Harriet Tubman

**Harriet Tubman** (yo o tshotsweng e le **Araminta Ross**, ka Mopitlo 1822  – Mopitlo a le some, 1913) e ne e le molweladitshwanelo tsa go fedisa bokgoba le molweladitshwanelo tsa loago wa Moamerika. Fa a sena go tshaba bokgoba, Tubman o ne a dira ditiro di ka nna lesome le boraro go namola batho ba ka nna masome a supa ba ba neng ba le makgoba, go akaretsa le ba lelwapa la gagwe le ditsala, a dirisa mafaratlhatlha a ba ba kgatlhanong le bokgoba le matlo a a babalesegileng a a itsiweng mmogo jaaka Seporo sa ka fa tlase ga lefatshe. Ka nako ya Ntwa ya Selegae ya Amerika, o ne a direla e le motlhotlhomisi yo o nang le tlhobolo le motsayaditlholwa wa Sesole sa Union. Mo dingwageng tsa gagwe tsa moragonyana, Tubman e ne e le molweladitshwanelo tsa basadi tsa go tlhopha.

Tubman o ne a tsholelwa mo bokgobeng kwa Dorchester County, kwa Maryland, mme o ne a itewa le go ketekwa ke batho ba ba neng ba mo dira lekgoba fa a sa ntse a le ngwana. Fa a sa ntse a le monnye, o ne a nna le ntho e e utlwisang botlhoko mo tlhogong fa molebeledi mongwe yo o galefileng a ne a latlhela bokete jo bo bokete jwa tshipi, a ikaeletse go itaya lekgoba le lengwe, mme a mo itaya boemong jwa seo. Kgobalo eno e ne ya dira gore a nne le sedidi, a nne le ditlhabi le go robala thata ka dinako tse dingwe, mme seo se ne sa diragala mo botshelong jwa gagwe jotlhe. Fa a sena go gobala, Tubman o ne a simolola go bona dipono tse di sa tlwaelesegang le ditoro tse okareng nnete, tse a neng a re ke diponelopele tse di tswang kwa Modimong. Maitemogelo ao, mmogo le tsela e a godisitsweng ka yone mo kerekeng ya Methodist, a ne a dira gore a nne motho yo o ineetseng mo bodumeding.

Ka 1849, Tubman o ne a tshabela kwa Philadelphia, mme a boela kwa Maryland go ya go namola lelwapa la gagwe ka bonako fela morago ga moo. Ka bonya, setlhopha se le sengwe ka nako, o ne a tlisa ba losika le ene go tswa mo bokgobeng, mme kgabagare a kaela batho ba bangwe ba le masomesome ba ba neng ba dirilwe makgoba go ya kwa kgololesegong. Tubman (kgotsa "Moses", jaaka a ne a bidiwa) o ne a tsamaya bosigo le ka sephiri se se feteletseng, mme moragonyana a re ga a ise a ke a latlhegelwe ke mopalami". Fa Molao wa Makgoba a a Tshabileng wa 1850 o sena go fetisiwa, o ne a thusa go kaela batho ba ba tshabileng kgakala kwa bokone go tsena kwa Borithane Bokone jwa Amerika (Canada), mme a thusa batho ba ba sa tswang go gololwa go bona tiro. Tubman o ne a kopana le John Brown ka 1858, mme a mo thusa go rulaganya le go thapa baemanokeng ba tlhaselo ya gagwe ya 1859 kwa Harpers Ferry.

Fa Ntwa ya Selegae e simolola, Tubman o ne a berekela Union Army, la ntlha e le moapei le mooki, mme morago ga moo e le motlhotlhomisi yo o nang le thobolo le motsayaditholwa. Ka ntlha ya kaelo ya gagwe ya go tlhasela kwa Combahee Ferry, e e neng ya golola batho ba ba fetang  makgolo a supa ba ba neng ba dirilwe makgoba, o tlotliwa thata jaaka mosadi wa ntlha go etelela pele letsholo la sesole le le tshwereng dibetsa kwa United States. Morago ga ntwa, o ne a rola tiro kwa legaeng la lelwapa mo lefelong le a neng a le rekile ka 1859 kwa Auburn, New York, koo a neng a tlhokomela batsadi ba gagwe ba ba tsofetseng gone. O ne a le matlhagatlhaga mo mokgatlhong wa basadi wa go tlhopha go fitlha bolwetse bo mo tshwara mme a amogelwa kwa legaeng la bagodi ba Maaforika a Amerika, le a neng a thusitse go le tlhoma dingwaga pele ga foo. Tubman o tsewa ka tlwaelo e le setshwantsho sa bopelokgale le kgololesego.

## Matsalo le lelwapa
thumb|Mmepe wa mafelo a botlhokwa mo botshelong jwa ga Tubman
Tubman o ne a tsholwa ke batsadi ba ba neng ba dirilwe makgoba, Harriet ("Rit") Green le Ben Ross. Rit o ne a dirwa lekgoba ke Mary Pattison Brodess (mme moragonyana morwawe e bong Edward). Ben o ne a dirwa lekgoba ke Anthony Thompson, yo o neng a nna monna wa bobedi wa ga Mary Brodess, mme yo o neng a na le tshimo e kgolo gaufi le Noka ya Blackwater mo kgaolong ya Madison kwa Kgaolong ya Dorchester, kwa Maryland.

Fela jaaka go ntse ka batho ba le bantsi ba ba neng ba dirilwe makgoba kwa United States, ga go itsiwe ngwaga o o tlhomameng kgotsa lefelo le Tubman a tsholetsweng kwa go lone. Tubman o begile ngwaga wa botsalo jwa gagwe e le 1825, fa setifikeiti sa gagwe sa loso se kwala 1815 mme leje la gagwe la lebitla le kwala 1820.[7] Baekerafi ya ga Tubman ya 2004 ya raditiragalo Kate Larson e kwala ngwaga e le 1822, go ikaegilwe ka tuelo ya mmelegisi le ditokomane tse dingwe di le mmalwa tsa hisitori, go akaretsa le papatso ya gagwe ya go tshaba.[1] Go ikaegilwe ka tiro ya ga Larson, dibuka tsa botshelo tsa bosheng di amogetse Mopitlwe 1822 jaaka nako e e ka nnang teng thata ya botsalo jwa ga Tubman.[8][9][10]

Nkoko wa ga Tubman wa ga mmaagwe, e bong Modesty, o ne a goroga kwa U.S. ka sekepe sa makgoba se se tswang kwa Afrika; ga go na tshedimosetso epe e e leng teng ka bagologolwane ba gagwe ba bangwe.[11] Fa a ne a sa ntse a le ngwana, Tubman o ne a bolelelwa gore o ne a lebega a tshwana le motho wa Ashanti ka ntlha ya dinonofo tsa gagwe, le fa go se na bosupi jo bo bonweng jo bo tlhomamisang kgotsa jo bo ganetsang losika lono.[12] Mmaagwe, Rit (yo o ka tswang a ne a na le rraagwe yo mosweu),[12][13] e ne e le seapei sa lelapa la ga Brodess.[14] Rraagwe, Ben, e ne e le radikota yo o nang le bokgoni yo o neng a laola tiro ya dikota mo tshimong ya ga Thompson.[12] Ba ne ba nyalana ka 1808, mme go ya ka direkoto tsa kgotlatshekelo, ba ne ba nna le bana ba le robongwe mmogo: Linah, Mariah Ritty, Soph, Robert, Minty (Harriet), Ben, Rachel, Henry, le Moshe.[15]

Rit o ne a kgaratlha thata go boloka lelapa la gagwe le le mmogo fa bokgoba bo ne bo tshosetsa go le kgaoganya. Edward Brodess o ne a rekisa barwadie ba bararo (Linah, Mariah Ritty le Soph), a ba kgaoganya le lelapa go ya go ile.[16] Fa mogwebi mongwe go tswa kwa Georgia a ne a atamela Brodess ka go reka morwa yo mmotlana wa ga Rit, Moses, o ne a mo fitlha kgwedi, a thusiwa ke batho ba bangwe ba ba neng ba dirilwe makgoba le batho ba ba golotsweng mo setšhabeng.[17] Ka nako nngwe o ne a lebana le Brodess ka thekiso. Kwa bofelong, Brodess le "monna wa Georgia" ba ne ba tla go ya kwa mafelong a makgoba go tshwara ngwana, kwa Rit a neng a ba raya a re, "Lo setse morwaake morago; mme monna wa ntlha yo o tsenang mo ntlong ya me, ke tla mo kgaoganya tlhogo."[18] Brodess o ne a boela morago mme a tlogela thekiso. Bakwadi ba dibuka tsa botshelo jwa ga Tubman ba dumalana gore dikgang tse di anelwang ka tiragalo eno mo lelapeng di ne tsa tlhotlheletsa tumelo ya gagwe mo dikgonagalong tsa go gana.[19][20]

## Bongwana
Mmaagwe Tubman o ne a abetswe "ntlo e kgolo"[21][7] mme o ne a na le nako e e tlhokegang ya lelapa la gagwe; ka ntlha ya moo, fa a sa ntse a le ngwana Tubman o ne a tlhokomela morwarraagwe yo mmotlana le lesea, jaaka go ne go tlwaelegile mo malapeng a magolo.[22] Fa a le dingwaga di le tlhano kgotsa thataro, Brodess o ne a mo thapa go nna mooki wa mosadi mongwe yo o bidiwang "Mohumagatsana Susan". Tubman o ne a laelwa go tlhokomela lesea le go tshikinya sehuba fa se ntse se robetse; fa lesea le tsoga le lela, Tubman o ne a itewa. Moragonyana o ne a bolela letsatsi le le rileng le a neng a itewa makgetlo a le matlhano pele ga sefitlholo. O ne a rwala mabadi ano botshelo jwa gagwe jotlhe.[23] O ne a bona ditsela tsa go gana, jaaka go tshaba malatsi a matlhano,[24] go apara diaparo tse di farologaneng jaaka tshireletso kgatlhanong le go itewa, le go lwantsha.[25]

Gape mo bongwaneng jwa gagwe, Tubman o ne a romelwa go ya go direla mojadi yo o bidiwang James Cook.[26] O ne a tshwanelwa ke go tlhola dirai tsa gagwe tsa muskrat mo ditlhabeng tse di gaufi, tota le morago ga go tsenwa ke bolwetse jwa mmoko. O ne a lwala thata jaana mo e leng gore Cook o ne a mo busetsa kwa Brodess, kwa mmaagwe a neng a mo amusa gone gore a boele a nne le botsogo jo bo siameng. Brodess o ne a mo thapa gape. O ne a bua moragonyana ka go tlhologelelwa gae ga gagwe ga bongwana, a ipapisa le "mosimane yo o mo Nokeng ya Swanee", e leng tshupo ya pina ya ga Stephen Foster ya "Old Folks at Home".[27] Fa a ntse a gola le go nna le maatla, o ne a abelwa tiro ya tshimo le ya sekgwa, a kgweetsa dikgomo, a lema le go goga dikota.[28]

Fa a ne a le mo dingwageng tsa bolesome, Tubman o ne a gobala thata mo tlhogong fa a ne a amega mo kganetsanong fa gare ga molebedi le lekgoba la monna le le neng le tshabile kwa tirong kwantle ga tetlelelo mme le ile kwa lebentleleng.[29] Fa Tubman le ba bangwe ba ntse ba leka go sireletsa monna yono mo molebeding yono, molebedi yono o ne a latlhela motlhanka yono bokete jwa tshipi jwa dikilogerama di le pedi. Bokete bo ne jwa itaya Tubman boemong jwa seo, jo a neng a re "bo thubile legata la me". A tswa madi e bile a idibetse, o ne a busediwa kwa ntlong ya lekgoba la gagwe mme a robadiwa mo setulong sa sediriswa sa go loga,[29] kwa a neng a nna teng ntle le tlhokomelo ya kalafi malatsi a mabedi.[30] Morago ga moo mmaagwe Tubman o ne a letlwa go mo tlhokomela. Tubman o ne a nna mo seemong sa go idibala dibeke di le dintsi morago ga tiragalo eno.

Morago ga tiragalo eno Tubman o ne a opiwa ke tlhogo e e botlhoko thata gangwe le gape.[31] Gape o ne a simolola go tshwarwa ke seterouku mme go ne go lebega a ne a tla wa a idibetse, le fa gone a ne a bolela gore o lemoga dilo tse di mo dikologileng fa a ntse a lebega a robetse. Larson o akantsha gore a ka tswa a ne a na le bolwetse jwa go wa ga lobe lwa nakwana, gongwe ka ntlha ya kgobalo ya boboko;[32] Clinton o akantsha gore boemo jwa gagwe e ka tswa e ne e le bolwetse jwa go robala kgotsa cataplexy.[33] Go tlhatlhobiwa ga bolwetse jono ga go kgonege ka ntlha ya go tlhoka bosupi jwa kalafi jwa segompieno, mme boemo jono bo ne jwa nna le ene botshelo jotlhe jwa gagwe.[34]

Morago ga go gobala ga gagwe, Tubman o ne a simolola go bona dipono le ditoro tse di tlhamaletseng, tse a neng a di ranola e le ditshenolo tse di tswang kwa Modimong. Maitemogelo ano a semowa a ne a ama botho jwa ga Tubman thata mme o ne a nna le tumelo e e tseneletseng mo Modimong.[35] Le fa Tubman a ne a sa itse go bala le go kwala, o ne a bolelelwa dikgang tsa Baebele ke mmaagwe mme go ka direga gore o ne a tsena kereke ya Methodist le ba lelapa la gagwe.[36][37] Tlhotlheletso ya masaitsiweng e ne ya kaela ditiro tsa gagwe.[38] O ne a gana dithuto tsa bareri ba basweu ba ba neng ba rotloetsa batho ba ba neng ba dirilwe makgoba gore e nne batswasetlhabelo ba ba sa direng sepe le ba ba ikobelang batho ba ba neng ba ba gweba le go ba dira makgoba; go na le moo o ne a bona kaelo mo dipolelong tsa Tesetamente e Kgologolo tsa kgololo. Tebo e ya bodumedi e ne ya mo tlhotlheletsa go dira ditiro tsa gagwe mo botshelong jwa gagwe jotlhe.[39]

## Lelwapa le monna wa ntlha
Anthony Thompson o ne a solofetsa go tlhokomologa rraagwe Tubman a le dingwaga di le 45. Fa Thompson a sena go swa, morwawe o ne a latela tsholofetso eo ka 1840. Rraagwe Tubman o ne a tswelela go dira jaaka mofopholetsi wa dikota le foromane wa lelapa la ga Thompson.[40] Moragonyana ka dingwaga tsa bo 1840, Tubman o ne a duela mmueledi wa mosweu didolara di le tlhano (tse di lekanang le $170 ka 2024) go batlisisa maemo a semolao a ga mmaagwe, Rit. Mmueledi o ne a lemoga gore Atthow Pattison, rraagwemogolo wa ga Mary Brodess, o ne a supa mo tesetamenteng ya gagwe gore Rit le ope wa bana ba gagwe ba tla bolawa fa ba le dingwaga di le 45, le gore bana bape ba ba tla tsholwang morago ga gore a fitlhelele dingwaga di le 45 ba tla tsholwa ba gololesegile. Malapa a ga Pattison le Brodess a ne a tlhokomologa taelo eno fa ba ne ba rua lelapa le le neng le dirilwe makgoba, mme go tsaya kgato ya semolao go e diragatsa e ne e le tiro e e neng e sa kgonege mo go Tubman.[41][42]

Mo e ka nnang ka 1844, o ne a nyala John Tubman, monna wa montsho yo o gololesegileng.[43] Le fa go sa itsiwe go le kalo ka ene kgotsa ka nako ya fa ba ne ba le mmogo, kopano e ne e raraane ka ntlha ya boemo jwa gagwe jwa go nna lekgoba. Boemo jwa ga mmè bo ne bo laela jwa bana, mme bana bape fela ba ba neng ba tsholwa ke Harriet le John ba ne ba tla dirwa makgoba. Manyalo a a ntseng jalo a a tlhakaneng – batho ba ba gololesegileng ba mmala ba nyala batho ba ba dirilweng makgoba – e ne e se selo se se sa tlwaelegang kwa Eastern Shore ya Maryland, kwa ka nako eno, halofo ya baagi ba bantsho e neng e gololesegile. Bontsi jwa malapa a Maaforika le Maamerika a ne a na le maloko a a gololesegileng le a a dirilweng makgoba. Larson o akantsha gore ba ka tswa ba ne ba rulagantse go reka kgololesego ya ga Tubman.[44]

Tubman o ne a fetola leina la gagwe go tswa go Araminta go nna Harriet ka bonako fela morago ga lenyalo la gagwe, le fa nako e e tlhomameng e sa tlhaloganyesege. Larson o akantsha gore seno se diragetse fela morago ga lenyalo,[43] mme Clinton o akantsha gore se ne sa tsamaisana le maano a ga Tubman a go tshaba bokgoba.[45] O ne a amogela leina la ga mmaagwe, gongwe e le karolo ya go sokologela mo bodumeding, kgotsa go tlotla wa losika yo mongwe.[43][45]

## Go falola bokgoba
thumb|Kitsiso e e neelang tuelo ya US$100 (e e lekanang le $3,780 ka 2024) mongwe le mongwe wa go tshwara le go busetsa "Minty" (Harriet Tubman) le bomorwarraagwe e bong Henry le Ben
Ka 1849, Tubman o ne a lwala gape, mme seno sa dira gore a se ka a tlhola a le botlhokwa mo barekising ba makgoba. Edward Brodess o ne a leka go mo rekisa, mme a se ka a bona moreki.[47] A mo galefetse ka ntlha ya go leka go mo rekisa le ka go tswelela go dira ba losika lwa gagwe makgoba, Tubman o ne a simolola go rapela Modimo gore a dire gore Brodess a fetole ditsela tsa gagwe.[48] O ne a re moragonyana: "Ke ne ka rapelela mong wa me bosigo jotlhe go fitlha ka la ntlha la Mopitlwe; mme nako yotlhe o ne a tlisa batho go nteba, le go leka go nthekisa." Fa go ne go lebega e kete go ne go wediwa thekiso, Tubman o ne a fetola thapelo ya gagwe: "Ka ntlha ya Mopitlwe ke ne ka simolola go rapela, 'Oh Morena, fa e le gore ga o kitla o fetola pelo ya monna yoo, mmolaye, Morena, mme o mo ntshe mo tseleng'."[49] Beke moragonyana, Brodess o ne a tlhokafala, maikutlo.[50]

Jaaka mo mafelong a le mantsi a bodulo, loso lwa ga Brodess lo ne lwa oketsa kgonagalo ya gore Tubman a rekisiwe mme lelapa la gagwe le kgaogane.[51] Motlholagadi wa gagwe, Eliza, o ne a simolola go bereka go rekisa batho ba lelapa ba ba neng ba dirilwe makgoba.[52] Tubman o ne a gana go emela lelapa la ga Brodess go swetsa ka phelelo ya gagwe, le fa monna wa gagwe a ne a leka go mo kganela.[53] Moragonyana o ne a re "go ne go na le sengwe sa dilo tse pedi tse ke neng ke na le tshwanelo ya go di bona, kgololesego kgotsa loso; fa ke ne ke sa kgone go nna le sengwe, ke ne ke tla nna le se sengwe".[54]

Tubman le bomorwarraagwe, Ben le Henry, ba ne ba falola bokgoba ka Lwetse 17, 1849. Tubman o ne a thapilwe ke Anthony Thompson (morwa wa mong wa pele wa ga rraagwe), yo o neng a na le tshimo e kgolo mo lefelong le le bidiwang Poplar Neck mo Caroline County e e mabapi; Ka gonne ba ne ba thapilwe, gongwe Eliza Brodess o ne a sa lemoge gore go se nne teng ga bone ke maiteko a go tshaba ka lobaka lo lo rileng. Dibeke tse pedi morago ga foo, o ne a tsenya kitsiso ya go tshaba mo Cambridge Democrat, a neela tuelo ya go fitlha go US$100 mongwe le mongwe (e e lekanang le $3,780 ka 2024[46]) fa ba ka tshwarwa le go boela kwa bokgobeng.[56] Fa ba sena go tsamaya, bomorwarraagwe Tubman ba ne ba akanya gape. Ben a ka tswa a ne a ikwatlhaela go bo a ile a tlogela mosadi wa gagwe le bana ba gagwe. Banna ba babedi ba ne ba boela morago, ba pateletsa Tubman go boela le bone.[57][58]

Nako nngwe ka Diphalane kgotsa Ngwanaitseele, Tubman o ne a tshaba gape, mo lekgetlong leno a se na bomorwarraagwe.[54][59] Pele a tsamaya o ne a opela pina ya go laelana go supa maikaelelo a gagwe, e a neng a solofela gore e tla tlhaloganngwa ke Mary, lekgoba ka ene le le ikanyegang: "Ke tla kopana le wena mo mosong", o ne a opela a re, "Ke tlametswe go ya kwa lefatsheng le le solofeditsweng."[60] Fa tsela ya gagwe e e tlhomameng e sa itsiwe jaaka Tub the Under network. Tsamaiso eno e e sa tlhomamang e ne e bopilwe ke batho bantsho ba ba gololesegileng le ba ba dirilweng makgoba, batho ba basweu ba ba neng ba fedisa puso le balweladitshwanelo ba bangwe. Ba ba neng ba tlhagelela thata mo gare ga batho ba morago kwa Maryland ka nako eo e ne e le Ba-Quaker (maloko a Mokgatlho wa Bodumedi wa Ditsala). Lefelo la Preston gaufi le Poplar Neck le ne le na le setšhaba se segolo sa Ba-Quaker mme gongwe e ne e le lefelo la ntlha le le botlhokwa la go ema ka nako ya fa Tubman a ne a tshaba.[61] Go tswa foo, gongwe o ne a tsaya tsela e e tlwaelegileng ya batho ba ba neng ba tshaba bokgoba – kwa bokonebotlhaba go bapa le Noka ya Choptank, go feta kwa Delaware, mme morago a ya kwa bokone go tsena mo Pennsylvania.[62] Leeto la dikilometara di ka nna 145 ka maoto le ka bo le tsere malatsi a a fa gare ga matlhano le dibeke di le tharo.[63]

Tubman o ne a tshwanelwa ke go tsamaya bosigo, a kaelwa ke North Star mme a leka go tila batshwari ba makgoba ba ba neng ba tlhoafaletse go kokoanya dituelo tsa makgoba a a tshabileng.[64] "Batshwari" mo Seporong sa Ka fa Tlase ga Lefatshe ba ne ba dirisa tsietso go itshireletsa. Fa ba ema go sa le gale, mohumagatsana wa ntlo o ne a laela Tubman gore a feele jarata gore go lebege a berekela lelapa. Fa go nna bosigo, lelapa le ne la mo fitlha mo kolotsaneng mme la mo isa kwa ntlong e e latelang ya botsalano.[65] Ka ntlha ya go tlwaelana le dikgwa le ditlhatsana tsa kgaolo, go ka direga gore Tubman o ne a iphitlha mo mafelong ano motshegare.[62] Dintlha tsa loeto lwa gagwe lwa ntlha ga di itsiwe; ka gonne batho ba bangwe ba ba neng ba tshaba bokgoba ba ne ba dirisa ditsela tseo, Tubman ga a ka a di tlotla go fitlha moragonyana mo botshelong.[66] O ne a kgabaganyetsa kwa Pennsylvania a ikutlwa a imologile le go tshoga, mme a gakologelwa maitemogelo ao dingwaga moragonyana:

Fa ke fitlhela ke kgabagantse mola oo, ke ne ka leba diatla tsa me go bona gore a ke motho yo o tshwanang. Go ne go na le kgalalelo e e ntseng jalo mo godimo ga sengwe le sengwe; letsatsi le ne la tla jaaka gauta mo ditlhareng, le mo godimo ga masimo, mme ke ne ka ikutlwa e kete ke kwa Legodimong.[67]

## Metswedi