Bokgoba mo lekgolong la masome a mabedi le bongwe la dingwaga

Bokgoba jwa segompieno, nako tse dingwe bo itsege jaaka bokgoba jwa sešha kgotsa motlha wa sešha wa bokgoba, ke bokgoba jwa metheo bo bo tsweletseng ka go nna teng mo lekgolong la masome a mabedi le motso la dingwaga. Dikakanyetso tsa palo ya batho ba ba dirilweng makgoba di tswa kwa didkadikeng tse di masome a mararo le borobabobedi go tsena ka didikadike tse di masome a mane le borobabongwe, go ya ka mofuta o o dirisitsweng go dira kakanyetso le mofuta wa bokgoba o o dirisiwang. Palo kakanyetso ya batho ba ba dirilweng makgoba e a ganeidwa, ka go sena mafoko a a tlhamaletseng a a rayang bokgoba jwa gompieno; ba ba mo bokgobeng go dingalo go ba lemoga, dipalo tsa boammaruri gantsi ga di o.

Lekgotla la tsa pereko la mafatshefatshe, le akanyetsa gore go ya ka mafoko a a ba a dirisang, batho ba feta didikadike di le masome a mane ba mo bokgobeng jwa mofuta mongwe gompieno. Batho bangwe ba le didikadike tse di masome a mabedi le bone ba patelediwa go bereka, ba le didikadike di le lesome le borataro ba a tsuulolwa mo mohameng o o ikemetseng jaaka wa tiro ya mo gae, kago kana temothuo, didikadike di le nne ba tsuulolwa mo go tsa tlhakanelo dikobo, didikadike di le nne tsa batho ba mo perekong e e patelediwang ke baeteledipele ba mafatshe. Palo e nngwe ya didikadike di le lesome le botlhano ba mo manyalong a a pateleditsweng.

## Tlhaloso
thumb|Go anama ga bokgoba jwa sešha, ka mafatshe, go ya ka Global Slavery Index
Ofisi e e elang tlhoko e bo e emisa thekiso ya batho e e leng lephatana la lephata la mafatshe la United States, la re "bokgoba jwa sešha", "thekiso mo bathong", le "thekiso ya batho" di dirisitswe e le mafoko a a rayang go thapa, go baya batho mo lefelong, go tsamaisa batho, go tsaya motho o mmerekisa kgotsa go gwebisa motho ka mmele o dirisa dikgoka, tsietso kgotsa go mo pateletsa". Ntle le tse, mafoko a mangwe a dirisiwa kwa pusong ya United States, molao wa 2000 wa batswasetlhabelo ba thekiso ya batho le tshireletso ya kgokgontsho, le molao wa go thibela, go fokotsa le go otlhaya thekiso mo bathong, bogolo jang bana le basadi, go akaretsa go bereka o patelediwa, bokgoba kgotsa ditiro tse di tshwanang le bokgoba, go patelediwa go adima madi le tiro e e pateleditsweng.

Go ya ka motlhatlhelelladithuto wa kwa America Kevin Bales, mosimolodi le tautona wa pele wa lekgotla le eseng la puso le setlhopha se se buelelang makgoba sa "gololang makgoba" (Free the slaves), are ke bokgoba jwa sešha bo bo diragalang fa motho a le mo taolong ya motho o mongwe o o dirisang dikgoka le kgokgontsho go nna a le mo taolong, mme maikaelelo a taolo eo e le go tsuulola." Ditlamorago tsa bokgoba di oketsega fa di itebagantse le ditlhopha tse di bokoa jaaka bana. Go ya ka tlhaloso e, patlisiso ya kwa lekgotleng la Walk Free e e ikaegileng ka dipalo tsa bokgoba tsa 2018 e ne e akanyetsa fa go na le makgoba a ka nna didikadike di le masome a mane mo lefatsheng ka bophara.  Mo kakanyetsong e nngwe, e e supang fa palo e ka nna didikadike di le lesome le boraro, e akanyetsa fa didikadike di le lesome le bobedi tsa makgoba a a sešha e le bana.

Bales o ne a tlhagisa gore ka bokgoba bo emisitswe gongwe le gongwe, tiragalo e e tlola molao, ebile e fitlhelwa batho le baeteledipele. Se se dira gore go nne dingalo go bona dipalo tse di rurifaditsweng mo metsweding ya nnete. Se se ka dirwang ke go akanyetsa go ya ka metswedi ya bobedi, jaaka ditlhotlhomiso tsa UN, ditsebe tsa metswedi ya dikgang, dipego tsa puso, le dipalo go tswa mo makgotleng a a ikemetseng.

Bokgoba jwa sešha bo tsweletse ka ntlha ya mabaka a a tshwanang le a pele: ke tiragalo e e nang le dipoelo mo beng ba makgoba, le ntswa go na le matshwenyego a boitsholo. Bothata bo bo kgonne go golela pele mo dingwageng tse di fetileng ka ntlha ya go latlhiwa ga makgoba le gore tlhwatlhwa ya makgoba e wetse tlase thata.

## Se se bakang
Fa e sale bokgoba bo ilediwa, go dira batho makgoba ga go sa tlhole go ikaegile ka go rua motho semmuso, mme ka go laola e se ka fa molaong. Diphetogo tse pedi ke go tswa mo go rekeng makgoba a pereko le go nna teng ga makgoba mo phirong, Fa palo e supa fa marekisetso a go tlontlolola motho mo perekong a phophoma, kgang ya gore batho ba rekisiwa ebile ba rekiwa golo go le gongwe, e siilwe ke nako. Fa ditheko tseo di santse di le teng, mo sešheng batho ba iphitlhela ba le mo diemong tse di tshwanang le tsa bokgoba ka ditsela tse di farologaneng.

Bokgoba jwa sešha bo bonwa e le ntlha e nngwe ya lehuma. Mo mafatsheng a a senang thuto le molao, popego ya setšhaba e e bokoa e ka dira tikologo e e rotloetsang kamogelo le kanamo ya bokgoba. Bokgoba bo bontsi mo mafatsheng a a sotlegang le a a nang le palo potlana ya merafe e e bokoa, le ntswa bo le teng le mo mafatsheng a a a tlhabologileng. Dikete di le masome tsa batho ba bereka mo diemong tse di tshwanang le tsa bokgoba mo mehameng ya meepo, temothuo le madirelo, ba dira dithoto gore di dirisiwe mo magaeng kgotsa di rekisidiwe kwa ntle kwa mafatsheng a a tlhabologileng.

Mo mofuteng wa pele wa bokgoba, beng ba makgoba ba ne ba dirisa madi a mantsi mo go rekeng makgoba. Go ne go le thataa go ba latlha fela. Tlhwatlhwa ya go dira gore ba nne le botsogo jo bo siameng e ne e bonwa e le go boloka madi go na le go reka lekgoba le lenwge go emelela leo. Mo bokgobeng jwa sešha, go motlhofo go bona batho ba bangwe ka tlhwatlhwa e e kwa tlase, ka jalo go ba emeltsa ka ba bangwe go nna motlhofo. Makgoba a dirisiwa mo mafelong a ba ka fitlhiwang motlhofo kwa go one mme ba tsweletse ba direla mong wa bone dipoelo.

Bokgoba jwa sešha bo kgona go nna le dipoelo, makgotla mangwe a letlelela se, ntswa se ilediwa ke ditumalano di tshwana le bokopano jwa tlaleletso jwa kemiso ya bokgoba le melao ya mo gae. Dipoelo tsotlhe tsa ngwaga mo thekisong ya batho di akanyeditswe ka ngwaga wa 2014 fa di feta di bilione di le lekgolo le masome a matlhano a di dolara, le ntswa dipoelo di le kwa tlase. Makgoba  a kwa America ka ngwaga wa 1809 a ne a rekisiwa ka selekanyo sa dikete di le masome mane a di dolara mo mading a gompieno. Gompieno lekgoba le kgona go rekwa ka di dolara di le masome a ferabongwe go ya kwa lekgolong.

Bales o tlhalosa gore, mo bokgobeng jwa sešha, "se ke tlolo molao wa itsholelo...batho ga ba dire ba bangwe makgoba go nna setlhogo mo go bone; ba dira jalo go dira dipoelo".

## Mefuta

### Bokgoba jwa lotso le jwa dithoto
Bokgoba jwa lotso, bo gape bo bidiwang jwa dithoto, ke mofuta o gantsi o amangwang le lefoko "bokgoba". Mo bokgobeng jwa dithoto, motho o dirilweng lekgoba o bonwa e le thoto ya mongwe o sele, ebile o ka rekwa kgotsa a rekisiwa. Go tswa mo ditsong mo motho o o fentsweng a dirwa lekgoba, jaaka kwa bogosing jwa Roma le jwa Ottoman, kgotsa mo go rekiseng makoba, jaaka kwa Sahara kgotsa kwa kgwebong ya makgoba ya Atlantic.

Fa e sale ka ntwa ya ngwaga wa 2014 kwa Lybia, le go tlhofofadiwa ga molao le taolo, go nnile le dipego tsa batswakwa ba ba dirilweng makgoba ba rekisiwa mo pontsheng, go akaretsa marekisetso a makgoba mo lefatsheng leo.

Lefatshe la Mauritania le na le ditso tsa bogologolo tsa bokgoba. Bokgoba jwa dithoto bo ne jwa diriwa tlolo molao semmuso kwa lefatsheng leo mme melao e e kgatlhanong le jone, ga e dirisiwe. Go akanyediwa gore batho ba le dikete di le masome a ferabongwe (bobedi mo lekgolong la batho ba Mauritania) ke makgoba.

Go patelediwa go tsaya sekoloto le gone go kgona go fetisediwa kwa dikokomaneng, jaaka bokgoba jwa dithoto.

Ba ba kaletseng mo bokgobeng jwa tlhakanelo dikobo mo lefatsheng la gompieno, ba felela e nna dithoto, bogolo jang fa ba patelediwa go gweba ka mebele.

### Tiro e e patelediwang ke puso
Tiro e e patelediwang ke puso, e tlhalosiwa ke lekgotla la tsa pereko la mafatshefatshe e le diemo tse batho ba patelediwang go bereka ka tiriso ya dikgoka kgotsa go tshosediwa, kgotsa go kokotletsa sekoloto, go baya dipampiri tsa tshupo ya motho kgotsa matshosetsi a go tshwarisiwa.

* Kwa Eritrea, palo kakanyetso ya dikete di le makgolo a mararo go tsena ka makgolo a mane a batho ba mo thulaganyong ya tirelo ya sesole e e lekanang le bokgoba jwa palo e ntsi ya batho, go ya ka batlhotlhomisi ba kwa UN. Pego ya bone e fitlhetse gape go na le bokgoba jwa tlhakanelo dikobo le pereko e e patelediwang.
* Kwa bokone jwa Korea, puso e pateletsa batho ba le bantsi go berekela lefatshe, mo teng le kwa ntle ga North Korea, dingwaga di le dinsti. palo ya ngwaga wa 2018 ya makgoba e akanyetsa fa didikadike tse pedi tsa batho e ne e le makgoba kwa lefatsheng leo.  Tlhwatlhwa ya tiro yotlhe e e dirilweng ke batho ba North Korea ba direla puso e akanyediwa e ka nna di dolara tsaa America di le didikadike di le makgolo a ferabongwe, amsoema  asupa le botlhano, ka babereki ba bašha ba patelediwa go dira ditiro tse di kotsi tsa kago, basadi le basetsana ba patelediwa go dira diaparo kwa mabentleleng a a sa siamang. Babereki ba gantsi ga ba duelwe. Fa godimo ga moo, sesole sa kwa North Korea sa masole a le sedikadike, se berekisiwa mo dikagong tse di sa tsamaelaneng le go sireletsa, di akaretsa matlo a babusi.  Puso e nnile le babereki ba ka nna dikete tse di lekgolo kwa mafatsheng a sele.
* Kwa Uzbekistan, sekai, puso e pateletsa baithuti le babereki ba puso go roba setlhatshana sa letsela, se e leng sone boremelelo jwa thekiso ya lefatshe leo, ngwaga le ngwaga, ba ba pateletsa go tlogela ditiro tsa bone tse dingwe. Mo sekaing se, tiriso ya baithuti go akarediwa ba dikolo tse dipotlana, tse di fa gare, le tse dikgolwane, go raya gore pereko ya bana e kwa godimo. Puso ya kwa Uzbekistan e berekile go fokotsa pereko e e pateleditsweng mo dingwageng tse di fetileng, ka Mopitlo ngwaga wa 2022, go gana go reka letsela kwa Uzbekistan go nega ema, ka dipego tsa gore tiro ya pateletso e emisitswe.

### Pereko ya kwa kgolegelong
Ka ngwaga wa 1865, lefatshe la United States le ne la amogela molao paakanyo wa bo lesome le boraro kwa molao motheong wa United States, o o neng o fedisa bokgoba le botlhanka, ntle le fa e le kotlhao ya molato o motho a tla bong a o lebisitswe, se se siame mo molaong, mo jaanong go bidiwang pereko ya kotlhao, go tswelela mo lefatsheng leo.  Mo ditsong, se ne sa baka mokgwa wa go adima tiro mo go santseng go ama batho ba lotso lwa African - American. 

Kwa Texas, Georgia, Alabama le Arkansas, magolegwa ga a duelelwe ditiro tsa bone gotlhelele. Kwa dikgaolong tse dingwe, magolegwa a duelwa 0.12 le 1.15 dolara ka oura ka ngwaga wa 2013. Mohama wa dikgolegelo o ne o duela magolegwa 0.90 ka oura ka ngwaga wa 2017. Magolegwa ba ba ganang go bereka ba ka bewa ba le nosi, kgotsa a idiwa go etelwa ke ba lolwapa. Go tswa ka ngwaga wa 2010 go tsena ka 2015 le ka 2016 gape le ka 2018, magolegwa mangwe kwa United States ba ne ba gana go bereka, ba lwela dituelo tse di botoka, tikologo e e botroka le go emisiwa ga pereko e e patelediwang. Ba ba neng ba goga mogwanto ba ne ba otlhaiwa ka go bewa ba le nosi sebaka se ba tla se nnang kwa kgolegelong.

## Metswedi