open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Motswako

Leina la mofuta ono le tswa mo Setswaneng se se rayang "go tlhakanya", "go kopantsha" kgotsa "go tlhakanya" mme lefoko le le kaya go tlhakanya Seesimane le Setswana kgotsa dipuo tse dingwe tsa selegae go dira motswako. 

Dikarolo tsa mmino wa motswako ka tlwaelo di akaretsa go tsamaisiwa ga mmino wa repe ka tsela e e boreledi le fa go ntse jalo e le o o ritibetseng, go na le morethetho o o tlhomameng, ka dinako tse dingwe o dirisa morethetho wa nne-mo-fatshe mme o tsenyeletsa morethetho wa Afro-centric o o tlhotlhelediwang ke mmino wa reggae kgotsa morethetho wa moropa le bass. Dilo tse dinnye tsa eleketeroniki di thusa go dira gore mmino wa repe o nne o ntse o le teng. Mo dikgatong tsa yone tsa ntlha, motswako o ne o dirisa mafoko a repe segolobogolo ka Setswana mmogo le puo ya Se-Amerika. Mo godimo ga moo, go ne ga tsenngwa dipuo tse dingwe tsa Afrika Borwa jaaka IsiZulu, IsiXhosa le Se-Afrikaans. Ditema tsa mafoko di farologana go tswa mo puong e e buiwang e e dirwang kwa ntle ga go tsamaisana le puo ya selegae ya sepolotiki kgotsa ya ikonomi, setso sa diritibatsi, kutlwano, boikgogomoso mo setsong sa selegae, lorato, go tseelwa kwa godimo ga basadi, go batla khumo, dikeletso le go keteka.

## Ditshupiso
Khomišene ya Madlanga

**Khomišene ya Boatlhodi ya Dipatlisiso ka Bosenyi, Tsenelelo mo Dipolotiking, le Bonweenwee mo Tsamaisong ya Bosiamisi jwa Bosenyi**, e e itsiweng botoka jaaka **Khomišene ya Madlanga**, ke patlisiso ya phatlalatsa e e itsisitsweng ka Phukwi 2025 ke Moporesitente Cyril Ramaphosa go batlisisa ditatofatso tse di dirilweng ke Khomišenekakaretso ya sepodisi sa porofense ya KwaZulu-Natal lefotenente-kakaretso Nhlanhla Mkhwanazi tsa  tirisanommogo le bonweenwee magareng ga boradipolotiki, mapodisi a magolo, basekisi, badiri ba matlhale le dikarolo tsa boatlhodi, mo Aforikaborwa .   

## Dithulaganyo le Ditshenolo tsa Botlhokwa tsa Botlhokwa (Lwetse – Diphalane 2025)

Ditheetso tsa setšhaba, tse di neng tsa simolola mo bogareng jwa Lwetse 2025, di ne tsa simolola go senola ka bonako dikonturu tsa go tsenelela ga sepolotiki go go neng go twe di ne di le teng le go tsenelela ga bosenyi jo bo rulagantsweng.
Setso

**Setso** ( /ˈ k ʌ l tʃ ər / KUL -chər ) ke kgopolo e e akaretsang maitsholo a loago, ditheo, le ditlwaelo tse di fitlhelwang mo meraheng ya batho, mmogo le kitso, ditumelo, botsweretshi, melao, meetlo, mekgwa , bokgoni jwa motho ka bongwe, le .  Setso gantsi se simolola kgotsa se amagana le kgaolo kgotsa lehelo le le rileng.

Batho ba bona setso ka dithulaganyo tsa go ithuta tsa go ikitsisi setso le go tlhokomedisisa setso, se se bontshiwang ke pharologano ya ditso go ralala merahe . ikitsiso ya setso e rulaganya boitshwaro jo bo amogelesegang mo setšhabeng; e dira jaaka kaelo ya boitshwaro, moaparo, puo le boitshwaro mo seemong, se se dirang jaaka sekai sa ditsholofelo mo setlhopheng sa loago. Go amogela fela monoketlo mo setlhopheng sa loago go ka tlisa dikotsi, fela jaaka mohuta o le mongwe o ka swaba fa o lebane le phetogo ya tikologo, ka ntlha ya go tlhoka dikarabo tse di dirang mo phetogong.  Ka jalo mo setsong sa sesole, bopelokgale bo balelwa jaaka boitshwaro jo bo tlwaelesegileng jwa motho ka bongwe, mme tiro, tlotlo, le botshepegi mo setlhopheng sa loago di balelwa jaaka mekgwa e e siameng kgotsa dikarabo tse di dirang mo tsweledisong ya kgotlhang . Mo bodumeding, dinonofo tse di tshwanang di ka supiwa mo setlhopheng sa loago.

## Ditshupiso
Pharologano ya metseselegae

Pharologano ya metseselegae e kaya go nna teng ga batho ba ba farologaneng mo lefelong le le nang le kitlano e nnye kwa ntle ga toropo. Le fa lereo "magaeng" le amana le bokao, ka kakaretso le kaya kitlano e e kwa tlase ya baagi, ikonomi e e ikaegileng ka lefatshe (bogolosegolo mo temothuong), le boitshupo jo bo tlhaolegileng jwa kgaolo. Babatlisisi bangwe ba tlhalositse bolegae jaaka selo se se leng teng e bile se tswelela go gola ka iketlo.  Pegelo nngwe e fopholetsa gore ka 2020, diperesente di le 43.85 tsa baagi ba lefatshe ba ne ba nna kwa metseselegaeng.  Le fa go ntse jalo, lekgotla la Ditšhaba Tse di Kopaneng le fopholetsa gore palo eno e tla ngotlega mo dingwageng tse di tlang; le akanya gore diperesente di le 68 tsa baagi ba lefatshe ba tla nna kwa ditoropong ka 2050.  Mafelo a magae a ka tlhoka pharologano ya baagi mo dilwaneng di tshwana le bodumedi, morafe, lotso, kgatlhegelo ya thobalano go ya ka bong, boitshupo jwa bong, boitekanelo jwa tlhaloganyo, maemo a loago le ikonomi, bokgoni jwa mmele, kgotsa ditshupo tse dingwe tse di botlhokwa mo loagong.

Pharologano mo karolong ya metseselegae e farologana le pharologano ya metsesetoropo ka gore dipalopalo tse di sa emelwang sentle tsa boitshupo tse di kwadilweng fa godimo gantsi di dinnye ka dipalo go na le tse di ka fitlhelwang kwa ditoropong. Le fa go ntse jalo, babatlisisi bangwe ba tshitshintse gore diphetogo tse di supang pharologano magareng ga mefutafuta ya ditoropo le ya metseselegae, go ya ka popego ya merafe ya baagi, ga e ise e tlhaloganyesege sentle.  Bogolo jo bonnye jwa baagi ba le bantsi ba kwa magaeng bo santse bo kaya gore bontsi jwa ditlhopha tse di na le go sa bonale kgotsa go sa lemogiwe, gantsi go tila go gogela matlho mo go tsona jaaka go itshireletsa mo go ganweng ke bontsi. Ka sekai, le fa mo e ka nnang 20% ​​ya baagi ba metseselegae ya United States e se basweu, mme karolo e e tshwanang ya batho ba LGBTQ+ ba setšhaba le bone ba nna kwa metseselegaeng, gantsi metseselegae e tshwantshiwa e le batho ba bong jo bo sa tshwaneng gotlhelele le basweu.  Go tlhoka go bonala gono go ka feletsa ka tlhaelo ya didirisiwa tsa baagi ba ba kgaphetsweng kwa thoko kwa metseselegaeng, dipholisi tse di sa lekanang tse di palelwang ke go tsaya tsia maitemogelo a baagi ba ba sa emelwang sentle, le go sa tlhaloganyeng ka kakaretso baagi ba metseselegae.

## Metswedi
Gaolape Mokokwe

**Gaolape Mokokwe** (o tshotswe ka Lwetse 24 1984) ke motshameki wa kirikete wa Botswana.O tshamekile mo kgaisanong ya 2015 ya Liki ya Lefatshe ya Kirikete ya ICC ya Karolo ya Borataro.

## Tse di kwa ntle

* Gaolape Mokokwe kwa ESPNcricinfo

## Metswedi
Ian Kirby

**Ian Kirby** (o tshotswe ka 1945) ke tautona wa pele wa kgotlatshekelo ya boikuelo ya Botswana e bile e kile ya bo e le Mmueledi Mogolo wa Botswana.

## Metswedi
Denzil Sequeira

**Denzil Kenan Sequeira** (o tshotswe ka 27 Mopitlwe 1990) ke motshameki wa kirikete wa Botswana yo o tsholetsweng kwa India yo ga jaana a tshamekelang setlhopha sa bosetšhaba sa kirikete sa Botswana.

## Tse di kwa ntle

* Denzil Sequeira kwa ESPNcricinfo

## Metswedi
Gavin Mogopa

**Gavin Mogopa** (o tshotswe ka 2 Moranang 1996) ke motshameki wa judo wa Botswana.O ne a gaisana 

kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2016 kwa Rio de Janeiro, mo dikilogerameng di le 60 tsa banna, koo a neng a fenngwa ke Pavel Petřikov mo tikologong ya bobedi. 

Ka 2014, o ne a gaisana mo kgaisanong ya basimane ya bokete jwa dikilogerama di le 55 kwa Diolimpiking tsa Baša tsa Selemo tsa 2014 tse di neng di tshwaretswe kwa Nanjing, kwa China. O ne a latlhegelwa ke motshameko wa gagwe wa mmentlele wa boronse kgatlhanong le Jorre Verstraeten wa Belgium.

## Tse di kwa ntle

* Gavin Mogopa kwa the International Judo Federation
* Gavin Mogopa kwa JudoInside.com
* Gavin Mogopa kwa Olympics.com
* Gavin Mogopa kwa Olympedia

## Metswedi
Lefapha la thuto

**Thuto** e botlhokwa mo setshabeng. Mafapha a thuto mo ke a mabedi mo Afrika Borwa, le le potlana le le legoloane. Lefapha le lengwe le lengwe le na le mokhuduthamaga. Ngwana o na le tokelo ya go tsena sekolo, a ithutele seo a seratang mo botshelong. Mafelo a le robongwe a na le dikolo le diyunivesithi.

## Mekgwa ya go ruta
Thuto e simolola ka dithuto tsa go sale gale kwa kerecheng, go latela dikolo tsa thuto e potlana, thuto e kgolwane go fitlhela kwa yunivesithy. Barutabana ba dumeletswe go ruta mo dikolong fa ba na le makwalo a dumeletsweng go ruta ka ditlhogo ka botswerere. Dithuto tsa sekolo di farologane, go na le thuto puo, dipalo, tsela ya botshelo, go kwala dibuka, 

thumb|Bana ba sekolo

## Tshupetso
Ditlhare, Dingaka le Ngwaoboswa - Mekgwa ya setso ya boitekanelo mo metseng ya Batswana mo Aforikaborwa

**Setswana** ke nngwe ya dipuo tse di fitlhelwang kwa Aforikaborwa, Botswana, Namibia, Zimbabwe le karolo e nnye ya Lesotho. Batswana ba le bantsi ba fitlhelwa kwa nageng ya Botswana, e latelwe ke Aforikaborwa. Go ya ka dipalopalo, ke diperesente di le 8.3 tsa naga tse di nang le batswana. 

## Mekgwa ya boitekanelo ya Setso
thumb|Dingaka tsa Setso
Batswana ba ikadile ka porofense ya Bokone Bophirima mme ga ba ikala fela, ba ikadile ka ngwaoboswa ya bona, ditlhare tse di ba sireletsang kgatlhanong le malwetsi a farologaneng le dingaka tsa setso tse e leng gore di ba sireleditse. Malwetsi a tshwana fela go ralala ditso tsa rona tsa Aforika. 

Go na le malwetsi a tlholwang ke go sa latelele meetle le meila ya Setswana. Go boe  gape go nne le malwetsi a tlholego, a a ka tlholwang ke tikologo e e seng phepha. Malwetsi a tlholege a tshwana le malwetsi a mafatlha, go opiwa ke tlhogo le mototwana (go wa). Malwetsi a a tlholwang ke go sa latelele melawana ya setso ke go ja ditlhare ka meno (fa o jele nama ya dithari mme o sa jewa dithari). Go folafala fa o bone batho ba bosigo, ba e leng gore ba bidiwa baloi. Sejeso le sona ke nngwe ya malwetsi a e leng gore a na amana le setso, mme sona o nna le sona fa o tsheletswe botlhole mo dijong. Go tshwarwa ke phogwana. Go nna le ngope (madi a magolo), le a mangwe a a tlhagelelang fa ntse o buisa.

### Dingaka tsa Setso
Batswana ba na le mefuta e e farologanang ya dingwana tsa setso. Go na le ngaka e Tshoša, yona ke ngaka e e sa tlholeng ka go dirisa ditaola. Go na le bo Nkadilatlha, tseo ke dingaka tse e leng gore di gasa bola go tlhatlhoba batho. Go ya ka dipatlisiso, bongaka bo, bo tsewa kwa metsing.    

### Tsela ya go alafa
Mo Batswaneng fa o bone baloi mme o be o golafala, o tshwanetse go bona ngaka ya Setswana gore e tle e kgone go go afala, ka go go tlhatlhoba le go go fa ditlhare. Mo motho a jeleng nama ya dithari mme a sa jewa dithari, o tshwanetse go jewa dithari gore tlhaloganyo e boele mannong. Mo maemong a e leng gore motho o ile kgolegelong, malomaagwe o tshwanetse go mo tlhapisa ka mosiama, gore a seka a tsenwa ke dikgaba. Mo o tsheletsweng sejeso gona, o tshwanetse go bona nkadilatlha gore a tle a kgone go go kgwisa sejeso seo.  

Go na le setlhare se se bidiwang 'Lengana' mo ditlhareng tsa setso tsa Batswana. Setlhare se na le mesola e mentsi, jaaka go fedisa go fotlhola, go tiisa masole a mmele le go ntsha serame mo mmeleng. Batho ba bogologolo ba ne ba bedisa lengana ka metsi mme morago ba le nwe gore ba dule ba itekanetse.  

## Metswedi
Lemme Makgekgenene

**Lemme Makgekgenene** (o tlhokafetse ka 2005) e ne e le lepolotiki la Botswana. O ne a tsenela Botswana Democratic Party ka 1962. O ne a tlhophiwa go emela Tonota mo Palamenteng ya Botswana mo ditlhophong tsa kakaretso tsa 1965. Makgekgenene o ne a dira ka natla go tshola dikgosana tsa morafe di sa tseye letlhakore mo dipolotiking, se se neng sa dira gore a thulane le kgosi ya Bangwaketse Seepapitso IV.

Makgekgenene o ne a fenya ditlhopho go fitlha a fenngwa ke Pono Moatlhodi ka ditlhopho tsa kakaretso tsa 1999. Makgekgenene o tlhokafetse kwa Princess Marina Hospital ka Phatwe a le lesome le botlhano 2005. Makgekgenene o ne a abelwa seetsele sa Order of Honour ke Ian Khama ka 2008.

## Metswedi


## Puiso e nngwe

* Gabathuse, Ryder (2004-07-08). "The Ruminations of a Former Minister" *[[:en:Mmegi|Mmegi]]* – via AllAfrica.
David van der Colff

**David van der Colff** (o tshotswe ka 29 Moranang 1997) ke mothuthi wa Botswana. O ne a gaisana mo kgaisanong ya banna ya dimitara di le 100 ya go thumaka mokwatla kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2016, koo a neng a nna mo maemong a bo 35 ka nako ya metsotswana e le 57.77. Ga a ka a fetela kwa seka-makgaolakgang.

## Tse di kwa ntle

* David van der Colff kwa World Aquatics
* David van der Colff kwa Olympedia

## Metswedi
Justice Oratile

**Justice Oratile** (o tshotswe ka Motsheganong a le masome mabedi le motso 2006) ke motabogi yo o tswang kwa Botswana. O fentse sekgele sa boronse mo kgaisanong ya dimitara di le 4 x 400 Kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa mabelo tsa 2025.

## Tiro
Ke leloko la mokgatho wa di-athletics wa Lefika. Ka Phatwe 2024, o ne a tlhophiwa go gaisana le Botswana kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa mabelo tsa U20 tsa 2024 kwa Lima, Peru.

Ka Moranang 2025, o ne a taboga metsotsoa e le 45.29 ya dimitara di le 400 kwa Kopanong ya Taletso ya Potch kwa Potchefstroom, Aforika Borwa. O ne a tlhophiwa go gaisana le Botswana kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa mabelo tsa 2025 kwa China ka Motsheganong 2025. O ne a taboga legato la bobedi la makgaolakgang morago ga legato la ntlha le le nonofileng go tswa go moagi ka ene Lee Eppie jaaka setlhopha sa banna sa Botswana sa dimitara di le 4 x 400 sa relay se ne sa tsaya maemo a boraro ka nako ya 2:58.27 go gapa dikgele tsa boronse.

## Metswedi
Bigboy Matlapeng

**Bigboy Josie Matlapeng** (o tshotswe ka 4 Tlhakole 1958) ke motabogi wa sekgala se seleele wa Botswana. O ne a gaisana mo marathoneng kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984 le kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Matlapeng o ne a nna le nako ya gagwe e e gaisang ya diura di le 2:33:34 fa a tsena mo marathoneng wa Diolimpiki wa 1984. O ne a tlhalosiwa ka go sotla jaaka "leina la lelapa" ke batshwaedi, ba sotla leina la gagwe le le utlwalang le sa tlwaelega mo lefelong la "leina le le gakgamatsang".O simolotse marathone wa Diolimpiki, mme a se ka a fetsa lobelo.

Ka 1986, Matlapang o ne a tokafaditse lebelo la gagwe la marathone go fitlha go 2:17:47, a tlhoma rekoto ya Botswana le go mo dira mmamoratwa go thuba rekoto ya lebelo kwa Lebelong la Beer la dimaele di le 10 la Churchdown ka 1986 kwa Gloucestershire.Le fa a ne a sa dira sentle kwa Beer Race, o ne a tlhophiwa go emela Botswana kwa Metshamekong ya Kgweranoditšhaba ya 1986 mo marathoneng, kwa a neng a tsaya maemo a bo 14.Se se gakgamatsang ke gore, Matlapeng o ne a ya kwa tlase ka sekgala ka makgetlho a a fetang 100 go ya go gaisana mo setlhopheng sa Botswana sa 4 × 400 m relay morago ga marathone, le fa setlhopha sa gagwe se ne sa kgaolwa mme sa se ka sa fetela kwa makgaolakgannyeng. Tiragatso ya ga Matlapeng mo ditiragalong tsa sepatipati e ne ya baka kganetsano ka ga tlhwaafalo ya Metshameko ya Kgweranoditšhaba. 

Matlapeng o ne a kgona go iponela patlha mo dikgaisano tsa gagwe tsa ntlha tsa Lefatshe kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe tsa 1987 tsa Diatleletiki, kwa a neng a gaisana mo lebelong la marathone. O ne a fetsa mo maemong a bo 29 ka nako ya 2:24:43 mme a akgolwa gape ka ntlha ya leina la gagwe. Kwa marathoneng wa Metshameko ya Diolimpiki tsa 1988, Matlapeng o ne a tsaya maemo a bo 34 ka nako ya 2:20:51. O ne a gaisana gape kwa Metshamekong ya Kgweranoditšhaba ya 1990 mo marathoneng, a fetsa mo maemong a bo 14 gape. 

Matlapeng o ne a gaisana kwa dikgatisong tsa 1987 le 1989 tsa Sejana sa Lefatshe sa Marathone, a fetsa mo maemong a bo 66 le a bo 57 ka go latelana.

## Metswedi


## Tse di kwa ntle

* Bigboy Matlapeng kwa World Athletics
* Bigboy Matlapeng kwa Olympics.com
* Bigboy Matlapeng kwa Olympedia
* Bigboy Matlapeng kwa the Commonwealth Games Federation (archived)
Mma-Besi

**Mma-Besi** kgotsa **Mabisa** (o tshotswe ka ngwaga wa 1946 a tlhokafala ka 1889) e ne e le mohumagadi wa Bangwato ba Bechuanaland Protectorate,kwa e leng Botswana gompieno, ele mosadi wa ntlha wa ga Kgosi Khama III. O ne a itsewe gape ka leina la **Elisabeta Gobitsamang Khama**.

## Botshelo jwa gagwe
O kolobeditswe ka leina la Elisabeta ka ngwaga wa 1862, a tsaya leina le go tlotla Elizabeth Moffat, morwadia Robert Moffat. O ne a nyalwa ngwaga yone eo mo lonyalong lwa ntlha lwa Sekeresete kwa Shoshong. Ngwana wa gagwe wa ntlha, mosetsana,o ne a bidiwa Besi, ka jalo a nna Mma-Besi ka ntlha ya ngwao ya go tsaya leina la ngwana wa ntlha. Ngwana wa gagwe wa mosimane o o tshedileng, Sekgoma, o ne a nna kgosi fa Khama III a tlhokafala ka ngwaga wa 1923 mme a tlhokafala moragonyana. Mma Besi o ne a tlhokafala a le dingwaga di le masome mane le bone, go akanyediwa e le ka ntlha ya malaria ka Khama III a kea fudusa toropokgolo go ya dithabeng tsa Tswapong.

## Metswedi
Sekgoma II

**Sekgoma** (kgotsa **Sekhome**) **II** (o o tshotsweng ka 1869 a tlhokafala ka Ngwanatsele a le lesome le bosupa ngwaga wa 1925) e ne e le kgosi ya Bangwato ba Bechuanaland mo e leng Botswana gompieno.

E ne e le morwa kgosi Khama III le mosadi wa gagwe wa ntlha, Mma Besi. Ka ngwaga wa 1923, Sekgoma II o ne a pagama setilo sa bogosi a le dingwaga di le masome a matlhano le bone fa rraagwe a tlhokafala. Le fa go ntse jalo, puso ya gagwe e nne ya nna kutshwane ya nna dingwaga tse pedi fela. Morwa Sekhoma,Seretse II, o ne a santse a le monnye thata go ka pagama setilo sa bogosi, Tshekedi Khama, monnawe Sekgoma a mo tshwarelela bogosi.

## Metswedi
Gaba Cannal

**Khaka Yena**, yo o itsiweng gantsi ka leina la gagwe la serala la **Gaba Canal**, ke motlhagisi wa mmino wa Aforika Borwa le DJ. Go tlhagisiwa ga gagwe ga mmino go itsege ka Soulful house a tsenya Amapiano.Leina la gagwe "Gaba Canal" fa a ranolelwa ka Sepotokisi, le raya "let it be".

## Botshelo jwa pele le Dithutego
Gaba Cannal o tsholetswe kwa Daveyton, Gauteng mme moragonyana o ne a fudugela kwa botlhaba jwa Johannesburg, kwa a neng a wetsa dithuto tsa gagwe tsa sekolo kwa a neng a tsenelela mo go tlhagiseng mmino.O Ithutile kwa Sekolong sa Bokeresete sa Siyalakha mme moragonyana a fudugela kwa botlhaba jwa Johannesburg kwa a goletseng teng mme a fetsa kwa Sekolong se Segolo sa Fumana.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
O simolotse go tlhagisa mmino a le dingwaga di le lesome le borobabedi mme a simolola tiro ya gagwe ya mmino e le motlhagisi wa mmino wa hip hop le moletsi wa piano.Ka 2014, o ne a golola EP ya gagwe e e bidiwang, Abundance e e neng ya mo bulela ditsela mo intasetering mme ka one ngwaga oo o ne a tlhama letshwao la gagwe le le ikemetseng la direkoto, Gaba Cannal Music Pty-Ltd.

Ka 2018, o ne a tlhagelela mo pineng e le nngwe ya Magic ya ga Da Kruk, e e neng ya tlhophiwa mo Dikabong tsa Mmino tsa Aforika Borwa tsa 2018, tsa Rekoto e e Gaisang ya Ngwaga ya Mmino wa Ka fa Tlase ga Lefatshe.

Ka 2020, o ne a dirisana le seopedi sa Aforika Borwa, Busiswa mo pineng ya gagwe e le nngwe ya Umhlaba Wonke.Ka one ngwaga oo, o ne a golola alebamo ya gagwe, Amapiano Legacy.Ka Phatwe 2020, pina ya gagwe e le nngwe ya Hold On e ne ya nna mo maemong a bo 10 mo Tšhateng ya Mmino wa SA House wa Good Hope FM wa Top 10.

O kile a diragatsa mo seraleng mmogo le diopedi tsa mo gae jaaka Vinny Da Vinci, DJ Ganyani, Nastee Nev, DJ Clock, LinQ, MFR Souls, Giggs Superstar, KoJo Akusa, Mzee, Julian Gomes, Javaman, The Brawl, Noxolo, Mobi Dixon, Jenerik Tokzen D Christ, jaaka ditiro tsa boditšhabatšhaba jaaka Ralf Gum, Andy Campton le Nick Holder mme gape ba ne ba etela dinaga di sele jaaka Eswatini.

Ka di 25 Ngwanatseele 2020, o ne a senola letlha la go gololwa ga alebamo ya gagwe e e tlang ya Statement le botaki jwa semmuso jwa khabara ya porojeke eno.

## Dikabo le ditlhopo
Ka 2018 mmino wa gagwe one wa tlhophiwa mo Diawateng tsa Mmino wa Motantsho wa Aforika Borwa mo Rekotong e e Gaisang ya Ngwaga.

## Mmino

* *Abundance EP* (2014)
* *Between Emotions EP* (2018)
* *Injabulo EP* (2018)
* *Suit And Tie II EP* (2019)
* *Amapiano Love Affair* (2020)
* *Amapiano Legacy* (2020)
* *Suit & Tie Episode III EP* (2020)
* *Great I Am* (2020)
* *Visionary Episode 1* (2021)
* *Agape* (2022)
* *Deepest Gratitude* (2022)
* *Thetha Nabo Mfundisi* (2023)

## Tse di kwa ntle

* Gaba Cannal mo Instagram

## Metswedi
Tapela le o mongwe kgatlhanong le molaodimogolo le ba bangwe

**Tapela le o mongwe kgatlhanong le molaodimogolo le ba bangwe** ke tsheko ya semolao mo Botswana e e amang tshwanelo ya magolegwa a mabedi a batswakwa a a nang le mogare wa HIV go kgona go bona melemo ya ARV lefatshe le e duelela. Ka Phatwe a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2014, kgotlatshekelo kgolo ya Botswana mo Gaborone e ne ya laola puso ya Botswana go netefatsa gore magolegwa a bona dipilisi tsa ARV.

## Tse di diragetseng pele
Tsheko e tsisitswe ke batho ba Zimbabwe ba le babedi ba e neng e le magolegwa kwa Gaborone Central Prison le Botswana Network on Ethics, Law and HIV/AIDS (BONELA). Bobedi boo ba ne ba supilwe fa ba na le mogare wa HIV kwa kgolegelong. Ba ne ba seka ba fiwa dipilisi le ntswa seemo sa bone se ne se letla gore ba di fiwe mo tsamaisong ya puso. Puso e ne ya ba iletsa dipilisi ere ka ke batswakwa. Magolegwa a a nang le mogare wa HIV ba e neng e le beng gae ba ne ba fiwa melemo go ya ka molao wa puso wa nako eo.

## Tsheko
Ba ba tsileng ka kgang ba ne ba tla ka kgwetlho ya semolao kgatlhanong le go gana ga puso go neela magolegwa dipilisi tsa ARV kwa kgotlatshekelong ya Gaborone. Ba ne ba ngangisana gore ilediwa go bona kalafi le mabaka a go gana go dira jalo ga go ka fa molaong.

### Katlholo ya tumalano
Ba ba emetseng puso pele ba ne ba retelelwa ke go buelela kgang e. K a jalo go ne ga neelwa katlholo e e mo letlhakoreng la ba ba tsisitseng kgang ka Mopitlo ngwaga wa 2014. Katlholo e e ne ya fetolwa ka tumalano ya botlhe ka Mopitlo a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 2014.

### Katlholo ya kgotlatshekelo
Kgang e ne ya sekiwa kwa kgotlatshekelong ya Gaborone ka Seetebosigo a le lesome ngwaga wa 2014.Ka Phalane a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2014, moatlhodi bengame Sechele o ne a atlhola a le mo lotlhakoreng lwa ba ba tsisitseng kopo. Kgotlatshekelo e ne ya supa fa molao o o iletsang magolegwa go bona melemo ya ARV ga o ka fa molaong fa go lebelelwa molao wa tlwaelesego le wa molaomotheo. 

## Metswedi
Ramoetsana

**Ramoetsana** ke khansele ya motse e e kwa kgaolong ya Mafeteng kwa Lesotho. Palo ya batho ba yone ka 

ngwaga wa 2006 e ne e le dikete di le lesome, makgolo amatlhono, lesome le borobabongwe.

## Metse
Motsana wa Ramoetsane o akaretsa metse ya:
 
Ha Beo
Ha Berente
Ha Bukana
Ha Chechane
Ha Fako
Ha Ferete
Ha Hlasoa
Ha Jobo
Ha Leaooa
Ha Leboto
Ha Lekhoa
Ha Lekokosa
Ha Lenka
Ha Letsema
Ha Liholo
Ha Limo
Ha Maama
Ha Mabusetsa
Ha Majela
Ha Makhabane
Ha Makhejane
Ha Makhomo

Ha Makoae
Ha Maletlatsa
Ha Matabane
Ha Matee
Ha Mateu
Ha Mathabang
Ha Matheka
Ha Mokena
Ha Mokhethi
Ha Molati
Ha Moluo-luo
Ha Monaheng
Ha Moolisa
Ha Mopeli
Ha Mothepu
Ha Motloang
Ha Motoai
Ha Motsamai
Ha Motumi
Ha Mpheulane
Ha Nalana
Ha Ndaemane

Ha Nketsi
Ha Nkhahle
Ha Nkieane
Ha Notoane
Ha Nthota
Ha Poliaroto
Ha Qhooja
Ha Rammuso
Ha Ramoetsane
Ha Rampeteku
Ha Rantsipe
Ha Rasoai
Ha Ratjopa
Ha Roitire
Ha Salae
Ha Seahle
Ha Sechaba
Ha Seeiso
Ha Seele
Ha Sekhaila
Ha Sekhaoli

Ha Selisa
Ha Setumpane
Ha Shekoe
Ha Thaka-Banna
Ha Thetso
Ha Thoso
Ha Tomane
Ha Tšilo
Ha Tšoene
Ha Tšupane
Kelepeng
Khakhathane
Khubetsoana
Lekhalong
Lifajaneng
Lihlabaneng
Liphiring
Liqokoeng
Mahlatheng
Makoaqa
Mankoane

Maphonkoane
Masaleng
Matebeleng
Mekokong
Moeaneng
Mohlanapeng
Mokurutlung
Molleloa
Moqechane
Moreneng
Moseaneng
Motse-mocha
Motsekuoa
Phahameng
Phocha
Phuthalichaba
Sekokoaneng
Taboleng
Thaba-Bosiu
Thaba-Kotjo
Thaba-Sekoka

## Metswedi
Vusi Kunene

**Vusi kunene** ke modiragatsi wa Aforika Borwa, o o itsegeng ka go tshameka Jack Mabaso mo Generations le go stwelela ga yone, *[[Generations:The Legacy,]]* Funani Zwide mo House of Zwide, Bhekifa mo Isibaya (2015 go tsena 2016), Jefferson Sibeko mo Isidingo (2009 go tsena 2014). O itsege gape ka mokgwa o a buang puo ya se Zulu ka yone. O tlhageletse mo ditshwantshong tsa mothsikinyego di le masome mabedi le botlhano fa e sale ka ngwaga wa 1993. Ka ngwaga wa 2011, o ne a amogela seetsele sa Golden Horn Award go bo e nnile motshameki o o gaisitseng wa motshameko wa Soul City.

## Ditshwantsho tse di tlhophilweng

* *Waati* (1995)
* *Cry, the Beloved Country* (1995)
* *Kini and Adams* (1997)
* *A Reasonable Man* (1999)
* *The King is Alive* (2000)
* *Final Solution* (2001)
* *Jacob's Cros*s (2007 - 2013) e le kgosi Paul Lebone
* *The First Grader* (2010)
* *State of Violence* (2010)

## Di katlego tsa gagwe

### Dietsele tsa SAFTA

## Metswedi
Laura Ahtime

**Laura Marie-Thérèse Ahtime** ke mokhuduthamaga wa Biro ya Bosetšhaba ya Dipalopalo ya Seychelles.

Ahtime o ne a tsenela biro eno pele ga a bona dikirii epe ya maemo a yunibesithi, mme morago ga go bereka koo dingwaga di ka nna tharo o ne a ya kwa Yunibesithing ya Botswana, kwa a neng a dira dipalopalo dingwaga di le nne. Moragonyana, o ne a bona dikirii ya masetase mo go tsa Itsholelo ya Tlhabololo ya Bontsi kwa Yunibesithing ya Warwick, a tshegediwa ke Chevening Scholarship. Fa a boela kwa Birong ya Bosetšhaba ya Dipalopalo ya Seychelles gape morago ga dithuto tsa gagwe, o ne a feleletsa a tlhatlhositswe maemo go nna mokaedikakaretso, mme morago ga moo a nna mokhuduthamaga ka 2010. O ne a nna mokhuduthamaga wa ntlha wa mosadi wa biro eno, le fa ka kakaretso biro eno e "tetse ka basadi thata".

Ka fa tlase ga boeteledipele jwa ga Ahtime Seychelles, e mo dingwageng tse di fetileng e neng e sa bone dipalopalo di le botlhokwa, e dirisitse tiro ya biro eno thata, ke mekgatlho ya puso le makwalodikgang, le mo dikamano tsa boditšhabatšhaba. Ahtime o ne a kgarameletsa Seychelles go nna karolo ya Tsamaiso ya Phasalatso ya Tshedimosetso ka Kakaretso ya Letlole la Boditšhabatšhaba la Madi,le go ikwadisa mo Seemong se se Kgethegileng sa Phasalatso ya Tshedimosetso sa Letlole la Boditšhabatšhaba la Madi.Gape o ne a gatisa atlelase ya ntlha ya baagi le palobatho ya Seychelles,mme a ela tlhoko dipalo tsa bajanala ba ba etelang Seychelles.

Ahtime ke leloko le le tlhophilweng la Setheo sa Boditšhabatšhaba sa Dipalopalo.

## Metswedi
Hendrik Samuel Witbooi

**Hendrik Samuel Witbooi** ( o o tshotsweng ka Seetebosigo a rogwa ngwgaa wa 1906 a tlhokafala ka Phukwi a le masome mabedi le borobabongwe ngwaga wa 1978) e ne e le kgosi wa Khowesin, morafe wa Orlam kwa borwa bophirima jwa Aforika kwa e leng Namibia gompieno. O tsholetswe kwa Gibeon; Hendrik Witbooi e ne e le rraagwemogolo. O ne a tlhophilwe go tlhatlhama malomaagwe ebong David Witbooi o o tlhokafetseng ka ngwaga wa 1955.

Gammogo le Hosea Kutako, Samuel Witbooi o ne a tsaya karolo mo go kwalweng ga kopo e e yang kwa United Nations ka ngwaga wa 1947 go tsenya lefatshe la Namibia ka fa tlase ga tlhokomelo ya Britain. Kopo e ne ya bewa monwana kwa letsatsing la moletlo le bokopano jwa Herero, ya bewa fa pele ga lekgotla la United Nations ke moruti Michael Scott, ka Kutako le Witbooi ba ne ba sa letlelelwe go tswa mo kgaolong ya borwa bophirima jwa Aforika. Ka ngwaga wa 1956, Witbooi o ne  abuisa UN gape, mo boemong jwa banni ba borwa-bophirima jwa Aforika ba e seng ma Yuropa. Maduo e ne ya nna gore UN e gane kopo ya go kgaoganya borwa-bophirima jwa Aforika le go neela dikgaolo tsa borwa lefatshe la Aforika Borwa. Ba ne ba ba atolosa tlhokomelo ya bone kwa kgaolong e o ka ngwaga o mongwe.

Witbooi o ne a le kgatlhanong le tsamaiso ya Aforika Borwa ya thuto ya batho bantsho e e neng e tlhatetsa baithuti bantsho thuto e e lolameng. O ne a tlhama sekolo se se ikemetseng sa kereke ya African methodist Episcopal, se se neng se dirisa puo ya sekgoa go ruta. O ne a le kgatlhanong le molao wa kgaogano ya batho ka mmala. Fa godimo ga foo o ne a le kgatlhanong le go patelediwa go nna mo lefelong ga batho ba Gami go tswa kwa Warmbad go ya Gibeon. Ka Ngwanatsele ngwaga wa 1967 o ne a gakolola batho ba Gami kwa Warmbad go gana maano ape a go ba fudusa a Aforika Borwa. Witbooi o ne a nna bontlha jwa SWAPO ka ngwaga wa 1977 mme a tlhokafala moragonyana ka 1978. Hendrik Witbooi Jr o ne a mo tlhatlhama go nna kgosi ya IKhowesin.

Hendrik Samuel Witbooi o supiwa e le mogaka wa kgaratlho ya boipuso ya Namibia. O itsege ka kinolo e e reng: "Ga ke batle go nna le bontlha jwa lefatshe la rona - ke batla go nna le Namibia otlhe", e e neng ya baka go lebisiwa molato ke batsamaisi ba Aforika Borwa. Kwa ntle ga Tintenpalast kwa Namibia, go na le sehikantswe sa gagwe.

## Metswedi
Hendrik Witbooi (mopolotiki)

**Hendrik Witbooi** (leina la gagwe la setso **!Nanseb IGabemab;** o o tshotsweng ka Firikgong a le malatsi a supa ngwaga wa 1934 a tlhokafala ka Phalane a le lesome le boraro ngwaga wa 2009) e ne e le mopolotiki wa kwa Namibia ebile e le kgosi ya bosupa ya morafe wa IKhowesin. E le leloko la SWAPO go tswa ka ngwaga wa 1976 go fitlhelela a tlhokafala, Witbooi o ne a tla le merafe e e farologaneng e le mmalwa ya Nama mo lekgotleng leo la kgololesego.

## Botshelo jwa gagwe
A kile a isiwa kgolegelong makgetho a le mantsi a nako ya ntwa ya boipuso ya Namibia, Witbooi o tlhophilwe pele go nna mothusa tautona wa SWAPO ka ngwaga wa 1984, a tlhophiwa gape labofelo ka ngwaga wa 1997. E le leloko la palamente ka 1989 go tsena 1990, Witbooi o berekile mo palamenteng go fitlhelela a ithola marapo ka 2004, o kile a nna mo fa bosupi gape go tswa ka 1990 go tsena 1995 fa a le tona wa tsa pereko le tlhabololo babereki.

Witbooi o ne a nna mothusa tonakgolo wa Namibia wa ntlha ka 1990. O nnile mo maemong ao go fitlhelela ka 2005.

Ka Phalane ngwaga wa 2009, Witbooi o ne a itemogela mathata a tsa botsogo a idibala kwa sepateleng sa roma sa kwa Windhoek. O tlhokafetse ka Phalane a le lesome le boraro ka ntlha ya kankere.

Witbooi e ne e le kokomane ya ga Hendrik Witbooi, moeteledipele o a neng a goga ba ba mosetseng morago kgatlhanong le bokolone jwa Yuropa.

## Metswedi
Klaus Dierks

**Karl Otto Ludwig Klaus Dierks** (o o tshotsweng ka Tlhakole a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1936 a tlhokafala ka Mopitlo a le lesome le bosupa ngwaga wa 2005) e ne e le mothusa tona o o tsholetsweng kwa Germany mme ene e le mo Namibia, e le molomaganyi wa tsa mesepele le moinjineere wa tsa dikago kwa Namibia.

## Ka botshelo jwa gagwe
Dierks o tshotswe ka ngwaga wa 1936 kwa Berlin-Dahlem kwa Germany. O ithutetse bo injiniere jwa tsa kago le ditso kwa Technische Universitat Berlin a aloga ka dimploma tsa Engineering ka ngwaga wa 1965 le doctorate ka 1965 le 1992. Morago ga go aloga ka diploma, Dierks o ne a bereka e le moinjineere kwa Aforika Borwa morago ga go fudugela kwa e leng Namibia gompieno.

Ka ngwaga wa 1982 Dierks o ne a nna leloko la phathi ya SWAPO a pagamela kwa godimo go nna leloko la komiti legare la yone. O ne a lwela tlhabololo ya dikago tsa tsela tsa Namibia/SWA o o ikemetseng ka 1979 fa kgang ya boipuso jwa SWA/Namibia le leina namibia di ne di bonwa e le kgololesego. Ka dingwaga tsa 1980 o ne a patelediwa go ithola marapo morago ga go bereka dingwaga di le masome mabedi le bobedi, o e a tlhama kgwebo ya gagwe. Ke ka nako e fa Dierks a simolola go kwala ka ditso tsa Namibia, "go batla ntwa ya thuto kgatlhanong le tsamaiso ya tlhaolele" ka go supa ngwao le tlhabologo ya itsholelo mo kgaolong eo pele ga barongwa le bathibeledi ba Yuropa ba goroga, kgang e e ganediwang ke batsamaisi ba bokolone.

Ka boipuso jwa Namibia ka ngwaga wa 1990 o ne a nna mothusa tona, wa pereko, mesepele le dineeletsano, morago a nna mothusa tona wa tsa meepo le kgothetso. E ne e le leloko la palamente ya Namibia go stwa ka boipuso go tsena 2000, fa a  ithola marapo mo go tsa sepolotiki. O ne a itsege ka lorato lwa gagwe mo ditsong, go pagama dithaba le go kapa dinepe.

### Maemo

* 1990 go tsena 1995 Mothusa tona wa lephata la tsa pereko, tsa mesepele le ditlhaeletsano.
* 1995 go tsena 2000 mothusa tona wa lephata la meepo le kgothetso

Morago o ne a bereka le ba ba laolang tsa kgothetso ba Namibian electricity Control Board energy regulator a kgona go fetola TransNamib (kompone ya diporo ya Namibia) go tswa mo go latlhegelweng go dira dipoelo mo dingwageng di le tharo.

## Dikgatiso
Dierks o kwadile dikgatiso tsa maranyane di le mmalwa di akaretsa tsa dithuto tsa gagwe tsa doctorate tsa tlhabololo ta tsamaiso ya ditsela kwa Namibia le kgatiso mo go tsa ditso le go thibelela ga batho ba Khauxa!nas kwa dithabeng tsa Karas. O kwadile gape palo ya dikgatiso mo lephateng la ditsela le ditlhaeletsano le buka ya *Chronology of Namibian History: From Pre-historical Times to Independent Namibia*.

## Lolwapa
Klaus Dierks o tshedile le mosadi wa gagwe Karen von Bremen le bana ba bone ba bane kwa Windhoek go fitlhelela a tlhokafala.

## Metswedi
Letsatsi la Herero

thumb|Samuel Maharero, Kgosi wa Ba Herero, ka nako ya polao ya batho ba merafe ya Herero le Nama ka 1904
**Letsatsi la Herero** (le leitsegeng gape jaaka letsatsi la folagag e khibidu kgotsa letsatsi la bagaka ba folagag e khibidu, ka Otjiherero) ke bokopano jwa BaHerero ba Namibia go ikgopotsa magosi a bone a a tlhokafetseng. Le tshwarelwa kwa Okahandja kwa legareng la Namibia ngwaga le ngwaga ka Phatwe a le masome mabedi le borataro, letsatsi le lefelo le mmele wa ga kgosi wa BaHerero Samuel Maharero o neng wa bolokwa gape gaufi le borragwemogologolwane ka ngwaga wa 1923. Moletlo o o tsaya lobaka lwa malatsi a mararo, le ntswa o simolola ka letsatsi la Tshipi o o gaufi le Phatwe a le masome mabedi le boraro.

## Tse di diragetseng pele
Ntwa ya Waterberg ya Phatwe a le lesome le motso ngwaga wa 1904 e ne e le ntwa ya bofelo ya dintwa tsa Herero kwa e neng e le German South West Africa. Morago ga phenyo ya sesole sa Herero, BaHerero ba ba neng ba santse ba tshela ba ne ba tshabela kwa sekakeng sa Kalahari ba le ka fa tlase ga ketelelo pele ya ga Samuel Maharero. Mo palo kakanyetsong ya dikete di le masome mane le borataro jwa masole a BaHerero, ba le sekete, lekgolo le masome a supa le botlhano ba ne ba goroga kwa Bechuanaland, ba bangwe ba ne ba tlhokafala ka ntlha ya lenyora, tlala le malwetsi.

Samuel Maharero o ne a bona botshabelo jwa Britain kwa Bechuanaland Protectorate a tshelela mo botshabing kwa Tsau go fitlhelela ka 1907, morago a nna kwa Transvaal. Morago ga loso lwa gagwe ka Mopitlo a le lesome le bone ngwaga wa 1923, ke gone mmele wa gagwe o neng wa fudusediwa kwa South West Africa. Setopo sa gagwe se ne sa goroga kwa Okajandja ka Phatwe a le masome mabedi le boraro ngwaga wa 1923, a bolokwa koo ka Phatwe a le masome mabedi le borataro.
thumb|Segopotso sa dikgosi tsa Herero kwa Okahandja: letlapa la ga Tjamuaha, Maharero le Samuel Maharero
Ba sa itse seabe se go bolokwa gape go tlaa nnang le sone jaaka segopotso sa kgololesego mo bokoloneng le sekao sa bosetshaba, batsamaisi ba Aforika Borwa ba ne ba fa tetla ya go bolokwa gape. Moletlo o o ne o tseneletswe ke BaHerero ba le dikete tharo le batho basweu ba le lekgolo, ba akaretsa matona a puso. Fa e sale jalo, letsatsi la BaHerero le tshwarwa ngwaga le ngwaga e le tsela ya go bopagana, go nna boikanyo le go nna kgatlhanong le bokolone, bogolo jang ke ma Jeremane.

## Ditsamaiso
Moletlo wa boremelelo wa bokopano jo jwa malatsi a mararo ke mogwanto go ya kwa mabitleng a a mmalwa a dikgosi tsa BaHerero, morago go iwe kerekeng. Banna ba apara paka ya sesole, basadi ba apara mosese wa setso wa BaHereri, o e leng sekete se setona se se tlhatlhaganeng le hutshe e e dibaka tse pedi.

## Letsatsi la bagaka
Ka Phatwe a le malatsi a a masome mabedi le borataro, lefatshe la Namibia le ipelela gape letsatsi la bagaka, e le letsatsi la go ikgopotsa ntwa ya Namibia ya boipuso e e simologileng ka Phatwe a le malatsi a a masome mabedi le borataro ka ngwaga wa 1966 kwa Omugulugwombashe. Bokopano jwa letsatsi la BaHerero  ga bo diragale ka Phatwe a le masome mabedi le borataro go fa matona a puso a BaHerero sevaka sa go tsenelela meletlo yotlhe ka bobedi.

## Metswedi
Mogomotsi Mpote

**Mogomotsi Mpote** ke motshameki wa pele wa kgwele ya dinao wa Motswana le motsamaisi yo ga jaana a okametseng setlhopha sa Botswana. 

Mpote o ne a tshameka e le motlhasedi kgotsa motshameki wa bogologolo wa nomoro ya borobabongwe. O ne a simolola tiro ya gagwe e le mosha kwa Miscellaneous ka 1976, o ne a bidiwa ‘Teenage’ ka ntlha ya dingwaga tsa gagwe tse dinnye. Mpote o ne a fenya Botswana Second Division, morago ga moo liki ya bobedi ya Botswana le Miscellaneous pele ga a tsenela setlhopha sa Orapa sa Diamond Chiefs se a neng a se thusa go fenya Second Division e le mokapotene le mokatisi wa batshameki ka 1985. Moragonyana o ne a tsenela TASC, a ba thusa go fenya Cutswanap ya 1990.

Morago ga go tlogela tiro jaaka motshameki Mpote o ne a tsena mo setlhopheng sa TASC jaaka mothusa motsamaisi ka ngwaga wa 1996 mme a bereka ka fa tlase ga Dick Chama le Seth Moleofhi. Morago ga go tsamaya ga ga Moleofhi ka ngwaga wa 2005 Mpote o ne a dirwa motsamaisi mme ka bonako a etelela setlhopha pele go fitlha kwa maemong a bone mo liking. O ne gape a tla etelela pele Miscellaneous go boela kwa Liking e Kgolwane le go folosa BR Highlanders pele ga a tsenela setlhopha se segolo sa Liki e Kgolo sa Township Rollers jaaka mothusa motsamaisi. Ka 2017 morago ga gore Mark Harrison a tsamaye mo bogareng jwa setlha Mpote o ne a tlhomiwa go dira setlha sotlhe mme a fenya Liki ya Botswana, mme a nna Motswana wa ntlha go dira jalo fa e sale ka Joseph Panene ka 2005. Le fa go ntse jalo, setlha se se latelang o ne a folosiwa go nna mothusa motsamaisi gape mme a tsamaya morago ga go thulana le Nikola Kavazoc. O ne a tsenela setlhopha sa gagwe sa Premier League sa Orapa United, kwa tshimologong e le mothusa motsamaisi mme a tlhatlhosiwa go nna motsamaisi morago ga go tsamaya ga ga Bongani Mafu.

## Ditlotla

### Motshameki
**Miscellaneous**
* Botswana Second Division: 1

:: 1978

**Diamond Chiefs**

* Botswana Second Division: 1

:: 1985
:: **TASC**

* Botswana FA Cup: 1

:: 1990

### Motsamaisi
**Township Rollers**

* Botswana Premier League: 1

:: 2016-17

**Orapa United**

* Botswana FA Cup: 1

:: 2018-19

* Mascom Top 8 Cup:1

:: 2019-20

**A le Mongwe**

* Botswana Premier League Coach of the Season: 2017
* Botswana FA Cup Coach of the Tournament: 2019
* Mascom Top 8 Cup Coach of the Tournament: 2020

## Metswedi
Michael Scott (moruti)

**Guthrie Michael Scott** (o o tshotsweng ka Phukwi a le malatsi a a masome mararo ngwaga wa 1907, a tlhokafala ka Lwetse a le lesome le bone ngwaga wa 1983) e ne e le moruti wa kereke ya Anglican ebile e le molweladitshwanelo kgatlhanong le tlhaolele ya lotso le mmala, o a neng a nna bontlha jwa go lwantsha tsamaiso ya tlhaolele kwa Aforika Borwa ka dingwaga tsa 1940 - nako e telele ya go kgaratlhala tshiamololo mo lefatsheng leo. O ne gape e le mmueledi wa go emisa dibetsa.

## Botshelo jwa gagwe
Scott o tsholetswe kwa Sussex ka Phukwi a le malatsi a a masome mararo ngwaga wa 1907, a tsena sekolo kwa King's College, kwa Taunton, Chichester Theological College le St. Paul's College, kwa Grahamstown. O ne a tlhomiwa boruti ke George Bell ka ngwaga wa 1932 a simolola tiro ya gagwe kwa Slaugham le Keningston.

E ne e le moemedi wa moruti wa Bombay go tswa ka ngwaga wa 1935 go tsena 1937; a bereka gape kwa kerekeng ya St. Paul kwa Calcutta.

Ka ngwaga wa 1943, o ne a fudugela kwa Johannesburg kwa a neng a  nna moemedi wa borongwa jwa St. Alban. Fa a le koo o ne a nna motho mosweu wa ntlha go isiwa kgolegelong go bo a le kgatlhanong le melao ya lefatshe ya tlhaolele. Ka ngwaga wa 1952, o ne a tlhama Africa Bureau le ba bangwe, e le lekgotla le le gakololang ebile le ema nokeng ma Aforika a a eletsang go ema kgatlhanong le melaometheo le ditshwetso tsa sepolotiki tse di amang matshelo a bone le bokamoso jwa bone. E ne e le morotloetsi wa mafatshe wa boipuso jwa Namibia ene le kgosi Hosea Kutako le Hendrik Samuel Witbooi. Ka maiteko a gagwe ka nako ya ntwa ya Namibia ya boipuso, o na le tsela e e biditsweng ka ene kwa Windhoek.

Ene le Bertand Russell, ba tlhamile komiti ya lekgolo ka ngwaga wa 1960. O ne a kopana le Martin Luther King Jr. ka nako ya go ipelela boipuso jwa Ghana.

Mo botshekong jwa gagwe, Scott e ne e le tsala ya moitseanape Bertrand Russell. O tlhokafetse ka Lwetse a le lesome le bone nwgaga wa 1983. Go na le letlhabaphefo la segopotso sa gagwe kwa kerekeng ya St. Pancras, kwa Kingston gaufi le Lewes.

Ene le tsala ya gagwe Bertrans Russell, Scott e ne e le mongwe wa ba baya monwana tumalano ya bokopano jwa go kwala molaomotheo wa lefatshe. Ka jalo, e le lantlha mo ditsong tsa setho, bokopano jwa mafatshe bo ne jwa nna teng go kwala le go amogela molaomotheo wa lefatshe le kopane.

## Ditiro
Scott o kwadile buka ka ga ene e e bidiwang *A Time to Speak*, e gatisitswe ke Faber and Faber ka ngwaga wa 1958.

## Metswedi
Thero Setsile

**Francis Thero Setsile** (o tshotswe ka 8 Phalane 1995) 

ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekelang Gaborone United e le motshamiki wa bogare.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Setsile o tsholetswe kwa Maun, mme o tshamekile kgwele ya dinao ya tlelabo mo setlhopheng sa ECCO City Green, Sankoyo Bush Bucks, Jwaneng Galaxy, TS Galaxy, le Gaborone United.

O tshamekile lekgetlo la ntlha la boditšhabatšhaba mo Botswana ka 2017. Ka Ngwanatsele 2019, e ne e le mongwe wa batshameki ba le bane ba setlhopha sa Botswana ba ba neng ba latlhelwa mo setlhopheng sa bosetšhaba morago ga go bonwa molato wa go nwa bojalwa.

## Metswedi
Healer Modiradilo

**Healer Modiradilo** (o tshotswe ka 1970-07-19) ke ramabole yo o rotseng tiro go tswa kwa Botswana, yo o neng a gaisanela lefatshe la gaabo kwa metshamekong ya Diolimpiki tsa Selemo ka 1996 

kwa Atlanta, Georgia. Fa a le koo o ne a emisiwa mo tikologong ya ntlha ya karolo ya banna ya bokete jo bo botlhofo jwa (– 48 kg) ke motshameki wa mabole wa Moamerika e bong Albert Guardado. Gape o ne a emela Botswana kwa Metshamekong ya Kgweranoditšhaba ya 1994, a latlhegelwa ke Victor Kasote wa Zambia mo ntweng ya gagwe ya ntlha.

## Tse di kwa ntle

*  kwa  
* Modiradilo Healer kwa Olympics.com
* Modiradilo Healer kwa Olympedia

## Metswedi
Goabaone Taylor

**Goabaone Taylor** (ka dinako tse dingwe o bidiwa **Goabaone G.Taylor**) ke Mokhuduthamaga wa Kgwebo le Motsamaisi wa Metshameko wa Motswana yo o neng a dira jaaka mokhuduthamaga wa Mokgatlho wa Kgwele ya Dinao wa Botswana magareng ga Moranang le Sedimonthole 2021. O ne a nna mo maemong ano go tloga di 1 Moranang 2021 mme seno sa dira gore e nne motlhankedi wa ntlha wa mokgatlho ono ka 1966.

## Botshelo jwa pele le thuto
Ka ngwaga wa 2002, Taylor o ne a aloga kwa Yunibesithing ya Botswana(UB) ka dikirii ya ntlha ya Business Administration a itebagantse le Marketing. Ka Motsheganong 2015, e ne e le moalogi wa Lenaneo la Tlhabololo ya Botsamaisi jo Bogolo go tswa kwa Yunibesithing ya Stellenbosch. Gape o na le dilaesense le disetifikeiti di le mmalwa tsa seporofešenale jaaka tsa Botsamaisi jwa Dikotsi tsa Kgwebo go tswa kwa Kholetšheng ya Botswana Accountacy (BAC) ka Motsheganong 2016 le tsa go maketa ka Dijithale go tswa kwa Yunibesithing ya Motsekapa (UCT) ka Sedimonthole wa one ngwaga oo.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Taylor o ne a dira jaaka motsamaisi wa akhaonto mo Yuniting ya Kgwebo ya Boditšhabatšhaba ya Koporasi ya Ditlhaeletsano ka Megala ya Botswana (BTC) mme ona le ditiro di le mmalwa tse a di berekileng fa gare ga nako eo pele ga a tlhomiwa go nna motsamaisi wa naga wa Econet Media Botswana a okametse Kwese TV ka 2017.
Ka Moranang 2021, Taylor o ne a tlhomiwa go nna motlhankedi yo mogolo wa Mokgatlho wa Kgwele ya Dinao wa Botswana ka nako ya dingwaga di le tharo.O ne a emisiwa mo maemong a a tshwanang ka Sedimonthole 2021 morago ga ditatofatso tsa "tiriso e e sa siamang ya madi a BFA".

## Botshelo jwa motho ka namana
Taylor o ne a nyalana le Paul Treston Taylor, yo e kileng ya bo e le mokaedi yo o neng a okametse Koporasi ya Ditlhaeletsano tsa Botswana (BTCL), yo o neng a tlhokafala ka Sedimonthole 2021.

## Bona Gape

* Botswana national football team

## Metswedi
Basadi Seipone III

**Kgosi Basadi Seipone III** ke moeteledipele wa setso wa motse wa Kang mo kgaolong ya Kgalagadi mo Botswana. O ne a nna mo setilong sa bogosi morago ga loso lwa ga rraagwe, Kgosi Church Seipone II, yo morago ga puso ya dingwaga di le masome mararo le boferabobedi a tlhokafale ka 2010. O tlhomilwe ka 2014 morago ga kganetsano e e tsereng nako e telele ya bogosi magareng ga malwapa a Seipone le Motaung. Kgosi Basadi Seipone III ke mosadi wa bobedi go tlhomiwa go nna kgosi mo lefatsheng la Botswana.

Kgosi Basadi Seipone III ke mongwe wa baeteledipele ba setso ba le mmalwa ba basadi ba boeteledipele jwa bone bo ithutiwang ka fa tlase ga porojeke ya Yunibesithi ya Ghana e e bidiwang "Basadi le Botsayakarolo mo Dipolotiking mo Aforika: Thutopatlisiso ya Papiso ya Boemedi le Seabe sa Dikgosi tsa Basadi", e e tlamelwang ka matlole ke Mokgatlho wa Andrew W. Mellon. Mo porojekeng e, go dirisiwa mokgwa o o tlhakaneng go ithuta ka go bapisa kemedi ya basadi mo setheong sa bogosi le tlhotlheletso ya bone mo ditshwanelong le itekanelong ya basadi kwa Botswana, Ghana, Liberia, le Aforika Borwa. Babatlisisi ba ba eteletseng pele mo porojekeng eno, e leng Peace A. Medie, Adriana A. E Biney, Amanda Coffie le Cori Wielenga, le bone ba gatisitse karolo ya maikutlo e e bidiwang "Baeteledipele ba setso ba basadi ba ka thusa go netefatsa gore molaetsa wa leroborobo o a utlwiwa" mo dikgannyeng tsa The Conversation, tse di tlotlang ka fa baeteledipele ba setso ba basadi ba ka rutang merafe ya bone ka teng ka ga COVID-19.

## Metswedi
Kago ya Palamente, Windhoek

**Kago ya Palamente, Windhoek**, e e itsegeng gale ka leina la ***Tintenpalast*** (lefoko la se Jeremane la Ntlo ya segosi), ke manno a palamente ya bobedi (khansele le palamente). E kwa toropokgolo ya Namibia Windhoek.

Tintenpalast, e e kwa bokone jwa tsela ya Robert Mugabe, e tshwantshitswe ke motshwantsha matlo wa mo Jeremane Gottlieb Redecker, ya agiwa ke kompone ya Sander & Kock gareng ga dingwaga tsa 1912 le 1913 a dirisa didirisiwa tsa mo gae e le kago ya puso ya Jeremane, e e neng e laola Namibia ka nako eo. Tiro ya go aga e ne e dirisa batho ba ba pateleditsweng go bereka ke BaHerero le Ba Nama ba ka go falola polao ya batho ba merafe ya Herero le Nama ba ba neng ba beilwe kwa dikampeng tsa botshabelo tsa batho bantsi.

Kago e butswe ka Moranang a le lesome le bobedi ngwaga wa 1913. E ne ya bidiwa Tintenpalast kgotsa ntlo ya bogosi ya inke ka go dirisiwa pena thata. Fa lefatshe la Namibia le nna le kgololesego ka ngwaga wa 1990, Tintenpalast e ne ya nna bodulo jwa palamente.

Ka ntlha ya phetogo mo molaomotheong wa ngwaga wa 2014, palo ya mapalamente e ne ya oketsega thata. Ka jalo go ne ga kopiwa gore go agiwe kago ya palamente e kgolwane, ka mapalemente a le mantsi le babereki ba bangwe ba sa kgone go lekana Tintenpalast. Moses Ndjarakana o supa fa popego ya kago e e sa tshwanela go nna ntlo ya batho, le gore seemo sa gone jaana ga se a siama ebile ga se kgatlhise ka se na le seabe mo tsamaisong e e sa ntsheng maduo.

Tintenpalast e dikaganyeditswe ke tshimo ya Palamente, e e ratiwang thata ke banni ba Windhoek.

## Metswedi
TransNamib

thumb|Terena ya TransNamib kwa borwa jwa Keetmanshoop
**TransNamib Holdings Limited** (**TransNamib**) ke kompone ya diporo ya puso ya Namibia. Kompone e e bereka le tsa dithoto ka seporo le ka tsela, ga mmogo le terena ya bapagami. Diofisikgolo tsa yone di kwa toropokgolong ya lefatshe leo ebong Windhoek.

## Ditso
Seporo sa ntlha sa mo gae se agilwe ka ngwaga wa 1895 ke kompone ya Damaraland Guano. Seporo sa ntlha sa morafe ebile e le boremelelo jwa magokaganyane a gompieno, se agilwe ke puso ya bokolone ya Jeremane. Kopanyo ya dikhilomithara di le makgolo a mararo, masome a robabobedi le boraro gareng ga Swakopmund le Windhoek e ne ya tlhilomowa semmuso ka Seetebosigo a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1902. Seporo sa ma Jeremane se ne sa okamelwa ke Railways of South Africa morago ga ntwa ya ntlha ya mafatshe, ya amanngwa le magokaganyane a Aforika Borwa. Morago ga boipuso jwa Namibia, TransNamib e ne ya tsaya taolo ya magokaganyane a seporo.

## Ditirelo
TransNamib e simolotse go dira ka seporo sa dikhilomithara di le dikete pedi, makgolo a robabobedi, masome a robabobedi le boraronka ngwaga wa 1995. Fa e sale jalo, go okeditswe seporo mo magokaganyaneng ka kanamiso ya kwa bokone.

Ka ngwaga wa 2011, tsela ya Karasburg - Ariamsvlei e ne ya senngwa ke dipula tse di matsorotsoro, ditirelo di ne tsa emisiwa ka nakwana.

## Ditsela le maemelo

* Windhoek-Tsumeb/Walvis Bay
** Windhoek Railways Station
** Okahandja
** Karibib
*** Swakopmund
*** Walvis Bay
** Omaruru
** Otjiwarongo
** Tsumeb
* Northern Extension
** Tsumeb
** Ondangwa (e feditswe ka 2006)
** Oshikango (e santse e baakangwa, e tlaa amana le Angola mo bokamosong)

## Metswedi
ǀKhowesin

**Ikhowesin** (Mma dinotshi kgotsa **Witbooi Nam**a kgotsa **Witbooi Orlam**) ke mongwe wa merafe e metlhano ya batho ba Orlam kwa Namibia. Ba tlholegile kwa Pella kwa koloneng ya Kapa kwa Aforika Borwa, ba fudugela kwa South West Africa ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabongwe, ba eteletswe pele ke Kido Witbooi. Ba ne ba kgabaganya noka ya Orange ba ya kwa nokeng ya Fish kwa ba neng ba tshela botshelo jwa go nna ba fudga kgapetsakgapetsa. Morago ba ne ba itshetlela kwa go neng ga tloga ga bidiwa Gibeon.

## Metswedi