open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma Tona

li ma lawa lon ma Osejanija. ona li kulupu pi ma lili. jan 100,651 li lon ma Tona. ma Tona li jo e ma lili 172 pi sama ala.

## ma lili
ma Tona li jo e ma lili luka.ma lili ona li ni: ma lili Ewa en kulupu Wawaju pi ma lili en kulupu Apawi pi ma lili en kulupu Nijuwa pi ma lili en ma lili Tonatapu.

## tenpo pini

tenpo pini la kulupu jan Lapita li lon ma Tona. tenpo sike nanpa 900 la ma Tuwi Tona li kama lon li lawa e ma Tona. ma Tuwi Tona la jan Tuwi Tona li pana e lawa tawa jan Tuwijatakalawa tawa jan Tuwikanokupolu. tenpo ni la jan Tuwi Kanokupolu li jan lawa tan ni: tenpo pini la jan Tupu Sosi li kama lon nasin sewi pi jan Jesu li lanpan e pana pona tan ma Juke lon utala insa pi kulupu jan lawa. tenpo ni la jan li wile e lawa pi jan ale lon ma Tona.
## o lukin kin
ma Monsewa

li ma lili lon telo Kalipi. ma Juke li lawa e ona.

ma Monsewa li jo e nena seli suli. tenpo sike nanpa 1995 la, nena ni li pakala li pana e seli. ona li pakala e ma tomo lawa Pima. tan ni la, jan li weka wawa tan ma Monsewa. ni li pini la, jan pi nanpa lili li awen.
sitelen tawa Puwela Maki Matoka Makika

li sitelen tawa pi lon ala pi ma Nijon. tenpo mute la jan li toki e nimi lili "Matoka Makika." tenpo sike 2011 la kulupu pali musi Makika Kuwateto li pali e sitelen tawa.  li sitelen e sitelen tawa ona. linja toki li ni: jan  en kulupu pi jan pona ona li pali e lipu wawa nasa lon li kama . ona mute li utala e jan ike pi wawa sewi nasa la ona mute li kama sona e pilin ike pi jan meli wawa sewi. 

kin la lipu pi sitelen musi pi ma Nijon li lon. kulupu pi sitelen tawa lili en kulupu pi sitelen tawa suli tu li lon. kin la tenpo sike 2013 la sitelen tawa suli pi nanpa tu wan *Lepelijon* li kama lon*.* tenpo sike 2017 la musi li kama lon. tenpo sike 2017 la kulupu pi sitelen tawa lili  li kama lon. 

sitelen tawa Puwela Maki Matoka Makika li pona tawa jan mute tan ni: ona li jo e linja toki pona e kalama musi pona li pona lukin a. kin la ona li ante tawa sitelen tawa musi pi jan meli pi wawa sewi.
toki Lominija

li toki pi kulupu toki Loma. jan li toki Lominija lon ma Lominija lon ma Motowa lon ma Poposina pi ma Sopisi li sitelen e ona kepeken nasin sitelen Lasina. jan 172000 li toki Lominija. toki mama ona li toki Lasina.
ma tomo Puwenosale

li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Alensina. toki Epanja la, kon pi nimi ona li "kon pona".
ma Otalan

li ma kipisi pi ma Mewika. ma Mewika la ona li ma kipisi pi lili nanpa wan. ma ante pi ma Mewika la ona li jo ala e jan mute. taso mute la jan li lon poka sama tan lili ma. nimi ona li tan nimi pini pi ma Akini. ma Kanesika en ma Masasusi li lon poka ona. sama la ona li lon poka pi telo suli Alansi. ma tomo Pawiten li ma tomo lawa ona li ma tomo pi suli nanpa wan.
ma kipisi

**ma kipisi** anu **ma lili pi ma lawa** (toki Inli la: *administrative division*) li kipisi ma li suli ala. ma lawa mute li jo e nasin kipisi mute. tenpo mute la, ma lawa la, jan li toki e nasin kipisi pi suli nanpa wan kepeken nimi **"ma lili"** *(pi ma lawa)*. kin la, jan li toki e nasin kipisi pi suli nanpa tu kepeken nimi **"kipisi ma"**.

## kipisi pi ma lawa

Italian regions provinces.svg|kipisi pi ma Italija
Map of USA with state names 2.svg|kipisi pi ma Mewika.


ma lawa li jo e ma kipisi mute. ma kipisi li mute lili ala la, nasin lawa li kama pona. jan lawa li lon ma kipisi ale.

ma kipisi li ken suli. ma kipisi pi ma lawa pi suli nanpa wan li ma Jakuja lon ma Losi.

ma ante li kepeken e nimi ante tawa ma kipisi. ma Kanata la jan li kepeken nimi  li kepeken nimi  lon toki Inli. ma Posuka la nimi *województwo.* ma Losi la nimi  (*respúblika*) en nimi  (*kraj*) en nimi  (*óblastʹ*) en nimi ante li lon.

## kipisi ma ante

Naturraeumliche Grossregionen Deutschlands plus.png|
File:Map Languages CH.png|kipisi ma ni li pana e sona ni: nasin toki

jan li ken pali e **kipisi ma sona** kepeken nasin ante mute. ni li toki li nasin kon li sona kiwen li ante.
ma Satakota

li ma kipisi pi ma Mewika. nimi ona li tan kulupu Takota. tenpo mute la jan mute pi kulupu Takota li lon ma. ma Satakota en ma Notakota li ma suli Takota lon tenpo pini li kama ma tu. ma tomo lawa ona li ma Pije. ma tomo Supa li ma tomo pi suli nanpa wan.
toki Pola

anu  li toki sin. jan Léon Bollack li pana e toki Pola lon tenpo sike nanpa 1900.

## kalama
toki Pola li jo e kalama lili luka luka luka tu tu (19): a, b, ɥ (kalama li /tʃ/), d, e, f, g, i, k, l, m, n, o, p, r, s, t, u, v.
jan Mikije Kopeso

li jan lawa pini pi ma Sesesele. ona li kama jan lawa lon tenpo sike 1985. ona li wile pana ante tawa nasin pi ma Sesesele. taso, wawa pi kulupu lawa ona li pakala. ma Sesesele li pakala lon tenpo sike 1991.
toki Lowasi

**toki Lowasi** (toki Lowasi: *hrvatski jezik*) li toki pi ma Lowasi.

## toki Lowasi en [[toki pona]]

### nimi mute pi [[toki pona]] li sama nimi pi toki Lowasi.
pakala

pakala la, ijo li kama ante. ijo pakala li ken ala pali pona. pakala li kama lon tenpo lili anu lon tenpo suli. pakala li lili la, jan li ken kama pona e ijo li ken weka e pakala. taso, pakala li suli la, pakala li awen.
sitelen Emosi

li nasin sitelen pi ilo sona. ona li sitelen lili musi li pana e kon pilin lon sitelen toki. ni li tan ni: jan li toki kepeken sitelen taso la, pilin lili li pana. ona li sama lili tawa sitelen toki nimi, taso sitelen Emosi li jo ala e kon kalama anu kon nimi. sitelen Emosi mute li 😂 li 😃 li 🙏 li 🤰 li 🌙 li 🎉 li ⚡ li 🚆 li 🔥 li 💀 li 🦊 li 🏴 li ❤️ li 🍆.

sitelen Emosi li kama lon ma Nijon lon tenpo sike 1997.
### nasin sitelen pi toki pona
nimi pi toki pona li mute ala la sitelen Emosi wan li ken pana e kon pi nimi wan. ni li sama sitelen pona. nimi pi nasin sitelen ni li sitelen pilin.
ma Sawasi

li ma lon ma Apika. ona li poka e ma Setapika e ma Mosanpi e telo suli ala. wawa la, kulupu mama lawa ona li jo e ona taso. ma Apika la, ma ante ni ala li awen lon tenpo ni.
kulupu toki Osonesija

**kulupu toki Osonesija** anu **kulupu toki Osonesijan** li kulupu mama toki pi ma Osejanija pi ma Asija seli pi open suno. nanpa jan toki la, toki nanpa wan pi kulupu toki Osonesija li toki Malasija. nanpa ni li jo e jan toki pi toki Intonesija, tan ni: toki Intonesija li nasin pi toki Malasija li toki lawa pi ma Intonesija. toki suli ante pi kulupu ni li toki Sawa li toki Takalo. jan mute pi sona toki li pilin e ni: kulupu toki Osonesija li kama tan ma Tawan lon tenpo pini suli. jan mute li weka tan ma Tawan li tawa e toki ona. 

tenpo ni la, toki Osonesija li lon ma Lapanuwi lon poka pi open suno li lon ma Malakasi lon poka pi pini suno. ma mute pi toki Osonesija li sike lon telo suli.

## kulupu toki lili
nasin kulupu pi kulupu toki Osonesija li suli li mute a. jan sona mute li pilin ante tawa nasin ona.

### kulupu toki Malaja Polinesija
*toki Ase
*toki Malakasi
*toki Matula
*toki Sawa
*toki Sunta
*toki Uki

#### kulupu toki Malaja
*toki Ipan
*toki Malasija
**toki Intonesija
*toki Minan
*toki Pansa
*toki Petawi

#### kulupu toki Pilipina
*toki Ilikanon
*toki Iloko
*toki Pankasinan
*toki Panpanko
*toki Pikola
*toki Sinupuwanon
*toki Takalo
**toki Pilipina
*toki Walaje

#### kulupu toki Osejanija
*toki Awawi
*toki Kilipasi
*toki Mawi
*toki Pisi
*toki Pisi pi pini suno
*toki Samowa
*toki Tawisi

### kulupu toki Pomosa
ni li toki pi kulupu Ososnesija lon ma Tawan (anu ). kulupu jan nanpa wan pi ma Tawan li toki e ona. ni li kulupu wan ala taso, toki ali ni li ante tawa toki pi kulupu Malaja Polinesija.

*toki Ami
*toki Pawan
*toki Punun
*toki Taloko
*toki Taja

## tan sona
ma Nunanu

li ma kipisi lete pi ma Kanata. ona li kipisi tan ma Nowetewitowi tan ni: kulupu jan Inuwi li wile e ma kipisi ona li wile tawa lawa ona sama.
toki Kijukiju

li toki sin tan musi Kensin.

nimi  li jo e kon "nena" kepeken toki pona. 

lon musi Kensin la,  li jan kulupu ike. ona mute li kepeken e toki ni.

## nasin sitelen
toki Kijukiju li kepeken e sitelen Lasina. taso, sitelen "f" en "j" en "q" en "x" li lon ala.

jan kulupu Kijukiju li ken ala sitelen.

## lipu ante
*Hilichurlian lon Wikija
musi Juwensan

li musi pi sitelen tawa. ni li tan kulupu Mijajo pi ma tomo Sane, ma Sonko. jan musi li ken tawa ma ali pi ma Tewa. ma Tewa li jo e ma luka tu e ijo wan pi nanpa luka tu. jan li esun e ijo kepeken nasin pi sona ala.
ilo Pilipili

li ilo pi sitelen tawa lon ilo sona. ona la jan li ken pana e sitelen tawa li ken lukin e sitelen tawa. tenpo sike 2009 la ona li open lon ma Sonko.

## lipu ante
*ilo Jutu

## nimi tawa
*Bilibili.com
jan Wan Sepe

**jan Wansepe** li mama pi toki Sisin.ona li jan pi sona toki. 

tenpo sike nanpa 1990s la ona li pali e toki Sisin.

## tenpo pini
jan Wan Sepe li kama lon ,ona li lon kulupu mama meso wan.tenpo pi lon ma sona meso la,ona li jo e toki insa pi pali toki li pali e nasin mute pi toki Sisin li kama suli e toki Sisin lon tenpo sike  pi mute 10.ona li kama jan suli la,mani pi ma Sonko li kama lili,ma lon ona li kama ike,ona li kama jan pali pi awen ala lon ma mute.tenpo sike 2010 la,ona li esun e ilo sona wan li pana e toki Sisin tawa ilo sona.ni la,ona li kama toki e toki Sisin lon linluwi li pana e sitelen pi toki Sisin li lon.

ni li pini la,jan Wan Sepe li tawa ma tomo Pesin lon tenpo tu li wile toki e toki Sisin tawa .taso ona li anpa lon tenpo mute,jan ante li toli musi pi pona ala tawa ona.ona li jo ala e mani la ,ona li lon .tenpo pi mute ala li pini la,jan sama ona li pilin e ni:ona li anpa.ike la ona li jo ala e mani ona.ona li pilin pi ike mute.

ni li pini la,jan pi pilin pona tawa jan Wan Sepe li alasa e ona en ijo pona ona -- toki Sisin.kepeken tenpo pi mute ala la,kulupu pi toki Sisin li lon,jan Wan Sepe li kama pilin pona.
pipi suno

**pipi suno** (kulupu **Kolejotela** (Coleoptera)) li pipi, li ken tawa lon kon sama waso. ni li jo e ilo suno li ken pali e suno.
mun Elopa

li mun li sike e mun Jupite. suli pi mun pi mun Jupite la, ona li nanpa tu tu. selo ona li kiwen telo lete. ona li jo e kon lili. insa ona li pana e seli. tan seli ni la, telo suli li lon insa pi mun Elopa. jan sona li pilin e ni: ken la, ijo pi moli ala li lon telo suli ni. jan sona mute li pilin e ni: jan Elopa li suli.

tenpo sike nanpa 1610 la, jan Kalilejo Kalile li kama sona e mun Elopa. nimi pi mun Elopa li sama jan pi nasin sewi Elena.

### ilo pi mun Elopa
tenpo sike nanpa 1973 la,  nanpa luka luka li ilo mun nanpa wan pi mun Elopa, li sitelen e mun ni. taso, sitelen ni li lili, li pana ala e sona mute.

tenpo sike nanpa 1995 la,  li kama sike e mun Jupite. ilo ni li sitelen mute e mun Elopa, li pana e sona mute tawa jan sona.
mun Netunu

suno mi la, **mun Netunu** (toki Lasina: *Neptūnus*, toki Inli: *Neptune*) li mun nanpa luka tu wan lon kulupu suno. ona li kon li ko lete. selo pi mun Netunu li laso telo. mun lili mute li sike e mun Netunu. mun ni la, mun Siwitan li suli mute. mun Netunu li jo e sike. taso, sike ni li lili li pimeja. nimi pi mun Netunu li sama jan sewi pi nasin sewi Loma. jan sewi ni li lawa e telo.

tenpo sike nanpa 1846 la, jan Upen Le Welije li kama sona e mun Netunu kepeken sona nanpa. jan Jowan Kale li kama lukin e mun Netunu lon tenpo sike sama.

### ilo pi mun Netunu
tenpo sike nanpa 1989 la, ilo mun Pojate nanpa tu li kama tawa mun Netunu. ona li ilo mun taso pi mun Netunu, li sitelen e mun Netunu e mun Siwitan.
jan Li Pe

li jan pi sitelen toki tan ma Sonko. ona li suli mute tawa sitelen toki lon toki Sonko. sitelen suli ona li  .

## lon
tenpo sike nanpa 701 la, jan Lipe li kama lon ma tomo Ansi. kulupu mama ona li sona ala.

ona li jan lili la, ona li ken sitelen e sitelen toki.

tenpo sike nanpa 744 la, ona li kama lukin e jan Tupu. tan ni la, jan Tupu li jan pona ona. 

tenpo sike nanpa 762 la, ona li moli. jan ala li sona e tan pi moli ona.

## ijo
*telo nasa li pona mute tawa jan Li Pe. ona li moku e telo nasa la, ona li ken sitelen e sitelen pona.
*jan Li Pe en jan Tupu li jan pona, li suli mute tawa sitelen toki. jan ante li pana e nimi "Litu suli"(*大李杜*) tawa ona.

## sitelen ''pilin lon pimeja pi kalama ala''
***静夜思***

***pilin lon pimeja pi kalama ala***

床前明月光，

sinpin pi supa lape la suno mun li lon.

疑是地上霜。

ni li ko lili lete sewi ma, anu seme?

举头望明月，

o sewi e lawa tawa ni: o lukin weka e mun suno.

低头思故乡。

o anpa e lawa tawa ni:o pilin e ma tomo mama.

## sitelen ante

**《望庐山瀑布》 - [[lukin e anpa telo pi nena Lu]]*
**《行路难》 - [[nasin li ike]]*
**《蜀道难》 - [[nasin Su li ike]]*
**《将进酒》 - [[o moku e telo nasa]]*
jan Tu Pu

li jan pi sitelen toki tan ma Sonko lon tenpo pi kulupu lawa mama Tan. ona li suli mute tawa sitelen toki lon toki Sonko.

## lon
tenpo sike nanpa 712 la, jan Li Pe li kama lon ma Sonko.

tenpo sike nanpa 744 la, ona li kama lukin e jan Li Pe. tan ni la, jan Li Pe li jan pona ona. 

tenpo sike nanpa 755 la, jan Anlusan en jan Sisimin li utala e lawa kulupu. tenpo sike nanpa 759 la, ona mute li pakala e kulupu utala pi lawa kulupu. jan Tupu li lukin e ni: jan mute li moli, li pilin ike tan utala. ona li pilin e mute, li sitelen.

tenpo sike nanpa 770 la, ona li moli.

## ijo
*jan Li Pe en jan Tupu li jan pona, li suli mute tawa sitelen toki. jan ante li pana e nimi "Litu suli"(*大李杜*) tawa ona.

## sitelen

* *《登高》 - [[tawa sewi]]*
* *《石壕吏》 - [[jan lawa pi ma tomo Sikajo]]*
* *《茅屋为秋风所破歌》 - [[tomo kasi li pakala tan kon tawa]]*
ma tomo Kansu

li ma tomo suli lon ma Sonko. ona li ma tomo lawa pi ma Kantun. ona li lon poka pi ma Enkon pi ma Omun pi ma tomo Sensen pi ma tomo Tonwan.
musi Sansi

li musi li kama tan ma Sonko. ona li sama lili tawa musi pi jan lawa moli. ona li musi supa utala pi jan musi tu. jan tu li lawa e kulupu pi ijo musi. jan wan li jo e kulupu loje la, jan ante li jo e kulupu pimeja.

jan mute li musi Sansi. ona li musi suli tawa ma Sonko tan tenpo pini. musi Sanki li kama tan musi Sansi li musi lon ma An.

## ilo musi
### supa
supa musi li jo e nasin palisa 9 e nasin supa 10. kiwen musi li tawa lon wan pi nasin ni.
insa supa li sitelen ala e nasin, li tu e ma musi. tu ni li . mute la, ona li sitelen e nimi ni kin: .
ma musi li jo kin e poki lili. nasin linja li lon insa ni. ni li , li poki e kiwen lawa e kiwen awen.

### kiwen
musi li kepeken kiwen. kiwen li ken loje li ken pimeja. tenpo la, kiwen pimeja li ken laso. jan musi li kepeken kiwen loje la, ona o open e musi.

## lipu ante
*musi pi jan lawa moli
musi Utala Pi Jan Meli

li musi pi sitelen tawa. ona li tan ma Sonko.

sina jan pi tomo esun utala Kelipin. sina lawa e kulupu utala pi ilo jan meli, li utala e jan ike.

ilo jan ni li kepeken e ilo utala. nimi ona li sama ilo utala ona.

## jan lon musi
### ilo jan
*jan kulupu AR: RO635, M16A1, M4A1, AR-15, M4 SOPMOD II
*jan kulupu 404: UMP45, UMP9, HK416, G11
*jan kulupu DEFY: AK-12, AN-94, RPK-16, AK-15

### jan (NPC)
*jan Keluko
*jan Ankelija
*jan Jeko

## tawa weka
*Girls' Frontline Wiki
ilo Potoso

li ilo kon pi ante sitelen.  li pali e ilo ni. tenpo open la, ona li kama lon tenpo sike nanpa 1990.

jan li ken pali e sitelen, li ken ante e sitelen kepeken ilo Potoso.
toki ilo Wisupesi

li toki ilo tan kulupu . ilo kon lawa Winto li pali e ilo ni.

toki ilo la, ilo sona li toki e ni: "ma ale, toki!"


```
Private Sub Form_Load()
MsgBox ("ma ale, toki!")
End Sub
```
toki jaki

**toki jaki** li poki e nimi ike e nimi unpa e nimi jaki.

tenpo mute la, jan li toki e toki jaki tan pilin ike.

## toki jaki lon toki

} (jan pi sona ala)
 (soweli, jan ike)
|-
| toki Sonko ||
 (unpa e mama sina)
 (jan pi sona ala)(lupa unpa pi sona ala)

屌丝 (diao3 si1) anu 屌毛 (diao3 mao2) (linja sijelo lon palisa unpa)

脑残 (nao3 can2) (lawa pakala)

脑瘫 (nao3 tan1) (lawa pakala)

2B anu 二逼 ani 二屄 (er4 bi1) (lupa unpa nanpa tu)
|-
|toki Ju
|瘪三（jan pi mani ala pi tomo ala.)
|-
|toki Tosi||
Du bist auch nicht die hellste Kerze auf der Torte. (pan suwi la, sina palisa suno seli pi wawa nanpa wan ala.)

Als Kind haben dich deine Eltern wohl dreimal hochgeworfen und nur zweimal aufgefangen. (tenpo pi sina jan lili la, mama sina li tawa sewi pi tu wan e sina li awen luka sin tu e sina.)
|}
toki Somalija

li toki tan ma Apika pi open suno. ona li toki pi kulupu jan Somalija. sitelen pi toki Somalija la, jan li kepeken nasin sitelen mute.
ilo "toki, ma ale o!"

li ilo. ona li toki e ni: "toki, ma ale o!" anu toki sama ni. jan li kama sona e toki ilo la, ona li kama sona e ilo ni.

## toki ilo

### toki ilo Paton
toki ilo Paton la:

```python
print("toki, ma ale o!")
```


### toki ilo Pijepi
 la:

```php
<?php
$a="toki, ma ale o!";
echo $a;
?>
```


### toki ilo Sawesi
toki ilo Sawesi la:

```javascript
console.log("toki, ma ale o!");
```


### toki ilo Si
toki ilo Si la:

```c
#include <stdio.h>

int main(void) {
    puts("toki, ma ale o!");
    return 0;
}
```


### toki ilo Sipapa
toki ilo Sipapa la:

```c++
#include <iostream>

int main()
{
    std::cout << "toki, ma ale o!\n";
}
```


### toki ilo Po
 la:

```forth
." toki, ma ale o!" CR
```


### toki ilo pi insa musi Manka
toki ilo pi musi Manka la:

```
/say toki, ma ale o!
anu
/title @a toki, ma ale o!
```


### toki ilo Wasi
toki ilo Wasi la:

```rust
fn main(){
    println!("toki, ma ale o!")
}
```
ma Kapuwesi

li ma lon poka pi ma Apika li lon telo suli Alansi. ona li kulupu ma lon telo. 

tenpo pini la, ma Potuke li lawa e ona. pini tawa kama pi jan Potuke la, jan ala li lon ma ni. ona li kama suli lon esun pi jan jo.
ma tomo Lekenpu

li ma tomo lon ma Tosi lon ma Pajan lon poka open pi open suno pi nasin telo Tona. ona li jo e nasin kiwen lon sewi pi nasin telo e tomo sewi pi jan Petu sewi. 

ma tomo Lekenpu li sin ala. lon la kulupu Loma li pali e ma tomo awen lon tenpo sike 179. tenpo open la ona li jo e nimi ni: .
lipu sona Pitanika

li lipu sona suli pi sona mute lon toki Inli. kon pi nimi *Encyclopædia Britannica* li "lipu sona suli pi ma Piten". lipu sona ni li tan sona suli lon toki Inli. tenpo open la, ona li pali lon tenpo sike nanpa 1768. tenpo mute la, lipu sin Pitanika li kama. tenpo ni la, lipu sin Pitanika li pana lon linluwi taso.

## nimi tawa
*lipu ilo lawa pi lipu sona Pitanika
ma tomo Paketa

li ma tomo lawa pi ma Ilakija. nanpa jan la, ona li ma tomo nanpa wan lon kulupu ma Alapi. tenpo pini la, ma tomo Paketa li suli tawa pana sona. mute jan la ona li nanpa tu lon kulupu ma Alapi. ma tomo Kajela li suli tawa ona.
jan lawa Sa nanpa tu wan pi ma Juke

li jan lawa mama pi ma Juke li jan lawa pi ma mute ante pi kulupu Komenwe. ona li kama jan lawa lon tenpo sike nanpa 2022 tan ni: mama meli ona li jan lawa Elisepe nanpa tu li moli. ona li tan . 

ma Juke ala la, ma pi lawa ona li ma Antekapaputa li ma Kanata li ma Keneta li ma Nusilan li ma Oselija li ma Pajama li ma Papuwanjukini li ma Peli li ma Sameka li ma Sankinewi li ma Sanlusije li ma Sanwinsijenkenesin li ma Solomon li ma Tuwalu.
ma Antekapaputa

li ma lawa li ma mute lon telo Kalipi. ona li jo e ma suli tu: ma Anteka en ma Paputa. nimi ** lon toki Inli li kama tan ni.

tenpo pini la ma Juke li lawa e ona.
lawa toki

sona toki la, **lawa toki** li nasin lawa, li lawa e ni: jan li toki la, ona o kepeken nasin seme o kepeken sijelo seme? lawa ni li tan jan ante mute pi nasin toki sama. lawa ni li toki e kipisi toki e toki e nimi. **sona pi lawa toki** li kulupu sona, li jo e sona pi kalama toki, e sona pi insa toki e sona pi sijelo toki, kepeken sona pi nasin kalama toki, kepeken sona pi kon toki, kepeken sona pi wile toki.

## lipu ante
*lawa nimi pi toki Tosi
jan Non Sonki

li jan sona li jan pi sona toki. ona li jan pi wile ante la ona li wile e nasin lawa tan ma Mewika. sona ona li suli mute tawa sona toki pi tenpo ni. ona li jan pi pana sona lon . tenpo pini la, ona li pana e sona lon . ona li pana e sona pi nasin lawa nimi pi tenpo ali la ona li pana e .

kin la, jan mute li sona e ona tan ni: toki ona pi nasin lawa. ona li jan pi nasin pi jo kulupu li toki ike e lawa pi ma Mewika.
jan lawa Kulu nanpa tu

, anu **jan Kulu suli** li jan lawa pi tenpo pini li mama pi ma lawa suli Akemeni. ni li ma lawa suli nanpa wan pi ma Ilan. lawa ona la, ma Akemeni li kama suli mute li anpa e ma mute. ona li kama lawa e ma Asija mute pi pini suno e ma Asija insa lili. tenpo lon ona la, ona li ma lawa suli nanpa wan pi tenpo ale.
ma Jewipe

ma Jewipe (toki Inli: Jervis Bay Territory) li ma lili pi ma Oselija. tenpo sike nanpa 1915 la, ona li weka tan ma Niju Sato Weli. ni la, ma Asete li ken kama lon poka pi telo suli. 

tenpo ni la, ma Asete li lawa e ona. taso, kulupu lawa Komonwesu li toki e ni: ona li sama ala ma Asete. lon tenpo sike nanpa 2016 la, mute jan li ~400 lon ma ni.
ma tomo Atele

ma tomo Atele (toki Inli: Adelaide) li ma tomo lawa li ma tomo suli nanpa wan pi ma Satoselija. jan nanpa wan li kulupu jan Kana. toki Kana la, nimi ona li "Tantanja" (Kaurna language: Tarndanya,"telo nasin pi kasi suli loje").  tenpo ni la, ma tomo ni li ma tomo pi suli nanpa luka lon ma Oselija. mute jan li ~ 1,400,000.

## tenpo pini
tenpo nanpa wan la, kulupu jan Kana li jo e ma lon poka pi ma tomo ni. tenpo sike nanpa 1836 la, jan pi ma Juke li kama, li toki e ni: ma ni li kama ma tomo tan tenpo ni.

jan lawa Wili La (toki Inli: Colonel William Light) li pali e ma tomo ni lon tenpo sike nanpa 1836. ona li wile pali e ma tomo ni lon poka pi telo nasin Tolen lon poka pi telo suli.
jaki Antasi

jaki Antasi li jaki lili tan soweli. ona li ken moli e jan. jaki Antasi selo anu jaki Antasi kon anu jaki Antasi moku anu jaki Antasi ilo li lon. jaki Antasi selo li pali e nena ike lili e selo pimeja. jaki Antasi kon li pali e seli sijelo ike e pilin ike e kon ike.  jaki Antasi moku li pali e jaki moku e ko telo jaki e pilin ike. jan Antasi ilo li pali e seli sijelo ike e nena ike.
ma tomo Pelinsan

jan la **ma tomo Pelinsan** (toki Inli: *Bellingham*) li ma tomo nanpa wan lon kipisi ma Wakon lon ma Wasinton.
toki Towan

toki Towan (toaq /to.aŋ/) li toki sin. ona li ante e kon nimi kepeken sewi kalama. jan li pali e ona tan toki Losupan tan toki Kapi.
ma Asija seli

**ma Asija seli** li lon ma Asija. ona li jo e ma ni:

*ma Akanisan
*ma Lanka
*ma Nepalu
*ma Pakisan
*ma Palata
*ma Panla
*ma Siwewi
*ma Tuku
toki lon poka moli

**toki lon poka moli** li toki, la jan pi mute ala li toki e ona.

## nanpa moli
ni li nanpa moli toki tan ma mute wan.
#**moli ala**: jan pi tenpo ali li kepeken ona.
#**kama moli**: jan lili mute li toki e ona lon tomo.
#**ike**: jan lili li kama sona ala e ona.
#**ike suli**: jan majuna li kepeken ona, jan suli li kepeken taso on mute li toki ala e toki ni tawa jan lili.
#**poka moli**: jan majuna li toki e ona lon tenpo lili.
#**moli**: tan tenpo sike nanpa  la jan ala li toki e ona.
kulupu jan Ajenu

**kulupu jan Ajenu** li kulupu jan lon open suno pi ma Lusi li lon poka open pi open suno pi ma Nijon.ona tomo li lon poka pi telo suli Okoje. tenpo pini la ona mute li toki e toki Ajenu, taso toki Ajenu li toki lon poka moli lon tenpo ni.
tomo sewi pi jan sewi Petu

**tomo sewi pi jan sewi Petu** li tomo sewi pi suli mute lon ma tomo Wasikano. ona li tomo sewi pi nasin sewi Jesu.

ona li tomo pi suli mute tawa kulupu sewi Katolika, taso, ona li tomo sewi lawa ala pi kulupu ni. tomo sewi lawa anu “tomo sewi mama” pi kulupu sewi Katolika li tomo sewi lawa Jon Latelan lon ma tomo Loma.
toki ilo Sawesi

li toki pi ilo nanpa lon linluwi. tenpo sike 2022 la, lipu linluwi pi mute 98% li kepeken toki Sawesi. ilo alasa linluwi mute li jo e ilo pali pi toki Sawesi.
soweli alasa pi walo pimeja

**soweli alasa pi walo pimeja** li soweli alasa. ma Elopa en ma Asija en ma Amelika lete li jo e ona. tomo jan li jo e soweli ni.

soweli alasa pi walo pimeja li tan sama kulupu pi soweli Canis Familiaris
ma Asija seli pi open suno

**ma Asija seli pi open suno** li lon ma Asija. ona li jo e ma ni:

*ma Intonesija
*ma Kanpusi
*ma Lajo
*ma Malasija
*ma Mijama
*ma Pilipina
*ma Simolete
*ma Tawi
*ma Wije
*ma Sinkapo
ma kipisi Lasatan

**ma kipisi Lasatan** anu **ma kipisi Lasasan** li ma kipisi lon ma Palata. ona li lon poka open pi open suno lon pini suno.
tawa lon kon Precision Air nanpa 494

**Precision Air tawa lon kon 494** (PW494) li lon ma Tansanija la, ona li kama tan  li tawa . tenpo sike 2022 la, tenpo mun nanpa 11 la, tenpo suno nanpa 6 la, ona li ken ala lukin tan kon ike li wile tawa anpa lon tomo pi tomo tawa kon lon ma tomo Pukopa la, ona li pakala lon telo suli Witowija. tenpo ni la, jan li sona e ni: jan tawa 39 en jan pali 4 li lon tomo tawa kon la, jan 19 li moli.
mani Pun

**mani Pun anu mani Pun Telin** (nimi lili: **stg**; nasin ISO: **GBP**) li mani pi ma Juke. nimi Pun (sitelen: £) li nanpa sitelen tawa mani Telin.

## ante mani
musi Antateje

li musi ilo tan . ona li kama lon sike nanpa 2015.

## nasin musi

jan li lawa e jan lili . ona li kama anpa tan  li kama lon ma anpa. "monsuta" li lon ma anpa li jan soweli li jan akesi li ijo ante mute. monsuta li ken ala weka tan ni: jan pi ma sewi li pali e selo wawa lon lupa.

monsuta li utala e jan la jan li ken moli e ona sama musi ante. taso musi ni la jan li ken moli ala li ken anpa e ona kepeken nasin pi utala ala.
jan sewi Juno

**jan sewi Juno** (toki Lasina: *Iūnō*) li jan sewi pi nasin sewi Loma. ona li lawa e kama wan pi jan olin tu e kama pi jan lili li jan lawa pi jan sewi. sitelen ona li waso kule. mama mije ona li jan sewi Satunu. mama meli ona li jan sewi Opi. mije ona en jan sama ona li jan sewi Jupite. jan lili ona li jan sewi Masi li jan sewi Pukan li jan sewi Pelona li jan sewi Juwenta. ona en jan sewi Jupite en jan sewi Minewa li jan sewi tu wan pi nena Kapitolinu. jan li pana e nimi Lekina (toki Lasina: *Regina*) tawa ona. ni li jo e kon pi meli lawa. nimi ona pi toki Lasina li kama tan nimi *iuvenis*. ni li jo e kon pi jan sin. nasin sewi Elena la ona li jan sewi Hela. ilo tenpo Loma la nimi pi tenpo mun luka wan li nimi *iūnius* tan jan sewi Juno.
jan Topi Pa

anu  li pali e musi ilo e kalama musi ona. ona li lon ma Mewika. ona li sona toki Inli tan mama li sona toki Nijon tan pali sona. ona li kama e musi Antatejo e musi Tetalun. tenpo pini la, ona li pana e kalama musi ona tawa lipu Onsa pi jan Antu Asi .
jan sewi Seju

**jan sewi Seju** (toki Elena: *Ζεύς*, *Zeús*) li jan sewi pi nasin sewi Elena. ona li lawa e kon sewi e seli sewi. nimi ona pi toki Elena li kama tan nimi **Dyēus*. ni li jo e kon pi kon sewi. nasin sewi Loma la ona li jan sewi Jupite.

mama mije ona li jan sewi Kono. mama meli ona li jan sewi Leja. jan sewi Leja li kama e jan sewi Hesija e jan sewi Temete e jan sewi Hela e jan sewi Hate e jan sewi Poseton e jan sewi Seju. jan lili li kama lon la jan sewi Kono li alasa moku e ona. tan ni la jan sewi Leja li pilin ike. ona li pana ala e jan sewi Seju tawa jan sewi Kono. ona li pana e kiwen tawa jan sewi Kono. ona li pana e jan sewi Seju tawa jan sewi tawa mama ona. mama ona li jan sewi Kaja li lawa e jan sewi Seju li suli e jan sewi Seju.

jan sewi Seju li kama suli la ona li tawa jan sewi Kono. ona li weka e jan sama mute ona tan insa pi jan sewi Kono. ona li weka e jan mute pi lukin wan e jan mute pi luka mute tan ma anpa ike. tenpo suli la jan sewi Seju en jan sama mute ona en jan mute pi lukin wan en jan mute pi luka mute li utala e jan sewi Kono e jan sama mute pi jan sewi Kono. jan sewi Seju li anpa e jan sewi Kono e jan sama ona li tawa e ona mute tawa ma anpa ike.

jan sewi Seju li kama jan lawa pi jan sewi lon nena Olinpo. jan sewi Poseton li kama jan lawa pi telo suli. jan sewi Hate li kama jan lawa pi ma anpa moli. jan sewi Seju li jo e meli luka tu e jan olin mute li mama e jan lili mute. tan ni la jan sewi Hela li pilin ike li utala e jan olin pi jan sewi Seju e jan lili pi jan olin. 

jan sewi Pometeju li mama e jan ale tan ko li pana e seli tawa ona mute. jan sewi Atena li pana e ken pilin tawa ona mute. tan ni la jan sewi Seju li pilin ike mute. ona li pilin e ni: mama ona li moli e mama mama ona. kin la ona li anpa e mama ona. ken la jan ale li anpa e ona. tan ni la ona li weka e seli tan jan ale. jan sewi Pometeju li pana sin e seli tawa jan ale. tan ni la jan sewi Seju li pana e ike tawa ona mute. ona pana e jan sewi Pometeju lon kiwen. tenpo suno ale la waso kama li moku e insa pi jan sewi Pometeju. tenpo suno ale la insa ona li kama sin. jan sewi Seju li pana e jan Pantola tawa jan ale. ona li meli li jo e poki. jan sewi Seju li toki e ni tawa jan Pantola: o open ala e poki. taso ona li open e poki. ike en pilin ike en sijelo jaki li kama tan poki. wile pi tenpo kama li awen lon poki.
jan sewi Wesile

**jan sewi Usile** (toki Kuma: *wsjr* (nasin toki li sona ala); toki Metemenkemi: ⲟⲩⲥⲓⲣⲉ, *Ousire* /u.ˈsiː.ɾə/; toki Elena: Ὄσιρις, *Ósiris*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma. ona li lawa e kasi e ken pi kama kasi e ken pi kama jan e moli e ma moli kama e kama lon tan moli. ona li jan lawa li jo e len pi jan moli. li jo e ilo tu lon luka ona li jo e len kiwen lawa pi ma Kuma seli. len kiwen lawa ona li jo e lipu tu pi waso suli. ona li jo e selo laso. ante la ona li jo e selo pimeja. mama mije ona li jan sewi Ke. mama meli ona li jan sewi Nu. jan sama mute ona li jan sewi Ese li jan sewi Sete li jan sewi Nipeho. kin la jan sewi Ese li meli ona.

jan Kuma mute li toki mute ala lon jan sewi Usile. taso jan pi ma Elena en jan pi ma Loma li toki mute lon ona. ona mute li toki e ni: jan Usile en jan Ese li jan lawa. jan sewi Sete li pilin ike. tan ni la ona li moli e jan sewi Usile li kipisi e sijelo pi jan sewi Usile. jan sewi Ese en jan sewi Nipeho li alasa e sijelo pi jan sewi Usile. jan sewi Ese li kama lukin e sijelo pi mije ona li wan e ona tan moli. jan sewi Ese li kama e jan lili. jan lili li jan sewi Olo. jan sewi Ese li awen e jan sewi Olo li suli e ona. jan sewi Olo li kama suli la tenpo suli la ona en jan sewi Sete li utala. utala pini la ijo tu li ken kama. nasin wan la jan sewi Olo en jan sewi Sete li kipisi e ma. jan wan li jo e kipisi. jan ante li jo e kipisi ante. nasin ante la jan sewi Olo li anpa e jan sewi Sete. nasin ale la awen li kama sin.

jan Alekanto suli li kama lawa e ma Kuma. jan Alekanto li moli la jan Tolemi li lawa e ma Kuma. ona li kama olin sewi e jan sewi Usile. open la jan li toki e ni: jan sewi Usile li jan sewi Tijoniso tan ni: ona tu li moli li kama lon tan moli. ante la jan li toki e ni: jan sewi Usile li jan sewi Hate tan ni: ona tu li lawa e moli. jan li kama pana e nimi Selapi tawa jan sewi Usile. nimi Selapi li wan e nimi Usile e nimi Hape. jan sewi Hape li soweli suli mije sewi. jan lawa mute pi nasin sewi pi jan Jesu li toki e ni: jan o olin sewi ala e jan sewi mute. nasin lawa o pini e ni. tan ni la jan li pini olin sewi e jan Usile e jan sewi Ese. ma tomo nanpa pini li pana e olin sewi tawa jan sewi Usile tawa jan sewi Ese. ma tomo ni li ma tomo Pila.

ijo:Osiris-tomb-of-Nefertari.jpg|sitelen pi jan sewi Usile laso lon ma moli pi jan lawa Nepesisi
ijo:Osiris bookofthedead.JPG|sitelen pi jan sewi Usile pimeja
ijo:Votive statue of the god Osiris in bronze and gold 700-80 BCE (Saite to Ptolemaic Periods) Penn Museum.jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Usile
ijo:Triptych Panel with Painted Image of Serapis - Google Art Project.jpg|sitelen pi jan sewi Selapi
ma tomo Paja

**ma tomo Paja** (toki Seki: *Praha*, toki Tosi: *Prag*, toki Inli: *Prague*) li ma tomo lawa pi ma Seki. kin la ona li ma tomo pi suli nanpa wan lon ma Seki. kulupu ma Elopa la ona li ma tomo pi suli nanpa luka luka luka. telo linja Watawa li lon ona. jan 1.400.000 anu sama li lon ona.

## open pi ma tomo Paja
toki pi tenpo pini la ma tomo Paja li open sama ni: jan Lipuse li ken alasa e sona pi tenpo kama. ona li tawa nena suli li toki e ni:"mi lukin e ma tomo suli. suli ona li sewi sama suno. ma kasi pi weka ala la telo linja Watawa li lon poka mute. poka la telo linja Punise li lon ma lupa. poka ante la nena kiwen li lon poka pi ma kasi Sajo. sina kama la jan li lon ma kasi li pali e anpa pi lupa tomo. o pali e tomo kiwen suli. nimi ona o tomo Paja. jan li anpa lon anpa pi lupa tomo la jan o pilin anpa lon tomo mi. ona o suli. jan pi ma ale o sona e ona." https://cs.wikipedia.org/wiki/Libuše_(kněžna)#Libuše_v_uměníanpa pi lupa tomo en ma Paja li nimi sama lon toki Seki.

## ma pi pona lukin
ma tomo Paja li pona tawa jan pi ma ante. ma mute pi pona lukin li lon ona.

## nasin tawa
tomo tawa mute pi jan ale li lon ma Paja. tomo tawa sike en tomo tawa linja en tomo tawa pi anpa ma en tomo tawa telo li lon. ona ale li pona tawa jan pi ma Paja. nasin linja tu wan pi tomo tawa li lon anpa ma. nimi ona li linja A li linja B li linja C. tenpo ni la lawa li pali e linja nanpa tu tu. nimi ona li linja D.
jan sewi Ese

**jan sewi Lusa** (toki Kuma: *ꜣst* /ˈ(ʀ/l)uː.saʔ/; toki Metemenkemi: Ⲏⲥⲉ, *Ēse*; toki Elena: Ἶσις, *Îsis*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma. ona li lawa e pona silejo e wawa sewi e ken pi kama jan e kon mama meli. mama mije ona li jan sewi Ke. mama meli ona li jan sewi Nu. jan sama mute ona li jan sewi Wesile li jan sewi Sete li jan sewi Nipeho. mije ona li jan sewi Wesile. sitelen nimi ona li supa monsi pi jan lawa lon sitelen Kuma. jan pi mute lili li toki e ni: nimi pi jan sewi Lusa li kama tan nimi pi supa monsi. jan sewi Sete li moli e jan sewi Wesile la jan sewi Lusa en jan sewi Nipeho li alasa e jan sewi Wesile moli li lon e ona tan moli. jan sewi Lusa li kama jo e jan sewi lili Olo li awen e ona.

sitelen ona li sitelen Te. lukin la sitelen Te en sitelen An li sama. taso luka pi sitelen Te li anpa. lukin la jan sewi Lusa li meli li jo e kasi e sitelen An lon luka. len kiwen lawa ona li supa monsi pi jan lawa. jan sewi Lusa en jan sewi Nipeho li alasa e jan sewi Wesile moli li mu tan pilin ike tan ni. kute la mu meli pi pilin ike en mu waso li sama. tan ni la jan li sitelen e jan sewi Lusa e jan sewi Nipeho. tenpo la jan li sitelen e ona mute sama waso. tenpo la jan sewi Lusa li jo e luka waso tu. jan mute li toki e ni: jan sewi Esi en jan sewi Awijalu li sama. tan ni la jan sewi Lusa li kama jo e kon mute pi jan sewi Awijalu. ona li kama jo e ilo pi kalama musi e palisa lawa pi soweli e suno lon lawa.

jan Alekanto suli li anpa e ma Kuma la jan lawa Tolemi mute li lawa la jan Elena en jan Loma li kama pana e olin sewi tawa jan sewi Lusa e jan sewi Selapi. jan Selapi li jan sewi Wesile pi ma Elena. kin la jan li toki e ni: jan sewi Lusa li jan sewi Temete li jan sewi Aposite li jan sewi Pusapone. jan lawa mute pi nasin sewi Kolisu li pini e olin sewi pi jan sewi Lusa e olin sewi pi jan sewi Wesile.
ijo:Sarcophage de Ramsès III (Louvre, D 1) - Largeur coté sud cropped and sharpened.jpg|sitelen pi jan sewi Lusa. ona li jo e luka waso.
ijo:Tit (Isis knot) amulet MET DP109370.jpg|sitelen Te
ijo:Statuette of Isis and Horus MET DP241036.jpg|jan sewi Lusa en jan sewi lili Olo. jan sewi Lusa li jo e len kiwen lawa pi supa monsi.
ijo:Marble statue of Isis, the goddess holds a situla and sistrum, ritual implements used in her worship, from 117 until 138 AD, found at Hadrian's Villa (Pantanello), Palazzo Nuovo, Capitoline Museums (12945630725).jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Lusa tan ma Loma
sitelen An

**sitelen An** (toki Masu pi sin ala: *Ꜥnḫ*; toki Nilemenkemi: ⲱⲛϩ, *onh*; toki Elena: ανκχ, *ankh*) li tan sitelen Masu pi sin ala. sitelen ni li jo e kon "lon" li jo e kon pi “ale” li jo e kon pi “ken pilin”. kin la sitelen An li kon anu telo. ona li palisa lon supa li palisa kin lon sinpin. sewi pi palisa tu ni la sike li lon. sike ni li jo e selo pi kiwen waso. tenpo mute la jan li pali e sitelen An kepeken kiwen jelo kepeken kiwen laso. tenpo mute la ona li ilo pi wawa sewi. nasin sewi Kolisu Nilemenkemi li awen jo e sitelen An. ona li pana e nimi *crux ansata* tawa ona. sitelen ni li lon pi tenpo ale tan jan Kolisu.
jan sewi Minewa

li jan sewi pi nasin sewi Loma. ona li lawa e sona e sona utala e nasin lawa e pali musi. lukin la ona li meli li jo e len kiwen. sitelen ona li waso alasa pi tenpo pimeja. mama ona li jan sewi Jupite. ona li kama tan lawa pi jan sewi Jupite. ona en jan sewi Jupite en jan sewi Juno li jan sewi tu wan pi nena Kapitolinu. nimi ona pi toki Lasina li kama tan nimi **meneswo* pi toki mama Italija. ni li jo e kon sona. nasin sewi la ona li jan sewi Atena.
ilo musi sike

ilo musi sike li ilo mute. ilo sike li wawa tawa tenpo mute pi jan ale. 

## kalama musi

sike li pona tawa kalama musi tan ni: kalama musi li jo tenpo tan pali. kalama li tu li kepeken tenpo lili. sike li pona tawa jan kalama musi mute la kalama kulupu pona tawa jan kute li ni: lon li sike. kalama pona sin li kama pini.  

sike kalama pimeja li pona lon tenpo sike suno 1912 tawa 1991.   

## sitelen musi
sike supa li linja selo pi nena ala.

jan sitelen musi kepeken ilo sike la wan lon sitelen. 

## ilo musi tawa jan lili
ijo ni: https://en.wikipedia.org/wiki/Spirograph
sitelen Te

**sitelen Te** (toki Masu pi sin ala: *tjt*) li tan sitelen Masu pi sin ala. ona en sitelen An li sama. taso luka pi sitelen Te li anpa. sitelen ni kin li ken jo e kon “lon” li ken jo e kon “ale” li ken jo e kon pi “ken pilin”. kin la ona li sitelen pi jan sewi Ese. jan li pana e ona tawa jan moli lon sewi sijelo. tenpo mute la jan li pali e sitelen Te kepeken kiwen loje.
jan sewi Sete

**jan sewi Suta** (toki Kuma: *stẖ* /ˈsuːtVç/ ; toki Metemenkemi: ⲥⲏⲧ, *Sēt*; toki Elena: Σήθ, *Sḗth*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma. ona li lawa e sona ala e awen ala e sijelo jaki e utala e ma pi telo ala e ma ante e kon tawa wawa. lukin la ona li jo e lawa soweli pi jan sewi Suta. jan li sona ala e ni: soweli ni li seme? ona li jo e palisa Wa. sewi palisa ni li jo e sitelen pi lawa ona.

mama mije ona li jan sewi Ke. mama meli ona li jan sewi Nu. jan sama mute ona li jan sewi Wesile en jan sewi Ese en jan sewi Nipeho. meli ona li jan sewi Nipeho. jan lili pi jan sewi Nipeho li jan sewi Ano. taso jan li sona ala e ni: jan sewi Suta li mama mije pi jan sewi Ano anu seme? kin la ona li olin e meli sewi pi ma ante.

ona li moli e jan sewi Wesile li kipisi e sijelo pi jan sewi Wesile. ni la ona li lon e moli. tenpo suli la ona en jan sewi Olo li utala. ona li jan sewi pi ijo ike. taso jan li awen olin sewi e ona. jan li toki e ni: jan sewi Suta en jan sewi pi ma ante li sama. ona li jan lawa sewi pi ma ante. ma sewi ona li ma pi telo ala. tomo sewi ona li lon ma tomo Kon Onpo li lon ma tomo Awala li lon ma tomo Sepemelu. taso pini la jan lawa pi ma Kuma li toki e ni: jan sewi Suta li ike mute li monsuta. jan o olin sewi ala e ona. ona mute li pakala e sitelen pi jan sewi Suta.
ijo:Nephthis and Seth-E 3374-IMG 8007-gradient.jpg|jan sewi Suta en jan sewi Nipawawi lon ma tomo Paki
ijo:SethAndHorusAdoringRamsses crop.jpg|jan sewi Suta en jan sewi Alu li pana e olin sewi tawa jan lawa Lamese nanpa tu
palisa Wa

**palisa Wa** (toki Kuma: *wꜣs*) li sitelen lon musi tan ma Masu pi sin ala. nimi wꜣs li jo e kon wawa lawa. sewi ona li jo e lawa soweli pi jan sewi Sete. jan sewi en jan lawa en jan pali sewi li jo e ona lon musi. jan li jo e palisa Wa la ona li ken jo e sitelen An. palisa Wa li ilo pi wawa sewi tawa jan moli. jan li pali e ona kepeken kiwen kasi kepeken kiwen laso. palisa ni li sitelen pi ma tomo Wase.
jan sewi Nipawawi

**jan sewi Nipawawi** (toki Kuma: *nbt-ḥwt* /ˈniːbaʔˌħaː.jiʔ/ ; toki Metemenkemi: ⲛⲉⲃⲑⲱ, *Nebthō*; toki Elena: Νέφθυς, *Néphthys*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma. ona li lawa e moli e pilin ike tan moli e pimeja e awen e ken pi kama jan e telo pan e awen suno. nimi ona li jo e kon ni: meli tomo anu meli pi tomo sewi. len kiwen lawa ona li sitelen pi nimi ona. sitelen ni li kon pi tomo sewi lon anpa li kon pi meli lon sewi. lukin la sitelen ni li palisa suli. tenpo la ona li jo e luka waso tu. mama mije ona li jan sewi Ke. mama meli ona li jan sewi Nu. jan sama mute ona li jan sewi Wesile en jan sewi Ese en jan sewi Sete. jan sewi Sete li mije ona. jan pi mute lili li toki e ni: jan sewi Sete en jan sewi Nipawawi li lon e jan sewi Ano. jan ante li toki e ni: jan sewi Nipawawi pana e telo nasa tawa jan sewi Wesile. ona li toki e ni: mi li jan sewi Ese. ona mute li unpa li lon e jan sewi Ano. 

open la ona en jan sewi Sete li awen e jan sewi suno Le. akesi Apo li alasa moli e jan sewi Le la jan sewi Nipawawi li awen e jan sewi Le. tan ni la jan mute li olin sewi e ona. kama la ona li kama lon toki pi jan sewi Wesile. ona en jan sewi Ese li alasa e sijelo moli pi jan sewi Wesile. ona mute li mu tan pilin ike. jan mute li olin sewi e jan sewi Nipawawi taso. taso ona li kama nasin pi ante ale tawa meli sama ona. kin la ona li jan sewi pi telo pan. jan li pana e olin sewi tawa ona la jan li pana e telo pan tawa ona.
ijo:Sarcophage de Ramsès III (Louvre, D 1) - Largeur coté nord.jpg|sitelen pi jan sewi Nipawawi. ona li jo e luka waso tu.
ijo:Egyptian - Triad of Isis, Nephthys, and Harpocrates - Walters 481674.jpg|ilo laso pi wawa sewi. ilo ni li jo e jan sewi Nipawawi e jan sewi Olo e jan sewi Ese.
ijo:Ankh-Wennefer 02.jpg|sitelen pi jan sewi Nipawawi
ijo:Mourning Nephthys MET LC-12 182 23a EGDP023822.jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Nipawawi. lukin la ona li pilin ike.
jan sewi Kopi

**jan sewi Kopi** (toki Masu pi sin ala: *ḫprj*) li jan sewi pi nasin sewi Masu. ona li jo e suno lon open pi tenpo suno. ona li tawa e suno lon sewi. jan Masu li lukin pipi pi jan sewi Kopi. pipi ni li tawa e jaki. pipi lili li kama tan jaki. tan ni la jan Masu li pilin e ni: pipi pi jan sewi Kopi li kama tan ala. kin la ona li pilin e ni: tenpo suno ale la suno li kama tan ala. tan ni la nimi ona pi toki Masu li jo e kon ni: ona li kama lon. jan ante li pilin e ni: mama meli pi jan sewi Kopi li jan sewi Nu. jan li sitelen e ona li toki lon ona. taso jan li pana ala e olin sewi tawa ona. lukin la ona li pipi. anu la ona li jan. jan ni li jo e lawa pipi. ona li kama jan sewi Le lon open pi tenpo suno. jan li kepeken ilo pi wawa sewi tan awen. ilo ni li sitelen pi jan sewi Kopi.
ijo:Khepri - Egyptian relief.jpg|jan sewi Kopi
ijo:Statue of Khepri, British Museum 09.jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Kopi
ijo:Ancient Egyptian Scarabs.jpg|ilo pi wawa sewi. ilo ni li pipi
ijo:Chepri head.png|sitelen Masu pi jan sewi Kopi
toki Majoli

li toki lon ma Otejalowa. kulupu jan Majoli li toki e ona.

## nimi
nimi Majoli li tan nimi *Māori* pi toki Majoli. toki Majoli la toki li kepeken nimi *te reo Māori.* nimi *te reo* li *toki* kepeken toki Majoli.

## sitelen lili
toki Majoli li kepeken nasin sitelen Lasina li kepeken sitelen ni: **a, ā, e, ē, i, ī, o, ō, u, ū, h, k, m, n, p, r, t, w, ng, wh.**

nimi lon insa pi sitelen Palensisi li lon ala lon nimi tan toki Majoli.

toki Majoli anpa li jo e sitelen ni:

　　　sitelen Ḵ li lon tan ni: sitelen Ng li toki sama sitelen K. tenpo la sitelen Ḵ li kepeken tawa ni.

　　　sitelen L en sitelen G li lon. taso la mute la ona li sitelen ante ala.

　　　toki Majoli pi ma Pananuwi la sitelen mute li lon tawa kalama /ʔ/.
jan sewi Olo

**jan sewi Alu** (toki Kuma: *ḥr* /ˈħaː.ɾuw/; toki Metemenkemi: ϩⲱⲣ, *Hōr*; toki Elena: Ὧρος, *Hôros*) li jan sewi pi nasin sewi Kuma. tenpo pini la jan li olin sewi e ona lon ma Kuma ale. ona li lawa e kon sewi e suno e jan lawa e awen pi ma Kuma. lukin la ona li waso alasa. anu la ona li mije li jo e lawa pi waso alasa. ona li jan sewi pi kon sewi la nimi ona pi toki Kuma li jo e kon pi jan weka. ona li jo e nimi Olasi kin. nimi ni li jo e kon ni: jan sewi Alu lon ma open suno lon ma pini suno. ona li jo e nimi ante mute. sitelen ona li sitelen Wesa. sitelen Wesa li jo e nimi ni kin: lukin pi jan sewi Alu. sitelen Wesa li sitelen awen. jan li pilin e ni: jan lawa li kama tan jan sewi Alu. kin la jan lawa li moli la ona li kama jan sewi Alu. jan lawa li moli la jan li toki e ni: “waso alasa li tawa sewi” tan ni. 

jan sewi Alu tu li lon: jan sewi Alu pi sin ala en jan sewi Alu sin. jan sewi Alu pi sin ala anu jan sewi Awe li kama tan jan sewi Ke tan jan sewi Nu. lukin mute ona li suno li mun. jan sewi Alu sin anu jan sewi Apakele li kama tan jan sewi Wesile li kama tan jan sewi Ese. jan sewi Sete li moli e jan sewi Wesile la jan sewi Ese li len e jan sewi Alu. jan sewi Sete li pana e ijo ike mute tawa jan sewi Alu tan ni: jan sewi Sete li wile moli e jan sewi Alu. jan sewi Alu li kama suli la ona en jan sewi Sete li utala lon tenpo sike suno mute mute mute mute. pini la ijo tu li ken kama. nasin wan la jan sewi Alu en jan sewi Sete li kipisi e ma. jan wan li jo e kipisi. jan ante li jo e kipisi ante. nasin ante la jan sewi Alu li anpa e jan sewi Sete. nasin ale la awen li kama sin.

jan li kama pilin e ni: jan sewi Le en jan sewi Alu li sama li jan sewi Lejolasi. jan Alekanto suli li anpa e ma Kuma la jan lawa Tolemi mute li kama lawa e ma Kuma la jan Elena li kama pilin e ni: jan sewi Oli en jan sewi Apolon li sama. ona li pilin e ni kin: jan sewi Alu sin anu jan sewi Apakele li jan sewi Apokate. jan sewi Apokate li jan sewi Alu li lawa e sona len e kalama ala. lukin la ona li jan lili li luka e uta. jan sin pi ma Kuma li jo e linja lawa lon poka pi lawa ona. jan sewi Apokate li jo e ni. tenpo mute la ona li jo e luka waso tu.
ijo:Edfu Horus R05.jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Alu
ijo:Wedjat Eye Amulet MET DP109382.jpg|sitelen Wesa
ijo:God Horus Protecting King Nectanebo II MET DT559.jpg|sitelen kiwen pi jan sewi Alu. ona li awen e jan lawa.
ijo:Harpocrates gulb 082006.JPG|sitelen kiwen pi jan sewi Apokate


## tan sona

* Asante, Molefi Kete, and Ama Mazama. “Heru, Horus.” *Encyclopedia of African Religion*, SAGE, London, 2009, pp. 313–315.
* Bunson, Margaret. “Horus.” *Encyclopedia of Ancient Egypt*, Facts On File, New York, 2012, pp. 172–173.

* Mark, Joshua J. “Horus.” *World History Encyclopedia*, 16 Mar. 2016, https://www.worldhistory.org/Horus/.

* Remler, Pat. “Horus.” *Egyptian Mythology, A to Z*, Chelsea House, New York, 2010, pp. 83–87.
nasin sewi Otun

**nasin sewi Otun** anu **nasin sewi Otu** anu **nasin sewi Utu** (toki Pon: *Vodun*; toki Kejo: *Vodou*; toki Inli: *Voodoo*, *Hoodoo*) li nasin sewi tan ma Apika pi pini suno. kulupu Ewe en kulupu Jolupa en kulupu Pon li pilin wawa e nasin sewi ni lon ma Awisi lon ma Kana lon ma Naselija lon ma Penen lon ma Toko. nimi ona li jo e kon pi jan sewi.

ona li jo e nimi mute. ma Penen la ona li jo e nimi Nuputo e nimi Nukonkon e nimi Nusiju e nimi Jewe e nimi Un. nimi Nuputo (toki Pon: Nubudo) li kon. jan li ken ala toki pona e ona. nimi Nukonkon (toki Pon: Nugongon) li kon suli. nimi Nusiju (toki Pon: Nujiwu) li kon pi kon monsuta sewi. nimi Jewe (toki Pon: Yèhwé) li nasin sewi pona. nimi Un (toki Pon: Hun) li telo sijelo loje. nasin sewi ni li sama nasin sewi Jolupa sama nasin sewi Kantonpe sama nasin sewi Santelija.

ona li sewi e jan sewi mute. jan pali sewi li kama jan sewi lon sijelo ona. jan mute li pilin e ni: nasin sewi Otun li ike mute. ona li toki e ni: monsuta li kama lon jan pali sewi.

## lon ma Awisi

jan Kanse li kama jo e jan pimeja pi ma Apika. ona li tawa e jan ni tawa ma Amelika. jan Kanse li toki e ni: nasin sewi sina li ike mute; o kama jan Katolika. ona li awen pilin wawa e nasin sewi Otun. taso ona li len e nasin sewi Otun kepeken nasin sewi Katolika. ona li toki e ni: mi mute li olin sewi ala e jan sewi ona pi sin ala; mi mute li olin sewi e jan pona pi nasin sewi Katolika. taso ona li kama pilin wawa e ijo pi mute lili tan nasin sewi Katolika. ma Apika la jan sewi Nana Puluku li lon e ma ale e jan sewi Maju e jan sewi Lisa. ma Awisi la sewi Ponte (toki Keyo: Bondyé; toki Kanse: Bon dieu; toki pona: sewi pona) li mama pi ma ale. jan sewi mute li selo ante pi jan sewi wan.

jan pali anpa pi ma Awisi li toki e ni tawa jan sewi mute ona: o weka e mi mute tan jo pi jan Kanse; o pana e wawa tawa mi mute. jan pimeja li kama utala e jan Kanse li anpa e jan Kanse li kama lawa e ma Awisi.

ma Awisi la jan pali sewi li sitelen lon ma tan wile ni: jan sewi li kama. sitelen ni li jo e nimi Wewe. sitelen Wewe en nimi ona li kama tan ma Apika. kin la ona li kama tan kulupu Tawino li kama tan kulupu Alawa tan ma Amelika.
ma Kinepisa

**ma Kinepisa** li ma lon ma Apika pi pini suno. ma Seneka en ma Kine en telo suli Alansi li poka e ona. toki lawa ona li toki Potuke. tenpo pini la ona li tan ma Potuke.
waso alasa pi lawa walo

**waso alasa pi lawa walo** li waso suli. nimi nasin sona li *Haliaeetus leucocephalus.* ona li moli e soweli lili li moku e ona. sina ken sona e ona tan ni: sina lukin e ona, la lawa ona li walo. waso ni li waso ma lawa pi ma Mewika.

## sijelo ona
waso ni li jo e lawa walo. waso ni li wawa mute. kin la, kule ona li kule ma. lawa ona en linja anpa ona li walo.

lukin ona li lukin pi wawa mute, kin la ona li ken kama lukin pona e soweli. ona li jo e luka suli.

## moku
ona li moku e kala mute mute.