open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
ma lili Nija

li ma lili suli lon ma Awawi.

jan 84 li awen lon ma lili Nija li awen lon  taso. mute pi jan ni li toki kepeken toki Awawi. jan lawa pi ma lili Nija li pana e lawa tawa jan ni. taso jan ante li pilin ike tawa ni.
ko suwi pipi

**ko suwi pipi** li ijo suwi. pipi jelo pimeja pi ko suwi li pali e ona. ona li pali e ni tawa pipi lili ona tawa moku ona. pipi li pali e ni: ona li moku e ko suwi kasi, li pana sin e moku ona. sin la, ona li ante e ko suwi kasi tawa ko suwi pipi. 

pipi li awen e ko suwi lon tomo pipi ona. poki pi ko suwi la, ona li pali e ko poki pi ko suwi. pipi li pana e moku ona tawa poki ni.

jan kin li moku e ko suwi. jan li kama jo e ni tan tomo pipi. ni la, jan li pali e ni: pipi li awen lon tomo ona. jan li lawa e pipi li awen e tomo ona li kama jo e ko suwi ona. ni li pali pi suwi pipi. jan li pali e ni lon tenpo pi weka mute a. jan li kama jo e ko suwi la, ona li ken awen e ona tawa tenpo kama ale.

ko suwi li suwi tan ni: ona li jo mute e ko kiwen suwi. 

## pali pipi

pipi li weka tan tomo ona li alasa e kasi kule. kasi kule li pali e ko suwi kasi. ni li moku pipi. pipi li wile moku la, ona li alasa e kasi kule. 

taso la, kasi kule li moli lon tenpo lete la, moku pipi li lon ala. taso kin la, pipi lili li ken ala weka tan tomo ona. ni la, pipi li ante e ko suwi kasi tawa ko suwi pipi. ona li ken awen e ko suwi pipi tawa tenpo lete li ken moku e pipi lili. tenpo lete la, pipi ale li moku e ko suwi pipi.

## pali jan

jan li wile kama jo e ko suwi pipi tan ni: ona li suwi mute li pona tawa uta. taso, pakala tu li lon: pipi li awen e ko ona li jo e ilo utala lon monsi ona. kin la, jan li kama jo e ko suwi tan tomo pipi la, tomo pipi li kama pakala.   

pakala nanpa wan la, jan li pona e ona kepeken nasin tu. nasin nanpa wan li kon seli. kon seli li nasa e lawa pipi, li weka e pilin utala ona. nasin nanpa tu li len. jan li len e sijelo ale ona la, pipi li ken ala pakala e ona.  

tawa pona pi pakala nanpa tu la, jan li pali e tomo ante tawa pipi. tomo ni li jo e poki pi ko suwi mute. jan li ken weka e poki ni tan tomo pipi, li ken kama jo e ko suwi, li ken pana sin e poki tawa tomo. ni la, jan li pakala ala e tomo pipi li ken kama jo sin e ko suwi.
wan lon

sona ma la, **wan lon** li toki e ma anu nasin anu linja lon ma mi. wan lon la, kon ona li ken lili mute li ken meso. wan lon meso la, jan li pilin e mute pi kon ni tan nasin lawa ona, anu tan tomo ona, anu tan nasin ante kin
monsuta Sali

monsuta Sali li monsuta powe lon telo suli Pejeta poka ma tomo Makalu. tan ona li ni: jan ma li toki lawa e ni: "telo suli li tawa ala. ni li tan monsuta suli!" lon tenpo sike 1920 la kulupu pali li lukin e 'kasi kiwen' lon telo suli. taso kasi kiwen li tawa li kama anpa li kama sewi li kama e telo tawa. lon tenpo sike 1944 la kulupu li lukin e monsuta li toki e ni: ona li lukin sama akesi. ni la jan mute li alasa e monsuta. tenpo sike 1944 la jan 30 li lukin e ona.
telo suli Pejeta

**telo suli Pejeta** li telo suli lon ma Atajo lon ma tomo Makalu. telo ona li tawa telo linja Kimowenin.
jan Lawa Keli

**jan Lawa Keli** li jan lawa nanpa 48 pi ma lili Kansa. tenpo pini la, ona li jan pi kulupu lawa Kansa. ona li jan pi kulupu Temokasi.
soweli lili pi lupa ma

soweli lili pi lupa ma (lon toki Lasina: *Spermophilius)* li kulupu soweli. nanpa wan la, ona li lon kulupu soweli kepeken soweli pi nena mama (*Mammalia)*, nanpa tu la, kulupu ona li soweli pi moku e mute *(Rodentia)*, nanpa pini la, kulupu ni li lon kulupu pi soweli lili lon kasi suli *(Sciuridae).*

## nasin lon ona
soweli pi kulupu ni li moku e kasi mute, nanpa wan la kasi sama kasi linja, li moku e sike tan kasi, taso tenpo lili la ona li alasa e ijo tan waso. ona li pali e lupa pi kule tu ni: e lupa pi tenpo pimeja pi tenpo lete, e lupa pi tenpo walo pi tenpo seli.

## soweli pi kulupu ni

* *[[Spermophilus alashanicus]]* *-* Büchner, 1888
* *[[Spermophilus brevicauda]]* *-* Brandt, 1843
* *[[Spermophilus citellus]]* - nanpa ona li lili.
* *[[Spermophilus dauricus]]* *-* Brandt, 1843
* *[[Spermophilus erythrogenys]]* *-* Brandt, 1841
* *[[Spermophilus fulvus]]* *-* Lichtenstein, 1823
* *[[Spermophilus major]]* *-* Pallas, 1778 - nanpa ona li lili lili.
* *[[Spermophilus musicus]]* *-* Ménétries, 1832 – ken la ona li tan *Spermophilus pygmaeus.*
* *[[Spermophilus pallidicauda]]* *-* Satunin, 1903
* *[[Spermophilus pygmaeus]]* *-* Pallas, 1778
* *[[Spermophilus ralli]]* *-* Kuznetsov, 1948 - tenpo pini la jan sona li sona e ni: ona li tan *Spermophilus relictus.* tan ni la, ona li jo e nimi *Spermophilus relictus ralli.*
* *[[Spermophilus relictus]]* *-* Kashkarov, 1923 
* *[[Spermophilus suslicus]]* *-* Güldenstaedt, 1770 - nanpa ona li lili.
* *[[Spermophilus taurensis]]* Gündüz et al. 2007
* *[[Spermophilus xanthoprymnus]]* *-* Bennett, 1835
jan Wana Weken

li jan lawa pi ma Mewika nanpa 40. jan Weken li kama lon ma Ilino li musi lon sitelen tawa. pini ni la, jan Weken li jan pi nasin lawa li kama jan lawa pi ma Mewika. jan pi ma Mewika li wile e jan lawa pi ma Mewika lon tenpo sike 1980 la jan Wana Weken li anpa e jan Simi Kata li kama jan lawa sin. jan Wekan li lon kulupu Wepulikan li wile e ni: lawa ma li lawa pi lili taso e nasin esun.

## tan sona
waso Ta

li soweli musi pi ilo Linu. jan mute pi ilo Linu li kepeken sitelen pi waso Ta. 

## tenpo pini
ilo Linu la, jan jan Linu Towa li wile e sitelen waso tan ni: ona li  lukin e waso suwi lon tomo soweli. soweli ni li uta lili e ona. jan Ke Aja  li toki e ni: waso la, jan Linu li pilin pona lon tenpo ale.
utala musi lete pi ma ale pi tenpo sike 2026

li utala musi lon kulupu Olinpi. ona li lon tomo mute lon poka lete pi open suno pi ma Italija, taso mute la ona li lon ma tomo tu. ni li ma tomo Milano li ma tomo Kosina.

utala musi ni li open lon suno #6 pi mun #2 pi sike #2026, li pini lon suno #22 pi mun #2 pi sike #2026. jan 2871 (mije 1533 en meli 1338) tan ma 92 li lon ona.

## musi ante
lete:

← ma tomo Pesin 2022   kulupu nena Apen pi ma Kanse 2030 →

seil:

← ma tomo Paki 2024   ma tomo Losansele 2028 →
musi "luka wan, luka tu"

**musi 6-7** anu **musi "luka wan, luka tu"** (toki Inli la: "six seven") li musi lon kulupu pi ilo sona. ona li open lon ilo Towin pi ma ale lon tenpo sike nanpa 2025. ni la, ona li tawa ilo Intakan li tawa ilo Jutu. kon ona li ante lon tenpo ale.
ma kipisi pi ma suli

**ma kipisi pi ma suli** li kipisi pi ma suli. ma lawa mute li ken lon ona. anu la ona li ken lon ma lawa wan taso.

jan ala li sona e nanpa lon pi ma kipisi ni. taso ken la ma kipisi 22 li lon.
ma tomo Sisika

li ma tomo lawa pi ma Komi lon ma Lusi. ona li lon poka pi nasin telo Wiseta lon poka pi nasin telo Sisola.

## nimi

## tenpo pini

## jan

## tan sona
suno pi jan 80 ale ale ale ale

kulupu pi wan ma li toki e ni: **suno pi jan 80 ale ale ale ale**, lon suno #15 pi mun #11 pi sike #2022, li lon poka pi suno la jan 80,00,00,00,00 li lon ma mi.

jan lawa pi kulupu pi wan ma, jan Antonijo Kutele li toki sama ni: suno ni la mi ale o kulupu o sona e ni: mi ale li ante mute, taso mi ale li jan li pana e pona mute tawa sona misikeke. taso jan ale o awen e ma mi e jan ante kin.

## o lukin kin

* nanpa jan lon ma ale
ma tomo Okoka

li ma tomo lon ma Lusi. tenpo ni la ma tomo Okoka li nanpa luka luka luka wan pi jan suli. ma tomo Okoka li jo e jan ~1,000,000.

tenpo pini la nimi pi ma tomo Okoka li "ma tomo Salinka". tenpo sike 1941 la utala suli pi ma tomo Salinka li lon ni.

tenpo sike 1961 la ma tomo li kama nimi sin e ma tomo Okoka. nimi ni li ante tan jan Nikita Kuso. ona li lili e pali pi jan Josin Salin.

ma tomo Okoka li suli tawa ma Lusi. ona li jo e jan mute e tenpo pini mute.
ma Wanuwatu

li ma lawa li kulupu pi ma lili lon telo suli Pasipi. nimi ona li sama lon toki lawa ona ale. ona li lon . ma Wanuwatu la ma tomo lawa en ma pi mute jan nanpa wan li .
ma Makonisa

li ma lawa lon telo suli Pasipi. ona li lon ma Mikonesija. ma Makonisa la ma tomo lawa li . ma tomo pi mute jan nanpa wan li .
ma Mikonesija

li kipisi pi ma Okejanija li kulupu pi ma lili lon ma Okejanija. ona li jo e ma lili 2000 lon poka insa pi soweli lete pi pini suno lon telo suli Pasipi. lon pi jan ona li sama ma Asija pi poka insa pi waso lete pi open suno, sama ma Polinesija, sama ma Melanesija, sama kulupu suli pi jan Osenija.
mun Ameja

**mun Ameja** (lawa la **(136108) Haumea**) li mun lili lon . nimi ona li kama tan .  la, jan sewi Ameja li jan sewi pi , li jan sewi pi .

## mun pi mun Ameja
mun Ameja li jo e mun tu. mun ni li mun Iwijaka li mun Namaka. nimi ona li kama tan jan lili pi jan sewi Ameja.

## tan sona
soweli nena sinpin

**soweli nena sinpin** anu **soweli loje walo**  li soweli pi noka anpa kiwen tu, soweli ni li jo nena kon nasa en tan ni li jo nimi ni, linja pi sijelo anpa li sike, soweli ni li jo kute suli lili, sama soweli mute e soweli ni li jo tu tu noka. soweli ni li jo ala e linja lawa suli taso soweli nena sinpin pi ma kasi suli li jo ni. soweli ni li soweli moku ale.

## soweli nena sinpin sama soweli moku

jan mute li kepeken e soweli ni sama soweli moku, moku pi soweli nena sinpin li lon, pali moku pi jan Ukawina (en tenpo lili e ma ante) li jo ijo kon wawa pi soweli nena sinpin, anu nimi lili li ijo pi kon wawa soweli, tenpo mute la jan li kepeken e soweli nena sinpin tawa pali e soweli moku lipu. jan pi nasin sewi Isilami en jan pi nasin sewi Jajasi li ken ala moku e soweli moku ni.

## soweli nena sinpin poka nasin kulupu

soweli nena sinpin li ijo suli tawa nasin kulupu, ona li ken lon sitelen sona pi moku mute, jan pi jaki mute, anu tenpo lili la suwi, soweli ni li lon mute poka sitelen tawa, lipu toki, sitelen tawa musi en mute.
kalama musi Mama Pona Kin Sonun

**kalama musi Mama Pona Kin Sonun** li kalama musi pi ma Soson. kalama musi ni li kalama musi pi nasin ma ni li toki pona e jan Kin Sonun. kalama musi ni li kalama nanpa wan lon ma tomo Pijonjan tan ni: jan pali tomo li pini pali e tomo sin mute.
ma Akan en ma Pakisan li utala

tenpo suno nanpa 21 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike nanpa 2026 la ma Pakisan li utala tan sewi e ma kipisi mute pi ma Akan. jan lawa pi ma Pakisan li toki e ni: ma Pakisan li utala e kulupu Talipan pi ma Pakisan tan ni: tenpo pini ona li utala e ma Pakisan.

tenpo suno nanpa 26 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike nanpa 2026 la ma Akan li open e pali utala lon ma Pakisan.

kulupu pi wan ma li toki e ni: utala tan sewi pi ma Pakisan li moli e 13 jan utala ala pi ma Akan.

## tan sona
utala insa pi ma Sutan (tan 2023)

tenpo suno nanpa 15 pi tenpo mun nanpa 4 pi tenpo sike nanpa 2023 la lon ma Sutan li open e utala insa nanpa tu wan.

## tan

## tenpo pini pi utala

## weka

## tan sona
jan Ali Kamene

li jan lawa pi ma Ilan li jan lawa pi jan nasin Sija. ona li jan lawa sewi pi ma Ilan (رهبر معظم انقلاب اسلامی ایران رهبر جمهوری اسلامی ایران) tan tenpo sike nanpa 1989 tawa moli ona lon tenpo sike nanpa 2026. tenpo pini la, jan li lawa e ma Ilan tan tenpo sike nanpa 1981 tawa tenpo sike nanpa 1989. tenpo lawa ona li suli tawa tenpo sike 36 en tenpo mun 6. tenpo moli ona la, jan li lawa e ma lon tenpo suli pi ma lon poka pi sike kipisi kasi ale. jan li lawa e ma Ilan lon tenpo suli nanpa tu, taso tawa jan lawa Saha jan Momata Lesa Palawi (محمد رضا پهلوی) li nanpa wan.

## lon

## tan sona
ma tomo Linsi pi ma Antewijo

**ma tomo Linsi** li jo e jan 22367, li lon ma Kawata Leki, lon ma Antewijo, lon ma Kanata. ni li lon poka pi ma Pitopolo. ni li lon ma Kawata Leki. ni li sona e jan mute tawa esun.
toki Pato

li toki lon ma Akan lon ma Pakisan. ma Akan la jan pi ma kipisi seli li kepeken toki ni. ma Pakisan la jan pi ma kipisi sewi li kepeken toki ni. jan ~51,000,000 la toki mama ona li toki Pato.

## nasin sitelen

## tenpo pini

## kalama

## sitelen

## o lukin

## tan sona
ma Najowelo

li ma lawa li ma lili lon telo suli Pasipi. ona li lon ma Mikonesija. ma Najowelo la ma tomo lawa li ma tomo Jalen. taso ma tomo ni li lawa ala li suli mute taso. ma tomo pi mute jan nanpa wan li  lon ona.
nasa Takete-Maluma

**nasa Takete Maluma** anu **nasa Pupa Kiki** li nasa pi sona toki.

jan pi alasa sona li toki e ni: "seme li ijo Takete? seme li ijo Maluma?". anu la, "seme li ijo Pupa? seme li ijo Kiki?". ni la, jan mute pi ma mute li pana e nimi sama tawa ijo sama.

namako la, nimi sin "" pi toki pona li kama tan nimi pi ijo Kiki.
ma telo Sipan

li ma telo lon ma kipisi Tuponi-Neletewa pi ma Lowasi. ona li weka pi mute linja (km) 17 tan ma tomo Tuponi.

ona li lon kulupu Elawisi pi ma telo li suli nanpa wan lon ona. suli ona li mute linja leko (km²) 16.22.
ma Pekolo

**ma Pekolo** (toki Losi la: *Белгоро́дская о́бласть*) li ma kipisi lon ma Losi.

## tenpo pini

## jan

## tan sona
sona pi kalama toki

sona pi kalama toki(toki Inli la: Phonology) li nasin pi sona toki. jan pi sona ni li wile sona e kalama e kon lon toki la, kon en kalama li jo ala jo e linja tawa ona tu. kalama lili en nasin pi ken kalama li lon sona ni.

## kalama lili

kalama lili li wan pi toki jan. nimi ali pi toki jan li jo e kalama lili wan anu mute. jan li ante e kalama lili wan tawa nimi la, nimi ni li kama nimi ante. ken la, nimi "kute" en nimi "kule" li sama ala, anu nimi "ala" en nimi "ale" li sama ala.

kalama lili li jo e kulupu tu.

### kalama pini

kalama pini anu kalama lili awen anu kalama lili kiwen la, sina toki e ona la, lupa kalama pi insa uta sina li awen li pini la, ni li sama kiwen. lon nasin sitelen kalama pi ma ale la, ni li kalama pini ale lon toki pona.

### kalama open

kalama open anu kalama lili tawa anu kalama lili telo la, sina toki e ona la, lupa kalama pi insa uta sina li awen ala li pini ala li ken tawa li open la, ni li sama telo.

## nasin pi ken kalama

kalama lili li kama kalama suli la, ona li wile e nasin. toki jan ante li jo e nasin pi ken kalama ante la, ona li jo e nasin sama ala. toki pona la, nasin pi ken kalama li ni: (C)V(n) la, poki sike li ni: ijo pi insa ona li ken jo anu jo ala lon kalama suli. sitelen C li kalama pini. sitelen V li kalama open. sitelen n li kalama /n/.

kalama suli li jo e open kalama e kalama open e pini kalama.

## tenpo pini

lon monsi tenpo sike pi jan ale 300 anu 400 la jan Panini li jan sona pi kalama toki lon tenpo weka. ona li kama sona e kalama pi toki Sankita e nasin toki e sona pi kon toki. ona li pali e nasin sitelen kalama toki la, ni li awen kepeken lon tenpo ni.

lon tenpo sike 1968 la, jan Non Sonki en jan Moli Ali li pali e lipu "The Sound of English (SPE)". lipu ni li toki e ni: kalama toki li sama nasin toki tan ni: ona tu li jo e nasin ona e lawa ona. jan li ken sona e nasin ni. kalama lili nanpa wan la, kalama lili nanpa tu en kalama lili kama ante li ken kama kepeken nasin pi kalama toki. nasin toki li sama tan ni: nimi toki nanpa wan la, nimi toki nanpa tu en nimi toki kama ante li ken kama kepeken nasin toki.
ma Salopo

**ma Salopo** (toki Losi la: *Ставропо́льский край*) li ma kipisi lon ma Losi. 

## tenpo pini

## tan sona
Draft:nena ma suli Sewin

nena ma Sewino (toki Italija la: Cervino &#x5B;tʃerˈviːno&#x5D;) anu nena ma Olu (toki Walisa la: Horu ['ho.ru]) anu nena ma Matalon (toki Tosi pi ma Suwasi la: Matterhorn &#x5B;ˈmatərˌhɔrn&#x5D;) anu nena ma Sewen (toki Kanse la: Cervin &#x5B;sɛʁvɛ̃&#x5D;) li nena ma lon insa pi ma Suwasi pi ma Italija. ona li suli mute. mute la poka tu ona li sama. sewi ona li weka mute tan telo suli. suli pi nena ma lon ma Elopa la suli ona li lon poka pi suli nanpa wan. toki Tosi la ona li jo e nimi "nena ma pi nena ma ale". jan li toki e ni: ken la jan pi mute nanpa wan li sitelen e ona kepeken ilo lukin.
nimi pali

**nimi pali** li nasin nimi, li pana e sona tawa ni: jan li pali ala pali? sama la, nimi ni li pana e sona tawa toki ni:
* "ijo li seme e ijo ante?"
* "ijo li (pali) seme?"

nimi "seme" li nimi pali la:
* toki "ijo li seme" li lon tenpo lon la, ijo li:
** ... kama ni, lon tenpo pini
** ... pini ni, lon tenpo kama
* toki "ijo li seme" li lon tenpo pini la, ijo li:
** ... pini ni, lon tenpo lon, tawa tenpo kama.
* toki "ijo li seme" li lon tenpo kama la, ijo li:
** ... kama ni, lon tenpo pini, tawa tenpo lon.

toki pona la, nimi wan li ken kama nimi ijo, li ken kama nimi pali, li ken kama nimi ante, sama ni:
"ona li moku"
* ken la, nimi "moku" li nimi ijo. kon pi toki ni la, ona li ijo ni: jan li ken tawa e ijo ni, tawa uta jan, tawa insa jan.
* ken la, nimi "moku" li **nimi pali**. kon pi toki ni la, ona li tawa e ijo, tawa uta ona, tawa insa ona.
pali

**pali** li toki e ni:
* "ijo li seme e ijo ante?"
* "ijo li seme?" (taso, ni li sama toki ni ala: "seme li ijo ni?")

 la, pali la, ijo li *wile* ni, li wile e ijo tan pali ona. ijo li wile pilin pona lon pini pali. tenpo mute la, ijo li jan.

taso, tenpo nanpa wan la, jan pi pilin sona li wile sona e ni: seme li pali? jan li moli la, sijelo ona li tawa tan ijo ante la, jan ni li pali ala pali? ante la, jan li pilin monsuta la, sijelo li ken tawa tan wile ona ala. ni li pali ala pali?

ken la, pali li lon tan wile. ni la, jan li lawa e tomo tawa la, ona li pali. taso, jan li pana e jaki tan uta ona la, ni li pali ala, tan ni: ona li wile ala e ni.  en  li alasa sona mute e ni ale.
sinpin pi suwi lete

**sinpin pi suwi lete** li moku suwi. insa ona li suwi lete. selo ona li pan suwi. ona li lukin sama sinpin pan moku.
ma Pali

**ma Pali** (toki Paliwipa la: ᬩᬮᬶ *Bali*, toki Intonesija la: *Bali*) anu **ma Paliwipa** (toki Paliwipa la: ᬩᬮᬶ ᬤ᭄ᬯᬶᬧ *Bali Dwipa*) li ma kipisi li ma lili lon ma Intonesija. ona li lon poka pi open suno tan ma Sawa. jan mute li sona e ma Intonesija lon ma Pali, tan ni: jan mute pi ma ante li tawa ona, li tawa musi, li lukin, li pilin, li pali ante, tan ni: poka telo en ma kasi en ijo ante mute li pona tawa lukin. jan pi ma ante li open kama suli lon tenpo sike #1980. mani 80% pi ma Pali li kama tan ni, la mani mute pi ma Intonesija li kama tan ni.
jan Pisi Alijano

anu  li kalama musi uta, li sitelen e kalama musi, li tan ma Intonesija. ona li kama tan mama ona lon ma tomo Sakata, lon suno #29, lon mun #3, lon sike #1990. pali ona li open lon sike #2008 la, ona li pana e .  en  li kama suli mute la, jan li sona e ona tan ni. tenpo open pi pali ona la,  li pana e pona tawa ona lon tenpo sike #2009. kulupu ni la, jan Pisi Alijano li mije nanpa wan pi kalama musi uta. kulupu ona nanpa tu wan pi kalama musi li , li kama lon tenpo sike #2016. jan li esun 250 000 e kulupu ni pi kalama musi lon tenpo mun 5. tan ni la, jan Pisi li kama jo e lipu pi pali pona tan pali ona. ona li moli lon suno #7, lon mun #3, lon sike #2026, tan ni: poki jaki insa ona li kama pakala.
kili pi palisa pimeja

**kili pi palisa pimeja** li nasin pi **[[kili loje suwi]]**. ona li tan ma Tenesi lon tenpo sike 1830. jan Antu Sason la, kili pi palisa pimeja li pona a.
toki ilo Lupi

**toki ilo Lupi** li toki ilo tan jan Matumoto Jukipilo. 

toki ilo Lupi la, ilo sona li toki e ni: "toki, ma ale o!"
```ruby
puts "toki, ma ale o!"
```


## sona suli
tenpo suno nanpa 24 pi tenpo mun nanpa 2 pi tenpo sike nanpa 1995 la, toki ilo Lupi li kama lon.

nimi ona li tan nimi "" pi toki Inli. nimi ni li toki e kiwen suno loje.

## nasin pali
suli pi nanpa wan pi toki ona li musi. jan pali en jan lukin en jan kepeken en jan pi kama sona la jan ale li pilin musi. taso, toki ona li musi taso ala, li kepeken pona.
ma ilo

**ma ilo** li kon lon pi kulupu linja kepeken ilo sona. ni li ma pi pali ilo, tan kama suli pi kulupu linja ale pi ilo sona. tenpo pini la, toki pi lon ala pi sama nasin sona li pali e ijo ni. tenpo lon la, jan ale li sona e ona lon nasin sona mute, sama kulupu utala, sama kulupu pi lawa ma, sama jan pi pilin ilo, sama jan pi awen ijo, sama ijo ante mute. jan li pilin e ni: ma ilo li kon lon ni pi lon ala: toki li kama li tawa lon kulupu linja pi ilo sona. sona kulupu la, ma ilo li pona tawa ni: jan li ken toki tawa jan ante, li pana e pona tawa jan ante, li ken esun e sona, li ken pali e esun mani, li ken pali e sitelen musi, li ken musi, li ken toki e nasin lawa, li ken toki e ijo ante mute a kepeken kulupu linja ni lon ma ale.
kulupu linja pi ilo sona

sona pi ilo sona en sona pali pi ilo sona en sona pi toki weka la, **kulupu linja pi ilo sona** anu ** pi ilo sona** li toki e ni: ilo sona li ken linja tawa ilo sona ante, kepeken linja lon anu kepeken linja kon. lon linja ni la, ona li esun e sona tawa ilo sona ante kepeken , kepeken .
kulupu linja

**kulupu linja** anu **** li ken toki e ijo mute, sama:
## ilo
* kulupu linja pi ilo sona
* kulupu linja ale pi ilo sona
* kulupu linja pi lipu ilo
* kulupu linja kon
* ijo ante mute

## ijo ante
* kulupu linja pi pipi len, li sama tomo ona
* kulupu linja pi alasa kala, li tawa jan ni: ona li alasa e kala lon telo suli.
* ijo ante mute
kulupu linja pi lipu ilo

li kulupu pi lipu ilo ale, li nasin pi tawa sona lon kulupu linja tawa jan ale. lon ni la, jan li ken esun e musi e sona e ijo ante, kepeken nasin HTTP. tenpo lon la, lipu ilo li suli mute tawa tawa sona. jan li wile kepeken kulupu linja ale pi ilo sona la, ni li ilo pi nanpa wan ona.
pali pi sama lon

**pali pi sama lon** li toki e ijo ni, anu pali ni, anu nasin ni: jan anu kulupu li pali e ona lon insa ijo la, ona li ken lon ma lon, lon insa pi ijo sama. ijo ni li ken ilo sona, anu ijo ante. pali mute li kepeken pali pi sama lon. jan anu kulupu li wile e pona e pakala ala lon ilo ona la, ona li ken alasa kepeken ilo ona lon pali pi sama lon. sama la, ona li lon alasa lon, li lon pana sona, li lon musi ilo, li lon ijo ante mute. kin la, ona li wile pana e pona tawa ni: jan anu kulupu li alasa sona e nasin pi ijo wile e nasin pi insa jan.
pali ilo pi sama lon

**pali ilo pi sama lon** li toki e ni: ilo sona li pali la, pali li ni li ken lon. ilo sona li kepeken sijelo pi sona nanpa tawa ni. ilo ni li pali ni la, ni li sama ala sama pali ni pi ma lon? ni la, jan anu kulupu li ken sona e sama pi pali ni kepeken nasin ni: jan anu kulupu o lukin e pali ona e pali lon, o kama sona e ante ona. pali ilo ni li pona tawa sona pi ale mi, sama sona ijo, sama sona mun, sama sona pi kon ma, sama sona pi ijo wile, sama sona kon, sama sona ante mute. kin la, pali li pona tawa sona pi kulupu jan, sama sona esun, sama sona pi pona sijelo, sama sona pi lawa jan, sama sona ante mute. kepeken pali ni la, jan anu kulupu li ken kama sona e kon pi ijo kama e pali ona e pona ona, li ken sitelen e ni ale.
ma pi pali ilo

**ma pi pali ilo** anu **kon lon pi pali ilo** li kon lon tan pali ilo pi sama lon. jan li ken kama lon ni, li kepeken  tan pali ona. lon ni la, ona li ken lukin, li ken pali, li ken toki tawa jan ante. sijelo jan ni li sitelen toki taso, anu sitelen lukin, anu sitelen tawa, anu ijo ante mute. ma ilo li sama , li ni ala.
kulupu linja kon

**kulupu linja kon** anu ** kon** li kulupu linja pi ilo sona kepeken linja kon. linja ni la, linja lon li lon ala, tan ni: sona li tawa lon kon. kepeken linja ni la, tomo en pali esun en  li ken pona lon tenpo lili kepeken mani lili, tan ni: ona o lon ala e linja lon, lon tomo, anu lon ma. kulupu linja lawa pi toki weka li lon tan ilo pi tawa kalama. pali ni li lon ma lon.
kon lon

**kon lon** li ale pi nasin ante tu, li jo e wan lon e nasin. sona lon la, kon lon pi ale mi li lon ale pi nasin ante tu. sona lon sin la, ni en tenpo li kama kon lon tenpo. jan li wile sona e ale mi la, ni li ijo nanpa wan. taso,  la, ona li sona ala e ni: kon lon li kipisi pi ale mi anu linja pi ale mi anu seme?
kon lon tenpo

sona lon la, **kon lon tenpo** anu **kon lon en tenpo** li sijelo pi sona nanpa, li wan e tenpo e kon lon. sitelen pi kon lon tenpo li pona tawa ni: mi kama sona e nasa pi ale mi, sama jan Ape Ansan, sama ni: ijo li lukin e ijo ante la, ona li ante pi mute seme lon tenpo ante lon kon lon ante?
kasi palisa

**kasi palisa** li kasi lon . kasi mute li kasi palisa. ona li ken suli, li ken lili, li ken sama kiwen, li ken sama ko, li ken ante. kasi ni li pona tawa  pi ma Sonko.
toki ilo Potan

li toki ilo tawa lawa nanpa.

tenpo sike pi nanpa 1954 la, toki ni li kama lon. tenpo suno nanpa 1957 la, kulupu IBM li pana e ona.

nimi 'Potan' li tan open pi nimi  pi toki Inli 'Formula Translation'. 

toki ona li toki ilo tawa jan pi sin ala pi nanpa wan li pana mute e sona mute tawa toki ilo sin mute. taso, tenpo ni kin la, ona li moli ala. 

ilo sona pi suli mute la, jan li kepeken ona.  

ona li ken tawa pi wawa mute.

toki ilo Potan la, ilo sona li toki e ni: "toki, ma ale o!"
```fortran
program toki
  implicit none
  print *, "toki, ma ale o!"
end program toki
```
supa sewi tomo

**supa sewi tomo** li supa lon sewi pi insa tomo. lon la, ona li suli ala tawa sijelo tomo. taso, ona li len e sewi tomo anu supa tomo lon sewi pi supa tomo lon. jan li ken pona e supa sewi, kepeken kule, kepeken sitelen. tenpo mute la, pali pona ni li lon tomo sewi. kin la, sewi pi nasin anpa li supa sewi tomo.
sewi tomo

**sewi tomo** li len e tomo lon sewi ona, li toki e ijo ale pi pali ona kin. ona li len e ijo lon insa tan telo sewi tan ko lete tan suno tan seli tan kon tawa. ona li selo tomo.
selo tomo

**selo tomo** li selo, li tu e poka lawa e poka pi lawa ala lon tomo. lawa ni li lawa e kon, e telo, e seli, e suno, e tawa kalama.
supa tomo

**supa tomo** la, tomo ale li jo e supa. supa ni li jo e insa tomo. lon ni la, jan li ken lon, li ken awen e ijo, li ken musi, li ken pali ante. taso, supa tomo li toki ala e poka tomo ni: sewi tomo li lon ona ala.

supa tomo li lon sewi ma anu lon poka nasin la, ni li ***supa tomo ma***. nasin pi ma Nosamelika la, ona li supa tomo nanpa wan. nasin pi ma Elopa la, ona li jo ala e nanpa. kin la, supa tomo ante li ken lon anpa ni, li supa tomo anpa.
insa tomo

**insa tomo** anu **tomo** taso li kon lon, lon insa tomo. sinpin tomo li lon poka ale ona. jan li wile tawa insa la, jan o tawa lon lupa open ona. nasin open ni li linja tawa nasin ante, anu tawa insa tomo ante, anu tawa weka tan tomo. insa tomo li suli pi mute ni: jan li ken lon ona. insa tomo li suli pi mute seme? ijo seme li lon insa tomo? insa tomo li lon poka seme tomo? toki ale ni pi wile sona li suli tawa pana sona ni: jan li seme lon insa tomo ni?
sinpin tomo

**sinpin tomo** anu **sinpin** taso li sijelo sinpin. ona li selo e ma, anu jo e suli, anu pona e lukin, anu pana e pilin awen anu tomo anu weka kalama. sinpin tomo li mute. ona li lon selo pi ma lawa, li ken awen e ijo lon insa, li ken awen e ko ma anu kalama tan weka. sinpin tomo li lon tomo, li poki e ona, li pana e pilin awen. kin la, sewi tomo en supa anpa tomo en supa sewi tomo li ken lon tan ona.
supa tomo anpa

**supa tomo anpa** li supa tomo lon anpa ma. tenpo mute la, ona li lon tomo jan. poki en tomo tawa en poki seli en ilo pi seli telo en nasin pi lete tomo en linja wawa li ken lon ona. ante la, tomo pi ma tomo Lantan li mani mute. ni la, jan li ken pali kin, li ken lape kin, li ken musi kin, lon supa tomo anpa.
supa anpa tomo

**supa anpa tomo** li supa lon anpa tomo. supa li ken ko ma taso, li ken supa pi selo mute tan pali ilo. supa li tan kiwen, anu tan kiwen kasi, anu tan kiwen mani, anu tan kasi palisa, anu tan ijo ante mute. taso, ni li suli: ona o ken awen tan ijo pi suli mute lon sewi ona. 
.supa anpa tomo li jo e poka anpa e poka sewi. jan mute li ken lukin taso e poka sewi. ijo mute li lon, li tawa lon poka sewi. poka anpa la, linja wawa en nasin telo en ijo nanpa wan ante mute li lon.
sijelo sinpin en sijelo supa

sona mun en sona ma en sona sama la, wawa pi tawa anpa li sama palisa li tawa lon nasin la, nasin ni li sama **sijelo sinpin**. sijelo sinpin anu **sinpin** taso li sijelo pi nasin ni. 

ante la, nasin ni en nasin ante li jo e nena palisa leko la, nasin ante ni li sama **sijelo supa**. sijelo supa anu **supa** taso li sijelo pi nasin ante ni.

kepeken toki lili la, nasin sewi en nasin anpa li nasin pi sijelo sinpin. nasin sinpin en nasin anpa, anu nasin poka open en nasin poka pini, li nasin pi sijelo supa.
sinpin lupa

**sinpin lupa** anu **lupa** taso li sinpin lon lupa pi sinpin tomo, li ken tawa (li “open” li “pini”). ona li  la, jan anu ijo sama li ken tawa insa anu tawa weka. ona li  la, jan ni anu ijo sama li ken ala ni. kepeken nanpa wan pi sinpin lupa li ni: ona li awen e jan lon insa tomo, tan lawa ona lon ni: jan seme anu ijo seme li ken kama? mute la, sinpin lupa li ken lon tomo, anu lon insa tomo, anu lon tomo tawa. sinpin lupa li open la, ona li ken tawa sike tawa insa anu tawa insa ala, li ken tawa poka, li ken tawa sewi, li ken tawa anpa, li ken tawa sike lon meso.
nasin anpa

**nasin anpa** li lupa, li nasin tawa, li lon anpa ma anu anpa pi telo suli. jan li pali e ona kepeken nasin ni: lon ma la, ona li weka e ko ma e kiwen. lon telo la, ona li lon e tomo pi sijelo palisa lon anpa telo. tenpo mute la, selo li lon poka ale. taso, ona li lon pini ala pi nasin ni, tan ni: ilo tawa anu jan anu ijo ante li ken tawa insa ona, li ken tawa weka tan ona. kin la, ona li ken jo e palisa pi nasin kon e palisa pi nasin telo.
toki ilo Kopolo

li toki ilo pi sin ala. tenpo mun 4 pi tenpo sike 1960 la, ona li kama lon. 

toki ilo la, ilo sona li toki e ni: "ma ale, toki!"
```cobol
IDENTIFICATION DIVISION.
       PROGRAM-ID. TOKI.

       PROCEDURE DIVISION.
           DISPLAY "toki, ma ale o!".
           STOP RUN.
```


## sona suli
toki ni li tawa jan mute la, ona li sama toki Inli li sama lipu. toki ona li kama suli mute li ike. taso, jan li ken lukin pona e ona. ona li ken kepeken pona e nanpa li ken kepeken pona e toki anu sitelen kin. 

ona li toki wan pi sin ala pi nanpa wan. tenpo mun sama 1960 la jan mute li kepeken toki ilo Kopolo anu toki ilo Potan.

tenpo ni la, jan li kepeken mute ala e toki ona. taso, tenpo kin la, jan kepeken e toki ona lon tomo mani.
nimi

**nimi** li kipisi lili pi nasin toki, li jo e kon toki, li ken lon poka ijo ala. jan pi toki ante li ken pilin ante tawa kon pi ijo ni. sitelen Lasina pi toki pona la, nimi li kulupu sitelen, la weka nimi li lon poka tu ona. sitelen pona pi toki pona la, nimi li sitelen wan. taso, kulupu anu toki anu sitelen li ante la, kon pi nimi "nimi" li ken ante. kin la, toki uta la, kon pi pona nanpa wan li lon ala. 

jan toki li ken sona pona e ijo ni. taso, sona kiwen li lon ala, tan ni: jan pi sona toki li pilin ante. kon pona pi ijo ni li ken ante lon kulupu ante pi sona toki, sama sona pi kalama toki, sama sona pi lawa toki, sama lawa pi sitelen toki. ken la, kon pi ijo ni li wile jan, lon toki ante, anu lon pali ante.

kin la, jan li ken luka e ona li ken sitelen e ona. toki la jan li kepeken nimi mute lon kulupu nimi.

## nasin ante nimi pi [[toki pona]]

* **nimi ijo**: nimi ni li toki e ijo.
* **nimi ante**: nimi ni li ante e nimi, li pana e sona sin tawa ona.
*: nimi jan en nimi toki en nimi ma en nimi tan toki ante li nimi ante.
* **nimi pali**: nimi ni li toki e pali.
* **nimi open pi nimi pali**: nimi ni li ante e nimi pali.
* **nimi linja**: nimi ni li linja e wan toki ante.
* **nimi pi sona sin**: nimi ni li toki e ni: ma seme anu tenpo seme la ni li lon?
* **nimi nanpa**: nimi ni li toki e nanpa ijo, e mute ijo.

## nasin pi nimi ale pi toki pona
toki pona li jo e nimi ale mute (120). ni li jo e mute mute luka luka luka (55).
nimi (kon nimi)

ken la, nimi li nimi e ijo tu. ni li ken:

* nimi (toki) li toki lili tan wile ni: jan li wile toki pi ijo ale la, kalama anu toki seme li ken? (nimi li “selo” anu “monsi”)
* nimi (ijo lon) li kalama pi ijo lon. jan li wile toki e jan e ijo lon ante la, kalama seme li ken? (nimi li “jan KeTami” anu “mama Sonja”)
toki ilo Natesiko

**toki ilo Natesiko** li toki ilo kepeken toki Nijon. mama ona li 

## sona suli
toki ilo mute li kepeken toki Inli. taso, toki ilo Natesiko li kepeken toki Nijon. tenpo pini la, toki ilo Pimawali li lon, li kepeken e toki Nijon. jan Kusilawikosukuje li pali e ona tan ni: jan li ken kepeken e toki Nijon pona. tenpo suno 17 pi tenpo mun 2 pi tenpo sike 2005 la, ona li kama lon. toki ilo Natesiko li kama toki ilo Sawesi li tawa.

toki ilo Natesiko en toki ilo Pimawali la, ni pi toki ilo Natesiko li pona.

# ona li ken tawa wawa.
# jan li ken kepeken ala e sike pi toki pini. 
# ilo mute li lon poki mute la, ijo tawa jan li lili. 

## toki ona

### ilo "toki, ma ale o!"
toki ilo Natesiko la, ilo sona li toki e ni: "toki, ma ale o!"
```
「toki, ma ale o!」と表示。
```


## lipu poka

* lipu pi toki ilo Natesiko
* lipu pi toki ilo Natesiko pi nanpa 3
toki ilo Pijepi

**toki ilo Pijepi** li toki ilo tawa pali lipu. tenpo suno 8 pi tenpo mun 6 pi tenpo sike 1995 la, ona li kama lon. jan li ken kepeken ona lon toki ilo HTML. mama ona li .

toki ilo Pijepi la, ilo sona li toki e ni: "toki, ma ale o!"
```php
<?php
  echo "toki, ma ale o!";
?>
```


## sona suli
open pi toki ilo Pijepi li ilo pi lipu tawa kepeken toki ilo Si li toki ilo ala.  taso, jan Lama leto li pana e ona tawa kulupu linja ale pi ilo sona. jan mute li kepeken e ona li suli e ona. tenpo ijo la, ona li kama toki ilo.

ona li sama toki ilo Si anu toki ilo Sawa li jo e nasin toki pona. 

 

## tan sona
nimi toki

**nimi toki** anu **nimi** taso li nimi ijo ni anu kulupu ni pi nimi ijo: jan ante li kepeken ona la, jan ante ni li *toki* e jan pi nimi ni anu ijo pi nimi ni. ken la, nimi toki li sama nimi pi ijo wan. taso, mute nimi pi nimi toki li ken wan, li ken tu, li ken mute.

ona li ken toki e kulupu anu  wan. kon toki li lon la, kon toki li lon ala la, ni tu li pona. kin la, nimi jan li lon, li nimi toki, li toki e jan ni: ona taso li lon ale. taso, jan mute li ken jo e nimi jan sama. nimi li ken lon jan anu ma anu ijo ante, sama ni: mama li ken pana e nimi toki tawa jan kili ona. 

kin la, jan li kepeken nimi toki tawa ni: o sitelen insa e ni: jan en jan ante li tawa ante li poka. jan ni li wile e ni: jan ante ni li toki tawa jan ni. ni la, jan ni li toki e nimi toki pi jan ante ni la, jan ante ni li wile kama li wile toki tawa jan ni.
Amasan (kon nimi)

ken la, nimi “Amasan” li ken nimi e ijo tu. ni li ken:

* kulupu Amasan li kulupu pi ilo esun
* ma tomo Amasan li ma tomo lon ma Epanja
ala (kon nimi)

ken la, ala li nimi e ijo tu. ni li ken:

* ala (weka ijo) li toki e ni: ijo ala li lon la, seme li lon?
* ala (nanpa) li nanpa 0
nimi pi ijo wan

**nimi pi ijo wan** li nimi ijo, li toki e ijo ni: ona li wan taso lon ale. nimi Apika, en nimi Jupite, en nimi Sonja, en nimi Makoso, li nimi pi ijo wan. ante la, **nimi pi kulupu ijo** li nimi ijo, li toki e ijo ni: ona li wan taso *ala* lon ale. nimi “ma” en nimi “mun” en nimi “jan” en nimi “kulupu” li nimi pi kulupu ijo.

sitelen Lasina pi toki pona la, sitelen nanpa wan li sitelen wan suli lon nimi ale pi ijo wan. ante la, sitelen pona pi toki pona la, nimi pi ijo wan li jo ala e sitelen wan. tan ni la, jan li wile sitelen e nimi pi ijo wan, ona o kepeken poki nimi, o sitelen e *sitelen pona wan* ni lon insa poki: sitelen wan Lasina nanpa wan pi nimi ni en sitelen wan Lasina pi nimi *ona* li sama. kin, nasin ante li lon.

## tan sona
nimi toki pi ijo wan

en sona toki la, **nimi toki pi ijo wan** li nimi toki, li toki e ijo ni: ijo ni li wan taso lon ale.  li pana e kon tawa nimi pi ijo wan la, kon li ni: “nimi toki pi ijo wan li pana e sona tawa toki ni: ‘mi anu sina anu ona li toki e ijo seme?’ taso, toki ni li pana sona ala e ijo ante pi ijo ni.” kon ona li sama ni: jan li toki e nimi “ma Nosamelika” la, mi kama sona e ona. taso mi kama sona ala e wan lon ona, e suli ona, e kulupu jan ona, e ijo ante.
ilo kon lawa Awiku

li ilo  kon lawa pi ilo sona. ona li  lipu open. jan li pali e ona kepeken toki ilo Sipupu. tenpo pini la,  li lon. ona li lukin pali e ilo kon lawa Pi. 

tenpo suno 14 pi tenpo mun 9 pi tenpo sike nanpa 2009 la, jan open pali e ona.

nimi ona Awiku li tan .。

## tan seme la, ilo kon lawa Awiku li lon?
ilo kon lawa Awiku li wile e ni:

* ona li wile ala e pali lawa ike.
* jan ken kepeken pona e ona
* ona li wile ala e mani.
* jan ale li kepeken e ona.
* ilo sona pi sin ala kin la, ona li ken tawa wawa.
* jan li kepeken pona e ona lon pali pi suli mute mute.
* jan li kepeken e ona la, jan li pilin musi.

## tenpo lon
tenpo mun 3 pi tenpo sike 2026 kin la, jan li awen pali e ona li pini ala pali e ona.

### tan sona

## lipu poka

* lipu pi ilo kon lawa Awiku
* o kama pona tawa ilo kon lawa Awiku!(lipu pi toki Inli)
sewi Olo

nasin sewi Isilami la,  anu  li mama sewi, li mama e ale, li awen e ale, li lon tenpo ale a. sewi Olo li suli nanpa wan, li wan taso, li lon tenpo ale, li jo e wawa nanpa wan e sona nanpa wan. ale ona li suli, li pini ala. kin la, sewi Olo li pana mute e pona mute. nasin sewi Isilami la, mama sewi li wan taso li sewi Olo, li lon ale mi li lon poka pi ale mi li lon weka tan ale mi, li wan a. nasin sewi Isilami la,  li nasin noka pi nasin sewi Isilami, li toki e ni: mama sewi li wan taso.
nimi Olo

li nimi pi toki Alapi, li toki e mama sewi pi wan taso lon nasin sewi pi jan Alawan. toki Alapi ala la, ona li toki e sewi Olo pi nasin sewi Isilami lon tenpo mute. taso, jan pi nasin sewi Kito anu jan pi nasin sewi Jawatu li tan ma Alapi la, ona li kepeken nimi ni tawa mama sewi ona. nimi Olo li tan nimi ni:  li kama lili. nimi ni li sama nimi sama pi kulupu toki Semi, sama  lon , sama  lon toki Iwisi.
jan Kansi So Mitana

li jan pi kalama musi tan ma Mewika. ona en jan Pewi Meton li pali e kulupu Kantali So en Pisi pi kalama musi.

ona li toki utala tan ni: ma Mewika li utala lon ma Wije.
nasin kulupu ante

**nasin kulupu ante** anu **nasin kulupu Kantakutule** (toki Inli la: *Counterculture*) li kulupu la nasin pi wile ona en nasin pi pali ona li utala e nasin kulupu suli (toki Inli: Popular culture) pi tenpo ni. tenpo ante la, nasin kulupu ante ni li suwi ala tawa nasin kulupu suli. nasin kulupu ante li pana e kon pi wile pi jan mute lon tenpo pini pi tenpo kipisi. nasin utala li suli la kulupu pi nasin kulupu ante li ken ante e nasin kulupu pi jan mute.

## tenpo pini

## tan sona
ma Pijan

**ma Pijan** (toki Losi la: *Бря́нская о́бласть*) li ma kipisi lon ma Losi.

## tenpo pini

## jan

## tan sona
toki Pali

li nasin toki tan ma Palata Pasi, li nasin toki sewi lon  pi nasin Puta, li nasin toki pi lipu Tepitaka. nasin toki ni li kama toki pini pi ma Palata tawa lawa pi ma Palata.
kulupu Kantali So en Pisi pi kalama musi

li kulupu pi kalama musi. jan Kantali Sowu Makatana en jan Pali Meleton li open e ona lon tenpo sike nanpa .

## tan sona
toki Pali pi ma Intonesija

li nasin toki lon kulupu toki Osonesija tan kulupu Pali, lon ma Pali, lon ma Nosa, lon ma Lonpo pi poka pi pini suno, lon ma Sawa pi poka pi open suno. ma ni ale li lon ma lawa Intonesija. kin la, ona li lon ma Sumata pi poka pi waso lete, li lon ma Sulawesi, tan ni: kulupu ni li kama tawa ma ni tan lawa pi kulupu Netelan lon tenpo pini. kulupu Pali mute li sona kin e toki Intonesija. tenpo sike #2000 la, ma Intonesija li toki e ni: jan 3 300 000 li sona pona e toki Paliwipa. tenpo sike #2011 la,  li toki e ni: ona 1 000 000 li awen kepeken toki ni.
jan Pewi Meton

li jan pi kalama musi tan ma Mewika li kepeken ilo kalama pi linja luka wan. ona en jan Kantali Sowu Makatana li pali e kulupu Kantalisowensapi pi kalama musi.

ona li toki utala tan ni: ma Mewika li utala e ma Wije sewi.
ma sijelo Pali pi ma Palata

**ma Pali** li  lon ma kipisi Lasatan pi ma Palata. ma tomo lawa ona li ma tomo Pali suli. jan li sona e ma Pali tan len ona tan pali ona. ona li insa pi esun len lon tenpo mute a. ona li jo e tomo mute e nasin kulupu suli, sama , sama tomo mute ante.
ma tomo Pali suli

**ma tomo Pali** li ma tomo lawa pi ma sijelo Pali lon ma kipisi Lasatan lon ma Palata. ona li lon poka pi , li weka pi km 70 tan  pi poka insa pi waso lete pi open suno.
ma tomo Pali lili

li ma tomo lili lon ma sijelo Pali lon ma kipisi Lasatan lon ma Palata. ona li lon 25.18°N 73.28°E. ona li lon poka pi .   li mama e ona.
kipisi wile pi ma tomo Pali suli

**pi ma tomo Pali suli** li wan pi kipisi wile 200 pi ma tomo lon ma Lasatan pi ma Palata. ona li lon ma sijelo Pali, li kipisi lon kipisi wile pi ma sijelo Pali.
ko moku jelo

**ko moku jelo** anu **ko kiwen pi telo mama** li kama tan telo walo li jo e pilin uta mute e pilin luka mute. ona li ken ko li ken kiwen. jan li pali e ko moku jelo la, ona li insa e ilo pakala lili moku. ilo pakala ni li kulupu e ko tan telo. jan li weka e telo tan ko li wawa e ko. ko li kama kulupu tan wawa li kama ko moku jelo pini. 

ko moku jelo mute li lon. soweli pi telo mama en nasin pali en tenpo en namako li ken ante e pilin uta ona e pilin luka ona e kule ona.

## tan
jan pali nanpa wan pi ko moku jelo li jo ala e sitelen. ma pali nanpa wan li sona ala. ken la, jan li kama poka e soweli li kama jo e telo walo li pali e ko moku jelo. jan mute li poki e moku lon selo anu insa soweli lon tenpo ni. insa soweli li jo mute e ilo pakala lili moku. ken la, jan li poki e telo walo lon insa soweli li kama jo e ko moku jelo.
sitelen Pali

li nasin pi sitelen toki lon ma Pali pi ma Intonesija. jan li sitelen e ona tawa toki Pali pi ma Intonesija, tawa toki Sawa pi tenpo pini, tawa toki Malaju, tawa toki Sankita. kepeken namako la, jan li sitelen kin e toki Sasa kepeken sitelen ni.
ma sijelo Pali pi ma Tawan

li  lon , lon poka insa pi soweli lete pi pini suno pi ma Tawan. lon tenpo pi ma Sin pi kulupu Mansu la, nimi ona li
lipu Tepitaka

**lipu Tepitaka** (toki Sankita la: त्रिपिटक [trɪˈpɪʈɐkɐ], toki Pali la: *Tipiṭaka* [tɪˈpɪʈɐkɐ], toki Sonko la: 大藏經 *Dàzàngjīng*) li kulupu pi lipu mute, li jo e sitelen sewi mute pi nasin Puta anu lipu sewi mute, sama lipu Tepitaka Pali. tenpo pini pi ma Palata la, lipu pi nasin Puta li lon kipisi 3 ni:
* lipu Winaja li lawa e nasin kulupu pi jan Puta
* lipu Suta li pana sona tan jan Puta
* lipu Apitama li toki e nasin pali mute pi nasin Puta
lipu Pali

**lipu Pali** li lipu pi tenpo pini kepeken toki Pali. ona mute li toki e nasin Telawata pi nasin Puta. lipu Pali pi pini nanpa wan en ona pi suli nanpa wan li lipu Tepitaka Pali, li toki e nasin Telawata.

lipu Pali li jo e nasin mute pi nasin Telawata. ni li:
* nasin Winaja, li lawa e nasin kulupu pi jan Puta
* nasin Suta, li pana sona tan jan Puta
* nasin Apitama li toki e nasin pali mute pi nasin Puta
kin la, ona li jo e toki musi, e sona pi tenpo pini, e sitelen pi sona toki, e sitelen sona pi jan sewi, e alasa kon pi lipu sewi, e nasin pi .
nasin Telawata

**nasin Telawata** li kipisi nasin pi nasin Puta, li lon tenpo pi suli nanpa wan, li awen lon tenpo lon. ona li mute lon ma Lanka, lon ma Kanpusi, lon ma Lajo, lon ma Mijama, lon ma Tawi. jan ona li awen e nasin ona lon pana sona pi jan Puta lon lipu Tepitaka Pali lon tenpo sike mute ale. tenpo sike #2010 la, nasin Telawata li kipisi nasin nanpa tu lon nasin Puta, li nasin Puta 36%. ante la,  li kipisi nasin nanpa wan lon ona, li ona 53%.

lipu Tepitaka Pali li lipu pi pini nanpa wan lon nasin Puta, li lon toki Pali. nasin toki ni li nasin toki sewi, li . tawa nasin Mawajana la, tawa  la, awen lipu li pona tawa nasin Telawata, lon sona pilin, lon sona lawa, lon sona toki. tan wan pi awen lipu ona li ni: ona li pilin e ni:  li toki pi lon ala. kin la, nasin Telawata li pilin e ni: jan Puta li suli tawa nasin Mawajana la, jan Puta ni mute li lon ala tawa nasin Telawata, sama , sama , tan ni: jan ni li lon ala lipu ona.
lipu Tepitaka Pali

**lipu Tepitaka Pali** li lipu Tepitaka, li lipu Pali, li kulupu pi lipu sewi lon nasin Telawata pi nasin Puta kepeken toki Pali. ona li pini nanpa wan lon lipu open pi nasin Puta. kipisi mute ona li kama tan
lipu Atakata

li toki pilin tawa lipu Tepitaka lon nasin Telawata pi nasin Puta kepeken toki Pali. toki pilin ni li pana e kon toki pi lipu sewi ni lon tenpo ni. toki ni mute li kama tan lipu pi tenpo pini mute a. lipu ni li kepeken , li kepeken toki Sinala. ona li lon tenpo pali pi lipu Tepitaka, li weka lon tenpo lon. kipisi pi lipu Atakata en kipisi pi lipu ni li sama: ona li lipu lon kipisi nasin ante pi nasin Puta.
lipu Anupitaka

li toki e lipu Pali lon kipisi pi lipu Tepitaka ala, lon nasin Puta. lipu ni li  tawa sona nanpa wan lon lipu Tepitaka. lipu Anupitaka li lon kipisi tenpo tu wan ni:
* tenpo  li lon poka pi sike #-200, tawa poka pi sike #400.
* tenpo pilin li lon lipu Atakata, li lon poka pi sike #400, tawa poka pi sike #1000.
* tenpo sin li lon poka pi sike #1000, tawa poka pi sike #1100.
kasi Wepisi Pali

li kulupu kasi. ona li kasi kiwen lon  sewi, lon ma Kamelun. sona jan la, ona li kasi nanpa 20 pi  lon ma Kamelun.
tomo tawa telo Pali

**tomo tawa telo Pali** li tomo tawa telo tan ma Netelan. tenpo sike #1917 la, ona li pali e ona tawa .  li kepeken ona, lon mun #3 pi sike #1918, tawa tenpo mun #5 pi tenpo sike #1919. lon ni la, nanpa ona li **ID-2483**. kin la, ona li kama e moku tawa ma Elopa.
pipi Anelosimu Pali

li kulupu pipi lon ma Pali pi ma Intonesija. pipi ni li lon poka pi telo suli, li lon ma pi .  li kama sona nanpa wan e ona, lon tenpo sike nanpa 2012.
waso Lejukosa Losikisi

anu **waso pi ma Pali** li kulupu waso lon ma Pali pi poka insa pi waso lete pi pini suno. mute palisa pi sijelo ona li cm 25. selo ona li walo. taso, selo li laso telo lon poka pi oko ona. kule pimeja li lon pini pi luka waso, li lon pini pi linja monsi. noka ona li walo pimeja. uta ona li kule ma li jelo. ona li ken kama weka. tenpo sike nanpa 2020 la, mute ona li lili tawa nanpa 50.
toki Samolu

li toki pi kulupu toki Osonesija. jan 58,000 li kepeken ona; jan 25,800 li lon ma Kawan. jan 32,200 li lon kulupu ma Malijana lon ma ante. ona li toki pi .

## tan sona
tomo tawa kon Pali

**tomo tawa kon Pali** li nasin pali pi tomo tawa kon lon ma Intonesija. lawa li lon , lon , lon ma tomo Sakata pi pini suno. ona li pini pali lon tenpo sike #2005 tan ni: mama kulupu ona li pini jo e mani.
jan Pali Lawatalija

li jan pali, li jan pi nasin lawa lon ma Intonesija. tenpo suno nanpa 19 la tenpo mun nanpa 8 la tenpo mun nanpa 2024 la, ona li open lawa e kulupu lawa ni: kulupu li lawa e wawa, e mama wawa tan kiwen, lon ma Intonesija. tenpo suno nanpa 21 la tenpo mun nanpa 8 la tenpo sike nanpa 2024 la, ona li open lawa e kulupu Koka pi nasin lawa. ona li tan ma sijelo Panta, lon ma insa Maluku insa, lon ma kipisi Maluku. ona li kama tan mama lon tenpo suno nanpa 7, lon tenpo mun nanpa 8, lon tenpo sike nanpa 1976.
kulupu Koka pi nasin lawa

anu  li kulupu pi nasin lawa lon ma Intonesija. ona li open lon tenpo sike nanpa 1964. tenpo sike nanpa 1971 la, ona li kama lon nasin ni: jan pi ma Intonesija li ken wile e kulupu pi nasin lawa lon ona.
kulupu Pali Pu pi sike noka

li kulupu pi musi sijelo lon ma Pasipi Palise, lon ma tomo Losansele. ona li musi kepeken musi pi sike noka. tenpo la, jan li toki e ona kepeken nimi "Pali".
tu pi wan lili awen

**tu pi [[wan lili awen]]** la, wan lili awen li pakala li kama tu anu mute (lon tenpo mute la, ona li kama tu taso). pakala ni li pana e wawa suli. jan li ken utala kepeken wawa ni li ken wawa e ilo wawa kepeken wawa ni.

lon tenpo mute la, jan li kepeken wawa tan tu pi kule insa Ulanijun.
kulupu pi sike noka pi ma Pali

li kulupu pi musi sijelo lon ma lili Pali. lawa insa ona li lon . ona li musi lon utala pi sike noka pi ma Intonesija la, ona li pona mute.
ilo Palison

li ilo kipisi pakala tan ma Pilipina. jan li ken tawa lipu e ona, li ken awen e ona lon poki pi len noka.
nena Pasasisi

li nena suli lon . ona li suli 4,466 m () tan ma poka telo tawa sewi. ma Asepasan en ma Lusi la nena Pasasisi li lon ona tu li suli nanpa wan lon ma Asepasan lon  pi ma Lusi.

## tawa sewi
tenpo sike nanpa 1849 la  li kama sewi lon nena Pasasisi li jan nanpa wan tawa ni. tawa sewi lon nena Pasasisi la tenpo seli li pona. nasin tu li lon tawa ni. nasin wan li tan  anu . nasin ante li tan  anu .

## tan sona
kule Pali pi soweli Peli Katu

**kule Pali** li lon soweli Peli Katu, li tan ma Mewika. kule ni li sama . lon la, kule Sijan li mama pi kule Pali. jan li ken pilin e ni: ona tu li lon kule sama. taso, soweli ni pi kule Pali li jo e selo pona e linja monsi suli. oko ona li laso sewi.
sitelen tawa "moli sewi"

li sitelen tawa musi suli pi nasin monsuta, kepeken toki Mawalata, tan ma Palata.  li pali e ona.  li lawa e pali ni. jan nanpa wan pi insa sitelen li  li . tenpo pini la, sitelen tawa ni li wile kama lon tenpo suno nanpa 16, lon tenpo mun nanpa 4, lon tenpo sike nanpa 2021. taso, ona li ni ala tan jaki Kolona. taso, ona li kama tawa  lon tenpo suno nanpa 9, lon tenpo mun nanpa 12, lon tenpo sike nanpa 2021.

sitelen tawa ni la, mama mije li lon. meli ona li kama weka tan ona. mije li jo e jan kili wan. jan kili ni li lon tenpo sike 7. jan kili li kama pakala. ni la, ona li kama tawa tomo misikeke. taso, mama mije en jan kili ona li open toki tawa jan misikeke nasa. jan misikeke ni li lon tomo pi jan ala lon tomo misikeke ni.