Phetogo ya seemo sa loapi kwa Kenya

Phetogo ya seemo sa loapi ke matshosetsi a a tsweletseng ka go golela pele  mo kgolong ya itsholelo le go tshegetsa tikologo. Mafatshe a a tlhabologang ebile a le ko tlase mo go itepatepanyeng le seemo gape a tshabelelwa ke go amega, a amega thata. Phetogo ya loapi kwa Kenya e tsweletse ka go ama matshelo a batho ba Kenya le tikologo. Phetogo ya loapi e bakile diemo tsa bosa tse di maswe thata jaaka komelelo e e tsayang lobaka go gaisa jaaka go tlwaelesegile, pula e e nang ka fa go sa tlwaelesegang ebile e na e sa solofelwa, merwalela le mogote o o tsweletseng ka go golela pele.

Ditlamorago tsa phetogo e ya loapi di okeditse mathata a a ntseng a le teng a tlhomamisego ya metsi, tlhomamisego ya dijo, le kgolo ya itsholelo. Thobo le tsa temothuo tse e leng 33% ya dipoelo tsa tse di dirwang mo gae, le tsone di mo kotsing. Mogote o o goletseng kwa godimo, go farologana ga ka fa pula e nang ka teng mo mafelong  a sekaka le a a omeletseng bontlha bongwe, le diphefo tse di nonofileng tsedi amangwang le ditsuatsue, ke maemo a a bakang go gola le go fuduga ga disenyi. Koketsego ya mogote go ya kwa go 2.5 degrees celcius ka ngwaga wa 2050, go akanyediwa fa go tla baka gore seemo sa bosa se se maswe jaaka merwalela le komelelo di direge kgapetsakgapetsa.

Diemo tse di mogote ebile di omeletse kwa go leng sekaka le kwa go omeletseng bontlha bongwe di dira gore merwalela le komelelo tse di bakiwang ke phetgo ya seemo sa bosa e e maswe go nne diphatsa le go gaisa. Baagi ba ba nnang gaufi le metswedi ya metsi ba setse ba itemogela tlhatlogo ya metsi a lewatle le mathata a mangwe jaaka go kgotlhelwa ga metsi a a nowang ke metsi a a letswai a lewatle. Dinoka tsa Victoria, Turkana le tse dingwe di oketsegile ka botona ka dingwaga tsa 2010 go tsena ka 2020, di baka merwalela mo baaging ba ba nnang go bapa le dinoka tseo. Dilo tse tsotlhe di ama batho ba ab mo kotsing jaaka batho ba ba senang ditshono, jaaka bomme le basha.

## Kgaso ya gase e e borai

Kgaso ya gase e e borai ya ngwaga le ngwaga kwa Kenya e ko tlase ga 1 tonne motho ka bongwe ka bongwe, mme e nne kwa tlase ga 100 million tonnes ka ngwaga, boraro jwa yone bo tswa mo kgaolong ya ditlhare. Ka ngwaga wa 2020, Lefatshe la Kenya le ne la isa selekanyo se mafatshe a mangwe a ka kopang mo go sone (Forest Reference Level) kwa UNFCCC.

Sephatlho sa motlakase wa Kenya o fetlhilwe ka metsi. Le fa go ntse jalo, ka go fetlhiwa le go isiwa ga motlakase kwa bathong go sa ikanyege, dikompone ste di fetlhang motlakase di fetlha motlakase wa tlaleletso ka ditukisi tsa tlholego. Komelelo le go oketsega ga go fetoga ga metsi go nna mowa le phokotsego ya go fetlha motlakase ka metsi, mo go tla oketsang tiriso ya metswedi ya motlakase e e kgotlhelang.

Ditiro tsa batho di oketsa nonofo ya gase  e e borai e e nang le seabe mo phetogong ya loapi, bogolo jang carbon dioxide e e tswang mo go tshubeng ditukisi tsa tlholego:magala,lookwane le gase ya tlholego.

## Tlhotlheletso mo tikologong ya tlholego

### Mogote le phetogo ya seemo sa bosa
Selekanyo sa mogote se ntse se golela pele ngwaga le ngwaga fa e sale ka ngwaga wa 2000 go ya ka tshedimosetso ya satalite. Tshekatsheko ya mekgwa ya seemo sa loapi kwa dikakeng le mafelo a a omeletseng ka nako tse dingwe kwa Kenya, e supa go ya kwa godimo ga mogote le go ya tlase ga pula go tswa ka ngwaga wa 1977 go tsena ka 2014. Tlhotlheletso ya phetogo ya seemo sa loapi e solofelwa fa e tla bonala thata kwa dikakeng le mafelo a a omelelang ka dinako tse dingwe (ASALs), kwa itsholelo le botshelo jwa mo gae di ikaegileng ka ditiro tse di amiwang thata ke phetogo ya loapi, jaaka go fula ga dihutshane le go tlhagolela pula.

Koketsego ya mogote, go farologana ga ka fa pula e nang ka teng le diphefo tse di mashetla mo go amangwang le ditsuatsue  ke maemo a a bakang go gola le go fuduga ga disenyi.Sekai, ka dingwaga tsa 2020 di simologa, mafelo mangwe kwa Kenya le mafatshe a a mabapi mo botlhaba jwa Aforika a itemogetse go thelegela ga tsie. Le fa go amanya ditshedi le phetogo ysa seemo sa loapi go le thata, phetogo ya seemo sa loapi e itsege ka kgonagalo ya go fetola go ja le go thelegela ga ditshedi dingwe.

### Tlhatlogo ya metsi a lewatle
Mo nakong eno, go tlhatloga ga metsi a lewatlego kwa go 3mm ngwaga le ngwaga. Kgaolo nngwe le nngwe e farologana le e nngwe ka jaana diphefo le makhubu a lewatle di farologana, ebile di kgona go tsaya malatsi go ya kwa dikgweding kana dingwaga tse di lesome.

Mafelo a a gaufi le mawatle a lebanwe ke dikgwetlho ka ntlha ya tlhatlogo ya metsi a lewatle. Tlhatlhogo e fa e kopanngwa le ditsuatsue di isa metsi kwa godimo le go gaisa. Go ya kwa godimo ga metsi mo go feteletseng ke kgwetlho e tona mo bathong ba le dibilione tse pedi le borataro kwa lewatleng la indian Ocean. 17% wa diheketara tse di dikete di le nne le makgolo a le mararo kwa Mombasa o lebanwe ke dikgwetlho tsa tlhatlhogo ya metsi a lewatle ya 30 centimeters.

Tlhatlogo ya metsi a lewatle e ka nna ya baka tshenyo ya dikago go akaretsa le maemelo a dikepe le madirelo a a mo kgaolong tse di gaufi le lewatle fa go sena maano a a diriwang a go itepatepanya le seemo. E ka baka gape koketsego ya phatlhalatso ya metsi a a sa babalesegang le mathata a kgopo ya leswe, ka mafika a metsi a kgotlhelesegile.

### Tlhotlheletso mo metsweding ya metsi
Go busediwa ga metsi mo didibeng, tse e leng tsone motswedi o mogolo wa metsi mo Aforika, go tshosediwa ke phokotsego ya pula. Selekanyo sa pula mo dikgweding tsa Mopitlo, Motsheganong/Setebosigo se fokotsegile mo botlhaba jwa Aforika go tswa ka dingwaga tsa 1980 go tsena gompieno, pula e e tsisiwang ke diphefo go tswa kwa mawatleng e fokotsegile go tswa ka 1948 go tsena ka 2009 kwa mafatsheng a botlhaba jwa Aforika (Horn of Africa). Go elela ga metsi a dinoka tse di fetang ka botlhaba jwa Aforika jaaka noka ya Nile, go tla fokotsega ka ntlha ya phetogo ya loapi. Koketsego ya komelelo le go nna sekaka go solofetswe go oketsa letlhoko la metsi a a phepa. Le fa melao ya mafatshefatshe e supa goremotho mongwe le mongwe o tlhoka bokete jwa 1000m jwa metsi, 586m fela ke ene a neng a le teng ka 2010,mme bokete bo bo ka nna jwa wela kwa go 293m ka 2050. Go gonyela ga dkgapetlana tsa kwa Mount Kenya go okeditse tlhaelo ya metsi. Dinoka tse di neng di elela ngwaga otlhe ka ntlha ya go gakologa le go elela ga metsi a dikgapetlana jaanong di elela ka dipaka, di gakatsa dintwa tsa metswedi ya metsi.

## Tlhotlheletso mo bathong

### Itsholelo
Makalana  amabedi a a botlhokwa mo itsholelong ya Kenya ke temothuo le bojanala, a ka bobedi jwa one a tshabelelwang ke go amiwa ke manokonoko a phetogo ya loapi. komelelo go tswa ka 2008 go tsena ka 2011 e bakile tshenyo ya $12.1 billion. Tlhoka pabalesego ya dijo e e bakilweng ke komelelo go tswa ka 2014 go tsena ka 2022 go amile batho ba le di milione di le tharo le bone, fa ka ngwaga wa 2018, batho ba le dikete di le makgolo a matlhano ba latlhegetswe ke go bona metsi.

Itsholelo ya lefatshe la Kenya e feta ya mafatshe a a kwa botlhaba le legare la Aforika, mme le na le palo ya batho ba le 48.5 million. Lefatshe le ke lone boremelelo jwa dipuisano, thekiso, le madi mo kgaolong eo. Tshenyo ya itsholelo e e bakilweng ke go farologana ga phetogo ya loapi le seemo sa bosa se se sa iketlang e ka lekana le 2.6% wa GDP ka 2030.

## Bona gape

* Go lepalepana le seemo sa phetogo ya loapi
* Phetogo ya seemo sa loapi mo Aforika

## Metswedi