Bokgoba kwa Angola

**Bokgoba kwa Angola** bo ne bo le teng go tloga bogologolo pele ga bokhutlo jwa lekgolo la bolesome le botlhano la dingwaga fa Portugal e ne e tlhoma dikgolagano le batho ba ba nnang kwa go se e leng Bokonebophirima jwa lefatshe la gompieno, mme ya tlhoma mafelo a le mmalwa a kgwebo mo lotshitshing la lewatle. Palo ya batho bao, jaaka Imbangala le Mbundu, e ne e le bagwebi ba ba tlhagafetseng ba makgoba ka makgolokgolo a dingwaga (bona Bokgoba mo Aforika). Mo bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le borataro la dingwaga, batlhotlhomisi ba Bogosi jwa Portugal ba ne ba tlhoma lefelo la bonno le le sireleditsweng la Luanda, mme moragonyana mo mafelong a mannye a kgwebo le dikago tsa phemelo mo Nokeng ya Cuanza mmogo le mo lotshitshing lwa Atlantic go ya kwa borwa go fitlha kwa Benguela. Karolo e kgolo ya ditiro tsa bone tsa kgwebo e ne e le go nna le seabe se segolo mo Kgwebong ya makgoba ya Atlantic. Go gweba ka makgoba go ne ga fedisiwa ka 1836 ke balaodi ba Mapotokisi.

## Ditso

### Kgwebo le phenyo
Mmusomogolo wa Mapotokisi o ne wa fenya batho ba Mbundu ba Angola, wa tsenya itsholelo ya selegae mo kgwebong ya makgoba ya Atlantic. Ka 1610, Friar Luís Brandão, tlhogo ya kholeje ya Bajesuite ya Luanda e e neng e tsamaisiwa ke Mapotokisi, o ne a kwalela Mojesuite mongwe yo o neng a belaela gore a go dira batho ba lefatshe la Angola makgoba go kafa molaong, a re, "Re ntse re le fano ka borona dingwaga di le masome a mane mme go nnile le banna ba le bantsi ba ba rutegileng fano le kwa kgaolong ya Brazil ba ba iseng ba ko ba akanyetse fa kgwebo e ele e e sa siamang." O ne a tswelela ka go bolela gore ke palo e nnye fela ya Batho ba mo gae e e ka tswang e dirilwe makgoba e se ka fa molaong, le gore Mapotokisi ba ne ba ba fetolela mo Bokereseteng. Angola e ne e romela makgoba kwa ntle ka selekanyo sa dikete tse lesome ka ngwaga ka 1612. Mapotokisi a ne a aga maemelodikepe a masha kwa Benguela ka 1616 go atolosa phitlhelelo ya Portugal go makgoba a Angola. Go tloga ka 1617 go fitlha ka 1621, ka nako ya puso ya ga Luís Mendes de Vasconcellos, batho ba Angola ba ba ka fitlhang go dikete tse masome a matlhano ba ne ba dirwa makgoba mme ba romelwa kwa Amerika ka dikepe. Ba-Vergulde *Valck*, bagwebi ba makgoba ba MaDutch, ba ne ba reka makgoba a le makgolo a marataro le masome a supa le botlhano mo go a le sekete a a neng a rekisiwa kwa Angola ka 1660.

Ka dingwaga tsa lekgolong la bolesome le ferabobedi le la bolesome le boferabongwe la dingwaga, Angola e ne e le motswedi o mogolo wa makgoba a a neng a patelediwa go tsena mo kgwebong ya makgoba ya Atlantic.

### Bokgoba
Ka dingwagangwaga, kgwebo ya makgoba le kolone ya Mapotokisi ya Brazil e ne e le botlhokwa kwa Angola ya Mapotokisi; Dikepe tsa Brazil e ne e le tsone tse dintsi thata mo maemelodikepeng a Luanda le Benguela. Kgwebo eno ya makgoba e ne e akaretsa gape le bagwebi ba bantsho ba lefelo leo le batlhabani ba ba neng ba solegelwa molemo ke kgwebo eno. Mo lekgolong la bolesome le bosupa la dingwaga, Ba-Imbangala ba ne ba nna bagaisani ba bagolo ba Ba-Mbundu mo go iseng makgoba kwa mmarakeng wa Luanda. Ka dingwaga tsa bo 1750 Mapotokisi a ne a rekisa makgoba a le dikete tse tlhano go ya go tse lesome ka ngwaga, mme seno se ne sa senya itsholelo le baagi ba Mbundu.

Mapotokisi a ne a naya masole a Imbangala ditlhobolo gore a ba neye makgoba. Ba tshwere dibetsa tse di kwa godimo, masole a Imbangala a ne a gapa le go rekisa batho ba lefatshe leo ka selekanyo se segolo thata fa lekgoba lengwe le lengwe le lesha le fetogela mo sesoleng se se tlhometseng botoka sa batlhasedi. Sesole se se kopaneng sa Mapotokisi le Imbangala se ne sa tlhasela le go gapa Bogosi jwa Ndongo go tloga ka 1618 go ya go 1619, sa dikaganyetsa motsemogolo wa Ndongo wa Kabasa. Mapotokisi a ne a rekisa diketekete tsa baagi ba Kabasa ka dikepe di le masome mararo le borataro tse di neng di tswa kwa maemelodikepeng a Luanda ka 1619, di tlhoma rekoto e ntsha, e e neng e lebisitswe kwa masimong a makgoba kwa mafatsheng a sele. Mo lekgolong la bolesome le boferabobedi la dingwaga, ntwa fa gare ga Mapotokisi, dipuso tse dingwe tsa Yuropa le merafe e le mmalwa ya Aforika, ka iketlo e ne ya dira gore go nne le kgwebo.

Ditsela tse dikgolo tsa kgwebisano le ditumalano tse di dirileng gore di kgonege e ne e le tsone tse di neng di tlhotlheletsa ditiro fa gare ga mafelo a a farologaneng; dikgaolo tsa merafe tse di ratang ntwa di nna dikgaolo tse di siametseng go tlhagisa le go rekisa. Kwa Planalto (dithoteng tse di kwa godimo), dikgaolo tse di botlhokwa thata e ne e le tsa Bié le Bailundo, ya bofelo e ne e itsege ka go dira dijo le rabara. Puso ya bokolone, Portugal, e ntse e huma le go feta le go nna le maatla, e ne e ka se itshokele kgolo ya dikgaolo tseno tse di mabapi mme ya di fenya ka bongwe ka bongwe, mo e leng gore kwa tshimologong ya lekgolo leno la dingwaga Mapotokisi a ne a na le taolo e e feletseng mo lefelong leo lotlhe.

Go tloga ka 1764 go ya pele, go ne ga nna le phetogo ka iketlo go tswa mo setshabeng se se ikaegileng ka makgoba go ya go se se ikaegileng ka tlhagiso ya tiriso ya selegae, mme moragonyana ya go romela kwa ntle. Fa Brazil e sena go bona boipuso mo Portugal ka 1822, motheo wa bokgoba mo dithotong tsa Portugal tse di kwa moseja o ne sa fedisiwa ka 1836 ke balaodi ba Portugal.

Portugal e ne ya thibela bokgoba mo dikoloning tsa bone ka 1854 ka iketlo, ka go bolela gore makgoba otlhe a a neng a le teng a gololesegile morago ga paka ya phetogo ya dingwaga di le masome a mabedi, mme ka 1878, makgoba otlhe a ne a fetogile go nna di-*libertos* tse di gololesegileng; le fa go ntse jalo, melao ya go tsamayatsamaya e ne ya dira gore makgoba a pele a nne mo kotsing ya go patelediwa ke puso go direla borakonteraka ba ba ikemetseng go fitlha seo se thibelwa ka 1910.

## Metswedi