Barolong

**Barolong** (ba bidiwa /ˈrɒlɒŋ/; gape ba itsege jaaka **BaRolong**) ke setlhotshwana sa batho ba Batswana ba ba tlholegang kwa Botswana le Aforika Borwa, Namibia  le Lesotho.

## Tshilomologo ya mafoko
Leina la batho ba Rolong le simolotse mo go *kgosi* ya ntlha ya lotso (chief, kgosi) Morolong, yo o neng a tshela go tloga ka ngwaga wa sekete, makgolo mabedi le masome a supa go fitlhang ka ngwaga wa sekete, makgolo mabedi le masome a robabobedi (1270–1280). Lefoko la bogologolo la **, le le kayang go betla le go thula tshipi ka hamole, go dumelwa gore ke lone le le simolotseng leina la ga Morolong.

## Ditso

### Tshimologo
Bontsi jwa Batswana ba ka latedisa tshika ya bone go boela kwa Barolong, e e kwadilweng la ntlha ka ngwaga wa sekete, lekgolo le masome a matlhano (1150). Ka  ngwaga wa sekete le makgolo a mararo (1300,) Barolong ba ne ba le kwa borwabophirima jwa Teransefala; morago ga moo, ka ngwaga wa sekete le makgolo a mane(1400), ba ne ba fudugela kwa borwa mme ba nna fa gare ga Noka ya Molopo le ya Vaal.

Ka ngwaga wa sekete , makgolo mane le masome a matlhano (1450), setlhotshwana se sennye mo gare ga Barolong, se se neng se le kwa Magogoe, se ne sa tsaya boikarabelo jwa go tsaya loeto go ya kwa bokone bophirima go tsena mo Botswana. Barolong ba ba setseng ba ne ba araba ka "*Ba ka ya*" ("Ba ka tsamaya"), mme go tswa mo polelong e setlhopha sa baeti se ne sa nna lekala le le tlhomilweng le jaanong le bidiwang Bakaa. E se kgale morago ga moo, setlhopha sa bobedi se ne sa ikgaoganya le Barolong, le fa se ne se sa tsamaye mo tseleng e le nngwe le ya Bakaa, mme sa itlhoma jaaka Bakgwatheng kwa Molepolole ka ngwaga wa sekete, makgolo matlhano (1500).

### Bokolone le boefangele
Mo tshimologong ya dingwaga tsa sekete le makgolo a robabobedi (1800), baefangele ba Yuropa le Amerika ba ne ba rulaganya mekgatlho ya barongwa go tsamaya le go anamisa lefoko la Baebele, mmogo le go tlosa Ba-Rolong mo dingwaong tsa bone tse di neng di sa dumalane le ditumelo tsa bone tsa bodumedi, jaaka go duela magadi, go nyala basadi ba le bantsi, dingwao tsa go bitsa pula, le dikolo tsa thupiso. Mokgatlho wa Barongwa wa London (LMS), o o neng wa tlhamiwa ka ngwaga wa sekete, makgolo a supa, masome a robabongwe le botlhano (1795), le leloko le le tlhomologileng Robert Moffat o ne wa nna le tlhotlheletso e kgolo mo setšhabeng sa Rolong, segolobogolo mo thutong, kgwebisanong le itsholelong, le puo e e kwadilweng.

### Dipolase tsa Barolong
"Dipolase tsa Barolong" di ne di kaya lefatshe le le neng le le fa gare ga dikgaolo tsa Bangwaketse le Barolong go fitlha kwa bokhutlong jwa dingwaga tsa bo 1800 fa merafe e mebedi ya bofelo e ne e leka go batla go nna beng ba lone, mme ka ntlha ya seo sa dira gore le nne setlhogo sa kgotlhang fa Bechuanaland Protectorate e ne e tlhomiwa ka 1800. kgaolo e e tswang mo ditsong tse dintsi tsa Sotho-Tswana le Maburu, go tlhomamisa gore ke mang yo e leng mong wa lefatshe go ne ga itshupa go le thata.

E le tsela ya go rarabolola kgang e, Kgosi Montshiwa wa Barolong o ne a akanyetsa gore lefatshe leo le dirisediwe temo-thuo fela mme morago le abelwe batho ba ba nang le tshwanelo ya go nna le lefatshe. Le fa Barolong ba ne ba bona bong jwa lefatshe ka fa molaong ka 1892, Kokoano ya lefatshe ya Bechuanaland e ne e dumela gore go nna le lefatshe la tlhakanelo go botoka, ka batho ba lefatshe ba ne ba tsewa ba sa ipaakanyetsa go nna le lefatshe ka bongwe. Morago ga dipuisano tse di tseneletseng le Kokoano ya Lefatshe, ditsha tse di masome a mane le bongwe tsa lefatshe la temothuo di ne tsa hirisediwa maloko a maemo a a kwa godimo a bogosi (ka tlwaelo lelapa la kgosi), ba morago ga moo ba neng ba tla nna le maikarabelo a go di aba.

### Ditso tsa baagi

#### Dingwaga tsa bo 1880
Go nyala basadi ba le bantsi, tlala le malwetse di ne tsa dira gore go nne thata go bona palo e e nepagetseng ya batho ba Rolong, jaaka Claude Reignier Conder a ne a bega mo patlisisong ya gagwe ya 1887; mabaka ano a ne a dira gore go nne le go fetogafetoga mo go bonalang le mo go sa bonelwang pele ga palo ya batho. Kwa bokhutlong, go ne ga kwalwa phopholetso e e ka nnang ya baRolong ba le dikete tse lesome le botlhano kwa Bechuanaland.

#### Palobatho ya 1936
Ba-Rolong ba le dikete tse masome mabedi le bobedi ba ne ba kwalwa mo palong ya batho ya 1936 gore ba ne ba le ka fa tlase ga puso ya ga Kgosi Lotlamoreng Montshiwa, fa ba bangwe ba le dikete di ferabobedi ba ne ba lemogiwa gore ba nna kwa motseng o o fa gare wa Mafikeng. Dipalo tse, le fa go ntse jalo, ga di tlhomame ka gonne batho ba Rolong ba ba fetang dikete tse supa ba ne ba seyo ka nako ya go balwa, e leng se se amanang le go tsena sekolo, go dira ditiro tsa tiro, le go etela ba losika.

#### Palobatho ya 2022
Go kwadilwe ba-Rolong ba le dikete tse masome matlhano le boferabobedi, makgolo a ferabobedi, masome a matlhano le botlhano mo palong ya batho ya Botswana ya 2022, mme banna ba le dikete tse masome mabedi le boferabobedi, makgolo a ferabobedi, masome a marataro le motso mme basadi ba le dikete tse masome mararo, masome a mabedi le bone.

## Loago

### Puso

#### Lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga
Mo pegong ya gagwe ya 1887, Conder o ne a lemoga gore *[[morafe]]* wa Ba-Rolong, e leng mofuta wa puso ya bone, o ne o tshwana le puso ya segosi e e laolwang ke molaomotheo. Mogakolodi le tlhogo ya khansele ya selegae, baemedi ba le babedi ba ba tlhomilweng ke *kgosi*, ba direla motse le kgaolo nngwe le nngwe.

### Tatelano ya maemo a loago

#### Lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga
Popego ya loago ya Rolong e tshwana le ya ditlhopha tse dingwe tsa SeTswana, tatelano ya maemo e e ikaegileng ka khumo, go tswa mo go ba ba humileng go ya kwa go ba ba humanegileng. “Ba lelapa la segosi,” jaaka fa ba bidiwa ka dinako tse dingwe, ba akaretsa kgosi, lelapa la gagwe le baemedi ba gagwe ba ba tlhophilweng, ba bopa setlhopha se se humileng thata. Ba nna mo teng ga motse o mogolo, ba na le metlhape ya dikgomo, mme dikolotsana tsa bone di kgweediwa ke batlhanka. Batho ba temothuo ba latela bahumi; mo godimo ga go nna le tshiamelo ya go nna mo motseng o mogolo, gape ba nna le seabe ka tlhamalalo mo kgwebong le mo go direng dithoto. Badisa ke setlhopha sa bobedi se se kwa tlase mo maemong a loago a Rolong, mme ba na le maikarabelo a go disa meraka mo motseng o mogolo. Ba Makalahari ke bone ba ba senang maatla thata e bile ba humanegile thata. Ba itsege mo ditsong e le batsomi ba ba tsamayang ba nna mo bophirima jwa motse o mogolo.

#### Lekgolo la bomasome mabedi la dingwaga
Baefangele ba Yuropa ba ne ba na le seabe mo go tlhaloseng sesha tatelano ya loago ya Rolong mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 1940. Le fa khumo le tlhotlheletso di ne di tswelela go nna le seabe, gore a motho o rutegile, o na le dilo tsa botlhokwa tsa Yuropa, kgotsa o latela dingwao tsa setso tsa Rolong e ne ya nna dintlha tse di laolang maemo a motho mo setšhabeng.

## Itsholelo le kgwebisano
Merafe ya SeTswana, jaaka Barolong, Bagriqua, Batlhaping, di ne di gweba bogologolo pele ga Bayuropa ba etela Botswana. Molepolole, Letsha la Ngami le Noka ya Orange e ne e le ditsela tse di neng di ratiwa thata tsa kgwebo. Kgwebisano magareng ga merafe e ne e le kgapetsakgapetsa, fela tirisano le ditlhopha tse di kwa ntle ga kontinente e ne e sa tlwaelesega; le fa go ntse jalo, go ne ga batliwa dibaga, letsela le dikgapetla tsa lewatle fa go ne go tlhaga tshono ya go gweba le merafe e e seng ya baagisani. Didiriswa tsa tshipi le kopore, hematite, boboa, motsoko, dintša, tshipi, le lonaka lwa tlou e ne e le dithoto tse di tlwaelesegileng tsa kgwebo.

## Temothuo le go tsoma

### Temothuo
Ka ngwaga wa 1960, puso ya Botswana e ne ya rotloetsa gore go agiwe le go dirisiwa ditshilo. Se se ne sa felela ka koketsego ya go ntsha dijalo mo dipolaseng tsa Rolong.

### Go tsoma
Le fa go tsoma ga lelapa le ga motho a le esi go ne go letleletswe, ‘‘kgosi’’ e ne e na le taolo ya go simolola go tsoma mo go rulagantsweng le ditlhopha tse di rileng. Matsomo a a ntseng jalo a ne a tlamega, ka gonne gantsi a ne a tshwarwa pele ga ntwa e e neng e tla go oketsa maitsholo, mme ba ba neng ba sa tseye karolo ba ne ba tshosediwa ka kotlhao kgotsa loso. Go dikologa le go bolaya metlhape e megolo ya diphologolo e ne e le sekgele sa go tsoma moo ga setlhopha mo go rulagantsweng. ‘‘Kgosi’’ gantsi e ne e na le maikarabelo a go aba diphologolo tse di bolailweng mo letsomong.

Le fa go ntse jalo, ga se ka metlha matsomo ano a neng a diretswe go bolaya diphologolo. Go tila polao phatlalatsa, *kgosi* le *khuduthamaga* (bagakolodi ba sephiri) ba ne ba tla dirisa matsomo a go gogela le go bolaya ope fela yo ba mo batlang.

## Thuto

### Dikolo tsa barongwa
Mokgatlho wa Barongwa wa London o ne wa tlhoma bontsi jwa dikolo tsa bogologolo tsa Botswana. Go buisa, go kwala le dikwalo di ne tsa tsenngwa mo lenaaneng la ntlha. Ka dingwaga tsa bo 1860, fa metse e megolo le ditoropo di ne di na le dikolo tse di matlhagatlhaga, baithuti ba ne ba rutwa dithuto tse di farologaneng jaaka dipalo, Setswana, ditso, thuto ya lefatshe, le itsholelo ya mo gae (ke basetsana fela ba ba neng ba letleletswe go tsena setlhopha se). Thuto kwa tshimologong e ne e lekanyeditswe fela go ba segosi le malapa a mangwe a a nang le tlhotlheletso ka ntlha ya dituelo, mme seno se ne sa dira gore bahumanegi ba se ka ba kgona go e duelela. Le fa madi a ne a newa ke malapa a Batswana go amogelwa, boleng jwa thuto le barutabana bo ne bo le kwa tlase ka ntlha ya go tlhoka madi mo letlhakoreng la mekgatlho ya barongwa.

Le fa go ntse jalo, ga se lelapa lengwe le lengwe la Motswana le le neng le tshegetsa go bulwa ga dikolo tseno tsa borongwa, ka gonne bana ba ne ba solofetswe go wetsa ditiro tsa mo gae le tsa temothuo motshegare. Ka sekai, go ne go lebeletswe gore basimane ba tlhokomele dikgomo kwa mafelong a ba neng ba abetswe one motshegare. Go rarabolola kgang e, barongwa ba ne ba lekeletsa kgopolo ya "dikolo tsa meraka," tse mo go tsone basimane bano ba neng ba solofetswe go bala dibuka le go rutana kwa merakeng ya bone. Ka tlholego fela, leano le le ne la palelwa ka gonne meraka e ne e katologane thata e bile go se na morutabana ope yo o neng a ka okamela basimane bano. Fela jalo, basetsana ba le bantsi ba ne ba sa kgone go tsena sekolo ka dipaka tsa go lema le go roba ka gonne ba ne ba tlhoka go bereka kwa dipolaseng. Kwa bofelong, basetsana ba ne ba tsena dikolo tsa barongwa ka selekanyo se se kwa godimo go feta basimane.

### Sekolo sa tshimologo
Fa basha ba Sotho-Tswana ba fitlha dingwaga di le lesome le borataro, ba ne ba tshwanetse go tsena dikolo tsa go rupa tse di neng di itsege jaaka ''bogwera'' mo basimaneng le *[[Bogwera le bojale|bojale]]* mo basetsaneng. Dikolo tse, tse di neng di ratwa thata ke Ba-Rolong pele ga Kopano ya Aforika Borwa ka 1910, di ne di tshwarwa dingwaga dingwe le dingwe di le nne go ya go di le tlhano mme di ne di tsaya dikgwedi di ka nna tlhano.

Thulaganyo ya *bogwera* ya basimane, e e neng e eteletswe pele ke morwa kgosi, e ne e diragala mo lefelong le le kgakala le batho. Ba ne ba rupisiwa mme ba rutwa melao ya lotso, dingwao le ditso tsa lone. Kwa bokhutlong jwa go rupa, basimane ba ne ba rulaganngwa go nna *mophato* (regiment) mme ba newa leina. Go ne go lebeletswe gore ditlhopha tseno tsa masole di nne di siametse go dira ditiro tse di neng di di abetswe ka dinako tsotlhe, tse di neng di akaretsa go tsoma, go tlhasela dikgomo, go phepafatsa lefatshe le go ntsha bodutu. Thulaganyo ya *bojale* ya basetsana e khutshwane e bile ga e bokete thata. Kwa bokhutlong, basetsana ba ne ba bopa mophato o o tshwanang le wa basimane, le fa ditsholofelo tsa bone di ne di sa tshwane.

Mephato e e tshwanang di sa ntse di le teng go tloga ka 1940, mme go rupisa ga go tlhole go tlwaelesegile. Go amogelwa mo dikolong tse go mo katlholong ya kgosi ya ga jaana, e e atlholang basimane le basetsana go ikaegilwe ka gore a ba ka bo ba tshwanelega go nna maloko a mophato pele ga dithuto tsa go rupa di tswa mo tirisong. Banna le basadi ba ba neng ba simolola go ithuta fa ba sa ntse ba le bana ba ne ba lemogiwa ba amogela tlotlo e ntsi go feta ba ba neng ba sa e newa.

## Setso

### Botaki le boagi
Dilo tsa letsopa di ribolotswe kwa borwabotlhaba jwa Botswana fa gare ga dingwaga tsa 500 le 600 go ile ga bolelwa gore ke tsa baRolong le Bakgalagadi. Dikarolwana tse dintsi tsa letsopa di na le mothalo wa herringbone go dikologa molala le dirim tse dikima.

Ka dingwaga tsa bo 1880, Conder o ne a lemoga gore matlo a Rolong a ne a le botoka thata ka boleng go na le matlo a Batlhaping. Mekhukhu ya pele e ne e dirilwe ka mabota a a nonofileng a seretse le ditena tse di omisitsweng mo letsatsing tse di neng di khurumeditswe ka seretse se sehibidu.

### Puo
Puo ya Serolong e buiwa ke dikarolo tse nne tsa lotso lwa Rolong: Ba ga Tshidi, Baseleka, Barapulana, le Ba ga Ratlou.

### Tumelo
Bontsi jwa ditiro tsa bodumedi jwa Ba-Rolong di ne tsa fokodiwa ke barongwa ba boefangele. Dikgosi tsa lotso mo Botswana ga di a ka tsa amogela go tlhagelela ga Bokeresete ka gonne go fetoga ga mekgwa le ditumelo go ne ga simolola go baka kgotlhang mo dipuisanong tsa sepolotiki. Mangwe a matshwenyego a dikgosi tseo ka ga diphetogo tse di neng tsa direga ka tshoganyetso a ne a fokodiwa ka nakwana ke go oketsega ga dikereke tse di neng di tlhomilwe ke batho ba bone, ba ba neng ba sa kgotsofalele ntlha ya gore ba ne ba sa letlelelwe go nna mo maemong a a kwa godimo mo dikerekeng tse di neng di tsamaisiwa ke barongwa. Le fa go ntse jalo, dikereke tseo di ne di sa tsenwe ka sewelo ka gonne bontsi jwa batho ba ne ba rata tse di tsamaisiwang ke Mokgatlho wa Barongwa wa London.

### Lenyalo
Lenyalo le botlhokwa thata mo setšhabeng sa Rolong, ka le akaretsa malapa a batho ka bongwe le lotso lotlhe. Banna le basadi ba ba sa nyaleng mo botshelong jwa bone ba bidiwa *lefetwa* ("yo o fetileng") mme ga ba tsewe e le "ba ba godileng ka botlalo" kgotsa ba na le "bokoa jwa mmele, tlhaloganyo, kgotsa jwa maitsholo".

#### Mefuta ya manyalo
Ga se sewelo gore monna a nyale mongwe wa batlholagadi ba ga rraagwe, ka gonne mojaboswa—morwa wa ntlha—ke mosireletsi wa batlholagadi ba ga rraagwe, mme seno se ka dira gore go nne le kamano e e gaufi thata. Kamano e e tlhalosiwa ke polelo e e reng: "*Mosimane, nyala mmago, o itsalêlê bo-monnawo*." ("Morwaaka, nyala mmaago mme o tshole bomorwarraago le bokgaitsadie ba bannye."). Se se raya gore bana bape ba ba tla tsholwang mo lenyalong leo ba tla tsewa jaaka bana ba ga rraagwe morwa yo o tlhokafetseng.

Barolong ga ba dire lenyalo la bana. Le fa masea le bana ba ba iseng ba tsholwe ba ka beelediwa, mongwe le mongwe yo o sa feleletsang go tsena mo dingwageng tsa bosha ka lebaka lefe fela o tsewa e le "yo o sa kgoneng" go nyala.

#### ''Bogadi''
Bogadi, jo bo itsegeng gape jaaka magadi, ke tuelo e e gapelediwang ya dikgomo e e solofetsweng ke ba lelapa la mosadi gore e tla dirwa ka nako nngwe mo botshelong jwa monna, mme e tlhokega go netefatsa lenyalo. Le fa banyalani ba letleletswe go nna le lenyalo le go nyalana mo dipampiring pele ga bogadi bo ntshiwa, se ga se supe boammaaruri jwa lenyalo, jaaka go lemogwa ke malapa a a amegang. Fa lenyalo le phimotswe, bogadi ga bo kitla bo busediwa, go ya ka seane se se reng, "*Bogadi ga bo boe*." ("Bogadi does not return.").

## Tshedimosetso e nngwe

* Lenaane la babusi ba Rolong
* Lenaane la merafe ya Sotho-Tswana

## Metswedi