open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Nyelelo ya Dipuo tsa Aforika Borwa

thumb|Aforika Borwa

## Nyelelo ya Dipuo tsa Aforika Borwa
Tlhopho e ntle ya setlhogo seno, Aforika Borwa e na le dipuo di le dintsi tse di farologaneng, mme dipuo di le mmalwa tse di farologaneng tseo di mo kotsing ya go nyelela ka di buiwa ke batho ba le mmalwa fela, segolobogolo kwa mafelong a metseselegae. Go na le lenaane le le tsepameng le o le dirang patlisiso ka go kwala, kgotsa go kwala ka setso le puo.https://www.msn.com/en-za/politics/government/south-african-sign-language-rollout-stalls-amid-funding-crisis/ar-AA1AHcwN?ocid=BingNewsVerp

## 1. N Njiwu (Nluu)
Northern Cape (Rietfontein), batho ba ba buang puo eno ke batho ba ba buang puo eno ka thelelo ba ba kwa tlase. Bontsi jwa bone ke basadi ba ba godileng, boemo e mo kotsing e kgolo ya go nyelela. Puo e ithutileng go tswa go puo ya Se-Khoisan, e e tsewang e le nngwe ya dipuo tsa bogologolo go gaisa tsotlhe mo lefatsheng. E na le mokgwa o o humileng wa go tobetsa mme ke nngwe ya dipuo tsa bofelo tse di sa ntseng di le teng tsa batho ba Ba-Khomani ba Ba-San.

## 2. Se-Bhaca (puo ya Se-IsiBhaca ya dipuo tsa Se-Nguni)
Puo e fitlhelwa kwa lefelo la Mount Frere, Kapa Botlhaba. Dibui tsa puo eno di le diketekete, mme gantsi di fetolela mo puong ya isiXhosa kgotsa ya isiZulu, puo e e sa amogelweng semmuso. E tsewa e le puo ya phetogo magareng ga SeZulu le SeXhosa, mme e na le mafoko a yone a a kgethegileng, modumo wa yone le dipolelo tsa setso.

## 3. Phuthi (Siphuthi)
Puo e fitlhelwa kwa Drakensberg e e kwa borwa (Eastern Cape, le dikarolo dingwe tsa Lesotho) Dibui dile iketekete di le mmalwa boemo ba puo bo mo kotsing ya go nyelela gantsi e hupediwa ke Sesotho le isiXhosa. Tshimologo e ne e le puo e e sa tlwaelegang ya Se-Bantu e e nang le dikarolo tsa SeNguni le SeSotho. E dirisiwa ke batho ba Baphuthi, ba ba nang le dingwao tse di nonofileng tsa molomo le hisitori ya lotso.

## 4. Lobedu (Khelobedu)
Kwa Ga-Modjadji, Limpopo, dibui dile makgolokgolo a diketekete mme di sa ntse di sa kwadisiwa sentle. Maemo a puo e e maatla, mme e sa tlhomamisiwa kgotsa e sa tsewe semmuso jaaka e e farologaneng le Sesotho sa Bokone. Tshimologo ya puo e buiwa ke batho ba Balobedu, ba gape ba itsegeng ka losika lwa Kgosigadi ya Pula (Modjadji). E farologane thata mo e ka tsewang e le puo ya yone, mme ga e na maemo a semmuso.https://allafrica.com/stories/202505090120.html

## 5. Nama (mofuta wa Khoekhoegowab)
Kwa Northern Cape, gaufi le molelwane wa Namibia, dibui di le mmalwa fela kwa Afrika Borwa,di le dintsi kwa Namibia. E mo kotsing ya go nyelela. Ke puo ya Se-Click e e buiwang ke Ba-Nama. E na le ngwao e e humileng ya molomo le setaele sa poko, fela dikokomana tse diša mo Afrika Borwa di latlhegelwa ke go e bua ka thelelo.

## Tshedimosetso ka ga Dipuo tseno
Dipuo tseno ga se fela didirisiwa tsa go buisana, ke didirisiwa tse di bolokang hisitori e e buiwang ka molomo, kitso ya batho ba ba tlholegileng koo le go itse gore ke bomang. Go latlhegelwa ke bone ke go latlhegelwa ke setso sa bone. Go kwala ka tsone kana go di kwala go thusa go boloka ngwao-boswa le go rotloetsa diphetogo mo go tseyeng tsia le mo go ruteng.
Adaora Udoji

**Adaora Udoji** (o bonwe ka 30 Sedimonthole 1967) ke mmegadikgang le motlhami wa kwa Amerika.O ne a

dira mo virtual reality (VR), augmented reality (AR), le artificial intelligence (AI). Ke mogakolodi wa VR-AR Association-NYC Chapter, moporofesara yo o thusang kwa NYU's Interactive Telecommunications Program kwa Tisch School of the Arts, le motsetedi wa ka dinako tse dingwe. 

Pele ga moo, e ne e le Chief Storyteller kwa Rothenberg Ventures le moporesidente wa nakwana wa media-tech startup News Deeply, eo makasine wa Time o e bitsang, "bokamoso jwa dikgang". O ne gape a direla jaaka leloko la lekgotla la Montclair Film Festival le Lekgotla la Kgakololo la Basadi kwa NBCUniversal. O ne gape e le moithuti wa Woodrow Wilson mme morago a tlhoma Boshia Group,e leng mokgatlho wa baitseanape ba diteng le ba tiragatso, batlhagisi le babegi ba dikgang. 

Ke mongwe wa setlhopha se sennye sa babegadikgang ba ba kileng ba bereka mo dikgannyeng tsa thelebishene le tsa thelebishene, mmogo le mo radiong ya setšhaba. Gape o mo lenaneng la 20 Black Angels Worth Knowing For Minority Startups.

## Botshelo jwa ga Udoji
Ke wa lotso lwa Nigeria-Irish American. O tshotswe ke rraagwe Godfrey Udoji, yo e neng e le moenjiniri-mogolo wa toropo ya Dearborn, Michigan, le mmaagwe Mary, yo e neng e le motsamaisi wa Washtenaw County Library kwa Ann Arbor, Michigan, o ne a nna mo dikontinenteng di le tharo go akaretsa Afrika, Yuropa le Amerika Bokone, mme o na le boagi jwa Amerika le Ireland. Thuto Udoji o ne a bona dikirii ya bachelor's mo go tsa saense ya dipolotiki kwa Yunibesithing ya Michigan. Morago ga go dira mo ofising ya tlhaeletsano kwa Sekolong sa Kgwebo sa Michigan le kwa WUOM, seteishene sa radio sa setšhaba, o ne a ya go aloga kwa Sekolong sa Molao sa UCLA. Ka nako eo o ne a thapiseditswe ke Motlotlegi Consuelo B. Marshall, Moatlhodi wa United States, kwa Kgaolong ya Bogare ya California, kwa Los Angeles, e bile e le tlelereke ya I.R.S. 

Udoji o simolotse tiro ya gagwe ya bobegadikgang kwa ABC News ka 1995 jaaka mmegadikgang yo o neng a sa bereke mo thelebišeneng a direla Cynthia McFadden yo o neng a bega dikgang tsa O. J. Tsheko ya ga Simpson le dikgang tse dingwe tsa semolao. Ka 1996 o ne a nna motlhakanelwa wa mophatlalatsi wa ABC News a bega ka ditlhopho tsa boporesitente jaaka leloko la Dole/Kemp press corp, TWA 800 crash, mmogo le go dira mo documentary ka ga death row. Ka ngwaga wa 2000 o ne a tlhophiwa go nna mmegadikgang wa kwa moseja fa a ne a le kwa Lontone a bega dikgang tsa boditšhabatšhaba tse di neng di akaretsa Aforika, Botlhaba-Gare le Yuropa. Udoji o ne a bega ka dintwa tsa Iraq le Afghanistan, kgotlhang ya Iseraele le Palesetina, Vatican, ikonomi ya lefatshe le ditiragalo tsa metshameko jaaka British Open le Tour De France. O ne gape a nna le seabe mo go Good Morning America, World News Weekend le ABC Radio.

## Metswedi
Talita Monnakgotla

Talita Monnakgotla ke mopolotiki wa Botswana le morutabana. E ne ele  Motlatsa Tona ya pusoselegae le tlhabololo ya metseselegae mo Botswana, a tlhophilwe mo maemong ao ka 2019 ke Tautona wa ga jaana wa Botswana, Mokgweetsi Masisi. Paka ya gagwe e simolotse ka 13 Tlhakole 2022.

## <big>Botshelo jwa gagwe jwa pele</big>
O tsholetswe le go godisediwa kwa Hukuntsi ka ngwaga wa 1960 .

## <big>Tiro</big>
Talita o ne a tsenela Tirelo ya Sepodisi sa Botswana ka 1994 jaaka moitseanape wa laboratori, tiro e a neng a re o e dirile dingwaga di le robedi. Morago ga moo, ene le monna wa gagwe, ba ne ba tlhoma kgwebo ya dipalangwa e e neng e gweba jaaka AT & T Monnakgotla Travel and Tours go simolola  ka 2002 go fitlha ga jaana. Morago o ne a tsenela dipolotiki go nna leloko la Palamente ya Kgalagadi Bokone go tloga ka 2019 go fitlha ka Diphalane 2024 koo a neng a latlhegelwa ke ditlhopho teng.

## <big>Thuto</big>
O na le Dipoloma ya thekenoloji ya laboratori.

## <big>Dikitso</big>
Manaka Ranaka

**Manaka Ranaka** ( yo o tshotsweng ka 6 Moranang 1979 ),  ke modiragatsi wa Moaforikaborwa yo o itsegeng ka go tshameka karolo ya gagwe ya konokono mo filiming ya sesepa e e sa bolong go nna teng *ya Dikokomana: Boswa* .  Ka ngwaga wa 2000, o ne a tshameka karolo ya ga Nandipha Sithole mo setorong sa Isidingo se se neng se gasiwa mo SABC 3 .

Ka 2007, o ne a  fenya Sekgele sa Difilimi le Thelebišene sa Aforika Borwa (SAFTA) sa Modiragatsi yo o gaisang mo metlaeng ya Thelebišene.
Keteko ya Kgwedi ya Aforika

## Keteko ya Kgwedi ya Aforika
Go Tlotla Kgwedi ya Aforika: Go Boloka Ngwao-Boswa ya Dipuo le Setso ya Aforika Borwa Kgwedi ya May, e e bidiwang Kgwedi ya Afrika, e re gakolola ka tsela e e amang maikutlo ka dipuo le dingwao tse dintsi tse di leng teng mo kontinenteng eno ya Afrika.

### Kgwedi ya Motsheganong jaaka kgwedi ya Aforika
Mo Aforika Borwa, kgwedi eno e re naya tshono ya go akanya ka kgatelopele e e dirilweng mo go sireletseng dipuo tsa selegae le go gatelela maiteko a a tserweng ke baagi go sireletsa dipharologano tsa dipuo tsa rona. Botlhokwa Jwa Puo mo go Bontsheng Setso Puo ga se fela tsela ya go buisana; ke sedirisiwa sa setso, hisitori le go supa gore motho ke motho yo o ntseng jang. Mo baaging ba le bantsi ba Aforika Borwa, dipuo tsa selegae ke bobolokelo jwa kitso ya bagologolwane, dingwao le dipono tsa lefatshe. Le fa go ntse jalo, makgolokgolo a dingwaga a puso ya bokoloniale le go kgapelwa kwa thoko go dirile gore bontsi jwa dipuo tseno di nne mo kotsing ya go nyelela. Go nyelela ga puo go tshwana le go nyelela ga boswa jwa setšhaba le go nyelela ga segopotso sa sone. Maiteko a a Tsamaisiwang ke Setšhaba a go Boloka Dipuo.

Go ralala Afrika Borwa, baagi ba kwa pele mo maitekong a go tsosolosa le go boloka dipuo tse di mo kotsing ya go nyelela: Porojeke ya Puo ya Se-Ngadisiuu: E eteletswe pele ke Kgosigadi Katrina Esau le setlogolo sa gagwe Claudia du Plessis, leano leno le tsepamisitse mogopolo mo go ruteng Se-Ngadisiuu, puo e e leng mo kotsing ya go nyelela e e buiwang ke setšhaba sa Ba-San sa Ba-Khomani. Maiteko a bone a akaretsa go dira didirisiwa tsa go ruta le go ruta bana ba lefelo leo puo eo. 

Go lemoga boineelo jwa gagwe, Kgosigadi Katrina o ne a abelwa Order of the Baobab ke Moporesitente wa maloba Jacob Zuma ka 2014. The  ⁇ Khomani  ⁇  Hugh Brody Archive: Porojeke eno e ikaeletse go dira dijitale le go boloka ditshwantsho tse di fetang 1000 le hisitori ya molomo ya batho ba  ⁇ Khomani San. Ka go dirisana mmogo le baitseanape ba dipuo le maloko a setšhaba, diakhaefe di akaretsa dithanolo tsa N Paddyuu, Khoekhoegowab, Kora le Se-Afrikaans. Thulaganyo eno e ne ya dira gape le thanodi ya ntlha ya Ngadikuu, e e gatisitsweng, e e mo Internet le e e dirisiwang mo didirisiweng tsa ileketeroniki.
Motsheganong Kgwedi ya SeAforika

## Motsheganong Kgwedi ya SeAforika
Porojeke ya SWiP South African Wikipedia Indigenous Languages Project, e simolotswe ka 2023, tirisanommogo eno magareng ga SADiLaR, PanSALB, le Wikipedia e tsepamisitse mogopolo mo go oketseng go nna teng ga dipuo tsa selegae mo di-digital. IsiNdebele e ne ya tlhophiwa jaaka puo ya tekeletso, ka di-workshop tse di neng di tshwerwe kwa diyunibesithing go katisa batho ka go tlhama le go rulaganya diteng tsa Wikipedia ka dipuo tsa selegae.

Go Tlotla Batho ba ba Itsegeng mo Hisitoring Batho ba le mmalwa mo hisetoring ba nnile le seabe se segolo mo go tsholeng le go rotloetsa dipuo tsa selegae tsa Aforika Borwa: Kgosigadi Katrina Esau: Jaaka go umakilwe, Kgosigadi Katrina o nnile le seabe se segolo mo go ruteng le go boloka puo ya Ndigbouu, a tlhomamisa gore e fetisediwa kwa dikokomaneng tse di tlang.

Kgosi Langalibalele II: Kgosi ya Ba-AmaHlubi e ntse e le mmueledi yo o tiileng wa go tsosolosa Se-isiHlubi, puo e e leng gaufi le go nyelela. Ka fa tlase ga boeteledipele jwa gagwe, setšhaba sa AmaHlubi se tsere dikgato tse di farologaneng go busetsa le go rotloetsa ngwao-boswa ya bone ya puo. Kgosikgolo iNgwenyama Makhosonke II: Kgosi ya Bogosi jwa MaNdebele e ntse e le mmueledi yo o buelelang go tlhatlosa SeNdebele go nna puo ya semmuso. Go tshegetsa ga gagwe porojeke ya SWiP go gatelela botlhokwa jwa go ikgantsha ka puo le go boloka setso.

### Seabe sa Thekenoloji mo go bolokeng dipuo.
Mo go Bolokeng Puo. Mo motlheng wa dijithale, thekenoloji e na le seabe sa botlhokwa mo go bolokeng dipuo. Diporojeke tse di jaaka, Khomani Hugh Brody Archive di dirisa didirisiwa tsa dijithale go boloka le go abelana ka dilo tsa puo le tsa setso, di dira gore di fitlhelelwe ke batho ba lefatshe lotlhe. Ditiriso tsa mogala, tlhabololo ya ditiriso tse di jaaka tiriso ya thanodi etlhofofatsa go ithuta le go dirisa dipuo, segolo thata mo baneng ba baša. Dipolatefomo tsa Inthanete: Maiteko a a tshwanang le porojeke ya SWiP a dirisa dipolatefomo tse di tshwanang le Wikipedia go dira le go anamisa diteng ka dipuo tsa selegae, go dira gore di bonwe le go fitlhelelwa.

### Bokhutlo
Konelo, jaaka re keteka Kgwedi ya Aforika, go botlhokwa go lemoga le go tshegetsa maiteko a baagi, batho ba hisetori le mekgatlho e e ineetseng mo go somareleng ngwao-boswa ya dipuo le setso sa Aforika Borwa. Ka go dirisa dipuo tsa rona tsa tlholego, re tlotla dilo tse di fetileng, re humisa tsa gompieno, e bile re tlhomamisa gore dikokomana tse di tlang di rua boswa jwa setso se se tshelang le se se farologaneng.
Poloka ya Dipuo tsa Aforika Borwa

thumb|Flaga ya Aforika Borwa

= Poloka ya Dipuo tsa Aforika Borwa =
Diporofense tsotlhe tsa Aforika Borwa di leka ka maatla go boloka dipuo tsa bona ka go ruta bana le go di kwala mo dibukeng gore tshedimosetso e oketsege le gore baswa ba bangwe ba ba tlang ba kgone go fitlhela tshedimosetse eo. Kwa KwaZulu-Natal, go buiwa puo ya seZulu ebile e kwalwa le kwa dikolong. Dipuo tsotlhe e ka nna Setswana, Sesotho, Sepedi,Xitsonga kgotsa e ka tswa e le efe tsotlhe di nale mafelo ao di buiwang kwa teng ebile batho ba puo ba tletse ele thata le kwa sekolong dirutwa dingwe di rutwa ka puo eo. Lefelo jaaka Gauteng puo tse di koo di tlhakatlhakane ka gonne go dula batho ba ba farologane ba go bua dipuo tse di farologaneng go tswa kwa diporofenseng tsa bone.

## Dikgato tsa di Diporofense
Go ralala Kapa Botlhaba, KwaZulu-Natal, Limpopo, le diporofense tse dingwe tsa magae, basadi ba ne ba bula magae a bone, dikereke, kgotsa dikago tse di latlhilweng go nna dikolo tsa nakwana. Bangwe ba ne ba dirisa dikamore tsa go ithuta tse di dirilweng ka tshipi kgotsa tse di nang le ditlhare tse di nang le moriti. E re ka ba ne ba se na madi a puso kgotsa ba sa amogelwe semolao, ba ne ba itirela mananeo a bone a go ithuta, ba dirisa thutego ya bone e e lekanyeditsweng, dingwao tsa bone tse di sa kwalwang le kitso ya bone ya setso. Basadi bano ba ne ba sa katisiwa ka metlha go nna barutabana, mme ba ne ba ineetse thata mo go tokafatseng setšhaba.

## Dipuo tsa Aforika Borwa
Ka bokhutshwane fela, Aforika Borwa ke nngwe ya dinaga tse di humileng thata go nna le batho ba bantsi jaana ba ba buang dipuo di le 11 tse di farologaneng mo go yone. Ele ruri ke morafe wa motshe wa godimo ka gore le batho ba ba tswang kwa ntle ba kgona go nna mo nageng eo le go tswakanya le yone ba dirisa dipuo go buisana le ba bangwe le go tshela ka kutlwano.
Kebuang Nono Kgafela-Mokoka

**Kebuang Nono Kgafela-Mokoka** o belegwe ka 20 Moranang, 1965 kwa Mathubudukwane, Kgaolo ya Kgatleng, Botswana. O nyetswe mme o na le bana ba basetsana ba le babedi le setlogolo. ke tona ya Katlego ya Bana le Thuto ya Motheo. E nnile Motlhatlheledi yo Mogolo mo Lefapheng la Seesimane, Yunibesithi ya Botswana ko nneng a ruta sekgoa.

## Metswedi
Boto ya Dipuo tsa Aforika Borwa yotlhe

**Pan South African Language Board** (e e khutshwafaditsweng e le **PanSALB** ) ke lekgotla mo Aforika Borwa o o tlhomilweng go thusa tswelelopelo ya tiriso ya dipuo tse dintsi, go tokafatsa le go boloka dipuo tse 12 tsa semmuso, le go sireletsa ditshwanelo tsa dipuo mo Aforika Borwa. Boto e simolotswe go ya ka molao wa bo 59 wa 1995 ke palamente ya Aforika Borwa. 

Mo godimo ga dipuo di le 12 tsa semmuso tsa Aforika Borwa, PanSALB gape e leka ka natla go tlhama maemo a tiriso le kgolo ya dipuo tsotlhe tse di dirisiwang ke baagi mo nageng go akaretsa le Sekhoe, Sesan, le Senama . 

Dibopego tsa PanSALB di akaretsa: Dikomiti tsa dipuo tsa diporofense (di-PLC), dikgatlo tsa dipuo tsa naga (di-NLB), le diyuniti tsa bosetšhaba tsa go tlhama dithanodi (di-NLU). https://www.pansalb.org/services/

## Tirisanommogo ya SWiP
Ka 2023, porojeke ya tirisanommogo magareng ga PanSALB, SADiLaR (the South African Centre for Digital Language Resources), le Wikimedia ZA e ne ya simologa go tsweletsa pele tiriso ya puo ya selegae mo Wikipedia mmogo le go nna teng ga dipuo tsa tlholego tsa Aforika Borwa mo lefelong la inthanete.  Porojeke e khutshwafaditswe go nna SWiP: go kopanya maina a SADiLAR, Wikipedia, le PanSALB. Batsayakarolo ba itsisiwe ka Wikipedia mme ba tsenela katiso ya bokwadi ya gore ba ka tsenya jang diteng, dinopolo le dinepe. 

## Kganetsano
Ka Ferikgong 2016, tona ya botsweretshi le setso ya Aforika Borwa, Nathi Mthethwa o ne a phatlalatsa boto yotlhe ya PanSALB, morago ga pego ya gore magareng ga 2014 le 2015, ditshenyegelo tsa tsamaiso tsa boto di ne di oketsegile go tswa go dimilione di le 8 go ya go dimilione di le 17 go tswa go dimilione di le 23 tsa ZAR, fa ditshenyegelo tse e seng tsa gale yone e ne e le dimilione di le 28. 
 

* Khomišene ya Taal
* Dipuo tsa Aforika Borwa

## Metswedi

## Dikgokagano tsa kwa ntle

* Boto ya Dipuo tsa Aforika Borwa yotlhe
Melao ya Jim Crow

**Melao ya Jim Crow** e ne e le melao ya lefatshe le ya selegae e e neng e tsentswe kwa borwa jwa Amerika kwa bofelong jwa ngwagakgolo tsa bolesome le borobabongwe le kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bosomemabedi e e neng e gatelela kgethololo ya letso le mmala, "Jim Crow" e le lefoko le le nyenyefatsang la Moafrika wa Amerika. Melao ya bofelo ya Jim Crow e ne ya phimolwa ka 1965. Dipholisi tsa tlhaolele ya letso le mmala di ne di le teng mo mafelong a mangwe a Amerika, le fa dikgaolo di le mmalwa kwa ntle ga Borwa di ne di thibetse kgethololo mo mafelong a botlhe le go tlhopha. Melao ya Borwa e ne ya tsenngwa mo tirisong ke badiramelao ba kgaolo ba ba neng ba laolwa ke basweu (Redeemers) go kgaola le go tlosa dipoelo tsa sepolotiki le tsa itsholelo tse di neng di dirilwe ke Ma-Aferika a Amerika ka nako ya Tsosoloso. Kgethololo ya letso le mmala e e ntseng jalo e e neng e tsweletse eo e ne gape e tshegediwa ke mokgatlho o o atlegileng wa Lily-white.

## Tshimologo
Ka Firikgong wa1865, tlhabololo ya Molaomotheo e e fedisang bokgoba kwa Amerika e ne ya akanngwa ke Congress mme ya amogelwa jaaka Thirteenth Amendment ka Sedimonthole wa 1865 a le lesome le borobabobedi.
thumb|Khabara ya kgatiso ya pele ya pampiri ya mmino ya  'Jump Jim Crow' (c. 1832)
Ka nako ya Tsosoloso ya 1865–1877, melao ya puso e ne e e fa tshireletso ya ditshwanelo tsa setho kwa borwa jwa Amerika go batho ba ba gololesegileng, Baaferika ba Amerika ba e neng e le makgoba, le batho ba bantsho ba le mmalwa ba bantsho ba ba neng ba gololesegile pele ga ntwa. Ka dingwaga tsa bo-1870, ba Democrats ba ne ba boa gape ka bonya ka bonya ba gapa badiri ba molao ba Borwa jaaka ditlhopha tsa ditsuolodi tse di nang le dikgoka, jaaka Ku Klux Klan, White League le Red Shirts di ne tsa kgoreletsa thulaganyo ya Rephaboliki, tsa leleka batlhophi ba Rephaboliki kwa ntle ga toropo, mme ba bolaya batlhophi ba bantsho e le tsela ya go tshosetsa le go gatelela tlhopho ya bantsho. Tsietso e kgolo ya ditlhopho le yone e ne ya dirisiwa. Mo tiragalong nngwe, go tlhasela kgotsa go tsogologa kwa North Carolina go ne ga dira gore go tlosiwe ka dikgoka ga baemedi ba mokgatlho wa Rephaboliki le baemedi ba ba tlhophilweng ka puso ya batho ka batho, ba ba neng ba tsongwa kgotsa ba lelekiwa. Ditlhopho tsa puso kgaolo di ne di le gaufi mme di ne di ngangiwa kwa Louisiana dingwaga di le dintsi, ka go oketsega ga tirisodikgoka kgatlhanong le bantsho ba Amerika ka nako ya matsholo go tloga ka 1868 go ya pele.

## Metswedi
Phetogo ya Haiti

**Phetogo ya Haiti** (French: Révolution haïtienne [ʁevɔlysjɔ̃ a.isjɛn] kana Guerre de l'indépendance; Haitian Creole: Lagè d Lendependans) e ne e le tsogologo e e atlegileng ya makgoba a a ikgolotseng kgatlhanong le puso ya bokolone ya Fora kwa Saint-Domingue, e jaanong e leng naga e e ikemetseng ya Haiti. Phetogo e e ne e le yone fela e e itsegeng ya go tsogologela bokgoba mo ditsong tsa batho e e neng ya isa kwa go tlhomiweng ga puso e e neng e se na bokgoba (le fa e ne e se ya go thoka go pereko ya pateletso) mme e busiwa ke batho ba e seng basweu le batshwarwa ba pele.

Tsogologo e e simolotse ka Phatwe a le masome mabedi le bobedi ka 1791, mme ya felela ka 1804 ka go tsaya boipuso jwa kolone e ya pele. E ne e na le batsayakarolo ba bantsho, ba merafe e mebedi, Bafora, Ba-Spain, Maboritane le Ba-Poland, mme Toussaint Louverture yo e neng e le lekgoba la pele e ne a ipaa kwa pele e nna ramasole yo o itsegeng thata kwa Haiti. Phetogo e e atlegileng e ne e le nako e e botlhokwa mo ditsong tsa Lefatshe la Atlantic mme ditlamorago tsa phetogo e mo motheong wa bokgoba di ne tsa utlwala go ralala mafatshe a Amerika. Go khutla ga puso ya Sefora le go fedisiwa ga bokgoba mo koloneng e ya pele go ne ga latelwa ke katlego ya go sireletsa dikgololosego tse makgoba a pele a neng a di bone, le ka tirisanommogo ya batho ba ba neng ba setse ba gololesegile ba mmala, go ikemela ga bone go tswa go Bayuropa ba basweu.

Phetogo e e ne e le khuduego e kgolo go gaisa ya makgoba fa e sale tsogologo ya ga Spartacus kgatlhanong le Rephaboliki ya Roma dingwaga di ka nna 1,900 pele ga foo, mme e gwetlha ditumelo tsa Yuropa tse di sa bolong go nna teng ka ga bonyatsegi jwa bantsho le ka ga bokgoni jwa makgoba go fitlhelela le go boloka kgololesego ya bona. Bokgoni jwa ditsuolodi jwa go rulaganya le go nna le boitshoko ka fa tlase ga kgatelelo di ne tsa tlhotlheletsa dikgang tse di neng tsa hakgamatsa le go tshosa beng ba makgoba molefatsheng.

Fa go bapisiwa le diphetogo tse dingwe tsa Atlantic, ditiragalo tsa Haiti di amogetse tsibogelo e nnye ya setshaba fa re leba kwa morago: raditso Michel-Rolph Trouillot o tlhalosa ditso tsa Phetogo ya Haiti e le "e e didimaditsweng" ke ya Phetogo ya Fora.

## Metswedi
Bo-Aforika-Jotlhe

thumb|Folaga e khibidu, e ntsho le botala e golagantswe le Bo-Aforika-Jotlhe mme e tlhamilwe ke UNIA ka 1920.
**Bo-Aforika-Jotlhe** ke mokgatlho wa bosetshaba o o ikaeletseng go rotloetsa le go tiisa dikgolagano tsa kutlwano magareng ga batho botlhe ba tlholego le diaspora tsa lotso lwa Aforika. O ikaegilwe ka  maikaelelo a a simolotseng kwa kgwebong ya makgoba ya Atlantic, kgwebo ya makgoba ya Trans-Saharan, kgwebo ya makgoba ya Lewatle la India, kgwebo ya makgoba ya Lewatle le Lehibidu, bokgoba jwa kwa Cape Colony (e jaanong e leng Aforika Borwa), mmogo le bokgoba jwa kwa Mauritius, mokgatlho ono o atologela kwa ntle ga mafatshe a a kwa ntle ga Aforika a e leng a diaspora kwa Amerika le kwa Yuropa.

Bo-Aforika-Jotlhe go bolelwa gore e simologile mo kgaratlhong ya batho ba Aforika kgatlhanong le bokgoba le bokolone mme kgaratlho e e ka salwa morago go ya kwa kganetsong ya ntlha mo dikepeng tsa makgoba—botsuolodi le go ipolaya—ka dikhuduego tse di sa kgaotseng tsa ditshimo le tsa bokolone le mekgatlho ya "Back to Africa" ya ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe. E ikaegile ka tumelo ya gore kopano e botlhokwa mo tswelelopele ya itsholelo, loago le sepolotiki, maikaelelo a yona ke go kopanya le go godisa batho ba lotso lwa Aforika.

Bo-Aforika-Jotlhe ke tumelo ya gore "batho ba Aforika, mo lefatsheng le kwa diaspora, ga ba na ditso tse di tshwanang fela, mme ba na le bokamoso jo bo tshwanang." Bo-Aforika-Jotlhe e na le kakanyo ya ditso e e tshwanang ya MaAforika kwa Amerika, West Indies, le mo lefatsheng, e e ikaegileng ka kgwebo ya makgoba, bokgoba jwa Aforika, le bokolone jwa Yuropa.

Kgopolo ya Bo-Aforika-Jotlhe e ne ya tlhotlheletsa go tlhongwa ga Mokgatlho wa Kutlwano ya Aforika (o jaanong o tlhatlhangweng ke Kopano ya Aforika) ka 1963. Khouduthamaga ya Kopano ya Aforika e na le setilo sa yone kwa Addis Ababa mme Palamente ya Aforika yotlhe e na le setilo sa yone kwa Midrand, Johannesburg.

## Metswedi
Puo ya Selegae ya Seesemane sa MaAforika a Amerika

**Puo ya Selegae ya Seesemane sa MaAforika a Amerika**[a] (**AAVE**)b ke mefuta e e farologaneng ya Seesemane se se buiwang ka tlhago, segolo thata mo metsesetoropong, ke bontsi jwa batho ba maAforika a Amerika ba ba berekang le ba maemo a bogare le bangwe ba bantsho ba Canada. E na le dikarolo tsa yone tse di kgethegileng tsa thutapuo, mokwalo le mafoko, AAVE e dirisiwa ke batho ba bantsho ba maemo a bogare e le e e seng ya semmusoebile e le go sa tsewe tsiya ga tswelelopele ya puo ya loago. Le fa go ntse jalo, mo maemong a go bua a semmuso, dibui di na le mokgwa wa go fetogela kwa thutong e e tlwaelesegileng ya Seesemane le mafoko, gantsi mme ba ntse ba boloka dikarolo tsa puo ya Selegae (e e seng ya maemo a a tlwaelesegileng). AAVE e aname go ralala Amerika, mme ga se puo ya selegae ya MaAforika otlhe a Amerika, e bile babui botlhe ba yone ga se baAforika ba Amerika.

Jaaka mefuta e mentsi ya Seesemane sa MaAforika a Amerika, Seesemane sa Seaforika sa Amerika sa selegae se abelana karolo e kgolo ya thutapuo le medumopuo ya sone le dipuo tsa kgaolo tsa Borwa jwa Amerika, mme segolobogolo Seesemane sa bogologolo sa Amerika Borwa, ka ntlha ya go ditso tsa go dirwa makgoba ga MaAforika a a Amerika segolobogolo mo kgaolong eo.

Boradipuo ba ba tlwaelesegileng ba bona setshwano se sennye fa gare  AAVE, dipuo tsa Aforika Bophirima, le dipuo tsa Se-Creole tse di theilweng mo Seesemaneng, go na le moo ba latedisa AAVE ka tlhamalalo go ya kwa dipuong tse di farologaneng tse di sa tlwaelesegang tsa Seesemane jaaka di buiwa ke baagedi ba ba buang Seesemane kwa dikoloneng tsa Borwa le moragonyana ke ba Borwa jwa Amerika. Le fa go ntse jalo, bonnye jwa baitseanape ba puo ba nganga gore puo ya selegae e na le ditshwano tse dintsi le dipuo tsa se-creole tsa Aforika tse di buiwang lefatshe ka bophara mo e leng gore e ka tswa e simolotse e le puo ya se-creole kgotsa ya semi-creole, e e farologaneng le puo ya Seesemane, pele ga e latlhegelwa ke bo-creole.

## Metswedi
Go busediwa kwa gae le go fitlhwa gape ga masalela a batho

thumb|Ka Phalane a le malatsi a masome mabedi le bobedi ka 2017  Presidio of Monterey e ne ya tshwara moleto wa Amerika a tlholego wa go busediwa kwa gae le go fitlhwa gape ga masalela a batho kwa mabitleng a mo gae. Masalela a MaAmerika a tlholego a le lesome le bosupa le didirisiwa tsa loso di feta makgolo a mararo tse di bonweng magareng ga 1910 le 1985 di ne tsa fitlhwa.
Go busediwa kwa gae le go fitlhwa gape ga  masalela a batho ke kgang ya ga jaana mo thutong ya go epolola marapo le mo tsamaisong ya metlobo ka ga go tshwara ga masalela a batho. Magareng ga setshaba sa motswedi wa ditlogolwana le baithuta-batho, go na le dikakanyo tse di farologaneng tsa gore a masalela a tshwanetse go busediwa kwa gae kgotsa nnyaa. Go na le dithutopatlisiso di le mmalwa go ralala lefatshe tsa masalela a batho a a kileng a busediwa kwa gae kgotsa a a sa ntseng a tlhoka go busediwa kwa gae.

### Tebo
Go busediwa ga masalela a batho kwa gae le go a fitlha gape go tsewa e le selo se se bakang dikganetsano mo teng ga maitsholo a baepi ba dilo tsa bogologolo. Gantsi, ditlogolwana le batho ba ba tswang mo setshabeng sa motswedi wa masalela ba eletsa go boa ga one. Go sa le jalo, Baithuta-batho, e leng bamaranyane ba ba ithutang masalela ao gore ba dire dipatlisiso, ba ka nna ba bo ba na le dikgopolo tse di sa tshwaneng. Baithuta-batho bangwe ba dumela go le botlhokwa go boloka masalela gore go tokafadiwe thuto le go tlhaloganya ditso. Ba bangwe ba akanya gore go busediwa kwa gae go botlhokwa gore ditlogolwana di kgone go tlotliwa.

## Metswedi
Sekoloto sa boipuso jwa Haiti

thumb|Baron de Mackau of France a supegetsa Tautona wa Haiti Jean-Pierre Boyer dikopo ka 1825
**Sekoloto sa boipuso sa Haiti** se akaretsa tumalano ya 1825 magareng ga Haiti le Fora e e neng e akaretsa Fora e e batlang tshireletso ya di-franc di le didikadike di le lekgolo le masome a matlhano mo dituelong di le tlhano tsa ngwaga le ngwaga tsa didikadike di le masome a mararo tse di tshwanetseng go duelwa ke Haiti mo dipatlong tsa dithoto go akaretsa le makgoba a Haiti a a neng a latlhega ka Phetogo ya Haiti go boelwa ke bojammogo. Haiti e ne ya patelesega go adima madi a didikadike di le masome a mararo a ntlha, mme ka 1838 Fora e ne ya dumela go fokotsa sekoloto se se setseng go nna didikadike di le masome a marataro se se neng se tla duelwa mo dingwageng di le masome mararo, mme tuelo ya bofelo e ne ya duelwa ka 1883. Le fa go ntse jalo, *The New York Times* e fopholetsa gore ka ntlha ya go duela dikadimo tse dingwe tse di neng di tserwe go duela kadimo e, tuelo ya bofelo e ne e le ka 1947. Ba ne ba fopholetsa gore ka kakaretso go ne ga duelwa di-franc di le didikadike di le lekgolo le lesome le metso e mebedi tsa tshireletso, tse fa di fetolwa go ya ka seelo sa koketsego di neng di tla nna didikadike di le $560 ka 2022, mme fa re akanya ka gore fa di ka bo di beeleditswe mo itsholelong ya Haiti boemong jwa seo, di ne di ka lekanyediwa go didolara di le dibilione di le 115 go ya go dibilione di le dikete di le 115 tsa Fora. Ka 2005, Fora e ne ya dira khuduthamaga go sekaseka ditlamorago tsa sekoloto se Fora e neng ya se pega Haiti.

## Metswedi
Polao ya batho ba le bantsi kwa Haiti ya 1804

thumb|Mokwalo ka Manuel López López go tlhalosa tiro ya ga Bonapartist pamphleteer Louis Dubroca (1757-1835), ''Vida de J. J. Dessalines, gefe de los negros de Santo Domingo'', 1806. Pamphleteer ya moFora Louis Dubroca, morati mogolo wa ga Napoleon, o ne a sika ditiro tse go nyenyafatsa batlhabani ba mmala mo matlhong a setshaba sa ditoropo.
**Polao ya batho ba le bantsi kwa Haiti ka 1804**, e gape e bidiwang **polao ya semorafe ya Haiti**, e ne ya dirwa ke masole a Afro-Haiti, ba bontsi jwa bone e neng e le makgoba a pele, ka fa tlase ga ditaelo tsa ga Jean-Jacques Dessalines kgatlhanong le bontsi jwa baagi ba Yuropa ba ba neng ba setse kwa Haiti, ba bontsi jwa bone ba neng ba akaretsa batho ba Fora. Phetogo ya Haiti e ne ya fenya sesole sa Fora ka Ngwanatsele 1803 mme Kitsiso ya Boipuso ya Haiti e ne ya diragala ka Firikgong a rogwa 1804. Go tloga ka Tlhakole 1804 go fitlha ka Moranang a le masome mabedi le bobedi 1804, batho ba ba magareng ga dikete di le tharo le tse supa ba ne ba bolawa. 

Polao e ne e sa akaretse Ba-Legionnaires ba Poland ba ba neng ba falotse, ba ba neng ba dule mo lekaleng la Fora go ya go nna le kamano le MaAforika a a neng a dirilwe makgoba, mmogo le Majeremane ba ba neng ba sa tseye karolo mo kgwebong ya makgoba, le basweu bangwe ba ba tlhophilweng. Go na le moo ba ne ba newa boagi jo bo tletseng ka fa tlase ga molaotheo, le fa Dessalines a ne a boletse gore batho botlhe ba Haiti ba tla tsewa e le "bantsho".

Nicholas Robins, Adam Jones le Dirk Moses ba dumela gore dipolao e ne e le "polao ya merafe e e kgaphetseng kwa tlhoko", e mo go yone setlhopha se se gateletsweng se dirisang mekgwa ya polao go senya bagateledi ba sone. Philippe Girard o akanyetsa matshosetsi a go tlhaselwa gape le go busediwa ga bokgoba jaaka mangwe a mabaka a polao eno.

Go ralala tshimologo le magare a ngwagakgolo wa lesome le boferabongwe, ditiragalo tsa polao e di ne di itsege thata kwa Amerika. Mo godimo ga moo, batshabi ba le bantsi ba Saint Dominican ba ne ba fuduga go tswa kwa Saint-Domingue ba ya kwa Amerika, ba nna kwa New Orleans, Charleston, New York, Baltimore le kwa ditoropong tse dingwe tse di kwa lotshitshing la lewatle. Ditiragalo tseno di ne tsa tsosa poifo ya dikhuduego tse di ka nnang teng kwa borwa jwa Amerika mme gape di ne tsa tlhakatlhakanya maikutlo a setshaba ka kgang ya go fedisiwa ga bokgoba.

## Metswedi
Puo ya Proto-Bantu

**Proto-Bantu** ke mogologolwane yo o tlwaelegileng yo o agilweng sešwa wa dipuo tsa Bantu, setlhotshwana sa dipuo tsa Bantoid tsa Borwa. Go akanngwa gore kwa tshimologong e ne e buiwa kwa Afrika Bophirima/Bogare mo lefelong le jaanong le bidiwang Cameroon. Dingwaga di ka nna 6 000 tse di fetileng, e ne ya kgaogana le Bantoid ya Proto-Southern fa katoloso ya Bantu e ne e simolola kwa borwa le kwa botlhaba. Go tlhagisitswe dikgopolo tse pedi ka ga tsela e dipuo di neng tsa atologa ka yone: e nngwe ke gore batho ba ba buang Sebantu ba ne ba fudugela pele kwa kgaolong ya Congo mme morago ga moo lekala le ne la kgaogana mme la fudugela kwa Afrika Botlhaba; e nngwe (e e ka nnang teng thata) ke gore ditlhopha tse pedi tseno di ne tsa kgaogana go tswa kwa tshimologong, e nngwe e ne ya fudugela kwa kgaolong ya Congo, mme e nngwe ya ya kwa Afrika Botlhaba.

Fela jaaka dipuo tse dingwe tsa proto, ga go na rekoto ya Se-Proto-Bantu. Mafoko a yone le tsela e e bidiwang ka yone di agilwe sesha ke baitseanape ba puo. Go tswa mo tlotlofokong e e tlwaelegileng e e agilweng sešwa mo motheong wa dipuo tsa gompieno tsa Bantu, go bonala fa temothuo, go tshwara ditlhapi, le tiriso ya dikepe di ne di setse di itsege mo bathong ba Bantu pele ga katoloso ya bona e simolola, fela go dira tshipi go ne go sa ntse go sa itsiwe. Se se baya letlha la tshimologo ya katoloso golo gongwe magareng ga 3000 BC le 800 BC.

Pono ya batho ba le mmalwa e dira gore go belaelwe gore a Seporoto-Bantu, jaaka puo e e kopaneng, tota se ne se le teng mo nakong ya pele ga katoloso ya Bantu, kgotsa a Seporoto-Bantu e ne e se puo e le nngwe mme e le setlhopha sa dipuo tse di amanang le yone. Moithuti mongwe, Roger Blench, o kwala jaana: "Kgang e e tswang mo thutapuong e e bapisiwang e e golaganyang dipuo tse di farologaneng thata tsa kgaolo A le go agiwa sešwa ga mmatota ga e yo. Bontsi jwa dipuo tse di bolelwang gore ke tsa Se-Bantu di lekanyeditswe fela mo ditlhotshwaneng tse di rileng, kgotsa di netefaditswe thata kwa ntle ga setlhopha sa Ac sa Bantule." e e kopanyang palo ya malapa a puo a mannye a kwa bofelong e leng a lelapa la puo (le legolo thata) la Bantoid ya Borwa.

## Urheimat
Nagagae ya Proto-Bantu e ka tswa e ne e le mo dintlheng tsa sekgwa sa dithaba go dikologa dinoka tsa Sanaga le Nyong kwa Borwa jwa Cameroon. Pele go ne go akanngwa gore Se-Bantu sa bogologolo se simolotse golo gongwe mo kgaolong e e mo molelwaneng o o fa gare ga Nigeria le Cameroon. Le fa go ntse jalo, dipatlisiso tse dišwa di senotse gore go ka direga thata gore e ne e le lefelo la ntlha la Bantoid ya Proto-Borwa, pele ga e anama go ya kwa borwa go tsena mo Cameroon nako e telele pele ga Proto-Bantu e tlhagelela.

## Metswedi
Molao o o thibelang go tsenngwa ga makgoba mo lefatsheng

**Molao o o thibelang go tsenngwa ga makgoba mo lefatsheng** wa 1807 (2 Stat. 426, o o tsentsweng tirisong ka Mopitlwe a le gabedi, 1807) ke molao wa Amerika o o neng o thibela go tlisiwa ga makgoba mo Amerika. E simolotse go dira ka Firikgong a rogwa 1808, letsatsi le le bofefo le le letleletsweng ke Molaomotheo wa Amerika.

Molao ono o ne wa rotloediwa ke Tautona Thomas Jefferson, yo o neng a kopa gore o tsenngwe tirisong mo puong ya gagwe ya 1806 ya State of the Union. Ene le ba bangwe ba ne ba rotloetsa kakanyo eno go tloga ka bo1770. O ne e supa maatla a mokgwa o o akaretsang wa go fedisa kgwebo ya makgoba ya boditshabatshaba, e Virginia, e neng ya latelwa ke dikgaolo tse dingwe tsotlhe, e neng e thibetse kgotsa e e thibetseng go tloga ka nako eo. South Carolina e ne ya simolola kgwebo ya yone gape. Molao wa Kgwebo ya Makgoba wa 1794 o ne wa simolola go lwantsha kgwebisano ya makgoba. Molao wa 1794 o ne wa fedisa molao wa dikepe tsa Amerika tse di neng di tsaya karolo mo kgwebisanong eno. Molao wa 1807 ga o a ka wa fetola seo—o ne wa dira gore go tlisa dithoto tsotlhe go tswa kwa moseja, tota le mo dikepeng tsa kwa ntle, e nne tlolomolao ya puso.

Go gweba ka makgoba mo teng ga Amerika gone go sa amiwe ke molao wa 1807. Tota e bile, fa thekiso ya semolao ya makgoba a a tswang kwa mafatsheng a sele e emisitswe, kgwebo ya selegae e ne ya oketsega. Go tlaleletse, go sukunyediwa ga makgoba ka bokukuntshwane gone ga tswelela.

## Tshimologo
Molao o ne o ama fela go tlisa kgotsa go romelwa kwa ntle ga makgoba, mme o ne o sa ame kgwebisano ya ka fa teng kgotsa magareng ga dikgaolo. Ka nako ya Phetogelo ya Amerika, dikoloni tsotlhe tse di lesome le boraro di ne tsa thibela go nna le seabe mo kgwebisanong ya makgoba ya boditshabatshaba (tse dingwe gape di ne tsa fedisa bokgoba ka fa teng), mme dikgaolo di le tharo moragonyana di ne tsa bula gape kgwebo ya makgoba ya boditshabatshaba (North Carolina e ne ya thibela go amogelwa ga makgoba ka 1794, mme ya nonotsha molao ka 1795). Georgia e ne ya amogela dikepe tsa makgoba tsa go kgabaganya Atlantic go fitlha ka 1798. South Carolina e ne ya bula gape kgwebo ya makgoba ya transatlantic ka Sedimonthole 1803 mme ya tlisa makgoba a le 39,075 a lotso lwa Aforika magareng ga 1804 le 1808).

## Metswedi
Sekepe sa makgoba

[thumb|Moalo wa sekepe sa makgoba sa Borithane sa ''Brookes'', se se bontshang kafa makgoba a le makgolo a mane le masome a matlhano le bone a neng a tsenngwa ka gone mo sekepeng morago ga Molao wa Kgwebisano ya Makgoba wa 1788. Go begwa gore sone sekepe se se ne se rwele makgoba a ka nna makgolo a marataro le metso e ferabongwe mme se ne se le morwalo wa ditone di le makgolo a mabedi le masome a marataro le bosupa, se dira makgoba a le 2,3 ka tone. E gatisitswe ke [Mokgatlho wa go fedisa kgwebo ya makgoba]]
**Dikepe tsa makgoba** e ne e le dikepe tse dikgolo tsa dithoto tse di neng di agilwe kgotsa di fetotswe ka tsela e e kgethegileng go tloga ka ngwagakolo wa bolesome le bosupa go ya go wa bolesome le boferabongwe go tsamaisa makgoba. Dikepe tse di jalo di ne di itsege gape jaaka "**Guineamen**" ka gonne kgwebo e ne e akaretsa go gweba ka batho go ya le go boa kwa lotshitshing lwa Guinea mo Aforika Bophirima.

## Kgwebo ya makgoba kwa Atlantic
Mo tshimologong ya ngwagakgolo wa bolesome le bosupa, dingwaga di feta lekgolo morago ga go goroga ga Bayuropa kwa Amerika, go batlega ga badiri ba ba sa duelweng go bereka masimo go ne ga dira gore go gweba ka makgoba e nne kgwebo e e nang le dipoelo. Kgwebo ya makgoba ya Atlantic e ne ya fitlha kwa setlhoeng mo dingwageng di le masome a mabedi tsa bofelo tsa ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi, ka nako ya Ntwa ya Selegae ya Kongo le morago ga yone.

Go tlhomamisa gore beng ba dikepe tseno ba ne ba bona dipoelo, ba ne ba kgaoganya dikarolo tsa tsone go nna ditshodi tse di nang le sebaka se sennye sa tlhogo, gore ba kgone go tsamaisa makgoba a le mantsi ka mo go ka kgonegang ka gone. Maemo a a seng bophepa, go tlhoka metsi mo mmeleng, dysentery, le scurvy di ne tsa baka seelo se se kwa godimo sa dintsho, ka palogare ya 15% le go fitlha go nngwetharong ya batshwarwa. Gantsi dikepe tseno di ne di rwala makgoba a le makgolokgolo, a a neng a bofilwe ka dikeetane thata mo malaong a mapolanka. Ka sekai, sekepe sa makgoba sa *Henrietta Marie* se ne se rwala makgoba a ka nna makgolo a mabedi mo Tseleng e telele ya Middle Passage. Ba ne ba tswaletswe mo dithotong, lekgoba lengwe le lengwe le bofilwe ka dikeetane mme le na le phatlha e nnye fela ya go suta.

Ditsela tse di botlhokwa thata tsa dikepe tsa makgoba di ne di tswa kwa mabopong a bokone-bophirima le bophirima jwa Afrika go ya kwa Amerika Borwa le lebopo la borwa-botlhaba jwa se gompieno e leng Amerika, le Caribbean. MaAforika a ka nna didikadike di le masome mabedi a ne a rwalwa ka dikepe. Go tsamaisiwa ga makgoba go tswa kwa Aforika go ya kwa Amerika go ne go itsege jaaka Tsela e e Fa Gare ya kgwebo ya khutlotharo.

## Metswedi
Bokgoba mo Aforika ya segompieno

Kontinente ya Aforika ke nngwe ya dikgaolo tse di tletseng bokgoba jwa segompieno. Bokgoba mo Aforika bo na le ditso tse di telele, mo teng ga Aforika go tloga pele ga direkoto tsa ditso, mme bo oketsega ka kgwebo ya makgoba ya Trans-Saharan le Indian Ocean mme gape le kgwebo ya makgoba e e kgabaganyang Atlantic le Barbary; Tlhokego ya makgoba e ne ya tlhola motseletsele otlhe wa magosi a a neng a le mo seemong sa ntwa e e sa feleng go tlhagisa magolegwa a ntwa ba ba tlhokegang go romela makgoba. Mekgwa eno e ne ya tswelela go fitlha mo nakong ya bokolone kwa bofelong jwa ngwagakgolo wa bolesome le boferabongwe le tshimologong ya ngwagakgolo wa bomasome a mabedi. Le fa balaodi ba bokolone ba ne ba leka go gata bokgoba ka 1900, maiteko a bone a ne a se ka a atlega. Le morago ga phediso ya bokolone, bokgoba bo santse bo tsweletse mo dikarolong di le dintsi tsa Aforika le ntswa bokgoba bo se ka fa molaong ka semolao.

Bokgoba mo kgaolong ya Sahel (mme go ya ka selekanyo se sennye Lenaka la Aforika) bo teng go ya ka lotso le setso sa MaArabia a Berbers kwa bokone le MaAforika a bantsho kwa borwa. Bokgoba mo dikgaolong tsa Sahel tsa Mauritania, Mali, Niger, Chad le Sudan segolobogolo bo tsweletse ka mokgwa wa botlhanka jwa boswa. Mefuta e mengwe ya bokgoba jwa setso e teng mo dikarolong tsa Ghana, Benin, Togo le Nigeria. Go na le mefuta e mengwe ya bokgoba e e seng ya setso mo Aforika gompieno, bontsi jwa tsone di akaretsa thekiso ya batho le go dirwa makgoba ga bana ba masole le bana ba ba berekang, sekai, go gweba ka batho kwa Angola, le go gweba ka bana go tswa kwa Togo, Benin le Nigeria go ya kwa Gabon le Cameroon.

Bokgoba jwa segompieno mo Aforika, go ya ka Anti-Slavery Society bo akaretsa go sotliwa ga batho ba ba kwa tlase le fa maemo a bona a sa bidiwe "bokgoba":Le fa gantsi go sa bidiwe bokgoba, maemo a a tshwanang. Batho ba rekisiwa jaaka dilo, ba patelediwa go bereka ka tuelo e nnye kgotsa ba se na tuelo e bile ba le mo maruding ya "bathapi" ba bone.

— Antislavery Society, What is Modern Slavery?Tiro ya kgapeletso mo Sub-Saharan Africa e fopholediwa go nna 660,000. Seno se akaretsa batho ba ba amegang mo meepong ya teemane e e seng ka fa molaong ya Sierra Leone le Liberia, e gape e leng ditlamorago tse di tlhamaletseng tsa dintwa tsa selegae mo dikgaolong tseo. Ka 2017, Ofisi ya Badiri ya Boditshabatshaba e fopholetsa gore batho ba le supa mo go ba le sekete mo Aforika ke batswasetlhabelo ba bokgoba mo Aforika.

## Mefuta ya bokgoba jwa segompieno
thumb|Bokgoba jwa boswa le khiro ya bana mo Aforika

#### Kgwebo ka thobalano
Le fa bokgoba jwa motheo bo thibetswe lefatshe ka bophara, go na le dipego di le dintsi tsa makgoba a thobalano a basadi mo mafelong a a senang taolo e e atlegileng ya puso, jaaka Sudan le Liberia, Sierra Leone, bokone jwa Uganda, Congo, Niger le Mauritania. Kwa Ghana, Togo, le Benin, mofuta wa boaka jwa bodumedi (jo bo patelediwang) jo bo itsiweng jaaka trokosi ("botlhanka jwa ngwao") bo baya ka dikgoka diketekete tsa basetsana le basadi mo mafelong a a boitshepo a setso jaaka "basadi ba medimo", kwa baruti ba dirang tiro ya thobalano mo boemong jwa medimo.

## Metswedi
Stacey Fru

thumb|
**Stacey Fru** o tshotswe ka 16 Tlhakole 2007 kwa Gauteng. Ke mokwadi wa bana wa Aforika Borwa, mofetoladilo mo polotiking, motshwaramaano le sebui sa setshaba. O itsege jaaka mokwadi yo monnye mo Aforika yo o gatisitsweng, a gatisitse buka ya gagwe ya ntlha ya Smelly Cats ka 2015 pele ga letsatsi la gagwe la botsalo la borobedi. Gape ke sebui se se nang le bokgoni sa go rotloetsa le go buelela ditshwanelo tsa bana, segolo thata ka thuto, pabalesego ya bana, le go lwantsha go dirisiwa ga bana le go gweba ka bona mo Afrika Borwa le go feta.

## Botshelo jwa gagwe
Stacey Fru ke ngwana wa bobedi mo baneng ba le bane. O ne a kwala buka ya gagwe ya ntlha ya Smelly Cats mo sephiring pele ga letsatsi la gagwe la botsalo la borobedi, e leng se se neng sa dira gore a tsewe jaaka mokwadi yo monnye mo Aforika yo o gatisitsweng ke Independent Online.
## Tiro ya bokwaledi
Stacey Fru o itsege thata ibile dibuka tsa gagwe tse di itsegeng di na le dikgaolo tse di kgatlhang di rekwa thata. Ditiro tsa gagwe tse di tumileng di akaretsa Smelly Cats (2015), Bob and the Snake, Tim's Answer (2019), le Smelly Cats on Vacation. Buka ya gagwe ya Tim's Answer e e ne ya gatisiwa ka nako e le nngwe ka mokwalo o o dirisiwang ke batlhokapono le ka tekanyetso ya botegeniki ya dibuka tsa mogala tsa dijithale, makwalodikgang, le dikwalo tse di dirwang ka khompiutara, go rotloetsa gore babuisi ba ba sa boneng ba kgone go e bala. Fa a le dingwaga di le 11, o ne a setse a gatisitse dibuka di le dintsi mme a tlhotlheletsa babuisi ba le bantsi ba babotlana mo Aforika le kwa ntle ga yone.

## Metswedi
Bašwa mo Fesheneng le mo go tsa Feshene

thumb|Boitumelo Thulo ka diaparo tsa Feshene ya Aforika Borwa

## Bašwa mo Fesheneng le mo go tsa Feshene
Basha mo Fesheneng le mo go direng dilo ka tsela eo e amang feshene ya Aforika Borwa ka bophara.Indtseteri ya feshene le ya go tlhama mo Aforika Borwa e fetogile thata, e e tlhotlhelediwang thata ke go tlhama le go tlhama dilo ga bašwa ba yone le bathapiwa ba bangwe. Batlhami ba bašwa  ba mo Aforika Borwa ga ba dirise feshene fela jaaka tsela ya go bontsha botaki mme gape ba e dirisa jaaka sedirisiwa sa go tlotlomatsa setso sa bone, go gwetlha dilo tse di tlwaelegileng le go rotloetsa gore dilo di dirwe ka tsela e e tla dirang gore di tswelele di le teng. Go ya ka diporofense tsa Aforika Borwa feshene e farologane.Ditiro tsa feshene di thula le go oketsa madi mo ikonoming ya naga.

## Go dira ka Feshene
Ditalente tse di tlhagelelang tsa bašwa mo nageng, mebarakeng ya selegae le ya boditšhabatšhaba. Tiro ya bone e kopanya bontle jwa setso sa Seaforika le tsela ya segompieno ya go dira diaparo, ba dira diaparo tse di bontshang dilo tsa bogologolo le tse disha tse di akanyeditsweng pele. Maiteko a a tsepamisitsweng mo basheng a a jaaka South Africa Kids & Teens Fashion Week le mananeo a go katisa jaaka Emerging Creatives a thusa go godisa kokomana e e latelang ya baeteledipele ba feshene. Diforamo tseno di naya batho tshono ya go bona dilo, go thapisiwa le go nna le seabe mo ditirisanong tsa madirelo tse gantsi go leng thata gore batlhami ba basha ba ba sa tswang go simolola ba nne le tsone.

## Feshene ka Botlalo
Go dira dilo ka tsela e e tsweletseng le go dira dilo ka tsela e e siameng le tsone di botlhokwa thata mo bagwebing ba bašwa ba ba dirang kgwebo ya feshene mo Aforika Borwa. Fa re konela, basha ba Aforika Borwa ga se fela gore ba fetola tsela e feshene e dirwang ka yone mo nageng ya bone mme gape ba itshupa mo lefatsheng lotlhe. Ka go dirisa bokgoni jwa bone jwa go tlhama dilo, go nna motlotlo ka setso sa bone le go dira dilo ka tsela e e tla dirang gore dilo di nne di le teng, ba aga isagwe ya feshene e e nang le dilo tse disha e bile e akaretsa batho botlhe.
Baswa mo Thekenolojing

thumb|Thekenoloji

## '''Bašwa mo Thekenolojing'''
Thekenoloji mo Aforika Borwa e gola e bile eteletse pele ke bašwa ba dingwgaga di tloga ka 16-29, ba dira ka natla go fetola thekenoloji ya khala mme ba e dira ya seshweng ka ditsela tse di farologaneng ba dirisa mafaratlhatlha a a farologaneng.

## Ditsela tsa go fetola Thekenoloji
Thulaganyo ya thekenoloji e dirwa ke  bašwa le gape baithuti ba mophato wa 4 go ya go wa 12, ba itsiseng dikgopolo tsa thekenoloji ka diporojeke tse di dirwang ka diatla kwa dikolong. Badiragatsi ba nna le seabe mo ditirong tsa setlhopha, ba dirisa didiriswa le kaelo go tswa mo baitsesaenseng le bagakolodi go rarabolola dikgwetlho tsa tiragatso le go bona gore ke eng seo ba ka se fetolang go dira thekenoloji e nne botoka. Thulaganyo eno e ikaeletse go rotloetsa kgatlhego mo ditirong tsa saense le thekenoloji le go rotloetsa batho go nna le mogopolo wa go dira dilo tse dintshwa.

## Tlhabololo ya Thekenoloji
Bašwa ba Aforika Borwa ba dingwaga tse di magareng ga 16 le 29, ba nale maatla a go dirisa thekenoloji go tlisa diphetogo mo setšhabeng. Thulaganyo e, e tlhoma mafelo a setšhaba a mo go one basha ba ka ithutang ka data, thekenoloji le go nna le seabe mo setšhabeng. Ka diforamo le ditiragalo, batsayakarolo ba tlhabolola dikgono tsa dijithale mme ba dirisana mmogo le dipuso tsa selegae le mekgatlho go rarabolola mathata a setšhaba.

## Ditholosu tsa Thekenoloji
Ditlholosu kana di diriswa jaaka Inthanete,Microsoft, Facebook, Instagram, Twitter le Whatsapp di beeletsa mo tlhabololong ya bašwa ka e le lefelo leo ba kgonang go bona le go tla ka dikakanyo tsa tlhabololo. Department of Education e bong ba Lefapha la Thuto ba ka dira dibasari gore baswa ba kgone go ithutela ka saense le thekenoloji kwa dikolong go oketsa kitso, go ithuta le go bona ditiro.