Go busediwa gae (thoto ya setso)

**Go busetsa gae** ke go busetsa dithoto tsa setso, gantsi go kaya botaki jwa bogologolo kgotsa jo bo thubilweng, kwa nageng ya tsona ya tshimologo kgotsa beng ba tsona ba pele (kgotsa baruaboswa ba tsona).

Dilo tsa dithoto tsa setso tse go ganetsanwang ka tsone ke dilo tse di bonalang tsa setlhopha kgotsa setšhaba tse di tserweng ke setlhopha se sengwe, gantsi mo tirong ya go thuba, e ka tswa e le mo bokaong jwa bo-imperiale, bokoloniale, kgotsa ntwa. Dilo tse di ganetsanwang di farologana thata mme di akaretsa ditshwantsho tse di betlilweng, ditshwantsho tse di takilweng, difikantswe, dilo tse di jaaka didirisiwa kgotsa dibetsa tsa maikaelelo a thuto ya setho, le masalela a batho.

Go thuba boswa jwa setso jwa batho ba ba fentsweng ka ntwa e ntse e le selo se se tlwaelegileng go tloga bogologolo tala. Mo motlheng wa segompieno, go thuba botaki ga ga Napoleon e ne e le go tseelwa ditiro tsa botaki le dilo tsa botlhokwa ke sesole sa Fora kgotsa badiredibagolo. Morago ga go fenngwa ga ga Napoleon, ditiro dingwe tsa botaki tse di thubilweng di ne tsa busediwa kwa nageng ya tsona ya tshimologo, go ya ka Tumalano ya Paris, gareng ga tsone Dipitse tsa Venice Mark di ne tsa busediwa kwa Saint Mark.

Mo tshimologong ya lekgolo la bo21 la dingwaga, dingangisano ka ga bokao jwa bokoloniale jwa diphitlhelelo ke dikokoanyo tsa Bophirima di ile tsa nna tsepamisitswe mo dingangisanong tse di kgatlhanong le le tse di tshegetsang go busediwa ga batho kwa nageng ya bone. Fa e sale go gatisiwa ga pegelo ya Fora ka ga go busediwa ga boswa jwa setso sa Aforika ka 2018, dingangisano tseno di bone tlhokomelo e ntšhwa ya boditšhabatšhaba mme di dirile gore go nne le diphetogo mabapi le seabe sa setšhaba sa dimusiamo le go busediwa ka mabaka a boitsholo go na le a semolao fela.

## Go tswa kgakala
**Ntwa le go thuba**

**Lefatshe la bogologolo**

Ntwa le go thopiwa ga batho ba ba fentsweng morago ga moo e ntse e le selo se se tlwaelegileng go tloga bogologolo tala. Setshwantsho sa ga Kgosi Naram-Sin wa Akkad, se gone jaanong se bontshiwang kwa Musiamong wa Louvre kwa Paris, ke sengwe sa ditshwantsho tsa ntlhantlha tse di itsiweng gore di thubilwe mo ntweng. Stele e e neng e gopola phenyo ya ga Naram-Sin mo ntweng kgatlhanong le batho ba Lullubi ka 2250 B.C.E. e ne ya tsewa e le thopo ya ntwa mo e ka nnang dingwaga di le sekete moragonyana ke Baelame ba ba neng ba e fudusetsa kwa motsemogolong wa bone kwa Susa, kwa Iran. Koo, e ne ya ribololwa ka 1898 ke baithutamarope ba Fora.

Palladion e ne e le sefikantswe sa ntlhantlha mme gongwe se se botlhokwa thata se se utswitsweng mo dibukeng tsa bophirima. Setshwantsho se sennye se se betlilweng sa logong sa ga Athena yo o tlhometseng se ne se dira jaaka pheko ya go sireletsa Troy, e go bolelwang gore e utswitswe ke Bagerika ba babedi ba ba neng ba ntsha setshwantsho seno ka sephiri mo Tempeleng ya ga Athena. Go ne go dumelwa thata mo metlheng ya bogologolo gore go fenngwa ga Troy go ne go kgonega fela ka gonne motse ono o ne o latlhegetswe ke pheko ya one e e neng e o sireletsa. Tlhamane eno e bontsha botlhokwa jwa sakaramente jwa ditshwantsho kwa Gerika wa Bogologolo e le diponatshegelo tsa bomodimo tsa medimo e e neng e tshwantshetsa maatla mme gantsi go ne go dumelwa gore e na le bokgoni jo bo fetang jwa tlholego. Tsela e difikantswe tseno di neng di le boitshepo ka yone e bontshiwa gape ke go boga ga Bagerika ba ba fentseng morago ga moo, go akaretsa le Odysseus, yo e neng e le ene yo o neng a dira gore difikantswe tseno di boge 

Go ya ka tlhamane ya Roma, Roma e ne ya tlhongwa ke Romulus, mofenyi wa ntlha go neela Tempele ya ga Jupiter Feretrius thopo e e neng e tserwe mo mmusi wa mmaba. Mo dintweng tse dintsi tse di neng tsa latela morago ga moo tsa Roma, diaparo tsa ntwa le dibetsa tse di neng di tletse madi di ne tsa phuthiwa mme tsa bewa mo ditempeleng e le letshwao la tlotlo mo medimong ya baba le e le tsela ya go bona tshegetso ya bone. Fa maatla a Roma a ntse a anama go ralala Italy kwa metse ya Bagerika e kileng ya bo e busa gone, botaki jwa Bagerika bo ne jwa thubiwa mme jwa bontshiwa ka tsela e e bontshang kwa Roma jaaka letshwao la phenyo la mafelo a sele a a neng a tlisiwa ka fa tlase ga puso ya Roma. Le fa go ntse jalo, mokoloko wa phenyo wa ga Marcus Claudius Marcellus morago ga go wa ga Syracuse ka 211 go dumelwa gore o ne wa tlhoma seelo sa tlotlo mo mafelong a a boitshepo a a fentsweng ka gonne o ne wa baka go sa amogelwe ke batshwayadiphoso le tsibogo e e sa siamang ya loago.

Go ya ka Pliny yo Mogolo, Mmusimogolo Augustus o ne a tlhabilwe ke ditlhong mo go lekaneng ka ntlha ya hisitori ya go thuba botaki jwa Segerika ke Baroma mo a neng a busetsa dikarolo dingwe kwa magaeng a tsone a ntlhantlha.

Go ne ga tlhomiwa sekao sa go busetsa botaki kwa gae mo metlheng ya bogologolo ya Roma fa Cicero a ne a sekisa Verres, yo e neng e le leloko la senate e bile e le motho yo o neng a dirisa botaki ka tsela e e seng ka fa molaong. Puo ya ga Cicero e ne ya tlhotlheletsa kakanyo ya Yuropa ya Sedimo mme ya nna le tlhotlheletso e e sa tlhamalalang mo kganetsanong ya segompieno ka ga go busediwa ga botaki kwa gae. Ngangisano ya ga Cicero e dirisa ditiragalo tsa sesole tsa go thuba jaaka "molao wa dikgetse" mme e tlhagisa maemo a a rileng fa go tla mo go tseyeng dithoto tsa setso tsa batho ba bangwe. Cicero o dira pharologano magareng ga tiriso ya botaki ya phatlalatsa le ya poraefete le se se tshwanetseng nngwe le nngwe mme gape o gatelela gore maikaelelo a konokono a botaki ke go tlhagisa bodumedi le go bo tlotla. Gape o beile melao ya maikarabelo a puso ya mmusimogolo kwa mafatsheng a sele go ya ka melao ya maitsholo e e amanang le go kokoanya botaki jo bo tswang kwa Gerika le Roma tse di fentsweng ka nako ya ntwa. Moragonyana, bobedi Napoleon le Lord Elgin ba ne ba tla tshwantshiwa le Verres mo go kgalemeleng go thuba ga bone botaki.

## Go busediwa gae morago ga dintwa tsa ga Napoleon
Phenyo ya Dinaga Tse di Kopaneng ka 1815 kwa Ntweng ya Waterloo e ne ya tshwaya bokhutlo jwa Motlha wa ga Napoleon.

Botaki bo ne jwa busediwa kwa gae lekgetlo la ntlha mo hisitoring ya segompieno fa Arthur Wellesley, Mokgosi wa ntlha wa Wellington a ne a boela kwa Italy botaki jo bo neng bo thubilwe ke Napoleon, morago ga gore masole a gagwe le a ga Marshal Blücher a fenye Mafora kwa Ntweng ya Waterloo ka 1815. Tshwetso eno e ne e farologana thata le ngwao e e sa bolong go nna teng e e neng e re "thopo e ya kwa bafenyi." Seno se a gakgamatsa fa re akanya ka gore mo ntweng ya Waterloo fela, ditshenyegelo tsa madi le tsa batho di ne di le dikgolo thata; tshwetso ya go se ikgaphe fela mo go thubeng Fora mme le go busetsa dilo tse Fora e neng e di gapile pele ga foo go tswa kwa Netherlands, Italy, Prussia le Spain, e ne e le e e sa tlwaelegang. Mo godimo ga moo, Maesemane a ne a duelela go busediwa ga kokoanyo ya mopapa kwa Roma ka gonne Mopapa o ne a sa kgone go duelela go romela ka sekepe ka boene. Fa masole a Boritane a ne a simolola go phutha dilo tsa botaki tse di neng di thubilwe kwa Louvre, go ne ga nna le selelo sa batho kwa Fora. Go begwa fa matshutitshuti a ne a leka go thibela go tsewa ga Dipitse tsa ga Saint Mark mme go ne go na le matshutitshuti a basadi ba ba neng ba lela kwa ntle ga Musiamo wa Louvre.Le fa maiteko ano a go busetsa batho kwa gae a ne a sa tlwaelega, go na le diphopholetso tsa gore ke fela bokana ka 55% ya se se tserweng se se neng se busediwa kwa gae: Mokaedi wa Louvre ka nako eo, Vivant Denon, o ne a rometse ditiro tse dintsi tsa botlhokwa kwa dikarolong tse dingwe tsa Fora pele ga Maborithane a ka di tsaya. Ditiro tse dintsi di ne tsa sala kwa dimusiamo tsa Fora, jaaka Louvre, Bibliothèque Nationale kwa Paris kgotsa dikokoanyo tse dingwe kwa Fora. Wellington o ne a iteba jaaka yo o emelang merafe yotlhe ya Yuropa mme o ne a dumela gore tshwetso ya maitsholo e tla nna go busetsa botaki mo bokaong jwa jone jo bo lebegang bo tshwanetse. Mo lekwalong le a neng a le kwalela Morena Castlereagh o ne a kwala jaana:

Ba-Allies ka nako eo, ka go nna le diteng tsa musiamo ka tshiamo mo maatleng a bone, ba ne ba ka se kgone go dira se sele fa e se go di busetsa kwa dinageng tse, go farologana le mokgwa wa ntwa e e tlhabologileng, di neng di gagotswe mo go tsone ka nako ya masetlapelo ya phetogo ya Fora le puso ya bogateledi ya ga Bonaparte. ... Ga se fela, he, go ya ka kakanyo ya me, go tla bo go sa siama mo Babusing go kgotsofatsa batho ba Fora mo kgannyeng eno, ka go latlhegelwa ke batho ba bone, mme setlhabelo se ba tla se dirang se tla bo se se na sepolotiki, ka gonne se tla ba amoga tshono ya go naya batho ba Fora thuto e kgolo ya boitsholo.

— Nopolo go tswa mo lekwalong la ga Wellington le le neng le kwaletswe Moeteledipele wa kwa Paris, ka Lwetse 23, 1815

Wellington o ne a thibela gape go utswa mo masoleng a gagwe ka a ne a dumela gore go dira gore batho ba se ka ba otlhaiwa le go itewa tsebe ke tiro ya sesole. O ne a na le kakanyo ya gore go fenya tshegetso go tswa mo baaging ba selegae e ne e le go kgaogana go go botlhokwa le mekgwa ya ga Napoleon.

Kgatlhego e kgolo ya setšhaba mo go busetseng botaki kwa gae e ne ya thusa go tlhotlheletsa go atolosiwa ga dimusiamo tsa setšhaba kwa Yuropa mme ya simolola dipatlisiso tsa baepi ba dilo tsa bogologolo tse di neng di tshegediwa ka madi ke dimusiamo. Kgopolo ya go busetsa botaki le setso kwa gae e ne ya bona maatla mo dingwageng tsa bofelo tsa ngwagakgolo wa masome a mabedi, mme ya simolola go bontsha maungo kwa bokhutlong jwa ngwagakgolo, fa ditiro tsa botlhokwa di ne di busediwa kwa bathong ba ba neng ba di batla.

## Metswedi