open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Sizakele Nkosi-Malobane

**Sizakele Emelda Nkosi-Malobane** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa oo berekang e le modulasetilo wa dikomiti kwa palamenteng ya kgaolo ya Gauteng fa e sale ka 2019. Pele e ne e le mokhanselara wa Gauteng wa pabalesego ya setshaba go tswa ka 2014 go tsena 2019, o emetse African National Congress (ANC) kwa palamenteng ya kgaolo fa e sale ka 2009.

Nkosi-Malobane o tsholetswe kwa Diepkloof kwa Soweto, o ne a le matlhagatlhaga mo bokopanong jwa baithuti ba Aforika Borwa ka nako ya puso ya tlhaolele. Pele e ne e le mokhanselara wa mo gae le leloko la komiti ya mmatoropo/rratoropo kwa toropokgolo Johannesburg. O tlhophilwe go ya palamenteng ya Gauteng lantlha ka 2009. O ne a tlhophiwa gape mo mannong ao mo ditlhophong tsa 2014, a le mo maemong a masome mabedi le motso mo lenaaneng la ANC, le ka Motsheganong 2014 o ne a thapiwa mo khanseleng ya Gauteng a bereka ka fa tlase ga ga David Makhura, o e neng e le moeteledipele o a neng a sa tswa go tlhophiwa wa Gauteng. E ne e le mokhanselara wa pabalesego ya setshaba go fitlhelela ka dilthopho tse di latelang tsa 2019, fa a tswelela mo maemong ao a le mo maemong a masome mararo le botlhano mo lenaaneng la ANC, mme a tlhatlhamiwa ke Faith Mazibuko mo maemong a mokhanselara. Morago ga ditlhopho tsa 2019, ANC e ne ya itsise fa e tlaa tlhopha Nkosi-Malobane go bereka e le modulasetilo wa dikomiti mo palamenteng ya kgaolo ka setlha sa 2019 go tsena 2024.

## Metswedi
Claudine Talon

thumb
**Claudine Gbènagnon Talon** (born 1956) Ke mopolotiki wa kwa Benin , le mosadi wa ga Tautona go tswa ka 2016,Mosadi wa ga  Patrice Talon, Tautona  Benin

## Kitso ka gagwe
Talon o belegwe e le Claudine Gbènagnon ka 1956 kwa Porto-Novo. O tsenela dipolotiki tsa Benin ka monna wa gagwe, Patrice Talon, le motheo wa gagwe. Morago ga go sa nne teng nako e telele, **Claudine Talon** o ne a tlhagelela gape phatlalatsa ka Mopitlwe 26, 2021 pele fela ga ditlhopho tsa Tautona .

**Dithuso tse a di fileng batho** 

Morago ga go tlhophiwa ga monna wa gagwe jaaka Tautona  ya Benin, o ne a tlhama Claudine Talon Foundation. Maikemisetso a mokgatlho ke go tokafatsa maemo a botshelo a basadi le bana ba kwa Benin, mmogo le go oketsa go fitlhelela metsi a a phepa a go nwa le ditlamelo tsa boitekanelo tsa baagi ba naga. Gape e ikaeletse go tokafatsa boleng jwa thuto ya bana le go maatlafatsa basadi ba ba humanegileng.

## Metswedi
". Africa Intelligence. 2018-05-23. Archived from the original on 2020-08-10. Retrieved 2022-05-29.

[2] Adanle, Angèle M. (2021-03-26). "Bénin: annoncée en prison pour trafic de drogue, Claudine Talon confond ses détracteurs". Benin Web TV. Archived from the original on 2021-09-01. Retrieved 2022-05-29.

". Joint United Nations Programme on HIV/AIDS. 2017-03-03. Archived from the original on 2021-09-01. Retrieved 2022-05-29
Susan Chepkemei

**Susan Chepkemei** (o tshotswe ka kgwedi ya  Seetebosigo e le masome a mabedi le botlhano,ngwaga wa 1975 kwa Komol, West Pokot District) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya, yo o gaisanang mo metshamekong ya dimetara di le 10 000 le marathone. Ka ngwaga wa  2001, o ne a fenya Rotterdam Marathon mme a nna wa ntlha kwa Great North Run, a bo a gapa sekgele sa selefera kwa World Half Marathon Championships. O ne gape a gapa seetsele  sa selefera kwa Metshamekong ya Commonwealth ya 2002 mo metshamekong ya 10,000 m.

## Tiro
Chepkemei o ne a gaisana mo kgaisanong ya banana ya IAAF World Cross Country Championships ka ngwaga wa 1990 le 1992, a fetsa mo maemong a boraro le a bo lesome le borataro  ka go latelana. mo maemong a bagolo, o ne a tsenela kgaisano e telele magareng ga ngwagwa wa 1998 le 2001, mme maduo a gagwe a a gaisang e ne e le a boronse ka  ngwaga wa 2000. O ne a simolola go taboga marathone ka ngwaga wa 1998 kwa Berlin Marathon mme a fetsa a le wa bobedi. O ne a fenya kgaisano ya Parelloop 10K kwa Netherlands ka ngwaga wa 1998 le 2000, mme gape o ne a fenya kgaisano ya Marseille-Cassis Classique Internationale ka nako e e kwa godimo thata ka 2000. 2] O ne a fenya kgaisano ya Tilburg Ten Miles (10 km mo basading) gararo ka go latelana (2001 ⁇ 2003)

Ka kgwedi ya Tlhakole e le masome a mabedi le botlhano mgwaga wa  2008, IAAF e ne ya thibela Chepkemei go tsenela dikgaisano ka ngwaga o le mongwe, e dira polelo e e latelang:

"Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Mekgatlho ya Metshameko ya Maatla (IAAF) o itsisitswe ke Athletics Kenya (AK) gore moatleletiki wa mosadi, Susan Chepkemei o bonwe molato wa go tlola molao o o latelang wa tiriso ya diritibatsi go ya ka Melao ya IAAF: Go nna teng ga selo se se ileditsweng sa Salbutamol (S3. Beta-2 Agonists) mo sekaing sa gagwe sa go laola tiriso ya diokobatsi (IAAF Rule 32.2a). Tlolomolao e ya tiriso ya diokobatsi e amana le tlhatlhobo ya tiriso ya diokobatsi ya IAAF e e neng e dirwa kwa ntle ga kgaisano ka 10.09.07 kwa Nairobi, KEN. "

Ngaka ya ga Chepkemei e ne ya mo neela Salbutamol e leng pilisi e e thibelang thibelang bolwetse jwa khupelo fa a sena go itshlofela le go tshwarwa ke nyumonia; ka ntlha ya seo, thibelo eo e ne ya fokodiwa go nna ngwaga o le mongwe. O simolotse go boa gape kwa tshimologong ya 2009.

Motsamaisi wa gagwe ke Jos Hermens.

## Dophitlhelelo tsa gagwe mo go tsa Mabelo

## Metswedi
Betty Chepkemoi

**Betty Chepkemoi** (o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola ga raro,ngwaga wa  2000) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o itsegeng ka mabelo a tsela. O tsenela dikgaisano tsa dikilometara di le lesome go ya go marathone. O ne a amogelwa ke boditšhabatšhaba morago ga go fenya Vienna City Marathon ka 2025, a fitlhelela rekoto e e kwa godimo ya gagwe ka sebele. 

## Botshelo jwa pele le kwa a goletseng teng
Chepkemoi o tsholetswe kwa Narok County, Kenya. O ne a simolola go kgatlhegela go taboga a sa le monnye mme a simolola go ikatisa ka tlhoafalo a na le dingwaga di le lesome le bone  fa a ne a le kwa sekolong sa se sebotana. O ne a rotloediwa ke baatlelete ba ba itsegeng ba kwa Kenya jaaka Janeth Jepkosgei, Mercy Cherono, le Hellen Obiri, mme a tsenela tiro ya go nna motshameki wa metshameko ya diatleletiki. 

## Tiro
Kwa tshimologong o ne a tsepamisitse mogopolo mo lobelong lwa dimetara di le 3000, Chepkemoi o ne a fetogela mo lobelong lwa tsela ka 2021. O ne a atlega go tswa kwa tshimologong ka go fetsa a le mo maemong a bobedi ka nako ya gagwe ya ntlha ya halofo ya marathone kwa Roma  ⁇  Ostia Half Marathon ka nako ya 1:06:37, e e santseng e le rekoto ya gagwe e e gaisang ya sekgala seo.

Ka  ngwaga wa 2022, Chepkemoi o ne a tsenela dikgwedi di le robongwe tsa katiso ya sesole, e e neng ya kgaosetsa tiro ya gagwe ya metshameko ka nakwana. O ne a boela mo kgaisanong ka 2023 mme a simolola go taboga marathone ka November kwa Istanbul Marathon, a fetsa a le mo maemong a bone ka nako ya 2:34:52.

Ka kgwedi ya Moranang e tlhola ga rataro ,ngwaga wa 2025, Chepkemoi o ne a fenya Vienna City Marathon ya bo42 ka 2:24:14, a tokafatsa rekoto ya gagwe ka metsotso e e fetang lesome. Lobelo lono lo ne lwa tshwarelwa mo maemong a a gwetlhang, ka dithemperetšha tse di ka nnang 2°C kwa tshimologong. Phenyo ya gagwe e ne ya dira gore batho ba kwa Kenya ba tsene mo podiamong, mme Rebecca Tanui le Catherine Cherotich ba ne ba fetsa mo maemong a bobedi le a boraro, ka go latelana.

## Ditiragalo tse di di gaisang tsotlhe
Go tloga ka kgwedi ya Moranang,ngwaga wa 2025, rekoto ya ga Chepkemoi ke:

* 10K Road – 31:08 (Valencia, 2021)
* Half Marathon – 1:06:37 (Rome–Ostia, 2021)
* Marathon – 2:24:14 (Vienna, 2025)

## Metswedi
Diana Sigei Chepkemoi

**Diana Sigei Chepkemoi** (o tshotswe ka kgwedi ya Phalane ele lesome le bone,ngwaga wa  1987) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o gaisanang mo metshamekong ya marathone lesephato sa metshameko ya marathone. 

Chepkemoi o tsholetswe kwa Kenya ka ngwaga wa  1987. Monna wa gagwe e bong Henry le morwarraagwe e bong Salim Kipsang, ka bobedi jwa bone ke batabogi. Ene le monna wa gagwe ba na le morwa mme ba nna kwa Eldoret. Mogokgo wa gagwe ke motabogi wa kwa Kenya yo o tlogetseng tiro Patrick Sang mme ke ene mosadi a le esi yo o katisang mo setlhopheng kwa Kaptagat gaufi le Great Rift Valley kwa Kenya.

## Tiro
Ka ngwaga wa 2010, o ne a tsaya maemo a ntlha a le mararo mo mafelong a a farologaneng kwa Austria, Fora le Netherlands. Chepkemoi o ne a itsege thata fa a ne a fenya maemo a borataro kwa Dubai Marathon le maemo a bone kwa Toronto Marathon ka 2011. O ne a tsaya maemo a bobedi kwa Amsterdam mo sekgaleng sa dikilometara di le lesome ka nako ya 52:46, mme a nna wa bobedi kwa Berlin mo sekgaleng sa dikilometara di le masome a mabedi le botlhano.

Ka ngwaga wa 2012, o ne a nna mofenyi wa bobedi kwa Lisbon le Lille Half Marathons. O ne a fetsa a le mo maemong a bone mo Amsterdam Marathon mme a le mo maemong a botlhano mo Boston Marathon ka letsatsi le le mogote thata.Ka  ngwaga wa 2013, o ne a nna mofenyi wa bobedi mo Jakarta Marathon mme a fenya halofo ya marathon ya Lille. 

## Metswedi
Joyce Chepkirui

**Joyce Chepkirui** (o tshotswe ka kgwedi ya Phatwe e le masome a mabedi ,ngwaga wa  1988) ke motshameki wa marathone wa kwa Kenya yo o gaisanang mo metshamekong ya go taboga mo tseleng. O ne a itshupa e le motabogi wa halofo ya marathone, a fenya dikgaisano kwa Granollers, Bogotá le Gothenburg. O ne a dira nako ya 1:06:19 go fenya Prague Half Marathon ka  ngwaga wa 2014. Gape o tsenela dikgaisano tsa 10K mo tseleng mme rekoto ya gagwe ya metsotso e le 30:38 e mo dira mosadi wa botlhano yo o bonako go gaisa botlhe.

Chepkirui o simolotse go gaisana mo kgaisanong ya go taboga mo lefathseng ka ngwaga wa  2012 mme a fenya sereto sa Kenya le sa Afrika. O ne gape a tsenela dikgaisano tsa 1500 metres mme a gapa sekgele sa selefera kwa All-Africa Games ka 2011.

## Tiro
Chepkirui o goletse kwa kgaolong ya Buret kwa porofenseng ya Rift Valley ya Kenya. 

O ne a tlhagelela la ntlha mo kgaisanong ya boditšhabatšhaba ka 2007 kwa African Junior Athletics Championships, kwa a neng a fitlha mo maemong a botlhano mo metshamekong ya 1500 metres. O ne a simolola go taboga halofo ya marathone kwa Benidorm ka  kgwedi ya Ngwanatsele wa ngwaga oo mme a feleletsa e le mofenyi wa bobedi. O ne a leka go taboga sekgala sa dimetara di le 3000 ka 2008, mme o ne a kgona go tshwara maemo a botlhano fela kwa dikgaisanong tsa bosetšhaba tsa bašwa. Mo ngwageng o o latelang o ne a simolola go tsenela dikgaisano tsa go taboga mo tseleng. O ne a ya kwa Spain mme a nna mo maemong a ntlha a le matlhano mo mabelong a le mmalwa, a gatelelwa ke phenyo ya gagwe kwa Almodóvar del Río ka nako ya diura di le 1:11:47.Kwa bokhutlong jwa ngwaga o ne a nna wa bone mo kgaisanong ya 15K kwa Kenya's Baringo Half Marathon. 

### 2010
Chepkirui o ne a itshupa e le motabogi wa maemo a a kwa godimo wa halofo ya marathone ka  ngwaga wa 2010. O ne a fenya metseletsele ya dikgaisano tsa kwa Spain, a gapa dietsele kwa Alicante, Torrevieja, Albacete, San Sebastián le Logroño. O ne a tokafatsa rekoto ya gagwe go nna 1:09:51 mo lobelong lwa San Sebastián mme gape a fenya Barcelona le Granollers Half Marathons. O ne a tlhophiwa go emela Kenya kwa 2010 IAAF World Half Marathon Championships mme o ne a taboga nako e e gaisang ya 1:09:30 go tsaya maemo a botlhano le go thusa Kenya go fenya mo setlhopheng. https://en.wikipedia.org/wiki/Wayback_Machine O ne a tswala setlha ka go fenya gape kwa Spain, a fenya kwa Córdoba mme a tlhoma rekoto e nngwe ya 1:09:25 ya diura kwa Valencia Half Marathon. O feditse ngwaga ka go fenya mo kgaisanong ya 15K Baringo kwa Kenya.

## Metswedi
Lungiswa James

**Lungiswa Veronica James** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa go tswa kwa Democratic Alliance (DA).

E ne e le mothusa tona wa botsogo wa khuduthamaga ya tshwantsho ya ga Mmusi Maimane.

## Metswedi
Lucie Ablawa Sessinou

thumb
**Lucie Ablawa Sessinou** ke mopolotiki wa kwa Beninese le ratoropo wa Kétou. O ne a tlhophiwa ka thekete ya lekoko la sepolotiki la Beninese Progressive Union mo ditlhophong tsa bommasepala tsa 2020. Ka Phukwi 2018, o ne a nna Tautona makhanselara a basadi ba ba  tlhophilweng kwa Benin.

## Kitso ka gagwe
Lucie Ablawa Sessinou o ne a nna ratoropo wa ntlha wa Kétou ka 2003 ka nako ya taelo ya pele ya go tlhongwa ga puso kwa Benin morago ga ditlhopho tsa bommasepala tsa 2002. O ne a latlhegelwa ke maemo a gagwe ka ngwaga wa 2008 ka nako ya ditlhopho tsa masepala tsa ngwaga wa 2008.[1]

Lucie Ablawa Sessinou, yo e kileng ya bo e le morutabana mme jaanong e le rakgwebo, o buelela gore basadi ba kwa Benin ba nne le seabe mo go tsamaiseng merero ya ditoropo le puso ya bosetšhaba. O ne a nna motlhami-mmogo wa mokgatlho wa basadi ba ba tlhophilweng go nna bakhanselara kwa Benin mme a dira jaaka moporesidente wa one go tloga ka Phukwi 2018.[4]

O ne a tlhophiwa gape jaaka ratoropo wa Kétou mo ditlhophong tsa bommasepala tsa 2020, o ne a tlhomiwa mo ofising ka Matlhatso, Seetebosigo 6, 2020, mo moletlong o o neng o eteletswe pele ke Prefect wa Lefapha la Plateau, Daniel Valère Setonnougbo. 

## Metswedi
". La Nation Bénin. 2020-06-06. Retrieved 2021-06-07.

". gsvaureal-ketou.e-monsite.com. Retrieved 2021-06-07.

". Agence Bénin Presse. Retrieved 2021-06-07.

 : LUCIE SESSINOU ÉVOQUE LA BONNE GOUVERNANCE AU NIVEAU DÉCENTRALISÉ - First Afrique Mag". First Afrique Mag. 2021-03-20. Archived from the original on June 7, 2021. Retrieved 2021-06-07.

 : Lucie Sessinou installe les nouveaux membres du bureau". Le Portail Info. 2021-01-19. Retrieved 2021-06-07.

". First Afrique Mag. 2021-03-20. Archived from the original on June 7, 2021. Retrieved 2021-06-07.

 : Lucie Sessinou prends la Mairie". Le Leader Info Benin. 2020-06-06. Retrieved 2021-06-07.
Apolline Traoré

thumb
**Apolline Traoré** (o tshotswe ka 1976) ke motsamaisi wa mo  Burkinabé, mokwadi wa ditlhamo, le motlhami. O itsege ka difilimi tse di akaretsang Sous la clarté de la lune, Borders (Frontières ), Desrances, le Sira, mofenyi wa FESPACO's Étalon d'argent de Yennenga ka 2023 le go tsena ga Burkina Faso mo setlhopheng sa Best International Feature Film sa 96th Academy Awards.

## Dithutego le botshelo jwa pele
O tshotswe ka 1976 kwa Ouagadougou. Go tloga a le dingwaga di le supa, o ne a nna kwa moseja mo Aforika le Yuropa ka ntlha ya tiro ya ga rraagwe ya go nna morongwa. Morago ga go aloga kwa sekolong se segolwane a le dingwaga di le 17, o ne a tsena kwa Emerson College's School of Arts kwa Boston kwa United States. 3
Emma More

**Emma More** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa o o berekang e le leloko la lekgotla la peo molao wa Gauteng, a emetse ActionSA.

Ke leloko la palamente la pele la pathi ya kganetso ya Democratic Alliance ka dingwaga tsa 2009 go tsena 2014. O ne a ya go bereka e le mokhanselara wa DA kwa toropokgolo Johannesburg ka 2014 go tsena 2016.

Morago o ne a tlogela DA go nna leloko la ActionSA. Morago ga ditlhopho tsa mmasepala tsa 2021, o ne a nna mokhanselara wa botsalano le setshaba kwa Johannesburg.

## Metswedi
Batho ba Balete

Morafe wa Balete ke morafe o o kwa Borwa jwa Aforika.

Mo Botswana di ntse di nna mo lefelong la leruri go tloga ka bo 1780, di amogetswe semmuso jaaka tshireletso ya tlhabologo ka 1909. Ke tsona fela mo merafeng e megolo e le robedi e e seng ya batho ba Tswana ba ba amanang. Ba santse ba na le Kgosi ya setso, kgotsa Kgosikgolo. Balete ba nna mo metseng ya Botswana Borwa e e akaretsang Ramotswa, Gabane, Otse, Metsimotlhabe, Mogobane le Modipane, gammogo le Lekgophung mo kgaolong ya Bokone Bophirima, Aferika Borwa.

## Dikgosi
Phatlê (Wa ko Tlhôgô ya Tlou)

Malete

Maphalaolê

Mongatane

Maio

Kgomo

Mokgwê

Marumô

Pôwê I a Marumo

1805 Mokgôjwe a Pôwê (acting)

1805–1830 Pôwê II a Mokgôjwe (died c. 1830)

1830–1886 Mokgôsi I a Pôwê

1886–1896 Ikaneng a Mokgôsi

1896–1906 Mokgôsi II a Ikaneng

1906–1917 Baitlotle a Ikaneng (acting)

1917–1937 Seboko I a Mokgôsi

1937–1945 Ketswerebothata a Mokgôsi (acting)

1945–1966 Mokgôsi III a Seboko

1966–1996 Kelemogile a Seboko (Kelemogile Mokgosi) acting

1996–2001 Seboko II a Mokgôsi

2001–2002 Tumelo a Seboko (acting)

2002–present Mosadi Seboko

## Leboko la Balete (The Balete Poem)
Matebele a mantsho aga

ma masodi-a mphela (a mazulu a mphela)

A ga selala le namane letlhakoleng

di robaroba matlhakola

dia robile di satla go a lala

namane tse di naka di diobe

ere faere "gou!"di be dire "goo"

kgodumo...o e tshabele mogotlhong

more wa nare ga o lebalebelwe;

mutlwa gao tswane le lenaka, o

ka tlhomolwa.

mogatsa mmolaya nare o ya a batla seantlo

a sale gale. Barwa taola tsa mere

Barwa motlhana o tlhokile motsei

o jelwe ke magakabe le manong

Barwa kgodumo ya leselesele

Ka Lwetse 1, 2012 e ne ya bona tshimologo ya paka e ntšhwa mo morafeng wa Balete, jaaka o ne o tsosolosa ngwao ya one e e neng e sa dire sepe ya go simolola banna, Bogwera, ka fa tlase ga kaelo ya Kgosi ya one ya ntlha ya mosadi Mosadi Seboko. Gareng ga ba ba simolodisitsweng go ne go na le makhanselara a le matlhano go tswa kwa Khanseleng ya Kgaolo ya Borwa Botlhaba – ba le babedi ba phathi ya Botswana Congress Party, ba bangwe ba le babedi ba phathi e e busang ya Botswana Democratic party le a le mongwe wa Botswana Movement for Democracy. Go bidiwa ga mophato o mošwa ‘Matsosa ngwao’ (Batsosolosi ba setso) ke Kgosi Seboko go ne ga tsamaisana le meletlo ya ngwaga le ngwaga ya letsatsi la bosetšhaba la setso. Tiragalo eno e ne ya ngoka maloko a setlhopha sa badipolomate go tswa kwa Mozambique, Nigeria, United States of America, UK le Mokgatlho wa Basadi wa China .

## Metswedi
Botho University

**Sekolo se se golwane sa Botho** (e e neng e itsege pele jaaka Botho College/NIIT) ke moabi yo mogolo go gaisa wa thuto ya thuto e kgolwane ya poraefete mo Botswana, e e tlhomilweng ka 1997. Sekolo se se golwane se se tlamela ka disetifikeiti, didipoloma le didikirii tsa dialogane tsa bobalamatlotlo le saense ya dikhomphiutha. Ke setheo sa ntlha sa poraefete sa thuto e kgolwane mo nageng go newa tetlelelosemmuso ke Lekgotla la Thuto e Kgolwane (TEC). Mananeo otlhe a yone gape a amogetswe ke Bothati jwa Dithutego jwa Botswana (BQA). E katisitse dialogane di le 16 000, mme e kwadisa baithuti ba le 4 000, ba ba tshegediwang ke badiri ba le 150 ba thuto.

Dithulaganyo tsa ga Botho tsa Saense ya Dikhomphiutha di dirisana mmogo le ditheo tsa boditšhabatšhaba tse di jaaka NIIT, sekolo se se golwane se se Bulegileng le sekolo se se golwane sa Teesside.

## Ditirwana tse di kwa ntle ga kharikhulamo
**Kgwetlho ya ICT ya Linkz ya sekolo se se golwane sa Botho**

Ka ngwaga wa 2009, sekolo se se golwane sa Botho e ne ya simolola kgaisano e e ikaegileng ka ICT e e bidiwang LINKZ The ICT Challenge, e e kopanyang baithuti ba ba gaisang ba ICT mo nageng. Mo kgaisanong eno sekolo se se golwane saBotho e thankgolotse tsebe mo webosaeteng ya bone. E leka kitso ya baithuti mo lephateng la thekenoloji ya khamphani. Ka ngwaga wa 2009, Linkz ICT Challenge e ne ya kopanya bašwa ba feta 300 go tswa kwa ditheong tsa thuto e kgolwane tse di akaretsang sekolo se se golwae sa Botswana, Setheo sa Dithuto tsa Porofešenale sa Gaborone, sekolo se segolwane ysa Ba Isago, isekolo se se golwane sa ya ABM, le sekolo se se golwane sa Limkowing University of Creative Technology.

## Metswedi
Gladys Chesir Kiptagelai

**Gladys Chesir Kiptagelai** (o tshotswe ka kgwedi ya Tlhakole e le masome a mabedi (20) ka ngwaga wa 1993) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o gaisanang mo sekgaleng go tswa go dimitara di le 3000 go fitlha kwa marathoneng. E ne e le mofenyi wa mmentlele wa gauta kwa Diolimpiking tsa Bašwa le mofenyi wa mmentlele wa selefera kwa Metshamekong ya Aforika ka ngwaga wa 2015.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Chesir o fentse mmentlele wa gagwe wa ntlha wa boditšhabatšhaba kwa Diolimpiking tsa Baša tsa Selemo tsa ngwaga wa 2010, koo a neng a nna kwa setlhoeng sa sethala mo lebelong la 3000 m. Eno e ne e le mmentlele wa ntlha wa Kenya kwa kgaisanong e ntšha eno.O simolotse go dira letshwao la gagwe jaaka mogolo mo e ka nnang kwa bokhutlong jwa ngwaga wa 2014 mo dikgaisanong tsa go taboga mo tseleng, a nna le diphelelo tse tharo tse di kwa godimo kwa Zevenheuvelenloop, Halofo ya Marathone wa Egmond le Lefatshe 10K Bangalore. O ne a tlhoma maemo a a kwa godimo mo halofong ya mmarathone kwa Yangzhou, a taboga ka nako ya 1:09:17. Morago ga go nna mo maemong a boraro kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Kenya,o ne a tlhophelwa dimitara di le 10 000 kwa Metshamekong ya Aforika ya ngwaga wa 2015 mme kwa bofelong a gapa mmentlele wa selefera mo kgaisanong ya gagwe ya ntlha ya boditšhabatšhaba, a le kwa morago ga moagi ka ene Alice Aprot Nawowuna.Bokgoni jwa gagwe bo ne jwa supiwa gape ka phenyo kwa Grand 10 Berlin, koo a neng a tlhatlogela kwa maemong a borobongwe mo manaaneng a go taboga ga 10K ka nako yotlhe ka nako ya 30:41.

Chesir o ne a tswelela go tokafala ka nako ya 68:36 go nna wa boraro kwa Halofo ya Marathone wa Delhi, morago ga moo 66:57 go nna wa botlhano kwa Halofo ya Marathone wa RAK. Seno se ne sa dira gore a tlhophelwe go tsenela Dikgaisano tsa Lefatshe Lotlhe tsa Halofo ya Marathone tsa IAAF tsa ngwaga wa 2016, koo a neng a le mo maemong a borataro ka nako ya 68:46, mme a le kwa ntle ga maemo a setlhopha a le kwa morago ga baagi ka ene e bong Peres Jechirchir, Cynthia Jerotich, le Mary Wacera Ngugi, ba ba neng ba tsaya maemo a mararo a a kwa godimo. O ne a tsaya maemo a boraro mo lebelong la dimitara di le 10 000 kwa Ditekong tsa Diolimpiki tsa Athletics Kenya tsa ngwaga wa 2016, mme ga a ka a tsenngwa mo setlhopheng sa Kenya ka a ne a sa fitlhelela nako e e tlhokegang ya go tshwanelega. O ne a tswelela mo ditseleng, a nna mo maemong a ntlha a matlhano kwa Delhi, Copenhagen, le Prague pele ga a fenya Halofo ya Mmarathone wa Lille ka nako ya gagwe ya bobedi e e bofefo go gaisa tsotlhe ka nako eo ka 67:49.

Chesir o ne a nna le marathone wa gagwe wa ntlha ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2017, mme o ne a dira tiro e e nonofileng ka 2:24:51 go bona maemo a bobedi mo marathoneng wa maemo a a kwa godimo morago ga Moethiopia Tadelech Bekele.

## Metswedi
Catherine Cherotich

**Catherine Cherotich** (o tshotswe ka kgwedi ya Phalane e le lesome le bosupa (17) ka ngwaga wa 1994) ke motabogi wa sekgala se seleele wa Kenya yo o itsegeng ka mabelo a marathone le a tsela. O ile a fenya le go nna mo sethaleng kwa dimarathoneng tse dikgolo tsa Yuropa, go akaretsa le kwa Munich le kwa Vienna.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Cherotich o fentse Mmarathone wa Munich ka ngwaga wa 2023 ka nako ya 2:31:34. Lobelo lo ne lwa bona sethala sa basadi botlhe ba Kenya, mme le fa tlhakatlhakano ka ntlha ya go fapoga gaufi le bokhutlo e ne ya ama baatlelete ba le mmalwa, o ne a tshwarelela kwa pele.

Ka kgwedi ya Moranang ka ngwaga wa 2024, o ne a tokafatsa selekanyo sa gagwe sa mmarathone go fitlha go 2:22:42 kwa Mmarathoneng wa Frankfurt.

Cherotich o ne a bona sethala se sengwe se segolo ka kgwedi ya Moranang ka ngwaga wa 2025 kwa Mmarathoneng wa Toropo ya Vienna, a tsaya maemo a boraro ka nako e e seng ya semmuso ya 2:25:45. Dipholo tsa gagwe di ne tsa dira gore Kenya e fenye mo sethaleng mmogo le Betty Chepkemoi le Rebecca Tanui.

Gape o ne a tsaya maemo a bobedi mo Mmarathoneng wa Wan Jin Shi wa Taipei.

## Dilo tse di gaisang
Mmarathone – 2:22:42 (Frankefurte, 2024)

Mmarathone – 2:31:34 (Mwana, 2023)

## Metswedi
Jackline Cherono

**Jackline Cherono** (o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e le masome a mabedi le botlhano (25) ka ngwaga wa 1998) ke motabogi wa marathone wa kwa Kenya.

Cherono o simolotse tiro ya gagwe jaaka motabogi wa Steeplechase ka ngwaga wa 2014 mme a gaisana mo dingwageng tsa moragonyana le mo mabelong a sekgala se se fa gare le a sekgala se seleele mo lebaleng. Ka ngwaga wa 2022 o ne a nna le kotsi e mo go yone a neng a gobala thata mo leotong. O ne a boela kwa dikgaisanong tsa mo tseleng kwa Marathone wa Enschede wa ngwaga wa 2023 kwa a neng a fetsa mo maemong a bone gone. Moragonyana mo ngwageng ka Diphalane, o ne a fenya kgatiso ya bo 100 ya Mmarathone wa Kagiso wa Košice kwa Košice, kwa Slovakia ka nako ya 2:24:43.Kakgwedi ya  Moranang ka ngwaga wa 2025, o ne a fenya Mmarathone wa Rotterdam kwa Rotterdam, kwa Netherlands ka nako ya 2:21:15 a feta Aminet Ahmed le Azemra Gebru ba kwa Kenya.

O nyetse motabogi wa marathone wa Kenya e bong Patrick Ketter.

## Metswedi
Vicoty Chepngeno

**Vicoty Chepngeno** (o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome le bobedi (12) ka ngwaga wa 1993) ke motabogi wa sekgala se seleele wa Kenya yo o itsegeng ka mabelo a tsela, go akaretsa le 10K, halofo ya marathone, le marathone.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Ka kgwedi ya Phatwe ka ngwaga wa 2019, Chepngeno o ne a bolela gore o fentse kwa Mmarathoneng wa Halofo ya Dikgang le Sentinel, a tlhoma rekoto e ntšha ya 1:10:18.

Gape o ne a fenya halofo ya mmarathone kwa Mmarathoneng wa Columbus ka bobedi jwa ngwaga wa 2018 (1:12:38) le ngwaga wa 2019 (1:10:24).Chepngeno ke mofenyi wa makgetlo a le mararo wa Halofo ya Marathone wa Philadelphia, go akaretsa le nako ya phenyo ya 1:07:22 mo kgatisong e le nngwe.

Ka kgwedi ya Ferikgong ka ngwaga wa 2022, Chepngeno o ne a fenya Halofo ya Mmarathone wa Aramco Houston ka nako ya 1:05:03. Tiragatso eno e ne ya tlhoma rekoto ya batho botlhe ba ba tlileng kwa Amerika Bokone mme ya mo baya mo maemong a bo lesome le bongwe (11) mo lenaaneng la lefatshe lotlhe la batho ba ba tlileng mo marathoneng wa halofo ka nako eo.

Ka kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa 2022, o ne a fitlhelela maduo a a gaisang mo lebelong la tsela la 10K, a tshwara nako ya 30:14 kwa Castellón, kwa Spain.

Chepngeno o ne a kwala maemo a a kwa godimo mo mmarathoneng ka nako ya 2:19:55 kwa Mmarathoneng wa Chevron Houston ka kgwedi ya  Ferikgong ka ngwaga wa 2024, a nna wa bobedi.Ka  kgwedi ya Ngwanaitseele ka ngwaga  wa 2024, o ne a ipolela phenyo kwa Marathone o o tumileng wa Beijing ka nako ya 2:21:56, a etelela pele go fepa sethala sa Kenya le Ethiopia.Gape o ne a fenya Halofo ya Mmarathone wa Monterey Bay moragonyana mo ngwageng oo, a fetsa ka nako ya 1:08:03.

## Dilo tse di gaisang
Go tloga ka Motsheganong 2025, dilo tse di gaisang tsa ga Chepngeno ke:

* Tsela ya 10K – 30:14 (Castellón, 27 Tlhakole 2022)

* Halofo ya Mmarathone – 1:05:03 (Houston, 16 Ferikgong 2022)

* Mmarathone – 2:19:55 (Houston, 14 Ferikgong 2024)

## Metswedi
Vibian Chepkirui

**Vibian Chepkirui** (o tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e thola botlhano (5) ka ngwaga wa  1994) ke motabogi wa sekgala se seleele wa Kenya yo o gaisanang kwa dinageng tse dingwe mo mabelong a tsela, bogolosegolo marathone. O tumile thata ka diphenyo tsa gagwe tse di latelanang kwa Vienna City Marathon, koo gape a neng a tlhoma rekoto ya khoso ka ngwaga wa 2022.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Chepkirui o ne a tlhagelela mo lefelong la mabelo a tsela a maemo a a kwa godimo mo masimologong a dingwaga tsa bo ngwaga wa  2020. Ka ngwaga wa 2021, o ne a rekota nako e e kwa godimo ya 31:09.42 mo dimitara di le 10 000 mme a taboga 1:08:02 mo halofong ya mmarathone kwa Lisbon.

O ne a dira mmarathone wa gagwe wa ntlha kwa Mmarathoneng wa Toropo ya Vienna wa ngwaga wa  2021, a fenya ka nako ya 2:24:29. O ne a boa ka ngwaga wa 2022 mme a sireletsa sekgele sa gagwe ka tiragatso e e laolang ya 2:20:59, a tlhoma rekoto e ntšhwa ya khoso le e e gaisang ya gagwe ka namana.

Ka ngwaga wa 2023, Chepkirui o ne a fenya Halofo ya Mmarathone wa Publix Atlanta ka nako ya 1:08:45 mme a bolela gore o fentse kwa Mmarathoneng wa Beijing ka nako ya 2:21:57.

Ka ngwaga wa 2024, o ne a nna mo maemong a bo lesome le boraro (13) kwa Mmarathoneng wa Boston ka nako ya 2:27:23. Mo ngwageng o o latelang, o ne a tsaya maemo a bone kwa Mmarathoneng wa Rotterdam ka nako ya 2:22:27. Pele ga Marathone wa Vienna City wa ngwaga wa 2025, o ne a ikaeletse go nna mosadi wa bobedi fela go fenya lobelo makgetlo a le mararo, morago ga Nancy Kiprop. Le fa a ne a dira maiteko a magolo, o ne a lebana le kgaisano e e thata go tswa go Rebecca Tanui.

## Dilo tse di gaisang

* Dimitara di le 10 000 – 31:09.42 (2021)

* Halofo ya mmarathone – 1:08:02 (2021)

* Mmarathone – 2:20:59 (Vena, 2022)

## Metswedi
Lenah Cheruiyot

**Lenah Jemutai Cheruiyot** (o tshotswe kakgwedi ya Mopitlwe e thola bongwe (1) ka ngwaga wa 1973) ke motabogi wa pele wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o neng a gaisana thata mo dikgaisanong tsa go taboga mo tseleng. Tlotlo ya gagwe e e kwa godimo ya boditšhabatšhaba e ne e le mmentlele wa gauta wa setlhopha kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Halofo ya Marathone tsa IAAF ka ngwaga wa 2002, tse a neng a di abelana ka ntlha ya go fetsa mo maemong a bosupa. O ne a gaisana mo dikgaisanong tse di fitlhang kwa sekgaleng sa mmarathone mme a tlhoma diura tse di kwa godimo tsa 2:26:00 mo tiragalong eo kwa Mmarathoneng wa Paris wa ngwaga wa  2008, koo a neng a tsewa mo maemong a boraro gone. 

Le fa tiro ya gagwe ya boditšhabatšhaba e ne e lekanyeditswe, o ne a gaisana thata mo potologong ya tsela ya seporofešenale mme a fenya mabelo a mantsi a maemo a a kwa godimo, go akaretsa le: Marathone wa Venice (makgetlo a le mabedi), Humarathone, Halofo ya Marathone wa Lille, Halofo ya Marathone wa Paris (makgetlo a le mabedi), Halofo ya Marathone wa Porto, CPC Loop Den Haag, le masome a mabedi (20) Paris Kilomètres de Haag. O ne a nna le diphenyo di le masome a mane le bongwe (41) mo tirong ya gagwe ya go taboga sekgala se seleele.

## Metswedi
Rose Cheruiyot

**Rose Jelagat Cheruiyot** (o tshotswe ka kgwedi ya 21 Phukwi e le masome a mabedi le bongwe (21) ka ngwaga wa 1976) ke motabogi go tswa kwa Kenya. O ne a gaisana mo dimitara di le 5000 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1996 le kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa ngwaga wa 2000.

O nyetse Ismaele Kirui.Banyalani bano ba ne ba fetsa gabedi ka tsela e e sa tlwaelegang, fa ka bobedi ba ne ba fenya mabelo a bone a bagolo kwa Belfast Boditšhabatšhaba Cross Country ka ngwaga wa 1995.

Cheruiyot o ne a thuba rekoto ya Kenya ya dimitara di le 5000 ka ngwaga wa 1996, ka nako ya 14:46.41. Rekoto e ne ya fenngwa ka kgwedi ya Lwetse ka ngwaga wa 2000 ke Leah Malot, rekoto e ntšhwa e ne e le 14:39.83.

## Metswedi
Betty Chepkwony

**Betty Chepkwony** (o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e le masome a mabedi le borataro (26) ka ngwaga wa 1995) ke motabogi wa sekgala se seleele wa Kenya yo o itsegeng ka mmarathone. Ke mofenyi makgetlo a le mabedi wa Mmarathone wa Roma, mme o ne a bona dikgele ka ngwaga wa 2023 ka nako e e kwa godimo ya 2:23:02 le gape ka ngwaga wa 2025.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Chepkwony o simolotse tiro ya gagwe ya boditšhabatšhaba bogolo jang mo mabelong a tsela. O ne a dira maemo a a kwa godimo mo lebelong la dikilometara di le 10 ka nako ya 32:46 ka ngwaga wa 2019.Nako ya gagwe e e gaisang ya halofo ya mmarathone e eme ka 1:14:06, e e fitlheletsweng ka ngwaga wa 2024.

Chepkwony o ne a fenya Mmarathone wa Roma wa ngwaga wa 2023 ka nako e ntšha e e gaisang ya gagwe ya 2:23:02.

O ne a boela a bona sekgele sa gagwe kwa Marathone wa Roma wa ngwaga wa 2025. Mo lebelong le le neng le lwa ka natla, Chepkwony o ne a goga mo dikilometareng tsa bofelo go fenya ka nako ya 2:26:16.Gape o ne a nna wa borobongwe mo Mmarathoneng wa Frankfurt wa ngwaga wa 2024 ka nako ya 2:25:13.

## Dilo tse di gaisang

* Mmarathone: 2:23:02 – Roma, 2023.

* Halofo ya Mmarathone: 1:14:06 – 2024

* Tsela ya Dikhilomitara di le 10: 32:46 – 2019

## Metswedi
Malia Baker

**Malia Simphiwe Baker** ( o tshotswe ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi  a le lesome le boferabobedi ,2006) ke motshameki wa mosadi yo o tsholetsweng mo Botswana mme a direla kwa Canada.O itsiwe thata ka ditiro tsa gagwe e le Mary Anne spier mo series tsa ''The Baby-Sitters Club'', Gabby Lewis mo letotong la setshwantsho sa motshikinyego  Are You Afraid of the Dark?, le Chloe Charming mo film Descendants: The Rise of Red le mo tatelanoneng ya yone Descendants: Wicked Wonderland.

O tsile go tsaya karolo gape mo difiliming tsa *Harvest Moon*, *What We Hide*, *Thena*, le *Hair of the Bear*.

## BOTSHELO JWA PELE
Malia Baker o tsholetswe mo Gaborone, Botswana ke rre e leng [./Https://en.wikipedia.org/wiki/Tswana_people Tswana] le mme mmaagwe wa mo white Canadian. O fudugetse kwa Canada a le dingwaga tse pedi.

## TIRO
**2018-2019:Ditshimologo**

Baker o dirile tshimologo ya gagwe mo Hope at Christmas, TV movie e a neng a sa kwalwa mo go yone.O ne a tswelela ka go bona karolo ya gagwe ya ntlha mo setshwantshong sa motshikinyego ka go tlhagelela mo kgaolong e le nngwe ya lenaneo la ABC's le le bidiwang *[[:en:A_Million_Little_Things|A Million Little Things]]*, lenaneo la boitumelo la lelapa drama television series le le dirilweng ke DJ Nash.Ka 2019, o ne a tlhagelela le mo kgaolong e le nngwe ya lenaneo la The CW's superhero le le bidiwang The Flash.E bile bile a tlhagelela gape mo kgaolong e nngwe ya lenaneo la *[[:en:The_Twilight_Zone_(2019_TV_series)|The Twilight Zone]]*.

**2020-gonejaana:Phomelelo**

Mo ngwageng wa 2020, Baker o ne a tshameka mo motshamekong  wa ntlha wa The Baby-Sitters Club mo Netflix, a emela sebopego sa Mary Anne Spier.O boetse a boela mo maemong ao mo motshamekong wa bobedi wa letlotlo mo 2021, pele ga letlotlo leo le kalololwa.O ne a tsweletse gape ka go tlhagelela mo motshamekong wa bobedi wa letlotlo la Nickelodeon's Are You Afraid of the Dark? la tsosoloso ya bobedi. Baker o ne a boela a tlhagelela mo filiming ya Lifetime TV, Caught in His Web.Morago ga moo o ne a tlhomiwa mo  Disney+film Descendants: The Rise of Red, le mo  Miramax dramedy Harvest Moon, e e kwadilweng gape e le mo go dirileng ke Paul Bettany.Go tlaleletsa moo, o ne a tlhomiwa mo filiming ya Spider & Jessie, e e neng ya bidiwa What We Hide mo segompieno, a tshameka mmogo le Mckenna Grace le Dacre Montgomery,gammogo le mo filiming ya drama Thena.Tsotlhe di santse di le mo kgato ya post-production. Baker o mo go simololeng go tshameka mo filiming ya Indie Drama Hair of the Bear e le Tori, mme o tlaa nna mongwe wa batsamaisi ba tlhagiso ya yone.

O ne a emela buka ya ga Catherine Hernandez e e bidiwang Scarborough mo kgatisong ya 2022 ya Canada Reads.

## METSWEDI
Rachel Appoh

**Rachel Florence Appoh** (o belegwe ka 6 Phalane 1980) ke radipolotiki wa kwa Ghana le leloko la Palamente la National Democratic Congress (NDC) la Gomoa Central Constituency, Central Region ya Ghana. Pele e ne e le Motlatsa Tona ya Bong, Bana le Tshireletso ya Loago,   mme o ne a tlhatlhamiwa ke Naana Ayiah Quansah ka nako ya ditlhopho tsa palamente tsa 2016 

## Botshelo le thuto
Rachel Florence Appoh (o belegwe ka 6 Diphalane 1980) ke Leloko la Palamente ya Gomoa Central Region ya [Ghana]. Gone jaanong o na le dikirii tse pedi tsa master. MSC International Finance and Accounting kwa University of Buckinghamshire (UK) 2015 le Masters in Governance and Leadership (MGL) kwa Gimpa Accra 2019. O ne a dira dithuto tsa gagwe kwa yunibesithing ya Pentecost, kwa Accra kwa a neng a bona Bsc Accounting ka 2008. O mo lekokong la National Democratic Congress mme o emela bontsi mo palamenteng.

## Tiro
O ne a dira jaaka motlhatlhobi kwa KAMA Health Service, Labone kwa Accra. Gape o ne a dira jaaka molaodi wa ditshenyegelo/molekanyi wa diakhaonto kwa Anglo Gold Ashanti Ltd le PeaceFm ka go latelana. O ne a emela kgaolo ya Gomoa Central jaaka Leloko la Palamente magareng ga 2013 le 2016. Morago ga moo o ne a nna Motlatsa Tona ya Bong, Bana le Tshireletso ya Loago.

## Dipolotiki
Pele e ne e le Motlatsa Tona ya Bong, Bana le Tshireletso ya Loago,   mme o ne a tlhatlhamiwa ke Naana Ayiah Quansah ka nako ya ditlhopho tsa palamente tsa 2016. tshupiso e tlhokegang

Go ya ka Appoh, tsamaiso ya sepolotiki ya kwa Ghana e dirilwe gore e nne ya madi mo e leng gore motho ga a ka ke a fenya ditlhopho fa a se na madi. Mo potsolotsong e e neng e lebilwe ke The Ghana Report, o ne a re o tsere kadimo ya GHC700,000 go duelela go nna ga gagwe mo palamenteng ka 2016 kwa Gomoa Central Constituency mo Central Region, e a neng a e latlhegelwa.

## Botshelo jwa gagwe
Appoh o nyetswe ke Samuel Nana Opoku, mme o na le ngwana a le mongwe<sup></sup>
## Metswedi
". www.ghanamps.com. Retrieved 6 February 2017.

[2] Africa, Daily Guide (18 December 2013). "Rachel Florence Appoh marries". News Ghana. Retrieved 30 January 2017.

". GhanaMps. Retrieved 30 January 2017.

[4] Benedict Kweku, Nkrumah. "MP Advocates for girl child education in Gomoa Central". Retrieved 1 March 2024.

 GhanaMps.com. Retrieved 26 January 2020.

" – Rachel Florence Appoh". 7 October 2019.

[7]bOnline, Peace FM. "XCLUSIV FOTOS: Deputy Minister, Rachel Appoh Ties The Knot!". Archived from the original on 15 October 2023. Retrieved 30 January 2017
Chantal Yayi

thumb|chantal Yayi
**Chantal de Souza Yayi** (O belegweka  28 Ferikgong 1949) Ke mopolotikiwa kwa  Benin le mosadi wa ga Tautona ya Benin wa pele  Benin Go tswa kwa go  2006 go ema ka  2016.Ke mosadi wa ga  Tautona Thomas Boni Yayi, wa pele.

## Kitso ka gagwe
Chantal de Souza Yayi, yo o tlholegileng kwa Ouidah, ke leloko la lelapa le le itsegeng la De Souza, ba ba tlholegileng kwa Portugal le Brazil, ba ba nnang go dikologa toropo e e mo lotshitshing.  4
Queenstar Pokuah Sawyerr

thumb|Queenstar
**Queenstar Maame Pokua Sawyerr** (O belegwe ka  11 Phukwi 1964) K3 mopolotiki wa kwa Ghana, le mothusa tona wa  Central Regional wa pele..
Joycelyn Tetteh

thumb|Joycelyn
**Joycelyn Tetteh** (o belegwe ka 10 Pherekgong 1988) ke Leloko la Palamente ya Borobongwe ya Rephaboliki ya Bone ya Ghana e e emetseng Dayi ya Bokone mo Kgaolong ya Volta ka thekete ya National Democratic Congress. E ne e le mongwe wa basadi ba le masome a mararo le borataro ba palamente ya bosupa ya repaboliki ya bone ya Ghana. Tetteh gape ke moemedi wa go gweba ka batho kwa Ghana. O ne a bolela gore menontsha ya puso e e neng e diretswe balemirui e ne e bolokilwe kwa ntlong ya DCE mme e ne e abelwa batho go reka diboutu.

## Botshelo le thuto
Tetteh o belegetswe kwa Tsyome-Sabadu, kwa Kgaolong ya Volta. O ithutile Molao le BEd in Management Studies kwa Yunibesithing ya Cape Coast.

## Dipolotiki
Ka 2016, o ne a gaisana mme a fenya setilo sa palamente sa NDC sa Setlhopha sa Bokone sa Dayi kwa Kgaolong ya Volta. 

**Ditlhopho tsa 2016**

Tetteh o ne a gaisana ka setilo sa palamente sa kgaolo ya North Day ka thekete ya National Democratic Congress ka nako ya ditlhopho tsa kakaretso tsa Ghana tsa 2016 mme a fenya ditlhopho ka diboutu di le 12,948, tse di emelang 78.53% ya diboutu tsotlhe. O ne a tlhophiwa go feta Wogbe Kpikpitse wa IND, Samuel Kwesi Anomah wa New Patriotic Party, Christopher Wise Siale wa Convention People's Party le Christopher N.A Dotse wa NDP. Ba ne ba bona diboutu di le 2,946, diboutu di le 457, diboutu di le 66 le diboutu di le 57, tse di lekanang le 17,89%, 2,83%, 0,40% le 0,35% ya diboutu tsotlhe ka go latelana.  

**Ditlhopho tsa 2020**

Tetteh o ne a tlhophiwa gape go nna leloko la palamente ya kgaolo ya North Dayi mo Kgaolong ya Volta ka thekete ya National Democratic Congress ka nako ya ditlhopho tsa kakaretso tsa Ghana tsa 2020. O tlhophilwe ka diboutu di le 14,424 tse di emelang 76.11% ya palogotlhe ya diboutu. O ne a fenya ditlhopho mo go Kudjoh Edmund Attah wa New Patriotic Party yo a neng a bona diboutu di le 4,455 tse di lekanang le 23.51% le moemedi wa palamente wa LPG Atteh Kingsely o ne a na le diboutu di le 72, tse di emelang 0.38% ya palogotlhe ya diboutu.

## Tlotlo
O ne a tlotliwa ka kgwedi ya Phatwe 2019 ke dikgosana le batho ba kgaolo ya Bokone ya Dayi, ba ba neng ba mo fa sereto sa: Mama Edzeame.

## Botshelo jwa gagwe
Ga a nyalwa mme ke Mokeresete
## Metswedi
". www.myjoyonline.com. Retrieved 25 April 2025.

". GhanaWeb. Retrieved 24 October 2018.

". MyJoyOnline. Retrieved 24 October 2018.

. News Stand Ghana. Archived from the original on 24 July 2019. Retrieved 24 October 2018.

[5] Daily Graphic (5 October 2018). "Human Trafficking Ambassador an honour — Joycelyn Tetteh". Graphic Online. Retrieved 21 January 2021.

[6] Ghana, ICT Dept. Office of Parliament. "Parliament of Ghana". parliament of ghana. Retrieved 24 October 2018.

". GhanaMps. Retrieved 24 October 2018.

. parliament of ghana. Retrieved 4 January 2022.

". Ghana Elections - Peace FM. Retrieved 22 October 2023
Rashid Bawa

**Rashid Bawa** (2 Moranang 1940- 14 Mopitlo 2024) e ne e le mopolotiki wa kwa Ghana, moemela ditshwanelo le leloko la New Patriotic Party of Ghana. O ne a le moemedi wa Ghana kwa Nigeria go fitlha a tlhokafala ka 14 Mopitlwe 2024

Bawa o ne a kile a direla jaaka moemedi wa Ghana kwa Saudi Arabia. E ne e le Leloko la Palamente la maloba.

Bawa e ne e le leloko la palamente ya Akan Constituency ya Rephaboliki ya Ghana go tloga ka 7 Ferikgong 2001 go fitlha ka 6 Ferikgong 2005, jaaka motho yo o ikemetseng.

## Go tlhophiwa jaaka moemedi

Ka kgwedi ya Seetebosigo 2017, Tautona Nana Akuffo-Addo o ne a tlhopha Rashid Bawa go nna moemedi wa Ghana kwa Nigeria. O ne a le mo gare ga batho ba bangwe ba le robedi ba ba itsegeng ba Ghana ba ba neng ba tlhophilwe go etelela pele baemedi ba bodipolomate ba Ghana mo lefatsheng

## Botshelo le loso

Rashid Bawa o belegwe ka di 2 Moranang 1940. E ne e le mmueledi e bile e le magiseterata wa ntlha wa Pokuase kwa Greater Accra.

Bawa o tlhokafetse kwa Abuja, Nigeria ka 14 Mopitlwe 2024, a le dingwaga di le 83. Setopo sa gagwe se ne sa isiwa kwa Kadjebi kwa Oti Region ya Ghana go fitlhwa

E ne e le Motlatsa Tona ya Thuto E ne e le Tona ya Naga ya Thuto Saense le Metshameko O tlogetse mosadi le bana ba le bararo 

## Metswedi
[1] Star, Ghana. "Tag: Rashid Bawa". Ghanastar. Retrieved 16 July 2017.

[2] Nyabor, Jonas. "Ayikoi Otoo, Gina Blay, 5 others given ambassadorial roles". citifmonline. Retrieved 16 July 2017.

[3] Gyasiwaa, Adwoa. "Akufo-Addo is the best man for Ghana - Rashid Bawa". Myjoyonline. Retrieved 16 July 2017.

[4] Agency, GhanaWeb. "Rashid Bawa's presence in Parliament questioned". GhanaWeb. Retrieved 16 July 2017.

. Myjoyonline. Retrieved 16 July 2017.

 Ghana MPs



[8] GNA (14 March 2024). "Rashid Bawa, Ghana's High Commissioner to Nigeria dead". Ghana News Agency. Retrieved 15 March 2024.
Tina Gifty Mensah

thumb|Tina Mensah
**Tina Gifty Naa Ayele Mensah** (o belegwe ka 23 Ferikgong 1964) ke mopolotiki wa kwa Ghana ebile ke leloko la palamente ya Weija-Gbawe. Ke leloko la New Patriotic Party mme o ne a tlhophiwa go nna motlatsa Tona ya Boitekanelo ke Nana Addo ka 15 Mopitlo 2017.
Gifty Twum-Ampofo

thumb
**Gifty Twum-Ampofo** (o belegwe ka 11 Seetebosigo 1967) ke mopolotiki wa kwa Ghana le leloko la Palamente la New Patriotic Party. O kile a nna leloko la Palamente ya Abuakwa North mo kgaolong ya Botlhaba jwa Ghana. Ampofo ke mothusa tona wa bong, bana le tshireletso ya loago kwa Ghana. .
Della Sowah

thumb|Della Sowah
**Della Adjoa Sowah** (O belegwe ka di  23 Ngwanaatsele 1959) Ke mo Ghana, E ne ele Tona ya tsa bong, bana le tshireletso ya bone.[<sup>1</sup>. Ke leloko la palamente ya kwa Kpando constituency.

## Botshelo jwa gagwe jwa pele
Sowah o belegetswe kwa Kpandu, Volta Region ya Ghana ka 23 Ngwanatsele 1959.
## Dithutego
Sowah o bone degree ya gagwe ya Social Sciences kwa Kwame Nkrumah University of Science and Technology ka 1981. O na le Dipoloma ya tsa Ditšhelete le Master of Business Administration.
## Ditiro tse a di berekileng
*Motlatsa Tona
*Leloko la Palamente, 2012-2016 (puso ya Ghana) 
*Molekane, morulaganyi wa tsa ditšhelete, 2001 -2012 (Speed Masters) 

## Dipolotiki

Sowah ke leloko la National Democratic Congress le leloko la palamente ya Kpando (karolo ya palamente ya Ghana) mo Palamenteng ya bo 6, ya bo 7 le ya bo 8 ya Rephaboliki ya Bone ya Ghana.

**Ditlhopho tsa 2016**

Sowah o ne a lwela setilo sa palamente sa kgaolo ya Kpando ka thekete ya National Democratic Congress ka nako ya ditlhopho tsa kakaretso tsa Ghana tsa 2016 mme a fenya ka diboutu di le 17,318, tse di emelang 82.38% ya palogotlhe ya diboutu. O ne a fenya ditlhopho go feta Djampoh Elvis Kweku wa New Patriotic Party yo a neng a bona diboutu di le 3,058 tse di lekanang le 14.55%, moemedi wa palamente wa NDP Daniel Karl o ne a na le diboutu di le 359 tse di emetseng 1.71% mme moemedi wa palamente wa Convention People's Party Isaac Adjanya o ne a na le diboutu di le 286 tse di emetseng 1.36% ya diboutu tsotlhe

**Ditlhopho tsa 2020**
Sowah o ne gape a gaisana ka setilo sa palamente sa Kpando mo Kgaolong ya Volta ka thekete ya National Democratic Congress ka nako ya ditlhopho tsa kakaretso tsa Ghana tsa 2020 mme a fenya ka diboutu di le 13,582 tse di emetseng 62.29% mo godimo ga mokgatlhotekanyetsi wa palamente wa New Patriotic Party Quist Ernest Theophilus yo a boneng diboutu di le 8,221 tse di lekanang le 37.71% ya diboutu tsotlhe. 

**Dikomiti**
Sowah ke leloko la komiti ya Meepo le Maatla, komiti ya Ditaolo tse di emeng le komiti ya Kgwebo. 

## Botshelo jwa gagwe
Sowah ke Mokeresete.O nyetse mme o na le bana ba le bararo.
## Metswedi
[1 "Teenage Pregnancy Increases From 6 To 26% -Della Sowah - The Chronicle - Ghana News". 15 March 2016. Retrieved 9 September 2016.[permanent dead link]

 Ghanaian Chronicle. Accra. 15 March 2016. Retrieved 3 August 2020 – via AllAfrica.

 Government Of Ghana. Archived from the original on 24 September 2019. Retrieved 9 September 2016.

 18microcreditsummit. Archived from the original on 16 September 2016. Retrieved 9 September 2016.

 GhanaMps. Retrieved 24 February 2020.

. Parliament of Ghana. Retrieved 3 August 2020.

". parliament of ghana. Retrieved 16 October 2023.

. Ghana Elections - Peace FM. Retrieved 16 October 2023.
Rita Naa Odoley Sowah

thumb|Rita
**Rita Naa Odoley Sowah** (o belegwe ka 2 Phukwi 1968) ke mopolotiki wa kwa Ghana. Ke leloko la National Democratic Congress (NDC).    Ke ene mosadi wa ntlha go nna leloko la palamente go tswa mo kgaolong ya La Dade Kotopon. 9
Lindy Wilson

**Evelyn Lindy Wilson** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa o o berekileng e le moeteledipele wa Democratic Alliance wa kgaolo ya Limpopo fa e sale ka 2023. Ke mokhanselara wa pele wa kgotla 20 kwa mmasepaleng wa Polokwane, Wilson o ne a tlhophilwe go ya palamenteng ya Aforika Borwa ka 2014. O ne a tlhophiwa tona wa tshwantsho wa ditlhabololo tsa matshelo a batho. Morago ga ditlhopho tsa 2019, o ne a nna mothusa tona wa botsogo wa tshwantsho. Wilson o ne a tlhomamisiwa semmuso e le leloko la ofisi ya peo molao kwa Limpopo ka Phatwe 2023.

## Tiro
Wilson o berekile e le mookamedi wa thekiso kwa Northern Medai Group pele ga a simolola kgwebo ya kapei le mediro le ya thekiso. O berekile e le modulasetilo wa khansele ya Aforika Borwa ya dinotagi le diritibatsi kwa Limpopo.

## Tiro ya sepolotiki
Ka ngwaga wa 2010 o ne a nna mookamedi wa ditirelo wa Democratic Alliance kwa kgaolong ya Mopani. O ne a ema e le ntlhopheng wa DA mo ditlhophong tsa poeletso kwa kgotla 20 kwa mmasepaleng wa Polokwane ka Tlhakole 2012 a fenya manno a a tsaya mo go ba African National Congress. Morago, ngwaga one oo, o ne a tlhophiwa e le modulasetilo wa kgaolo wa DA.

### Tiro ya gagwe mo palamenteng
Wilson o ne a tlhophiwa go nna mookamedi wa letsholo la kgaolo wa DA wa ditlhopho tsa 2014, tse phathi e neng ya di fenya ka ditlhopho di le dikete di le masome a robabongwe le botlhano kwa kgaolong, le manno a mararo kwa kgaolong. O ne a tlhophiwa go emela DA kwa palamenteng ka ditlhopho tseo. Ka a ne a setse a tsene mo palamenteng, o ne a tlhophiwa mothusa tona wa tlhabololo matshelo a batho mo khuduthamageng ya tshwantsho.

Ka bokopanong jwa DA jwa kgaolo ka 2015, Wislon o ne a tlhophiwa e le mongwe wa bathusa modulasetilo ba babedi ba kgaolo. Ngwaga o o latelang, o ne a tlhomiwa mogogi wa kgaolo ya tlhopho ya Waterberg borwa ya DA. 

Wilson o ne a tlhophiwa gape go ya palameteng ka ditlhopho tsa 2019. Morago o ne a tlhomiwa mothusa tona wa botsogo wa tshwantsho.

Ka Moranang 2021, moeteledipele wa DA wa kgaolo Jacques Smalle o ne a supiwa ka monwana go bo a itlhokomolositse magatwe a gore Wilson o dirisa madi a phathi botlhaswa. Wilson o ne a fetola magatwe ao ka gore go sekasekilwe mme ga ga a lebisiwa molato ope ke phathi.

Wilson o ne a atlega mo go lweleng maemo a moeteledipele wa kgaolo wa phathi kwa bokopanong jwa DA jo bo neng bo tshwerwe ka Motsheganong a le malatsi a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 2023, a fenya bo ntlhopheng ba bangwe ba le bane mo maemong ao. O ne a tlhatlhama Smalle, o a neng a tlhophilwe modulasetilo wa kgaolo.

Ka Phatwe a le malatsi a mane ngwaga wa 2023, Wilson o ne a tlhomamisiwa e le leloko la ofisi ya peo molao wa kgaolo ya Limpopo.

## Botshelo jwa gagwe
Wilson o nyetswe ke Brian. Ba na le bana ba batlhano mmogo.

## Metswedi