Lilian Ngoyi

**Lilian Masediba Matabane Ngoyi, "Ma Ngoyi"**, OMSG (25 Lwetse 1911 – 13 Mopitlwe 1980) e ne e le molweladitshwanelo tsa tlhaolele wa Aforika Borwa.E ne e le mosadi wa ntlha go tlhophiwa mo komiting ya khuduthamaga ya African National Congress, mme o thusitse go thankgolola Mokgatlho wa Basadi ba Aforika Borwa.

Pele ga a nna modiri wa metšhini kwa madirelong a matsela, kwa a neng a thapilwe teng go simolola  ka 1945 go fitlha ka 1956, Ngoyi o ne a ikwadisa go nna mooki. Ka 1962, o ne a newa taelo ya gagwe ya ntlha ya go thibela mme o ne a ka se letlelelwe go tswa mo ntlong ya gagwe kwa Orlando, Soweto botshelo jwa gagwe jotlhe, kwa ntle ga paka ya dingwaga di le tharo go simolola ka 1972-1975.

## Botshelo jwa bogologolo
[thumb|Lebitla la ga Lilian Ngoyi kwa [:en:Avalon_Cemetery|Mabitleng a Avalon]]
Ngoyi o tsholetswe kwa Mmileng wa Bleared, kwa Pretoria. E ne e le ngwana wa mosetsana a le nosi  wa ga Annie le Isaac Matabane, le bomorwarraagwe ba bararo, Lawrence, George le Percy. Rraagwemogolo, mo letlhakoreng la ga mmaagwe, e ne e le Johannes Mphahlele, leloko la ntlo ya segosi ya ga Mphahlele, yo o neng a nna moefangele wa Methodist, a dira mmogo le Samuel Mathabathe. Mmaagwe Ngoyi o ne a dira tiro ya go tlhatswa diaparo mme rraagwe e ne e le modiri wa moepong.Ngoyi o tsene Sekolo se se Potlana sa Kilnerton go fitlha ka Mophato wa Bobedi.

Ka 1928, o ne a fudugela kwa Johannesburg go ya go katisiwa jaaka mooki kwa Bookelong jwa City Deep Mine, mme a wetsa dingwaga di le tharo tsa katiso ya booki ka kakaretso. Ka nako e, o ne a kopana le go nyala mokgweetsi wa van, John Gerard Ngoyi, ka 1934. Ba ne ba na le ngwana wa mosetsana, Edith Ngoyi. Monna wa ga Lilian o ne a tlhokafala mo kotsing ya koloi ka 1937, morago ga moo o ne a nna moroki, a bereka kwa gae le kwa madirelong a diaparo ka dinako tse di farologaneng.[9] Go tloga ka dingwaga tsa bo 1950 go ya pele, o ne a nna kwa Orlando, Soweto, le mmaagwe le bana ba gagwe.

## Bolweladipolotiki
Ka a ne a gogelwa mo dipolotiking ka tiro ya gagwe mo Mokgatlhong wa Badiri ba Diaparo wa Aforika Borwa ka dingwaga tsa bo 1940, Ngoyi o ne a tsenela African National Congress (ANC) la ntlha jaaka leloko le le dirisanang le ene ka nako ya Letsholo la go Ganetsa la 1950, mme o ne a tla tshwarelwa go dirisa dikago tsa poso tse di neng di beetswe batho basweu. Ngoyi o ne a tla katisiwa mo maanong a boipelaetso a a senang tirisodikgoka a *[[:en:Satyagraha|Satyagraha]]* go ganana le Molao wa Lefelo la Toropo, le tsamaiso e e atolositsweng ya go feta ya Molao wa Baagi Ngoyi o tsenetse Liki ya Basadi ya ANC ka 1952; ka nako eo o ne a le motlholagadi yo o nang le bana le mme yo o godileng yo o neng a tshwanetse go mo tshegetsa, mme o ne a dira jaaka moroki.Morago ga ngwaga o ne a tlhophiwa go nna tautona wa Lekgotla la Basadi. Ka 1954, o thusitse go tlhoma Mokgatlho wa Basadi ba Aforika Borwa (FEDSAW) mme a tlhophiwa go nna mokhuduthamaga wa bosetšhaba wa ANC; e ne e le mosadi wa ntlha go tlhophiwa go nna mo maemong a bosetšhaba mo mokgatlhong.

Ka Phatwe  a tlhola malatsi ale borobabongwe ka 1956, Ngoyi o ne a etelela pele mogwanto wa basadi mmogo le Helen Joseph, Rahima Moosa, Sophia De Bruyn, Motlalepula Chabaku, Bertha Gxowa le Albertina Sisulu wa basadi ba le 20 000 go fetisa molao wa Union Buildings of Pretoria jaaka boipelaetso kgatlhanong le puso ya tlhaolele e e neng e batla gore basadi ba tshole dibuka tsa go feta jaaka karolo ya melao ya go feta. Ngoyi o ne a tla laela boidiidi gore bo didimale gotlhelele metsotso e le 30. Mogwanto o e santse e le ditshupetso tse dikgolo go gaisa tsotlhe tsa basadi mo hisitoring ya Aforika Borwa.

Lilian Ngoyi gape e ne e le motho wa boditšhabatšhaba yo o neng a lemoga tlhotlheletso e e ka nnang teng ya tshegetso ya boditšhabatšhaba mo kgaratlhong kgatlhanong le tlhaolele le kgololosego ya basadi ba bantsho. Ka go akanya ka seno o ne a, ka 1955, a simolotse loeto lo lo seng ka fa molaong go ya kwa Lausanne, Switzerland, gore a kgone go tsaya karolo mo Khonkereseng ya Lefatshe Lotlhe ya Bomme e e neng e tshwerwe ke Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Temokerasi wa Basadi (WIDF). A patilwe ke molweladitshwanelo-ka-ene Dora Tamana, mme jaaka moemedi wa semmuso wa FEDSAW, o ne a simolola loeto lo lo neng lo tla bona maiteko a go iphitlha mo mokorong o o tswang kwa Cape Town ka fa tlase ga "maina a masweu",go gana (ka thuso ya mokgweetsi wa sefofane yo o kutlwelobotlhoko) go nna mo sekepeng se se neng se kgaogane go ya kwa lontone mme a tsenela Boritane ka seipato sa go wetsa dithuto tsa gagwe tsa Baebele.O ne a tla etela Engelane, Jeremane, Switzerland, Romania, China le Russia, a kopana le baeteledipele ba basadi ba gantsi ba neng ba tshwaragane le dipolotiki tsa letlhakore la molema, pele a goroga gape mo Aforika Borwa e le mosadi yo o batliwang.

Ngoyi o ne a etelela pele dikopano tsa ANC kgatlhanong le go fetisa makwalo a mosepele le go dira ditshupetso tse dikgolo kwa Pretoria. Ngoyi o ne a tla tswelela go kopanya basadi, a etelela pelebokopano jwa boraro yjwa FSW ka 1961, a bolelela basadi gore "Kgololesego ga e tle e tsamaya e lebile kwa go wena - e tshwanetse go fenngwa. Jaaka basadi re tshwanetse go tswelela go tshameka karolo ya rona."
thumb|Lilian Ngoyi o neela puo kwa phitlhong ya ga Ida Mntwana
Ngoyi o ne a itsege jaaka sebui se se nonofileng le tlhotlheletso e kgolo mo go ba le bantsi ba badirimmogo le ene mo ANC. E ne e le mongwe wa ba le 156 ba ba neng ba tshwerwe ka lebaka la Batshwaramarapo ba ba Sekang Boepapuso ka Sedimonthole wa 1956,mme kwa bofelong o ne a gololwa mo ditatofatsong tse a neng a latofadiwa ka tsone ka 1960. O ne a tshwarwa gape go feta gangwe mo tshimologong ya bo1960, mme a fetsa malatsi a le 71 a tswaletswe a le nosi ka 1963. Ngoyi o feditse dingwaga di le lesome le botlhano a tshela ka fa tlase ga ditaelo tse tharo tsa dingwaga di le tlhano tsa go mo thibela,tse di neng di akaretsa dithibelo tse di neng di mo tswalela kwa legaeng la gagwe kwa Orlando, Soweto, mme di mo thibela go kopana le batho ba bangwe ba ba neng ba thibetswe. Maemo a tlaleletso a ditaolo tsa thibelo a ne a akaretsa go thibelwa go tsenela dikokoano tsa setšhaba, go bua kgotsa go nopolwa; le kwa legaeng la gagwe, o ne a sa letlelelwa go nna le batho ba ba fetang bongwe ka nako e le nngwe.Ditaelo tsa thibelo tse pedi tsa ntlha di ne tsa bewa ka 1962 le 1967, mme fa taelo ya bobedi ya thibelo e fela ka 1972, o ne a kgona go kopana le badirimmogo le ditsala gape, mme a ya kwa Durban le Cape Town. O ne a ya kwa Robben Island go etela Nelson Mandela wa ANC yo o neng a le kwa kgolegelong, kwa Mandela a neng a mo akgola ka boeteledipele jwa gagwe mo mekgatlhong e e farologaneng. Ka 1975, taelo ya thibelo kgatlhanong le ene e ne ya bewa gape; le fa go ntse jalo, mo nakong eno maemo a yone a ne a mo letla go buisana le lefatshe la kwa ntle. Mo dingwageng tse di lesome tsa bofelo tsa botshelo jwa ga Ngoyi, o ne a tshwanelwa ke go ikaega ka dimpho tsa ditsala le batho ba ba neng ba tshela ka nako ya gagwe gore a kgone go tshela. 

## Dikgakololo le ditlotla
kokelwana  ya Koos Beukes kwa bookelong jwa Chris Hani Baragwanath kwa Soweto e ne ya rewa leina la kokelo ya  Lilian Ngoyi Community  go mo tlotla.

Ka 16 Ngwanatsele 2004, Lephata la Tikologo la Aforika Borwa le ne la simolola sekepe se se eteletseng pele mo setlhopheng sa dikepe tsa paterole ya tikologo se se neng sa bidiwa Lillian Ngoyi go mo tlotlomatsa.

Ka 9 Phatwe 2006, segopotso sa bo 50 sa mogwanto kwa Pretoria, Strijdom Square e basadi ba neng ba gwanta go tswa mo go yona e ne ya bidiwa Lilian Ngoyi Square.9 Phatwe e ketekwa mo Afrika Borwa jaaka Letsatsi la Basadi.

Ka 2009, ntlolehalahala yla bonno kwa mmadikolo wa Rhodes e ne ya reelediwa leina la gagwe. 

Ka 2012, Van der Walt Street kwa Pretoria e ne ya bidiwa Lilian Ngoyi Street. Ditsela tse dingwe kwa Cape Town, Thembisa, Berea, Durban, le Hartbeesfontein di reeletswe ka leina la gagwe.

Toropokgolo ya Johannesburg e etsere tshwetso ya go tlotla Mme Lilian Masediba Ngoyi ka go fetola leina la Bree Street kwa Johannesburg ka ene ka 2014  -  mmila o o bidiwang Lilian Ngoyi Street.

## Metswedi