e kon telo seli. sike la kon telo seli li tawa. kama ni li pana e sike kon. kon telo li pana e telo sewi. sike ni li kama suli mute.

## kama pi sike telo
sike telo li tawa pi wawa mute li pakala e ma e tomo li moli e jan mute.

## sike telo pi sona mute

 li sike telo pi telo suli Alansi. ni li pakala e .

 li sike telo pi telo suli Alansi. ni li pakala e ma tomo Nujo.

 li sike telo pi wawa nanpa wan. ni li lon telo suli Pasipi lon ma Mesiko.

sike telo mute mute li lon ma Asija kin.  li sike telo pi telo suli Pasipi li pakala e ma Pilipina.
ilo tawa pi sike tu

ilo tawa mute li kepeken sike tu taso.

ilo mute la jan li tawa kepeken noka ona. ilo ante la ijo li wawa e ona.

nasin mute la ilo ni li jo e ni:
* sijelo
* sike monsi
* sike sinpin
* ilo awen monsi
* ilo awen sinpin
* ilo palisa luka
* ilo noka tu
jan li ken tawa kepeken ala luka.

ilo li ken jo kin e ilo suno e poki e ilo ante.


sitelen:Ordinary bicycle01.jpg|ilo tawa pi sike tu ante
sitelen:Banana-bike.jpg|jan li tawa e kili palisa kepeken sike tu
sitelen:Pizza hut delivery (3300210330).jpg|jan li tawa e moku kepeken sike tu
Cecotto,_Johnny_auf_Yamaha_1976-08-28.jpg|sike tu li ken ilo wawa la, ona li ken tawa li wile ala e wawa sijelo jan.
Red self-balancing two-wheeled board with a person standing on it.png|ilo tawa ni li jo e sike tu lon poka noka. jan li wile tawa la, jan li tawa e sijelo ona lon poka wile ona.
Black x2 and white i2.jpg
sinpin

monsi la **sinpin** li poka ante. sinpin jan li suli. lukin en nena kon en uta li lon sinpin lawa jan. jan li jo e nena mama tu lon sinpin sijelo. suli la tomo li jo e lupa lon sinpin ona.
sitelen

lukin la **sitelen** li sama ijo ante. jan li pali e sitelen kepeken ilo sitelen. ona li ken pali e sitelen lon lipu kepeken kule li ken pali e sitelen lon ilo sona. jan li ken sitelen e ijo li ken sitelen e toki.
sijelo jan

ijo mute pi **sijelo jan** li sama sijelo pi soweli ali. taso ijo mute lili li ante.

soweli mute li jo e noka tu tu. taso jan li ante. ona li jo e noka tu e luka tu. jan li tawa lon noka tu ona. taso jan li ken tawa kepeken luka kin.

lawa jan li wawa. jan li ken pali e ijo mute kepeken lawa ona: ona li ken toki li ken wile sona li ken pilin. jan mute li pilin e ni: jan li kama tan jan sewi wawa li jo e kon nasa. jan li ken toki e pilin ona lon toki musi.

linja selo jan li pimeja anu jelo anu loje. jan li kama suli mute la linja ona li kama walo pimeja anu walo. linja mute li lon lawa jan li lon anpa pi sewi luka jan, li lon kipisi sijelo unpa lon poka pi sewi noka. jan mute li jo e linja ala lon lawa. jan mute li weka e linja tan sijelo ona. jan mute li ken ala jo e linja lon sewi lawa. 

lukin jan li pimeja anu laso anu jelo anu kule ante mute.

selo jan li ken pimeja anu walo.

## tenpo pini
tenpo pini la jan li lon ma mute pi sama ala. tan ni la sijelo ona li ante. jan li lon ma pi suno mute la selo ona li kama pimeja tan ni: suno mute li ike tawa selo walo li ken pakala seli e ona. jan li lon ma pi nena suli la insa ona pi poki kon li kama ken alasa wawa e ijo pona tan kon.

tenpo ni la jan li ken lon ma ali. ma pi telo ala en ma pi telo mute en ma pi lete mute en ma pi seli mute en ma tomo mute la jan li ken lon li ken kulupu li ken wawa. jan li ken ante e ma
## namako sijelo
jan en soweli li ante tan ni: jan li len e sijelo ona. kin la jan li pini anu weka e linja ona.

jan li ken ante e sijelo ona. jan mute li jo e ijo namako lon nena kute ona.
sike supa

**sike supa** li sijelo supa sike li jo e selo sike. palisa ale tan insa insa tawa len pi selo ni li suli pi sama ale.

**linja pi len ale sike** li len ale e sike. linja pi len lili sike li insa linja pi len ale sike. linja lili li linja ale.

sike supa li jo ala e insa li jo e selo taso. sike supa kiwen li jo e insa.

## linja sike

linja li linja palisa ala la ona li linja sike.


Parabola.svg
linja pi nasin pi pana wawa

## o lukin kin

*
sitelen Ilakana

li sitelen pi toki Nijon. sitelen Ilakana lon toki Nijon li "sitelen pona".

kalama pi sitelen Ilakana li sama kalama pi sitelen Katakana.

nanpa wan la jan lili pi ma Nijon li kama sona e sitelen Ilakana. nanpa tu la ona li kama sona e sitelen Katakana e sitelen Kansi.

### sitelen majuna
sitelen "ゐ" ("wi") en sitelen "ゑ" ("we") li sitelen majuna. toki Nijon majuna li kepeken e sitelen ni. taso, tenpo ni la toki Nijon li kepeken ala e sitelen ni. sitelen Ilakana li kin jo e sitelen "𛀆" ("yi") e sitelen "𛀁" ("ye") e sitelen "𛄟" ("wu"). tenpo ali la toki Nijon li kepeken ala e kalama "yi" e kalama "wu". tenpo pini la kalama "ye" li lon toki Nijon, taso sitelen Ilakana li lon ala lon tenpo pi kalama "ye" lon toki Nijon.
sitelen Pin In

**sitelen kalama Pin In** li sitelen kalama pi toki Sonko. sitelen Pin In la nimi li *pīnyīn.* toki Sonko la nimi li 拼音.

## kalama pi anpa lawa

sitelen Pin In pi toki Sonko li jo e kalama pi anpa lawa tu tu (anu luka):

## sitelen ante

sitelen kalama pi toki Sonko li jo e sitelen kalama ante:

ma Tawan la jan mute kepeken e .
sitelen lape

jan li lape la ken la ona li lukin e **sitelen lape**. sitelen lape li ken sama lon jan. taso ijo mute li ken ante anu ken nasa.

jan li sona ala e tan pi sitelen lape. kulupu jan li pilin e ni: sitelen lape li suli. ijo ona li suli tawa pilin jan li ken pana e sona pi tenpo kama. kulupu jan ante li pilin e ni: sitelen lape li sitelen lawa taso li suli mute ala.

jan pi lukin ala li ken ala lukin e sitelen lape. taso ona li ken pilin anu kute anu kon anu pilin moku lon lape.

jan li lape ala la sona pi sitelen lape pini li ken weka. jan li kute anu lukin e ijo pi sitelen lape pini la ona li ken kama jo e sona pi sitelen ni.

sitelen lape ante ni li lon:
* sitelen lape monsuta
* sitelen lape lon
* sitelen lape wawa
* sitelen pi lape lili
* sitelen lape sona
* sitelen lape awen
* sitelen lape sama
* sitelen lape pi jan ante kin
* sitelen lape sijelo
* sitelen lape pi lape ala
sitelen lape monsuta

**sitelen lape monsuta** li sitelen lape. jan li lape la ken la ona li lukin e sitelen lape monsuta. sitelen ni li monsuta wawa e pilin jan. ken la jan li kama lape ala lon tenpo lili tan ni: sitelen lape monsuta li ike kin li pini e lape jan.
sitelen lape lon

sitelen lape lon li kule pi sitelen lape. jan li lape la ken la ona li lukin e sitelen lape lon. sitelen lape lon la jan li sona e ni: ona li lape. tenpo mute la ona li ken ante pi wile ona e sitelen lape ni. ijo pi sitelen lape lon li kule kin. jan li lape ala la ona li ken sona pona e ijo pi sitelen lape lon.
sitelen lape wawa

sitelen lape wawa li sitelen lape. jan li lape la ken la ona li lukin e sitelen lape wawa. sitelen lape ni li wawa kin li ken ante e pilin jan. jan li lape ala la ona li awen sona e ijo pi sitelen lape wawa. sitelen lape wawa li awen ante e pilin jan li ken pana e sona suli pi lon jan.
sitelen musi suli Kalewala

***musi sitelen suli Kalewala*** (lon toki Sumi: *Kalevala*) li sitelen toki musi. ona li suli kin. jan Elias Lönnrot li wan e musi uta pi ma Kalelija. pali ona ni li musi sitelen suli Kalewala. musi sitelen suli Kalewala li musi sitelen suli ma pi ma Sumi.

nimi "*Kalevala*" li "ma Kaleva" lon toki pona.

ona li jo e wan lili 22,795. ona li jo e "toki awen" mute mute luka luka (lon toki Sumi: *runo*).
sitelen nanpa Akan

**sitelen nanpa Akan** (toki Inli: **Argam**) o suli sitelen nanpa Awapi. jan Mike Toma de Walijeke o mama sitelen nanpa Akan. sitelen nanpa Akan o pali o kepeken kulupu nanpa Sekakesima.
*toki Inli
sitelen nanpa Alapi (ma ali)

**sitelen nanpa Alapi** li sitelen nanpa pi ma Elopa. ona li kepeken sike nanpa pi nanpa 10.
## sitelen nanpa
*0 ala
*1 wan
*2 tu
*3 tu wan
*4 tu tu
*5 luka
*6 luka wan
*7 luka tu
*8 luka tu wan
*9 luka tu tu
*10 luka luka
*11 luka luka wan
*12 luka luka tu
*13 luka luka tu wan
*14 luka luka tu tu
*15 luka luka luka
*16 luka luka luka wan
*17 luka luka luka tu
*18 luka luka luka tu wan
*19 luka luka luka tu tu
*20 mute
*21 mute wan
*22 mute tu
*23 mute tu wan
*24 mute tu tu
*25 mute luka
*100 ale/ali
sitelen lape sona

sitelen lape sona li sitelen lape. jan li lape la ken la ona li lukin e sitelen lape sona. sitelen lape ni li pana e sona tawa jan. jan li ken awen sona e ijo ni lon tenpo pi lape ala. sona ni li ken sona pi lon jan anu sona pi ijo suli anu sona pi tomo sona anu sona ante.

kulupu jan li pilin e ni: sitelen lape sona li ken pana e sona pi tenpo kama. kulupu jan ante li pilin e ni: sona pi tenpo kama li ken ala. tenpo sike 1912 la jan mute li tawa ala tomo tawa telo Tataniki tan ni: ona li lukin e sitelen lape sona. sitelen lape sona ni la tomo tawa telo Tataniki li kama pakala li anpa. ken la sitelen lape sona li pana e sona pi tenpo kama. ken la sitelen lape sona li kama tan ni: jan li ike pilin tawa tenpo kama.
sitelen pi lape lili

jan li lape lili anu pilin mute la ken la ona li lukin e sitelen pi lape lili. sitelen lape ni li ken sama lili sitelen lape. anu jan li ken ante e ijo ona. jan li ken pali e ijo mute lon sitelen pi lape lili tan ni: ona li ken sona e ijo ale ona li ken ante e ni. jan mute li musi kepeken sitelen pi lape lili li tawa ma ante pi pilin ona.
sitelen lape sama

sitelen lape sama li sitelen lape. jan li lape la ken la ona li awen lukin e sitelen lape sama lon tenpo pimeja mute. ken la ijo lili li ante. taso ijo mute pi sitelen lape sama li sama.
sitelen pona pi jan Makuwe

**sitelen pona pi jan Makuwe **li nasin sitelen. jan Makuwe li pali e ona.

## lipu ante
* nasin kepeken pi nasin sitelen ni
sitelen pona pi jan Mimoku

**sitelen pona pi jan Mimoku** li nasin sitelen pi toki pona. tenpo sike 2006 la jan Mimoku li pali e ona.

**sitelen nimi** li nimi pona kin tawa ona.

jan Sonja li pali e sitelen pona pu la ona li toki e ni tawa jan Mimoku: mi ken ala ken kepeken nimi "sitelen pona"? jan Mimoku li toki e ni: sina ken.

## lipu ante
* lipu pi jan Mimoku pi nasin sitelen ona
sitelen sitelen

**sitelen sitelen** anu **sitelen suwi** li nasin sitelen pi toki pona tan jan Josan. ona li nasin pi sitelen nimi li nasin sitelen pi kulupu kalama.

selo sitelen li sama nasin sitelen Maja.

ona li lon lipu pu.

## sitelen ale
### nimi

### kulupu kalama

## o lukin
*sitelen pi toki pona

## lipu ante
*lipu pi sitelen sitelen tan jan Josan
sitelen tawa

**sitelen tawa** li awen e ijo pali. ona li ken jo e kalama. ken la, ona li ken jo e ijo lon anu ijo pi lon ala. lon la sitelen li tawa ala. taso ilo li pana e sitelen mute pi tawa ala la lukin la ona li tawa. sitelen tawa li pona li musi tawa jan mute.

nasin ni pi sitelen tawa li kama lon poka pi tenpo sike nanpa 1890. tenpo pini la, nasin ante pi sitelen tawa li lon. sitelen tawa li kama suli lon nasin jan. tenpo sin la, sitelen tawa li pona tawa jan pi ma ali. ilo mute li ken pana e sitelen tawa. kin la, tomo pi sitelen tawa li lon.

tenpo open la, sitelen tawa li ken jo e kule tu taso: pimeja en walo. taso tenpo ni la, sitelen tawa li ken jo e kule ali.
sitelen tawa Sukokala

, li lipu musi meli tan tu Pisipito. ona li ni: jan Amu li meli pi tomo sona lili. jan selo ona li pona mute tawa jan, taso pilin ona li wile wan taso. jan Amu li wile e wawa pi pilin wile la, ona li lukin e sike mama kule tuli, ona li kama lon e jan Sukokala tuli ni: jan Lan, jan Miki, jan Su. ona li kama lipu Nakajosi. 

## ona li ni
jan pi sitelen tawa ni li jan Amu, li meli pi tomo sona lili Sejo. ona li pona mute tawa jan. jan li toki e toki nasa ona. taso pilin lon ona li wile wan taso, ona li ken ala pana e ni tawa jan. tenpo pimeja wan la, ona li toki wile e ni: ona li ken pana e pilin lon ona tawa jan. tenpo suno kama la, ona li lukin e sike mama kule tuli lon supa lape ona. ona li loje, kule-telo, laso. ona li kama lon e jan Sukokala tuli ni: jan Lan, jan Miki, jan Su. jan Sukokala li pona e jan Amu tan ona li ken pali e wile ona. lon pi jan Amu li nasa mute, ona li pilin ike tan jan Sukokala ona, tan jan awen pi tomo sona Sejo. jan awen li jo e jan Sukokala kin! jan kepeken jan Sukokala li ken "ante jan"(ante Kalanali), li ken "ante Kalasen". ante jan li jo e wawa mute tan utala en selo. ante Kalasen li jo e wawa kin, taso ona li jo e kepeken pona. kama la, ona li pali e ni: jan Amu li "jan nasa", li lukin e sike mama Eki e jan Ekikala. ona li wile jan ike. tan li ni: jan awen li ken pona e wile ona.

kin la, kulupu Isuta li alasa e sike mama, tan ona li lukin tan sike mama ENPIJO. sike mama ENPIJO li ken lon e wile pi jan jo. taso, ona li pali e sike mama Eki e jan Ekikala

kama la, jan Sukokala nanpa po li kama lon, li jan Taja. sama ala jan Sukokala ante pi jan Amu la, sina lukin e ona lon tenpo mute lili. jan Amu li jo e pilin nasa la, ona li jan Ekikala, li "alasa" tan jan pi toki musi. jan ni li jan Utau, li ante Kalasen kepeken jan Taja tan tenpo musi. ni li tan kulupu Isuta li wile jo e sike mama Enpijo. kama la, jan Taja li kama pona, li jan Sukokala pona. ona li kama lon tenpo pi ike mute
sitelen tawa musi pi jan utala wawa

sitelen tawa musi pi jan utala wawa (toki Inli la "*Bravest Warriors*") li sitelen tawa musi. ona li tan jan Penleton Wa li tan ma Mewika.
## pali seme li lon sitelen ni?
tenpo kama li lon sitelen ni. kulupu pi jan utala wawa li tawa ma ante tan ni: ona li awen e jan suwi ante kepeken wawa pi pilin ona.
## jan lawa seme li lon sitelen ni?
*jan Kisope Kiman (toki Inli la "*Christopher Kirkman**"*) li jan lawa pi kulupu jan wawa. ona li olin e jan Pe. ona li jo e pipi pi linja pi jelo en pimeja. pipi ona li ken kama ilo utala palisa.
*jan Pe Tesuka (toki Inli la "*Beth Tezuka*") li jan lawa sin. ona li jo e soweli pi noka pona. soweli ona li ken kama ilo utala pi soweli pi noka pona pi linja mute .
*jan Teni Wakuse (toki Inli la "*Daniel Vasquez*") li jan pi kulupu jan wawa. soweli ni li ken kama ilo utala palisa li ken kama ilo utala pi jan Kalin.
*jan Pun (toki Inli la "*Plum*") li jan pi kulupu utala wawa pi ala. ona li jan kala .
*jan Walu (toki Inli la "*Wallow*") li jan pi kulupu wawa. ona li jo e waso . waso li ken kama ilo pi alasa pi&nbsp;kasi suli.
sitelen pi toki pona

**sitelen pi toki pona** li nasin sitelen mute lon toki pona. jan mute li kepeken sitelen Lasina li kepeken sitelen pona li kepeken sitelen sitelen. sitelen ante mute li lon kin.

## sitelen Lasina

sitelen Lasina lon toki pona li jo e sitelen kalama luka luka tu tu. sitelen Lasina ni li nimi e AEI pi toki pona. ni li mute ala. sitelen ni li:

`a e i o u j k l m n p s t w`

sitelen ale li jo e kalama wan.

## sitelen pona
sitelen pona li jo e sitelen mute. nimi ale li jo e sitelen ante.

### sitelen pona tan jan Mimoku
sitelen pona tan jan Mimoku li jo e luka luka luka weka wan sitelen. ni li mute ala. tenpo ale la tu sitelen li wan.

## sitelen sitelen
sitelen sitelen li sitelen pi jan Josan. sitelen sitelen li jo e sitelen mute li ante. ni li jo e linja mute.
## sitelen telo
sitelen telo li sama lukin tawa sitelen Nijon.
sitelen tawa pi jan utala mun

sitelen musi pi  li lipu, li sitelen tawa. mama ona li . tenpo open la, ona li kama lon lipu Nakajosi.

## ona li ni
jan Usagi (toki Inli la Serena. toki pona: jan Uma) li meli li jan sona insa. ona li kama sona e soweli Luna, ona li soweli noka pimeja. ona li pana e kiwen tawa ona. kepeken kiwen ni la, jan Uma li ken ante sijelo tawa jan utala mun. jan utala mun li awen e ma tan ike. jan Uma en soweli Luna li pali e kulupu pi jan utala tan ona li jo e jan lawa e *kiwen walo*. jan utala ante li ni: jan Ami (toki Inli la Amy. toki pona la jan Poleta) li sona mute, li jan utala telo. jan Rei (toki Inli la Raye; toki pona la jan Sike) li jan pi tomo sewi, li jan utala seli; jan Makoto (toki Inli la Lita. toki pona la jan Makoto) li jan pi tomo sona ante, li jan utala kasi; jan Minako (toki Inli la Mina. toki pona la jan Minako) li jan pi nimi suli, li jan utala kiwen. jan Minako li jo e soweli noka ni: ona li soweli Atemi. kin la, ona li kama sona e jan Mamoru (toki Inli la Darien. toki pona la jan Mamolu). ona li jan sona sewi, li pona e ona lon jan utala pi selo sinpin.
sitelen toki

**sitelen toki** li pana e nimi kepeken sitelen. jan li awen e toki kepeken ona. ken la, jan li toki kepeken ona tawa jan pi toki ante. sitelen toki li ken lon lipu li ken lon kiwen li ken lon ko.

tenpo suli pini la, jan li kama sitelen toki. tenpo open la, kepeken ona la jan li awen e sona pi esun ale e toki lawa e sona suli. tenpo ni la jan li pali e ijo pi mute suli kepeken ona. sitelen toki li suli tawa nasin pi kulupu jan.

nasin mute pi sitelen toki li lon. nasin ante la, jan li ken sitelen e nimi e kalama e kulupu kalama e kalama kiwen taso kin.

## nasin pi sitelen toki
*sitelen toki nimi
**sitelen pona pi jan Sonja
**sitelen suwi (sitelen sitelen)
**nasin sitelen Sonko
*sitelen toki kalama
**nasin sitelen Lasena
**nasin sitelen Lasina
**nasin sitelen Anku
**nasin sitelen Apapeto
**nasin sitelen Kililisa
*sitelen toki pi kulupu kalama
**sitelen Ilakana
*sitelen toki pi kalama kiwen
**nasin sitelen Alapi
**nasin sitelen Iwisi
**nasin sitelen Tewanakali

sina wile lukin li nasin sitelen pi toki pona la, o kepeken ni: sitelen pi toki pona
sitelen wan tawa nimi wan

jan mute li sitelen e toki kepeken nasin sitelen mute. sitelen nasin pi sitelen wan tawa nimi wan li lon. toki Sonko en toki ante mute li kepeken ona.
sona

**sona** li toki e lon ijo. jan li sona e ijo kepeken lawa. sona li ken kama tan ijo ale. ona li ken lon li ken lon ala. jan li ken pana e sona kepeken toki. ilo sona kin li ken kepeken sona.
sona nanpa

**sona nanpa** li nasin pi kama sona. sona nanpa la, jan li kepeken nanpa li alasa e sona sin.
 
jan mute li toki e ni: sona nanpa li sona lawa.

nasin sona pi mute a li ken kepeken sona nanpa. sona nanpa li suli mute tawa ilo sona tan ni: insa la, ilo sona li sona taso e nanpa.

**sona nanpa** la, jan li toki e ni: "mi toki e ijo la, seme li lon tan ni?"

## kulupu pi sona nanpa
nimi "sona nanpa" li ken toki e ijo mute.

* sona pi nanpa taso la, jan li pali lon nanpa. tenpo open pi sona ni la, jan li lukin taso e nasin noka pi pali nanpa. taso, tenpo lon la, jan li kama sona e ijo pi mute a tan nanpa. kule nanpa mute li lon, li nasa, li jo e sona pi mute suli a! sona ni la, jan li pana e sona ken la, ona li ken pona tawa lawa jan. taso, jan li alasa pona e lon ona, ni li pali pi suli mute a. sona ken nanpa pini tan jan Pema li sama ni.
* sona pi sijelo ijo la, jan li pali lon nasin, lon selo ijo, lon sijelo ijo. jan li kama sona e ante nasin lon linja, e suli ma pi insa selo, e suli kon pi insa sijelo. tenpo pini pi weka lili la, jan li kepeken nanpa tawa sitelen ma. ijo li lon ma la, jan li ken toki e ma ijo kepeken kulupu nanpa.
* sona pi nanpa nimi la, jan li kepeken sitelen li toki e nanpa pi sona ala. jan li pali lon sitelen la, sitelen li ken pana e sona ni: nanpa pi sona ala li seme? tenpo pini pi weka lili la, jan li kepeken ijo ante tawa sona pi esun nanpa. sona li pona tawa nanpa la, ona li ken pona lili tawa ijo ante.
* sona pi kipisi lili la, jan li pali lon ijo ni: ona li awen kama ante lon tenpo. jan li wile sona e ni: ijo wan li kama ante la, seme la, ijo ante li kama ante seme sama ijo nanpa wan? tenpo ni la, jan li toki e kule tu tan sona pi kipisi lili. kule wan la, jan li kepeken nanpa ma taso. kule ante la, jan li kepeken kin nanpa pi nasin tu.
* sona pi ijo nanpa la, jan li pali lon ijo ni: jan li ken nanpa e ona.
* nasin pi alasa lon en sona pi kulupu ijo li sona noka tawa ale pi sona nanpa. open la, sona ni li ijo lon sona nasin. taso, ona li kama lon sona nanpa lon tenpo. ona tu la, jan li kama sona e suli pi pini ala. kin la, ona li kama sona e ni: suli pi pini ala li suli wan ala.
* sona pi ijo ken en sona pi pana nanpa la, jan li lukin e kulupu nanpa li wile sona e ni: nanpa li ken seme? ken li suli seme? ona la, ijo lon li awen ala pana e lon sama lon tenpo ale. sina sona e ken pi lon ni la, ni li pona tawa wile sona sina.

## o lukin
*nanpa
*wan
*tu
*ala
*nanpa lawa
*pini ala
*nanpa pi nasin tu
*ma nanpa
*kulupu (sona nanpa)
*pali pi mute nanpa
*pali jo nanpa
*nasin pi len toki
*nanpa tawa
sona toki

**sona toki** li nasin sona pi toki jan. ona li alasa sona e kepeken toki e kalama toki e sitelen toki e ante toki e ijo toki ali.

jan pi sona toki li kipisi e sona toki. suli la, kipisi mute ni li:

 - li sona ni: jan li toki e kalama nimi tan seme, li kute e kalama nimi tan seme? seme li kalama lili pi toki jan?

 - li sona ni: toki li jo e nasin seme, li ante lon nasin seme?

 - li sona ni: toki li pana e kon seme, li pana e kon kepeken nasin seme?

 - li sona ni: jan ken sona e toki tan seme, li kepeken nasin seme?

 - li sona ni: tenpo li tawa la toki li ante lon nasin seme? ken lon tenpo weka la toki ante li toki wan?

ken la, jan li alasa e sona toki tan ni: ona li wile kepeken sona toki tawa pali e ijo ante. ni li . kin la, jan li wile ala e ni li wile sona e kon toki e ijo toki taso. ni li .

## jan suli pi sona toki
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*
*

## lipu ante
*ante toki
*nasin lawa nimi
*toki sin
soweli pi telo taso pi monsi lipu

**soweli Trichechus** anu **soweli Likeku** anu **soweli pi telo taso pi monsi lipu** li pona lon telo. ona li moku e kasi telo.  ona li lon telo lon poka ma lon ma Amelika lete en ma Amelika seli en ma pi telo suli Kalipi en ma Apika.

kulupu pi soweli Trichechus li tu wan.  kulupu wan li kulupu pi ma Apika.  kulupu ante li kulupu pi ma Amelika seli.  kulupu ante li kulupu pi ma lon telo suli Kawipi.  jan li lon li toki e ni: kulupu pi nanpa tu tu li lon.  kulupu ni li lon ma Powita.  jan ante li toki e ni:  kulupu pi ma Powita li sama kulupu pi telo suli Kawipi.

soweli Trichechus li ken suli mute.  ona li ken lon telo pi telo suli li ken lon telo pi telo tawa kin.

ilo tawa telo li ken ike tawa soweli.  ilo li ken pakala e soweli li ken moli e soweli.  soweli mute li jo e pakala sijelo lon monsi tan ilo tawa telo.  

tenpo pini la, jan li moli e soweli tawa ni: ona li wile kama jo e moku e telo pi pali seli.  tenpo ni la, kulupu lawa li toki e ni: sina ken ala moli li ken ala pakala e soweli Trichechus.  sina moli e soweli la, ona mute li weka e mani mute tan sina.
soweli Erinaceinae

**soweli ''Erinaceinae*** li [[soweli]] lili pi nena mama. ona li moku e [[kili]] e [[pipi]] e [[soko]]. ona li lon [[kulupu soweli Erinaceidae|kulupu soweli *Erinaceidae'']]. ona li lape lon tenpo suno li lape ala lon tenpo pimeja.

tenpo lete la soweli lili pi linja kiwen pi ma Elopa li lape suli. tenpo seli la soweli lili pi linja kiwen pi ma Apika li lape suli.

soweli ni li jo e palisa lon selo ona. ona li monsuta pillin la ona li kiwen e palisa. ona li lape suli la ona li ni kin.
soweli pi kute suli

**soweli pi kute suli** li soweli tan ma Elopa. ona li kama lon ma mute ante kin. ona li jo e kute suli. ona mute li lon lupa ma. jan mute li jo e soweli ni lon tomo ona. ona li unpa mute.
soweli pi lawa sewi

**soweli pi lawa sewi** li soweli li lon ma Apika. 

mije li utala e mije ante kepeken lawa ona.  mije pi lawa sewi suli li kama anpa e mije ante li kama unpa e meli mute li kama pana e soweli lili mute.  soweli pi lawa sewi li jo e lawa lili la ona li anpa ala e mije ante li unpa ala e meli li jo ala e soweli lili. nasin ni li jo e nimi ni:  soweli en akesi li pona la ona li kama nanpa mute.  soweli pi lawa sewi li jo e lawa sewi tan ni.

tenpo la mije li kepeken lawa ona tan ni:  mije li olin e mije ante li unpa e mije.  ona li pilin suwi e mije ante kepeken lawa ona.  tenpo lili lili la meli li unpa e meli ante. 

soweli pi lawa sewi li moku e kasi sewi.  palisa uta ona li suli tan ni.

soweli pi lawa sewi li utala e soweli ike kepeken noka ona.
soweli pi nena linja

**soweli pi nena linja** li soweli li suli suli.

soweli pi nena linja li soweli tu. soweli nanpa wan li lon ma Apika.

nanpa tu li lon ma Asija.

soweli pi nena linja li pali e ijo mute kepeken nena ona. ona li moku e kasi e telo kepeken nena ona. ona li pilin suwi e soweli pona ona kepeken nena ona. ona li utala e soweli ike kepeken nena ona. ona li pilin e kon kepeken nena ona. ona li ken kama tawa moku kepeken nasin ni.

soweli pi nena linja li jo e uta walo suli. ona li moku li utala kepeken uta walo ona.  
jan li moli e soweli pi nena linja tan ni: ona li wile kama jo e uta walo ona. nanpa soweli li lili tan ni.
sitelen pi jan Pepa pi soweli Kawa

li lipu sitelen tan jan Tewi Kawa. pana ona li open lon tenpo mun nanpa 5 lon tenpo sike nanpa 2014. kulupu mute li suli e ona.

sitelen musi ni la, jan Pepa li jan pi wawa nasa. soweli Kawa li soweli ona. lipu o pona tawa ale la, ike suli li lon ala.

tenpo sike nanpa 2024 la jan Tewi Kawa li toki e ni: ona li wile pini e pali lipu. lipu nanpa 42 li lipu pini.

## nasin
sitelen ni li nasin jo pi jan mute li nasin Open-source, la jan mute li ken pali e ijo pi sitelen ni. jan li pali e sitelen e len e musi.

### ante toki

jan Tewi Kawa li pana e nasin pi ante toki tawa ale. ale li ken ante e toki pi sitelen ni tan nasin ona. ni la, toki 68 li lon ona. toki ni 27 li lon lipu ale.

toki pona li lon lipu ale. jan Ke Tami li toki pona e lipu. sitelen pona li lon lipu mute, taso la sitelen Lasina li lon lipu ale.

## lipu ale
ona li pali e lipu tan lipu nanpa 6 tawa lipu nanpa 24 la, jan Tewi Kawa li pali kepeken toki Kanse.

## tan sona
nasin pi len toki

**nasin pi len toki** li sona.

tenpo mute la, jan li pilin e ni:
tenpo la ona li wile toki tawa jan ante, kama la ona li wile ala e ni: jan ante li sona e toki.

sona pi lukin ala li ilo tawa ni. jan li ken toki kepeken ona. jan ante li ken ala sona.

sona pi lukin ala li ilo tawa ijo ante mute. taso ijo ante ni li sama lili.

sona nanpa li suli tawa **sona pi lukin ala**. nanpa lawa kin.
soweli pi noka tu

**soweli pi noka tu** li tawa kepeken noka tu. tenpo mute la ona li jo e luka. soweli pi noka tu li wile ala tawa kepeken luka ona. ni la ona li ken pali e ijo ante kepeken luka ona. ona li ken jo e ijo kepeken luka.

jan kin li soweli pi noka tu.


2013.06.24-03.-Woblitzsee-Havelberge-Nebelkraehe.jpg|waso
Walking Man (2).jpg|jan
Young red necked wallaby.jpg|soweli *Macropus Rufogriseus*
soweli poki

**soweli poki** li poki e soweli lili ona lon sijelo ona. mute la ona li tan ma Oselija. taso soweli li lon ma Amelika kin.

Kangaroo and joey06.jpg
Trichosurus vulpecula (Brushtail possum) 1.jpg
soweli pi uta waso

**soweli pi uta waso** li soweli pi lupa monsi wan li lon ma Oselija. ona li jo e uta waso.

mama meli li pana e sike mama. soweli ante li pali ala e ni.

soweli meli li pana e telo walo lon selo ona.

soweli pi uta waso li tawa mute lon telo li tawa kin lon ma.

mije li ken pana e telo moli.
soweli suwi lape pi kasi suli

li soweli pi ma Oselija li lon kasi suli li moku e lipu kasi li jo ala e tomo li jo e soweli lili lon monsi. soweli lili li lon insa mama.
telo jelo

telo jelo li kama tan lupa lili pi sinpin anpa. jan anu soweli li moku e telo la, telo ni li ante lon insa sijelo ona li kama telo jelo.

telo jelo pona li kule telo anu kule pi jelo walo anu kule pi jelo pimeja. telo jelo walo li pilin e ni: sijelo pi telo jelo pana li moku e telo mute. ken la telo jelo li kule pimeja mute li ike tan ni: telo loje li lon telo jelo. ni li pilin e ni: sijelo li ike.

soweli mute li kepeken e telo jelo tan ni: soweli li sitelen e ma ona. soweli ante li kama kon e kon pi telo jelo la ona li tawa weka.

sijelo jan en sijelo soweli li lon e ijo pona e ijo ike. ijo ike ni li ken kama telo la soweli li ken weka e ona kepeken telo jelo.

telo ni li lon kon la ona li kama jo e kon ike.

jan li pana e telo tawa telo jelo la ona li ken pana e pona tawa ma e pona tawa kasi.
nasin telo Molawa

**nasin telo Molawa** li nasin telo li lon ma Seki li ma Lowenki li ma Osalasi. ona li nasin telo suli tawa ma Molawa. ona li open lon nena Klaliski-Snesnik. ona li pana e telo tawa nasin telo Tunaj.

jan li pana e nimi pi ona tan ma Molawa.