Setlhaketlhake sa Kunta Kinteh

**Setlhaketlhake sa Kunta Kinteh**, se pele se neng se bidiwa **James Island** le **St Andrew's Island**, ke setlhaketlhake se se mo nokeng ya Gambia, 30 km (19 mi) go tswa molomong wa noka le gaufi le Juffureh mo lefatsheng la Gambia. Fort James o mo setlhaketlhakeng. E kwa tlase ga 3.2 km (2 miles) go tswa kwa Albreda mo lotshitshing lwa bokone jwa noka. Jaaka lefelo le le botlhokwa la ditso mo kgwebisanong ya makgoba ya Afrika Bophirima, le kwadisitswe jaaka UNESCO World Heritage Site, mmogo le mafelo a a amanang le one a akaretsa ntlo ya bodumedi ya Sepotokisi e e senyegileng le bobolokelo jwa bokolone kwa Albreda, *Maurel Frères Building* kwa Juffureh, le Fort Bullen le Six-Gun Battery, tse di mo molomong wa Noka ya Gambia.

## Ditso
Pego ya ntlha ya tirisanommogo ya Yuropa le setlhaketlhake ke ka Motsheganong 1456, fa setlhopha sa Mapotokisi se eteletswe pele ke basekaseki ba kwa Italy e bong Alvise Cadamosto le Antoniotto Usodimare se ne sa emisa setlhaketlhake. Ba ne ba fitlha mongwe wa batsamaisi ba sekepe mo setlhaketlhakeng, yo o bidiwang Andrew, mme ba se naya leina la ntlha la Yuropa—St Andrew's Island. Diogo Gomes le ene o ne a ema kwa setlhaketlhakeng sa St Andrew mo loetong lwa gagwe ka 1458. Motswe wa Portugal, San Domingo, o agilwe mo lotshitshing lo lo kwa bokone lwa Noka ya Gambia, go lebagana le St Andrew's Island, ka ngwagakgolo wa bolesome le botlhano.

Bafaladi ba ntlha ba Yuropa mo setlhaketlhakeng ba ne ba tswa kwa Duchy of Courland le Semigallia, naga ya Polish-Lithuanian Commonwealth, e e neng e na le dithoto tse dingwe tsa bokolone mo kgaolong eo, le fa Bogosi jwa Engelane bo ne bo neetse setlhaketlhake go dikompone tse pedi tse di farologaneng ka 1588 le 1618. Ka 1651, bafaladi ba ne ba aga kago e ba neng ba e bitsa Jacob Fort ka leina la Jacob Kettler, Duke wa Courland, mme ba e dirisa jaaka lefelo la kgwebo. Major Fock, lesole la Courland, o ne a bewa go okamela bonno jwa ntlha mme a okametse kago tsa tshireletso mo Setlhaketlhakeng sa St Andrew, tse di neng tsa agiwa go latela melao ya segompieno ya boenjenere jwa sesole. Kago e kgolo e ne e le ka sebopego sa khutlo tse nne, mme e ne e dikaganyeditswe mo sekhutlong sengwe le sengwe ke kago ya phemelo, nngwe le nngwe ya tsone e ne e le khutlotharo. Le fa go ntse jalo, Fort e ne e se na metsi, mme e ne ya patelesega go ikaega ka tshiamo ya ga Kgosi ya Barra gore e tswelele e dira.

E ne e le maikaelelo a ga Duke wa Courland go tlhoma bonno jwa sennelaruri mo Setlhaketlhakeng sa St Andrew, mme ka jalo banyalani ba ne ba romelwa kwa ntle kwa setlhaketlhakeng mmogo le moruti. Moruti wa ntlha e ne e le Gottschalk Eberling, yo o neng a emisediwa ka 1655 ke Joachim Dannefeld. Setlhaketlhake seno se ne se na le kereke e nnye e e neng e agilwe ka lotlhaka e bile e ruletswe ka bojang, e Eberling le Dannefeld ba neng ba rera ba le mo go yone. Go ne go lebega go na le gauta kwa nokeng eo, ka jalo Duke wa Courland o ne a swetsa ka gore a simolole loeto lo lo feletseng lwa go ya kwa Gambia. E re ka e le batho ba le mmalwa fela ba Courland ba ba neng ba na le maitemogelo ka Afrika, o ne a patelesega go ikaega ka batswakwa. Ka la bo Lwetse a le garataro 1652, o ne a tlhoma Mo-Dutch Jacob du Moulin go nna Mokaedi wa gagwe kwa Gambia, fa Mo-Courland, Frederick William Trotta von Treyden a ne a tlhomiwa go nna molefothenente wa gagwe.

Dikepe di le tharo, e leng *Crocodile*, *Patientia* le *Chur*, di ne tsa bewa gore Moulin a di dirise. Go ne go na le mathata a le mmalwa ka leeto le, mme ka Sedimonthole 1652, Treyden o ne a kwalela Duke wa Courland a tlhalosa Moulin jaaka "setlhobogi se se pelo e e botlhofo". Fa ba sena go tsamaya ka sekepe ka March 1653, ka bonako fela morago ga moo letsholo leno le ne la felelwa ke dilo mme la patelesega go boa. Morago ga moo Moulin o ne a tshwarelwa ditiro tsa gagwe tse di sa siamang tse di farologaneng, go akaretsa le go utswa madi a ga Duke. Go ne ga lekwa go tsaya loeto lwa bobedi ka 1654, ka fa tlase ga taolo ya motlhotlhomisi wa Mo-Denmark, e bong Philip von Seitz. Le fa go ntse jalo, Seitz o ne a tlogela loeto lono kwa Hamburg, a kgona go ntsha didolara di le 15 000 tsa rix mo go Duke.

Morago ga maeto ano a mabedi a a padileng, Duke o ne a retologela kwa bathong ba gagwe. Mokapotene Otto Stiel, Mo-Courland yo o kileng a etela Gambia, o ne a tlhomiwa go nna Mmusi wa yone le go nna Molaodi wa Setlhaketlhake sa St Andrew. Ka 1658, Duke wa Courland le ba lelapa la gagwe ba ne ba tshwarwa ke lesole le le thapilweng la Sweden morago ga go tsenelela mo “Morwalela”, tlhaselo ya Sweden ya Poland–Lithuanian Commonwealth, mme puisano magareng ga Courland le Setlhaketlhake sa St Andrew e ne ya kgaolwa dingwaga di ka nna pedi.

Ka ntlha ya seno, komponi ya Dutch West India e ne ya dira tumalano le moemedi wa ga Duke kwa Holland, e bong Henry Momber, e ka yone e neng e tla tlamela gape le go tsaya Setlhaketlhake sa St Andrew. Momber a dumela, ka go tlhoka ditaelo dipe go tswa go Duke. MaDutch a ne a romela sekepe sa masole kwa setlhaketlhakeng seo go ya go se gapa. Stiel o ne a gana, mme fa a utlwa gore Dutch West India Company e tla ba netefaletsa tuelo ya bone, masole a ne a tsuologa mme a boela kwa Holland ka sekepe se se neng se ntshitse masole a masha.

Ka 1660, MaDutch a ne a latlhegelwa ke taolo ya setlhaketlhake morago ga gore sekepe sa Fora se se neng se le mo tirelong ya Sweden se gakgamatse kago ya phemelo bosigo, se leleke setlhopha sa masole mme se thube setlhaketlhake. Morago ga moo sekepe se se ikemetseng se ne sa kopana le sekepe sa kgwebo sa phaposi ya Groningen ya Dutch West India Company, se, ka go thubega ga ditlhaeletsano, se neng sa gana go reka setlhaketlhake seno gape mme sa re ke sa ga Duke wa Courland, go na le sa phaposi ya Amsterdam ya kompone e le nngwe. Momber o ne a ikgolaganya le Stiel, yo o neng a ntse a nna kwa Holland, mme a boela kwa Setlhaketlhakeng sa St Andrew ka sekepe se se neng se tlametswe ke phaposi ya Groningen.

Dibeke di le mmalwa moragonyana, dikepe di le tharo tsa kamore ya Amsterdam di ne tsa ema gaufi le setlhaketlhake mme tsa batla gore Stiel a ineele. O ne a gana, mme MaDutch a ne a kotama, a tlisa maatla a mantsi a molelo go rwala kago ya phemelo. Ka banna ba le mmalwa fela, Stiel o ne a patelesega go ineela. Le fa go ntse jalo, fa Kgosi ya Barra e bona Stiel a lelekwa gape, o ne a swetsa ka gore a mo thuse ka go gapa lekoko la MaDutch le le neng le fologetse kwa Juffure go ya go batla metsi a a phepa. Kgosi e ne ya batla gore Stiel a busediwe mo setulong mme a kopanngwa ke palo e kgolo ya magosi a mangwe a tlholego, go akaretsa le Kgosi ya Kombo. MaDutch a ne a ineela morago ga go ema ka dinao dibeke di le nne, mme molaodi wa kago ya phemelo o ne a e tlogela e se na dijo mme a e senya ka bontlhabongwe pele a e busetsa kwa Stiel le ba Courlanders. Mo dikgweding di le robangbobedi tse di latelang, masole a ne a fokodiwa go nna Bayuropa ba le supa fela.

MaDutch a ne a tshwara kago ya phemelo ka bokhutshwane go tloga ka 1659 go fitlha Maesemane a e gapa ka 1661. MaDutch a ne a neela Maesemane kago ya phemelo ka 1664.
left|thumb|Mmepe wa Fort James le James Island from 1755
Maesemane a ne a fetola setlhaketlhake seno Setlhaketlhake sa James le kago ya phemelo ya Fort James ka James, Mokgosi wa York, yo moragonyana a neng a nna Kgosi James wa bobedi wa Enyelane. Royal Adventurers in Africa Company e e neng e hirilwe e ne e laola kgaolo eno, e e neng e e dirisa pele mo kgwebong ya gauta le lonaka lwa tlou, mme moragonyana mo kgwebong ya makgoba. Ka Phatwe a rogwa 1669, kompone e ne ya hirisetsa Batlhatlheledi ba Gambia botsamaisi. Ka 1684, Kompone ya Segosi ya Aforika e ne ya tsaya taolo ya tsamaiso ya Gambia.

Ka 1695, Mafora a ne a gapa Fort James morago ga ntwa le batsamaisi ba sekepe ba Maesemane, mme ka 1702, Fort James e ne e le ka fa tlase ga taolo ya Maesemane. E ne ya senngwa le go agiwa gape makgetlho a le mmalwa mo nakong eno, ka bobedi ka dikgotlhang magareng ga Maesemane le Mafora le ke magodu a dikepe. Ka Seetebosigo a le lesome le boraro 1750, Company of Merchants Trading to Africa e ne ya tsaya taolo ya Gambia. Magareng ga 1758 le 1779, Gambia e ne e le karolo ya British Senegambia.
thumb|Matlotla mo setlhaketlhakeng
Six-Gun Battery (1816) le Fort Bullen (1826), tse jaanong di akareditsweng mo James Island UNESCO World Heritage Site mme di le mo matlhakoreng a mabedi a molomo wa Noka ya Gambia, di agilwe ka maikaelelo a go thibela kgwebo ya makgoba fa e ne e setse e se ka fa molaong mo Bogosing jwa Borithane morago ga go fetisiwa ga Molao wa Kgwebo ya Makgoba ka 1807. Ke tsone fela dikago tsa tshireletso tse di itsegeng mo kgaolong tse di agilweng go thibela dikgatlhegelo tsa makgoba, go na le go di pateletsa. Mafelo ano mmogo le setlhaketlhake ka bosone a ne a tlogelwa ka 1870.

Ka Tlhakole a le garataro 2011, ka kopo ya motaki wa New York Chaz Guest go Tautona wa Gambia Yahya Jammeh, se ne sa bidiwa gape go nna Setlhaketlhake sa Kunta Kinteh go naya setlhaketlhake leina la Gambia.  Kwa moletlong wa go naya sefikantswe seno leina, Guest o ne a senola setshwantsho se sennye sa gagwe sa boleele jwa dimetara di le 9 sa ga Kunta Kinte se se neng se tla bontshiwa kwa Setlhaketlhakeng sa Kunta Kinte .

## Boswa
Setlhaketlhake sa Kunta Kinteh se boga kgogolego e e bokete mme jaanong se ka nna 1/6 ya bogolo jo se neng se na le jone ka nako ya fa kago ya phemelo e ne e le matlhagatlhaga.Matlotla a dikago di le mmalwa tsa tsamaiso ya Borithane (go akaretsa sele e le nngwe, e go bonalang e dirisediwa go nna le bagolegwa ba ba nang le mathata a magolo), jetty e nnye le ditlhare di le mmalwa tsa mowana. Matlotla a ne a sireleditswe le go sirelediwa ke sebopego se se rileng. Ka ntlha ya gore setlhaketlhake se kwa tlase, ka nako ya makhubu a a kwa godimo le matsubutsubu ka dinako tse dingwe makhubu a tla itaya dingwe tsa dikago tse di falotseng.

Kunta Kinte, semelo se se tlhalosiwang mo bukeng ya Alex Haley le motseletsele wa thelebishene wa *Roots*, o amanngwa le James Island. Kunta Kinte e ne e le mongwe wa makgoba a le 98 a sekepe sa makgoba se Lord Ligonier a neng a se tlisa kwa Annapolis, Maryland ka 1767.

## Metswedi