Elizabeth Pulane Moremi

**Elizabeth Pulane Moremi** OBE (1912–1994) e ne e le motshwarelela-bogosi le ''mohumagadi''  wa baTawana go tloga ka 1946 go fitlha ka 1964 fa morwawe, Letsholathêbê II a Morêmi, a ne a sa le monnye thata go ka busa. O ne a nyalana le Moremi III, mmusi wa baTawana, ka 1937. Fa a ne a tlhokafala mo kotsing ya koloi ka 1946, o ne a dirwa motshwarelela-bogosi. Mo tirong e, Moremi o ne a leka go dira diphetogo di le mmalwa tse di tswelelang pele mme a kgorelediwa ke kganetso ya batho ba ba sa fetogeng. O ne a tlogela tiro ka 1964 mme a bereka kwa sekolong sengwe go fitlha a tlhokafala, dingwaga di le masome a mararo moragonyana.

## Botshelo jwa pele
Elizabeth Pulane Moremi o tshotswe kwa Orange Free State ka kgwedi ya Phatwe 1912 ke Reuben Seeco, modiri wa seporo, le Elizabeth Molema. Batsadi ba gagwe e ne e le maloko a morafe wa BaRolong. O ne a bua Seesemane le Seburu fa a sa ntse e le ngwana. Morago ga go katisediwa go dira jaaka mooki, o ne a fudugela kwa Aforika Borwa mme a bona tiro kwa Tiger Kloof Educational Institute. Ke kwa sekolong kwa a neng a kopana le monna wa gagwe, Moremi, mme bobedi jo bo ne jwa nyalana ka 1937. Ba ne ba nna le bana ba le bararo. Go ne gotwe o ne a "rata go bidiwa Mme Moremi".

## Tiro
Ka 1937 monna wa gagwe o ne a nna kgosi ya BaTawana mme banyalani bano ba fudugela kwa Ngamiland. Moremi III o ne a sa utlwane ka metlha le makgoa a a neng a laola Botswana ka nako eo e le karolo ya Bechuanaland Protectorate, mme o ne a emisiwa ka 1945 ka ntlha ya supiwa ka monwana mo tshenyetso setshabeng. Ka ntlha ya gore Makgowa a ne a bona a ka ikanngwa, Elizabeth Moremi o ne a bewa jaaka mmamatlotlo wa morafe. Monna wa gagwe o ne a tlhokafala ngwaga o o latelang mo kotsing ya koloi. Ka ntlha ya fa monna yo mogolo mo lelapeng, malome wa monna wa gagwe, a ne a tsewa a se na bokgoni ke balaodi ba Borithane mme morwa wa bone yo mogolo a ne a le monnye thata go ka busa, Moremi o ne a nna motshwarelela-bogosi jwa morafe. Badiredibagolo ba Borithane ba ne ba na le maikutlo a a siameng ka tiro ya gagwe ya go nna mmamatlotlo. Go ne go na le batho ba ka nna dikete tse masome matlhano mo morafeng fa a ne a tsaya maemo ao. Leetile Disang Raditladi yo o neng a tlhomilwe ke monna wa gagwe e ne e le mokwaledi wa gagwe. Bobedi jo bo ne jwa ratana ka 1947.

*Dictionary of African Biography* e tlhalosa Moremi jaaka "motsamaisi yo o tswelelang pele le yo o nang le bokgoni", fela puso ya gagwe e ne e tshwailwe ke kgotlhang le ba lelwapa la segosi ba ba sa fetogeng ba ba neng ba sa bolo go laola morafe le molao wa one. Mo lelwapeng la segosi, ke mmaagwe monna wa gagwe fela yo o neng a tshegetsa Moremi jaaka motshwarelela-bogosi. Bangwe ba ne ba mo tsaya e le kgetlho e e sa siamang ka gonne e ne e se leloko la morafe la tlhago. Moremi le ene o ne a itsaya a itshekisitswe go gaisa BaTawana; o ne a ise a nne gaufi le monna wa gagwe morago ga dingwaga di le mmalwa ka gonne o ne a mo tsaya a le "kgakala" thata, mme ka dinako tse dingwe o ne a dira gore mongwe wa basadi ba gagwe a mo apeele dijo. Batho bao ba ba neng ba sa fetoge ba ne ba leka go tlosa Moremi, mme Maesemane a ne a mo ema nokeng gore a tswelele a laola. *The Birth of Botswana* e mo tlhalosa jaaka yo o tshwaregileng fa gare ga maloko a morafe o o sa fetogeng a a neng a le kgatlhanong le diphetogo, segolobogolo go naya batho ba e neng e se maloko a morafe wa BaTawana maatla a mantsi, le Maesemane, a a neng a rata dikgato tse di jalo.

Moremi o ne a tlhoma diphetogo dingwe, jaaka go naya batho ba BaYei boipuso jo bo oketsegileng ka 1948. Morago ga thotloetso ya Borithane le fa a ne a na le dipelaelo, o ne a ba naya dikgotla mme a ganela gore botlhanka bo teng. O ne a tlhama lekgotla la morafe go oketsa kemedi ya "ditlhopha tse di kwa tlase" ka dingwaga tsa bo 1950. Moremi o ne a tlhomiwa go nna Leloko la Mokgatlho wa Mmusomogolo wa Borithane mo Ditlotleng tsa Ngwaga o Mosha wa 1957, le Modiredi wa Mokgatlho wa Mmusomogolo wa Borithane mo Ditlotleng tsa Ngwaga o Mosha wa 1963.

Ka 1950, mokwadi wa ditso Susan Williams o kwala gore, Moremi o ne a setse a "itsiwe thata jaaka motsamaisi yo o tsweletseng pele le yo o siameng." Mokwalo wa lekwalodikgang la 1961 o ne wa re o ne a na le "maatla a go se nang mosadi ope yo o a fitlheletseng mo Aforika fa e sale batlhasedi ba Yuropa ba tlosa dikgosi tsa bofelo tsa basadi". Jaaka kgosi o ne a oketsa kotlhao mmogo le go dirisa madi mo thutong. Moremi o ne a tla kgala gape le puso ya Borithane ka dinako tse dingwe, go akaretsa le ka fa e neng e tshwara Seretse Khama ka teng le go tshwara go sa dumalane le BaNgwato. Fa Lekgotla la Peomolao la Protectorate le ne le tlhamiwa ka 1960, e ne e le ene fela mosadi yo o neng a direla mo go lone. Ka 1963 o ne a thibela go tsoma dikubu mo kgaolong eo.

Lefelo la Diphologolo la Moremi le tlhomilwe ka 1963. Moremi o ne a nnile le seabe se se botlhokwa mo go le tlhameng, a disa maiteko le go dira go aga tshegetso ya lone. O ne a feleletsa a tlhotlheleditse morafe go tshegetsa lefelo la polokelo kwa kgotleng (kgotsa tshwetso ya morafe). Maiteko ao a ne a simolola taolo ya metswedi ya tlholego e e theilweng mo baaging. Go tlhamiwa ga lefelo leno go umakilwe jaaka kgato e kgolo mo tshomarelong ya diphologolo tsa naga mo kgaolong e.

## Go tlogela tiro le loso
Moremi o ne a tlogela botshwarelela-bogosi ka ngwaga wa 1964 mme a tlhatlhangwa ke morwawe. Moremi o ne a direla kwa botlhaba jwa Botswana, kwa kholetsheng ya borutabana ya Francistown. O ne a feleletsa a rotse tiro mme a tlhokafala ka 1994.

## Metswedi