Bogole mo bokgobeng jwa Amerika

thumb|Ditshwantsho tsa alemanaka ya Amerika e e neng e lwantsha bokgoba ya 1840. (New York, New York)
Go fopholediwa gore mo e ka nnang diperesente di ferabongwe tsa makgoba a Amerika a ne a golafetse pele ga Kitsiso ya Kgololesego ka ntlha ya mofuta mongwe wa boemo jwa mmele, jwa maikutlo, jwa tlhaloganyo, jwa methapo, kgotsa jwa go gola. Se se raya gore makgoba a ka nna dikete tse makgolo a mararo le masome a marataro go ya go dikete tse makgolo a matlhano le masome a mane a Amerika a ne a na le bogole. Mo motlheng wa pele ga ntwa, makgoba a ne a tlhalosiwa e le a a golafetseng fa kgobalo ya bone kgotsa boemo jwa bone bo ne bo ba thibela go dira tiro ya go bereka, e e jaaka go foufala, go nna bosusu, go latlhegelwa ke maoto le diatla le eleng go sa tsholeng. E re ka makgoba a a golafetseng a ne a sa kgone go itlhokomela kana go dira mefuta e e tlwaelesegileng ya tiro ya makgoba, gantsi a ne a ikaegile ka beng ba one le bommaabone gore ba ba tlhokomele. Mabapi le tiro, makgoba a a golafetseng gantsi a ne a iphitlhela a bereka mo kitshineng kgotsa mo mafelong a go godisetsa bana. E re ka ba ne ba sa kgone go bereka ka bonako jaaka makgoba a a sa golafalang, gantsi makgoba a a golafetseng a ne a tshwarwa makgwakgwa mo go neng go akaretsa le dibetsa. Gantsi beng ba makgoba ba ne ba rekisetsa dingaka makgoba a bone a a golafetseng a morago ga moo a neng a tla a dira diteko tsa kalafi. Fa bokgoba bo sena go fela, makgoba a a golafetseng bontsi jwa one a ne a nna mo masimong go fitlha puso e kgona go tlhoma dikokelo le mafelo a botshabelo go ba nna mo go one.

## Tlhaloso ya bogole mo makgobeng
Kwa Borwa jwa pele ga ntwa, lereo "bogole" le ne le sa dire fela mo makgobeng a Maaforika a Amerika a a neng a tsetswe a na le bogole jwa tlhaloganyo kgotsa jwa mmele. Go na le moo, gantsi beng ba makgoba ba ne ba bitsa makgoba a a neng a tlhoka dijo, a otlhaiwa ka tsela e e setlhogo, a nna mo maemong a a kotsi a tiro kgotsa a sotliwa ba re ke ba ba golafetseng mo tlhaloganyong kgotsa mo mmeleng. Batshodi ba makgoba ba ne ba nna le kgopolo ya go itekanela sentle; go itekanela ga lekgoba go ne go ikaegile ka bokgoni jwa lone jwa go dira tiro ya diatla, boleng jwa lone jaaka thoto, mme la bofelo botsogo jwa lone jwa mmatota. Ka ntlha ya seo, lereo bogole le ne le tlhalosa Maaforika a Amerika a le mantsi a a neng a dirilwe makgoba ka ntlha ya dikgobalo tse dintsi tse di neng tsa ba tlogela ba sa kgone go dira tiro ya diatla. "Dikgobalo" tseo di ne di akaretsa malwetse, a a tshwanang le rickets, pellagra, le scurvy, a a neng a baka go sa bone sentle le go sa gole sentle. Dikgobalo jaaka go robega, go fisiwa, go latlhegelwa ke maoto le diatla, kgotsa go utlwa botlhoko mo tlhogong di ne di tlogela makgoba a sa kgone go dira tiro ya bone ya diatla e e neng ya dira gore ba golafale. Mongwe wa mefuta e e tlwaelesegileng thata ya bogole e ne e le bofofu jo bo ka bong bo bakilwe ke bogole jwa pelegi, malatsi a a lapisang mo tshimong, kgotsa go itewa thata kgotsa go ketekwa mo go feletsang matlho a gobetse. Go sa kgone go tshola, kgotsa go palelwa ke go tsala, go ne go tlhaola basadi jaaka ba ba golafetseng ka gonne ba ne ba sa kgone go dira tiro ya bone e e botlhokwa thata. Mmogo le bogole jo, go sa itekanelang ga tlhaloganyo, mathata a boboko a a tshwanang le bolwetse jwa leebana, botsofe, le dikgobalo tse di bakiwang ke go sotlwa jaaka go itewa di ne tsa dira gore makgoba a tshwaiwe jaaka a a golafetseng.

## Botshelo le tiro
Fa makgoba a a golafetseng a sa ntse a le bana, a ne a sa gwetlhe beng ba makgoba fela mme a ne a gwetlha le bommaabone. Dingaka le bomme ba ne ba dirisa nako e ntsi ba tlhokomela bana ba bone ba ba golafetseng kgotsa ba ba tlhokomela. Gantsi bana ba ne ba romelwa kwa dingakeng tse di neng di ba ara go baakanya bogole jwa bone; beng ba bone ba ne ba solofetse gore makgoba a a golafetseng a tla boela a kgona go bereka. Bana ba le bantsi ba ba golafetseng ba ne ba dirwa dikaro tse di neng di leka go baakanya maemo a a jaaka "maoto a a kokoropaneng" le bofofu. Fa beng ba ne ba sa tlhokomele makgoba a bana ba ba golafetseng ka tsa kalafi, seabe sa go ba tlhokomela se ne se wela mo go bomme ba bone. Gammogo le go tlhokomela bana ba golafetseng, bomme ba ne ba tlamega go tlhokomela bana ba bone ba bangwe, go mekamekana le botsogo jwa bone jo bo reketang ka ntata ya dingwaga le maemo a botshelo, gammoho le go dira ditiro tsa bone kwa tshimong. Bomme ba ne ba buelela bana ba bone mme gantsi ba ne ba baya ditlhokego tsa ngwana wa bone yo o golafetseng kwa pele ga ditiro tsa bone mo tshimong se gantsi se neng se felela ka gore go otlhaiwa. Le fa go ne go na le mathata a a neng a tsamaya le go godisa ngwana yo o golafetseng mo tshimong, bomme ba ne ba sa tshabe thata jaana gore ngwana wa bone o tla rekisiwa kgotsa o tla tsewa. Ka dinako tse dingwe, malapa a a neng a tshotse makgoba a ne a bile a reka bana ba ba golafetseng mmogo le bomme ba bone ba ba neng ba dirilwe makgoba ka gonne ba ne ba utlwela bana ba ba golafetseng botlhoko.

Makgoba a a golafetseng a ne a dirisiwa tiro le dikotlhao tse di tshwanang le tsa makgoba a mangwe. Fa e le ka tiro, makgoba a a golafetseng a ne a dira thata kwa go apayeng, go roka, go dira tshingwana le go tlhokomela bana le leruo. Le fa ditiro tsa bone ka kakaretso di ne di se dintsi, seo se ne se sa reye gore ditiro tsa bone di ne di le motlhofo. Fa go tla mo go apeeng, makgoba a a golafetseng a ne a sa tile go dira ka natla ka gonne go ne go solofetswe gore ba tsoge pele ga mong wa bone le makgoba a mangwe go apaya dijo; go apaya dijo gantsi go ne go akaretsa ditiro tse di lapisang tsa go sila nama le go phutha dikgong tsa go tshuba molelo. Ka tsela e e tshwanang, makgoba a a golafetseng a a neng a bereka kwa lefelong la go godisa bana a ne a tshwanelwa ke go dirisana le bana ba bannye letsatsi lotlhe; gantsi se se ne se le sentsi thata mo makgobeng a a godileng, a a golafetseng a a neng a newa tiro eo. Le fa go ne go na le ditiro le tseo tse di tlwaelesegileng thata, ka dinako tse dingwe makgoba a a golafetseng a ne a newa ditiro tse di sa tlwaelesegang thata. Sekai, lekgoba lengwe le le foufetseng le ne le okametse go kgweetsa kolotsana ya dijo tsa mo mosong go ya kwa masimong go ya go fepa makgoba a mangwe. Beng bangwe ba makgoba ba ne ba rekisa makgoba a bone a a golafetseng gore e nne bagwebi jaaka baroki kgotsa badiri ba ditlhako. Bontsi jwa makgoba a ne a tsaya gore botshelo jwa bagwebi bo babalesegile go feta jwa makgoba a a tlwaelesegileng a masimo.

## Kalafi
thumb|Christine le Millie McKoy
Gantsi, makgoba a a golafetseng a Maaforika a Amerika a ne a otlhaiwa ka ntlha ya go palelwa ke go dira ditiro. Gantsi makgoba a a golafetseng a ne a kgorelediwa ke bokoa jwa mmele kgotsa jwa tlhaloganyo, a ne a sa kgone go bereka ka bonako jaaka makgoba a mangwe mme a ne a kgaratlha ka tiro e e bokete e e neng e tsamaya le makgoba a a neng a bereka mo masimong. Ga go gakgamatse go bo makgoba a a golafetseng a ne a otlhaiwa ka kiteo. Ka tlwaelo, makgoba a a golafetseng a ne a tlhokomologiwa go na le go otlhaiwa. Beng ba makgoba ba ne ba dirisana le makgoba a a godileng a a golafetseng ka ditsela tse dintsintsi. Beng ba makgoba ba ne ba tla tlhomamisa gore makgoba a a godileng a a golafetseng a tla newa dijo tse di fokoditsweng. Ka dinako tse dingwe, beng ba makgoba ba ne ba rekisa fela makgoba a a golafetseng. Fa makgoba a a golafetseng a ne a "tsofala thata", beng ba makgoba gantsi ba ne ba pateletsa makgoba go fudugela kwa matlong a bonno kgotsa diphaposing kwa ntle mo gare ga sekgwa mme ba ba pateletsa go itlhokomela.

Gantsi beng ba makgoba ba ne ba rekisetsa makgoba a a golafetseng dingaka tse di neng di dira dipatlisiso tsa kalafi. Dingaka di ne tsa leka mekgwa e mesha mmogo le go alafa makgoba ano a a golafetseng; tsholofelo e ne e le gore dingaka tse di tla kgona go "baakanya" bogole jwa makgoba jo bo tla ba letlang go thusa batho ba basweu ba ba nang le bogole jo bo tshwanang. Mmogo le dipatlisiso tsa kalafi ka kakaretso, makgoba a a golafetseng a ne a dirisiwa jaaka ditlhogo tsa dipontsho tsa karo. Sekai, ngaka ya kwa Georgia e bong Crawford Long o ne a lemoga gore sulfuric ether e ka dirisiwa jaaka seretibatsi se se bolayang bogatsu ka go dira dikaro mo makgobeng a a golafetseng a Maaforika a Amerika tse di neng di akaretsa go ba kgaola menwana le menwana ya dinao. Fela jaaka dipatlisiso tsa kalafi, Long, le dingaka tse dingwe tse di neng tsa dira diteko ka makgoba a a golafetseng, di ne di dumela gore diphitlhelelo tsa tsone di ka dirisiwa go thusa batho basweu ba ba nang le malwetse a a tshwanang. Dingaka tsa basweu le tsone di ne tsa ithuta makgoba a Maaforika a Amerika a a tshotsweng a na le bogole jwa tlholego.

Sekai sa makgoba a a golafetseng a a neng a tshwarwa makgwakgwa e ne e le Christine-Millie McKoy, mafatlha a a neng a tsholwa a kopantswe mo nokeng. Pele ga ba nna le dingwaga di le pedi, ba ne ba rekisediwa Joseph P. Smith yo o neng a bontsha basetsana bano mo disorokising le mo ditiragalong tse dingwe fa gape a ne a ba letla go sekasekwa ke dingaka. Badiredibagolo ba tsa kalafi ba ne ba tshwakgotswe ke dirwe tsa tsalo tsa mafatlha le marado se se neng sa dira gore ba "betelelwe ka dinepe." Mo botshelong jwa bone jotlhe, mafatlha a McKoy a ne a tla bontshiwa go ralala Amerika mmogo le Yuropa, a tsewa ka dikgoka makgetlho a le mantsi, mme a sa tshwarwe sentle ke baitseanape ba tsa kalafi.

## Ntwa ya Selegae le ditlamorago tsa yone
thumb|Mmogo le dikolo tse di tshwanang le tse, Lekalana la Freedmen le ne la thusa ka go aga dikokelo le mafelo a botshabelo a Maaforika a Amerika.
Ka nako ya Ntwa ya Selegae, makgoba a Maaforika a Amerika, fa a utlwa ka kgatelopele ya Kopano, a ne a tlogela matlo a bona mo tshimong go ya go tsenelela Sesole sa Kopano. Le fa go ntse jalo, sesole sa Union se ne sa batla makgoba a a nonofileng a a neng a ka thusa go epa mesele, go tlhatswa diyunifomo le go apaya dijo. Ka jalo, makgoba a a golafetseng a a neng a sa kgone go tshaba mo masimong a bone a ne a patelesega go nna makgoba. Le morago ga gore Ntwa ya Selegae e fele, makgoba a a golotsweng a a golafetseng a a neng a sa kgone go tsena mo tirong a ne a patelesega go nna mo masimong a bone le go direla beng ba bone. Puso e ne ya swetsa ka gore e tsepamise maiteko mangwe a bone a namolo mo go ba ba nang le bogole se se ka bonwang ka dikakgelo tsa ga Mokwaledi wa Ntwa E.M. Stanton: "Mo maemong ape fela, le mo merafeng yotlhe e megolo, tota le ka nako ya maemo a a tlwaelesegileng le a kagiso a dilo, go tla fitlhelwa selekanyo se se rileng sa go tsamayatsamaya le palo e e rileng ya bahumanegi ba ba humanegileng, ba ba golafetseng, kgotsa ba ba sa itseng sepe, ba e leng tlwaelo le tiro ya go ba thusa." Ka Mopitlo 1865, puso ya Amerika e ne ya tlhoma Bureau ya Amerika e e thusang, go akaretsa le Freedmen go thusa maAforika a Amerika a a golotsweng, go akaretsa le makgoba a pele a a nang le bogole, go ikamanya le kgololesego le se e neng e se akaretsa. Lekalana la Freedmen le ne la thusa puso malebang le batho ba ba golafetseng ka ditsela tse pedi: go bala palo ya batho ba ba golafetseng kwa Borwa go fopholetsa selekanyo sa thuso ya matlole e e tlhokegang le go tlhoma mafelo a botshabelo le dikokelo tsa makgoba a pele a a golafetseng go nna mo go one." Lwetse a rogwa, 1866 go fitlha ka Lwetse a rogwa, 1867, diofisi tsa Lekala di ne tsa bega gore go ne go na le banna ba le sekete le makgolo a mane ba ba golotsweng ba ba 'foufetseng', ba le makgolo a mane le lesome le bone ba ba 'ba sa utwing le ba ba buing', ba le sekete le lekgolo le masome a mararo le metso e mene ba ba 'seeleele kgotsa ba ba seeleele', ba le makgolo a matlhano le masome a matlhano le bobedi ba ba 'lwalang tlhaloganyo', le ba le makgolo a mabedi le masome matlhano le motso ba ba neng ba le maoto a a kokoropaneng.'" Le fa go ntse jalo, dipalo tse di supa dipalo tsa makgoba a pele a a neng a na le bogole a Lekala le a boneng ka mmantota fa ka nnete, makgoba a mangwe a le mantsi a a golafetseng a ne a santse a le kwa masimong a bone kwa Freedmen's Bureau e neng e ka se ka ya ba bona gone. Sa bobedi, ka ntlha ya go gana ga Borwa go letla batho ba ba golafetseng ba Maaforika a Amerika go tsena mo mafelong a botshabelo a a tshwanang le a batho basweu, Lekala la Freedmen le ne la tlhoma mafelo a botshabelo go ralala Borwa. Le fa go ntse jalo, makgetlho a le mantsi mafelo a a botshabelo a ne a sena madi a a lekaneng ka jalo Lekala le ne la patelesega go dira gore Maaforika a Amerika a a golafetseng a dire ditiro tsa go thusa go tshela. Sekai, Lekala le ne la dira gore Maaforika a Amerika a a golafetseng a bereke mo ditshingwaneng tsa merogo, a phepafatse botlhatswetso, le e leng go nna le seabe mo go ageng dikago.

## Metswedi