Molao wa Kabo ya Naga wa 1930

thumb|Lefelo le Zimbabwe e leng mo go lone (le bontshitswe ka mmala o mohibidu o o tseneletseng) mo kontinenteng ya Afrika ka 1914 (dikolone tse dingwe tsa Boritane, mebusomegolo kgotsa dinaga tse di sireleditsweng ka mmala o mohibidu o o phatsimang); ka nako eo e ne e itsege e le Southern Rhodesia.
**Molao wa Kabo ya Naga wa 1930** o ne wa dira  gore go nne kgatlhanong le molao gore Maaforika a reke lefatshe kwa ntle ga Mafelo a a tlhomilweng a Theko ya Baagi mo kgaolong ya  Rhodesia Borwa, se ga jannong e leng  Zimbabwe .  Pele ga molao wa 1930, lefatshe le ne le sa fitlhelelwe phatlalatsa ke baagi,  gape go ne go sena dikgoreletsi tsa semolao tsa go nna mong wa lefatshe.  Molao o ne wa fetisiwa ka fa tlase ga puso ya bokoloniale ya Borithane go leka go thibela go latlhegelwa ke taolo ya puso mo bathong ba ba tlholegileng mo kgaolong eo. 

Molao o ne wa isa kwa go nneng le batho ba le bantsi thata kwa Native Reservations, le go lekanyetsa go fitlhelela ga Maaforika kwa lefatsheng la boleng jo bo neng jwa felela ka go se lekalekane go go golo ga ikonomi le loago. Ditlamorago tsa Molao wa The Land Apportionment Act wa 1930 di ka bonwa mo molaong o o fetisitsweng go rarabolola mathata a o a tlhodileng, jaaka Native Land Husbandry act ya bo1950, e e neng gape ya pateletsa go kgaoganngwa ga lefatshe le go lekanyetsa ditshono tsa batho ba ba tlholegileng kwa Borwa jwa Rhodesia. Morago ga boipuso, phetolo ya lefatshe e tsweletse go nna e le botlhokwa mo Zimbabwe, jaaka tsamaiso ya ga jaana e dira go tlhalosa boswa jwa lefatshe mo ngwagakgolong wa masome a mabedi le bongwe. 3]

## Ditshwanelo tsa lefatshe pele ga 1930
thumb|Folaga ya Borwa jwa Rhodesia ka fa tlase ga British South Africa Company, mmogo le letshwao.

Batho ba ba farologaneng ba Banthu ba ba kwa borwa ba ne ba nna kwa Matabele le Mashonalands (e jaanong e itsegeng e le Zimbabwe) ka diketekete tsa dingwaga go ya ka bosupi jo bo epolotsweng le go ribololwa ga dilo tsa bogologolo tsa ditso tsa gone jaanong tse di akaretsang makgolo a le robongwe a dingwaga a a fetileng. Go na le bosupi jwa DNA jo bo bolokilweng jwa batho ba Aforika go dikologa matlotla a Great Zimbabwean go sale gale ka bo1500 le dipego tse di farologaneng tsa histori ya molomo tsa merafe di bontsha setshwantsho sa mafelo a baagi ba tlholego le lefatshe la nako e e fetileng. Beng ba lefatshe ba batho ba ba neng ba lema ba ne ba na le lefatshe le le tlwaelegileng la morafe le le neng le dirisediwa go itshedisa le go dira kgwebo le badisa. Batho ba ne ba atlega mo kagong e ya lefatshe fa ba ntse ba epa gouta, kopore le dinaka tsa tlou go dira kgwebo ya go ananya le dikgosi tsa bogologolo tsa China ka nako ya Bogosi jwa Zimbabwe (matlotla a Zimbabwe e Kgolo). Go ribololwa le go nna ga barongwa ba Bakeresete ba kwa Yuropa kwa bofelong jwa lekgolo la bo19 la dingwaga go ne ga oketsa palo ya batswakwa thata, mme bontsi jwa batswakwa bano ba basha ba ne ba fitlhela tlelaemete e e tsiditsana mo mafelong ao.Le fa ditumelelano le ditumalano le dikgosana tsa merafe di ne di bopa bontsi jwa ditumalano tsa semolao mo mafatsheng ano a merafe ya selegae mo dingwageng tse dintsi tsa lekgolo la bo 18 le la bo 19 la dingwaga, e ne e se go fitlha go kgaoganngwa le go lwela Aforika morago ga Khonferense ya Berlin ya 1884 fa taolo ya kgaolo e ne ya fetoga go tswa go puso ya selegae (ya selegae) go ya puso ya bokoloniale (ya seeng). Bokoloniale gape bo ne jwa sutisa maatla go tswa go baagi ba selegae go ya kwa mebusong ya bokoloniale ya dinaga di sele ka tshegetso ya sesole go tswa kwa ditšhabeng tsa bokoloniale go sireletsa dikolone tsa bone. Molao o o tlwaelegileng (wa Yuropa wa Boritane) o ne wa emisetsa molao wa tlholego (wa Afrika). Setšhaba sa Boritane sa bokapitalisi, se se neng se sa ntse se le mo dikgatong tsa pele ga tsa madirelo, se ne sa senka ditsela tsa temothuo tsa go itshedisa mo dikoloning tsa sone mmogo le ditsela tse dingwe tsa go di dirisa. Ka 1889 Boritane e ne ya neela dikhampani tse pedi tumelelo ya segosi e e neng ya kopanngwa go bopa Khampani ya Boritane ya Afrika Borwa e le tsela ya go gapa khumo ya Mmusomogolo. Se se ne sa dira gore mafatshe a bagologolwane a dirisiwe jaaka didiriswa tsa go bona poelo ya ikonomi ka go lema kgotsa go epa meepo go baagi ba ba tlang ba Yuropa kwa Zimbabwe. 1]

Rhodesia Borwa e ne e le ka fa tlase ga taolo ya British South Africa Company go simolola ka dingwaga tsa bo 1890 mme ya nna kolone ya Boritane e e ipusang ka boena ka 1923. [1] [2] Ka nako e e neng e isa kwa Molaong wa Kgaoganyo ya Lefatshe wa 1930, go ne go se na dikgoreletsi tsa semolao tsa go nna le lefatshe ke Maaforika a bantsho. [3] Karolo ya 83 le 81 ya Southern Rhodesia Order in Council e ne e tlhomile tshwanelo ya batho ba ba tlholegang mo nageng go nna le lefatshe mo kgaolong, mme gape e tlhomile maikarabelo a puso ya bokoloniale go tlamela baagi ba kgaolo ka lefatshe. 3][4]

Le fa go ntse jalo, seo se ne se sa reye gore batho ba ba tlholegang mo Afrika ba ne ba kgona go bona naga motlhofo. Ka 1919, Southern Rhodesia Privy Council e ne ya tsaya dikgato tsa go lekanyetsa go rekwa ga lefatshe go batswakwa ba bantsho fela ba Aforika Borwa, ba ba neng ba bonwa jaaka ba ba nang le bokgoni jwa go nna le lefatshe ka bongwe. Khansele e ne e akantse gore go kopana le bajaki ba basweu mo Aforika Borwa go dirile gore bajaki bano ba kgone go tshegetsa mogopolo wa go nna le lefatshe ka bongwe, go na le go nna le lefatshe la morafe. Lekgotla la Puso le ne la rekisa lefatshe leno ka tlhotlhwa e e kwa godimo, le sa letlelele Maaforika a lefelo leo go le reka, mme gape le ne la batla dikakantsho tsa gore barongwa ba nne le lefatshe pele ba letla gore le rekwe. 3]

Go ne go le thata go bona dikakantsho tseno ka gonne barongwa ba ne ba na le go ntsha dikakantsho tse di sa siamang ka maiteko a go boloka taolo ya bodumedi mo phuthegong ya bone. Ka nako e e tshwanang, British South African Company e e neng e rwele maikarabelo a go tsamaisa kgaolo e ne ya gana go rekisetsa batho ba bantsho ba Aforika lefatshe, ka go gana go amogela Southern Rhodesia Order ya 1898.[ Go tsibogela seo, Maaforika a ne a simolola go reka lefatshe ka tlhamalalo go tswa go baagi ba basweu kgotsa ka batho ba boraro. Ba ba rekileng lefatshe ka mokgwa ono ba ne ba tshwanela go reka ka tlhotlhwa e e kwa godimo le go duela makgetho go baemedi ba lefatshe, mme ba ne ba na le go huma go feta baagi ba Aforika ka kakaretso. Karolo eno ya baagi gantsi e ne e le ba ba neng ba thapilwe mo maemong a a duelang madi a a kwa godimo jaaka barutabana ba katekasima ba ba amanang le barongwa; go reka lefatshe go ne ga letla batho bano go kgobokanya khumo le metswedi e mentsi go feta ba bangwe mo setšhabeng. [ 3]

## Molao wa Kabelo ya Lefatshe wa 1930: tiragatso
**<big>Go gatelela gore go nne le dithibelo tsa semolao</big>**

Fa temothuo e ntse e gola e nna botlhokwa mo ikonoming ya Borwa jwa Rhodesia, baagi ba basweu ba ne ba simolola go bona tlwaelo ya go itshedisa le temothuo ya sekale se sennye jaaka tiriso e e sa tshwanelang ya lefatshe la temo. 9] Ka ntlha ya gore go ne ga lemogiwa gore go ntshiwa ga diminerale go ne go sa tlise poelo e ntsi, lefatshe le ne la nna thoto e e tlhwatlhwakgolo go gaisa mo baaging ba basha.[ 10] Beng ba lefatshe ba bantsho ba ne ba tshwantshiwa jaaka ba ba sa kgoneng go dira seo bajaki ba basweu ba neng ba se tsaya e le tiriso e e nang le poelo, mme bajaki bano ba ne ba simolola go kgarameletsa pele go se kgaogane fela mme gape le go fitlhelela lefatshe le le oketsegileng go tlhabolola temothuo.[ 9] Ga se baagi botlhe ba basweu ba ba neng ba rotloetsa go kgaoganngwa ga lefatshe ka mabaka a bomorafe; mme ka nako eo go ne go na le ba bangwe ba ba neng ba tshitshinya go kgaoganngwa ga molao jaaka mokgwa wa go thibela ditatlhegelo tsa isagwe mo go tsholeng lefatshe la Aforika ka go beela lefatshe kwa thoko fela go dirisiwa ke Aforika. [ 9] Ditokomane ka nako eo gape di bua ka karolo ya baagi ba Aforika ba ba amogetseng Molao wa 1930, ka mabaka a gore o tla ba fa phitlhelelo e e okeditsweng ya go nna le lefatshe le gore go kgaogana go tla itshupa go le mosola e seng fela go baagi ba basweu. [ 9]

Ka 1894, ya ntlha ya dikhomishene tsa lefatshe tse dintsi e ne ya tlhomiwa go samagana le dikgang tse di amanang le go nna mong wa lefatshe la Maaforika le basweu. Ditlamorago tsa seno, go tlhongwa ga mafelo a mabedi a a neng a kgaogantswe le naga gore a dirisiwe ke batho ba ba tlholegileng koo, go ne ga dira gore go nne le dikhuduego di le mmalwa ka 1896 tse di neng tsa senola botlhokwa jwa go netefatsa gore batho ba ba tlholegileng koo ba nna le lefatshe le le tshwanetseng. [ Se se ne sa felela ka go tlhongwa ga Mafelo a Tshomarelo a Baagi, a a neng a tlhalosiwa ntle le go tlhaloganya lefelo la lefelo mme ka jalo a tlhamilwe ka dikaelo tse di thulanang. 7] Ka 1925, Khomišene ya Morris Carter e ne ya swetsa gore tharabololo e e maleba ya dikgang tsa kabo ya lefatshe e ne e le kgaogano e e feletseng ya beng ba lefatshe magareng ga batho ba basweu le bantsho. [ Seno se ne sa felela ka Molao wa Kabelano ya Lefatshe wa 1930, o o neng wa fetisiwa ke Lekgotla la Kgotla la Kgotla la Kgotla la Rhodesia Borwa mo ngwageng oo mme wa amogelwa ke puso ya Boritane ka 1931. 1]

**<big>Tiragatso</big>**

Molao wa Land Apportionment Act wa 1930 o ne wa kgaoganya beng ba lefatshe ka go kgaoganya mafelo a a rileng mo nageng gore e nne a beng ba lefatshe la basweu kgotsa la Maaforika. Molao o ne wa beela thoko diheketara di le dimilione di le 19.9 tsa baagi ba basweu ba Yuropa, ka diheketara di le dimilione di le 3 tse di neng di tserwe ke baagi ba ba tlholegileng koo; dimilione di le 3 tseno moragonyana di ne tsa atolosiwa go nna diheketara di le dimilione di le 8.8, mme go ise go ye kae e ne ya nna lefatshe le le nosi le le neng le le kwa ntle ga mafelo a a neng a beetswe thoko le le neng le le teng mo diperesenteng di le 60 tsa baagi. Naga e e setseng e ne ya beelwa kwa thoko gore e dirisiwe mo nakong e e tlang. Ka nako ya fa molao o ne o fetisiwa, baagi ba Yuropa ba ne ba tsewa e le ba ba ka nnang 50 000 mme baagi ba ba tlholegileng koo ba ne ba lekanyediwa go nna batho ba le 1 081 000. 11] Baagi ba Yuropa ba ne ba fiwa bokana ka 50% ya lefatshe, fa baagi ba Aforika ba ne ba fiwa 29.8% ya lefatshe.[ 11]

Mafatshe a a abetsweng baagi ba basweu a ne a na le mmu o o nonneng le pula e ntsi, mme kwa bofelong a ne a bonwa jaaka mafatshe a a nang le bokgoni jwa ntshokuno e e kwa godimo. 10] Baagi ba ba neng ba nna mo mafelong a jaanong e neng e le a basweu fela ba ne ba patelediwa go tlogela ditshwanelo tsa bone tsa lefatshe mme ba ne ba solofetswe go nna mo mafelong a a neng a tletse thata.[ MaAforika a ne a letleletswe go reka lefatshe fela mo mafelong a a rekilweng ke Baaborijene, mafelo a a leng mo molelwaneng wa mafelo a Baaborijene ba neng ba a bolokile. Lefatshe le le neng le le teng go rekwa le ne le le kgakala le ditirelo tsa setegeniki le metswedi e e tlhokegang mo temothuong e e siameng, mme mangwe a ne a se na metsi kgotsa a ne a na le tshenyo e e feteletseng le kgogolego ya mmu. Mafatshe ano a ne a tsewa a le a boleng jo bo kwa tlase le boleng jo bo kwa tlase, mme ke batho ba le mmalwa fela ba ba neng ba kgona go bona lefatshe ka mekgwa eno. Bontsi jwa Maaforika ba ne ba patelediwa go bona lefatshe ka se se neng se itsege e le go nna le lefatshe ka tlwaelo kwa Native Reserves. 1]

Molao ka boone o ne wa fetolwa ka 1936 le 1941, mme wa tswelela go fetolwa gangwe le gape mo dingwageng tse di neng tsa latela. 11]

## Boswa le ditlamorago
thumb|Robert Mugabe, moporesidente wa pele wa Zimbabwe, yo go neng ga dirwa maiteko a go fetola molao wa go nna le lefatshe ka bo2000.
Ditlamorago tsa ka bonako

Molao wa Kabelano ya Lefatshe o ne wa lekanyetsa phitlhelelo ya lefatshe la boleng jo bo kwa godimo, mme wa felela ka go pitlagana ga Maaforika mo mafelong a ba tlholegileng mo go one, metswedi e e lekanyeditsweng le lehuma. [ Se se ne sa senya ikonomi ya tshomarelo ya selegae, go lekanyetsa kgatelopele ya loago kgotsa ikonomi ya Maaforika fa e ntse e letla baagi ba basweu go dira poelo. Molao o kwa bofelong o ne wa isa kwa go fokotsegeng ga ntshokuno ya temothuo ya merafe ya selegae, e e neng ya oketsa go se lekalekane go go golang. Seno se ne sa baka tlhaelo ya dijo mo mafelong a tshireletso, ka batho ba sa kgone go dira temothuo e e nang le poelo. Go dira dilo maswe le go feta, dikarolo tse dikgolo tsa lefatshe tse di neng di abetswe baagi ba basweu di ne di sa dirisiwe, mme di ne di tlogetswe di sa jalwa. Mo dingwageng tse di masome mabedi, Molao wa Kabelo ya Lefatshe o ne wa baka mathata a go nna le palo ya batho le tshenyo ya tikologo mo mafelong a tshireletso a batswakwa. 2]

Kwa ntle ga Native Reserves, Land Apportionment Act e ne ya lekanyetsa bokgoni jwa batho ba bantsho ba Aforika go nna mo ditoropong, ka gore lefatshe le le neng le le teng mo go bona le ne le golagane le Native Purchase Areas.[ Ditoropo le ditoropokgolo tsa ditoropo di ne tsa laolwa ke bajaki ba basweu, mme batho-bantsho ba Zimbabwe ba ba neng ba nna bontsi ba baagi ba ne ba patelediwa go nna mo metsesetoropong e e bokgakala jwa dikilometara go tswa mo ditoropong tse ba neng ba kgona go hira mo go tsone. Se se ne sa isa kwa tlhabololong ya ditoropo tsa Maaforika ba ba neng ba dira le go tlamela ditirelo kwa ditoropong tsa basweu, kgotsa ditoropo. 9] Ka jalo go fitlhelela lefatshe go ne go golagantswe le maiteko a bokoloniale, le bontsi jwa baagi ba basweu, go lekanyetsa go tsamaya le go nna ga Maaforika. [ 9]

**<big>Go Tlhotlheletsa Diphetogo</big>**

*Tshedimosetso go ya pele: Tokafatso ya lefatshe kwa Zimbabwe*

Dikgang tsa go nna mong wa lefatshe di tswelela go ama botshelo jwa sepolotiki le jwa loago. Jaaka Molao wa Kgaoganyo ya Lefatshe wa 1930 o ne wa itsetsepela mo hisetoring ya bodulo jwa basweu mo Borwa jwa Rhodesia, maiteko a go rarabolola mathata a e a tlhodileng a ne a tswelela go kgarameletsa pele kgaoganyo ya lefatshe le go lekanyetsa khudugo ya Maaforika. Ka 1951, bontsi jwa basweu ba ne ba fetisa Native Land Husbandry Act gore go nne le batho ba ba senang lefatshe ba ba neng ba tla thusa mo go tlhabologeng ga puso.[ Molao o ne gape wa tlhoma dikaelo tse di gagametseng ka ga phulo, kabelo ya lefatshe, le ditshwanelo tsa go nna mong wa lefatshe mo mafelong a tshireletso, ka tsholofelo ya go oketsa ntshokuno ya temothuo. Ditlamorago tsa seno e ne e le go tswelela go lekanyetsa beng ba lefatshe la Seaforika, le go oketsega ga go nna kgatlhanong le botsamaisi jwa baagi. 1]

Referendum ya Rhodesia ya 1969, eo mo go yone bajaki ba basweu ba neng ba leka go dira naga ya basweu ba bannye, e ne ya fetola molao wa 1930 ka go tsenya ditlaleletso jaaka Molao wa Beng ba Dithoto (Tshireletso ya Bonno), o o neng o neela batho ba morafe o o farologaneng le wa bontsi mo mafelong a a mabapi tshwanelo ya go tlosa batho ba morafe o o farologaneng le wa bontsi mo mafelong a a mabapi. Ka jalo, mong wa lefatshe wa montsho yo o dikologilweng ke beng ba lefatshe ba basweu o ne a ka kopiwa semolao go ikgaoganya le go tlogela ditshwanelo tsa gagwe tsa lefatshe go sireletsa beng ba lefatshe ba ba mo tikologong. Morago ga molao o o tshwanang le Molao wa Thoto ya Lefatshe wa 1969 o ne wa fetolwa moragonyana ka nako ya ntwa ya selegae ka 1977, go bula tsela ya go nna mong wa lefatshe la bantsho kwa ntle ga melelwane ya Molao wa Kgaoganyo ya Lefatshe wa 1930.[ Fa kgaratlho ya go batla boipuso go tswa mo bontsing jwa basweu e ntse e gola, kgang ya lefatshe e ne ya nna lefelo le le botlhokwa la tlhabololo ya bosetšhaba le botsuolodi. Fa ntwa ya Rhodesian Bush War e ya kwa bokhutlong, go ne ga buisanwa le ka ga diphetogo tsa lefatshe mo Tumalanong ya Lancaster House ya 1979 ka go tlhamiwa ga letlole le le neng le duela balemi ba basweu ba ba neng ba latlhegelwa ke lefatshe la bone mo pusong e e neng ya etelela pele diphetogo tsa lefatshe. 4]

Morago ga boipuso, go nna mong wa lefatshe le diphetogo tsa lefatshe di tsweletse go laola. Morago ga boipuso, go ne ga nna le kgatelelo e e golang ya go aba lefatshe ka tekatekano mo maitekong a go baakanya tshiamololo ya bokoloniale. 5] Balemirui ba basweu ba ne ba santse ba na le lefatshe le le sa lekanang le la bone, mme ba ne ba solegelwa molemo ke maemo a bone a a kwa godimo mo tlhagisong ya temothuo.[ Moporesitente wa maloba Mugabe o ne a tsaya dikgato tsa go fetisetsa go nna mong wa lefatshe go baagi ba bantsho morago ga boipuso, ka dipholo tse di farologaneng. Kgang e e ne ya gakala, ka dingwaga tsa bo 2000 ba bona maiteko a puso ya Zimbabwe, gammogo le balemirui, baša, le bagaka, go tsaya lefatshe go tswa go banni ba basweu. 2][3] Se se ne sa felela ka go gapiwa ga diheketara di le dimilione di le 10, kgotsa 90 lekgolong ya dipolase tsotlhe, kwa ntle ga tuelo go beng ba lefatshe ba ba neng ba tshotse diathikele.[ 5] Dikgang tse di amanang le tlhabololo ya lefatshe jaanong di ikaegile ka go lekalekanya kabo ya lefatshe le go tlhagisa ditharabololo tsa dingwagangwaga tsa go sa lekalekane ga lefatshe le le kgobokantsweng ke bajaki ba basweu le ba maemo a a kwa godimo mo pusong. [ 5]

## Dikitso