open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vladimir Kirillov

thumb
**Vladimir Timofeïevitch Kirillov** (Russian: Влад′имир Тимоф′еевич Кир′иллов(2 Diphalane 1889, kwa Kharino, Puso ya Smolensk – 16 Phukwi 1937, kwa Moscow) e ne e le mmoki wa modiri wa kwa Russia yo o neng a amana le Proletkult.

Kirillov o tsholetswe mo baleming mme o ne a le matlhagatlhaga mo mokgatlhong wa phetogo go tloga ka 1904. O ne a gatisiwa la ntlha ka 1913 mme bontsi jwa nako o ne a kwalela dikgatiso tsa batho ba ba berekang. Ka 1918 o ne a tlhophiwa go nna leloko la bosetšhaba la Proletkultmme gape o ne a nna matlhagatlhaga kwa Kuznitsa. O ne a le kgatlhanong le go tsenngwa ga Pholisi e Ntšhwa ya Ikonomi mme a tlogela Mokgatlho wa Bokomonisi wa Russia (bolshevik) ka 1921.

O ne a nna mongwe wa batho ba ba neng ba bolawa ke Great Purge mme a tshwarwa ka January 30, 1937, mme moragonyana a bolawa ka July 16.

O ne a tsosolosiwa ka 1957.

## Metswedi
Ibrahim Abdullahi Danbaba

**Ibrahim Abdullahi Danbaba**(yo o tshotsweng ka la bo  Ferikgong a tlhola ganwe ka  1953) ke mopolotiki le mmalamatlotlo wa Nigeria, Ke Senator yo o emelang Kgaolo ya Senator ya Sokoto Borwa mo Kokoanong ya Bosetšhaba ya borobabongwe 

## Botshelo jwa pele le thuto
Danbaba o tsholetswe kwa Sabon Birni, mmuso wa Sokoto , o tsene Sekolo se Segolwane sa Puso sa Gusan kwa a boneng Setankana sa gagwe sa Sekolo sa Aforika Bophirima (WAEC) ka 1979. O ne a tswelela kwa Kholetšheng ya Barutabana ya Advance, Sokoto kwa a neng a newa NCE ya gagwe ka 1976. O ne a ithutela kwa mmadikolo wa Botsamaisi kwa Heduko1. o ne a bona dipoloma ya maemo a a kwa godimo mo go tsa Diakhaonto kwa Kholetšheng ya Thutogodimo ya Loton, kwa United Kingdom ka 1989.

## Tiro ya sepolotiki
Danbaba e ne e le Mothusa-Mmusi wa mmuso wa Sokoto go tloga ka 1999 go fitlha ka 2003. O ne a tlhophiwa go nna senator yo o emetseng kgaolo ya borwa ya Sokoto ka Mopitlo 2015. Ka Seetebosigo 2018, O ne a fapogela kwa People's Democratic Party . Ka Tlhakole e tlhola malatsi ale masome a mabedi le boraro ka , 2019 Shehu Tambuwal o ne a tlhophiwa go nna msenator yo o emetseng kgaolo ya basenate ya Sokokto Borwa a tlhophile ditalama di le 134,204 fa Danbaba ene a tlhophile ditalama di le 112,546. Ka Ngwanatsele, 2019, Kgotlatshekelo ya Boikuelo ya Karolo ya Sokoto e ne ya busetsa Senator Ibrahim Danbaba jaaka Senator kwa Kokoanong Bosetšhaba jaaka Senator Shehu Tambuwal a ne a tlosiwa mo maemong a gagwe morago ga go busediwa morago ga katlholo/go kgaolwa ga boikuelo ke Lekgotla la Boikuelo jwa Ditlhopho.

## metswedi
Janet Akinrinade

Janet Akinrinade ( Mopitlo e tlhola malatsi ale lesome le boraro ka 1930– 1994) e ne e le mopolotiki wa Nigeria yo e neng e le Tona ya Puso, Merero ya Selegae ka nako ya puso ya ga Tautona Shehu Shagari. Mo ditlhophong tsa Kokoano ya Molaotheo ya Nigeria ya 1977, e ne e le ene fela mosadi yo o neng a tlhophiwa.

## Botshelo jwa pele
Akinrinade o tsholetswe kwa Iseyin mo lelapeng la bana ba le banè, mme e ne e le ene fela mosetsana e bile e le ngwana wa bofelo wa batsadi ba gagwe. O ne a tlhokafalelwa ke batsadi ba gagwe a sa ntse a le monnye mme morwarraagwe yo mogolo o ne a mo tlhokomela ka madi a thuto ya gagwe ya sekolo se sebotlana. Ga a ka tsena sekolo se segolwane mme ka go ikatisetsa o ne a atlega mo tlhatlhobong ya gagwe ya GCE O'levels.  Akinrinade o ne a nyalwa ka 1950, le T.A. Akinrinade, mookamedi wa kompone ya motsoko mme e ne e le mosadi wa mo ntlong ka lobaka lo lo rileng. Ka 1957,o ne a tsenela dithuto tsa go ithuta go nna Mokwaledi, go apaya le go dira diaparo kwa Lontone . Ka 1964, fa feme ya monna wa gagwe, e leng Kompone ya Motsoko ya Nigeria e ne e lwa le balemi ba motsoko ba lefelo leo, Akinrinade o ne a nna le seabe se se botlhokwa mo go rulaganyeng tumalano ya kagiso. Ka ntlha ya seabe sa gagwe mo mathateng, Modumo wa Ogbomosho o ne a mo naya le monna wa gagwe sereto sa bogosi.

## Tiro ya sepolotiki
O simolotse tiro ya gagwe ya sepolotiki ka 1970, fa a nna mokhanselara kwa Iseyin, o ne a le mo maemong ao dingwaga di le supa. Ka 1977, Akinrinade o ne a fenya ditlhopho tsa Kokoano ya Molaotheo, ngwaga moragonyana, o ne a tsenela Nigerian People's Party mme e ne e le ntlhopheng wa mothusa mmusi wa lekoko la mmuso wa  Oyo ka 1979. Kgolagano magareng ga lekoko la gagwe le lekoko le le busang, NPN e ne ya dira gore a tlhophiwe go nna Tona ya Republic's ya bobedi.

Ka 1982, o ne a tlogela tiro ya gagwe ya botona mme a nna mokomishinara kwa mmuso wa Plateau ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Solomon Lar.

## Metswedi
John Boyd Watson

**John Boyd Watson**

(Lwetse 1828 – 4 Seetebosigo 1889), e ne e le mohumi wa meepo wa Australia yo o tsholetsweng kwa Scotland le mmeeletsi.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
O ne a simolola go dira jaaka motshwari wa dikhari kwa Watson, kwa New South Wales, a tsamaya a ya kwa Sydney ka 1850 mme morago a ya kwa Californian Gold Rush, fa a boa o ne a ya kwa Sandhurst (e jaanong e leng Bendigo) kwa Victoria kwa a neng a tlhoma ditiro di le mmalwa tsa meepo ka katlego, la ntlha kwa Thoteng ya Botlhano e Tshweu ya Gum, morago ga moo ka go latelana, kwa Thoteng ya Botlhano e Tshweu ya Gum. E ne e le molekane mo Cornish United Co. mme kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1860 o ne a bona kgatlhego mo ditleleiming tse di bapileng tsa Boboa jwa Gauta, Kent le Garden Gully. Tseno moragonyana di ne tsa kopanngwa ka fa tlase ga khiro e le nngwe jaaka Moepo wa Kentish.

O ne a beeletsa mo dikgwebong tsa ditsha le tsa kgwebo kwa Sandhurst le Melbourne. E ne e le mongwe wa basimolodi ba Thelekerafo ya Letsatsi le Letsatsi ya Sydney.

## Botshelo jwa pele le lelapa
O tsholetswe kwa Paisley, kwa Renfrewshire, kwa Scotland ka 1828, mme o ne a fudugela kwa Australia le batsadi ba gagwe le bana ba gagwe ka sekepe sa Orestes ba goroga kwa Sydney ka la bo 14 Mopitlwe 1841.

Watson o ne a nyala Mary Ann Covell ka la bo 6 Phatwe 1861 kwa Kerekeng ya Anglican ya Baitshepi Botlhe, kwa Sandhurst. Ba ne ba na le barwa ba le bane le barwadi ba le batlhano. Morwadi mongwe o ne a nyala Billy Murdoch, yo mongwe o ne a nyala Malcolm Donald McEacharn. O tlhokafetse ka la bo 4 Seetebosigo 1889 kwa Waverley, kwa New South Wales. O ne a tlogela mo e ka nnang khumo yotlhe ya gagwe e e fa gare ga £1 milione le £2 milione mo baneng le ditlogolwana tsa gagwe (mongwe wa bone e ne e le Basil George Watson), go ne ga tlhokega dikgato tse dikgolo tsa semolao go rarabolola dikgang di le mmalwa. Dithoto tsa gagwe tsa Victoria di ne di lekanyeditswe go £976,549.

## Metswedi
Igora

**Igora** ke lefelo la boikhutso le le dirwang ngwaga otlhe kwa kgaolong ya Leningrad, kwa Russia. Go na le lefelo le le dirang ditiro tse dintsi la ditiro tsa kwa ntle le lefelo la spa. Sebaka sa phomolo se fumaneha ka kilomethara ya bo54 ya tseleng e kgolo ya Priozersky, Seterekeng sa Priozersky sa Leningrad Oblast, sebakeng se haufi le motse oa Sosnovo. E reeletswe ka Letsha la Igora la lefelo leo.

## Histori
Lefelo leno la boikhutso le ne la bulwa ka Ferikgong 28, 2006, mme Ozon LLC e ne e le mong wa lone wa ntlha.

## Dikgaisano tsa semmuso
Resort e na le setifikeiti sa boditšhabatšhaba sa dikgaisano tsa slalom tse di bapileng.

## Phaka e e feteletseng
Ka paka ya mariga, lefelo la go relela mo kapokong la Igora le ne la aga paraka ya batho ba ba relelang mo kapokong le ba ba tshamekang ka snowboard. Gantsi, phaka e ne e kgaogantswe ka dikgaolo di le 3: kgaolo ya halfpipe, kgaolo ya slopestyle e e nang le ditlolo le kgaolo ya jibbing e e nang le mefuta e e farologaneng ya ditshwaro tsa diatla le mabokoso. Mo phakeng e e feteletseng go ne go na le dikgaisano tsa baitseanape le ba ba sa itseng sepe, tse di jaaka: Igora Sun Pipe, Igora Rail Jam,le Igora Snow Sapiens.

## Lefelo la mabelo
Ka 2019, lefelo la mabelo la Igora Drive, le le tlhamilweng ke Herman Tilke, le ne la bulwa kwa Igora mmogo le Igora Rail Jam  le Igora Snow Sapiens .

## Metswedi
Bakgalahari cultural beliefs

Bakgalagadi culturals beliefs and custom

The beliefs and customs of the Bakgalagadi does not have enough research however what could be notated is that the Bakgaladi belief in the repect for totems, divination, taboos and etc
Ayotunde Phillips

**Ayotunde Ayomide Phillips** (o tshotswe ka   Phukwi e tlhola malatsi ale masome a mabedi le borataro ka 1949) ke moatlhodi wa molao wa Nigeria e bile e kile ya bo e le Moatlhodimogolo wa mmuso wa Lagos.

## Botshelo jwa pele
Ayotunde Ayomide Williams o tshotswe ka la bo 26 Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borataro ka1949, kwa Lontone, e le ngwana wa ntlha wa moswi Moatlhodi James Oladipo Williams le Henrietta Aina Williams, moatlhodi yo o tsholetsweng kwa Nigeria. O tsene sekolo se sebotlana kwa Lontone pele a boela kwa Nigeria le ngwana wa kwa gaabo, Oluwafunmilayo Olajumoke Atilade. O ne a bona Tlhatlhobo ya Setankana sa Sekolo sa Aforika Bophirima kwa Queen's College, kwa Lagos, le kwa Sekolong sa Thutapuo sa Ibadan pele a tswelela kwa Mmadikolo wa Lagos kwa a neng a bona degree ya gagwe ya ntlha ya Molao ka Seetebosigo 1973.O feditse ngwaga o le mongwe wa Tirelo ya Baša kwa mmusong wa Enugu kwa lephateng la Bosiami mme a bidiwa go nna pitso ya kwa bareng  ka 1974**.**

## tiro ya molao
O simolotse tiro ya gagwe kwa Kehinde Sofola's Chambers ka Ngwanaitseele 1975, ngwaga morago ga gore a nne pitso kwa bareng. O ne a tlogela phaposi ka Lwetse 1976 go tsenela ditirelo tsa Koporasi ya Tlhabololo le Dithoto ya mmuso wa Lagos jaaka Motlhankedi wa semolao mme a tlhatlogela kwa maemong a mogakolodi wa semolao ka 1990, ka one ngwaga o a neng a fudusediwa kwa Lephateng la Bosiamisi kwa a neng a fitlhelela maemo a Moatlhodi wa Kgotlatshekelokgolo ka 1994.

Ka Phukwi 2012, o ne a tlhomiwa go nna Moatlhodimogolo ke Babatunde Fashola mme morago ga go rola tiro ka Seetebosigo 2014, o ne a tlhatlhangwa ke Moatlhodi Oluwafunmilayo Olajumoke Atilade, kgaitsadie yo mmotlana.

## Metswedi
John de Taxster

**John de Taxster**, Molekgetho, kgotsa Tayster(Johannes de Taxster kgotsa Tayster; o tlhokafetse ka 1265), yo ka dinako tse dingwe a neng a bidiwa Taxston ka phoso,e ne e le mokwadi wa ditiragalo tsa Moesemane wa lekgolo la bo13 la dingwaga le moitlami kwa Bury St Edmunds Abbey. Ga go na sepe se se itsiweng ka botshelo jwa gagwe kwantle ga se se begilweng mo go kgotsa se se tlhaloganngwang mo tirong ya gagwe mo Bury Chronicle ya lekgolo la bo13 le la bo14 la dingwaga.

## Botshelo
Marope a Ntlo ya Baitlami ya Bury St Edmunds.
thumb|Abbey Garden Ruins
Ga go na sepe se se itsiweng ka ga John de Taxster fa e se se se kwadilweng mo kgotsa se se tlhaloganngwang go tswa mo tirong ya gagwe. Sefane sa gagwe—se se neetsweng jaaka Taxster mo mokwalong mongwe wa seatla le Tayster mo go o mongwe—e ka tswa e le mofuta wa textor, mologi.

O ne a lemoga mo karolong ya gagwe ya Bury Chronicle gore o ne a ipolela fa e le moitlami wa Ba-Benedict kwa Bury St Edmunds Abbey kwa Suffolk, kwa Engelane, ka la bo 20 Ngwanaitseele 1244 kgotsa 1255. Ga go lebege a ne a na le maemo ape a a tlhomologileng kwa ntlong ya baitlami mme o gakologelwa ka seabe sa gagwe mo Bury Chronicle, kwa go lebegang a kwadile karolo go tloga ka Popo go fitlha ka 1265 mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 1260. Go a kgonega gore mofuta wa ditiragalo tse di mo Laeboraring ya Borithane ya Cotton Julius MS A 1 e ne e le holokerafo ya ga Taxster ka boene. Fa go le jalo, o ne a kwala buka e e kwadilweng ka enke e ntsho e e nang le ditemana tsa botlhokwa tse di tshwailweng ka bohibidu.

Taxster's chronicle ke motswedi o o botlhokwa wa pele ka ga ditlamorago tsa go neela ga ga Kgosi John Magna Carta ka 1215 le motswedi wa segompieno wa Ntwa ya Bobedi ya Barons ya 1264–1267 e e neng ya tshegetsa lefelo la yona mo molaong wa Seesemane. Ka kakaretso, Taxster ka boena o lebega a ne a tshegetsa lekoko la baronial, a kgala bogale le botswakwa jwa ga Kgosi Henry III le Kgosigadi Eleanor le go ela tlhoko tlotlo e e tlwaelegileng ya ga Simon de Montfort.

Taxster o ka tswa a tlhokafetse ka 1265, fa karolo ya gagwe ya ditiragalo e fela.Kitsiso ya gagwe ya dikgakgamatso tse di boletsweng gore di dirilwe ke masalela a ga Simon de Montfort go lebega e ne e kwadilwe mo mokwalong wa seatla wa Cotton Julius, gongwe mo e ka nnang ka 1266 fa Henry III a ne a boela mo pusong.

## Ditiro
Setlhogo se segolo: Ditiragalo tsa Bury

Ditiragalo tsa ga Taxster di bopa karolo ya ntlha ya Bury Chronicle, e mo go yone go lebegang a ne a latelwa ke bakwadi ba bangwe ba babedi. Karolo ya gagwe e akaretsa nako yotlhe go tloga ka Popo go fitlha ka 1265 mme mo e ka nnang ditsenngwa tsotlhe tsa ntlha di kopolotswe fela go tswa go John wa Worcester le metswedi e mengwe. Diteng tsa gagwe tsa ntlha gantsi di tsewa di simolola ka tsenyo ya ngwaga wa 1212, le fa go sa tlhomamisege ka ntlha ya gore mekwalo e e setseng ya Annals ga e na ditsebe tsa yone tsa bofelo.

## Metswedi
Caitlin Clark

**Caitlin Elizabeth Clark** (yo o tshotsweng ka Firikgong a le masome mabedi le bobedi ka 2002) ke motshameki wa baseketebolo wa mo Amerika yo o tshamekelang Indiana Fever ya Women's National Basketball Association (WNBA). O tshamekile baseketebolo ya sekolo sa ithutelo ditiro sa Iowa Hawkeyes mme o tsewa e le mongwe wa batshameki ba bagolo ba baseketebolo ya sekolo sa ithutelo ditiro. Ke moeteledipele wa go nosa dino wa NCAA Division I gape o ne a nna motshameki wa bosetshaba wa ngwaga gabedi  fa a sa le kwa Hawkeyes. Esale ka tiro ya gagwe ya sekolo sa ithutelo ditiro, o thusitse baseketebolo ya basadi, mo tiragalong e e itsegeng ka go bidiwa "Caitlin Clark effect".

Clark o tsene sekolong se segolo sa Dowling Catholic High School kwa motseng wa gaabo wa West Des Moines, Iowa, kwa a neng a bidiwa McDonald's All-American mme a nna motshameki wa bone yo o gaisang mo setlhopheng sa gagwe ke ESPN. Mo setlheng sa gagwe le Iowa, o ne a etelela pele NCAA Division I  mo go noseng a bo a fiwa tlotla ya All-American. Fa a le mo ngwageng wa bobedi, Clark o ne a tlhophiwa mo setlhopheng sa ntlha sa All-american go sa oshaoshiwe gape a fetoga motshameki wa ntlha wa basadi go etelela pele mo dintlheng le dithuso mo setlheng se le sengwe. Mo setlheng sa gagwe sa boraro, o ne a nna motshameki wa bosetshaba wa ngwaga. O ne a etelela Iowa pele go kwa motshamekong wa bone wa ntlha wa bosetshaba. Clark gape o ne a eteletse pele tiro ya Division I ya basadi le ya go nna moetapele mo setlheng sele sengwe ka dintlha le ka dino tse tharo gangwe mme gape a roba rekote ya dingwaga tsotlhe ya kgaolo ya go thusa dino, mme gape a etelela pele setshaba ka dintlha le dithuso.

Kwa maemong a boditshabatshaba a bonana, Clark o ne a fenya dietsele di le tharo tsa gauta le United States, go akaretsa tse pedi kwa FIBA Under-19 Women's World Cup, kwa a neng a bidiwa Most Valuable Player ka 2021.

Ka 2024, O ne a tlhophiwa e le wa ntlha ka kakaretso ke Indian Fever ka ngwaga wa 2024. Ka setlha sa gagwe sa ntlha, o ne a fenya tlotla ya WNBA Rookie of the Year mme gape a tsena mo setlhopheng sa ntlha sa All-WNBA le WNBA All-Star Game. O ne a tlhoma rekote ya metshameko ya setlha se le sengwe le ya motshameko o le mongwe mo dithusong, a thuba rekote ya motshameki yo mosha ya dintlha tse di nositsweng, mme gape a nna motshameki yo mosha go dira triple-double.

## Metswedi
Charles Abani

**Charles Abani** (o tshotswe ka  Motsheganong a tlhola malatsi a le lesome le bosupa ka  1960) ke diplomat wa Nigeria le Borithane, Moporofešenale wa Tlhabololo ya Boditšhabatšhaba le Mogokaganyi wa Baagi wa Ditšhabakopano kwa Ghana. Pele ga foo, e ne e le Mokaedi wa Bophirima, Aforika Bogare le Haiti kwa Chemonics International mme o kile a nna Tautona wa Lekoko la lenaneo la Setšhaba sa Baagi ya USAID kwa Nigeria.

## Botshelo jwa pele le thuto
Charles Abani o tsholetswe kwa Afikpo, kwa Nigeria ke Rre wa Mo-Igbo le mmè wa Moesemane. Abani o na le degree ya ntlha ya Hisitori le Thutamarope go tswa kwa Mmadikolo  wa Nigeria, kwa Nsukka le degree ya masters ya maranyane ya sepolotiki go tswa kwa Mmadikolo ya Ahmadu Bello, kwa Zaria. Gape o ne a tsena Sekolo sa Kgwebo sa Saïd sa Mmadikolo wa Oxford kwa a neng a ithuta Tsamaiso le Botsamaisi jwa Kgwebo gone.

## Tiro
Magareng ga 1995 le 1999, Charles Abani o ne a direla jaaka Mokaedi wa le fatshe la Nigeria wa VSO ya Tirelo ya Boithaopo kwa Moseja, a laola leano la tlhabololo le tshwaelo ka kakaretso go tswa mo baithaoping ba le 90 go ralala lefatshe. Ka 1999, o ne a tlhomiwa go nna Mokaedi wa lefatshe la Nigeria wa Thuso ya Tiro mme morago ga moo a dira jaaka Motsamaisi wa Ditiro tsa Kgaolo ya Aforika go fitlha ka 2007 fa a ne a fudugela kwa Oxfam jaaka Mokaedi wa Kgaolo ya Aforika Borwa. Charles Abani gape o dirile jaaka mokaedi yo o okametseng wa ARK International, Moeteledipele wa Lekoko la lenaneo la Setšhaba sa Baagi sa Nigeria sa Setheo sa Tlhabololo ya Boditšhabatšhaba sa United States le Mokaedi wa Bophirima, Aforika Bogare le Haiti kwa Chemonics. O nnile le maitemogelo a mantsi mo dinetewekeng tsa tlhabololo le botsamaisi mo Aforika mmogo le tiro ya tlhabololo mo maemong a boditšhabatšhaba. Gape o na le maitemogelo a go dira mo makaleng a a ikemetseng le mo pusong kwa UK.

## Mogokaganyi wa Baagi wa Ditšhabakopano
Ka Motsheganong 2020, Mokwaledikakaretso wa Ditšhabakopano António Guterres o ne a tlhoma Charles Abani go nna Mogokaganyi wa Baagi ba Ditšhabakopano kwa Ghana.

## Metswedi
Sudan

Lefatshe la **Sudan**, le ka semmuso le bidiwang **Republic of Sudan**, ke lefatshe le le mo bokone-botlhaba jwa Aforika. Le tlhakanetse molelwane le la Central African Republic kwa borwa-bophirima, la Chad kwa bophirima, Libya kwa bokone-bophirima, Egypt kwa bokone, noka ya Red Sea kwa botlhaba, Eritrea le Ethiopia kwa borwa-botlhaba le South Sudan kwa borwa. Lefatshe la Sudan ka hgwaga wa 2024, le ne le na le palo ya batho ba le didikadike di le masome a matlhano, mme le le sephara sa di kilomitara di le sedikadike se le sengwe, dikete di ferabobedi, masome a ferabobedi le borataro, se se dira gore le nne lefatshe la boraro ka bogolo mo Aforika ka sephara, mme le nne la boraro ka sephara mo Arab League. E ne e le lefatshe le le tona ka sephara mo Aforika le mo Arab League pele ga go nna le South Sudan ka ngwaga wa 2011; fa e sale jalo lefatshe le le tshwereng maemo a otlhe ka bobedi ke la Algeria. Toropokgolo ya Sudan ebile e le gone kwa go nang le banni ba le bantsi teng ke Khartoum.

## Tlholego
Leina la lefatshe la Sudan, ke leina le mo ditsong le neng le neetswe kgaolo e tona ya Sahel kwa bophirima jwa Aforika, kwa bophirma jwa kwa e leng Sudan gompieno. Leina le le ne le raya kgaolo go tswa kwa lefatsheng la Senegal mo lotshitshing lwa Atlantic go tsena kwa bokone-bophirima jwa Aforika le kwa e leng Sudan gompieno.

Leina le le tswa mo puong ya se Arabea e e reng "lefatshe la batho bantsho". Leina le ke lengwe la a mantsi a a rayang bontsho  jwa letlalo la baagi ba koo. Pele ga se, Sudan o ne a itsewe ka *Nubia* le *Ta Nehesi* kgotsa *Ta Seti* ke batho ba pele ba Egypt.

Fa e sale ka ngwaga wa 2011, lefatshe la Sudan fa gongwe le bidiwa **North Sudan** go le farologanya le la South Sudan.

## Metswedi
Ena Mahmutovic

**Ena Mahmutovic** (yo o tshotsweng ka Sedimonthole a le masome mabedi le boraro ka 2003) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Mojeremane yo o tshamekang e le motshwaradino wa Bayern Munich  mo Bundesliga le setlhopha sa bosetshaba sa Jeremane.

## Tiro ya setlhopha
Mahmutovic, yo o tsholetsweng a bo a godisediwa kwa Duisburg kwa Jeremane, o ne a simolola go tshameka kgwele ya dinao jaaka motshwaradino kwa Eintracht Duisburg pele a fudugela kwa setlhopheng sa banana kwa MSV Duisburg. Fa a le mo setlhopheng sa bobedi sa banana, o ne a dirisiwa go tloga ka Phalane a rogwa ka 2016 go fitlha ka Motsheganong a le masome a mabedi le motso ka 2017 mo metshamekong e le lesome le bone ya league ya B-Juniorinnen-Niederrheinliga. Go tloga ka Lwetse a le some go fitlha ka Ngwanatsele a le lesome le borobabobedi ka 2017 o ne a tshameka metshameko e mengwe e le borobabobedi mo liking eo. Mo pakeng eo, o ne a tlsena ka Lwetse a le masome mabedi le boraro ka 2017 e le lekgetlho la ntlha mo  karolong ya B-Junior Bundesligato, e a neng a kgona go oketsa ka metshameko e mengwe e le thataro ka Moranang wa 2018 a le masome mabedi le borobabobedi.

## Metswedi
Sarai Linder

**Sarai Linder** (yo o tshotsweng ka Phalane a le masome mabedi ka 1999) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Mojeremane yo o tshamekang kwa morago a tshamekela TSG Hoffenheim le setlhopha sa bosetshaba sa Jeremane.

## Tiro ya setlhopha
A tsholetswe kwa Sinsheim, Linder o ne a simolola go tshameka kgwele ya dinao kwa sekolong sa kgaolo ya Sinsheimer SV Hilsbach mme a fudugela kwa lephateng la banana la TSG 1899 Hoffenheim ka 2010, e a neng a le mo go yone go fitlha ka 2016 mme ka setlha sa gagwe sa bofelo sa borwa sa B-Junior Bundesliga o ne a tshameka metshameko ya league ya B-Junior Bundesliga.

Ka setlha sa 2015 - 2016 o ne a tlhatlosetswa kwa setlhopheng sa bobedi, se a neng a se nosetsa dino di le tlhano mo metshamekong e le lesome le botlhano mo metshamekong ya 2. Frauen-Bundesliga South. O ne a konetelela motshameko wa gagwe wa ntlha ka Phatwe a le masome mararo ka 2015 ele (motshameko wa letsatsi la ntlha) mo phenyong ya dino tse nne go e le nngwe kwa gae kgatlhanong le 1. FFC Frankfurt II a nosa nno ya gagwe ya ntlha, a nosa nno ya phenyo mo motsotsong wa masome a ferabobedi le motso. Bokhutlo ja setlha seo bo ne jwa ketekwa ba le mo maemong a ntlha. O tshamekile motshameko wa gagwe wa ntlha wa Bundesliga ka tshoganyetso ka Phalane a le masome mararo ka 2016 (motshameko wa letsatsi la borataro) mo phenyong ya kwa ntle ga gae ya nno go lefela kgatlhanong le Bayer 04 Leverkusen ka nako ya motsotso wa masome a ferabobedi le boferabobedi a tsena mo leemong la ga Anne Fühner. Go tloga ka 2017 go ya kwa go 2020, a le mo setlhopheng sa ntlha, o ne a tshameka mo metshamekong e mengwe e le masome mane le borataro, e mo go yone a neng a nosa dino tse pedi.

## Metswedi
Olumide Akpata

**Olumide Osaigbovo Akpata** (o tshotswe ka   Phalane e tlhola malatsi ale supa ka  1972, go tswa kwa kgaolong ya Senator ya Edo Borwa, mmuso wa Edo) ke ngaka ya semolao le mopolotiki wa Nigeria. E ne e le molekane yo mogolo le tlhogo ya Setlhopha sa Tiriso ya Dikompone le Kgwebo kwa femeng ya molao ya Templars kwa Nigeria go fitlha a rola tiro ka la bo  Phatwe tlhola malatsi ale masome a mararo le bongwe  2023 go mo kgontsha go tswelela ka dipolotiki tsa lekoko. Ka Lwetse 2023, o ne a tshwara thulaganyo ya "KingsWeek 2023" le Mokgatlho wa Basimane ba Bogologolo, Kholetšhe ya Kgosi, Lagos. O ne a nna Mmueledi wa ntlha yo e seng wa Mogolo wa Nigeria mo dingwageng di le masome a mabedi le borobabobedi go tlhophiwa go nna Tautona wa Mokgatlho wa Mokgatlho wa Bara wa Nigeria ka Phukwi 2020.

## Botshelo jwa pele
Akpata o tshotswe ka  Phalane a tlhola ga supa ka 1972, kwa Berlin, kwa Jeremane. O simolotse loeto lwa gagwe lwa thuto kwa Sekolong se se Potlana sa Nana kwa Warri, morago ga moo a fetela kwa Kholetšheng ya Puso ya Bofeterale, Warri mme moragonyana kwa Kholetšheng ya King kwa Lagos. O ne a bona dikirii ya gagwe ya ntlha ya molao kwa Mmadikolo wa Benin, kwa kgaolong ya Edo ka 1992 mme a bidiwa go nna molao ka 1993. O ne a direla mo Setlhopheng sa Bosetšhaba sa Tirelo ya Bašwa kwa mmusong wa Kano .

## Tiro
Akpata o simolotse tiro ya gagwe ya semolao kwa mmusong wa  Delta  ka fa tlase ga tlhokomelo ya ga Mudiaga Odje.

Ka 1996, Akpata o ne a fudugela kwa Lagos mme a kopana le ntsalae, Oghogho Akpata, yo o neng a sa tswa go tlhoma feme ya molao ya Templars ngwaga o o fetileng.

Akpata gone jaana ke molekane yo mogolo le tlhogo ya Setlhopha sa Tiriso ya Dikompone ya Kgwebo sa Ba-Templar. E ne e le modulasetulo wa Karolo ya Mokgatlho wa Baemedi ba Batho ba Nigeria ya Molao wa Kgwebo (NBA-SBL).

Ka di   Phukwi e tlhola malatsi ale masome a mararo 2020, o ne a tlhophiwa go nna Tautona  wa Mokgatlho wa Babueledi ba Nigeria morago ga go fenya ditlhopho kgatlhanong le Babatunde Ajibade le Dele Adesina.

E ne e le ntlhopheng wa bobusi wa Labour Party mo ditlhophong tsa Edo tsa 2024.

## Bona gape

* Lenaneo la babueledi ba Nigeria
Yemi Akinseye George

**Yemi Akinseye George**, SAN (yo o tsholetsweng ka 1963) ke moporofesa wa molao wa setšhaba wa kwa Nigeria le Tautona wa Setheo sa Dithuto tsa Loago le Semolao. Ke molekane yo mogolo wa Yemi Akinseye-George & Partners, e leng feme e e tlamelang ka ditirelo tsa boleng tsa semolao le tsa bagakolodi go batho ka bongwe, mekgatlho ya dikompone, le dipuso mo teng le kwa ntle ga Nigeria.

## Botshelo jwa pele
George o tshotswe ka 1963 kwa mmusong wa Ondo, kwa Nigeria. O ne a bona dikirii ya Bachelor ya Molao (LLB) ka 1985 le Masters ya Molao (LLM) kwa Mmadikolo wa Lagos. O ne a bidiwa kwa Bar ya Nigeria jaaka Barrister  le Solicitor wa Kgotlatshekelokgolo ya Nigeria ka 1986. Fa a sena go wetsa Tirelo ya Baša ya Bosetšhaba ya gagwe ka 1986, o ne a tswelela kwa mmadikolo wa Lagos kwa a neng a bona dikirii ya masters mo molaong wa setšhaba gone.

## tiro
Ka 1989, o ne a tsenela mmadikolo wa Ibadan, kwa a neng a nna motlhatlheledi yo mogolo gone. Morago ga dingwaga di le borobabobedi tsa tirelo ya thuto kwa mmadikolo wa Ibadan, o ne a amogela thuso ya madi kwa Davis Center kwa mmadikolo wa Princeton. O dirile dipatlisiso ka ga tshenyetso sechaba  le go ikobela molaotheo mo Aforika kwa Princeton (1997-1998). Ka 2003, o ne a tlhomiwa go nna Mogakolodi yo o Kgethegileng wa Ditona tsa Bosiamisi le Babueledi-Kakaretso ba Repaboliki ya Bosetšhaba ya Nigeria. Fa a ntse a direla mo maemong ano, o ne a tlhomiwa go nna moporofesa wa molao wa setšhaba kwa mmadikolo wa Adekunle Ajasin kwa Ondo State ka Sedimonthole 2004. O ne a direla jaaka morutabana wa lefapha la molao kwa  mmadikolo.Ka Phukwi 2012, o ne a nna Mmueledi yo Mogolo wa Nigeria, mmogo le Femi Falana le ba bangwe ba le masome a mabedi le bobedi .O na, go tloga ka pitso ya gagwe go bar ka matlhagatlhaga a kopantse borutegi le tiragatso ya semolao.

## Botlhanka
Ke leloko la mekgatlho e e latelang ya seporofešenale:

* Leloko la Mokgatlho wa Babueledi ba Nigeria

* Leloko la Neteweke ya baporofesa ba Molao, mmadikolo wa Pittsburgh

* Leloko la Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Phetogo ya Molao wa Bokebekwa

* Leloko la Mokgatlho wa Molao wa Boditšhabatšhaba wa Nigeria

* Leloko la Neteweke ya Ditheo tsa Thuso ya Semolao tsa mmadikolo

* Mmueledi yo Mogolo wa Nigeria

* Leloko la Lekgotla la Thuto ya Semolao kwa Nigeria

* Leloko la lenaneo la boto ya Tshireletso ya Semolao le Thuso

## Bona gape

* Lenaneo la Babueledi ba bagolo ba Nigeria
Wroxall Abbey

thumb|Mason Nights
**Wroxall Abbey** ke ntlo e kgolo ya Victoria e e kwa Wroxall, Warwickshire e e neng ya fetolelwa go dirisiwa jaaka hotele, spa, lefelo la manyalo le lefelo la dikopano. Ke kago e e kwadisitsweng mo lenaaneng la Mophato wa II.

## Histori
E agilwe ka 1141 ke Sir Hugh de Hatton, mme lefelo leno le ne la agiwa ka dingwaga di ka nna 400 ke Wroxall Priory, e leng ntlo ya baitlami ya baitlami ya Ba-Benedictine, go fitlha Henry VIII a Phatlalatsa Matlo a Baitlami ka 1536.

Ka 1544 Kgosi e ne ya naya Robert Burgoyne wa Sutton, Bedfordshire(d 1545) boswa jono yo o neng a ntse a le mongwe wa Bakomišenara ba Kgosi ba go Phatlalatsa. Morwawe Robert (yo o tlhokafetseng ka 1613), Sheriff yo Mogolo wa Warwickshire ka 1597, o ne a aga ntlo ya segosi ka mokgwa wa ga Elizabeth e e bapileng le marope a priory.

Lelapa la ga Burgoyne (moragonyana ba ne ba nna baronete ba Burgoyne) ba ne ba nna mo ntlong eno ya segosi go fitlha ka 1713 fa ba ne ba e rekisa mmogo le diheketara di le 1 850 (dikhilomitara di le 7,5), go Sir Christopher Wren.

Wren o ne a dirisa ntlo eno jaaka lefelo la gagwe la go ikhutsa kwa nageng, mme e ne e nna mo go yone nako le nako ke maloko a lelapa la gagwe, go akaretsa le setlogolo sa gagwe sa mogolo Christopher Roberts Wren, Sheriff yo Mogolo wa Warwickshire ka 1820. Ditlogolwana tsa moragonyana di ne tsa rekisa boswa joo ka 1861 go James Wargdale, Sheriff yo Mogolo wa1820. ntlo ya segosi mme a e emisetsa ka ntlo e kgolo e e kgatlhang, e morago ga moo e neng ya itsiwe e le Wroxall Abbey, ka mokgwa wa Victorian Gothic.

Lady Chapel e e bapileng le Holo, e jaanong e leng kereke e e neetsweng St Leonard, mme e itsege thata jaaka Wren's Cathedral, ke kago e e kwadisitsweng mo lenaaneng la Mophato wa I. Ke kereke e kgolo ya Kereke ya Free Methodist mme e dirisediwa ditirelo tsa ka metlha le manyalo. Marope a a gaufi a ntlo ya baitlami ya lekgolo la bo12 la dingwaga a kwadilwe mo lenaaneng la Mophato wa II*.

Ntlo e ne ya hirisiwa mme ya nna sekolo sa basetsana go tloga ka 1936 go fitlha ka 1995. Ka 1995 boswa bo ne jwa rekwa ke lelapa la ga Quinn, le le neng la bo hirisetsa khamphani ya kgwebo ka 2001. Bahiri ba ne ba fetola boswa go nna hotele.

## Metswedi
Western Sahara

**Western Sahara** ke kgaolo e e lwelwang kwa bokone-bophirima jwa Aforika. E bophara jwa di dikhilomitara di le dikete tse di makgolo mabedi, masome a supa le bobedi. 30% ya kgaolo e e laolwa ke Sahwari Arab Democratic Republic (SADR); 70% e e setseng yone e laolwake lefatshe le le mabapi la Morocco. Ke kgaolo e e phatlaletseng thata go feta tse mafatshe otlhe mo Aforika, mme e le ya bobedi mo lefatsheng ka kakaretso. Palo ya batho ba kgaolo e akanyediwa e ka nna dikete tse thataro, lesome le borobabobedi, le makgolo a marataro. 40% ya banni ba nna mo toropong e e laolwang ke Morocco ya Laayoune, e e leng yone toropo e tona mo Western Sahara.

Lefatshe la Western Sahara le ne le le mo taolong ya Spain, ka leina la Spanish Sahara go fitlhelela ka ngwaga wa 1975, le sale le nna mo lenaaneng la United Nations la dikgaolo tse di sa itaoleng fa e sale ka ngwaga wa 1963. Ka ngwaga wa 1965, United Nations General Assembly e ne ya tsaya tshwetso ka Western Sahara, e kopa lefatshe la Spain go emisa go laola kgaolo e. Morago ga ngwaga go ne ga ntshiwa molao wa resolution 2229 (XXI) ke ba UN General Assembly ba kopa lefatshe la Spain go dira tlhopo. Ka ngwaga wa 1975, lefatshe la Spain le ne la tlogelela dithata tsa go laola kgaolo e ba le nosi, mme ba e kopanela le ba Morocco le Mauritania. Go ne ga tsoga ntwa gareng ga mafatshe a le lekgotla la Sahrawi la Polisario Front, le le neng le itshupa fa e le lone le le tshwanetseng go etelela pele SADR kwa Tindouf, Algeria. Lefatshe la Mauritania le ne la ikgogela  morago ka ngwaga wa 1979, mme lefatshe la Morocco la tsaya taolo ya kgaolo, le ditoropo tse ditona ga mmogo le ditswammung. Lekgotla la UN, le dumela fa Polisario Front e le yone moemedi o o tshwanetseng wa batho ba Sahrawi, ebile ba dumela fa batho ba o e le bone ba tshwanetseng go itseela tshwetso.Lefatshe la Western Sahara ke lone le le iseng le tseye boipuso  mo Aforika.

Fa e sale ka tumalano ya UN ya go emisa ntwa ka ngwaga wa 1991, bontsi jwa kgaolo bo ntse bo eteletswe pele ke puso ya Morocco, ba engwe nokeng ke mafatshe a France le United States. Kgaolo e e setseng e eteletswe pele ke SADR, ka thotloetso ya lefatshe la Algeria. Mafatshe a tshwana le la Russia ga ba tseye lotlhakore fa go tla mo go dumalaneng gore ke mang oo tshwanetseng go etelela pele lefatshe le. Go tsena ka ngwaga wa 2020 go ne go sena mafatshe ape a a mo United Nations a a neng a lemoga ketelelo pele ya Morocco mo dintlheng dingwe tsa Western Sahara.Ka ngwaga wa 2020, lefatshe la United States le ne la simolola go lemoga se, ka tumalano ya gore ba nne le botsalano le lefatshe la Israel. Ka ngwaga wa 2023, lefatshe la Israel le ne la amogela ketelelopele ya Morocco mo Western Sahara.

## Tlholego
Lefatshe la Western Sahara le kwa bokone-bophirima jwa lotshitshi lwa bophirima jwa Aforika gaufi le bokone jwa Aforika, le mo molelwaneng wa lewatle la Atlantic kwa bokonebophirima, lefatshe la Morocco kwa bokone le bokone-botlhaba, Algeria kwa botlha le bokone-botlhaba le Mauritania kwa botlhaba le borwa. 

left|thumb|Western Sahara mo Aforika
center|thumb|Moalo wa Western Sahara

## Metswedi
Shweshwe

E itsege gape jaaka sejeremane kgotsa seshoeshoe ka Sesotho mmogo le terantala (e e tswang mo puong ya Seaforikanse tarentaal),[1] le ujamani ka Sexhosa, morago ga lekgolo la bo 19 la dingwaga la Bajeremane le baagi ba kwa Switzerland ba ba neng ba tlisa letsela la blaudruck ("blue print") mo diaparong tsa bone mme ba thusa go le tsenya mo setsong sa Afrika Borwa le Basotho.
Tshiamiso ya Cwecwe

**#JusticeForCwecwe** ke letsholo la media wa loago la Aforika borwa le motsamao wa setšhaba o o tlhageletseng morago ga go tlhaselwa ga mosetsana wa dingwaga di le supa, yo o bidiwang Cwecwe, kwa Kholetšheng ya Bergview,   sekolo sa poraefete kwa Matatiele, Kapa Botlhaba, Aforika borwa . Letsholo leno le batla tshiamiso mo motswasetlhabelong, le batla gore sekolo le balaodi ba ba amegang ba ikarabele.

## Tiragalo e go tweng e diragetse
Ka Diphalane 2024, Cwecwe,  mosetsana wa dingwaga di le supa, go bolelwa fa a ne a tlhaselwa mo Kholetšheng ya Bergview fa a ne a emetse dipalangwa morago ga sekolo. Moragonyana ba lelapa la motswasetlhabelo ba ne ba bega kgang eo, ba bolela fa sekole se paletswe ke go tsaya dikgato tse di maleba go tsibogela tiragalo eo. Dipego di supile gore, go na le go thusa mo dipatlisisong kgotsa go supa motho yo go o dirile molato, go begwa fa sekolo se ne sa naya lelapa leo lekwalo la go fudusediwa kwa sekolong se sengwe, le le neng le sa kopiwa ke bone. 

## Tsibogo ya setšhaba le letsholo la media wa botsalano
Tsela e sekolo se neng sa tshwara tiragalo eno, e ne ya galefisa batho thata. Hashtag ya #JusticeForCwecwe  e ne ya bona kgogedi e e bonalang mo metsweding ya dikgang, ka batho ba le bantsi ba ne ba kopa gore go nne le boikarabello le dipatlisiso tse di tseneletseng mo ditatofatsong. Letsholo leno le ne la bontsha matshwenyego ka ga go tshwarwa ga batswasetlhabelo ba tirisodikgoka le maikarabelo a ditheo tsa thuto go sireletsa baithuti ba bone  .
Lerotse

thumb|Lerotse
**Lerotse** ke mofuta mongwe wa melon, segolobogolo leungo le le nang le nama ya namune, le le dirisiwang go dira sejo sa setso sa Botswana se se bidiwang bogobe jwa lerotse, e leng mofuta mongwe wa mmidi.Lerotse ke melon, e gape e itsegeng e le "lekatane", e e nang le nama e e serolwana e e seng botshe.E dirisiwa thata go dira bogobe jwa lerotse, sejo se se tshwanang le mmidi se e leng sejo sa bosetšhaba sa Botswana. E sa apewa, e na le tatso e e tshwanang le ya komiki, mme fa e apeilwe, e dira gore boupe bo nne le tatso e e sa tshwaneng le epe e e monate. Gantsi melon e bedisiwa mo metsing, go tswa foo e bo e tlhakatlhakanngwa go dira boupe. Lerotse e itsege gape jaaka lekatane. Matlape a teng a ka omisiwa mo letsatsing a bo a bolokiwa gore a dirisiwe moragonyana. Lerotse e na le Khalisium e ntsi mme e ka nna ya thusa gore marapo a nonofe, gape e na le faeba.  

## Bogobe jwa Lerotse
Bogobe jwa lerotse gantsi e jewa kwa manyalong le kwa dikokoanong tse dingwe tsa boitlosobodutu. Bo nale le go bidiwang "kgodu" se e leng mmidi wa mokolane, o o dirwang ka lerotse.

## References
Lephutsi

thumb|Maphutshi
**Lephutshi** ke morogo o o nang le dikotla tse dintsi. E na le dibitamine le diminerale tse dintsi mme ga e na dikilojoule tse dintsi. Peo ya lephutshi e ka dirisiwa go dira matute a a nang le dikotla tse dintsi. Go na le ditsela di le dintsi tse ka tsone lephutshi le ka tsenngwang mo dijong tse di monate, mo disupong, mo disalateng, mo dijong tse di bolokilweng e bile a ka dirisiwa mo boemong jwa botoro. 

Go botoka go di jala mo tshimologong ya setlha ka mo go ka kgonegang ka teng, ka gonne peo ee jalwang moragonyana a ka tlhaselwa ke ditshenekegi le malwetse. Mathata a mabedi a a tlwaelegileng thata ke malwetse a a bakwang ke dibaerase a a bakwang ke ntsi ya lephuthsi le a a bakwang ke di-aphid. Fa o ka kgona go dira gore dijalo tsa gago di gole ka bonako, o tla nna le tshono e e botoka ya go di roba pele di nna bothata.
Togo

Lefatshe la **Togo**, le le itsegeng semmuso ka **Togolese Republic**, ke lefatshe le le kwa bophirima jwa Aforika. Le tlhakanetse melelwane le mafatshe a Ghana kwa bophirima, Benin kwa botlhaba le Burkina Faso kwa bokone. Ke lengwe la mafatshe a a senang ditlhabologo, le nametse kwa borwa kwa Gulf of Guinea, kwa toropokgolo ya lone Lome e leng teng. Ke lefatshe le lennye, le le sephara sa dikhilomithara di le dikete tse di masome a matlhano le bosupa, palo ya batho e le didikadike di robabobedi. 

Batho ba ba farologaneng ba ntse mo Togo ka dicentury tsa bo lesome le bongwe le lesome le borataro, kgaolo e e ne e le yone boremelelo jwa thekiso ya makgoba, ka jalo ya neelwa leina la "Slave Coast". Ka ngwaga wa 1884, fa mafatshe a ne a lwela Aforika, lefatshe la Germany le ne la sireletsa lefelo mo kgaolong e le bidiwa Togoland. Morago ga ntwa ya ntlha ya mafatshe, lefatshe la Togo la nna mo pusong ya la France. Lefatshe la Togo le tsere boipuso go tswa mo go la France ka ngwaga wa 1960. Ka 1967, Gnassingbe Eyadema o ne a etelela pele go thankgola puso a dirisa sesole, mme a atlega a nna tautona wa lefatshe le le busiwang ke phathi e le nngwe fela. Ka ngwaga wa 1993, Eyadema o ne a itemogela ditlhopo tsa diphathi tse dintsi, mme a fenya botautona makgetho a le mararo. Ka nako ya loso lwa gagwe, Eyadema e ne e le ene moeteledipele oo nnileng mo setilong dingwaga di le dintsi mo ditsong tsa Aforika, a nnile tautona dingwaga di le masome a mararo le borobabobedi. Ka ngwgaa wa 2005, morwa wa gagwe Faure Gnassingbe o ne a tlhophiwa go nna tautona.

Lefatshe la Togo le bongola, ebile le mo borwa jwa Sahara, itsholelo ya lone e ikaegile ka temothuo. Puo e e tlhomamisitsweng semmuso ke ya French, mme go na le dipuso tse dingwe, bogolo jang tsa Gbe. 47.8% ya banni ba koo ba setse morago tumelo ya seKeresete, se se dira gore e nne yone tumelo e tona mo lefatsheng leo. Lefatshe la Togo ke leloko la makgotla a United Nations, African Union, Organisation of Islamic Cooperation, South Atlantic Peace and Cooperation Zone, Francophonie, Commowealth of Nations le Economic Community of West African States.

## Ditso

### Boipuso
Lefatshe la Togolese Republic le itsisitswe ka ngwaga wa 1960, Moranang a le malatsi a le masome a mabedi le bosupa. Ka ditlhopho tsa ntlha tsa botautona ka ngwaga wa 1961, Sylvanus Olympio o ne a nna tautona wa ntlha, a tlhophilwe ke batlhopi botlhe morago ga gore ba kganetso ba seka ba iponagatsa mo ditlhophong. Ka ngwaga wa 1961, Moranang a le malatsia robabongwe, molaomotheo wa Togolese Republic o ne wa tlhomiwa o supa fa National Assembly of Togo  e le yone e eteletseng pele. 

## Metswedi
Naledi Aphiwe

**Naledi Aphiwe Myongwane** (o belegilwe ka la  15 Sedimonthole 2006) yo o itsegeng ka leina la seporofešenale e leng **Naledi Aphiwe**, ke seopedi le mokwadi wa dipina mo Aforikaborwa go tswa kwa Inanda, KwaZulu-Natal. Fa a ne a tsena sekolo se segolo kwa Khethokuhle, Naledi o ne a itsege thata morago ga gore lentswe la gagwe le dirisiwe mo pineng ya "Shooter" mo alebamong ya setudio *ya 11:11* ya Chris Brown ka 2023.
Tlhokomelo ya Tikologo

## '''Tlhokomelo ya Tikologo'''
Tikologo ya tlhokomelwa, diporofense tsotlhe tsa Aforika Borwa e bong mafelo ao re tshelang mo go ona ka metlha ke maikarabelo a mongwe le mongwe go netefatsa gore a phepa. Tlhokomelo ya tikologo mo setšhabeng sa Aforika Borwa e botlhokwa.
thumb|275x275px|Kgotlelo ya Tikologo

## '''Goreng re Tlhokomela Tikologo'''
Tikologo ke karolo e e botlhokwa mo botshelong jwa rona. Ke yone eo e re fang dilo tsotlhe tse di re tlhokang go tshela re lebile metsi, mowa o o phepa, dijo, ditlhare, mmu le mafelo a o re agang mo go one. Fa re sa tlhokomele tikologo ya rona sentle, botshelo jwa rona bo ka tsena mo kotsing. Ke maikarabelo a rona jaaka setšhaba go netefatsa gore tikologo e tlhokomelwa ka kelotlhoko ka metlha le matsatsi.

## '''Ditiro tsa Tlhokomelo'''
Go tlhokomela tikologo go akaretsa ditiro di le dintsi tseo di akaretsang go boloka ditlhare, le go dirisa dilo ka botswerere tseo re di fitlhelang mo lefatsheng. Mo motseng kgotsa mo lefelong le le nang le batho, batho ba tshwanetse go tsibosa batho botlhe ka botlhokwa jwa go boloka tikologo. Fa tikologo e senngwa, go nna le ditla morago tseo di sa siamang tse dikgolo jaaka komelelo, maemo a mowa a a bosula, le malwetse a a rileng.

## '''Dikgato kgatlhanong le Kgotlelo ya Tikologo'''
Kwa metseng mengwe, batho ba ka tsaya dikgato tse difarologaneng go sireletsa tikologo ya bona, ka go sela matlakala mo ditseleng. Seno se akaretsa go lema ditlhare, go fokotsa tiriso ya dipolasitiki, go tlhoma mafelo a a kgethegileng a go latlhela matlakala, le go tlhotlheletsa bana kwa dikolong go itse ka tikologo le go tsibosa bagolo ba motse ka tshedimosetso eo. Diporojeke tse di jaaka di ka tlhomiwa ngwaga ka ngwaga go rotloetsa tlhokomelo ya tikologo.

## '''Bokhutlo'''
Tlhokomelo ya tikologo ke tiro ya mongwe le mongwe, ga se tiro ya puso fela kgotsa makalana a tshireletso a tikologo, mme ke tiro ya mongwe le mongwe yo o nnang mo lefelong leo. Tirisano mmogo, e ka tlhomamisa gore lefatshe la rona le nne le botsogo, le nne le le siameng. Ka jalo, a re tlhokomeleng tikologo ya rona, ka ntlha ya gore e kgotlela ke rona le bana ba rona.Tikologo e phepha e netefatsa botshelo jo boleele.
Zee Nxumalo

**Zandile Nxumalo** (o tshotswe ka Firikgong a le malatsi a marataro 2003) yo o itsegeng e le **Zee Nxumalo**, ke moopedi le mokwadi wa dipina wa Aforika Borwa wa kwa Swazi. Pina ya gagwe ya "Funk 55", e e golotsweng ka 2023, e ne ya dira gore a atlege thata mme ya amogelwa ka 5× Platinum mo Aforika Borwa.

## Botshelo jwa pele
Zandile Nxumalo o belegwe ka Firikgong a le malatsi marataro 2003 kwa Eswatini. Lelapa la gagwe le ne la fudugela kwa Alexandra, Johannesburg kwa a neng a fetsa bongwana jwa gagwe teng.

## Tiro
Kgatiso ya gagwe ya ntlha e ne e bidiwa KwaNxumalo, e ne ya gololwa ka 28 Seetebosigo 2022. Funk 55" ya Shakes & Les, DBN Gogo le Zee Nxumalo le Ceeka RSA le Chley e ne ya gololwa ka 1 Sedimonthole 2023. E ne ya simolola kwa No. 2 mo Local Streaming Chart Top 10. A single ya gagwe Thula Mabota le Pabi Cooper le 031choppa, featuring Shakes & Les. e ne ya gololwa ka 29 Mopitlwe 2024. E ne ya netefadiwa platinamo mo Aforika Borwa. 

O ne gape a tlhagelela mo Ama Gear le Dlala Thukzin le Funky QLA, e e nang le MK Productions, e e golotsweng ka 5 Phukwi 2024. Pina e ne ya simolola kwa palo 5 mo Local Streaming Top 10.

Kwa tshimologong ya kgwedi ya Diphalane 2024, Zee Nxumalo o ne a itsise ka motshameko wa gagwe wa Inja Ye Game, o o tla gololwang ka Ngwanatsele 15, 2024. "Malume" le Djy Biza le 031 Choppa, e e nang le Springle le DJ Tira, e ne ya gololwa ka October 26, 2024, jaaka e le yone e e eteletseng pele.

## Metswedi
Go boloka dipuo tsa Aforika Borwa le go tlotla phapang ya setso

**Dipuo** tse di farologaneng tsa Aforika Borwa ke karolo ya pele ya boitseanape jwa setso sa rona. Maiteko a go boloka le go tshegetsa pharologanyo eno a botlhokwa go sireletsa boswa jwa rona le go netefatsa gore botlhe ba amogelesega mo ntshetsopele.

## Ngwao le hisitori
Dipuo tsa Aforika Borwa di golagane thata le setso le hisetori ya naga, di dira jaaka dikgolagano tse di botlhokwa tsa dingwao le boitshupo. Dipuo tseno di na le ditori, dingwao le mekgwa ya botshelo e e tlhalosang merafe e e farologaneng ya setšhaba sa Aforika Borwa. Go di boloka go tlhomamisa gore dipolelo tseno tse di humileng tsa setso ga di latlhege mo tsamaong ya nako, go dira gore dikokomana tse di tlang di kgone go nna le kamano le boswa jwa bone le segopodiso sa bone. Fa go sa dirwe maiteko a go boloka dipuo tseno, kitso e e botlhokwa ya setso le dikgopolo tsa hisitori di ka nyelela ka bosakhutleng.

## Go ithuta puo
Go ruta bana ka puo ya bone ya tlholego go botlhokwa thata gore ba kgone go ithuta ka tsela e e kgatlhisang le gore ba gole sentle mo tlhaloganyong. Fa bana ba ithuta ka puo ya bone, ba kgona go tlhaloganya dilo motlhofo e bile ba kgona go nna le seabe ka botlalo mo thutong. Mokgwa ono ga o tokafatse fela maduo a thuto mme gape o thusa go boloka dipuo tseno ka go di fetisetsa mo dikokomaneng tse disha. Dikolo tse di tsenyeletsang dipuo tsa selegae mo kharikhulamong ya tsone di na le seabe se segolo mo go bolokeng dipuo tseno di tshela e bile di le botlhokwa mo setšhabeng sa gompieno

### Ditshono tse di lekanang
Go somarela puo gape go rotloetsa tekatekano ya loago le go akaretsa batho botlhe. Fa batho ba kgona go dirisa dipuo tsa bone tsa tlholego mo botshelong jwa setšhaba, go ka direga thata gore ba nne le seabe ka botlalo mo setšhabeng le go bona ditshono tsa ikonomi. Go farologana le seo, go kgaphela dipuo tsa selegae kwa thoko go ka dira gore batho ba se ka ba akarediwa mo setšhabeng le gore go nne le go sa lekalekane. Ka go tlotla le go sireletsa dipuo tsotlhe tsa Aforika Borwa, naga e rotloetsa tekatekano le tlotlo gareng ga baagi ba yona ba ba farologaneng, go tshegetsa momagano ya loago le kopano.

## Tshireletso ya puo
thumb| '''Mmapa wa dipuo tse di buiwang thata mo Aforika Borwa'''
Dipuo dingwe tsa mo Afrika Borwa di ka nna mo kotsing, fa go sa tlhole go na le batho ba le bantsi ba ba di buang. Kotsi e e tshosetsang go nyelela ga tsone. Go tlhokega maiteko a a kopanetsweng go tsosolosa dipuo tseno ka go kwala, thuto le go nna le seabe mo setšhabeng. Go gatisa dibuka, go dira didirisiwa tsa go ithuta, le go kgothaletsa gore di dirisiwe mo magaeng le kwa dikolong go ka thusa go tsosolosa dipuo tseno. Go sireletsa dipharologano tsa dipuo go botlhokwa e seng fela ka ntlha ya khumo ya setso mme gape le ka ntlha ya go somarela mekgwa ya kitso ya batho ba tlholego le dikakanyo tsa lefatshe tse di akareditsweng mo dipuong tseno.

## Metswedi
Mona Eltahawy

**Mona Eltahawy** (Arabic: منى الطحاوى, IPA: [ˈmonæ (ʔe) t.t - ɑˈħɑːwi]; born August 1, 1967) is a freelance Egyptian-American journalist and social commentator based in New York City. Ke mmegadikgang wa kwa Egepeto le Amerika[2] yo o nnang kwa New York City. O kwadile dikakgelo le di-op-ed tsa diphatlalatso lefatshe ka bophara ka ga Egepeto le lefatshe la Islam, ka ditlhogo tse di akaretsang ditshwanelo tsa basadi, puso ya banna, le merero ya sepolotiki le ya loago ya Bamoseleme. Tiro ya gagwe e tlhageletse mo The Washington Post, The New York Times, Christian Science Monitor, le Miami Herald gareng ga tse dingwe. Headscarves and Hymens, buka ya ntlha ya ga Eltahawy, e ne ya gatisiwa ka Motsheganong 2015. Eltahawy e ne e le motlhatlheledi yo o etetsweng mo mananeong a dikgang a radio le thelebishene ya kwa U.S. Ke mongwe wa batho ba ba eteletseng pele Mosque Me Too motsamao ka go dirisa hashtag #MosqueMeToo.

Eltahawy o buile phatlalatsa kwa diyunibesithing, dipuisano tsa setlhopha le dikokoano tsa ditumelo tse di farologaneng ka ditshwanelo tsa botho le diphetogo mo lefatsheng la Seiselamo, bosadi le dikamano tsa Bamoseleme ba Baegepeto le Bakeresete, gareng ga dilo tse dingwe tse di tshwenyang.

## Botshelo jwa gagwe
Eltahawy o tsholetswe kwa Port Said, Egypt. Lelapa la gaabo le ne la fudugela kwa UK fa a ne a le dingwaga di le 7 mme morago ga moo ba fudugela kwa Saudi Arabia fa a ne a le dingwaga di le 15. O ne a aloga kwa Yunibesithing ya Amerika kwa Cairo ka 1990 ka dikirii ya bachelor mme ka 1992 o ne a bona dikirii ya master mo mass communication ka go tsenelela mo bobegadikgang.

## Tiro
Eltahawy e ne e le mmegadikgang wa dikgang ka dingwaga tsa bo1990, le mmegadikgang wa Reuters News Agency kwa Cairo le Jerusalema. O kwadile dikgang le dikakgelo tsa The Guardian, International Herald-Tribune, The Washington Post, U.S. News & World Report, le The New York Times.

O ne a fudugela kwa United States ka 2000 mme a bona boagi jwa Amerika ka 2011.

Go tloga ka 2003 go ya go 2004, Eltahawy e ne e le morulaganyi wa kgatiso ya puo ya Searabia ya Women's eNews, e e ikemetseng, e e sa direng poelo ya webosaete e e buang ka dikgang tsa basadi go ralala lefatshe.[O ne a kwala lekwalo la beke le beke la Asharq Al-Awsat go tloga ka 2004 go fitlha ka 2006 pele ga ditlhogo tsa gagwe di emisiwa ke mokwadi Tariq Alhomayed ka ntlha ya go nna "go tshwaya puso ya Egepeto diphoso thata". Ka di 24 Ngwanatsele 2011, e ne e le mongwe wa babegadikgang ba le bantsi ba ba neng ba tshwarwa ke balaodi ba Egepeto fa ba ntse ba bega ka ditshupetso tse di tsosolositsweng kwa Tahrir Square kwa Cairo. O ne a tshwerwe ka diura di le 12, ka nako eo a ne a botsolodiwa, mme a tlhaselwa mo mmeleng le mo go tsa tlhakanelodikobo.

## Metswedi