Ruanda-Urundi

**Ruanda-Urundi** (go bidiwa ga Sefora: [ʁwɑ̃da uʁundi]),[a] moragonyana **Rwanda-Burundi**, e ne e le setheo sa thutafatshe, se se kileng sa bo se le karolo ya Aforika Botlhaba jwa Jeremane, se se neng se gapilwe ke masole a a tswang kwa Congo ya Belgium ka nako ya letsholo la Aforika Botlhaba mo Ntweng ya Lefatshe ya ntlha mme se ne se laolwa ke Belgium ka fa tlase ga puso ya  sesole go tswa ka 1916 go ema ka 1922. Morago ga moo e ne ya newa Belgium jaaka Taolo ya Setlhopha-B ka fa tlase ga Kgolagano ya Ditshaba ka 1922 mme ya nna Kgaolo ya trust ya Lekgotla la Ditshaba  morago ga Ntwa ya Lefatshe ya bobedi le go phatlaladiwa ga Kgolagano. Ka 1962 Ruanda-Urundi e ne ya nna mafatshe a mabedi a a ikemetseng a Rwanda le Burundi.

## Ditso
Ruanda le Urundi e ne e le magosi a mabedi a a farologaneng mo kgaolong ya Great Lakes pele ga Go Kgaratlhela Aforika. Ka 1897, Mmusomogolo wa Jeremane o ne wa nna teng kwa Rwanda ka go dira kgolagano le kgosi, go simolola motlha wa bokolone. Di ne di tsamaisiwa e le dikgaolo tse pedi tsa Afrika Botlhaba jwa Jeremane. Dipuso tse pedi tsa segosi di ne tsa bolokwa jaaka karolo ya molao wa Jeremane ya puso e e sa tlhamalalang, ka kgosi ya Ruandan (*mwami*) Yuhi V Musinga a dirisa tshegetso ya Jeremane go tiisa taolo ya gagwe mo dikgosing tse di ka fa tlase ga gagwe go ananya ka tiro le ditsompelo.

### Go gapiwa ga lefatshe ke sesole sa Belgium, 1916–1922
left|thumb|Setempe sa Belgium sa Congo se se gatisitsweng mo godimo ga Dikgaolo tsa Aforika Botlhaba tse di Gapilweng ke Belgium ka 1916
Fa Ntwa ya Lefatshe ya ntlha e runya ka 1914, kwa tshimologong dikoloni tsa Jeremane di ne di ikaeletse go boloka boitlhaodi jwa tsone jaaka go laetswe mo Tumalanong ya Berlin, mme go ise go ye kae ntwa e ne ya runya mo molelwaneng fa gare ga Aforika Botlhaba jwa Jeremane le Congo ya Belgium go dikologa Makadiba a Kivu le Tanganyika. Jaaka karolo ya letsholo la Aforika Botlhaba jwa Dinaga tse di Kopaneng, Ruanda le Urundi di ne tsa tlhaselwa ke sesole sa Belgium ka 1916. Masole a Jeremane a a neng a le mo kgaolong eo a ne a le mannye e bile a le mantsi thata. Ruanda e ne e gapilwe ka Moranang–Motsheganong le Urundi ka Seetebosigo 1916. Ka Lwetse, karolo e kgolo ya Aforika Botlhaba jwa Jeremane e ne e le ka fa tlase ga puso ya Belgium e e fitlhang kwa borwa jo bo kgakala jaaka Kigoma le Karema le go fitlha kwa botlhaba jwa Tabora yotlhe mo Tanzania ya segompieno.

Kwa Ruanda le Urundi, Ba-Belgium ba ne ba amogelwa ke baagi bangwe, ba ba neng ba le kgatlhanong le boitshwaro jwa bobusaesi jwa dikgosi. Kwa Urundi, bontsi jwa batho ba ne ba tshaba kgotsa ba iphitlha, ba tshaba ntwa. Bontsi jwa bagwebi ba Swahili ba ba neng ba nna go bapa le matshitshi a Letsha la Tanganyika ba ne ba tshabela kwa Kigoma, ka ba ne ba sa bolo go nna bagaisani ba kgwebo le bagwebi ba Belgium mme ba tshaba go ipusolosetsa. Kgaolo e e gapilweng e ne e tsamaisiwa ke babosi ba go gapa naga ba sesole sa Belgium ("Dikgaolo tsa Aforika Botlhaba tse di Gapilweng ke Belgium") go letilwe tshwetso ya bofelo ka ga isago ya yone ya sepolotiki. Tsamaiso, e e neng e eteletswe pele ke Molaodi wa Segosi, e ne ya tlhongwa ka Tlhakole 1917 ka nako e le nngwe fa masole a Belgium a ne a laelwa go ikgogela morago mo kgaolong ya Tabora ke Maesemane.[citation needed]

Le fa Majeremane ba ne ba simolotse mokgwa wa go thapa badiri go tswa mo Ba-Ruanda le Ba-Urundi ka nako ya ntwa, seo se ne se lekanyeditswe ka gonne puso ya Jeremane e ne e tsaya gore go tshegetsa badiri ba lefelo leo go ne go le kgwetlho mo go tsa dithulaganyo. Sesole sa Belgium se se neng se gapa naga se ne sa atolosa go kwadisiwa ga badiri; banna ba le dikete tse masome mabedi ba ne ba thapiwa go dira jaaka batshodi ba dithoto tsa tlhaselo ya Mahenge, mme mo go bone ke bongwe mo borarong fela jo bo neng jwa boela gae. Ba le bantsi ba ne ba swa ka ntlha ya go tlhoka dikotla le malwetse. Mekgwa e mesha ya go pereko e ne ya dira gore batho bangwe ba lefelo leo ba ikotlhaele go tsamaya ga Majeremane.

### Taelo ya Kgolagano ya Ditshaba, 1922–1946
left|thumb|Kereke ya Mohumagatsana wa Botlhale kwa Butare (e e kileng ya bo e le Astrida) kwa Ruanda. Bokatoliki bo ne jwa atologa ka bonako ka fa tlase ga taolo ya Belgium.
Tumalano ya Versailles morago ga Ntwa ya Lefatshe ya ntlha e ne ya kgaoganya mmusomogolo wa bokolone wa Jeremane mo gare ga ditshaba tse di Kopaneng. Aforika Botlhaba jwa Jeremane e ne ya kgaoganngwa, mme Tanganyika e ne ya abelwa Maborithane mme lefelo le lennye le ne la abelwa Portugal. Belgium e ne ya abelwa Ruanda-Urundi le fa se se ne se emela fela karolwana ya mafelo a a neng a setse a gapilwe ke masole a Belgium kwa Aforika Botlhaba. Batsalanyi ba Belgium ba ne ba solofetse kwa tshimologong gore dipatlo tsa Belgium mo kgaolong eo di ka ananngwa ka kgaolo kwa Angola ya Portugal go atolosa phitlhelelo ya Congo kwa Lewatleng la Atlantic. Seo se ne sa itshupa se sa kgonege mme Kgolagano ya Ditshaba e ne ya neela Belgium Ruanda-Urundi semmuso jaaka Taelo ya Setlhopha sa B ka Phukwi  a le masome mabedi ka 1922. Puso e e patelediwang le yone e ne e tsosa kganetsano kwa Belgium mme e ne ya se ka ya amogelwa ke palamente ya Belgium go fitlha ka 1924. Go farologana le dikoloni tse di neng di le tsa maatla a yone a bokolone, taelo e ne e le ka fa tlase ga tlhokomelo ya boditshabatshaba ya Permanent Mandates Commission  (PMC) kwa Geneva, Switzerland.

Ka tsamaiso, taelo e ne e kgaogantswe ka dituelo tse pedi, Ruanda le Urundi, nngwe le nngwe ka fa tlase ga boeteledipele jwa leina jwa *[[Mwami]]* jaaka mmusi wa setso. Motse wa Usumbura (Bujumbura wa segompieno) le metsesetoropo e e bapileng le yone di ne tsa kgaogangwa ka go ya ka bogare jwa kwantle ga molao wa setso, fa dituelo di ne di kgaogantswe ka mafelo.

Morago ga nako e e rileng ya go sa dire sepe, puso ya Belgium e ne ya simolola go nna le seabe ka tlhagafalo mo Ruanda-Urundi magareng ga 1926 le 1931 ka fa tlase ga puso ya ga Charles Voisin. Diphetogo di ne tsa tlhagisa mafaratlhatlha a ditsela a a kitlaneng le temothuo e e tokafaditsweng, ka go tlhagelela ga temothuo ya dijalo tsa madi mo letseteng le kofi. Le fa go ntse jalo, mauba a manea magolo a ne a senya dikarolo tsa taelo morago ga go palelwa ke thobo ka 1916–1918, 1924–26, 1928–30 le 1943–44. Le fa go ne go na le melao ya taelo ya gore MaBelgium a ne a tshwanetse go tlhabolola mafelo le go a baakanyetsa boipuso, melawana ya itsholelo e e neng e dirisiwa kwa Belgian Congo e ne ya romelwa kwa botlhaba: MaBelgium a ne a batla gore mafelo a bone dipoelo tsa lefatshe la bone le gore tlhabololo nngwe le nngwe e tshwanetse go tswa mo mading a a kokoantsweng mo lefelong leo. Madi ao bontsi jwa one a ne a tswa mo go lemeleng kofi e ntsi mo mebung e e humileng ya lekgwamolelo ya kgaolo eo.
thumb|Bafaladi ba badiri ba Ruanda kwa moepong wa kopore wa Kisanga kwa Katanga (Congo ya Belgium) ka c. 1930
Go diragatsa ponelopele ya bone, Ba-Belgium ba ne ba atolosa le go kopanya popego ya maatla e e neng e ikaegile ka ditheo tsa selegae. Ka tiriso, ba ne ba tlhama setlhopha se se busang sa Batutsi go laola semmuso baagi ba bontsi jwa bone e neng e le Bahutu, ka tsamaiso ya dikgosi le dikgosana ka fa tlase ga puso ka kakaretso ya bo *Mwami* ba babedi. Batsamaisi ba Belgium ba ne ba tlhotlhelediwa ke se se bidiwang kgopolo ya Hamitic e e neng e akantsha gore Batutsi ba ne ba tswa mo bathong ba Semitic ka bontlhabongwe mme ka jalo ba ne ba le kwa godimo ga Bahutu ba ba neng ba bonwa e le Baaforika fela. Mo bokaong jo, puso ya Belgium e ne e rata go busa ka balaodi ba Batutsi fela ka jalo e ne ya tswelela go kgaoganya setshaba go ya ka merafe. Kgalefo ya Bahutu mo pusong ya Batutsi e ne e lebisitswe thata mo bathong ba maemo ba Batutsi go na le mo maatleng a bokolone a a kgakala. Musinga o ne a tlosiwa ke puso jaaka *mwami* wa Ruanda ka Ngwanaatsele 1931 morago ga go latofadiwa ka go sa ikanyege. O ne a emisediwa ke morwawe Mutara III Rudahigwa.

Le mororo Belgium e ne e solofetsa Lekgotla gore e tla rotloetsa thuto, e ne ya tlogela tiro eno mo dimishineng tsa Roma tse di neng di thusiwa ka madi mme bontsi jwa tsone di ne di sa thusiwe ka madi a Boporotesetanta. Boroma bo ne jwa anama ka bonako mo setshabeng sa Rwanda ka ntlha ya seo. Sekolo se segolwane sa maemo a a kwa godimo, Groupe Scolaire d'Astrida, se ne sa tlhongwa ka 1929. Go fitlha ka 1961, batho ba ba kwa tlase ga lekgolo go tswa kwa Ruanda-Urundi ba ne ba rutegile go feta maemo a sekolo se segolwane.

### Kgaolo ya trust ya Lekgotla la Ditshaba, 1946–1962
thumb|Sefikantswe kwa Bujumbura se se gopolang boipuso jwa Burundi jwa Phukwi a rogwa 1962
Kgolagano ya Ditshaba e ne ya phatlaladiwa semmuso ka Moranang 1946, morago ga go palelwa ke go thibela Ntwa ya Lefatshe ya bobedi. E ne ya tlhatlhangwa, ka maikaelelo a a mosola, ke Lekgotla le lesha la Ditshaba (UN). Ka Sedimonthole 1946, setlhopha se sesha se ne sa tlhopha go fedisa taolo ya Ruanda-Urundi le go e emisetsa ka maemo a masha a "Kgaolo ya Tshepo". Go tlamela ka tlhokomelo, PMC e ne ya emisediwa ka Lekgotla la Ditshaba la Botlhokomedi. Phetogo e ne e tsamaya le tsholofetso ya gore Ma-Belgium a tla baakanyetsa kgaolo boipuso, fela Ma-Belgium a ne a ikutlwa gore lefelo le le tla tsaya masomesome a dingwaga go siamela go ipusa mme ba ne ba batla gore thulaganyo e e tseye nako e e lekaneng pele ga e diragala.

Ka 1961 puso ya Belgium e ne ya fetola leina la Ruanda-Urundi semmuso go nna Rwanda-Burundi.

Boipuso bo ne jwa tla segolo ka ntlha ya ditiro tse di neng di dirwa kwa mafelong a mangwe. Bosetshaba jwa Aforika jo bo kgatlhanong le bokolone bo ne jwa tlhagelela kwa Belgian Congo kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1950 mme Puso ya Belgium e ne ya tlhomamisa gore ga ba tlhole ba kgona go laola kgaolo. Dikhuduego di ne tsa runya gape kwa Ruanda kwa puso ya segosi e neng ya tlosiwa teng mo Phetogo ya lefatshe la Rwanda (1959–1961). Grégoire Kayibanda o ne a etelela pele Lekoko le le laolang le le le tlhalosiwang ka letso la Party of the Hutu Emancipation Movement (*Parti du Mouvement de l'Emancipation Hutu*, PARMEHUTU) kwa Rwanda fa Union for National Progress (*Union pour le Progrès national*, UPRONA) e ne e leka go lekalekanya dikgang tse di gaisana tsa merafe ya Mahutu le Matutsi. Boipuso jwa Congo ya Belgium ka Seetebosigo 1960 le nako e e neng e tsamaya le yone ya go sa tlhomamang ga dipolotiki di ne tsa dira gore go nne le bosetshaba gape kwa Ruanda-Urundi mme go bolawa ga moeteledipele wa UPRONA Louis Rwagasore, yo le ene e neng e le kgosana ya segosi sa Burundi, ka Phalane 1961 ga go a ka ga emisa mokgatlho o. Morago ga dipaakanyo tse di potlakileng tse di neng di akaretsa go phatlaladiwa ga puso ya segosi mo Bogosing jwa Rwanda ka Lwetse 1961, Ruanda-Urundi e ne ya bona boipuso ka Phukwi a rogwa ka 1962, ya kgaoganngwa go ya ka mela ya setso jaaka Rephaboliki e e ikemetseng ya Rwanda le Bogosi jwa Burundi. Go ne ga tsaya dingwaga tse dingwe gape tse pedi pele ga puso ya bobedi jo e kgaogana gotlhelele le dingwaga tse dingwe tse pedi go fitlha go itsisiwe Rephaboliki ya Burundi.

## Babusi ba bokolone
Ruanda-Urundi kwa tshimologong e ne e tsamaisiwa ke Molaodi wa Segosi (*commissaire royal*) go fitlha ka kopano ya tsamaiso le Congo ya Belgium ka 1926. Morago ga seo, taelo e ne e tsamaisiwa ke Mmusi (*gouverneur*) yo o neng a le kwa Usumbura (Bujumbura ya bogompieno) yo gape a neng a tshwere maemo a mothusa mmusi kakaretso (*vice-gouverneur général*) ya Congo ya Belgium. Ruanda le Urundi nngwe le nngwe ya tsone e ne e laolwa ke moagi yo o farologaneng (résident) yo o neng a le kafa tlase ga Mmusi.

## Metswedi