Ngware

**Ngware** ke motse o, o mo kgaolong ya Kweneng (Kweneng District) mo Botswana. Motse yo o bonwa mo selekanyong sa dikhilomethara di le masome a matlhano (50 km) mo bokone botlhaba jwa Letlhakeng. Batho mo Ngware ba ne ba le makgolo a matlhano, masome a supa le metso e meraro (573) ka palo batho ya 2001.

Ngware o bokgakala jwa dikhilomithara di le lekgolo le masome a mabedi le botlhano go tswa kwa bokone bophirima jwa toropo kgolo ya Botswana, Gaborone, le dikhilomithara di le masome a supa le botlhano go tswa kwa bokone jwa Molepolole, go bapa le kala ya tsela ya Molepolole- Lephepe go tswa kwa Hatsalatladi go ya kwa bophirimatsatsi go ralala Botlhapatlou mo tseleng ya letlapa go tsena ka khilometara e e bopegileng jaaka mokgatšha go tswa kwa motseng wa Hatsalatladi). Ngware e dikhilomithara di le masome a mane le bobedi kwa bokone botlhaba jwa Letlhakeng ka tsela e nngwe. Pele ga Letlhakeng le tlhomiwa go nna kgaolwana, ntlo kgolo ya Ngware e ne e le kwa Molepolole. Ngware o beilwe ka togamaano fa gare ga metse e meraro e megolo: Botlhapatlou, o o leng sekgele sa dikhilomithara di le lesome le boferabobedi, Malwelwe, o o leng dikhilometara di le masome a mabedi, le Diphuduhudu, o o leng sekgala sa dikhilomithara di le lesome le borataro kwa bokone jwa Ngware. Motse o, o na le ditheo tse pedi tse dikgolo tsa temothuo: Polase ya Ramoalosi peo ya maitirelo le legare la dipatlisiso tsa Temothuo ya Matlolakgang, tse ka bobedi di nnileng le ditlamorago tse di siameng tsa itsholelo le tsa temothuo mo matshelong a batho.

**Setshwantsho sa hisetori sa Motse wa Ngware** 

Ngware ke karolo ya kgaolo ya Bakwena mme e mo kgaolong ya Kgalagadi. Ka letso kgotsa losika, batho ba Ngware ba amana le Bakwena, Bakgalagadi, le Basarwa. Go simolola ka dingwaga tsa bo 1700 go fitlhelela ka dingwaga tsa bo 1900, Bakwena go tswa kwa Molepolole ba ne ba fudisa diruiwa tsa bone le go lema kwa Ngware, e e neng ya felela e le motse morago ga gore boeteledipele jwa motse bo thibe go tswa kwa masimong a Mmamonageng le Dinonyane.

#### Thuto le Boitekanelo
Pele ga dingwaga tsa bo 1980, batho ba Ngware ba ne ba tshwanelwa ke go tsamaya sekgele sa dikhilomithara di le masome a supa le botlhano go ya kwa Molepolole go bona tlhokomelo ya botsogo. Ka dingwaga tsa bo 1990, puso ya Botswana e ne ya aga kago ya botsogo kwa Ngware, e e neng e na le maikarabelo a go tlamela ka tlhokomelo ya boitekanelo ya motheo, jaaka go kenta bana, go kenta, go fepa bana ba bannye ka dijo tse di oketsegileng, le go naya balwetse ba ba robadiwang kwa ntle ditaelo tsa ngaka. Poso ya botsogo e ne e na le mooki wa kakaretso le motlhankedi yo o thusang ba ba neng ba okametse go diragatsa thomo e e fa godimo. Poso ya boitekanelo e ne ya tlhabololwa go nna kokelwana e e tletseng ka ngwaga wa 1998, go akaretsa le phaposi ya pelegiso, diphaposi tsa therisano, lefelo la go rekisa melemo, diphaposi tsa bobolokelo, le kharabene e e dirisediwang go gakolola ka bolwetse HIV/AIDS, mmogo le phaposi ya balebedi le tshingwana. Ka thuso ya Komiti ya Boitekanelo ya Motse, Green Scorpion, le Dikomiti tse dingwe tse dinnye tse di rotloetsang ditiro tsa go nna le seabe ga baagi, setheo sa badiri se ne sa gola go tswa go batlhankedi ba le bararo go ya go ba ba fetang ba le batlhano.

Go gola ga bolwetse jwa HIV/AIDS mo setšhabeng gone ga  nna le tshusumetso e tona mo ditirelong tsa tlhokomelo ya boitekanelo jaaka go boloka sephiri le dikgang tsa balwetse tsa sephiri. Balwetse ba mogare wa HIV/AIDS ba ne ba etela kokelo ya Scottish Livingstone kwa Molepolole go ya go tlhatlhobiwa le go fiwa bogakolodi. E ne e le leeto le le turang le le lapisang le le neng le tlhoka gore balwetse ba tsamaye dikhilometara di le masome a le bosupa le botlhano, kgotsa dikhilometara di le masome a mararo le bosupa ka yone e ne e le tsela e e tsentsweng sekontiri, e e tsenyang botsogo jwa bone mo kotsing. Radius go tswa kwa Ngware go ya kwa Molepolole e ne e thibela balwetse go bona tlhokomelo ya boitekanelo, mme seno sa felela ka gore batho ba se ka ba ikobela melao mme mo maemong mangwe ba feletse ba tlhokafetse. Ka ntlha ya seo, batsadi, batlhokomedi ba lelapa, masiela le bana ba ba neng ba le mo kotsing ba ne ba latlhega.

##### Baeteledipele ba ba Lemotshegang le Seabe sa bone mo Tlhabololong ya Motse wa Ngware
**Seabe sa ga Sekate Simane mo tlhabololong ya Ngware**

Tautona wa pele Festus Gontenyane Mogae o ne a abela Rre Simane Sekate Sekgele sa ga Tautona sa Tirelo e e Kgethegileng mo Botswana ka ngwaga wa 2007. Rre Sekate ke moagi wa Ngware yo o neng a dira ka natla go aga sekolo se sepotlana sa Ngware go simolola ka dingwaga tsa bofelo tsa bo 1970 go fitlhelela ka dingwaga tsa bo 1990. Rre Simane gape o ne a phutha le go isa poso go tswa kwa Molepolole go ya kwa Ngware, Mmamonageng, le Dinonyane, o ne a tsamaa ka kgotsa a palama pitse kgotsa tonki ka mokwatla. O ne gape a bereka le mapodisi go tswa kwa sepodising sa Bechuanaland.

## Metswedi