Kgwebo ya makgoba ya go kgabaganya Sahara

thumb|Setshwantsho sa lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga se se supang koloi ya Maarabea e e rekisang makgoba e rwele makgoba a Aforika yo o kwa borwa jwa Sahara go kgabaganya Sahara go ya kwa Aforika Bokone.
**Kgwebo ya makgoba ya go kgabaganya Sahara**, e gape e itsiweng jaaka **kgwebo ya makgoba ya Maarabea**, e ne e le kgwebo ya makgoba e mo go yon makgoba a neng a rwalwa thata go kgabaganya Sahara. Bontsi jwa one a ne a fudusiwa go tswa kwa Aforika yo o kwa borwa jwa Sahara go ya kwa Aforika Bokone gore a rekisediwe ditlhabologo tsa Mediterranean le Botlhabagare; peresente e nnye e ne e boela kwa ntlheng e nngwe.

Diphopholetso tsa palo yotlhe ya makgoba a mantsho a a neng a fuduga go tswa kwa Aforika yo o kwa borwa jwa Sahara go ya kwa lefatsheng la Maarabea di simolola ka didikadike di le thataro go ya go di le lesome, mme ditsela tsa kgwebo tsa trans-Sahara di ne tsa fetisa palo e e bonalang ya palogotlhe eno, ka phopholetso e le nngwe e e neng e bala makgoba a a ka nnang didikadike di le 7.2 a a neng a kgabaganya Sahara go tloga mo bogareng jwa lekgolo la bosupa la dingwaga go fitlha ka lekgolo la bomasome a mabedi la dingwaga  fa kgwebo ya bokgoba e fedisiwa. Maarabea a ne a laola le go tsamaisa kgwebo ya makgoba ya go kgabaganya Sahara, le fa Maberber le one a ne a amega ka tlhagafalo.

Go bapa le Maaforika a a kwa borwa jwa Sahara, Maturkey, Ma-Iran, Ma-Yuropa le Ma-Berber ba ne ba le gareng ga batho ba ba neng ba rekisiwa ke Maarabea, mme kgwebo e ne e dirwa mo lefatsheng lotlhe la Maarabea, segolobogolo kwa Asia Bophirima, Aforika Bokone, Aforika Botlhaba, le Yuropa.

## Kgwebo ya pele ya makgoba ya go kgabaganya Sahara
Direkoto tsa kgwebo ya makgoba le dipalangwa kwa Sahara di simolola kwa morago kwa mileniamong wa boraro BC ka nako ya puso ya kgosi ya Egepeto Sneferu yo o neng a kgabaganya cataract ya bone ya Nile go tsena mo go se gompieno e leng Sudan ya gompieno go tshwara makgoba le go ba romela kwa bokone. Diphuruphuso tseo tsa magolegwa a ntwa, a moragonyana a neng a nna makgoba, e ne e le selomodiro Mokgatsheng wa Nile wa bogologolo le kwa Aforika. Ka dinako tsa phenyo le morago ga go fenya dintwa, Ba-Nubia ba bogologolo ba ne ba tsewa jaaka makgoba ke Baegepeto ba bogologolo.

Ba-Garamante ba ne ba ikaegile thata ka tiro ya makgoba go tswa kwa Aforika e e kwa borwa jwa Sahara. Ba ne ba dirisa makgoba mo merafeng ya bone go aga le go tlhokomela dithulaganyo tsa nosetso tse di ka fa tlase ga lefatshe tse di neng di itsege mo Maberber jaaka *foggara*. Raditiragalo wa bogologolo wa Mogerika Herodotus o ne a kwala ka ngwagakgolo wa botlhano BC gore Bagaramante ba ne ba dira MaEthiopia ba ba neng ba nna mo logageng makgoba, ba ba neng ba itsege jaaka Troglodytae, ba ba lelekisa ka dikara.

Mo Pusong ya Roma ya ntlha, toropo ya Lepcis e ne ya tlhoma mmaraka wa makgoba go reka le go rekisa makgoba go tswa kwa bogareng jwa Aforika ya Bantu. Ka ngwagakgolo wa botlhano AD, Carthage ya Roma e ne e gweba ka makgoba a mantsho a a neng a tlisiwa go kgabaganya Sahara. Mmusomogolo o ne wa tlhoma lekgetho la melelwane mo kgwebong ya makgoba. Go lebega makgoba a bantsho a ne a tsewa a le botlhokwa jaaka makgoba a mo gae ka ntlha ya tebego ya one e e sa tlwaelegang. Boraditso bangwe ba bolela gore selekanyo sa kgwebo ya makgoba mo pakeng eno se ka tswa se ne se le kwa godimo go feta mo metlheng ya bogare ka ntlha ya go batlega thata ga makgoba mo Pusong ya Roma. Le fa go ntse jalo kgwebo ya makgoba go ralala Sahara mo nakong ya bogologolo e ka tswa e ne e le nnye e bile e le sewelo ka kgwebo ya Sahara e ne e sa fitlhelele bogolo jo bogolo go fitlha Maarabea le Maberber ba tsenya dipalo tse dintsi tsa dikamela mo sekakeng.

Tsela ya kgwebisano ya koloi ya Bogologolo ya Garamantian fa gare ga lebopo la Tripolitania go kgabaganya Sahara go ya kwa Letsheng la Chad e ne e tsamaisa diphologolo tse di kwa pele tsa disorokisi, gauta, cabochon le dilo tse di tala tsa go dira dijo le go dira dinkgisamonate, mme gape le makgoba; kgwebo ya makgoba ya Aforika le fa go ntse jalo e ka tswa e ne e lekanyeditswe pele ga paka ya Boiselamo, mme makgoba a Aforika a ne a lebega a le mmalwa mo Mmusong wa Roma, kwa a neng a tsewa jaaka makgoba a manobonobo a a sa tlwaelegang.

## Kgwebo ya makgoba ya go kgabaganya Sahara ya dingwaga tsa magare
thumb|Ditsela tse dikgolo tsa makgoba mo Aforika wa bogologolo
Paul Lovejoy o fopholetsa gore makgoba a bantsho a ka nna didikadike di le thataro a ne a rwalwa go kgabaganya Sahara magareng ga dingwaga tsa 650 AD le 1500 AD. Kgwebo ya makgoba ya trans-Sahara, e e neng ya tlhongwa mo Bogologolong, e ne ya tswelela ka Metlha ya Bogare. Morago ga go fenya Aforika Bokone mo tshimologong ya lekgolo la boferabobedi la dingwaga, Maarabea, Ba-Berber le merafe e mengwe ba ne ba tsena mo Aforika yo o kwa Borwa jwa Sahara la ntlha go bapa le Mokgatsha wa Nile go ya kwa Nubia, mme gape ba kgabaganya Sahara go ya kwa Aforika Bophirima. Ba ne ba kgatlhegela kgwebo ya go kgabaganya Sahara, segolobogolo makgoba, ka go ne go nna go batlega makgoba kwa merafeng ya botlhaba jwa Maarabea le Constantinople. Bagwebi ba makgoba ba MaMoslem ba ne ba itlhaola mo bathong ba ba kwa letlhakoreng le lengwe la Sahara, ba bitsa batho bano ba Aforika ba re ke *Zanj* kgotsa *Sudan* e e kayang "bantsho".

## Metswedi