Go fedisa bokgoba kwa United Kingdom

thumb|1787 Seetsele sa Wedgwood o o kgatlhanong le bokgoba o o tlhamilweng ke Josiah Wedgwood wa letsholo la Borithane la go lwantsha bokgoba
**Go fedisa bokgoba kwa United Kingdom** e ne e le mokgatlho kwa bofelong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi le tshimologo ya lekgolo la dingwaga la bolesome le boferabongwe go fedisa mokgwa wa bokgoba, e ka tswa e le wa semmuso kgotsa o o sa tlhomamang, kwa United Kingdom, Mmusomogolo wa Borithane le lefatshe, go akaretsa le go fedisa Kgwebo ya makgoba ya Atlantic. E ne e le karolo ya mokgatlho o o anameng wa go fedisa bokgoba kwa Yuropa Bophirima le kwa Amerika.

Kgwebisano ya makgoba e ne ya dirwa e e seng kafa molaong go ralala Mmusomogolo wa Borithane ka 1937, mme Nigeria le Bahrain e ne e le dikgaolo tsa bofelo tsa Borithane go fedisa bokgoba.

## Tshimologo
Mo lekgolong la bolesome le bosupa le mo tshimologong ya lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga, Ba-Quaker ba Baesemane le ditlhopha di le mmalwa tsa bodumedi jwa boefangele ba ne ba kgala bokgoba (ka nako eo bo ne bo dirisiwa thata mo Baaforika) ba re ga se jwa Bokeresete. Batlhalefi ba le mmalwa ba lefatshe ba Sedimo ba ne ba e kgala ka go gataka ditshwanelo tsa motho. James Edward Oglethorpe e ne e le ene wa ntlha go tsaya kgato mo kgetsing ya Sedimo kgatlhanong le bokgoba ka mabaka a setho. Mo "Tekong ya gagwe ya Georgia" o ne a dira gore Palamente e thibele bokgoba mo kgaolong ya gagwe ya Georgia go tloga ka 1735. Le fa go ntse jalo, bokgoba bo ne jwa busediwa ka 1751. Gape o ne a rotloetsa ditsala tsa gagwe Granville Sharp le Hannah More go latelela tiro eno ka maatla. Ka bonako morago ga loso lwa gagwe ka 1785, ba ne ba kopanela le William Wilberforce le ba bangwe go bopa Lekoko la Clapham.
thumb|Tsebe ya setlhogo sa thuto e e gatisitsweng kgatlhanong le bokgoba ka Joseph Ivimey
Kgwebo ya bokgoba e ne e thibetswe kwa Enyelane ka 1102, ke Lekgotla la Kereke la Lontone, le le neng le biditswe ke Anselm. Le fa go ntse jalo, lekgotla le ne le sena dithata tsa go dira melao, ntle le fa le laotswe le go saeniwa ke kgosi. Mo Kgetsing ya ga Cartwright ya 1569 malebang le go otlhaiwa ga lekgoba le le tswang kwa Russia, kgotlatshekelo e ne ya atlhola gore molao wa Seesemane o ne o ka se amogele bokgoba, ka gonne ga bo ise bo ko bo tlhomiwe semmuso. Katlholo eno e ne ya fetwa ke ditiragalo tsa moragonyana. E ne ya tshegediwa ka 1700 ke Moatlhodimogolo Sir John Holt fa a ne a atlhola gore "Fela fa motho a baya leoto mo lefatsheng la Seesemane o gololesegile".

Bakoloni ba Maesemane ba ne ba tlisa makgoba kwa dikoloning tsa Amerika Bokone mme ka ngwagakgolo wa bolesome le boferabobedi, bagwebi ba ne ba simolola go tlisa makgoba go tswa kwa Aforika, India le Asia Botlhaba (kwa ba neng ba gweba teng) go ya kwa London le Edinburgh go ya go dira jaaka batlhanka. Banna ba ba neng ba fudugela kwa dikoloning tsa Amerika Bokone gantsi ba ne ba tsamaya le makgoba kgotsa batlhanka ba bone ba Baindia Botlhaba, jaaka Baindia Botlhaba ba kwadilwe mo direkotong tsa bokolone. David Olusoga o ne a kwala jaana ka phetogo ya lewatle e e neng e diragetse:Go tlhaloganya ka botlalo ka fao go tlhatloga ga go fedisa bokgoba ga Borithane go neng go gakgamatsa ka teng, jaaka mokgatlho wa sepolotiki le jaaka maikutlo a a tlwaelegileng, go botlhokwa go gakologelwa ka fao mantswe a le mmalwa a neng a tlhatlosiwa kgatlhanong le bokgoba kwa Borithane go fitlha ka kotara ya bofelo ya lekgolo la dingwaga la bolesomerobedi.Dingwe tsa dikgetsi tsa ntlha tsa kgololesego, dikgetsi tsa kgotlatshekelo kwa Borithane go gwetlha gore a bokgoba bo kafa molaong, di ne tsa diragala kwa Scotland ka 1755 le 1769. Dikgetsi tseno e ne e le *Montgomery kgatlhanong le Sheddan* (1755) le *Spens kgatlhanong le Dalrymple* (1769). Mongwe le mongwe wa makgoba o ne a kolobeditswe kwa Scotland mme a gwetlha gore a bokgoba bo kafa molaong. Ba ne ba tlhoma sekao sa tsamaiso ya semolao kwa dikgotlatshekelong tsa Borithane e moragonyana e neng e tla dira gore basekisi ba atlege. Mo dikgetseng tse, dintsho tsa mongongoregi le mosekisiwa, ka go latelana, di ne tsa fedisa kgato pele ga tshwetso ya kgotlatshekelo e ka ntshiwa.
thumb|Setshwantsho sa ga Dido Elizabeth Belle le Mme Elizabeth Murray, ditlogolo tsa ga Moatlhodimogolo Lord Mansfield ba ba nnang kwa Ntlong ya Kenwood. ''Dido Elizabeth Belle and Lady Elizabeth Murray'' sa ga Dafide Martin, 1778
Makgoba a Maaforika a ne a sa rekwe kana go rekiswa Lontone mme a ne a tlisiwa ke beng ba bone go tswa kwa mafelong a mangwe. Mmogo le batho ba ba tswang mo merafeng e mengwe, segolobogolo ba e seng Bakeresete, Maaforika a ne a tsewa e le batswakwa mme ka jalo ba ne ba sa tshwanelege go nna babusiwa ba Seesemane; Enyelane e ne e sena tsamaiso ya go dira gore batho ba tlholege. Seemo sa semolao sa makgoba a Aforika se ne se sa tlhaloganyesege go fitlha ka Kgetse ya ga Somersett ka 1772, fa lekgoba le le tshabileng James Somersett a ne a pateletsa tshwetso ke dikgotlatshekelo. Somersett o ne a tshabile mme mong wa gagwe, Charles Steuart, o ne a dira gore a tshwarwe le go mo tsenya mo kgolegelong mo sekepeng, a ikaeletse go mo romela kwa Jamaica gore a ye go rekisiwa gape go nna lekgoba. Fa Somersett a ne a le kwa Lontone, o ne a kolobeditswe mme batsadi ba bararo ba gagwe ba ne ba ntsha lekwalo la go mo ntsha molato. Ka ntlha ya seo, Lord Mansfield, Moatlhodimogolo wa Kgotlatshekelo ya King’s Bench, o ne a tshwanelwa ke go atlhola gore a go gapiwa ga ga Somersett ka dikgoka go ne go le kafa molaong kgotsa nnyaa go ya ka Molao o o Tlwaelegileng wa Seesemane. Ga go ise go ke go dirwe molao ope wa go tlhoma bokgoba kwa Enyelane. Kgetsi eno e ne ya tebelelo ya lefatshe lotlhe mme babueledi ba le batlhano ba ne ba tshegetsa kgato eno mo boemong jwa Somersett.

Mo katlholong ya gagwe ya Seetebosigo a le masome mabedi le bobedi 1772, Mansfield o ne a tshwara, .Seemo sa bokgoba ke sa mofuta o o ntseng jalo mo e leng gore ga se kgone go tsenngwa ka mabaka ape fela, a boitsholo kgotsa a sepolotiki, mme fela ka molao o o siameng, o o bolokang maatla a one nako e telele morago ga gore mabaka, ditiragalo, le nako ka boyone e e bopilweng go tswa mo go yone, di phimolwe mo mogopolong. E tlhoile thata, mo e leng gore ga go sepe se se ka bogang go e tshegetsa, fa e se molao o o siameng. Ka jalo, le fa go ka nna le mathata afe mo tshwetsong, ga ke kake ka re kgetsi eno e letleletswe kgotsa e amogetswe ke molao wa Enyelane; mme ka jalo montsho o tshwanetse go gololwa.Le fa ditlamorago tsa semolao tsa katlholo di sa tlhaloganyesege fa di sekasekwa ke babueledi, katlholo e ne ya tsewa ka kakaretso ka nako eo go tlhomamisa gore bokgoba bo ne bo seyo ka fa tlase ga molao o o tlwaelegileng wa Seesemane mme ka jalo bo ne bo thibetswe kwa Engelane. Ka 1774, makgoba a le fa gare ga dikete tse lesome le tse lesome le botlhano a ne a bona kgololesego kwa Enyelane. Tshwetso e e ne e sa ame mafelo a a kwa moseja ga mawatle a Borithane; jaaka dikoloni tsa Amerika di ne di tlhomile bokgoba ka melao e e siameng. Kgetse ya ga Somersett e ne ya nna karolo e e botlhokwa ya molao o o tlwaelegileng wa bokgoba mo lefatsheng le le buang Seesemane mme e ne ya thusa go simolola mokgatlho wa go fedisa bokgoba.

Morago ga go bala ka Kgetsi ya ga Somersett, Joseph Knight, Moaforika yo o neng a dirilwe lekgoba yo o neng a rekilwe ke mong wa gagwe e bong John Wedderburn kwa Jamaica mme a tlisiwa kwa Scotland, o ne a mo tlogela. E re ka a ne a nyetse e bile a na le ngwana, o ne a tlhatlhela kgetsi ya kgololesego, ka mabaka a gore o ne a ka se ka a tshwarwa jaaka lekgoba kwa Great Britain. Mo kgetseng ya ga *Knight kgatlhanong le Wedderburn* (1778), Wedderburn o ne a re Knight o ne a mo kolota "go nna lekgoba la bosakhutleng". Kgotlatshekelo ya Session ya Scotland e ne ya atlhola kgatlhanong le ene, ya re bokgoba jwa chattel bo ne bo sa amogelwe ka fa tlase ga molao wa Scotland mme makgoba a ne a ka batla tshireletso ya kgotlatshekelo go tlogela mong kgotsa go tila go tlosiwa ka dikgoka kwa Scotland go busediwa kwa bokgobeng kwa dikoloning.

Mo ntlheng e plantocracy e ne ya tshwenyega, mme ya rulaganngwa, ya tlhoma Mokgatlho wa Lontone wa Bajadi le Bagwebi ba West India go emela maikutlo a bona. Fa e sa le mokgatlho oo o simologa ka 1780, o ne wa nna le seabe se segolo mo go ganetseng go fedisiwa ga kgwebo ya makgoba le ya bokgoba ka bojone. Mokgatlho o ne wa kopanya ditlhopha di le tharo tse di farologaneng: bagwebi ba sukiri ba Borithane, balemi ba ba neng ba seyo le baemedi ba bokolone.

Fa raditso wa Moaforika le Moamerika e bong W. E. B. Du Bois ka 1948 a ne a kwala ka go sa itlhoboge ga Baesemane mo go fediseng kgwebo ya makgoba, o ne a re, .Go tlhagelela ga kgopolo ya kgololesego le ya bopelotshweu mo karolong ya bofelo ya lekgolo la dingwaga la bolesome le borobabedi go tlhalosa, e le ruri, kgolo e e seng nnye ya go nna kgatlhanong le bokgoba le kgwebo ya makgoba; mme e dira fela karolo ya yone. Dintlha tse dingwe le tse di neng di laola e ne e le go fokotsega ga dipoelo tsa kgwebo ya makgoba ya Aforika ka boyone, go tshona ga itsholelo ya sukiri ya India Bophirima ka phetogo ya Haiti, go tsenelela ga ga Napoleon le kgaisano ya Spain. Fa go ne go se na kgatelelo eno ya maatla a itsholelo, Palamente e ka bo e sa ineela motlhofo jalo mo ntweng ya bodumedi ya go fedisa bodumedi. Mo godimo ga moo, go ne go buletswe Maesemane masimo a masha a go beeletsa le go dira dipoelo ka go kopanngwa ga mmusomogolo kwa India le ka go nna le dikarolo tse disha tsa tlhotlheletso kwa China le kwa mafelong a mangwe. Kwa Aforika, puso ya Borithane tota e ne ya nonotshiwa ke ntwa ya bodumedi e e neng e lwantsha bokgoba, ka gonne kgaolo e ntsha e ne ya tsewa le go laolwa ka fa tlase ga tlhokomelo ya kgololesego. Go ka se nne molemo go belaela ka nakwana gore Sharpe, Wilberforce, Buxton le balatedi ba bone ba boammaaruri. Mme maatla a boitsholo a ba neng ba a emetse a ka bo a kopane le kganetso e kgolo fa a ne a sa dire ka mela e e siametseng dipeeletso tsa Seesemane le dipoelo tsa bokolone.

## Balweladitshwanelo ba a rulaganya
thumb|Ignatius Sancho (mo e ka nnang ka 1729–1780), lekgoba le le neng la tshaba, o ne a itsege jaaka mofedisi yo o tlhagafetseng wa Borithane wa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga. O ne a bula lebenkele le le ratwang thata kwa Mayfair mme a tlhakana le batho ba ba nang le tlhotlheletso. E ne e le motho wa ntlha wa lotso lwa Aforika go tlhopha.
Maikutlo a go lwantsha bokgoba a ka tswa a ile a gola kwa Ditlhaketlhakeng tsa Borithane mo dingwageng di le mmalwa tsa ntlha morago ga kgetsi ya Somersett. Ka 1774, a tlhotlheleditswe ke kgetsi eno le ke dikwalwa tsa mofedisi wa bo-Quaker e bong Anthony Benezet, John Wesley, moeteledipele wa tshekamelo ya Bo-Methodist mo Kerekeng ya Engelane, o ne a gatisa *Thoughts Upon Slavery*, e mo go yone a neng a kgala mokgwa oo ka tlhoafalo. Mo bukeng ya gagwe ya 1776 ya *A Dissertation on the Duty of Mercy and Sin of Cruelty to Brute Animals*, moruti Humphry Primatt o ne a kwala jaana, "monna yo mosweu (le fa go na le bogagapa jwa ngwao le tlhaolele), ga a kake a nna le tshwanelo, ka ntlha ya mmala wa gagwe, ya go dira batho ba bantsho makgoba le go ba fenya." Mokgatlho wa Dingangisano tse di Lokologileng wa Lefatshe Lotlhe o o kwa Dublin o ne wa gwetlha maloko a one go akanyetsa gore a "go dira morafe wa Bantsho makgoba [go] siame go ya ka melaometheo ya melao ya setho?"
thumb|Thomas Clarkson (1760–1846) o ne a neela botshelo jwa gagwe go fedisa bokgoba, o ne a tsamaya dimaele di le dikete tse masome mararo le botlhano a etela maemelodikepe a kokoanya bosupi kgatlhanong le kgwebo ya makgoba go bo tlhagisa kwa palamenteng.
Le fa bokgoba bo ne jwa khutla kwa Great Britain, mafatshe a a neng a laolwa ke Mmusomogolo wa Borithane kwa India Bophirima di ne tsa tswelela di bo dira. Dibanka tsa Borithane di ne tsa tswelela go tlamela ka madi a dithoto le madirelo a dikepe mo dikoloning tse ba neng ba di tlhomile pelenyana tse di neng di santse di ikaegile ka bokgoba, le fa go ne go na le ditlhabololo tsa semolao kwa Great Britain. Ka 1785, mmoki wa Moesemane e bong William Cowper o ne a kwala jaana, Ga re na makgoba kwa gae.—Mme ke ka ntlha yang kwa moseja?

Mme bone ka bobone ba kile ba tsamaya mo godimo ga lekhubu

Seo se re kgaoganya, re gololwa le go gololwa.

Makgoba ga a kgone go hema kwa Engelane; fa mafatlha a bone

Amogela mowa wa rona, motsotso oo ba gololesegile,

Ba ama naga ya rona dikeetane tsa bone di a wa.

Seo se tlotlegile, mme se bua setšhaba se se motlotlo

Mme a fufegela tshegofatso. E anamise he,

Mme e dikologe mo tshikeng nngwe le nngwe

Ya mmusomogolo wa gago otlhe. Gore kwa maatla a Boritane

Fa a utlwiwa, batho le bone ba ka utlwa kutlwelobotlhoko ya gagwe.Cowper e ne e le tsala e kgolo ya ga John Newton, yo o neng a na le seabe mo kgwebong ya makgoba ka nako ya fa a ne a le mo sesoleng sa lewatle. Mo botshelong jwa gagwe jwa moragonyana, morago ga go sokologela mo Bokereseteng, le go tlhomiwa ga gagwe mo Kerekeng ya Enyelane, Newton e ne e le mofedisi yo o tlhagafetseng. O tlhalositse bokgoba jaaka "leswe mo sethong sa rona sa Bosetshaba." Sengwe sa botlhokwa se Newton a neng a se dira mo go fediseng bokgoba e ne e le tlhotlheletso e a neng a na le yone mo go William Wilberforce. Newton o ne a dira gore Wilberforce a dumele gore o ne a tla fitlhelela dilo di le dintsi ka go nna mo Palamenteng go na le go nna moruti mo Kerekeng ya Enyelane.

Ka 1783, go ne ga simolola mokgatlho o o kgatlhanong le bokgoba kwa Borithane. Mo ngwageng oo setlhopha sa Ba-Quaker se ne sa tlhoma mokgatlho wa sone wa ntlha wa go fedisa bokgoba. Ba-Quaker ba ne ba tswelela go nna le tlhotlheletso mo botshelong jotlhe jwa mokgatlho o, ka ditsela tse dintsi ba etelela pele letsholo le Ka Seetebosigo a le lesome le bosupa ka 1783, Sir Cecil Wray (mongwe wa Maloko a Palamente a Westminster) o ne a ntsha boikuelo jwa Ba-Quaker kwa palamenteng. Gape ka 1783, Beilby Porteus, Bishopo wa Chester, o ne a ntsha pitso go Kereke ya Enyelane gore e kgaotse go nna le seabe mo kgwebong ya makgoba le go tlhama molao wa go tokafatsa maemo a makgoba a Aforika le Caribbean. Go tlhotlhomisa kontinente ya Aforika ke ditlhopha tse di jaaka African Association (1788) go ne ga rotloetsa lebaka la bafedisi. Maeto a a ntseng jalo a ne a tlhagisa go tlhakatlhakana ga thulaganyo ya loago ya Aforika; pele ga se, Bayuropa ba ne ba ba tsaya e le ‘ba bangwe’ le ba ba sa tlhabologang. Mokgatlho wa Aforika o ne o na le kamano e e gaufi le William Wilberforce, yo o neng a itsege jaaka motho yo o tlhageletseng mo letsholong la go fedisa bokgoba mo Pusong ya Borithane.

MaAforika ka bobone a ne a na le seabe se se bonalang mo mokgatlhong wa go fedisa bokgoba. Kwa Borithane, Olaudah Equiano, yo buka ya gagwe ya botshelo jwa gagwe e neng ya gatisiwa ka dikgatiso di le robongwe mo botshelong jwa gagwe, o ne a lwa le kgwebo ya makgoba a sa lape. Gape se se botlhokwa e ne e le ditshwantsho tse di tshosang jaaka medallion e e tumileng ya Wedgwood e e kgatlhanong le bokgoba ya 1787 le setshwantsho se se gabilweng se se bontshang thulaganyo e e tshosang ya sekepe sa makgoba, *Brookes*.

## Kgolo ya mokgatlho

## Metswedi