open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Mothusi wa pelege

**Mothusi wa pelege**

**Motho**, gantsi e seng ngaka ya pelegi e e koletsweng, yo o thapiwang go fa moimana kgakololo le thekgo nakong ya pelegi.

Go Nna le Doula – Dikai Tsa Tona

Doula ke setsebi se se koetsweng mo ditabeng tsa pelegi, se se fang mosadi yo o moimana thekgo ya maikutlo, ya mmele, le ya thuto pele, nakong ya pelegi kgotsa fa a sena go belega. Maikaelelo a gagwe ke go thusa basadi go nna le pelegi e e bolokegileng, e e gakaletseng le e e ba nayang maatla.

Gantsi lefoko "doula" le raya doula ya pelegi kgotsa mothusi wa pelegi, mme go nale le mefuta e mengwe jaaka antepartum doulas (pele ga pelegi) le postpartum doulas (fa a sena go belega). Fa e le gore go buiwa ka doula mo go latelang, go bolela thata ka doula ya pelegi. Doulas gape ba ka bidiwa balekane ba pelegi, ditsebi tsa thekgo ya pelegi, ditsebi tsa thuso ya pelegi, kgotsa bathusi ba pelegi.

**Doula o dira eng**

Kamano magareng ga doula le mosadi yo o moimana e simologa kgwedi di le mmalwa pele ga letsatsi la pelegi. Mo nakong eno, ba agela tswelelopele mo kamanong ya tshepo, kwa mosadi a ka botsang dipotso, a tlhalosa letsogo kgotsa matshwenyego, mme a tsaya karolo mo thulaganyong ya go dira leano la pelegi. Doulas ba ka abela mosadi kitsiso ka ditsela tse di ka fokotsang botlhoko le matshwenyego a pelegi, jaaka go tlotsa perineum (perineal massage).

Ba bangwe ba tswa mo lefelong la bona ka nako tsotlhe go araba dipotso kgotsa go ema mosadi nokeng. Le fa ba sa neele tlhokomelo ya kalafi, ba na le kitso e e oketsegileng ka tsa pelegi le matsapa a kalafi a a ka dirwang.

Mo nakong ya pelegi, doula o nna gaufi le mosadi ka dinako tsotlhe, a mo thusa ka ditsela tse di farologaneng tsa go fokotsa botlhoko, go akaretsa go hema ka tsela e e rileng, go iketlosa, go itlotsa ka di-massage, le ditulo tsa pelegi. Doula o rotloetsa balekane go tsaya karolo le go ema mosadi nokeng.

Doula o nna advocate ya mosadi, a mo rotloetsa go latela dikeletso tsa gagwe tsa pelegi. Maikaelelo ke gore mosadi a bone pelegi e e bolokegileng le e e kgotsofatsang, e ka nna ya se nne le melemo kgotsa ya akaretsa cesarean.

Fa pelegi e fela, doula o thusa mosadi go simolola go anyisa le go tlhama kgolagano ya maikutlo le lesea le lelapa.

**Go Batla Doula**

Selo sa konokono ke go bona doula yo o ikutlwang o phuthologile le ene.

**[[References|Ditshupetso]]**

Kozhimannil, K.B., Attanasio, L.B., Jou, J., Joarnt, L.K., Johnson, P.J. and Gjerdingen, D.K., 2014. Potential benefits of increased access to doula support during childbirth. *The American journal of managed care*, *20*(8), p.e340.
Ferdinand Postma Laeborari

**Ferdinand Postma Laeborari** ke laeborari e kgolo mo Khamphaseng ya Potchefstroom ya Yunibesiti ya Bokone Bophirima. 

## Hisetori
Leje la motheo la Laeborari ya Ferdinand Postma le ne la bewa ka la bo 17 Mopitlwe 1951 ka letsatsi le le tshwanang le boipuso jwa Yunibesithi ya Potchefstroom ya Thuto e e Kwa Godimo ya Bokeresete (PU ya CHE). E teeletswe ka boikgantsho go tlotla Moporofesa Ferdinand Postma yo annileng Moreketoro wa Yunibesiti ya Bokone Bophirima dingwaga dile 29 a nna le kgolagano le yunibesiti dingwaga di le 46.

Laeborari ya ntlha e ne e agilwe mo dikagong tsa tshipi e e masenke go fitlha e nna le diphaposi mo kagong e ntšha e kgolo ka 1931. Bokhutlo jo bo tshosang jwa paka eno ya botshelo jwa laeborari, masetlapelo a molelo a 23 Tlhakole 1949. Molelo o ka bo o ne o le mo lefukeng la bokonebotlhaba jwa boalo jwa ntlha fela, mme laeborari e ne ya sala e le marope. Go balelwa gore dibuka di le 30 000 le dimakasine di le 4 000 di ne tsa senngwa ke molelo ono. Gareng ga dilo tse di neng di ka se emisediwe ka tse dingwe go ne go na le mekwalo ya ntlhantlha ya dibuka tsa mokwadi e bong Jan F. Cilliers. Ka bonako fela go ne ga dirwa dithulaganyo tsa go aga kago e ntšha ya segompieno ya laeborari Ka di 29 tsa Ngwanatsele 1952, go ne ga simololwa go aga kago e ntšha ya Laeborari e e kgabisitsweng le e e dirang sentle.Kago e ne e tlhamilwe ke baagi ba dipolane Meiring le Naude mme ya agiwa ke feme ya Van Heerden le Johnson mme e ne ya ja madi a a ka nnang £ 65 000 (R 128 000).

Fa laeborari e ntšha e sena go agiwa, e ne e na le lefelo la go boloka , mafelo a go ithuta a a sa kgorelediweng a baithuti ba le 160 mo holong ya go ithuta le diphaposi tse dinnye di le 12 tsa go ithuta tsa baithuti ba ba dirang patlisiso e e gatetseng pele. Go dirilwe paakanyetso e e lekaneng ya lefelo la diofisi le la tiro la maloko a badiri ba laeborari, la sedirisiwa sa go bofa dibuka se se tlhometsweng sentle, karolo ya dinepe le diphaposi di le mmalwa tsa diseminara.

## Metswedi
Ntwa ya boipuso ya Mozambique

**Ntwa ya boipuso ya lefatshe la Mozambique** ke kgotlhang ya dibetsa gareng ga sesole sa ditsuolodi sa Mozambique Liberation Front (FRELIMO) le lefatshe la Portugal. Ntwa e e simologile smmuso ka Lwetse a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 1964, ya fela ka lwetse a le malatsi a robabobedi ngwaga wa 1974, e baka puisano ya boipuso ka ngwaga wa 1975.

Dintwa tsa Portugal kgatlhanong le balwantwa ba ditsuolodi ba ba neng ba batla boipuso mo dikgaolong tsa bone tsa Aforika tse di nang le dingwaga di le makgolo a mane, di simologile ka ngwaga wa 1961 kwa Angola. Kwa Mozambique, kgotlhang e ne ya simolola ka ngwaga wa 1964, e le ka ntlha ya go tlhoka go iketla mo bathong ba Mozambique, ba ba neng ba bona molao wa mafatshe a sele e le go tsuololwa le go sa tshwarwe sentle, mo go neng go bereka go atolosa itsholelo ya batho ba Portugal mo kgaolong. Bontsi jwa batho ba Mozambique ba ne ba sa rate melao ya Portugal mo bathong ba mo gae, mo go neng a baka tlhaolele le go sa bone dithuto le tiro.

Jaaka metsamao ya maikaelelo e e atlegileng e ne e anama le Aforika morago ga ntwa ya bobedi ya mafatshe, batho ba Mozambique ba le bantsi ba ne ba simolola go nna le tebelopele ka bosetšhaba, ebile ba šhakgadiwa ke go nna kwa ga mothakga ga puso mo molaong wa mafatshe a sele. Mo letlhakoreng le lengwe, ma Aforika a le mantsi a a neng a amega mo go rulaganngweng ga Portuguese Mozambique, bogolo jang ba ba nnang kwa ditoropong, ba ne ba tsibogela magatwe a boipuso ka maikutlo a a tlhakatlhakaneng a pelaelo le go tlhoka go kgotsofala. Beng gae ba ma Potokisi ba kgaolo eo, ba ne ba tsiboga ka go nna teng ga masole ba oketesegile le tlhabololo e e bofefo.

## Metswedi
Three Dikgosi Monument

Sehikantswe sa boronse sa dikgosi tse tharo se kwa lefong la Central Business District mo Gaborone, mo Botswana. Difikantswe tse di supa dikgosi tse tharo, kgotsa dikgosana tsa ditso: Khama III, Sebele I le Bathoen I. Dikgosi tse tharo di ne tsa nna le seabe se segolo mo go boneng boipuso jwa Botswana. Ka 1895, banna ba ba bararo ba ne ba ya kwa Great Britain go ya go kopa Joseph Chamberlain, Mokwaledi wa Puso wa Bikolone, le Kgosigadi Victoria go kgaoganya puso ya bokolone ya Bechuanaland le kompone  ya ga Cecil Rhodes le Southern Rhodesia. Morago ga moo go ne ga ntshiwa tetla e e neng ya dira gore Botswana e busiwe ka tlhamalalo ke puso ya Gammamosadinyana go fitlha e bona boipuso. Go na le ditshipi di le thataro tse di nang le tshedimosetso e e maleba le go lwela boipuso jwa Botswana. Sekano sa  lefatshe se tlhagelela fa pele ga ditshwantsho tse tharo. Kompone ya kwa Korea Bokone ya Mansudae Overseas Projects e ne ya newa konteraka ya go aga sefikantswe se, mme seo se ne sa swabisa babetli ba mo gae. Merafe ye mebona mo Botswana e leba se e le molao o o gateleng Batswana.

## Tshimologo le thulaganyo
Dikgoshi tse tharo di ne tsa bidiwa "Basimolodi ba Setšhaba" ke makasine wa puso wa Kutlwano ka nako ya fa Botswana e ne e bona boipuso ka 1966. Mo masomeng a dingwaga a a neng a latela, ba ne ba tsewa e le "batho ba ba neng ba emela bosetšhaba jo bo kopaneng ba ba neng ba buelela go ipusa sesha".
Batho Basweu mo Botswana

Batho basweu ba selekanyo sa go tshwara 3% mo palong ya batho ba Botswana 

Botswana e nnile lefatshe la Tshireletso jwa Borithane ka ngwaga wa 1885 e bo e tsaya puso e le setshaba sa mafatshe ka selekanyo (Common wealth) ka ngwaga wa 1966. Batho basweu ba ba naleng boagedi mo Botswana, bogolo jang Maafrikans le palo potlana ya ba ba buang sekgoa , ba simolotse go goroga ka dingwaga tsa bo 1860 mme ba nna gaufi le masimo a fa molelwaneng wa Aforika Borwa. Palo ya batho basweu mo Botswana ga e ise e fete dikete tse tharo. Sekgowa se se buiwang ke Batswana mo gae se nale tshutshumetso ya diteme tsa batho ba kwa Aforika Borwa.

Palo ya batho basweu mo Botswana e potlana fa e tshwantshanngwa le ya mafatshe a mabapi ka bangwe ba bone mo teng ele banni ba nakwana. Phetogo ya palo ya batho ke maduo a histori ya Botswana e kgethegileng ele tshireletso go na le kolone. Bontsi jwa Batswana ba eleng batho basweu ba ka sala morago motlhala wa ditso tsa bone go ya kwa batswakweng ba nako ya bokolone, ba ba gorogileng ka nako ya puso ya Borithane le fa bontsi jwa bone ele baagedi mo lefatshing la Botswana go na le British. Setlhopa sone sa batho ba, ke sa batho ba ba humileng bontsi ele bannga dikgwebo ebile di tsamaisiwa ke bone.

## Histori
Batho ba Yuropa ba ne ba simolola go fudugela kwa lefelong le gompieno eleng Botswana mo lekgolong la lesome le boroba bongwe la dingwaga, go simolola ka letso la maburu. Go fuduga ga Dorsland mo bofelong jwa lekgolo la lesome le bongwe le borobabongwe la dingwaga le tshimologo ya lekgolo la masome a mabedi la dingwaga go ne ga bona makgolo a malapa a maburu a tswa mo lefatsheng la Aforika Borwa go ya kwa Namibia wa gompieno ka tsela e ne e feta ka Botswana. Bontsi jwa malapa a ne nna , segolo jang kwa Ghanzi ele mo Kalahari Desert. Batho basweu mo Botswana bontsi ke ditlogolwana tsa maburu kgotsa Maafrikans , mme palo potlana ke diltogolwana tsa Borithane kgotsa ba Rhodesia.

Mo go dimo ga moo, go nale setlhopa sa Baserbia mo Botswana, bontsi ele malwapa a batswakwa go tswa lefatshing la Yugoslavia ba ba tlileng tshimologo ya dingwaga tsa 1950. Go nale mokgatlho wa Serbian mo Gaborone, o o rulaganyangmediro ya setso e farologang. Ka ngwaga wa 2016, kago ya kereke ya ntlha ya Serbian Orthodox mo Botswana, ebong the St. Nicholas Church.

Kereke ya St. Sava Serbian Orthodox Church e diragatsa mo Gaborone.

Baepi ba basweu ba ne ba tla Botswana go epa gauta le diteemane

Bechuanaland People's Party e ne ya lopa gore batho basweu botlhe ba tswe mo lefatshing la Botswana
Batswakwa ba Aferika

**Diaspora tsa Aforika** ke kokoanyo ya lefatshe ka bophara ya merafe e e tswang mo bathong ba ba tswang kwa Aferika .  Leina  le gantsi le kaya ditlogolwana tsa batho ba naga ya Bophirima le Bogare jwa Aferika ba ba neng ba dirwa makgoba le go romelwa kwa Amerika ka sekepe ka kgwebisano ya makgoba ya Atlantic fa gare ga lekgolo la dingwaga la bo 16 le la bo 19, mme palo ya bone e ntsi e ne e le kwa Brazil, United States, le Haiti .   Leina le gape le ka dirisiwa  go kaya ditlogolwana tsa Maaferika tse di neng tsa fudugela kwa dikarolong tse dingwe tsa lefatshe. Barutegi ba supa "dikgato tse nne tsa go dikologa" tsa go fuduga moo go tswa mo Aferika.
Bafaladi ba Borenyane mo Aforika

Tona ya Bafaladi ba Borenyane mo Afrika ke setlhopha sa batho ba ba tlhalosiwang ka kakaretso e le ba ba buang Sekgoa, ba ba nang le ditso tsa Borenyane, le fa e se bone botlhe, ba ba nnang kgotsa ba tsaletsweng mo Aforika Borwa. Bongata jwa bone bo nna mo Aforikaborwa le mo dinageng tse dingwe tsa Borwa jwa Aforika le mo dinageng tse dingwe tsa Borwa jwa Afrika tse Sekgoa e leng puo e itsegeng, go akaretsa  Zimbabwe, Namibia, Kenya, Botswana le Zambia . Puo ya bone ya ntlha ke Seesemane .
Religion in Botswana

Tumelo ya Sekeresetse ke yone e nang le balatedi ba bantsi mo lefatsheng la Botswana,go ya ka palo batho ya bosheng tumelo ya seresete e emela diphesente tse di  masome a robabobedi le bosupa, mo lefatsheng ka bophara.Le ha go ntse jalo,lehatshe ga leikamanye le bodumedi bope gape le na le kgololesego ya go ikgethela bodumedi.

Tumelo ya sekeresete e gorogile mo lefatsheng la Botswana ka ngwaga wa 1870,e tla ka barongwa ba baruti go tswa Europe. Tsamaiso ya go sokologa ene ele bonako go gaisa ya mafatshe a mabapi a borwa ba Africa ka lebaka la gore baeteledi pele ba merafe ebong  dikgosi  ba ne ba sokologa go nna bakeresete, mo go gwetlhileng morafe otlhe go sokologa le bone.Malatsi a botsalo ja morena le a papolo ya morena atlhomamisitswe go nna malatsi a boikhutso a setshaba.

## DITSO
Pele ga sekeresete se goroga,tumelo ya gore sengwe le sengwe se na le mowa ke yone e neng ele teng mo lefatsheng.

Mokgatlho wa London Missionary o ne wa romela barongwa ba ntlha ba tumelo ya sekeresete mo Botswana ka ngwaga wa 1812.Ditlhophatse dingwe tsa barongwa di ne tsa kganelwa ke dikgosi tsa Botswwana go hema kgopekgopetsano ya ditumelo.Barongwa ba tumelo ya seresete ba ne a amogelwa ke Dikgosi tsa merafe ka gore ba ne ba dumela gore ba ka thusa go tlisa ditlhobolo go tswa kwa ntle go thibela maAfrikaner go tswa borwa le go thibela mafatshe a mangwe go tsaa taolo mo kgaolong.Bangwato le Bangwaketse e ne ele yone merafe ya ntlha go amogela tumelo ya ssekeresete ka botlalo ka dingwaga tsa 1890 le 1900,mme dikgosi tsa merafe ee ne tsa iletsa mekgwa e le mmalwa e kgatlhanong le dithuto tsa tumelo ya sekeresete.

Morago ga go goroga ga tumelo ya sekeresete mo Botswana,barongwa ba tumelo ya sekeresete ba ne ba simodisa dikolo tsa baebela le go leka go emisa ditso tsa bogologolo jaaka Bongwera(moletlo wa ngwao wa go fetola nwana wa mosimane go nna rre) le Bojale (moletlo wa go fetola ngwana wa mosetsana go mo dira mme ha sena go gola),dilo tse ka bobedi di  ne di golagane le go amogelwa ga motho mo setshabeng gore o lekane go nyalwa kana go nyala le go tshwanelo ya go nna le dithoto.Ditumelo tse di ne tsa tswelela ka go diriwa mme ele mo sephiring,le ko ntleng ga maiteko a barongwa  go di emisa,Barongwa ba tumelo ya sekeresete ba ne ba tsere karoo mo polotiking ele baranodi magareng ga Dikgosi tsa merafe le balaodi ba puso ya Bakolonial.

Morago ga gore Botswana e bone boipuso ka 1966 go tswa mo pusong ya bokoloniale, baeteldi pele ba mokgatlho wa barongwa ba tumelo ya sekeresete  le baruti ba ne ba dira jaaka moeteledi pele wa ntlha wa bokopano ba lefatshe balaodi mo pusong e ncha. Ka dingwaga tsa bo 1970,baeteledi pele ba basha ba ne sekaseka kaedi ya dithuto ya tumelo ya sekeresete mo dikolong.ba ne ba e sekaseka maikaelelo  ele go busetsa boleng jwa setswana bo bo ikaegileng ka dithuto tsa pele ga tumelo ya sekeresete, jaaka kagisanyo le Botho le thokgamo ka go latelana.Dikolo tsa Bongwera le Bojale di ne tsa boselediwa gape.Baeteledi pele ba basha ba ne ba amogela leano la go letlela le go fa bodumedi kgololesego ya go itlhophela 

0

## Metswedi
Sir Edward Betham Beetham

**Sir Edward Betham Beetham** KCMG CVO OBE (o 

tshotswe ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi ale lesome le boferabongwe ka ngwaga wa 1905 –  o tlhokafetse ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi ale lesome le boferabongwe ka ngwaga wa 1979) e ne e le motlhankedi wa bokoloniale wa Borithane yo o neng a dira bereka ele Mokhomisenara wa Baagi kwa Swaziland go simolola ka ngwaga wa 1946 go fitlhelela ka ngwaga wa 1950 le mo Tshireletsong ya Bechuanaland go tloga ka 1950 go fitlhelela ka ngwaga wa 1953.

O rutegile kwa Sekolong sa Charterhouse le kwa sekolong se segololwane sa Lincoln, kwa Oxford. E ne e le Molaodi wa Ditlhaketlhake tsa Windward go simolola ka ngwaga wa 1953–go wetsa ka ngwaga wa 1955 le Mmusi wa Trinidad,Tobago go simolola ka ngwaga wa 1955–go wetsa ka ngwaga wa 1960, kwa a neng a okametse phetogo ya go ipusa ka fa gare e e tlhophilweng.Beetham e ne e le mmusi wa bofelo wa bokoloniale wa Boritane wa Trinidad,Tobago Tobago yo o tswang kwa Boritane. Tsela e kgolo ya Beetham kwa Port of Spain e bidiwang ka ene.

## Metswedi
Aubrey Denzil Forsyth-Thompson

**Aubrey Denzil Forsyth-Thompson**, CMG, CVO, CBE (o tshotswe ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi ale mararo ka ngwaga wa 1897 – a bo a tlhokafala ka kgwedi ya Seetebosigo  e tlhola malatsi ale lesome le boraro ka ngwaga wa 1982) e ne e le motsamaisi wa bokoloniale wa Borithane yo o tsholetsweng kwa Koloning ya Natal yo o neng a bereka ele Mokhomisenara wa baagi wa Borithane kwa Bechuanaland le Basutoland.

## Botshelo le Tiro
Ngwana wa ga Ernest Alfred Thompson, Aubrey Denzil Forsyth-Thompson o tsholetswe kwa Natal mme a golela mo polaseng kwa kgaolong ya Noka yaMooi Riveraria O rutegile kwa sekolong se segololwane sa Weenan County kwa Nokeng ya Mooi, e batsadi ba gagwe ba e tlhomileng le kwa ba neng ba ruta teng. Ka ngwaga wa 1917, o ne a ya kwa Enyelane go ya go tsenelela Sesole sa Borithane, mme a fiwa tiro ya go nna molefothenente wa bobedi mo Royal Field Artillery, a bona ntwa kwa Fora.

Ka ngwaga wa 1919, o ne a tlogela Sesole mme a ya kwa New College, Oxford, go ya go ithutela dikirii e khutshwane ya Hisitori ya Segompieno, a aloga ka BA ka ngwaga wa 1920.

Forsyth-Thompson o ne a tsenela Tirelo ya Bokoloniale ya Borithane ka ngwaga wa 1921, mme a romelwa kwa Uganda. Ka ngwaga wa 1937, o ne a fudusediwa kwa Tshireletsong Bechuanaland a ya go bereka ele Mothusa Mokhomisenara wa Baagi le Mokwaledi wa Puso, mme ka ngwaga wa 1942 o ne a tlhatlhosiwa maemo go nna Mokhomisenara wa Baagi wa Bechuanaland. Ka 1946, o ne a fudusediwa kwa Basutoland go nna Mokhomišenara wa Baagi. O ne a rola tiro ka ngwaga wa 1951.O ne a tlhomiwa go nna CBE ka ngwaga wa 1941, CMG ka ngwaga wa 1944, le CVO ka ngwaga wa 1947.

## Lelwapa
Forsyth-Thompson o ne a nyala mme Kathleen Esther Murray ka ngwaga wa 1942; ba ne ba na le bana ba le bararo, botlhe ba tsholetswe kwa Uganda.

## Metswedi
Bokgoba kwa ga Mmamosadinyana

Bokgoba kwa ga Mmamosadinyana bo ne bo le teng pele ga puso ya Roma, e e neng ya nna teng go simologa mo e ka nnang ka AD 43 go ya go AD 410, mme tlwaelo eno e ne ya tswelela pele ka ditsela tse di farologaneng go fitlha ka lekgolo la bolesome le bongwe la dingwaga, ka nako ya fa go gapiwa ga Engelane ke Ba-Norman go ne ga felela ka gore mokgatlho wa bokgoba o o neng o le teng pele ga go gapiwa ga Engelane o kopanngwe ka iketlo le wa bokgoba mo gare ga mathata a mangwe a itsholelo. Ka ntlha ya diphetogo tse di neng tsa nna teng tsa kago ya tsa sepolotiki morago ga moo, makgoba a ne a sa tlhole a tshwarwa ka tsela e e farologaneng le batho ba bangwe mo molaong wa Seesemane kana mo ngwaong ya semmuso. Mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le bobedi jwa dingwaga, mokgwa wa bokgoba o o neng o le teng pele ga go gapiwa ga naga ke Ba-Norman o ne o nyeletse gotlhelele, mme mefuta e mengwe ya bokgoba e e sa gololweng e ne ya tswelela ka makgolokgolo a dingwaga.

Bagwebi ba kwa ga Mmamosadinyana ba ne ba le maatla a magolo mo kgwebong ya makgoba ya Atlantic (e e itsegeng gape jaaka "transatlantic" slave trade) magareng ga lekgolo la bo lesomesupa le la bo lesomesenyane la dingwaga,[1] mme ga go na molao o o kileng wa fetisiwa kwa Engelane o o neng wa dira bokgoba semolao. Mo kgetseng ya Somerset v Stewart (1772) 98 ER 499, Lord Mansfield o ne a laola gore, jaaka bokgoba bo ne bo sa lemogiwe ke molao wa Seesemane, James Somerset, lekgoba le le neng le tlisitswe kwa Engelane mme la tshaba, le ne le ka se romelwe kwa Jamaica ka dikgoka go rekisiwa, mme la gololwa. Kwa Scotland, makgoba a kwa meepong ya magala a ne a santse a dirisiwa go fitlha ka 1799, fa go ne go fetisiwa molao o o neng o tlhoma kgololesego ya bone, mme wa dira bokgoba le bokgoba bo se ka fa molaong. 2][3]
Puo ya Setswana mo Bokone-Bophirima

**Setswana** se se buiwang mo porofenseng ya Bokone Bophirima jwa Aforika Borwa ke karolo ya setlhopha se segolo sa dipuo tsa Setswana, se se leng mo setlhopheng sa dipuo tsa Sesotho mo lelapeng la Bantu. Ke puo e e buiwang ke batho ba ba fetang dimilione di le 4 mo porofenseng eno, ba ba dirang mo e ka nnang 70% ya baagi ba koo. Puo eno e buiwa ke merafe e e farologaneng ya Batswana e e jaaka Barolong, Bahurutshe, Bakgatla, Batlhaping le Bafokeng, mongwe le mongwe wa bone o amana le mafelo a a rileng mo porofenseng eno. Le fa Setswana se se kwadilweng se tlhomame, go na le ditsela tse di farologaneng tsa go se bitsa le mafoko mangwe go ikaegile ka morafe wa lefelo leo. Diteme gantsi di supa boitshupo le hisetori ya merafe e e farologaneng jaaka puo ya Barolong go dikologa Mahikeng, mofuta wa Bahurutshe o o utlwiwang kwa Zeerust le Marico, le mofuta wa Bakgatla gaufi le Pilanesberg le Moruleng.
Jufureh

Jufureh (e gape e bidiwang Juffureh kgotsa Juffure) ke toropo mo Gambia, dikilometara di le 30 go ya kwa teng ga naga mo lotshitshing lo lo kwa bokone lwa Noka ya Gambia mo Kgaolong ya North Bank gaufi le Setlhaketlhake sa Kunta Kinteh. Toropo eno e na le musiamo le Fort Jillifree.
Jufureh e itsege ka go tlhagelela ga yone mo bukeng ya ga Alex Haley ya 1976 Roots: The Saga of an American Family, jaaka lefelo la botsalo la mogologolwane wa ga Haley e bong Kunta Kinte. Morago ga go gatisiwa ga Roots, Jufureh e ne ya nna lefelo le legolo la bojanala. Se se ne sa dira gore toropo e nne le dipoelo tsa ikonomi, go akaretsa go agiwa ga sekolo sa poraemari, mmaraka o mosha o o neng o lebagane le bajanala, le ditsela tse di tokafaditsweng.

## Hisitori
Ka 1651 setsha se sennye sa naga go tswa mo motseng se ne sa hirisiwa ke Jacob Kettler, Duke wa Courland, go tswa mo kgosing ya Kombo, jaaka karolo ya bokoloniale jwa Couronian jwa Aforika. 

Jufureh e ne e le karolo ya Bogosi jwa Niumi mme ka lekgolo la bo 18 la dingwaga toropo e ne e setse e le lefelo le le botlhokwa la kgwebo ya makgoba ya Atlantic. Lelapa la ga Tall la Jufureh le ne le na le maemo a go nna falifo mo bogosing, mme ba ne ba na le maikarabelo a go kokoanya lotseno lwa lekgetho go tswa go bagwebi ba ba fetang le go atlhola dikgotlhang.

Toropo e ne ya tsaya karolo mo tsogologelong ya Marabout e e neng ya simololwa ka bo1860 kgatlhanong le kgosi ya Niumi Buntung Jamme mme ka ntlha ya seo, toropo e ne ya senngwa ke masole a bogosi.

Go ya ka dipalopalo tsa batho, bodumedi jo bogolo mo motseng ono ke Boiselamo. Ka 1999, mosque le sekolo, Alex Haley Mosque le School Complex, di ne tsa bulwa kwa Jufureh, koo Haley a neng a latedisa losika lwa gagwe teng ka patlisiso ya losika.
Fort Metal Cross

Fort Metal Cross, kwa tshimologong e ne e le Fort Dixcove, ke kago ya sesole e e leng mo lefelong la go tshwara ditlhapi la Infuma kwa Dixcove, kwa Kgaolong ya Bophirima ya Ghana. Ka ntlha ya hisetori ya yone mo kgwebong ya makgoba ya Atlantic le bosupi jwa yone mo kgwebong ya Yuropa le Afrika, Kago e ne ya akarediwa jaaka nngwe ya Dikago tsa Phemelo le Dikago tsa Phemelo tsa Volta, Greater Accra, Central le Western Regions tse di neng tsa nna Lefelo la Ngwao-Boswa jwa Lefatshe ka 1979.

## Hisitori
Brandenburg-Prussia e simolotse go aga Fort Groß Friedrichsburg e e ka nnang 15 kilometres (9.3 mi) kwa bophirima jwa Dixcove ka 1683, (e jaanong e leng Princes Town) kwa kolone ya Brandenburger Gold Coast mme e ne ya se ka ya wediwa go fitlha ka bo1690.

Fort Metal Cross e ne ya dikaganyediwa gabedi ka 1712 ke John Kanu, tsala ya selegae ya Ba-Prussian, fela kago e ne ya sirelediwa ka katlego. 3]

Kago ya phemelo e ne ya fetisetswa go MaDutch jaaka karolo ya kgwebisano e kgolo ya dikago tsa phemelo magareng ga Brithane le Netherlands ka 1868 ka fa tlase ga Tumelano ya Anglo-Dutch Gold Coast. E ne ya bidiwa Fort Metalen Kruis. Morago ga dingwaga di le nne, le fa go ntse jalo, ka 6 Moranang 1872, kago e ne ya fetisediwa gape kwa United Kingdom, go ya ka tumelano ya Gold Coast ya 1871. Le fa go ntse jalo, leina la Se-Dutch le ne la nna le ntse le le teng, le le neng le ranolwa e le Fort Metal Cross. E ne e itsege jaaka  ⁇ the fake mint of the Gold Coast ⁇  ka mokwadi Bosman ka gore gouta e e neng e epiwa e ne e le gouta e e seng phepa. Seno se ne sa dira gore tsholofetso ya go bona gouta e se ka ya diragala. Kago eno ya phemelo e ne e le lefelo le go neng go tsenngwa dikgong mo go lone go tswa kwa sekgweng se se gaufi le go baakanya dikepe. Gape e ne e dirisiwa jaaka kgolegelo ya makgoba ka nako ya kgwebo ya makgoba. Maborithane le Ma-Dutch ba ne ba nna le tumalano ya go ananya dikago tsa phemelo ka 1867 mme Ma-Dutch a nna beng ba kago ya phemelo. Moragonyana Ba-Dutch ba ne ba rekisetsa Ba-British dipota tsa bone.

## Gompieno
Kago ya phemelo e ne e le Seteishene sa Sepodisi le Seteishene sa Poso.[ E ne ya hirisediwa setheo sa poraefete ke moagi wa Moesemane, Robert Fidler, le lelapa la gagwe, mme e tlhokometswe jaaka lefelo la bojanala le lefelo la phuthego ya dikereke.
Akwidaa

Akwidaa ke toropo e nnye le motsana wa batshwari ba ditlhapi mo kgaolong ya Ahanta Bophirima, kwa kgaolong ya Bophirima jwa Ghana. Ke lengwe la mafelo a a kwa borwa jwa Ghana.

Karolo ya toropo e e gaufi le Kgogometso ya Guinea, e e itsegeng e le Akiwidaa Old Town, e tlhasetswe ke merwalela le kgogolego ka ntlha ya go fetoga ga tlelaemete. Seno se dirwa ke go bo e le mo lefelong le le kwa tlase le le bapileng le lefelo le le bongola le molomo wa noka. Seno se ne sa dira gore bontsi jwa banni ba fudugele kwa karolong e e kwa tengteng ya naga, e e neng ya nna Toropo e Ntšha ya Akiwidaa.

## Popego ya lefoko

Akwidaa ke lefoko la Se-Twi le le kayang 'monna yo o tsofetseng.' Go dumelwa gore e reeletswe ka monna mongwe yo o neng a rwala batho go ralala Noka ya Ezile ka nako ya fa e ne e laolwa ke Ba-Dutch. Kwa tshimologong toropo eno e ne e bidiwa ka leina la noka eno.

## Hisitori
Toropo eno e nnile lefelo la go nna la Ba-Ahanta ka makgolokgolo a dingwaga.

**Fort Dorothea**
Kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo wa bo17 le kwa tshimologong ya ngwagakgolo wa bo18, Akwidaa, e e neng e itsege ka nako eo jaaka Fort Dorothea, e ne e le yone e nnye mo dikagong tse pedi tsa phemelo tse di neng di bopa kolone ya Jeremane, Brandenburger Gold Coast. Morago ga go tshwarwa ke MaDutch, ba ne ba nna mo kagong e e thata go tloga ka 1687 go fitlha ka 1698 mme Ba-Brandenburg ba ne ba e rekisa ka 1718. Marope a kago a ne a kwalwa mo UNESCO World Heritage List ka 1979 mmogo le dikago tse dingwe mo kgaolong eo.

## Itsholelo

Itsholelo ya teng e ikaegile thata ka go tshwara ditlhapi, ka gonne go na le mekoro e le mentsi ya go tshwara ditlhapi e e bapileng le lotshitshi lwa lewatle. Temothuo le yone ke lephata le legolo mo toropong. Ke lefelo la bojanala mo kgaolong, e le lefelo la mabopo a a tumileng a le mantsi. 

Ka ntlha ya go ribololwa ga oli mo kgaolong eno, Akwidaa e ile ya nna lefelo le le kgatlhang la go beeletsa madi.
Fort Patience

Fort Patience ke kago ya phemelo e e agilweng ke Ba-Dutch e e leng mo toropong ya Apam, mo Kgaolong ya Bogare ya Ghana. E ne ya agiwa ka 1697, e ne e le kago ya tshireletso le lefelo la kgwebo. Ka ntlha ya bosupi jwa yone jwa tlhotlheletso ya pele ga bokoloniale le bokoloniale jwa Yuropa mo Aforika Bophirima, kago e ne ya tsenngwa mo Lenaaneng la UNESCO la Ngwao-Boswa jwa Lefatshe mmogo le dikago tse dingwe tse di mmalwa tsa phemelo le dikago tsa phemelo kwa Ghana.

## Hisitori
Kago ya phemelo e ne ya agiwa pele jaaka lefelo la go rekisetsa maje ka 1697 ka kopo ya Kgosi ya Acron, yo Ma-Dutch a neng a na le tumalano le ene, mme e ne e le fa gare ga magosi a Fante le Agona, a Ma-Borithane a neng a na le tumalano le one. Batsamaisi ba Dutch West India Company ba ne ba le kelotlhoko thata go tlhoma kago ya phemelo mo lefelong le le nang le kgwebo e nnye, mme ba ne ba dumela fela fa e le gore e tla agiwa ka ditshenyegelo tse di kwa tlase. Ba-Acron ba ne ba sa itumelele seno, mme gantsi ba ne ba tshosetsa Ba-Dutch ka gore ba tla ba leleka fa ba sa atolosa dipota. Ka jalo, go tsere Ma-Dutch dingwaga di le tlhano go fetsa kago, ke ka moo ba e reileng leina la Fort Patience.

Ka 1721 ntlo e ne ya fetolwa go nna kago ya phemelo, e e neng e le mo setlhaketlhakeng se se makgwakgwa go tswa kwa toropong go ya kwa borwa, e e neng e na le pono e ntle ya boemakepe jwa Apam go ya kwa bokone, le lotshitshi lwa Kgogometso ya Guinea go ya kwa borwa, botlhaba le bophirima.

## Popego ya kgago
Kago ya ntlhantlha ya kago eno e ne e le ntlo e nnye ya matlhatlaganyane a le mabedi e e agilweng ka maje. Kago ya phemelo e ne ya nonotshiwa ke Ma-Dutch magareng ga 1701 le 1721 go nna lefelo le le sireletsegileng kwa bokonebophirima le borwabotlhaba. E ne e le seteishene sa mapodisi le ofisi ya poso. Go ne ga agiwa dijarata tse pedi tse dikgolo tsa tirelo go ya kwa borwa jwa kago e kgolo mme di ne di na le matlwana a boapeelo le "Holo ya Namune" ya go amogela baeng kgotsa "ba ba neng ba tla go ja". Dikago di le mmalwa tsa Dutch di ne di na le "Orange Hall", dikago tseno di ne di sa sirelediwe mme di ne tsa agiwa ka nako ya fa di ne di utlwana le batho ba ba neng ba nna gaufi le tsone.
## Kopo ya go Baakanya

Ka di 9 Moranang 2008, Mokgatlho wa Baša le Tlhabololo wa Apam o ne wa ikuela kwa Lekgotleng la Bosetšhaba la Dimusiamo le Dikago tsa Kgakologelo, Embassy ya Dutch kwa Ghana, Kopano ya Kgaolo ya Gomoa le batsayakarolo ba bangwe go tsaya dikgato tse di potlakileng go boloka Fort Patience gore e se ka ya senyega gape.
Sanderburg

**Sanderburg** (Sander's castle) ke kgoro e nnye go feta tse tharo kwa Windhoek, Namibia. E ne ya agiwa magareng ga 1917 le 1919 ke moagi Wilhelm Sander yo o neng a e dira jaaka lefelo la gagwe la bonno. Mokgwa wa yone wa go aga o kopanya dilo di le mmalwa tsa bogologolo.
El Tag

El Tag ke motsana le lefelo le le boitshepo kwa Kufra Oasis, mo kgaolong ya Sekaka sa Libya sa Sahara. E kwa Kgaolong ya Kufra kwa kgaolong e e kwa borwa ya Cyrenaica kwa borwabotlhaba jwa Libya. Lebitso la Searabia el tag le fetolelwa e le "crown" ka Senyesemane, mme le tswa sebakeng sa sebaka se ka hodimo ho lebopo la Kufra. 1] El Tag, e e ntseng e gola, ga e na motswedi wa metsi le lefelo la tlholego la ditlhare tsa mokolane.
## Senussi
El-Tag e ne ya tlhomiwa ka 1895 ke Muhammad El-Mahdi es-Senussi (1844 - 1902), morago ga gore Ba-Ottoman ba pateletse ene le Senussi Order go tswa kwa Jaghbub kwa sekakeng sa Cyrenaican go ya kwa Kufra. E ne e le morwa wa mosimolodi le moeteledipele yo mogolo (1859-1902) wa Order.[ El-Mahdi o ne a tlhoma Zaouia (sekolo sa madrassa) le mosque o o nang le tora e e kwa tlase ya minarete ya khutlotharo mo lefelong leno. Gape o ne a aga mabitla a le mmalwa a lelapa la ga Senussi fano, a moragonyana a neng a akaretsa le a gagwe, ka jalo a dira El-Tag lefelo le le boitshepo la Ba-Senussi.

## Ba-Italy le Ntwa ya bobedi ya Boditšhabatšhaba

Ka nako ya bokoloniale jwa Italy kwa Libya, Ba-Italy ba ne ba aga kago ya phemelo ya Ntwa ya Lefatshe I kwa El Tag mo bogareng jwa dingwaga tsa bo1930. Le fa gone go ne go na le ditlhobolo dingwe mo kagong eno ya phemelo, dipota tsa yone di ne di sa tlhole di na le mosola e bile di ne di sa thuse sepe mo ntweng ya Ntwa ya Lefatshe II. Kago ya phemelo, lebala la difofane le toropo ya Kufra di ne tsa tsewa ke masole a Free French le British-New Zealand Long Range Desert Group ka 1941 ka nako ya go thopa Kufra, ka nako ya Ntwa ya Bobedi ya Lefatshe.
Khoekhoe

thumb|Monna o fana ka thuto ka puo ya Khoekhoe.
Khoikhoi or (Khoekhoe ka mokwalo wa Namibia) ke morahe yo ka tlholego beng ba one ba naleng mekgwa ya go fudua le diphologolo, wa Aforika Borwa. Bontsi ba nako ba kopanngwa le batho ba San ba eleng batsumi le batlhatlhami, ka jalo, lefoko le le amogetsweng go bitsa bobedi bo ke Khoisan. Leina la "Khoikhoi" ke leina la bopaki eseng la Setswana la tlotla, mme le dirisitswe mo dikwalong e le leina la merafe e buang Khoe mo borwa jwa Aforika bogolo jang ba ba fulang jaaka Inqua, Griqua, Gonaqua, Nama, Attequa. Pele, Khoekhoe e kile abo e bitswa Hottentots, leina le e leng gore jaanong e tsewa e le le le kgopisang.

Morafe wa khoikhoi o lemotshega go bo o dule mo bathong ba bangwe dingwaga tse selekanyo sa dikete tse dikgolo le go ya kwa dikete tse makgolo mabedi. Mo lekgolong la lesome le bosupa la dingwaga, morafe wa khoekhoe o ne wa nna le palo ya leruo lo lontsi lwa Nguni mo kgaolong ya Cape. Bontsi bone jwa latlha ngwao ya go fudua le diphologolo ka lekgolo la lesome le borobabongwe la dingwaga le lekgolo la masome a mabedi la dingwaga. 

Teme ya Khoekhoe e tshwana le nngwe ya diteme tse di buiwang ke batho ba San kwa Khalahari ba ba itsegeng ka go tsoma dijo jaaka ba Khwe le Tshwa, ba mmogo ba tlhamang losika lo lo buang teme ya Khoe. Dikarolwana tsa Khoekhoe mo bo gompienong ke batho ba Nama ko Namibia, Botswana le Aforika Borwa (ka maina a malwapa a a farolaganeng), Darama ko Namibia, malwapa a Orana ko Aforika Borwa ( jaaka Nama kgotsa Ngqosini), Khoemana kgotsa morafe wa Griqua ko Aforika Borwa, le malwapana a Gqunukhwebe kgotsa Gona awelang ka fa tlase ga borraetsho ba ba buang  seXhosa

## Metswedi
Tumalano ya Gbadolite

**Tumalano ya Gbadolite**, e e beilweng monwana ka Morule a le masome a mararo le motso ngwaga wa 2002, kwa Gbadolite, kwa Democratic Republic of the Congo, e ne ya dira maiteko a go fedisa ntwa ya bobedi ya Congo mme ya retelelwa. Ba bei ba menwana, ba botlhe ba neng ba engwe nokeng ke puso ya Uganda, ke lekgotla la Movement for the Liberation of Congo (MLC), phathi ya ditsuolodi ya Rally for Congolese Democracy (RCD-N) le lekgotla la Rally for Congolese Democracy-Liberation Movement (RCD-ML).

Ba tsaya karolo ba ne ba dumalana go emisa ntwa mo metseng e mene ya Isiro-Bafwasende-Beni-Watsa, le go amogela baeleadilotlhoko ba United Nations mo kgaolong eo. E ne e akaretsa tlhomamiso ya kgololesego ya metsamao ya beng gae le makgotla a mautlwelobotlhoko go tswa kwa kgaolong e nngwe go ya kwa go e nngwe.

Jaaka ka ditumalano tsa pele, tumalano ya Gbadolite e ne ya retelelwa ke go fedisa ntwa.

## Metswedi
Nesbitt Castle

thumb
Nesbitt Castle, eo pele e neng e bitswa Holdengarde Castle, ke kago  ya neo-gothic ya nako ya lekgolo la masome mabedi gaufi le Bulawayo, Zimbabwe. E ne ya agiwa ke rakgwebo e bong Theodore Holdengarde ka bo 1920.

## Kago
Theodore Albert Edward Holdengarde (yo o belegweng Theodore Garde,[1878 -1947) e ne e le monna yo o tsholetsweng kwa Afrika Borwa wa kwa Borithane yo o neng a tsamaisa kgwebo e e atlegileng ya kago mme e ne e le ratoropo wa Bulawayo ka 1938 le 1940.[ Fa a goroga kwa Southern Rhodesia magareng ga 1908 le 1910, o ne a reka diheketara di le 100 tsa lefatshe kwa ntle ga Bulawayo mme a aga ntlo ya phemelo mo lobakeng lwa nako. Ka go tlhotlhelediwa ke lorato lwa bogare, mong o ne a dira mo kagong ya phemelo ka mafelo a beke le setlhopha se sennye, ka dinako tse dingwe a e rutlolola le go e aga gape go latela dithulaganyo tsa gagwe tse di fetogang. 2][4]

Morago ga loso lwa ga Holdengarde ka 1947, le mosadi wa gagwe ka 1967, ntlo ya phemelo e ne ya senyega ka nakwana pele ga e tsewa ke morwa wa bone, Paul, yo e neng e le mokgweetsi wa sefofane wa WWII, yo o neng a tlhabolola lefelo. [4] Le fa go ntse jalo, botsogo jwa gagwe jo bo neng bo koafala le botsofe bo ne bo dira gore a se ka a kgona go tlhokomela ntlo ya gagwe ya segosi le go e sireletsa mo bathong ba ba neng ba nna mo go yone ba sa ikaelela le mo bathong ba ba neng ba e tshuba ka molelo, ba ba neng ba fisa lefelo la go amogela baeng ka 1974.

## TIRISO YA YONE GOMPIENO
Pele fela ga loso lwa gagwe ka 1988, Paul o ne a rekisetsa mogwebi wa Chiredzi Digby Nesbitt, yo o neng a etelela pele go tsosolosa ntlo ya segosi. [1] [2] Kago e ne ya bulwa gape ka 1990 jaaka hotele ya manobonobo. [3] 2][1][4] E ne ya tswalwa go tloga ka Tlhakole 2017 ka ntlha ya diphetogo tse dingwe morago ga maemo a bosa a a maswe.

## Tshupho Ditshwantsho
Hotele eno e ne ya dirisiwa jaaka lefelo la go rekota filimi ya 1992 ya Power of One. E gatisitswe ke John G. Avildsen, filimi e na le Stephen Dorff, John Gielgud, Morgan Freeman, Armin Mueller-Stahl, le Daniel Craig.
Lichtenstein Castle (South Africa)

thumb|alt=Lichtenstein|kago ya kwa Lichtenstein
Lichtenstein Castle (German, Afrikaans) ke kgoro ya phemelo kwa Hout Bay, Western Cape, Afrika Borwa, e agilwe mo Karbonkelberg mme e bopilwe go ya ka Lichtenstein Castle kwa Baden-Württemberg, Jeremane.

## Kitso ka kago
Lichtenstein Castle was built by German-born South African businessman Reynier Fritz. Construction began in 1986 and finished in 1998.https://www.property24.com/articles/hout-bays-famous-castle-sold-for-r23m/16272

Fritz later converted the Castle to a guest house before dying there. After his death, his widow Christine sold the property for 23 million rand to an unknown Russian businessman.[2] Allegedly haunted, the castle is one of the area's most popular attractions. The castle has 12 en suite bedrooms, a library, a banquet hall, a swimming pool, a helipad and a natural waterfall on its 8.6 hectares.https://www.news24.com/Archives/City-Press/Spooky-castle-gets-new-owner-20150429 The castle can be rented out as a venue.https://lichtensteincastle.co.za/

## Metswedi
[1] "Hout Bay's famous castle sold for R23 Million". 2012.

[2]"Spooky castle gets new owner". 2012.

[3] "Lichtenstein Castle Home page". 2017
Kajuru Castle

thumb|alt=kajuru|Ntlo ya bogosi ya kwa Kajuru Nigeria
Kajuru Castle ke ntlo ya manobonobo e e agilweng magareng ga dingwaga tsa 1981 le 1989, kwa Kajuru (Ajure) motsana mo borwa jwa Kaduna State, Nigeria. E ne ya agiwa ke moagi wa kwa Jeremane kwa Nigeria, a nna kwa Kaduna ka nako eo.
Kago ya phemelo e bokgakala jwa dikilometara di le 45 go tswa kwa Kaduna mo setlhoeng sa thaba mo motseng wa Kajuru (Ajure), kwa Kaduna State. E agilwe ka leje la granite le le bokima jwa metara o le mongwe ka mokgwa wa go aga wa bogologolo wa kwa Roma, mme e kgabisitswe ka ditora, bobolokelo jwa dibetsa le kgolegelo.

Kago ya phemelo ke ya poraefete, mme e kgona go tshola baeng ba le 150.[ 3]

## Popego ya kago
Kago ya phemelo gantsi e tlhalosiwa jaaka mofuta wa Seaforika wa Kago ya phemelo ya Bavaria ka mokgwa wa go tsosolosa wa Romanesque wa lekgolo la bo 19 la dingwaga. E na le holo e e agilweng ka mokgwa wa segosi, e na le dikgolegelo le ditora tse di nang le mabota a a ageletsweng. Kago ya phemelo gape e na le holo e kgolo ya 'knights' le bonno jwa beng ba matlo (masters) le diphaposi tse dingwe di le mmalwa mo matlhatlaganyaneng a yone a mararo. 4]

## Ditiragalo
Ka 19 Moranang 2019, dirukhutlhi tse di sa itsiweng tse di neng di tshotse dibetsa tse di bokete di ne tsa thuba mo kagong ya phemelo, [1] tsa bolaya batho ba le babedi, moitseanape wa tlhaeletsano wa kwa Boritane [2] le mothusi wa kwa Nigeria wa khampani ya NGO ya Mercy Corps. [3] Dirukhutlhi tse di sa itsiweng gape di ne tsa tsaya ba bangwe ba le bararo.[ 8]

Moragonyana, batshwarwa ba ne ba gololwa morago ga gore mapodisi a Nigeria a tsereganye. 9][10]
## Metswedi
[1] Hotels.ng. "Kajuru Castle". Kajuru Castle | Hotel in Kaduna | Hotels.ng. Retrieved 2017-04-15.

[2] Wale-Ojo, Lanre (Sep 20, 2017). "Kajuru Castle: Nigeria's Hidden Haven In Kaduna". Tribune. Tribune. Retrieved 1 March 2019.

[3] "All you need to know about planning a day trip to Kajuru castle". Pulse NG. Pulse. Retrieved 1 March 2019.

[4] Johnson, Elizabeth Ofosuah. "The Beautiful Kajuru Castle in Nigeria Promises a Taste of 19th-Century Royalty". Face2FaceAfrica. Face2FaceAfrica. Retrieved 1 March 2019.
[5]
"Terror attack on Kajuru Castle". Punch Newspapers. 2019-07-30. Retrieved 2021-06-26.
[6]"British aid worker killed by gunmen at a holiday resort in Nigeria". CNN. Cable News Network. Retrieved 22 April 2019.

[7]"What we know about Mathew Oguche, Nigerian killed in Kaduna attack". BBC News UK. British Broadcasting Corporation. Retrieved 22 April 2019.

[8]"British Woman Killed by Gunmen at Nigerian Holiday Resort". BBC News UK. British Broadcasting Corporation. Retrieved 22 April 2019.

[9]"Why Nigeria Needs To Reclaim Kajuru Castle". Independent Newspaper Nigeria. Retrieved 2021-06-26.

[10] "Three people kidnapped in Kajuru castle freed – Police | Premium Times Nigeria". 2019-05-01. Retrieved 2021-06-26.
Voortrekker Fort, Ohrigstad

Kago ya **Voortrekker/Ohrigstad** e ne ya agiwa pele ga 1847 go dira jaaka botshabelo jwa malapa a Voortrekker ka ntlha ya ditlhaselo tse di sa feleng tsa merafe ya Bantu. E mo kgaolong ya Ohrigstad kwa bokone jwa porofense ya Mpumalanga e e neng ya agiwa la ntlha ke Bayuropa ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Andries Hendrik Potgieter.

## Hisitori
Kago ya Voortrekker e agilwe ka 1847[1] ke Voortrekkers ba ba simolotseng go bula tsela mo porofenseng ya Mpumalanga ya segompieno, mo Aforika Borwa. Boikaelelo jo bogolo jwa dikago tsa phemelo e ne e le go itshireletsa le malapa a bone kgatlhanong le ditlhaselo tse di neng di ka nna teng tsa merafe ya lefelo leo mo tikologong ya Ohrigstad ka kakaretso. Kago ya phemelo e mo lefelong le le tshwanang le la Andries Hendrik Potgieter Gedenksaal. Kago ya phemelo e ne ya agiwa ka go dirisa dipota tsa maje a a omileng le ditena tsa seretse tse di nang le diphatlha tse di tshegediwang ke ditshipi tsa matlapa a letlapa, tse di neng di dira gore go nne motlhofo go thuntsha ka ditlhobolo. Lefelo leno le setse le le matlotla gompieno, le fa go ntse jalo le amogetse maemo a go nna ngwao-boswa ya porofense, mme go beilwe marulelo a masha mo lefelong leno gore go sirelediwe kago ya seretse. [2]

## Metswedi
[1] "Voortrekker Fort Ohrigstad | The Heritage Portal". heritageportal.co.za. Retrieved 2015-09-27.
[2] "Voortrekker Fort, Ohrigstad". artefacts.co.za. Retrieved 2015-09-27.
Tshireletsego

Tshireletseg, mo kamonong ya tirisanyo ya boditšhabatšhaba, lefatshe le le sireleditsweng ke lefatshe le lengwe go itshireletsa kgatlhanong le go tlhaselwa le tlolo molao.
Donatien Mahele Lieko Bokungu

**Donatien "Marc" Mahele Lieko Bokungu** ( o o tshotsweng ka Moranang a le lesome le bone ngwaga wa 1941, a tlhokafala ka Motsheganong a le lesome le borataro ngwaga wa 1997) e ne e le moeteledipele wa sesole sa Zaire wa tlhwatlhwa o o berekileng e le ramasole wa bofelo wa ka nako ya puso ya ga Mobutu Sese Seko.

## Botshelo jwa gagwe
A tshotswe ka ngwaga wa 1941, Mahele, mmetli ka kgwebo, o tsholetsweng kwa kgaolong ya ga Mobutu ya Equateur, mme ene o ne a sa tswa mo morafeng wa Ngbandi jaaka Mobutu,e ne e le wa morafe wa Mbuza.

E le mongwe wa boramasole ba ba palo potlana ba ba neng ba sa sikane le Mobutu, o ne a farologane ka a ne a kgonne go fitlhelela maemo a gagwe ka bo ene, e seng ka botsalano jwa sepolotiki. A katiseditswe kwa France, e ne e le leloko la ba ba katang Mobutu ka dingwaga tsa 1970. O lole mo ntweng ya Shaba l, a nna mo maemong a ka ntwa ya Shaba II. O ne a itlhoma kwa pele ka nako ya dintwa tsa shaba ka maitshwaro a gagwe a mantle. Morago ga Shaba II, o ne a tlhatlhosiwa maemo go nna ramasole, a bo a neelwa taolo ya sesole sa diberethe tsa dikhibidu.

Ka ngwaga wa 1990, o ne a etelela pele lekgamu le le faphegileng la ga tautona le le neng le rometswe kwa Rwanda go thusa tsala ya ga Mobutu e e neng e tenegile ebong tautona Juvenal Habyarimana. Mo ngwageng o o latelang, o ne a thusa go emisa ditlhaselo, go gapa le mwgwanto ya masole le beng gae kwa Kinshasa.

Mahele o a neng a itsewe e le motho o o ka senyetseng setshaba mo mafatshe ka kakaretso, o ne a ratiwa thata ke batho ba Zaire ba mo gae ka a ne a kokobaditse ditlhaselo tsa masole a ga Mobutu  ka dingwaga tsa 1990, le fa go ntse jalo, boramasole ba bangwe ba Zaire ba ne ba sa mo rate thata ka mabaka a a tshwanang. E ne e le motho o o kgalang thata tshenyetso setšhaba ya puso kwa Zaire. Morago, o ne a tlhopiwa ke Mobutu go nna moeteledipele wa masole , mme tumelo ya gagwe ya gore masole ga a a tshwanela go sala polotiki morago le gore a tshwanetse go arabela batho ba Zaire, e ne ya seka ya itumedisa tautona, o a neng a mo emisetsa ka ramasole o mongwe ka ponyo ya leitlho. Mahele o ne a neelwa setlhogo se se senang maemo, a fetsa dingwaga di le tharo a batla ditshono tsa kgwebo ebile a tibile.

Ka nako ya ntwa ya ntlha ya Congo, o ne a busiwa go tswa mo go rolweng marapp ga nakwana, a thapiwa go nna moeteledipele wa babereki ba sesole, mothusa tona, le tona wa tshireletso ya lefatshe le dikgang tsa masole a pele, a filwe thomo ya go fetola sesole sa Zaire le go fenya ditsuolodi tsa ga Laurent Kabila.

Letsatsi pele ga Mobutu a thankgolwa, Mahele o ne a bolawa ke ba ba neng ba eme Mobutu nokeng, ka a ne a likile go buisana ka go ineela mo go iketlileng le Kabila, gore ba kgone go kganela ntwa ya bofelo kwa toropokgolong ya Kinshasa, le go fema batho ba lone mo tshololong madi e e ka bong e ne ya nna teng. Morwa Mobutu ebong Kongulu Mobutu, o ne a belaelwa ke bangwe gore o na le seabe mo polaong ya ga Mahele, fa ba bangwe, ba akaretsa kgaitsadie Kongulu ebong Nzanga, ba latola se.

## Metswedi
Ntwa ya selegae ya Mozambique

thumb|Seemo sa mmepe wa Mozambique ka ngwaga wa 1994
**Ntwa ya selegae ya Mozambique** e ne e le ntwa e e lolweng kwa Mozambique go tswa ka ngwaga wa 1977 go tsena 1992 ka ntlha ya dikgotlhakgotlhano tsa mo gae le maduo a polotiki ya ntwa gareng ga lefatshe la United States le Soviet Union. Ntwa e ne e le gareng ga phathi e e busang ya Mozambique's Liberation Front (FRELIMO), sesole se se kgatlhanong le boditšhaba se se neng se engwe nokeng ke lefatshe la Rhodesia sa Mozambiquan National Resistance (RENAMO), le palo ya makgamu a mabotlana a tshwana le PRM, UNAMO, COREMO, UNIPOMO le FUMO.

Lekgotla la RENAMO le ne le le kgatlhanong le maiteko a FRELIMO a go dira lefatshe la phathi e le nngwe ya sepolotiki, le ne le engwe nokeng ke dipuso tse di kgatlhanong le bosetshaba tsa Rhodesia le Aforika Borwa ba ba neng ba ba ema nokeng go leka go nyatsa keno nokeng ya FRELIMO ya makgotla a sesole a boditshaba mo mafatsheng a bone. Batho ba Mozambique ba ka feta sedikadike ba ne ba bolawa mo ntweng eo, kgotsa ba bolawa ke tlala ka ntlha ya kemiso ya go tsisiwa ga dijo; ba bangwe ba le didikadike di le tlhano ba ne ba phatlalala le lefatshe. Ntwa ya selegae ya Mozambique e ne ya senya dikago tsa botlhokwa mo magaeng di akaretsa dipatela, diporo tsa terena, ditsela le dikolo. Masole a FRELIMO le ditsuolodi tsa RENAMO ba ne ba lebisiwa molato wa tiriso dikgoka mo ditshwanelong tsa setho, di akaretsa tiriso ya bana mo sesoleng le go senya lefatshe ka go epa. Mafatshe a le mararo a a mabapi a Zimbabwe, Tanzania, le Malawi a ne a felela a romela mephato ya sesole kwa Mozambique go sireletsa dikgatlhego tsa bone tsa itsholelo kgatlhanong le ditlhaselo tsa RENAMO.

Ntwa ya selegae ya Mozambique e fedile ka ngwaga wa 1992, morago ga go phutlhama ga kemo nokeng ya FRELIMO go tswa kwa Soviet Union le RENAMO go tswa Aforika Borwa. Dipuisano tsa kagiso di ne tsa simolola ka ngwaga wa 1990 ka tlhokomelo ya khansele ya dikereke ya Mozambique le puso ya Italy; dipuisano di ne tsa fela ka tumalano ya Roma ya kagiso, e e neng ya emisa ntwa. Ka ntlha ya tumalano ya Roma ya kagiso, mephato ya RENAMO e ne ya phatlaladiwa kgotsa ya tsenngwa mo sesoleng sa Mozambique le United Nations Operation in Mozambique (ONUMOZ) e ne ya tlhamiwa go thusa mo go ageng sešha dikago morago ga ntwa. Dikgogakgogano gareng ga RENAMO le FRELIMO di ne tsa simolola gape ka ngwaga wa 2013 go tsena 2018, se se baka gore RENAMO e simolole gape botsuolodi jwa yone. Kgotlhang e potlana e ya bobedi e ne ya fela ka tumalano ya kagiso ka ngwaga wa 2019.

## Metswedi
Morafe wa Baherero

Baherero ke morafe wa batho ba setlhopha  sa Bantu ba ba nnang mo dikarolong tsa Borwa jwa Aforika. Palo batho ya  Namibia ya ngwaga wa ketepedi ,masome a mabedi le boraro (2023 )e supile fa batho ba le dikete dile lekgolo masome a supa le borobabobedi, makgolo a robabongwe,masome a robabobedi le bosupa (178,987) kwa lefatsheng leo ele Baherero. Ba bua Seherero, puo ya se-Bantu. Le fa tota tota Baherero ba nna kwa Namibia, go nale bale mokawana ba ba nnang mo Botswana le Angola, le palo ee tsenang mo seatleng  kwa Aforika Borwa. Baherero ba ba mo Botswana le Aforika Borwa ba gorogile teng ka ntlha ya phudugu  ya ngwaga wa 1904-1908- e e bakilweng ke dikganyaolo tsa batho tse di ne di dirwa ke mmuso wa Jeremane.

## Tshoboko
Go farologana le Bantu ba eleng balemi ba go jela mo ganongo, baHerero bone ke barui gotswa go lowe. Ba itshetsa ka go rua kana go tlhokomela lerui. Maina a dikgomo aa dirisiwang ke barui baba farologaneng ba morafe o wa Bantu ,a supa gore badisa ba morafe o ba rekile  dikgomo  la bone kwa Cushitic kwa botlhaba jwa Aforika. Morago gago thibelela ga Bantu mo kgaolong ya Botlhaba jwa Aforika bangwe ba morafe o bane ba gasama le  kgaolo ya Borwa. Bopaki jwa puo bo supa fela gore morafe o wa Bantu o  tsere ngwao ya go gama dikgomo mo morafeng wa Cushitic , ele kago amana gago itsane kana ka mo morafeng wa Bakhoisan oo tsereng diphologolo tsa mogae le metlhala ya tlhokomelo mo bathon ba  pele ba Chusitic

Lefa ntswa baHerero ba fitlhelwa mo Namibia gona le batho fela bale bantsi ba morafe o mo  matsheng  a Botswana le  Angola. Mo Botswana Baherero ba fitlhelwa kwa Maun le dikgaolo tse di manapi. Mengwe ya metsana e e akeretsa Sepopa, Toromuja, Karee and Etsha. Bangwe ba morafe o ba fitlhelwa kwa Mahalapye, fa kwa Kgaolong ya BorwaBotlhaba ba fitlhelwa kwa Pilane. Gona gape le manotonyana mo Borwa jwa Kgalagadi ebong Tsabong,Omaweneno, Draaihoek le Makopong.

## Metswedi