Helen Zille

**Otta Helene Maree** (o a neng a fana ka **Zille** pele, a tshotswe ka Mopitlo a le malatsi a robabongwe ngwaga wa 1951), o o itsegeng ka leina la **Helen Zille**, ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa. O berekile e le modulasetilo wa khansele ya Democratic Alliance fa e sale ka Phalane a le masome mabedi ngwaga wa 2019. Go tswa ka 2009 go tsena 2019, e ne e le moeteledipele wa kgaolo ya Kapa Bophirima mo ditlheng tse pedi tsa dingwaga tse tlhano setlha sengwe le sengwe, gape e le leloko la palamente ya kgaolo ya Kapa Bophirima. O berekile e le moeteledipele wa Democratic Alliance go tswa ka 2007 go tsena 2015 le ele mmatoropo wa toropo ya Kapa go tswa ka 2006 go tsena 2009.

Zille o kile a bo e le mmega dikgang le molwela ditshwanelo o o kgatlhanong le puso ya tlhaolele, e ne e le mongwe wa babegadikgang ba ba neng ba upulola go fitlhiwa ga loso lwa moeteledipele wa lekgotla la Black Consciousness Steve Biko fa a berekela *Rand Daily Mail* ka dingwaga tsa 1970. O berekile gape le Black Sash le ditlhopha tse dingwe tse di neng di lwela puso ya batho la batho ka dingwaga tsa 1980. Zille o bua diteme tsa English, Afrikaans,Xhosa le German.

Morago ga go tswa ga gagwe mo boeteledingpele ka Motsheganong 2019, o ne a tsena mo South African Institute of Race Relations e le moithutuntshi wa molao ka Phukwi 2019 le ntswa a ne a emisa go ithuta ka nakwana ka Phalane 2019. O simolotse lenaneo la podcast la gagwe la *Tea with Helen*, ka Phatwe 2019. Zille o itsisitse setshaba ka maikaelelo a gagwe a go emela ditlhopho tsa mmatoropo wa Johannesburg.

## Botshelo jwa a le mmotlana le tiro

### Botshelo kwa gagwe jwa pele, thuto le lolwapa
Hellen Zille o tsholetswe kwa Hillbrow, Johannesburg, e le ngwana o motona wa batsadi ba ba neng ba tswa kwa Germany ba se mmogo ka dingwaga tsa 1930, go leka go tila dipolao tsa Nazi ka rraagwemogolo mo lotlhakoreng lwa ga mmaagwe, mmagwemogolo mo lotlhakoreng lwa ga rragwe e ne e le BaJuta.

Go ne go dumelwa fa Zille e le setlogolwana sa motaki wa kwa Berlin Heinrich Zille. O file dikai tse di tsamaelanang le se ka ga ene mo ditsong mme a di boela morago mo bukeng ya botshelo jwa gagwe e a e gatisitseng ka 2016. Moitseanape wa losika wa kwa Berlin Martina Rhode o ne a kwadile pele gore go na le tlhakatlhakano mo makwalong a ga malomaagwe Heinrich gareng ga batho ba leina le le tshwanang mme ba tsholetswe kwa mafelong a a farologaneng le malatsi a bone a botsalo a farologana.

Mmaagwe e ne e le moithaopi mo ofising ya Black Sash. Fa lolwapa lwa gagwe lo nna kwa Rivonia, o ne a ithuta kwa Johannesburg kwa sekolong sa St. Mary's, Waverley, sengwe sa dikolo tse di ikemetseng tsa toropo eo. O tsene sekolo kwa University of the Witwatersrand, kwa a neng a aloga ka Bachelor of Arts Degree. Ka ngwaga wa 1969, o ne a nna leloko la Young Progressives, lekgotla  la banana la phathi e e gololesegileng ebile e le kgatlhanong le puso ya tlhaolele ya Progressive Party.

### Bobegadikgang jwa sepolotiki
Zille o simolotse tiro ya gagwe e le mmega dikgang wa pampiri ya dikgang ya *Rand Daily Mail* ka 1974. Ka Lwetse 1977, tona wa Aforika Borwa wa tshiamo le sepodise J.T Kruger o ne a itsise fa molwela ditshwanelo kgatlhanong le puso ya tlhaolele Steve Biko a tlhokafetse kwa kgolegelong e le ka ntlha ya go nna sebaka se seleele a gana go ja. Zille le morulaganyi Allister Sparks ba ne ba dumela gore polelo ya ga Kruger ke go leka go fitlha sengwe, Zille o ne a kgobokanya bosupi jo bo lekaneng jwa se morago ga go batla le go buisana le dingaka tse di amegang mo tshekong eo.

Morago ga kgatiso ya polelo e e neng e filwe setlhogo sa "ga go na sesupo sa go gana go ja - dingaka tsa ga Biko", tona Kruger o ne a tshosetsa go fedisa pampiri eo, Zille a tshosediwa botshelo. Zille le Sparks ba ne ba emelwa kwa khanseleng ya bobegadikgang ya semolao ke mmueledi Sydney Kentridge. Bobedi boo ba ne ba bonwa molato wa go bega ba gobelela, pampiri eo e ne ya patelediwa go dira paakanyo. Kentridge morago o ne a thusa go rurifatsa bonnete jwa mafoko a ga Zille fa a emetse lolwapa loora Biko fa ba batlisisa ka loso lwa gagwe. Patlisiso e e ne ya upolola gore loso lwa ga Biko e ne e le ka ntlha ya go utlwa botlhoko mo tlhogong, mme ba ne ba retelelwa ke go itse gore ke mang o o bakileng seo.

Zille le Allister Sparks ba ne ba ithola marapo kwa *Rand Daily Mail*, morago ga gore mong wa pampiri, Anglo American ba gwetlhe gore Sparks a emise go bua ka ditshwanelo tsa tekatekano tsa pampiri eo.

### Letsholo kgatlhanong le puso ya tlhaolele
Zille o ne a amega mo letsholong la Black Sasg ka dingwaga tsa 1980. O berekile mo makgotleng a kgaolo le a lefatshe, e ne e le mothusa modulasetilo wa letsholo la End Conscription kwa Kapa Bophirima. Ka nako eo, o ne a tshwarelwa go nna mo lefelong la ditlhopha a sa tshola teseletsk, a amogela nako ya go ya kgolelegelong e e neng e seegetswe kwa thoko. Zille le monna wa gagwe morago ba ne ba ntsha lolwapa lwa bone go nna botshabelo kwa balwela ditshwanelo ka nako ya seemo sa tshoganyetso ka 1986, o ne a patelediwa ka nakwana go iphitlha le ngwaba wa bone wa mosimane o a neng a le dingwaga di le pedi.

Zille o ne tsaya karolo mo porojekeng ya Aforika Borwa  morago ga puso ya tlhaolele le komiti ya Kapa ya kagiso. Morago o ne a kgobolanya bosupi jwa komiti ya Goldstone e e neng e tlhotlhomisa maiteko a go tlhakatlhakanya Kapa Bophirima pele ga ditlhopho tsa 1994.
thumb|Helen Zille

## Tiro ya melao ya tiro
Zille o tlhamile lekgotla le le fa bogakolodi ka molao wa setshaba ka 1989, ka 1993 o ne a neelwa maemo a mookamedi wa ditlhabolo le tsa setshaba kwa University of Cape Town. Ka nako eo Zille e ne e le modulasetilo wa lekgotla le le okametseng Grove Primary School, ka 1996 o ne a etelela pele kwetlho kgatlhanong le molao wa puso o o iletsang makgotla a bookamedi dithata tsa go thapa babereki.

Zille o ne a lalediwa ke Democratic Party (e e leng Democratic Alliance gompieno) go kwala molao wa thuto kwa Kapa Bophirima. Ka ngwaga wa 1999, o ne a nna leloko la palamente ya kgaolo ya Kapa Bophirima, e le mokhanselara wa thuto.

Ka 2004, Zille o ne a nna leloko la palamente ka phathi ya DA. Mo DA o ne a tlhatloga maemo go nna mothusa modulasetilo le mmueledi wa phathi le wa thuto

## Mmatoropo

### Ditlhopho tsa 2006 tsa mmasepala le ts di diragetseng morago
[thumb|Mogwanto wa letsatsi la kgololesego ka 2011 kwa Solomon Mahlangu Freedom Square kwa [Mamelodi]]
Mo ditlhophong tsa mmasepala tsa 2006, DA e ne ya nna yone phathi e nngwefela e tona kwa Kapa ka tlhopho ya 42.0%, e le kwa pele ga African National Congress (ANC). Zille o ne a tlhophiwa mmatoropo ka ditlhopho di le lekgolo le borataro go di le lekgolo le boraro ka Mopitlo a le lesome le botlhano ngwaga wa 2006, morago ga DA e sena go amogela kemo nokeng ya diphathi tse dingwe tse dipotlana.

Puso ya ga Zille ya diphathi tse dintsi e ne ya tsaya tshwetso ya go busetsa kwa morago go thapiwa ga ga Wallace Mgoqi o e neng e le mookamedi wa toropo ya Kapa, o setlha sa gagwe sa go thapiwa se neng se atolositswe ke mmatoropo o o tswang wa ANC, Nomaindiya Mfeketo. Tshwetso ya ga Zille e ne ya dumalanwa ke kgotlatshekelo, e e neng ya atlhola gore go okediwa ga setlha sa ga Mgoqi ke mmatoropo wa pele go ne go se ka fa molaong.

Zille o ganeditswe a bo a gwetlhiwa ke ANC, Ka Lwetse 2006, mokhanselara wa kgaolo wa ANC Richard Dyantyi o ne a itsise fa a loga maano a go dirisa komiti go na le go dirisa tsamaiso ya mmatoropo/rratoropo. Go dira jaana go ne go tlaa fokotsa dithata tsa mmatoropo kgotsa rratoropo, phathi e e busang e ka se kgone go aba manno a a lesome mo komiting, ka jalo e ne e tlaa akaretsa tekatekano ya baemedi. Dyanti le Zille ba ne ba dumalana go dirisa tsamaiso e e teng ya mmatoropo kgotsa rratoropo fa ANC e ka neelwa dikomit potlana tse pedi mo dikgaolong tse di laolwang ke ANC. Ka jalo kgang e ne ya rarabololwa jalo.

### Dikgwetlho
Maikaelelo a ga Zille fa e le mmatoropo a ne a akaretsa seabe sa Cape Town mo go tshwareng metshameko ya sejana sa lefatshe sa FIFA ka 2010, ga mmogo le go agiwa ga lobala lwa metshameko lwa Kapa, lo go neng go tshwarelwa metshameko ya kgwele ya dinao e robabobedi ka 2010.

Matshwenyego magolo a ga Zille e ne e le tiriso botlhaswa ditagi kwa Kapa, bogolo jang crystal methamphetamine (tik). O ne a re go rotloediwe mafelo a go thusa go emisa ditagie madi a a tswang mo pusong go lwantsha tiriso ya ditagi, o ne a kopana le makgotla go bua ka kgang e.

Zille o ne a gana mananeo a go akaretsa mapodisi a metro mo ditirelong tsa sepodisi ka kakaretso, are go dira jalo go tlaa fokotsa dithata tsa puso ya magae mme e tlogelele ramapodisi wa nako eo Jackie Selebi taolo, o morago a neng a lebisiwa molato wa tshenyetso setshaba.

### Dikatlego

#### Bonno le go isa ditirelo kwa bathong
Le ntswa puso ya kgaolo e seng ya mo gae e neetswe maikarabelo a go fa batho matlo, Zille o ne a re maiteko  a gagwe a mmasepala a go fetola manaane a bonno le go tokafatsa ditsamaiso tsa go rurifatsa, a letla le go fa batho matlo gore go oketsege go tswa kwa diketeng tse tharo ka ngwaga go tsena di le dikete di supa ka ngwaga ka 2006 go tsena 2008 mo pusong ya gagwe e le mmatoropo.

Mo tsebeng ya setlhogo sa "ANC e rata lehuma eseng bahumanegi", e e gatisitsweng pele ga ditlhopho tsa 2009, Zille o ne supa fa go sena madi a a seegetsweng kwa thoko go tlhabolola mekhukhu mo tsamaisong ya ANC, fa ka 2007 puso ya gagwe e ne e beile madi a metsi, motlakase le kgopo leswe.

## Moeteledipele wa DA
[thumb|Zille le moeteledipele wa DA wa [Gauteng Janet Semple]]

#### Ditlhopho
Ka Mopitlo a le lesome le botlhano ngwaga wa 2007, Zille o ne ipaya ntlhopheng o o yang go tlhatlhama moeteledipele o o tswang wa DA,Tony Leon. E ne e le mmamoratwa go tswa kwa tshimologong, a na le kemo nokeng ya Kapa Bophirima, Gauteng, KwaZulu-Natal,Mpumalanga, Kapa Bokone, Free State le Kapa Botlhaba. O ne a tlhophiwa e le moeteledipele o mosha ke bontsi ka Motsheganong a le malatsi a marataro ngwaga wa 2007. O ne a supa fa a tlaa etelela pele phathi kwa ntle ga palamente, fa a tswelela ka maemo a gagwe a mmatoropo wa Kapa.

#### Mathata
thumb|Helen Zille le Patricia de Lille kwa bokopanong jwa DA ka 2010
Fa a nna moeteledipele wa DA, Zille o ne a gwetlha puso e e busang ka dikgang di le dintsi.

#### Borukutlhi
Sengwe se se neng se tshwentse Zille e ne e le go tsibogela dipalo tsa borukutlhi jwa puso tse di neng di ntshitswe ka Phukwi 2007. O ne a supa puso ka monwana are e atswa dirukutlhi ka go baya ba ba lebisitsweng melato kwa godimo mo lenaaneng la bone la bopalamente. Zille o ne a re DA e tlaa busetsa makgotlana a tshireletso ya bana a South African Narcotics Bureau le Scorpions Unit, a otlhe a phatlhaladitsweng.

Ka Phatwe 2008, Zille o ne a itsise dikakanyo tsa go oketsa palo ya mapodisi go nna dikete di le makgolo a mabedi le masome a matlhano, go thapa basekaseki ba sepodisi ba bangwe ba le dikete di le masome a mararo, go tlhabolola mananeo le tiriso ya botegeniki, le go fetola tsamaiso ya tshiamo. O ne a re lenaneo le lesha la phathi kgatlhanong le borukutlhi le tlaa akaretsa go nna teng ga letlole la batswasetlhabelo ba borukutlhi.

#### Botsogo
[thumb|Zille a gwanta kwa [Mpumalanga pele ga ditlhopho tsa 2011 tsa mmasepala]]
Zille o ne a le kgatlhanong le  molao wa go fetola seemo sa botsogo, o o neng o letla go tsaya karolo ga puso mo maphateng a botsogo a a ikemetseng. O ne a re puso e tlaa senya tsamaiso. O ne a re go na le kgonagalo ya gore puso e ka kganela dikete tsa baitseanape ba botsogo. Ene le phathi ya gagwe ya sepolotiki ba ne ba tla ka mogopolo o sele wa lenaneo la botsogo la go dira maphata a botsogo a puso gore a nne a a ikemetseng. Molawana wa botsogo o ne wa nna molao ka 2013, o letla go tlhamiwa ga ofisi e ntsha ya go obamela dieelo tsa botsogo.

#### Go ikemela ga molao
Fa a le moeteledipele wa DA, Zille o ne a botsa thata ka go ikemela ga molao mo Aforika Borwa, se se gwetlhiwa ke maitshwaro a tautona wa moatlhodi John Hlophe mo go lekeng go rotloetsa baatlhodi ba kgotlatshekelo ya molao motheo go sekamela mo lotlhakoreng lwa ga tautona Jacob Zuma. O ne a re go na le tlhaolele ya lotso le mmala mo go ba ba mo molaong, ebile a kgala seo ka mafoko.

#### Ngangisano ya sepolotiki
Ka Seetebosigo 2008, o ne a gwetlha tautona wa ANC le ntlhopheng wa 2009 wa botautona, Jacob Zuma go ngangisana phatlhalatsa ka dikgang tsa boremelelo di le lesome di tshwana le tumalano ya dibetsa, go phatlaladiwa ga lekgotla la Scorpions, seemo sa kwa Zimbabwe, HIV/AIDS le molao wa pereko. Zuma o ne a gana go tsenelela.

#### Letsholo kgatlhanong le tiriso botlhaswa ya ditagi le nnotagi
Maloko a robabobedi a setlhopha se se neng se bidiwa People's Anti Drug and Liquor Action Committee (PADLAC) se ne sa tshwarwa ka Lwetse 2007 kwa ntle ga ofisi ya mapodisi ya Mitchell's plain. Zille o ne a tshwarwa fa a etetse ofisi eo go tlhotlhomisa. Setlhopha seo se ne se anamisa dipampitshana mo letsholong kgatlhanong le tiriso botlhaswa ya nnotagi le ditagi kwa Kapa. Mapodisi a ne a re o eme nokeng ditlhopha tsa ditlhola tse di kgatlhanong le tiriso ditagi. O ne a iponagatsa fa pele ga ga mmakasetarata beke eo go bo a fapaane le molao wa go kgobokana. Zille o ne a solofetswe go sekisa tona wa sepodisi go mo tshwara e se ka fa tsamaisong. Zille o ne a ya kgotlatshekelong ya mmakaseteraka le batho ba bangwe ba le lesome ba ba neng ba tshwerwe le ene.

Ka Lwetse a le malatsi a le masome mararo ngwaga wa 2007, go ne ga begiwa fa metswedi ya botlhale, ba ba neng ba sa itumelela leano la ANC la go phutlhamisa makgotla a puso go direla ANC, ba ne ba neetse Zille mafoko a gore makgotla a a nang le dibetsa a tlhasetse PADLAC ka maikaelelo a go bolaya moeteledipele wa kganetso. Ka Phalane 2007, Zille o ne a seka a bonwa molato melatong yotlhe e e neng e tsisitswe fa pele ga ga mmakaseterata ka go ne gotwe tsheko kgatlhanong le ene le basekisiwa ba bangwe ba robabongwe, ga e ka ke ya atlega. Zille o ne a boelela maikaelelo a gagwe a go sekisa sepodisi sa Kapa Bophirima go mo tshwara e se ka fa tsamaisong.

Ka Mopitlo 2008, Helen Zille o ne a isa letsholo la gagwe la go nna kgatlhanong le ditagi kwa Johannesburg, a eteletse pele mogwanto. Ba ba neng ba gwanta ba ne ba apere dikipa tsa DA, tse di kwadilweng molaetsa wa ganang ditagi lo boloke matshelo a bana ba rona.

Ga go a tlhatswega gore a ditiro tsa ga Zille di nnile le seabe sepe mo mathateng a borukutlhi le tiriso botlhaswa ya ditagi kwa Kapa Bophirima. Dipalo tse disha tsa borukutlhi di ne di supa fa Kapa Bophirima e itemogetse 34% ya borukutlhi jo bo amanang le ditagi kwa Aforika Borwa.

### United Nations
Ka Moranang 2008, Zille o ne a kopiwa go buisa lekgotla la United Nations kwa toropokgolo New York ka palobatho le tlhabololo, a dirisa kitso ya gagwe le tse a di ithutileng fa a le mmatoropo wa Kapa.

Zille ke moema nokeng wa letsholo la go tlhamiwa ga United Nations Parliamentary Assembly, lekgotla le le lwelang go tlhabololwa ga puso ya batho ka batho ga United Nations; o dumela gore go botlhokwa ka go tlaa netefatsa gore banni ba mo gae ba mafatshe otlhe ba ikutlwa ba amana le UN le mananeo a yone.

### Seetsele ya mmatoropo sa mafatshefatshe
Zille e ne e le mofenyi wa seetsele sa 2008 sa mafatshefatshe sa mmatoropo ka Phalane 2008, go tswa mo go bo mmatoropo le boratoropo ba le makgolo a ferabobedi le masome a mabedi a bommatoropo ba ba neng ba tlhophilwe.  ANC e ne ya dirisa bontsi jwa yone mo palamenteng go kganela tshutiso ya go lemoga katlego ya ga Zille ga DA, mo go fenyeng seetsele seo.

### Go ithola marapo e le moeteledipele wa phathi
Ka Moranang 2015, Zille o ne a itsise fa a tlaa seke a emele ditlhopho gape e le moeteledipele wa phathi.

## Moeteledipele wa Kapa Bophirima

### Ditlhopho tsa 2009
thumb|Zille a bua ka 2010
Ditlhopho tsa lefatshe tsa 2009 di ne tsa fa Zille sebaka sa gagwe sa ntlha sa go phadisana e le moeteledipele wa DA. O ne a tlhophilwe e le ntlhopheng wa moeteledipele wa Kapa Bophirima, phathi ya gagwe ya atlega ka go fenya 51.46% ya tlhopho ya kgaolo eo. Zille o ne a tlhomamisiwa e le moeteledipele, a tlhatlhamiwa ke Dan Plato mo maemong a mmatoropo. DA e ne ya itshwarelela mo go nneng phathi ya kganetso ya semmuso, e fenya 16.66% ya tlhopho, e oketsa manno a yone mo palamenteng go nna masome a robabobedi.

### Kgotlhang le Jacob Zuma
thumb|Zille kwa pegong ya seemo sa lefatshe ka 2011
Ka Motsheganong 2009, morago ga go tlhophiwa e le moeteledipele, Zille o ne a kwalela pampiri ya dikgang ya *Argus* lokwalo lo lo neng lwa kopiwa ka phoso ke mmueledi wa gagwe go lo romela kwa pampiring ya *Sowetan*. Fa a tsibogela go kgalwa ke ditlhopha tse di lwelang bong le ANC ka matona a gagwe a e leng borre fela,Zille o ne a kwala mo lokwalong loo gore ANC ga ise ke e etelelwe pele ke mosadi, le gore baeteledipele ba yone ba dira dikai tse di sa nnang sentle mo dikganngnyeng tsa bong. O ne a inola mafoko a ga tautona Jacob Zuma a a gobelelang bong, a mo supa ka monwana a re ga a rate basadi ebile a mo kgalela go baya basadi ba gagwe mo kotsing ya go tsenwa ke mogare wa HIV ka go tlhakanela dikobo le mme o o nang le mogare oo. Zuma, o o nyetseng lefufa, o ne a dumalane mo tshekong ya gagwe ya tiriso dikgoka mo tlhakanelong dikobo gore o ne a itse gore mosadi o a neng a tlhakakanetse dikobo le ene o na le mogare wa HIV.
[thumb|Neelano semmuso ya maduo a patlisiso ya komiti ya [Khayelitsha, a neelwa moeteledipele wa Kapa Bophirima Hellen Zille]]
Go kgala ditiro tsa ga Zuma ga ga Zille go ne ga dirisiwa ke pampiri ya *Sowetan* e le polelo e e kwa pele ga pampiri ka setlhogo sa "Zuma, kotsi ya AIDS". Pampiri e, e ne ya supa fa Zille a ne a dira tlhaselo e e gakgamatsang mo go Zuma. Se se ne sa dira gore Zille a tlhaselwe ke ANC le bapati ba yone. Lekgotla la banana la ANC le ne la re Zille o na le tlhaolele ya lotso le mmala, le gore matona a gagwe a borre fela ke baratani ba gagwe. Se ka se ne se sena bosupi, se ne sa šhakgatsa DA, e e neng ya buisana le babueledi ba molao go kwadisa tsheko. Lekgotla la Umkhonto we Sizwe la sesole le ne la gatelela se se builweng ke lekgotla la banana, la bo la tsibosa gore le tlaa simolodisa lenaneo la sepolotiki le le supang ka Kapa Bophirima a sa laolesege. ANC le yone e ne ya kgala Zille, mme ya ikgogela morago mo ditshwaelong tsa lekgotla la yone la banana, e supa fa seo e le matlhabisa ditlhong. Fa a tsiboga, Zille o ne a re kgotlhang eo e supa maemo a Aforika Borwa mo dikganngyeng tsa bong.

### Go lwela lefatshe
Ka Motsheganong 2009, Zille o ne a supa ANC ka monwana a re e utswa dilwana tsa lefatshe. O ne a bua ka go isa lefatshe la di heketara di le sekete tsa lefatshe la kgaolo kwa Kapa Bophirima go nna la lekgotla la puso. Phetolo e e ne ya bewa monwana ke moeteledipele wa pele Lynne Brown ka Moranang a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2009, letsatsi pele ga ditlhopho tsa lefatshe. Zille o ne a re tumalano e, e dirilwe mo sephiring, go na le mabaka a a sa itsagaleng. ANC e ne ya fetola ka gore tumalano eo e ne e beilwe fa pele ga palamente makgetho a le mantsi mo dingwageng ebile ga go na sepe se se belaetsang ka yone. Morago Zille o ne a re o tlaa gwetlha go sekasekiwa gape ga tumalano eo, le go e phatlalatsa, mme a bitse bokopano jwa puso, mme kgang e e ne ya rarabololwa ka Firikgong 2010, fa tona wa ANC wa bonno, Tokyo Sexwale, a dumalana go busetsa lefatshe leo kwa kgaolong pele ga kgang e isiwa kgotlatshekelong.

### Ditlhopho tsa 2014 le go tlhophiwa gape.
[thumb|Setshwantsho sa Democratic Alliance sa ga [Patricia de Lille, Helen Zille le Lindiwe Mazibuko ka 2011]]
Pele ga ditlhopho tsa 2014, ka 2013, Thembu King Dalindyebo o ne a nna leloko la DA fa a sekela melato e mentsi, selo se se neng se bonwa ke bangwe e le tseka ya go utswa batlhophi ga DA. Fa a botsisiwa ka boloko,Zille o ne a re ga go na maloko a mangwe a a tshwanetseng go sekisiwa, le gore molaomotheo wa DA o tlhoka gore boloko jwa ga Dalindyebo bo emisiwe fa ikuelo ya gagwe e ka retela. Ka Phalane 2015, boloko jwa ga Dalindyebo bo ne jwa emisiwa.

Morago ga ditlhopho tsa 2014, DA e ne ya fenya 59.38%ya tlhopho le manno a le masome mabedi le borataro kwa Kapa Bophirima, koketsego ya 3.25%. Ka fa tlase ga boeteledipele jwa gagwe, phathi e ne ya fenya manno a le masome a robabobedi le borobabongwe kwa palamenteng le 22.23% ya tlhopho ya lefatshe lotlhe. Zille o ne a tlhomamisiwa mo setlheng sa bobedi ka Motsheganong a le masome mabedi le borataro ka ditalama di le masome mabedi le borataro go tswa mo go di le masome a mane le bobedi, o a neng a eme kgatlhanong le ene e le Marius Fransman wa ANC.

### Motlhatlhami wa gagwe e le moeteledipele
Ka Lwetse 2018,Democratic Alliance e ne ya itsise fa e tlhophile Alan Winde go nna ntlhopheng wa moeteledipele wa Kapa Bophirima wa phathi eo mo ditlhophong tsa lefatshe tsa 2019. Bo ntlhopheng ba bangwe ba ba neng ba emetse maemo ao e ne e le Fazloodien Abrahams, Bonginkosi Madikizela, David Maynier, Kelly Baloyi, Jacobus MacFarlane le Michael Mack. Zille o ne a kganetswe go phadisanela setlha sa boraro sa boeteledipele ka molaomotheo wa Aforika Borwa ga o letle gore moeteledipele o ka bereka ditlha di feta bobedi di tlhomagane. Morago ga ditlhopho tsa Motsheganong 2019, Democratic Alliance e ne ya tswelela e ntse e na le palo e ntsi kwa palamenteng ya kgaolo ya Kapa Bophirima. Zille o dule mo maemong ao ka Motsheganong a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2019.

## Tiro ya gagwe morago

### Go nna leloko la IRR
thumb|Bokopano jwa bobega dikgang go itsisiwe Hellen Zille e le modulasetilo o mosha wa khansele
Morago ga go tlogela tiro ya boeteledipele ka Motsheganong 2019, go ne ga bolelwa ka Phukwi 2019, gore o berekela South African Institute of Race Relations (SAIRR) e le mosekaseki wa melao. SAIRR e ne ya bua jaana ka nako ya kitsiso eo: go bereka mmogo ga ga Ms Zille le IRR go tsisa mantswe a mabedi a a kwa godimo a ba ba batlang phetogo mo Aforika Borwa. Lekgotla leo le be la gatisa kgaolo e e manganga ma Lwetse 2019,e re Maimane a kobiwe jaaka moeteledipele wa DA, a tlhatlhamiwe ke Alan Winde. Matona a DA a ne a emela kgakala le mafoko a, le ntse Zille ene a ne a dumalana le one. O ne a seegela kwa thoko tiro ya gagwe kwa IRR ka Phalane 2019.

### '''''Tee le Helen'''''
Zille o ne a tlhama sekhutlwana sa gagwe sa dipuisano se se bidiwang tee le Helen, ka Phatwe 2019 ka maikaelelo a go buisana le batho ba ba sa dumalaneng le maikutlo a gagwe ka tsa sepolotiki. Sekhutlwana se se gasiwa mo Youtube, iTunes le Spotify. Moeng wa ntlha mo sekhutlwaneng seo e ne e le mokwaledi wa pele wa Business Day Peter Bruce. Ba bangwe ba ba kileng ba nna baeng mo sekhutlwaneng seo ba akaretsa Ferial Haffajee, Max du Preez le Adam Habib. Zille o ne a leka go batla moeteledipele wa EFF Julius Malema, mme o ne a gana taletso.

### Modulasetilo wa khansele
Zille o ne a tlhophilwe go nna modukasetilo wa khansele wa DA ka Phalane 2019 morago ga go ithola marapo ga ga James Selfe. Maemo ao a tshwana le a mokwaledi-mogolo mo moalong wa phathi. Zille o ne a itsise ka go ema ga gagwe morago ga go tlhalosa phathi are e mo dipharagobeng ebile e mo bothateng jwa sepolotiki morago ga kwelo tlase ya ntlha ya ditlhopho mo ditsong tsa phathi. O ne a tlhophiwa gape mo maemong ao ka Moranang 2023.

### Letsholo la go emela maemo a mmatoropo wa Johannesburg ka 2025
Ka Seetebosigo 2025, Zille o ne a itsise fa a akanya go emela maemo a mmatoropo wa Johannesburg. O ne a re o tlaa tsaya tshwetso pele ga Seetebosigo a le lesome le botlhano ngwaga wa 2025, letsatsi le e neng e le lone le le beilweng gore bontlhopheng ba bo ba setse ba ikwadisitse.

Democratic Alliance, e Zille e leng modulasetilo wa khansele ka yone, e tshegeditse maemo a mmatoropo wa Joburg gabedi; ka Firikgong 2023, morago ga Mpho Phalatse sena go nna mo maemong ao ngwaga o le mongwe. Makhanselara a DA a loga maano a go lwela maemo ao.

Zille o supile go tlhoka go itumelela ka fa toropokgolo Johannesburg e ntseng e tsamaisiwa ka teng mo dingwageng tse di sa tswang go feta, are go tlaa tsaya dingwaga di feta botlhano go fetola toropo. O ne a re Johannesburg e ko morago ka dikago tsa dibilione di le makgolo a mabedi, le madi a dibilione di le masome a robabobedi le borataro. O ne a re babereki ba toropokgolo eo ba oketsegile ka 86% fa e sale ka 2010. O ne a re o ka kgona tiro eo, ebile o ka nna mmatoropo wa tlhwatlhwa wa Johannesburg ka a na le maitemogelo a nako ya fa a le mmatoropo wa Kapa, a fetola toropo eo ka nako ya fa go phutlhama ga toropo go ne go ngosela ka 2006, ga mmogo le maitemogelo a gagwe fa e le moeteledipele wa kgaolo ya Kapa Bophirima.

Toropo ya Kapa e amogetse dikakgolo tse dintsi go bo e na le tsamaiso e e itshetletseng, mme puso ya yone e itemogetse go supiwa ka monwana gote e busiwa ke batho basweu fela. Mosekaseki mogolo wa Aforika Borwa o rile ke yone e e gaisang mo go tsamaisiweng sentle mo lefatsheng leo dingwaga di le tharo di tlhomagana, ka 2025. Palo e ntsi ya go ngongorega ka tlhaolele ya lotso le mmala mo dikgaolo tsotlhe kwa Aforika Borwa, e tswa kwa Kapa Bophirima. Ba ba kgatlhanong ba re tsamaiso ya Kapa e itebagantse thata le batho basweu, mme e itlhokomolositse batho bantsho.

Zille o ne a re fa a le mmatoropo o tlaa itebaganya le netefatsa go itshetlela ga itsholelo le madi a Joburg, le go busetsa ditirelo tsa setshaba mo maemong a a siameng, le dikitso tsa khansele ya Johannesburg, le go thapa batho mo maemong a tlhwatlhwa, ke tsone boremelelo jwa go tlhabolola Joburg.

O ne a tswelela ka gore go baakanya Johannesburg go tlaa tlhoka gore setshaba sotlhe se tseye karolo, le gore batho ke bapati ba botlhokwa mo tsamaisong eo. Tsholofelo ya gagwe ke gore banni ba toropo ba tlaa tswelela ba nna mo go yone go thusa go e baakanya, le gore ba ba fudugetseng kwa moseja le bone ba tlaa boela gae go dira jalo.

## Manganga

### Dipelaelo tsa tlhaolele ya lotso le mmala
Ka Motsheganong 2019, Zille o ne a kopiwa go ikopa maitshwarelo ka tshwaelo e mo go yone a neng a re go nna mo tshiamelong ga batho bantsho go tewa go utswa le go tlhophiwa gape. Zille o ne a kwala jaana mo maranyaneng a twitter: "Go a makatsa. Batho ba ka taboga letsatsi lotlhe ba akaretsa ka lotso la palo potlana fela mo lefatsheng ka go seegela kwa thoko batho basweu, mme fa o ba utlwisa se ba se dirileng, loapi lo a wa. Ga ke tle go nna maphata mabedi". Zille o ne a tswelela ka gore o tlhabisiwa ditlhong ke go akaretsa gaa Aforika Borwa fa ba bua la batho basweu. O ne a re bosweu ke lefoko la morogano le le dirisiwang go kgapela kwa thoko.

Zille o ne a kgaletswe go bitsa seopedi Simphiwe Dana motho montsho o o atlegileng.

### Ditshwaelo tsa 2008 tsa kilo ya batswakwa.
Phathi ya DA le mmatoropo wa yone wa nako eo Helen Zille ba ne ba amogela kgalo ka tsibogo ya bone ya ditlhaselo tsa batswakwa ka 2008 kwa Kapa. Tona wa madi, Trevor Manuel o ne a supa Zille ka monwana go bo a butswela molelo ka go bua kgatlhanong le tiriso ditagi ya batswakwa fa a etetse kwa Mitchell's Plain. Zille o ne a fetola ka gore ga a inolwa sentle, a gwetlha Manuel go bala mafoko a gagwe mo dipampiring tsa dikgang. Zille gape o supile ANC ka monwana a re e dirile ngwao ya go ikaega ka puso, e e tlhaelang go tlhabologa ga itsholelo mo go bakang letlhoo la batswakwa.

### Go diriwa molato ga go anamisa mogare wa HIV ka bomo mo bapating ba le bantsi
Fa a buisa bokopano jwa botsogo jo bo neng bo tshwerwe ke lephata la botsogo kwa Kapa Bophirima,Zille o ne a re banna ba ba itseng gore ba na le mogare wa HIV, mme ba gana go dirisa sekausu gape ba na le bapati ba bantsi, ba tshwanetse go atlholelwa go leka go bolaya motho, le go fetola go itebaganya le kalafi ya malwetsi a a kgonang go thibelwa go itebaganngwe le a a sa kgoneng go thibelwa. Balweladitshwanelo bangwe ba AIDS ba ne ba tsibosa ka tshwaelo eo ba re e botlhaswa ebile e latlha batho. Gareng ga ba ba neng ba kgala maemo a ga Zille e ne e le moithuti wa molaomotheo Pierre de Vos le molweladitshwanelo wa AIDS le mookamedi wa Section 27,Mark Heywood.

### Batshabi go tswa kwa Kapa Botlhaba
Ka 2012, Zille o ne a nna mo mangangeng morago ga gore a kwale mo maranyaneng a tweeter are: "Fa thuto ya Kapa Botlhaba e phutlhame, Kapa Bophirima o agile dikolo di le masome a mararo - tse di masome mabedi le bobedi di le disha, di robabobedi di beeletsa tse nne tsa batshabi ba Kapa Botlhaba. Dikolo di le masome mabedi le borataro di santse di tla."

Mafoko a gagwe a ne sala morago mogwanto kwa Grabouw ka go tlala ga sekolo sengwe mo gae. ANC e ne ya re go bitsa baithuti ba Kapa Botlhaba ba ba tletseng kwa dikolong tsa Kapa Bophirima batshabi, ga se setho.

Zille morago o ne a ikopa maitshwarelo a re o ikotlhaela mafoko ao. A ikotlhaya ka mafoko a gagwe a me a sa ree jalo. O ne a re se a neng a leka go se supa ke se tona wa thuto go tswa kwa moding Angie Motshekga a se bitsang polelo e e tshosang mo thutong kwa Kapa Botlhaba.

### Kopano e e retetseng le Agang
Jaaka moeteledipele wa DA,Zille o ne a okametse maiteko a a retetseng a go kopana le phathi ya kganetso ya Agang, e ka nako eo e neng e eteletswe pele ke Mamphela Ramphele. Morago ga go itsise ka kopano eo, le Zille a sena go atla Ramphele mo go tumileng kwa bokopanong jwa metswedi ya dikgang, bokopabong bo ne jwa phutlhama morago ga malatsi a matlhano fa DA e ne e sa kgone go dumalana la go ya pele le Agang: o ne a batla go tswelela e le moeteledipele wa Agang fa a ntse a emetse botautona jwa DA, mme Zille o ne a mmolelela gore seo ga se ka fa molaong. ANC e ne ya re diphathi tse di tswang kwa ntle di ntshetsa kopano eo madi.

### Manganga a bokolone go tswa mo loetong lwa Singapore le Japan
Ka Mopitlo 2017, morago ga loeto lwa Singapore le Japan lo lo lopileng dikete di le makgolo a marataro batho ba le batlhano,Zille o ne a tshwaela mo maranyaneng a twitter are "ba ba reng boswa jwa bokolone ke jo bo sa siamang fela, akanyang ka molao wa rona o o ikemetseng, ditsela, metsi jalo jalo". Tshakgalo e e neng ya dala morago e ne ya baka dikgalemo mo phathing. Zille o ne a sekasekelwa ditshwaelo tsa gagwe ka boswa jwa bokolone ke komiti ya ditshwanelo tsa setho go bo go na le kgonagalo ya gore o  tlodile tlotla ya setho.

#### Go kgalwa le kgalemo
Morago ga gore go te o sireletsa bokolone, Zille o ne a re mafoko a gagwe ga a tlhaloganngwa, mme gape a ikopa maitshwarelo ka mafoko a a neng a a kwadile mo twitter a a ka tswang a utlwetse ekete a mo lotlhakoreng lwa bokolone. A ne a sa nna jalo.

Mo go ba baneng ba sa dumalane le ene ke maloko a mangwe a DA, a tshwana le Mbali Ntuli, o a neng a re bokolone ga bo a siama fela botlhe, o le ene a kileng a kgalemelelwa ka 2017, go rata tshwaelo mo Facebook ka Morule 2016 e e neng e re Zille o tlhaola batho ka lotso le mmala; Phumzile van Damme, o a neng a re ga go na sepe ka bokolone se go ka tweng se siame kgotsa se siametse ma Aforika; le moeteledipele wa phathi Mmusi Maimane, o a neng a re bokolone, jaaka puso ya tlhaolele, e ne e le tsamaiso ya kgatelelo. Ga e ka ke jwa nna le mabaka, mme gape morago are Zille ga a na tlhaolele le gore o lole kgatlhanong le kgatelelo. Mopalamente wa DA Ghaleb Cachalia o ne a le mo lotlhakoreng lwa ga Zille are o ne a na le dikakanyo tse di siameng. O ne a dumalana le ene gore bokolone ga se gore ga bo a siama botlhe, are bontsi jwa bo ramatlhale ba akaretsa Chinua Achebe, Ali Mazrui, Godfrey Mwakikagile le Manmohan Singh, ba buile mafoko a a tshwanang.

Diphathi tsa ANC le Economic Freedom Fighters tsotlhe di ne tsa re Zille a ntshiwe mo maemong a gagwe jaaka moeteledipele wa Kapa Bophirima.

Ka ntlha ya ditshwaelo tsa gagwe mo maranyaneng, Zille o ne a isiwa komiting ya DA ya molao, go kgalemelelwa go diga serodumo sa phathi le go e senya leina. Morago ga dikgang tseo,Zille o ne a tswelela ka gore le Nelson Mandela o ne a dumela se se tshwanang le sa gagwe ka bokolone. Go tswelela a itshwarelela ka ditshwaelo tsa gagwe go ne ga baka kgotlhang mo teng ga makgotla a Democratic Alliance, ebile go bonwa e le go nyatsa moeteledipele Maimane. Maimane o ne a re melato ya ga Zille ga se ya twitter fela, e akaretsa metseletsele ya ditshwaelo tse di rurifaditseng le go oketsa se tshwaelo ya ntlha e neng e se bua. Mekwalo ya gagwe e e tsileng morago, e mo go yone a neng a itsetsepela ka mafoko a gagwe, e ne ya senya botsalano le Maimane le go gaisa.

### Ditlhwatlhwa
Ka Moranang 2017, Zille o ne a kgalelwa loeto lwa gagwe lwa Singapore, lo lo neng lo bonwa lo turile ka tlhwatlhwa ya sedikadike sa diranta. Go ya ka mmueledi wa ga Zille, dikete di le makgolo a marataro, masome a mararo le borataro e ne e le ditlhwatlhwa tsa mosepele, dikete di le makgolo a matlhano e ne e le tsa dikgwebo. Go ya ka mmueledi, loeto loo, lo lo neng lo akaretsa loeto go ya Japan, lo ne lo ikaeletswe go nonotsha dipeeletso tsa Asia mo dijong tsa halaal, le go rotloetsa bojanala jwa Kapa Bophirima kwa kgaolong eo. Zille o ne a re o ne a ile a sena mothusi go leka go fokotsa madi a loeto.

### Ditshwaelo tsa twitter tsa puso ya tlhaolele
Ka Seetebosigo a ya fifing ngwaga wa 2020, Zille o ne a tshwaela mo twitter are "go na le melao e mentsi ya tlhaolele ya lotso le mmala gompieno go gaisa ka nako ya puso ya tlhaolele". O ne a kwala gape are fa e ne e se ka tautona wa pele F.W de Klerk go tsaya tshwetso ya go phatlalatsa puso ya tlhaolele, ANC e ka bo e ntse e le mo dipharagobeng tsa dikampa tsa yone tsa kgololesego le go lwantshana ka ANC e ne e sena kgotlhang epe ya dibetsa e e ka buang ka yone. John Steenhuisen, moeteledipele wa nakwana wa DA ka nako eo, o ne a intsha mo ditshwaelong tsa ga Zille, komiti ya DA ya molao e ne ya simolola tlhotlhomiso ya ditshwaelo tsa gagwe.

Dr Duncan Du Bois, moitseanape wa ditso le mosekaseki wa sepolotiki, o ne a ema nokeng mafoko a ga Zille. O ne a re, go ya ka tshekatsheko ya ga James Myburgh, puso ya tlhaolele e fetisitse melao e le masome matlhano le borobabongwe ya lotso le mmala mo dingwageng di le masome a supa, fa puso ya morago ga tlhaolele e fetisitse melao e le masome a robabongwe mo dingwageng di le masome a mabedi le botlhano. Mosekaseki wa sepolotiki James Myburgh o ne a re ditshwaelo tsa ga Hellen Zille di ka tswa di oketsa mme ga di phoso. Tshekatsheko ya ga Myburgh le fa go ntse jalo e ne e akaretsa melao ya morago ga puso ya tlhaolele e e neng e pateletsa go nna le kemedi ya ditso le mebala yotlhe mo makgotleng, mme e sa akaretsa melao ya nako ya puso ya tlhaolele e e neng e itebagantse le Bantustans.

### Magatwe a go thapa ka losika
Fa Zille e le moeteledipele, mopalamente Cameron Dugmore o ne a mo supa ka monwana are o thapa babereki ka losika, a re o dirisitse dithata tsa gagwe jaaka moeteledipele go lwela gore lephata la thuto le fe ngwana wa gagwe wa mosimane Paul Maree didirisiwa tse di rekilweng ka madi a lefatshe go lekeletsa maranyane a gagwe. Dugmore o ne a re morwae o ne a neetswe ditablets, a le mo letsholong la go tlhama kgwebo ya gagwe e e ikemetseng, le gore dikgwebo tse dingwe di ne di seegetswe kwa thoko mo tsamaisong eo. Dugmore o ne a isa kgang e kwa ofising ya mosireletsi go sekasekiwa a kopa ofisi ya peo molao ya Kapa Bophirima go sekaseka moetelepele go bo a tlodile melao.

## Botshelo jwa gagwe
Zille o ne a nyetswe ke Professor Johann Maree ka 1982, ba na le bana ba basimane ba le babedi. Ke leloko la kereke ya Rondebosch United kwa Cape Town.

## Dikgatiso

* Zille, Helen (Phalane 2016). *Not Without a Fight.* Penguin Books. ISBN 9781776090426
* Zille, Helen (Moranang 2021). *#StayWoke: Go Broke:Why South Africa won't survive America's culture wars (and what you can do about it)*. E gatisitswe ka bo esi. ISBN 9798727953457

## Metswedi