Dipusetso tsa bokgoba

Dipusetso tsa bokgoba ke dipusetso tsa batswasetlhabelo ba bokgoba. Dipusetso di ka tsaya mefuta e le mentsi, go akaretsa le pusetso ya matlole, pheko ya semolao ya ditshenyegelo, go kopa maitshwarelo phatlalatsa le dinetefaletso tsa go se boeletse. Batswasetlhabelo ba bokgoba ba ka kaya bokgoba jwa hisitori kgotsa bokgoba jo bo tswelelang pele mo lekgolong la bo21 la dingwaga. Dituelo dingwe tsa bokgoba di simolotse mo lekgolong la bo18 la dingwaga.

## Tshwetso ya Ditšhabakopano
Tshwetso ya Kokoanokakaretso ya Ditšhabakopano ya 60/147 e bua ka dikgato tsa go baakanya dikgatako tsa ditshwanelo tsa batho go akaretsa le pusetso le pusetso.

## Mefuta
Dipusetso di ka nna ka mefuta e le mentsi, go akaretsa le dikgato tse di mosola tse di jaaka dituelo tsa madi ka bongwe; mafelo a bodulo; dithuso tsa madi a go ithuta le dikema tse dingwe tsa thuto; maiteko a a rulagantsweng a go fokotsa tshiamololo; kgotsa pusetso e e ikaegileng ka lefatshe e e amanang le boipuso. Mefuta e mengwe ya dipusetso e akaretsa go kopa maitshwarelo le go amogela tshiamololo; go tlosiwa ga difikantswe le go naya mebila maina a mašwa a a tlotlang ba ba dirang makgoba le basireletsi ba bokgoba; kgotsa go naya kago leina la motho yo o dirilweng makgoba kgotsa mongwe yo o amanang le go fedisa. Thuso ya tlhabololo ka kakaretso ga e balwe jaaka dipusetso. Bangwe ba leba gore dipusetso tsa madi ga di a lekana, mme ba batla jaaka dipusetso tsa tšhono ya bokgoba go boela kwa nageng ya tshimologo pele ga bokgoba le "go fedisa tsamaiso ya ga jaana ya sepolotiki le ikonomi".

## Ka kgaolo ya tiragatso
**Netherlands**

Ka Sedimonthole 2022, tonakgolo ya Netherlands, Mark Rutte, o ne a kopa maitshwarelo mo boemong jwa Puso ya Netherlands ka ntlha ya seabe sa yone mo bokgobeng kwa tiragalong nngwe kwa Mabolokelong a Bosetšhaba kwa The Hague, e e neng e akaretsa baemedi ba mekgatlho e e farologaneng ya babueledi. E solofeditse gape go neelana ka €200 milione go ya kwa "go lemoseng, go rotloetsa go nna le seabe le go samagana le ditlamorago tsa gompieno tsa bokgoba", mme e rulaganya segopotso sa hisitori ya bokgoba ka 1 Phukwi 2023, mmogo le ditšhaba tsa Dutch Caribbean, Suriname, le dinaga tse dingwe7.

**Bogosi jo bo Kopaneng**

Ka dingwaga tsa bo 2010 dikao tsa dipusetso tsa boditšhabatšhaba tsa bokgoba di ne di akaretsa go amogela tshiamololo ya bokgoba le go kopa maitshwarelo ka go nna le seabe mme go se na pusetso ya dilo tse di bonalang. Ka Seetebosigo 2023, Setlhopha sa Brattle se ne sa tlhagisa pegelo kwa tiragalong kwa Yunibesithing ya West Indies e mo go yone go neng go fopholediwa dipusetso, tsa dikotsi ka nako le morago ga paka ya bokgoba jwa chattel jwa kwa lewatleng la Atlantic ka didolara di feta ditirilione di le 100. Ka Diphalane 2023, Khonferense ya Dipusetso ya UK e ne ya tshwarwa mme ga ntshiwa kgoeletso e e kopanetsweng e e neng e bontsha gore tshiamiso e e tletseng ya pusetso e tshwanetse go "latelelwa le go fitlhelelwa".

**Pusetso ya beng ba makgoba (1837)**

Bona gape: Molao wa Pusetso ya Makgoba wa 1837

Molao wa Pusetso ya Makgoba wa 1837 e ne e le Molao wa Palamente kwa United Kingdom, o o neng wa saeniwa go nna molao ka la bo 23 Sedimonthole 1837, go tlisa kgololesego e e duelwang. Makgoba a ne a duelwa bokana ka £20 milione ya pusetso mo dikabong tse di fetang 40,000 tsa batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ba golotsweng kwa dikoloning tsa Caribbean, Mauritius le Kapa ya Tsholofelo e e Molemo.Seno se ne se emela diperesente di ka nna 40 tsa tekanyetsokabo ya tiriso ya madi ya ngwaga le ngwaga ya Lefapha la Matlotlo la Borithane mme se balelwa go lekana le bokana ka £16.5bn ka mareo a gompieno. Dingwe tsa dituelo di ne tsa fetolelwa go nna 3.5% ya dituelo tsa ngwaga le ngwaga tsa puso, se se neng sa baka thulaganyo ya go goga.

## Kgoeletso ya Abuja le ARM (1993)
Mokgatlho wa Dipusetso tsa Aforika, o o itsegeng gape jaaka ARM (UK), o ne wa tlhamiwa ka 1993 morago ga Kgoeletso ya Abuja e e neng ya itsisiwe kwa Khonferenseng ya Ntlha ya Pan-African ka ga Dipusetso kwa Abuja, Nigeria, ka one ngwaga oo. Khonferense e ne e biditswe ke Mokgatlho wa Kutlwano ya Aforika (OAU) le puso ya Nigeria.

Mo tshimologong ya 1993, Mopalamente wa Borithane Bernie Grant o ne a etela naga a bua ka tlhokego ya dipusetso tsa bokgoba. Ka la 10 Motsheganong 1993 o ne a tlhagisa tshitshinyo kwa Ntlong ya Dikgosi gore, Ntlo e amogela kgoeletso mme ya lemoga gore kgoeletso "e ikuela mo setšhabeng sa boditšhabatšhaba go lemoga gore molato o o sa tlwaelegang wa maitsholo o o kolotiwang batho ba Aforika o sa ntse o tshwanetse go duelwa, mme o rotloetsa dinaga tsotlhe tseo di neng di humisitswe ke go tlhatlhobiwa gape ga bokoloniale go go duelwa Aforika le Maaforika a a kwa dinageng tse dingwe e amogela ditlamorago tse di botlhoko tse di tswelelang tsa ikonomi le tsa botho tsa tirisobotlhaswa ya Aforika le Maaforika a a kwa dinageng tse dingwe le bosemorafe jo e bo tlhodileng le go tshegetsa OAU jaaka e gagamatsa maiteko a yona a go latela lebaka la dipusetso". Tshisinyo eno e ne e tshegediwa ke Bernie Grant, Tony Benn, Tony Banks, John Austin-Walker, Harry Barnes le Gerry Bermingham. Maloko a Palamente a mangwe a le 46 a Labour Party a ne a saena go tshegetsa tshitshinyo eno, go akaretsa le moeteledipele wa nako e e tlang wa kganetso, Jeremy Corbyn.

Kgoeletso ya Abuja e ne ya kopa gore go tlhomiwe dikomiti tsa bosetšhaba tsa dipusetso mo Aforika yotlhe le kwa dinageng tse dingwe. Bernie Grant o ne a bopa ARM UK ka Sedimonthole 1993 jaaka motlhami-mmogo le modulasetulo, ka setlhopha sa konokono se se akaretsang: mokwaledi Sam Walker; ramatlotlo Linda Bellos le batlhokomedi Patrick Wilmott, Stephen A. Small (morutegi wa Borithane yo o itsegeng ka bokgoba), le Hugh Oxley.

**ARM e ikaeletse:**

go dirisa ditsela tsotlhe tse di ka fa molaong go bona dipusetso tsa go dira makgoba le go dira batho ba Aforika bokoloniale mo Aforika le mo dinageng tse dingwe tsa Aforika

go dirisa mekgwa yotlhe e e kafa molaong go netefatsa gore dilo tsa botaki tsa Aforika di busiwe go tswa kwa lefelong lengwe le lengwe le di tshwerweng mo go lone

go kopa maitshwarelo go tswa go dipuso tsa bophirima ka ntlha ya go dira batho ba Aforika makgoba le bokoloniale

go dira letsholo la go amogela seabe sa batho ba Aforika mo hisitoring ya lefatshe le tlhabologo

go rotloetsa tshwantsho e e nepagetseng ya hisetori ya Aforika mme ka jalo go busetsa seriti le go itlotla mo bathong ba Aforika

go ruta le go itsise bašwa ba Aforika, mo kontinenteng le kwa dinageng tse dingwe, ka ga ditso tse dikgolo tsa Aforika, dipuo le ditlhabologo

Morago ga loso lwa ga Bernie Grant ka 2000, ARM UK e ne ya se ka ya tlhola e dira.

**Tiro ya setlhopha (2004)**

Ka 2004, mmueledi wa dipusetso yo o neng a ngangisana Ed Fagan o ne a simolola kgetsi kgatlhanong le mmaraka wa inšorense wa Lloyd's wa London ka ntlha ya seabe sa bone mo go inšorenseng dikepe tsa makgoba tse di neng di amega mo kgwebong ya makgoba ya go kgabaganya Atlantic. Kgetsi e ne ya se ka ya atlega.

**Maitshwarelo**

Ka la bo 27 Ngwanaitseele 2006, Tonakgolo ya Borithane Tony Blair o ne a ntsha pegelo e e neng e tlhagisa "khutsafalo e e tseneletseng" ka seabe sa Borithane mo kgwebisanong ya makgoba, a re e ne e le "se se tlhabisang ditlhong thata". Polelo e ne ya kgalwa ke balweladitshwanelo tsa dipusetso kwa Boritane, mme Esther Stanford o ne a bolela gore Blair o ne a tshwanetse go bo a dirile "kopo ya maitshwarelo", e e neng e tla latelwa ke "dikgato tse di farologaneng tsa pusetso go akaretsa le pusetso ya madi". Blair o ne a kopa maitshwarelo gape ka 2007 morago ga go kopana le Moporesidente wa Ghana John Kufuor.

Ka di 24 tsa Phatwe 2007, Ratoropo wa nako eo wa Lontone Ken Livingstone o ne a kopa maitshwarelo phatlalatsa ka seabe sa Lontone mo kgwebong ya makgoba e e kgabaganyang Atlantic ka nako ya segopotso sa ngwaga wa bo 200 wa go fetisiwa ga Molao wa Kgwebisano ya Makgoba wa 1807. Mo puong, Livingston o ne a kopa Puso ya Borithane go fetisa molao wa go tlhama Letsatsi la Segopotso sa Ngwaga le Ngwaga sa Bokgoba la UK ka bophara, le le tla gopolang bokgoba.

**Bajaboswa ba Bokgoba**

Ka Tlhakole 2023, mmegadikgang wa pele wa BBC e bong Laura Trevelyan, yo lelapa la gagwe le neng le na le masimo kwa Grenada, o ne a ya kwa Grenada go ya go kopa maitshwarelo ka ntlha ya kotsi e e bakilweng le go duela. Lelapa la gagwe le lone le kopile maitshwarelo mo setšhabeng sa setlhaketlhake ka kotsi e e bakilweng ke bokgoba, mme setlhopha se kopile Tonakgolo ya Borithane le Kgosi Charles go kopa maitshwarelo semmuso mo boemong jwa United Kingdom.

Ka Moranang 2023, o ne a simolola mmogo le Heirs of Slavery, setlhopha sa ditlogolwana tsa batho ba ba neng ba solegetswe molemo ke bokgoba jwa Borithane jwa go kgabaganya Atlantic mme ba batla go baakanya dilo. Lelapa la ga Trevelyan le neetse madi go ya kwa dikemeng tsa thuto kwa Grenada ka CARICOM, mme ba solofela gore Bajaboswa ba Bokgoba ba tla tlisa ditiro tse di tshwanang ka selekanyo se segolo. Go tloga ka Motsheganong 2023, maloko a mangwe a setlhopha ke David Lascelles, Earl wa bo 8 wa Harewood; Charles Gladstone, yo e leng losika lwa ga tona-kgolo William Gladstone; mmegadikgang Alex Renton; Richard Atkinson; John Dower (wa lelapa la ga Trevelyan); Rosemary Harison; le Robin Mosadi.

## United States
Bona gape: Khomišene ya Bosetšhaba ya Dipusetso tsa Maaforika a Amerika

Bokgoba bo ne jwa fela kwa United States ka 1865 ka bokhutlo jwa Ntwa ya Selegae ya Amerika le go amogelwa ga Tlhabololo ya Bolesometharo ya Molaotheo wa United States, e e neng ya bolela gore "Ga se bokgoba kgotsa bokgoba jo bo sa ithaopeng, fa e se e le kotlhao ya bosenyi jo lekoko le tla bong le bonwe molato ka tshwanelo le United States epe ya bone, taolo".Ka nako eo, go fopholediwa gore Maaforika a Amerika a ka nna dimilione di le nne a ne a gololwa. Go na le ditiragalo tsa dipusetso tsa bokgoba, tse di amanang le kgwebisano ya makgoba ya Atlantic, tse di simolotseng bonnye ka 1783 kwa Amerika Bokone, ka lenaane le le golang la dikao tsa segompieno tsa dipusetso tsa bokgoba kwa United States ka 2020 jaaka fa pitso ya dipusetso tsa bosemorafe kwa US e ile ya nonotshiwa ke ditshupetso tse di dikologileng tsamaiso ya bosemorafe mo US Amerika. Pitso ya dipusetso tsa bosemorafe le yona e dirilwe mmogo le dipitso tsa dipusetso tsa bokgoba.

Baeteledipele ba mokgatlho wa dipusetso wa U.S. ba tlhamile letlhomeso le le latelang la paakanyo ya lotso la go aroganya dikarolo tsa dipusetso tsa bokgoba: 1. Go ikarabela: Go tlhaloganya kgotsa go lwantshana le gore ke eng, ke mang, jang, le gore ke ka ntlha yang fa go na le ditiro tse di dirileng gore go nne le kotsi. 2. Kamogelo: Kamogelo ya phatlalatsa gore tshenyo e dirilwe 3. Boikarabelo: Bong le boineelo jwa go tsaya kgato, go emisa le go baakanya tshenyo. 4. Go baakanya: Ditiro tsa go busetsa dilo, go duela madi le go tsosolosa, dikgato tse di tsewang ka bonako go tsenya tshiamiso ya lotso mo ditsamaisong le go “fodisa ntho” .

Tshegetso ya dipusetso

Mo lephateng la sepolotiki, molaotlhomo o o batlang dipusetso tsa bokgoba o tshitshintswe mo maemong a bosetšhaba, "Khomišene ya go Ithuta le go Tlhabolola Ditshitshinyo tsa Dipusetso tsa Molao wa Maaforika-Amerika", o Moemedi wa pele John Conyers Jr. (D-MI) a neng a o tlhagisa gape mo Khonkereseng ya United States ngwaga le ngwaga go tloga ka 1989 ka 1987 go fitlha ka 1987. Jaaka leina la yona le kaya, molaotlhomo o ne wa akantsha gore go tlhamiwe khomišene go ithuta "ditlamorago tsa bokgoba mo botshelong jwa loago, sepolotiki le ikonomi ya setšhaba sa rona";le fa go ntse jalo, go na le ditoropo le ditheo tse di simolotseng dipusetso kwa US (bona § Molao le ditiro tse dingwe go bona lenaane).

Ka 1999, mmueledi wa Moaforika-Amerika le molweladitshwanelo Randall Robinson, mothei wa mokgatlho wa babueledi ba TransAfrica, o ne a kwala gore hisitori ya Amerika ya dikhuduego tsa lotso, go bolawa ga batho ka dikgoka, le go tlhaolwa ga ditheo "di feletse ka $1.4 trillion ya ditatlhegelo tsa Maaforika a Amerika".Moitseanape wa ikonomi Robert Browne o boletse gore, maikaelelo a bofelo a dipusetso e tshwanetse go nna go "busetsa setšhaba sa bantsho mo maemong a ikonomi a se neng se tla bo se na le one fa se ne se sa dirisiwe bokgoba le go tlhaolwa". O fopholetsa boleng jo bo siameng jwa pusetso gongwe le gongwe magareng ga $1.4 go ya go $4.7 trillion, kgotsa mo e ka nnang $142,000 (e e lekanang le $188,000 ka 2024) ya Moamerika mongwe le mongwe yo montsho yo o tshelang gompieno. Diphopholetso tse dingwe di simolola ka $5.7 go ya go $14.2 le $17.1 trilione.

Ka 2014, mmegadikgang wa Moamerika Ta-Nehisi Coates o ne a gatisa athikele e e bidiwang "Kgetse ya Dipusetso", e e neng e bua ka ditlamorago tse di tswelelang tsa bokgoba le melao ya Jim Crow mme ya dira dikopo tse di ntšhwafaditsweng tsa dipusetso. Coates o bua ka Molaotlhomo wa H.R.40 wa ga Rep. John Conyers Jr., a supa gore go palelwa ga Khonkerese go fetisa molaotlhomo ono go bontsha go tlhoka go iketleeletsa go baakanya diphoso tsa bone tsa nako e e fetileng.

Ka Lwetse 2016, Setlhopha sa Tiro sa Ditšhabakopano sa Baitseanape ba Batho ba Lotso lwa Aforika se ne sa rotloetsa Khonkerese go fetisa H.R.40 go ithuta ditshitshinyo tsa dipusetso. Le fa go ntse jalo, Setlhopha sa Tiro ga se a ka sa tshegetsa ka tlhamalalo tshitshinyo epe e e rileng ya dipusetso. Pegelo e ne ya lemotsha gore go na le boswa jwa go sa lekalekane ga merafe kwa United States, mme ya tlhalosa gore "Le fa go nnile le diphetogo tse dikgolo fa e sa le go tsenngwa tirisong ga ga Jim Crow le ntwa ya ditshwanelo tsa baagi, dikgopolo tse di netefatsang gore setlhopha sengwe se laola se sengwe, di tswelela go ama ka tsela e e sa siamang loago, sepolotiki, ditshwanelo tsa Aforika." Pegelo e tshwaela gore, "kakanyo e e kotsi ya bosemorafe jo bo rulagantsweng e thibela kutlwano ya loago mo baaging ba US".

Setlhogo sa dipusetso se ne sa bona tlhokomelo e ntšhwa ka 2020 jaaka fa mokgatlho wa Black Lives Matter o ne o bitsa dipusetso jaaka nngwe ya maikaelelo a bona a pholisi kwa United States.

Ka 2020, moopedi wa mmino wa repe T.I. e ne ya tshegetsa dituelo tse di neng di tla naya Moamerika mongwe le mongwe wa Moaforika US$1 milione mme ya bolela gore bokgoba bo baka go golegwa ga batho ba le bantsi, lehuma le malwetse a mangwe.

## Metswedi