open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Moteane Melamu

**Moteane John Melamu** ke mokwadi le morutegi go tswa kwa Botswana. Ke moporofesa kwa mmadikolo.

## Botshelo jwa gagwe le thuto
Melamu o ne a simolola go kgatlhegela go kwala le go bua dikgang, mme seo sa dira gore a simolole go kwala le go ithuta.

## Tiro ya gagwe
Melamu ke moporofesara kwa  mmadikolo mo Botswana, koo a rutang dibuka le go kwala. O ne a ruta bakwadi ba Botswana ba ba sa tswang go tlhagelela mme a thusa mo patlisisong ya dibuka tsa seaforika, a bua thata ka go kwala dikgang tse dikhutshwane le go tlhalosa dikgang tsa loago kwa Botswana.

## Ditiro
Ditiro tsa Melamu ke: 

* Children of the Twilight (1992), a collection of short stories examining post-colonial Botswanan society.
* Living and Partly Living (1997), tsweletso ya dipatlisiso tsa gagwe tsa dikgang tsa loago le tsa botho ka dipampiri tse dikhutshwane.

Ditiro tsa gagwe di itsege ka go tswakanya mefuta ya ditlhamane tsa setso le ditlhogo tsa segompieno, tse di nayang temogo mo setsong sa Botswana le setšhaba.

## Dithuso
Melamu o tsentse letsogo mo tlhabololong ya dibuka tsa Botswana jaaka mokwadi le jaaka moithuta-dithuto. Dithuto tsa gagwe le go nna mogakolodi wa gagwe di tlhotlheleditse kokomane ya bakwadi ba Botswana mme tiro ya gagwe e nopolwa gantsi mo dithutong tsa dibuka tsa Afrika Borwa.

## Tse di kwa ntle

* Brief mention from AEAA
* Bookfinder
* Non-English site

## Metswedi
Tiyapo Maso

**Tiyapo Maso** (yo o tshotsweng kgwedi ya Sedimonthole a tlhola malatsi ale masome a mararo ka ngwaga wa 1972) ke motabogi wa Botswana wa sekgele se seleele. O ne a gaisana mo marathoneng wa banna kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa ngwaga wa 2000.

## Metswedi


## Tse di kwa ntle

* Tiyapo Maso kwa World Athletics
* Tiyapo Maso kwa Olympics.com
* Tiyapo Maso kwa Olympedia
Bogwera le bojale

***Bogwera*** le ***bojale*** ke meletlo ya go fetla ya bana e e tshwayang go gola ga bana ba Batswana. Basimane ba dira *bogwera* fa basetsana ba dira *bojale*, meletlo e, mo ditsong e ne e le yone e e botlhokwa thata mo Batswaneng. Bogwera le bojale di ne di dirwa mo dikgweding di le mmalwa, di ne di tlhokafala pele ga motho a ka lemogiwa gore ke mogolo.

Meletlo ya bogwera le bojale e akaretsa dithuto le tumelo. Basimane la basetsana ba romelwa kwa dikolong tse di itebagantseng le bogwera le bojale kwa ba rutiwang ditso tsa Setswana, tumelo, dithuto tsa lobopo ga mmogo le go itshwara jaaka bagolo, maitsholo mo bagolong le mo magosing le go nna kutlo. Ba rutiwa gape ka tshwanelo ya bone mo setšhabeng le ka ditlhogo tse di tsamaelanang le tlhakanelo dikobo. Dithuto di dirwa ka metshameko, magokanyane, diane, mmino, dipina le maboko. Bojale bo ka akaretsa tiriso ya tanka e e gabolotsweng e e emelang sebopelo le mosele wa tsalo.

Bogwera bo simolotse tsa ka go kgaolwa letlalo la bonna, mme go ne go sa kgaolwe dintlha dipe tsa basadi ka nako ya bojale. Go ne go tle go nne le ba ba tlhokafalang gangwe le gape. Bogwera bo ne bo akaretsa sengwe se bojale bo neng bo sa se dire. Basimane ba ne ba isiwa kwa sekgweng mo serameng go ithuta go disa, go tsoma le ntwa.  Mosimane mongwe le mongwe o a neng a tsaya karolo mo tiragalong ya bogwera ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabongwe o ne a tshwanela go kwala leboko le a ikgalaletsang mo go lone, le a tlaa le atolosang mo botshelong jwa gagwe botlhe.

Batho ba ba neng ba tsaya karolo mo ditirong tsa bogwera kgotsa bojale ba ne ba kgaoganngwa ka ditlhopha tsa dingwaga di bidiwa mephato, ba nna maloko a mephato eo mo matshelong a bone ka kakaretso. Mophato mongwe le mongwe o ne o ka romiwa ke kgosi go tsaya karolo mo dikagong kgotsa ditiro dipe fela tsa setšhaba ga mmogo le mo sesoleng kgotsa go diragatsa melao.

Barongwa ba Yuropa ba ne ba le kgatlhanong le bogwera le bojale fa ba goroga mo Botswana wa gompieno ba bereka go fitlhelela di emisiwa, ba emeletsa dikolo tse ka dikolo tsa borongwa. Kereke ya Anglican e ne ya kgaogana le London Missionary Society ka ngwaga wa 1817 fa e letlelela ba ba e tsenang ba poloko ya Bechuanaland go tswelela ka bogwera, mme se se ne sa diragala lobaka lwa dingwaga di le mmalwa fela. Balete e ne e le bone fela morafe o o neng o santse o diragatsa bogwera le bojale kwa phelelong ya nako ya bokolone.

## Metswedi


## Mekwalo

* Denbow, James R.; Thebe, Phenyo C. (2006). . Greenwood Press. ISBN 978-0-313-33178-7. OCLC 62118271.

* Morton, Barry; Ramsay, Jeff (2018). Historical Dictionary of Botswana (5th ed.). Rowman & Littlefield.  ISBN 978-1-5381-1133-8.
Jackie Mothatego

**Jackie Mothatego** ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekelang Mochudi Centre Chiefs SC. 

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Ka ngwaga wa 2014, motshamiki wa kwa pele o ne a newa teko ke Bloemfontein Celtic.Bloemfontein F.C. ya boditshabatshaba e ne ya netefatsa gore ga ana go nna le bone morago ga go mo sekaseka mo tshekong mo tsamaong ya kgwedi ya Ferikgong ngwaga wa 2014. Lebaka la bone e ne e le gore selekanyo sa batshameki ba bone ba dinaga di sele se ne se lekane.

Ka go palelwa ke go tswala bona phatlha mo setlhopheng sa Mochudi Center Chiefs SC, o ne a felela kwa Gilport Lions bosheng jaana.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
O ne a tlhophiwa mo setlhopheng sa Botswana sa kgwele ya dinao mo dingwageng tsa 2012–2013.Mo motshamekong kgatlhanong le Malawi, Bothatego o ne a nosa nno e le nngwe fela.

## Metswedi
Sekaka sa Kalahari

**Sekaka sa Kalahari** ke sekgwa se se katologanyeng se segolo sa motlhaba se se omileng go sekae kwa Borwa jwa Aforika se se ka nnang 900,000 km2 (350,000 sq mi) se se akaretsang bontsi jwa Botswana mmogo le dikarolo tsa Namibia le Aforika Borwa.

## Tlhamo ya lefoko
*Kalahari* o tswa mo lefokong la Setswana la *Kgala*, le le kayang "lenyora le legolo", kgotsa *Kgalagadi*, le le kayang "lefelo le le senang metsi"; Kalahari e na le mafelo a a atologileng a a khurumeditsweng ke motlhaba o mohibidu o o senang metsi ape a a nnelang ruri fa godimo ga mmu.

## Ditso
Sekaka sa Kalahari e ne e se sekaka se se omileng go tswengtsweng. Dimela le diphologolo tsa masaledi go tswa kwa Logageng lwa Gcwihaba kwa Botswana di supa gore kgaolo e ne e le metsi thata e bile e le tsididi gongwe go tloga ka dikete di le masome mararo go ya go di le lesome le motso Pele ga Ga jaana, segolobogolo morago ga 17,500 BP.

## Metswedi
Elizabeth Mataka

**Elizabeth Mataka** e ne e le Morongwa yo o 

Kgethegileng wa United Nations Special Envoy for HIV/AIDS in Africa jaaka go tlhomilwe ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi ale masome a mabedi le bongwe ngwaga wa 2007 ke Mokwaledikakaretso wa UN Ban Ki-moon, a emisetsa Stephen Lewis. O ne a direla mo maemong ano go fitlha ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi ale lesome le boraro ka ngwaga wa 2012. Mataka ke motho wa Botswana le moagi wa Zambia. O ne a bereka ele mothusa-modulasetulo wa boto ya Letlole la Lefatshe Lotlhe go lwantsha AIDS, Letshoroma le Malaria.

## Botshelo jwa ntlha
O tsholetswe le go golela kwa Francistown, Botswana, Mataka o ne a fudugela kwa Lusaka kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1960 go ya go ithuta tiro ya loago kwa Yunibesithing ya Zambia. Fa a sena go aloga ka ngwaga wa 1970, o ne a nyalwa. Ona le bana ba le bane, Mataka o ne a thusa go tlhama Children in Distress, e leng thulaganyo e e neng ya thusa baagi go lebana le dikhutsana tsa AIDS.

## Tiro ya ntlha
Mataka o ne a fetsa dingwaga di le masome a mabedi a dira mo pusong le mo lephateng la poraefete pele ga a tsenela Family Health Trust, e leng mokgatlho o monnye o o seng wa puso, jaaka mokaedi-khuduthamaga.

## Metswedi


## Tse di Kwa ntle

** Secretary-General Appoints Elizabeth Mataka, United Nations, 21 May 2007
** Heartfield, Kate (12 June 2007). "A new voice for AIDS in Africa". Ottawa Citizen. p. A12
Tamara Harvey

**Tamara Harvey** ke motsamaisi wa ditshwantsho tsa bodiragatsi o o remeletseng kwa Britain.

## Ka botshelo jwa gagwe
Tamara Harvey o tsholetswe mo Botswana a golela kwa Massachusetts le Brighton. O nnile mongwe wa batsamaisi ba kompone ya Royal Shakespeare e e kwa Stratford-upon-Avon le Daniel Evans ka Seetebosigo ngwaga wa 2023.

## Tsa pereko
Harvey o ne a rutiwa tiro ya botsamaisi kwa Shakespeare Theatre kwa New Jersey. Tiro ya gagwe ya ntlha mo bodiragatsing e ne e le mothusa motsamaisi kwa Shakespeare Globe ka fa tlase ga ga Mark Rylance.

Harvey e nnile motsamaisi wa tsa bodiragatsi kwa Theatr Clwyd kwa Wales go tswa ka 2015 go tsena 2023. Pele e ne e le mothusa motsamaisi kwa Bush Theatre kwa London.

Ka Lwetse a le malatsi a a masome mabedi le motso ngwaga wa 2022, go ne ga itsisiwe fa Harvey le Daniel Evans ba tlaa tshwaraganela botsamaisi kwa kompone ya Royal Shakespeare,ba tlhatlhama Gregory Doran le Erica Whyman go tswa ka Seetebosigo ngwaga wa 2023. Paka ya bone ya ntlha e ne ya itsisiwe ka Firikgong a le lesome le borataro ngwaga wa 2025.

Harvey o tlaa tsamaisa Alfred Enoch kwa Pericles kwa Swan Theatre ka Phukwi ngwaga wa 2024.

## Metswedi
Moruakgomo Sechele

**Moruakgomo Sechele** e ne e le ngwana wa ga kgosi Sebele II wa Bakwena o a neng a supa fa a tshwanetswe ke bogosi. Go itshupa fa a le kgosi ga gagwe go ne go enngwe nokeng thata ka ngwaga wa 1962, mme ntsalae ebong Bonewamang a ema kgatlhanong le ene. Tshwetso ya kgotlatshekelo e ne ya latofatsa bobedi bo le ntswa e ne e amogela se ba neng ba se bua.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Moruakgomo Sechele o tsholetswe kwa Ghanzi, e le ngwana wa ga Sebele II, kgosi ya Bakwena e e neng e tshabile, le mosadi wa gagwe Susan. Ngwaga ya gagwe ya matsalo go bigilwe fa e le 1932 kgotsa 1934. Moruakgomo le monnawe Mokgalagadi e ne e le bone fela baja boswa ba ga Sebele ba basimane. Ka ngwaga wa 1940, Moruakgomo le batsalwa le ene ba ne ba kolobediwa mo kerekeng ya Anglican kwa Molepolole. Sebele o ne a tlhokafala ka ngwaga wa 1939, lolwapa lwa gagwe lwa fudugela kwa Tlokweng kwa batsadi ba ga Susan ba neng ba nna teng. Jaaka morwa kgosi e e neng e tshabile, Moruakgomo o ne a ipolela bogosi morago ga go tlhokafala ga ga rraagwe.

## Go lwela bogosi
Fa kgosi ya Bakwena kgosi Kgari Sechele II a sena go tlhokafala a sena mojaboswa ka ngwaga wa 1962, go ne ga nna le ntwa ya go neelana bogosi. Moruakgomo ka rraagwe e ne e le kgosi ya pele, o ne a bonwa a na le tshwanelo. Bontsi jwa morafe ba ne ba mo ema nokeng, ba itsege jaaka letsomane le letona. Gareng ga bone e le kgosi ya  nakwana ebong Kenalekgosi le barwa Sechele II ba babedi ba ba neng ba santse ba le mo botshelong, MacIntyre le Mosarwa.

Bonewamang o rraagwe ebong Padi a neng a tlodilwe mo bogosing, o ne a ema kgatlhanong le Moruakgomo. Ba ba kgatlhanong le Moruakgomo ba ne ba sa rate gore mmaagwe e ne e le mosadi wa ditso tse di tlhakaneng, ba bo ba ipelaetsa gore Susan o ne a ise ke a nyalwe semmuso ke Sebele, se se mo dira nyatsi, ka jalo a ka se tshole mojaboswa. Kgari o ne a kile a bua mafoko a pele fa a le kgosi, mme a ne a sena lepele le lemorago. Ba ba kgatlhanong le ene gape ba ne ba tshaba gore go golela kgakala le Bakwena ga gagwe go tlaa nna le seabe mo bokgoning jwa gagwe jwa go busa le gore go letla ngwana wa lonyalo lwa lehuha go busa go tlaa nna matshosetsi mo lonyalong lwa Sekeresete. Babusi ba kolone ya Britain, fa ba inola molao wa 1943 ba ne ba isa kgang e kwa kgotlatshekelong. Ka Tlhakole ngwaga wa 1963, e ne ya laola gore Moruakgomo ke ene a latelang mo bogosing, mme bobedi bo tlaa tlolwa bogosi jwa neelwa Neale Sechele go kgaola kgang.

Moruakgomo o tlhokafetse ka ngwaga wa 1979. Motsalwa le ene ebong Mokgalagadi o ne a simolola  ntwa ya semolao gore ba bonwe e le bone batkgatlhami ba bogosi ba ba tshwanetseng ka ngwaga wa 1999. Kealeboga e o neng e le morwa Mokgalagadi o ne a tsweledisa kgang e morago ga go tlhokafala ga ga Mokgalagadi ngwaga o o latelang, mme Kgari Sechele III o ne a nna kgosi ka ngwaga wa 2002.

## Metswedi
Seitlhamo

**Seitlhamo** (o o tlhokafetseng ka ngwaga wa 1795) e ne e le kgosi ya morafe wa Bakwena. O busitse go tswa ka nako ya loso lwa ga rraagwe ebong Motswasele I ka ngwaga wa 1785 go fitlhelela ene a tlhokafala ka 1795. O ne a tlhatlhamiwa ke ngwana wa gagwe Legwale.

## Botshelo
Seitlhamo e ne e le ngwana wa ga Motswasele I o e neng e le kgosi ya Bakwena. O ne a le boikanyego mo go rraagwe, a diragatsa dikeletso tsa gagwe ebile a gana go tsaya taolo fa rraagwe a ne a le bokoa mo dingwageng tsa gagwe tsa bogodi. Mo botshelong jwa gagwe, Seitlhamo o lole dintwa di le mmalwa kgatlhanong le Bangwaketse, ba Bakwena ba neng ba nna fela ba lwantshana le bone ka nako ya ga Seitlhamo.

Seitlhamo o nnile kgosi ka ngwaga wa 1785. Ka nako e, o ne a setse a le mo dingwageng tsa bogodi. Fa a le kgosi, o ne a fuduga mo morafeng wa Bakwena kwa Shokwane a ya Dithejane, kwa e neng e le legae la Bakwena ka nakwana ka nako ya puso ya ga rraagwe. Kgabo Tebele o tlhalositse Seitlhamo e ne e le moeteledipele o o pelo telele, fa a tshwantshanngwa le ba a neng a ba tlhatlhama.

## Loso le boswa
Seitlhamo o ne a bolawa mo tlhaselong ya Bangwaketse ka ngwaga wa 1795. Go begilwe fa tlhaselo e diragetse morago ga ngwana wa ga Seitlhamo o mmotlana ebong Mooketse a sena go kopana le kgosi ya Bangwaketse a mmolelela gore Dithejane o tlaa bo a sa sireletsega leng. Seitlhamo o ne a tlhatlhamiwa ke morwa wa gagwe Legwale. Go pagama setilo sa bogosi ga ga Legwale go ne ga ganediwa ke ngwana o mongwe wa ga Seitlhamo wa mosimane ebong Tshosa. Maagwe Legwale e ne e le mosadi wa ntlha wa ga Seitlhamo, se se dira gore Legwale e nne ene o o latelang mo bogosing, mme mmaagwe Tshosa, o e neng e le mosadi o mongwe wa ga Seitlhamo, o ne a belege pele. Motlhatlhami wa ga legwale, ebong ngwana wa ga Seitlhamo Maleke, o ne a etelela pele tlhaselo kgatlhanong le Bangwaketse go busolosetsa loso lwa ga Seitlhamo.

## Metswedi
Kabo Rankgwe

**Kabo David Rankgwe** (o tshotswe ka 25 phalane 2003) ke motabogi go tswa Botswana. O ne a gapa sekgele sa boronse mo kgaisanong ya 4 x 400 metres mo dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Di-athlete tsa 2025 .

## Tiro
Ke leloko la mophato wa Lefika Athletics .Ka Seetebosigo 2024, o ne a taboga 45.74 mo dimetareng di le 400 fa mophato wa Botswana Athletics (BAA) o ne o tshwere Motseletsele wa Di-athletes wa Taletso kwa Lebaleng la Bosetšhaba kwa gaborone. Ka Mopitlo 2025, o ne a taboga metsotso e le 45.64 mo lebelong la dimitara di le 400 kwa Pretoria, kwa Aforika Borwa.

O ne a tlhophiwa go gaisana le Botswana mo metshamekong ya dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Di-athlete tsa 2025 kwa China ka Motsheganong 2025.O ne a taboga legato la boraro la makgaolakgang a neela moagi ka ene yo o nang le maitemogelo go feta Leungo Scotch mme a aga mo legatong la ntlha le le nonofileng go tswa go Lee Eppie fa setlhopha sa banna sa Botswana sa dimitara di le 4 x 400 se ne se tsaya maemo a boraro ka nako ya 2:58.27 go gapa dikgele tsa boronse.

## Metswedi
Motswasele I

**Motswasele I** (yo o tlhokafetseng ka ngwaga wa 1785) e ne e le kgosi ya Bakwena go tswa ka 1770 go fitlhelela a tlhokafala ka ngwaga wa 1790. O ne a tlhatlhama rraagwemogolo ebong Motshodi, mme ene a tlhatlhamiwa ke ngwana wa gagwe Seitlhamo.

## Botshelo jwa gagwe
Motswasele o tshotswe ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabobedi, gareng ga dingwaga tsa 1715 le 1745. E ne e le morwa Legojane, e le ngwana wa ngwana wa ga Motshodi o e neng e le kgosi ya Bakwena. Ditso tsa Bakwena tse di bolelwang ka molomo di bolela fa Motswasele e ne e le motho o o sa iponeng tsapa mo mesepeleng fa a sa ntse a le mmotlana ebile ke ene Mokwena wa ntlha go bona ma Yuropa. Legojane o tlhokafetse pele ga ga Motshodi, se sa dira gore Motswasele e nne ene a latelang mo bogosing. Motswasele o ne a tsaya maikarabelo a go tlhokomela morafe fa Motshodi a tsofala, o ne a nna kgosi fa Motshodi a tlhokafala ka ngwaga wa 1770. O ne a etelela pele morafe go ya Shokwane le go ya Dithejane. Bakwena ba ne ba fenya Bangwaketse mo ntweng kwa Gookodisa.

Polelo nngwe e bolela fa Mathiba e ne e le monnawe Motswasele, le gore Motswasele o ne a atlholela Mathiba loso go bo a fagotse dipoo ntle le teseletso ya gagwe. Go bolelwa fa erile ba kopana le Lesele, ba dumalana gore o ka tsaya mathiba a tsamaya ka ene. Ba ema nokeng ba ga Mathiba ba ne ba tsamaya le ene, se sa kgaoganya Bangwato le Bakwena. Polelo e, e ganediwa ke dipego tse dingwe tsa gore Mathiba e ne e le mojaboswa wa Bangwato o a neng a nna le Bakwena go fitlhelela a nna dingwaga tse di mo letlang go boela gae.

## Loso le go tlhatlhamiwa
Motswasele o tlhokafetse ka ngwaga wa 1785. Ka nako eo, bakwena ba ne ba boetse Shokwane. O ne a tlhatlhamiwa ke morwaagwe Seitlhamo. Motswasele o ne a na le ngwana o mongwe wa mosimane, Monametse, o a neng a seka a nna kgosi.

## Metswedi
Motshodi

**Motshodi** kgotsa **Mochudi** e ne e le kgosi ya morafe wa Bakwena. O ne a tlhatlhama rraagwe ebong Kgabo II, ene a tlhatlhamiwa ke ngwana wa ngwana wa gagwe ebong Motswasele I.

Motshodi e ne e le morwa Kgabo II, kgosi ya Bakwena. Motshodi o ne a tlhatlhama rraagwe go nna kgosi, moitseanape wa ditso Isaac Schapera a re se se diragetse ka ngwaga wa 1740. Go ya ka Schapera, Motshodi o eteletse pele Bakwena go ya Odi (kwa e leng kgaolo ya kgatleng gompieno), Mosweu, le Phuthadikobo. Bangwaketse le Bangwato ba ka tswa ba kgaogane le Bakwena ka nako ya puso ya ga Motshodi. Schapera o bolela fa Bangwaketse ba kgaogane fa ba le kwa Mosweu, mme Bangwato bone ba kgaogane kwa phelelong ya puso ya ga Motshodi. Go ngangisanwa ka gore fa e le Kgabo II le Motshod ke mang o o eteleseng pele Bakwena go fitlhelela ka nako ya Botswana wa gompieno.

Ngwana a ga Motshodi ebile e le mojaboswa wa gagwe, Legojane, o tlhokafetse ka nako ya Motshodi a santse a tshela. Go begwa fa Motshodi a ne a tshwara dingwaga tsa bogodi, ngwana wa ga Legojane ebong Motswasele a thusa Motshodi mo dingwageng tsa gagwe tsa bogodi. Go ya ka Schapera, Motshodi o tlhokafaletse kwa Phuthadikobo ka ngwaga wa 1770, a bolokwa mo setlhareng sa mopipi, mme lefelo leo la fetolwa leina go tswa kwa Phuthadikobo go nna Motshodi e le go mo fa tlotla. Motshodi o ne a tlhatlhamiwa ke Motswasele.

Go ya ka motlhatlhelela dithuto tsa ditso Leonard Ngcongco, Kgabo le Motshodi ba ne ba tshela ka nako ya lekgolo la dingwaga di le lesome le bosupa eseng di le lesome le borobabobedi. Ka Motshodi a ne a tlhatlhamiwa ke ngwana wa ngwana wa gagwe, ditshika tsa Motswana di tlhakatlhakantse dilo di akanyetsa fa Motshodi e le mogolowe Legojane eseng rraagwe. Motshodi o kwadilwe gape e le Mochudi. Go ya ka Schapera, Motshodi o ne a bolelwa ke dikokomane tsa bokamoso fa e ne e ele kgosi e e siameng.

## Metswedi
Legwale

**Legwale** e ne e le kgosi ya morafe wa Bakwena ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabobedi. O ne a tlhatlhama rraagwe ebong Seitlhamo, mme ene a tlhatlhamiwa ke monnawe Maleke e le motshwareledi. Gary Okihiro o ganetsa gore Legwale ke motho a le mongwe, are go ne go na le dikgosi di le pedi tse di neng di tlhomagana,e le rre le morwa botlhe ba bidiwa Legwale.

## Botshelo
Legwale e e ne e le morwa Seitlhamo o e neng e le kgosi ya Bakwena. Fa a le lekawana, go dumelwa gore Legwale o ne a etelela pele Bakwena mo ntweng kgatlhanong le ba ga Kgafela,mo maitekong a a neng a retela a go busetsa Makgotso go nna motshwarelela setilo sa bogosi jwa ga Kgafela ka nakwana. Legwale o ne a tshwarwa ka nakwana ka nako ya kgotlhang e.

Morago ga go tlhokafala ga ga Seitlhamo, Legwale o ne a nna kgosi. Fa a le kgosi, Legwale o ne a etelela pele tlhaselo ya go utswa dikgomo. Se se begilwe e le tlhaselo kgatlhanong le Babirwa ba Shoshong, kgotsa BaShona ba Bonyani. Legwale o ne a bolawa ka nako ya tlhaselo. Ngwaga o a tlhokafetseng ka one o begilwe e le 1798 le 1803. Ka batlhaselwa ba ne ba baakantswe, le ka gore Legwale e ne e le ene fela leloko la ba ba neng ba ya go bolawa, magatwe a ne a supa fa batsalwa le Legwale ba ne ba tsibositse batlhaselwa pele ga nako.

## Boswa
Barwa Legwale ba ne ba akaretsa Motswasele II le Segokotlo mo ntlong e tona, Molese mo ntlong ya bobedi le o monnye ebong Kgama. Ka ba ne ba santse ba le ba botlana fa Legwale a tlhokafala, motsalwa le ene Tshosa o ne a tshwarelela bogosi pele ga Motswasele II a nna kgosi. Go ya ka Gary Okihiro, go supa Legware e le motho a le mongwe ke phoso go ne go na le magosi a mabedi a a neng a tlhomagana, botlhe ba bidiwa Legwale, Legwale I le morwae Legwale II.

## Metswedi
James Moses

**James Walton Nathaniel Moses** (yo o tshotsweng ka 8 Phatwe 1965) ke motshameki wa kirikete wa Botswana yo o tsholetsweng kwa Antigua.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Moses o ne a emetse Botswana mo Sejaneng sa Mokgatlho wa Kerikete sa Afrika wa 2002 kwa Zambia. O ne a le mokapotene wa Botswana mo 2011 ICC Africa Twenty20 Division Two.

O ne a tshameka mo 2015 ICC World Cricket League Division Six.Ka kgwedi ya phalane ngwaga wa 2018, o ne a emetse Botswana mo setlhopheng sa kgaolopotlana ya Borwa mo kgaisanong ya 2018–19 ICC World Twenty20 Africa Qualifier.Mo motshamekong wa bofelo wa setlhopha, kgatlhanong le Namibia, o ne a bidiwa monna wa motshameko ka ntlha ya tiragatso ya gagwe ya gotlhe, ka Botswana a fetsa kwa setlhoeng sa setlhopha.

Ka kgwedi ya Motsheganong ngwaga wa 2019, o ne a bidiwa mo setlhopheng sa Botswana sa Makgaolakgang a Kgaolo a 2018–19 ICC T20 World Cup Africa Qualifier–19 ICC T20 kwa Uganda.O ne a dira ntlha ya gagwe ya ntlha ya Twenty20 ya Boditšhabatšhaba (T20I) ya Botswana kgatlhanong le Uganda ka Motsheganong 20 2019.Ka ntlha ya moo, o ne a nna motshameki wa bogologolo go gaisa botlhe go simolola mo T20I mmogo le motshameki wa bogologolo go gaisa go tshameka mo motshamekong wa T20I.

Ka Phalane 2021, o ne a bidiwa mo setlhopheng sa Botswana go ya go dira metshameko ya bone mo Setlhopheng sa B sa 2021 ICC Men's T20 World Cup Africa Qualifierkwa Rwanda.

## Tse di kwa ntle

** James Moses at ESPNcricinfo

## Metswedi
Kgabo II

**Kgabo II** e ne e le kgosi ya morafe wa Bakwena. E ne e le ngwana wa mosimane o mmotlana wa ga kgosi Tebele wa Bakwena. Tebele o ne  a tlhatlhamiwa ke mogolowe Kgabo ebong Mogopa, Kgabo a neelwa taolo ya kgotla mo morafeng. Morago ga lenyora le komelelo, Mogopa o ne a eletsa go fudusa morafe go ya go batla pula, mme Kgabo le motse wa gagwe ba ne ba seka ba tsamaya le bone. Bakwena ba ne ba kgaogana ka ditlhopha tse pedi:Bakwena-Kgabo ba ba neng ba nna kwa Rathatheng, le Bakwena-Mogopa ba ba neng ba thibelela kwa Mabjanamatshwana.

Kgabo e ka tswa e le ene kgosi e e neng ya etelela Bakwena pele go tswa kwa Ranthatheng go tsena mo Botswana wa gompieno, mme se se ka tswa se dirilwe gape ke ngwana wa gagwe o a neng a mo tlhatlhama Motshodi. Go ya ka Isaac Schapera, Kgabo o ne a tlhatlhamiwa ke Motshodi ka ngwaga wa 1740. Go ya ka motlhatlhelela dithuto tsa ditso Leonard Ngcongco, Kgabo le Motshodi ba ne ba tshela ka nako ya lekgolo la dingwaga di le lesome le bosupa.

## Metswedi
Tshosa

**Tshosa** e ne e e le motshwarelela bogosi jwa morafe wa Bakwena go tswa ka ngwaga wa 1803 go tsena 1807. O nnile motshwarelela bogosi morago ga loso lwa motsalwa le ene Maleke, o le ene a neng a tshwareletse, o nnile mo maemong ao go fitlhelela a neela mojaboswa wa Bakwena ebong setlogolo sa gagwe Motswasele II. Morago ga Motswasele a sena go tlhokafala, Tshosa o ne a etelela pele setlhopha sa morafe wa Bakwena se se neng se kgaogane le morafe. O ne a bolawa ke Bakololo mo tlhaselong.

## Botshelo jwa gagwe
Tshosa e ne e le morwa Seitlhamo o e neng e le kgosi ya Bakwena, a tshotswe mo ntlong ya boraro, e le monnawe Legwale le Maleke. Fa Legwale a nna kgosi, o ne a simolola tlhaselo kgatlhanong le morafe o mongwe. Tshosa o ne a le kgatlhanong le seo, go bolelwa fa a e ne a tsibosa morafe pele ga nako. Legwale o ne a bolawa mo tlhaselong eo, mme Maleke ya nna ene motshwarelela bogosi.

Tshosa o nnile motshwarelela bogosi ka ngwaga wa 1803, a tsaya maemo a morago ga loso lwa ga Maleke. Fa a ne a le motshwarelela bogosi jwa Bakwena, Tshosa o ne a itebagantse le go sireletsa morafe mo ditlhaselong tse pedi tsa Bangwaketse, ya ntlha e le kwa Mantsho, e e latelang e le kwa Kgomphata. Fa tloga a fetsa sebaka sa gagwe, Tshosa o ne a fudusa bakwena go tswa Dithejane go ya Shokwane. Go tshwarelela ga ga Tshosa go fedile ka ngwaga wa 1807 fa a fetisetsa maemo a bogosi kwa setlogolong sa gagwe ebile e le ene o o latelang mo bogosing, Motswasele II. Morwa Tshosa, ebong Moruakgomo o ne a sa dumalane le tshwetso e, a eletsa gore ke ene a tsee maemo.

Morafe wa bakwena o ne wa kgaogana morago ga loso lwa ga Motswasele, Tshosa a eteletse pele lekgamu le lengwe kwa Borithe Molepolole, le Dithubaruba. O ne a atlega mo go sireletseng Molepolole mo tlhaselong ya Bangwaketse, ba ba neng ba batla go ipusolosetsa mo tatlhegelong ya bone ya pele. Tshosa o ne a dira kagiso le Bangwaketse go itshireletsa kgatlhanong le tlhaselo ya ga Sebetwane le Bakololo ka ngwaga wa 1824, mme morago o ne a tshaba kwa Dithubaruba a letla Bangwaketse go fenngwa. Go tswa foo, o ne a tsaya loeto go ya Lehututu le letšha la Ngami. Morago ga go boela kwa lefatsheng la Bakwena, o ne a agisanya lekgamu la gagwe le la ngwana wa ga Motswasele ebong Sechele I, ba ya kwa Diruthe. Morago ga go itshetlela kwa Diruthe, Bakwena ba ne ba gotlhagotlhana le Bangwato. Bangwato ba ne ba tsamaisana le Bakololo, ba ba neng ba bolaya Tshosa le Moruakgomo mo tlhaselong. Mosadi wa ga Tshosa o ne a tsaya ngwaan wa bone wa mosimane o o mmotlana Kgakge go ya go nna le Bangwaketse.

## Metswedi
Lee Eppie

**Lee Bhekempilo Eppie** (yo o tshotsweng ka 18 Motsheganong 1999) ke motabogi go wa Botswana. E ne e le mofenyi wa selefera kwa Dikgaisanong tsa Aforika tsa 2024 tse di fetang dimetara di le 400 le mofenyi wa metlele ya boronse mo go relay ya dimitara di le 4 × 400 kwa Di-Relay tsa Lefatshe tsa Diatleletiki tsa 2025.

## Botshelo jwa ntlha
Ka ngwaga wa 2012 o ne a simolola go gaisana mo diatleletiking kwa sekolong se se potlana, mme a tswelela kwa sekolong se se botlana le se segolo ka fa tlase ga thuto ya ga Johnson Kubile. Ka ngwaga 2019, o ne a fudugela kwa United States go ya go ithuta le go katisa kwa Mississippi State University.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
E ne e le mofenyi wa selefera wa Botswana mo banneng ba ba neng ba le mo lebelong la dimetara tsa 4 ×400 kwa Dikgaisanong tsa 2017 U20 kwa Diatleletiking kwa Tlemcen, Algeria.

O ne a gapa mmentlele wa selefera kwa Dikgaisanong tsa Aforika tsa 2024 mo Diatleletiking mo dimetara di le 400 tsa Banna, a tsamaisa sebele se se gaisang sa metsotswana e le 45.39 go fetsa go nna mo maemong a bobedi go ya kwa moatleleteng wa Senegal Cheikh Tidiane Diouf kwa Doala, Cameroon ka kgwedi ya Seetebosigo 2024. O ne a bidiwa ka leina mo Diolimpiki tsa 2024 kwa Paris ka kgwedi ya Phatwe 2024, le fa a ne a sa siana kwa Metshamekong.

Ka Mopitlwe 2025, o ne a folosetsa bojotlhe jwa gagwe ka namana go nna metsotswana e le 45.20 mo dimetara di le 400.O ne a tlhophiwa go gaisanela  Botswana kwa 2025 World Athletics Relays kwa China, a fenya mmentlele wa boronse fa setlhopha sa Botswana sa banna ba 4 × 400 metara ba nna ba boraro ka nako ya 2:58.27.Mo setlheng sa selemo sa 2025. Eppie o ne a tswelela go fokotsa bojotlhe jwa gagwe ka namana mo dimetara di le 400. Lantlha ka Seetebosigo a nna le nako ya 45.00 kwa Genevaa latela ka nako ya 44.88 ka Phukwi kwa Heusden-Zoldermme kwa bofelong ya nna 44.40 ka kgwedi Phatwe kwa Francistown.

Ka kgwedi ya Lwetse 2025, Eppie o ne a gaisana kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe lotlhe lekgetlho la ntlha mo tirong ya gagwe. Morago ga go tla labobedi mo mogoteng wa gagwe le mo semi-final o ne a tshwanelega go bona makgaolakgang a dimitara di le 400, kwa a neng a baya mo maemong a borobedi gone. Moragonyana o ne a gapa mmentlele wa gauta e le karolo ya setlhopha sa Botswana mo relay ya banna ya dimitara di le 4 x 400.

## Botshelo jwa motho ka namana
Fa a ntse a ithuta kwa Mississippi State University, e ne e le motho yo o neng a nna le moatlelete wa Diolimpiki wa Jamaica e bong Navasky Anderson.

## Metswedi
Keabetswe Motsilanyane

**Keabetswe "KB" Motsilanyane** (yo o tshotsweng ka kgwedi ya Moranang 8 1979), yo ka dinako dingwe a itsiweng jaaka KB Mamosadi, ke modiragatsi wa 

Aforika Borwa, seopedi, motaki yo o dirang sentle, le mogwebi.Ke seopedi sa R'n'B mmogo le mokwadi wa dipina. Jaaka modiragatsi, o itsege thata ka ditiro tsa gagwe mo di-serial Backstage, Rhythm City le 7de Laan.

## Botshelo jwa motho ka namana
Motsilanyane o tshotswe kgwedi Moranang  81979 kwa Moruleng, mo Afrika Borwa. O kile a nyalwa ke Terry Pinana; ba ne ba kgaogana ka ngwaga wa 2007.O na le ngwana a le mongwe wa mosimane.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Motsilanyane o fitlheletse go tuma jaaka motaki wa go rekota mo Aforika Borwa ka dialebamo tsa gagwe tse thataro. O abelane le bataki ba selegae le ba boditšhabatšhaba, go akaretsa le: Eve, Sibongile Khumalo, Busta Rhymes, Beyonce, Prime Circle Ashanti, Dwele le Brandy. O ne a simolola tiro ya gagwe ya mmino fa a ne a tsenela setlhopha sa Aforika Borwa, Crowded Crew, yo o neng a tlhagelela kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1990. Ka ngwaga wa 2001, Motsilanyane o ne a tsenela soapie ya e-TV e e bidiwang Backstage a dira ka leina la gagwe; seno se ne sa tsamaisana le go gololwa ga alebamo ya gagwe ya ntlha, Beautiful Vibrations (2002), e e neng e na le pina e e tumileng ya "O A lla", e e neng ya dira gore a nne le leina la Mamosadi.

O ne a simolola tiro ya gagwe ya bodiragatsi ka 1999 ka diterama tsa bobogelo. O tumile thata ka pontsho ya Backstage moo a neng a tshameka karolo ya KayBee. Fa a sena go tswa mo pontshong eno, o ne a tshameka karolo ya ga Lucilla Vilakazi mo motseletseleng o o tumileng wa thelebishene wa Rhythm City.O ne a nna leloko la ka metlha la batshameki mo motseletseleng ono go fitlha a tsamaya ka ngwaga wa 2015. Ka ngwaga wa 2015 le ene o ne a dira jaaka sekao kwa tseleng ya go tsamaya mo Soweto Fashion Week. Ka  ngwaga wa 2017, o ne a ikopanya le soapie e e tumileng ya Aforika Borwa ya Soapie 7de Laan mme a tshameka karolo ya mmueledi yo o makgapha, Lesedi. O ne gape a tshameka mo setlheng sa bobedi sa motseletsele wa ditlhogo tsa metse ya Thola jaaka Dibuseng Makwarela. O ne a nna le seabe se segolo mo motseletseleng wa Mtunzini.com jaaka Phaphama Molefe. Motsilanyane o amogetse ditlhopho tse pedi tsa KaboGolden Horn Award for Best Actress in a TV Soap in 2008 and 2011.

## Dietsele
O amogetse dietse di le mmalwanyana tsa kopelo

** 2003 Metro FM Award Best RnB
** 2003 Metro FM Awards Best Newcomer
** 2003 SAMA Best RNB
** 2004 Metro FM Award Best Female Artist
** 2004 Metro FM Award Best RnB
** 2005 & 2006 Kid's Choice Awards Favourite Female Artist
** 2005 Metro FM Award Best Female Artist
** 2008 SAMA Best Urban Pop 2008 Metro FM Award Best Styled Artist

## Metswedi
Motswasele II

**Motswasele II** (o o tlhokafetseng ka ngwaga wa 1821) e ne e le kgosi ya Bakwena go tswa ka ngwaga wa 1805 go fitlhelela a tlhokafala ka ngwaga wa 1821.

Motswasele e ne e le mongwe wa bana ba basimane ba bararo ba ga kgosi Legwale, ene le Segokotlo le Molese. Legwale o tlhokafetse pele ga Motswasele a ka gola, ka jalo motsalwa le Legwale, ebong Maleke, o ne a tshwarelela, mme morago motsalwa le ene o mongwe, Tshosa a tshwarelela bogosi fa Maleke a sena go tlhokafala. Motswasele o nnile kgosi fa Tshosa a mo rolela maemo ka ngwaga wa 1805.

Motswasele o ne a itemogela ditlhaselo go tswa mo morafeng wa Bangwaketse moragonyana ga a sena go nna kgosi, se sa mo gwetlha go tsalana le Kgafela. Fa Bakwena ba ne ba gotlhagotlhana le Babirwa, Motswasele o ne a berekisana le Seletlo, a nyala ngwana wa kgosi ya Seletlo. O ne a nna le ngwana wa mosimane le ene a bidiwa Kgosidintsi.

Kamano ya ntlha ya Bakwena le ma Yuropa e diragetse mo pusong ya ga Motswasele. O ne a amogela letsholo le le neng le eteletswe pele ke Goddard Edrward Donovan le Andrew Cowan ka ngwaga wa 1808. Ba ne ba mo fa dimpho tsa dijana le dikomoki tsa Yuropa, tse a neng a ka di dirisa e le bosupi jwa gore o kopane le batho ba Yuropa. Bakwena ba ne ba sa itse ditiro tsa matsogo tsa ma Yuropa, ka jalo go nna le le dilwana tseo ga ga Motswaselel go ne ga baka gore a bonwe e le modimo wa motse.

Puso ya ga Motswasele e ne e supiwa ka kgotlhang mo morafeng wa Bakwena. Mo pusong ya gagwe yotlhe, o ne a gapa dijalo, dikgomo le basadi ba morafe wa gagwe, o ne a dirisa thata kotlhao ya thupa. Kgotlhang le Motswasele e ne ya baka gore ba kgotla ya Maoto ba kgaogane le morafe wa Bakwena go nna bontlha jwa Bangwaketse. Go ne go bonagala e kete Motswasele o ne a rata tlhogo ya kgotla ya Maoto ebong Motshebe, ka jalo baganetsi ba ga Motshebe ba ne ba itlhophela go re ba seka ba bolelela Motshebe fa a bidiwa. Motswasele o ne a tsibogela go tlhoka go nna teng ga ga Motshebe  ka go romela masole a a thapilweng kwa lolwapeng lwa gagwe, mme Motshebe a tshabisa batho ba gagwe mo morafeng.

Moruakgomo, morwa Tshosa, o ne a sa rate go bo rraagwe a dirile Motswasele kgosi. O ne a tsiboga ka go idisa Motswasele ba ema nokeng ba gagwe, a mo gwetlha go ba otlhaa, gore ba tshephe ene. Morago ga go nna le kemo nokeng ya morafe, Moruakgomo o ne a loga segwenegwene le motsalwa le Motswasele ebong Segokotlo go bolaya Motswasele. Mo maikgantshong a gagwe, Motswasele o ne a tlhokomologa di tsiboso ka leano le. Fa a tswa kwa bokopanong kwa Shokwane ka ngwaga wa 1821 kwa a neng a tshwaentse go ago bolaiwa teng, o ne a salwa morago ke monna a tshotse selepe, mme monna o a mmolaya.O ne a bolokwa mo lefelong le a bolaetsweng mo go lone. Morago ga loso lwa ga Motswasele, morafe wa Bakwena o ne wa kgaogana ka Moruakgomo le Segokotlo ba ne ba eteletse pele makgamu a bone. Se se ne sa salwa morago ke dikgotlhang tsa Difaqane pele ga Bakwena ba kopanngwa mo pusong ya ga Sechele I.

## Metswedi
Thapelo Letsholo

**Thapelo Letsholo** ke mopolotiki wa Botswana gape ke mogwebi. Ke mopalamente wa pele wa kgaolo ya botlhophi ya bokone jwa Kanye go tswa ka ngwaga wa 2019 go tsena 2024. Ke leloko la phathi ya Botswana Democratic Party.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Thapelo Letsholo o tsholetswe kwa Kanye, Botswana. O ne a tsena sekolo se sebotlana kwa Jwaneng, Botswana a ya go tsweledisa tse dikgolwane kwa Lobatse, Botswana. Letsholo o ithutile ka tsa tlhaloganyo kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa University of Cape Town (UCT) a aloga ka ngwaga wa 2000. E ne ele tautona wa mokgatlho wa tsa tlhaloganyo wa UCT.

## Tsa pereko
Letsholo o simolotse pereko ya gagwe mo mohameng wa diofisi ka ngwaga wa 2001. O bereketse dikompone tse di farologaneng, ka ngwaga wa 2008 e ne e le mogogi wa tsa pereko le maano mo komponeng ya Kgalagadi Breweries Limited. Fa a tlogela pereko mo mohameng oo ka 2011, Letsholo o ne a tlhama dikgwebo tse dipotlana di le mmalwa di akaretsa kompone ya tsa dipuisano e e bidiwang RedPepper, kompone ya kgaso ya Best of Publishing le ya Kamoso Consulting and Drillonic. O Kile gape a nna leloko la khuduthamaga ya Kgalagadi Beverages Trust go tswa ka 2011 go tsena 2014.

Letsholo o simolotse pereko mo go tsa sepolotiki ka ngwaga wa 2018 fa a ne a tlhophiwa go nna mopalamente wa kgaolo ya botlhopi ya bokone jwa Kanye. O ne a ya go emela phathi ya Botswana Democratic Party mo ditlhophong tsa 2019 tsa lefatshe a fenya ka seelo se se neng se sa tlwaelesega mo kgaolong eo.

Letsholo o nnile le ditshutiso di le mmalwa tse di amogetsweng mo palamenteng fa a sale a tsena mo ofising. Tshutiso ya botlhokwa mo go tsone e akaretsa tshutiso ya gore phatlalatso ya dithoto mo Botswana e nne kgwebo e e beetsweng Botswana fela le gore tsa batswakwa di letlelelwe go phatlalatsa gangwe fela fa di goroga mo Botswana.

Letsholo e ne e le leloko la dikomiti tse di latelang tsa palamente ya Botswana:

* Komiti ya tsa madi le dikakanyetso (modulasetilo)
* Madi, kgwebo le tlhabololo itsholelo
* Dikgwebo le melao
* Kgaso, pereko, tsa mesepele le maranyane
* Bašha, metshameko, bodiragatsi le ngwao

## Metswedi
Setlhakatlhake sa Lekhubu

thumb|Setlhaketlhake sa Lekhubu
**[[:en:Lekhubu_Island|Setlhaketlhake sa Lekhubu]]** ke lefika le le kokomogileng mo Botswana. E mo Borwa[nopolo e tlhokega] jwa lefelo le legolo la tlholego le le kwa tlase mo kgaolong ya Makgadikgadi ya Botswana le le bidiwang Sua Pan, e leng pane e kgolo go gaisa tsotlhe mo Botswana. Ke setlhaketlhake sa letlapa la granite sa dingwaga di le dibilione di le pedi, se se bopegileng jaaka ngwedi mme se ka nna boleele jwa kilometara e le nngwe, methulama ya sone e tletse ka matshitshi a masaledi a matlapana a a kgolokwe, sesupo sa maemo a metsi a pele a letsha la pele ga ditso. Lekhubu le le bidiwa setlhaketlhake ka gonne le dikologilwe ke lewatle la letswai le lesweu.

## Ditso
Lekhubu ke lefika le le neng le khurumeditswe ke metsi a Letsha le legolo la Makgadikgadi, le e leng lengwe la makadiba a magolo mo Aforika.[nopolo e tlhokega] Lekhubu le raya lefika le le kokomogileng. *Kubu* ke leina la Setswana le le rayang phologolo ee nnang  kafa tlase ga metsi ee bidiwang kubu.

Dingwaga di ka nna dikete tse some tse di fetileng, Letsha la Makgadikgadi le ne la kgala mme ga sala Setlhaketlhake sa Lekhubu fela se se nang le letswai le lentsi mo go sone. Dilo tse  tsotlhe di bakilwe ke diphetogo tsa loapi tse di neng tsa diragala dingwaga di le dintsi tse di fetileng. Go rupa go ne go diragala koo mme batho ba ne ba dirwa mekwalo  ka matlapa a a bidiwang di-cairns go  netefatsa gore  ba  rupisitswe.[nopolo e tlhokega]

## Lefelo
Lekhubu le kwa Borwa jwa lefelo le legolo la tlholego le le kwa tlase mo teng ga kgaolo ya Makgadikgadi ya Botswana le le bidiwang Sua Pan, e leng pane e kgolo go gaisa mo Botswana. Lefelo la Lekhubu le dule mo tseleng fa gare ga motse wa Gweta, Nata le Letlhakane, ka jalo batho ba ba etelang lefelo leo ba rotloediwa go ikgolaganya le banni ba motse go bona tshedimosetso e e oketsegileng ya gore ba ka fitlha jang koo kgotsa ba etele motse wa Mmatshumo le dikgoro tsa diphologolo. Mmatshumo o bokgakala jwa dikilometara dile masome a mane le bobedi(42km) fela go tswa kwa Lekhubu mme e ka nna selekanyo sa dikilometara di le lekgolo(100km)  go tswa kwa motseng wa Gweta.

## Metswedi
Samuel O. Outlule

**Samuel Otsile Outlule** (yo o tshotsweng ka di 8 tsa Phukwi 1957) e ne e le Moemedi wa sennelaruri (Ambassador) wa Botswana go ya kwa Ditšhabeng tse di Kopaneng go tloga ka ngwaga wa 2005 go fitlha ka 2010. O ne a itshupa mo go Mokwaledi-Kakaretso wa Mokwaledimogolo wa Ditšhabakopano ka di 18 tsa phalane 2005, a emisetsa Alfred M. Dube.

O ne a kile a nna le maemo kwa Lephateng la Botswana la Merero ya Dinaga di Sele, mme a nna Motlatsamokaedi wa Aforika le Botlhabagare ka ngwaga wa 1997 le Mokaedi wa Dikamano tsa Boditšhabatšhaba ka ngwaga wa 1999. Ka Ngwanatsele 2000, o ne a nna Mokwaledi wa Kabinete le Mokwaledi wa ga Tautona Festus Mogae wa Poraefete.

Outlule o ne a direla jaaka PS kwa Lepateng la Bosha, Metshameko le Setso dikgwedi di le mmalwa ka 2010, mme a tlhomiwa go nna Moemedi yo mosha wa Botswana go ya kwa Kopanong ya Yuropa ka Ngwanatsele 2010, a emisetsa T. Modise. Gape o tla newa tetlelelosemmuso kwa Belgium, Jeremane le Fora.

## Metswedi
Peter Takirambudde

**Peter Takirambudde** ke Mokaedi Mokhuduthamaga yo o tsholetsweng kwa Uganda wa molwela ditshwanelo tsa batho kwa Sub-Saharan Africa.

Pele a tsenela Human Rights Watch ka 1995, e ne e le moporofesa kwa Yunibesithing ya Botswana. Ke mmueledi ka katiso, le moalogi wa Yunibesithi ya Makerere kwa Uganda. Takirambudde o ne a bona PhD mo Molaong wa Kgwebo wa Boditšhabatšhaba go tswa kwa Yunibesithing ya Yale, mme o begile ka ga go gataka ditshwanelo tsa batho mo mafelong a a jaaka Liberia le Cabinda Mo kgannyeng ya kgotlhang ya Darfur, o ne a re.

Go sa kgathalesege gore a go nnile le polao ya semorafe, selekanyo le bokete jwa bosetlhogo jo bo tswelelang kwa Darfur bo batla karabo e e potlakileng ya boditšhabatšhaba. Ka ntlha ya go palelwa ga ga Sudan go tswelela go sekisa badirabosula, Lekgotla la Tshireletso le tlhoka go romela boemo jwa Darfur kwa Kgotlatshekelong ya Bosenyi ya Boditšhabatšhaba.

Ka kgang ya tirisodikgoka ya sepolotiki kwa Zambia, Takirambudde o ne a bolela jalo.

Fa mapodisi a Zambia a palelwa ke go simolola dipatlisiso tse di dirwang ka bonako le ka botlalo ka go bolawa ga radipolotiki yo o eteletseng pele, tirisodikgoka ya sepolotiki kwa Zambia e tlile go tswelela. Tshiamiso e tshwanetse go newa batho ba ba neng ba tlhaselwa ka bonako ba tlhaselo eno, mmogo le batho botlhe ba Zambia.

## Metswedi

* University of North Carolina
* Human Rights Watch
* H. W. Wilson
Nehemiah Mmoloki Moduble

**Nehemiah Mmoloki Moduble** ke leloko la Palamente ya Pan-Afrika go tswa kwa Botswana.

## Bona gape

* Lenaane la maloko a Palamente ya Pan-Afrika

* Dipolotiki tsa Botswana

## Metswedi
Mavis Nduchwa

**Mavis Nduchwa**, yo gape a itsegeng ka leina la **Rewana Nduchwa** (28 Phatwe 1982 – 13 Phatwe 2021), e ne e le motlhami le moeteledipele wa kgwebo ya temothuo ya Chabana Farms, e gape e rekisang jaaka Kalahari Honey. E ne le mogwebi wa Motswana, mongwe wa bafenyi ba ba kwa godimo ba le masome matlhano ba Bagaka ba Kgwebo ba Aforika ba 2020 ba Jack Ma Foundation.

## Tshimologo le thuto
Mavis Nduchwa o tshotswe ka 1982, kwa Francistown, Botswana, mme o ne a na le digerata ya ntlha ya botsamaisi jwa ditsha le kamogelo ya baeng.

## Tiro
Nduchwa e ne e le motlhami le moeteledipele wa dipolase tsa Chabana, tse di gwebang jaaka Kalahari Honey. Mokgwa wa kgwebo ya Kalahari Honey o dikologa go rarabolola kgotlhang ya motho le tlou mo Botswana. Komponi ya gagwe e tlhopha balemibarui go tlhoma metshitshi ya dinotshe jaaka tsela ya go fokotsa tshenyo ya dijalo. Ka mokgwa wa gagwe wa kgwebo o ne a batla go ithuta ditsela tsa go oketsa palo ya dinotshe. Kgwebo ya gagwe ya loago ya Kalahari Honey e tlamela basadi ba kwa metseselegaeng ka metshitshi ya dinotshe jaaka tsela ya go sireletsa masimo a bone mo ditloung.

Nduchwa e ne e le mofenyi wa kgwetlho ya 2020 ya Women Empower UN SDG ya Aforika e e kwa Borwa jwa Sahara, e leng seetsele sa lefatshe lotlhe sa basadi ba ba mo dikgwebong le fellow ya 2019 ya AFRINIC (African Network Information Center). Ka 2017 o ne a le gareng ga bafenyi ba Mokgatlho wa Tony Elumelu, kwa a neng a tlhophelwa letsholo la Mandela Washington Fellow, letsholo la Young African Leaders Initiative (YALI).

Nduchwa o amogetse Kgwebo e e Beilweng ke Basadi ya Ngwaga ya Botswana ya 2019 (Grant Thornton), Kabo ya Mogwebi yo o Tlhomologileng go gaisa botlhe wa Aforika ya 2018 (Mokgatlho wa Tony Elumelu) le Botswana Innovation Award 2019. Ka 2017 o ne a tlhophelwa Lenaneo la Kgwebo la Tony Elumelu le mo go lone dikgwebo tsa Aforika di tlhophiwang go ikaegilwe ka bokgoni mme di amogela katiso ya kgwebo le kabelo ya $5000. Ka 2019, Nduchwa o ne a tlhagisiwa mo Food Chain Global Champion jaaka moatlhodi wa moeng le Samin Nosrat, Gaggan Anand, Marion Nestle le Arnold Kreilhuber.

## Botshelo jwa gagwe
Nduchwa o ne a nyetswe mme a na le barwa ba babedi. O tlhokafetse ka ntata ya ke mathata a a bakilweng ke COVID-19 ka 2021.

## Metswedi
Tebogo Masire

**Tebogo Masire** ke mothusa molaodi wa pelele molaodi wa pele wa sesole sa Botswana (BDF). O ne a tsaya poso ka Ngwanatsele 1 2006, a tlhatlhamana le Lt. Gen. Louis Matshwenyego Fisher. 

Ka fa tlase ga taolo ya gagwe, ka kgwedi ya Mopitlo 2007, BDF e ne ya simolola go tlhapa basadi go tsenela tirelo ya bosole,e fa Masire a gateletse gore batho ba ba thapilweng ba basadi ga bana go tsewa jaaka matsopa.

## Metswedi
Obakeng Ngwigwa

**Obakeng Ambrose Ngwigwa** (yo o tshotsweng ka di 9 tsa kgwedi Phukwi 1985 kwa Serowe) ke motabogi wa Botswana.

O ne a gapa mmentlele wa boronse dimitara di feta 400 kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe lotlhe tsa Basha tsa 2004 mo Diatleletiking tse di nang le rekoto e e gaisang ya motho ka namana le ya bosetšhaba ya metsotswana e le 45.97. Obakeng le ene o ne a gaisana ka dimitara di le 400 kwa Metshamekong ya Kgweranoditšhaba ya 2006 e a neng a taboga nako ya metsotswana e le 47.67 go mo naya lefelo ka kakaretso la bo masome a mararo le bobedi.

Go tloga ka 2006 go fitlha ka 2007, Ngwigwa e ne ya tabogela setlhopha sa Kholetšhe ya Baagi ya Butler, ya fenya Kansas Relays ya 2008 mo 400m, le Texas Relays ya 2008 mo 100m.

Ka 2008, o ne a tsenela setlhopha sa Yunibesithi ya South Carolina, a tsaya karolo mo ditiragalong tse dintsi tsa solo le tsa setlhopha, mme o ne a bidiwa mo Setlhopheng sa Ntlha sa Outdoor All-SEC le Setlhopha sa Bobedi sa Ka fa Gare All-SEC ka paka ya 2009-10.

## Tse di kwa ntle
Obakeng Ngwigwa at World Athletics

## Metswedi
Johnson Kubisa

**Johnson Kubile** (yo o tshotsweng ka di 23 tsa ga Moranang 1972) ke motabogi wa Botswana yo o itsegeng ka go taboga mabelo a dimetara di le 400.

E ne e le leloko la Botswana  la batabogi ba dimitara tsa 4 x400 relay ba setlhopha se se neng sa fetsa mo maemong a borobedi kwa Metshamekong ya Diolimpiki tsa 2004. Gape o ne a thusa go fenya tiragalo eno kwa Metshamekong ya 2003 ya All-Africa mo nakong ya bosetšhaba ya rekoto ya metsotso ya 3:02.24, mmogo le balekane ba setlhopha sa gagwe ebong California Molefe, Kagiso Kilego le Oganeditse Moseki. 

Mo maemong a motho ka bongwe, Kubile o ne a fetsa mo maemong a bosupa kwa Dikgaisanong tsa Aforika tsa 2002 mme a gapa mmentlele wa boronse kwa Metshamekong ya Lefatshe ya sesole ka 2003 . E re ka a ne a tsaya karolo mo Diolimpiking tsa Selemo tsa 2000, o ne a fitlhelela maemo a bosupa mo mogoteng wa gagwe, ka jalo a palelwa ke go dira gore a fete mo tikologong ya bobedi.

## Bona gape

* Botswana kwa Metshamekong ya 2003 ya Aforika ya All-Africa

* Botswana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2004

## Tse di kwa ntle

* Johnson Kubisa kwa World Athletics
* Johnson Kubisa kwa Olympics.com
* Johnson Kubisa kwa Olympedia
* Johnson Kubisa kwa Commonwealth Games Federation (archived)
* Johnson Kubisa kwa Melbourne 2006 Commonwealth Games (archived)
Puo ya diatla ya Aforika Borwa jaaka puo ya semmuso

**Puo ya diatla** ya Aforika Borwa e ne ya amogelwa semmuso jaaka puo ya semmuso ya bolesome le bobedi ya naga ka Phukwi 2023, morago ga go fetolwa ga Karolo 6 ya molaotheo wa Aforika Borwa. Go amogelwa gono e ne e le kgato e e botlhokwa thata ya go lekalekana ga dipuo, ka gonne go ne go dira gore puo ya batho ba ba sa kgoneng go utlwa e tshwane le dipuo tsa semmuso tse di buiwang mo nageng eo. Tshweetso eno e ne ya dirwa morago ga gore mekgatlho ya batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng, barutisi le balweladiphetogo ba dire maiteko ka masomesome a dingwaga go gatelela botlhokwa jwa go nna le ditshwanelo tsa go buisana le batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng le go ba thusa go bona ditirelo dingwe.

## Hisetori pele ga puo ya diatla e amogelwa semmuso
Puo ya diatla ya Aforika Borwa e ne e na le maemo a a kwa thoko mo go tsa dipolotiki le mo botshelong jwa setšhaba. Le mororo e ne e dirisiwa thata mo dikolong tsa Bosusu, mo ditheong tsa bodumedi, le mo mafelong a batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng ba kopanelang mo go one, gantsi e ne e itlhokomolosiwa fa go ne go rulaganngwa puo ya setšhaba. Dipatlisiso tsa thutadipuo di ile tsa tlhomamisa gore  puo ya diatla ya Aforika Borwa ke puo ya tlholego e e feletseng e e nang le thutapuo ya yone, popego ya yone le tlotlofoko ya yone, e e farologaneng le dipuo tse di buiwang. Le fa go ntse jalo, batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng ba Aforika Borwa ba ne ba lebagane le ditshono tse di lekanyeditsweng tsa thuto, tiro le go nna le seabe mo setšhabeng ka ntlha ya go tlhoka tshegetso ya ditheo tsa  puo ya diatla ya Aforika Borwa.

Go amogelwa ga SASL jaaka puo ya semmuso go na le ditlamorago tse di botlhokwa mo thutong le mo go fitlhelelweng. Dikolo jaanong di tshwanetse go tsaya dikgato tsa go ruta ka SASL, e e tshegetsang thuto ya dipuo tse pedi ya baithuti ba ba Bosusu. Phetogo eno e ikaeletse go rarabolola go sa lekalekane ga batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng mo go tsa go bala le go kwala le mo go tsa go ithuta mo bathong ba ba sa utlweng mo ditsebeng. Mo godimo ga moo, go solofetswe gore ditheo tsa puso, dikgotlatshekelo le ditirelo tsa tlhokomelo ya boitekanelo di tla oketsa ditirelo tsa go ranola, ka go dira jalo di tokafatse go fitlhelela ditirelo tsa botlhokwa tsa badirisi ba puo ya diatla ya Aforika Borwa.

## Metswedi
Bakwana Kgosidintsi Kgari

**Bakwena Kgosidintsi Kgari** ( o tshotswe ka di 29 Diphalane 1921 abo a tlhokafala ka di 16 Motsheganong 1977) e ne e le radipolotiki wa 

maloba le modipolomate wa Botswana. Kgari o ne a direla jaaka tona ya boraro ya merero ya kwa ntle ya Botswana go tloga ka 1971 go fitlha ka 1974.

## Metswedi