ʻakau tengaefuefu

Ko e **ʻakau tenga-efuefu** ko e ʻakau ia ʻoku ne fakafanau ngāueʻaki he tengaefuefu. Ko e *vahe* ia ʻi he fakafaʻafaʻahinga fakasaienisi, tatau mo hono tokoua, ko e fanga ʻakau tengaʻiʻakau. Ko e *tracheophytes* kinaua, ʻa ia ʻoku ʻi ai haʻane ngaahi kālava ʻi loto maʻa e fetuku ʻo e vai pe toʻi.

ʻI he saienisi ʻo e ʻakau ko "ʻakau tengaefuefu" ʻoku ʻikai ha fakafaʻafaʻahinga ʻe taha pē, kā ʻoku mavahevahe ʻi he ngaahi vahe ʻe 5. Ko honau hingoa ʻi he lea fakalatina:
**equisetophyta*, ko hono ʻuhinga: *ikuʻihoosi*, kā ʻoku ʻikai te nau tupu ʻi Tongá ni
**pteridophyta*, ko e *fern* ʻi he lea fakapilitānia, ʻoku kau ki ai ko e: hakato, hulufe, kahivaʻe, kulutuma, laufale, masalu, pasivaka, ponga, ʻuluʻitāupoʻou
**lycopodiophyta*, ko e ikuʻikulī (pe hikuʻipusi) ʻoku kau ki ai
**psilotophyta*, ko e limufonua ʻoku kau ki ai
**ophioglossophyta*, ʻoku ʻi ai ʻene faʻahinga ʻe taha ʻi Tongá ni, kā ʻoku ʻikai ʻi ai ʻa hano hingoa fakatonga

ʻOku lotokehekehe ʻa e kau saienisi ki he vahevahe totonu. ʻOku pehē ʻe he tokoniʻihi ko e *lycopodiophyta* mo e *psilotophyta* mo e *ophioglossophyta* ko e konga pē (*haʻa* pe *fokotuʻunga*) ʻo e *pteridophyta*.

### Tohi hokohoko ʻa Yuncker
**Ophioglossum pendulum* (kāinga: Ophioglossaceae) (pe vahe: Ophioglossophyta)
**Angiopteris commutata*, *A. evecta* (Marattiaceae) ponga
**Dicranopteris linearis* (Gleicheniaceae) kahivaʻe
**Schizaea dichotoma*, *S. digitata* (Schizaeaceae) masalu
**Trichomanes bipunctatum*, *T. elongatum*, *T. minutum*, *T. omphalodes* (Hymenophyllaceae)
**Cyathea rugosula* (Cyatheaceae) ponga
**Dryopteris concolor*, *D. dissecta*, *D. euaensius*, *D. invisa*, *D. macroptera*, *D. parasitica*, *D. subspinosa*, *D. unita* (Polypodiaceae)
**Polysticum aristatum* (Polypodiaceae) hulufe leisi
**Tectaria laifolia*, *T. stearnsii* (Polypodiaceae)
**Arthropteris obliterata* (Polypodiaceae)
**Nephrolepis biserrata*, *N. hirsutula* (Polypodiaceae) hulufe
**Humata heterophylla* (Polypodiaceae)
**Davallia solida* (Polypodiaceae) kulutuma
**Microlepia speluncae* (Polypodiaceae)
**Dennstaedtia parksii* (Polypodiaceae) hulufe
**Sphenomeris chinensis* (Polypodiaceae)
**Schizoloma ensifolium* (Polypodiaceae)
**Lindsaya decomposita* (Polypodiaceae)
**Diplazium harpeodes*, *D. petersenii*, *D. proliferum* (Polypodiaceae)
**Asplenium falcatum*, *A. gibberosum*, *A. laserpitiifolium*, *A. nidus*, *A. obtusatum*, *A. remotum*, *A. unilaterale* (Polypodiaceae) hakato
**Blechnum orientale* (Polypodiaceae)
**Stenochlaena palustris* (Polypodiaceae) pasivaka
**Hypolepis tenuifolia* (Polypodiaceae) kahivaʻe
**Adiantum capillus-venerus*, *A. diaphanum*, *A. hispidulum* (Polypodiaceae) ʻuluʻitāupoʻou
**Pteris comans*, *P. ensiformis*, *P. pacifica*, *P. tripartita*, *P. vittata* (Polypodiaceae) hulufe uhi
**Histiopteris incisa* (Polypodiaceae)
**Vittaria elongata* (Polypodiaceae)
**Anthrophyum alatum*, *A. plantagineum* (Polypodiaceae)
**Hymenolepis mucronata* (Polypodiaceae)
**Polypodium nigrescens*, *P. scolopendria* (Polypodiaceae) laufale
**Drynaria rigidula* (Polypodiaceae)
**Acrostichum aureum* (Polypodiaceae) hakato
**Bolbitis lonchophora* (Polypodiaceae)
**Pyrrosia adnascens* (Polypodiaceae)
**Lycopodium cernuum*, *L. squarrosum* (Lycopodiaceae) (lycopodiophyta) ikuʻikulī
**Selaginella laxa*, *S. yunckeri* (Selaginellaceae) (lycopodiophyta)
**Psilotum complanatum*, *P. nudum* (Psilotaceae) (psilotophyta) limufonua

## Tataku
*Plants of Tonga; T.G. Yuncker; BPB bulletin **220**, Honolulu 1959