open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Iipumbu Shiimi

**Iipumbu Wendelinus Shiimi** ke mopolotiki le moitseanape wa itsholelo wa kwa Namibia,o o berekileng e le tona wa madi go tswa ka 2020 go tsena 2025. Pele ga foo, o ne a bereka e le molaodi wa banka ya Namibia go tswa ka 2010 go tsena 2020.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Shiimi o na le di masters tsa itsholelo ya madi (1998) le diploma tsa itsholelo go tswa kwa University of London. O na gape le diploma ya kgwebo ga mafatshe a sele le tlhokomelo go tswa kwa Maastricht School of Management kwa Netherlands, o na le degree ya itsholelo go tswa kwa University of Western Cape kwa Aforika Borwa le degree ya dikgwebo, itsholelo le dipall go tswa kwa University of Western Cape. O rutetswe tlhokomelo e e faphegileng kwa University of Stellenbosch le Wits Business School, ga mmogo le thuto e e tseneletseng ya itsholelo le madi kwa Tanzania le USA, le Bank of England le Reserve Bank of South Africa.

## Tsa pereko
Shiimi o simolotse go bereka kwa lekgotleng la dipatlisiso tsa melao ya itsholelo (NEPRU) ka 1994. O ne a ya go bereka kwa bankeng ya Namibia e le mosekaseki mogolo mo lephateng la patlisiso, a nna mookamedi wa mohama wa itsholelo mo lephateng leo ka 1997. Ka 1999, o ne a nna mookamedi wa mohama wa go lebela kwa pele mo lephateng la patlisiso. Ka 2000, o ne a nna mookamedi wa mohama wa dipalopalo. Ka 2001, a nna mothusa tlhogo ya lephata la dipatlisiso, ka 2002 a nna mookamedi wa itsholelo le tlhogo ya lephata la dipatlisiso. Ka Seetebosigo ngwaga wa 2006, Shiimi o ne a nna mookamedi mogolo wa lephata la ketelelo pele ya banma go fitlhelela a thapiwa e le mothusa molaodi ka Ngwanatsele 2006. Mo maemong a gagwe, o ne a bereka go kaela ditiro tsa banka, go akaretsa go tlhokomela dipeelo ts mafatshe a sele, go okamela banka, go ritibatsa itsholelo le go ela tlhoko tiriso madi.

Shiimi o ne a thapiwa e le moeteledipele wa banka ya legare ka Mopitlo a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 2010 ke tautona Hifikepunye Pohamba. O ne a tlhatlhama Tom Alweendo, o e neng e le mookamedi mogolo wa komito ya dithulaganyo ya Namibia morago a nna tona wa meepo le kgothetso. Tautona Hage Geingob o ne a mo thapa gape mo sebakeng sa bobedi ka Morule 2016.

## Ditirelo tse dingwe

* Lekgotla la madi la mafatshefatshe(IMF), leloko la pele la lekgotla la balaodi (2010 go tsena 2020).
* World Bank,leloko la pele la lekgotla la balaodi (2010 go tsena 2020)

## Metswedi
Frans Kapofi

**Frans Kapofi** (o o tshotsweng ka Firikgong a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 1953 kwa Onaame, kwa kgaolong ya Ohangwena) ke mopolotiki wa kwa Namibia o fa e saleng ka 1999 a berekileng mo maemong a a farologaneng a bo tona ba lefatshe.

E le leloko la SWAPO, ke lesole ka katiso. Kapofi o nnile mokwaledi mogolo wa maphata a a farologaneng a puso fa e sale ka 1990. Morago o ne a nna mokwaledi wa palamente go tswa ka 1999 go tsena 2015. Go tswa ka 2015 go fitlhelela 2018, o ne a bereka e le tona wa lephata la ga tautona. O ne a thapiwa e le tona wa selegae mo tswakannyong ya matona ka Tlhakole a le malatsi a robabobedi ngwaga wa 2018. Kapofi o ne a tswelela a le mo maemong ao morago ga ditlhopho tsa 2019 tsa Namibia. Lephata leo le ne la tsenya maemo a tshireletso ka 2020. Mo tswakannyong ya matona ka Moranang 2021, o ne a fudusediwa kwa lephateng la tshireletso le bagodi. O berekile thata le botautona botlhw ka boraro ba lefatshe la Namibia.

## Metswedi
Ditlhopho tsa legae le tsa kgaolo tsa Namibia tsa 2004

Lefatshe la Namibia le ne la tshwara ditlhopho di le pedi tsa lefatshe ka 2004. Ditlhopho tsa khansele di tshwerwe ka Motsheganong a le lesome le bone ngwaga wa 2004 fa tsa khansele ya kgaolo di tshwerwe ka Ngwanatsele a le masome mabedi le borobabongwe go tsena a le masome mararo ngwaga wa 2004.

## Maduo
Kwa dikgaolong tsa Helao Nafidi le Outapi, phathi ya South West Africa People's Organization(SWAPO) ke yone fela e neng e na le bo ntlhopheng, ka jalo go ne ga seka ga tshwarwa ditlhopho koo, bontlhopheng ba SWAPO botlhe ba ya khanseleng.

## Metswedi
Alexia Manombe-Ncube

**Alexia Turimei Manombe-Ncube** (o o tshotsweng ka Morule a le malatsi a supa ngwaga wa 1964) ke mopolotiki wa kwa Namibia. E ne e le mothusa tona wa bana le bogolole go tswa ka Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2015 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025.

Manombe-Ncube o tshotswe ka leina la **Alexia Muningirua** ka Morule a le malatsi a supa ngwaga wa 1964 kwa Kalkfeld, South West Africa (kwa e leng Otjozondjupa kwa Namibia gompieno). O na le diploma tsa tlhabololo matshelo go tswa ka Coady International Institute kwa Antihonish, Canada, ka ngwaga wa 1990 go tsena 2005 o ne a thapilwe kwa lephateng la botsogo la Namibia.

Manombe-Ncube o ne a nna leloko la palamente la SWAPO le le sa tlhopheng ka 2005 fa tautona Hifikepunye Pohamba a mo tlhopha go nna mongwe wa ba ba tlhophilweng ba le barartaro. Ka nako eo, e ne e le mopalamente wa ntlha o o nang le bogole kwa Namibia. ka Mopitlo 2015 o ne a tlhophiwa go nna mothusa tona wa ba na le bogoloe, maemo a a ka fa tlase ga ofosi ya ga tautona.

Manombe-Ncube o na le B.A ya tsa tlhaloganyo go tswa kwa University of Namibia ka 2020. O ne a nyetswe ke molweladitshwanelo wa ba na le bogole wa kwa Zimbabwe Jabulani Manombe-Ncube o a neng a ikgapela botshelo ka 2012. O nna kwa Windhoek kwa Khomsdal.

## Metswedi
Royal ǀUiǀoǀoo

**Royal Johan Kxao ǀUiǀoǀoo** (o o tshotsweng ka Lwetse a le masome mararo ngwaga wa 1966) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng mo palamenteng e le mothusa tona wa batho ba ba kgaphetsweng kwa ntle go tswa kwa Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2015 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025. E ne e le leloko la palamente e le ba ba nnang kwa morago wa SWAPO ka dingwaga tsa 2000 go tsena 2010, morago ga foo a nna mogakolodi o o faphegileng mo ofising ya mothusa tonakgolo.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
ǀUiǀoǀoo o tshotswe ka Lwetse a le masome mararo ngwaga wa 1966 kwa Tsumkwe kwa kgaolong ya Otjozondjupa. O goletse kwa Botswana. Ka dingwaga tsa 1991 go tsena 1997 o ne a bereka e le morutabana mo dikolong tse di farologaneng. Ka 2000 o ne a fetsa matric kwa NamCOL, o na le setlankana sa diteme tsa Aforika. Ka 2016 o ne a dira degree tsa molao kwa UNISA.

ǀUiǀoǀoo ke motho wa morafe wa !Kung go tswa kwa Tsumkwe, kwa a leng kgosi gape. Ka nako ya fa a nna mopalamene ka 2000, e ne e le ene a mmotlana wa SWAPO. E ne e le Mosarwa wa ntlha go nna mopalamente.

## Metswedi
Tsumkwe

**Tsumkwe** (kgotsa Tjum!kui) ke motsana kwa kgaolong ya Otjozondjupa kwa bokone botlhaba jwa Namibia, ke toropokgolo ya kgaolo ya botlhophi ya Tsumkwe. O ne o na le banni ba le makgolo a matlhano ka ngwaga wa 2012.

## Batho
Tsumkwe o itsege e le toropokgolo ya Basarwa kwa Namibia.

* N!xau ǂToma

## Tlholego le diphologolo tsa naga
Lefelo le le amangwang le Tsumkwe le na le tlholego le diphologolo tsa naga. Bogolo jang kwa lefelong la Kaudwane, ditau,bonkwe,bophokoje le tse dingwe tse ditona di ka fitlhelwa koo.  Diphiri di le dintsi di teng mo kgaolong eo. 

## Metswedi
Nahas Angula

**Nahas Gideon Angula** (o o tshotsweng ka Phatwe a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 1943) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng e le tonakgolo wa boraro wa Namibia go tswa ka Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2005 go tsena Morule a le malatsi a mane ngwaga wa 2012. O ne a tlhatlhamiwa ke Hage Geingob mo tswakanyong ya palamente morago ga bokopano jwa ngwaga le ngwaga jwa SWAPO ka 2012. O ne a bereka e le tona wa tshireletso go tswa ka 2012 go tsena 2015.

Angula ke leloko la SWAPO. E ne e le tona wa thuto, ngwao, banana le metshameko go tswa ka 1990 go tsena 1995, a nna tona wa thuto e e kwa godiml go tswa ka 1995 go tsena 2005.

## Tiro ya sepolotiki
Angula o tsholetswe kwa Onyaanya, kwa kgaolong ya Oshikoto. O ne a tshabile kwa Namibia go tswa ka 1965 go tsena 1989. Ka nako e, o ne a berekela seromamowa sa Zambia go tswa ka 1973 go tsena 1976, a berekela United Nations e le mmereki wa puso go tswa ka 1976 go tsena 1980 pele ga a nna morulaganyi wa SWAPO ka 1980. O ne a okametse dipampiri tsa ikwadiso tsa SWAPO ka 1989. Pele ga boipuso, Angula e ne e le leloko la SWAPO la palamente ya Namibia, e e diragetseng ka Ngwanatsele 1989 go tsena Mopitlo 1990.

Angula o ne a nna leloko la palamente ka 1990. E ne e le tona wa thuto, ngwao, banana le metshameko go tswa ka 1990 go tsena 1995, a nna tona wa thuto e e kwa godimo go tswa ka 1995 go tsena 2005.

Angula o ne a amogela palo e e kwa godimo ya batlhophi (a lekalekana le Jerry Ekandjo), kwa ditlhophong tsa komiti ya legare tsa SWAPO kwa bokopanong jwa SWAPO jwa Phatwe 2002. E ne e le mongwe wa bontlhopheng ba bararo ba ba neng ba phadisanela go nna ntlhopheng wa botautona wa SWAPO ka Motsheganong 2004. O ne a nna mo maemong a boraro mo legatong lantlha, a amogetse ditlhopho di le lekgolo masome a mararo le bosupa, fa Hifikepunye Pohamba a ne a amogetse di le makgolo mabedi, lesome le boraro le Hidipo Hamutenya a amogetse di le  lekgolo, masome a marataro le borataro, ka jalo a seegelwa kwa thoko mo legatong la bobedi. Ba ba neng ba eme Angula nokeng  ba ne ba setse Pohamba morago mo legatong la bobedi, Pohamba a fenya.

Ka Mopitlo a le masome mabedi le motso, fa Pohamba a tlhomamisiwa go nna tautona wa Namibia, o ne a itsise fa a tlhopha Angula go nna tonakgolo wa Namibia.

Morago ga gore Hage Geingob a tlhophiwe gape e le mothusa tautona wa SWAPO ka Morule a le malatsi a mabedi ngwaga wa 2012, ka jalo a tlhomamisiwa go nna ntlhopheng wa botautona wa 2014,Pohamba o ne a tlhopha Geingob go tlhatlhama Angula jaaka tonakgolo ka Morule a le malatsi a mane ngwaga wa 2012. Angula o ne a tlhomiwa tona wa tshireletso.

Fa go batliwa difatlhego tse disha kwa palamenteng, Angula o ne a itlhophela go re a seka a nna mo lenaaneng la SWAPO la ditlhopho tsa 2014.

## Thuto le botshelo jwa gagwe
Angula o ne a dira dithuto tsa masters tsa thuto kwa Columbia University ka 1978. Ga ise ke a fetse PhD ya gagwe kwa sekolong sa borutabana, ka SWAPO e ne e mo laetse go boela Namibia go nna tona wa thuto. Ke leloko la kereke ya Lutere, jaaka lolwapa lwa gagwe lo ne lo ntse dingwaga ngwaga.

## Metswedi
Penda Ya Ndakolo

**Jafet Penda Ya Ndakolo** (o o tshotsweng ka Mopitlo a le masome mabedi le boraro ngwaga wa 1960 kwa Oshigambo) ke mopolotiki wa kwa SWAPO le molaodi wa kgaolo ya Oshikoto wa pele. o berekile e le tona wa tshireletso go tswa ka 2015 go tsena 2020. Morago ga go latlhegelwa ke mameo a gagwe a tona ka 2020, o ne a thapiwa e le molaodi gape.

Ya Ndakolo o lole a le mo Peoples Liberation Army of Namibia (PLAN). O tsene sekolo kwa Eastern and Southern Management Institute (ESAMA), ka 1980 go tsena 1989 e ne e le moitseanape wa tlhokomelo ya phatlalatso mafoko ka seromamowa.

E ne e le morulaganyi wa SWAPO ka 1990 go tsena 1992 pele ga a tlhophiwa go nna mokhanselara wa kgaolo ya Omuthiya Gwiipundi kwa Oshikoto, a tloga a tlhatlosiwa maemo go nna molaodi wa kgaolo. O ne a tlhatlhama Nico Kaiyamo e le leloko la khansele ka 2004.

Ka 2014, o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng ka mameo a ntlha ke tautona Hifikepunye Pohamba.

## Metswedi
Henock Kankoshi

**Henock Tangeni Kankoshi** (o o tshostweng ka Lwetse a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1965) ke mopolotiki wa kwa Namibia. O berekile e le molaodi wa kgaolo ya Oshikoto, a tlhatlhama Penda Ya Ndakolo ka 2015. Fa lobaka lwa gagwe lo wela ka Moranang 2020, Ya Ndakolo o ne a nna molaodi wa Oshikoto gape.

Kankoshi o tsholetswe kwa kgaolong ya botlhophi ya Onyaanya a ya sekolong kwa Ondangwa. O tsene sekolo se segolwane sa Ongwediva College of Education ka 1984 go tsena 1985, a nna morutabana. Ka 2004 Kankoshi o ne a tlhophiwa mokhanselara wa kgaolo ya Onyaanya. O ne a tlhophiwa go emela kgaolo kwa khanseleng ya lefatshe.

Kankoshi o ntse a tsaya karolo mo SWAPO fa e sale pele ga boipuso. O berekile e le morulaganyi wa phathi kwa kgaolong ya Oshikoto go tswa ka 2002 go tsena 2004, o berekile gape mo komiting ya legare ya phathi eo. Kankoshi o kwadile buka ya *Ampundja ya Kula Nahe Ambambi Ya Putuka nayina* e e gatisitsweng kwa Namibia.

## Metswedi
Marlene Mungunda

**Maria Marlene Mungunda** (o o tshotsweng ka Lwetse a le lesome le motso ngwaga wa 1954 kwa Mariental Hardap) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng mo maemong a a farologaneng e le tona. Ke morutabana ka pereko ebile o berekile e le morutabana go tswa ka 1975 go tsena 1996.

## Tiro
Mungunda o e leng leloko la SWAPO o berekile kwa tlase mo phathing eo a berekela legae la gagwe Mariental le kgaolo ya borwa. Ka 1996 o ne a tsena mo palamenteng. O ne a thapiwa e le mothusa tona wa tekatekanong ya bong le tlhokomelo ya bana ka 2000. Ka 2004 o ne a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa tsa pereko le selegae, ka 2005 a boela kwa lephateng la tekatekano ya bong, e le tona.

## Metswedi
Beauty Nakai Tsuro

**Beauty "Nakai" Tsuro** (gantsi o bidiwa **Nakai Tsuro** kgotsa **Beauty Nakai Tsuro**) ke mokaedi wa difilimi wa Zimbabwe, motlhagisi, mokwadi wa difilimi le motlhagisi wa thelebišene. O dirile mo difiliming le mo motseletseleng wa thelebišene fa e sa le ka tshimologo ya dingwaga tsa bo 2010 mme o amogetse kakgolo kwa Dietseleng tsa Bosetšhaba tsa Bodiragatsi tsa Zimbabwe (NAMA).

## Botshelo jwa pele le ka ga ene
O itsege mo setšhabeng sa difilimi sa Zimbabwe ka go tlhoma kompone ya selegae ya go tlhagisa difilimi le go tlhagisa difilimi tse di latelanang tse gantsi di buang ka matshelo a loago.

## Tiro
Tsuro o simolotse go kaela le go tlhagisa difilimi le diporojeke tsa thelebišene ka dingwaga tsa bo 2010. Dibuka tsa gagwe tsa ntlha tse di akgolwang di akaretsa *The Long Night* (2010) le *Love Like This* (2012). O ne a kaela *Mwanasikana* (2015), e leng karolo e e buang ka dikgwetlho tse ngwana wa mosetsana a lebaneng le tsone, e e neng ya gatisiwa mo bobegadikgannyeng mo lefatsheng lotlhe.

Ka dingwaga tsa bo 2020, Tsuro o ne a tswelela go tlhagisa diporojeke tse di tlhagisang dikgang tsa loago. Ka 2022, o ne a kwala le go tlhagisa drama ya thelebišene ya *Broken Lives*, motseletsele o o neng o lebile thata go sa tsholeng bana le dikgatelelo tse di amanang le setšhaba.

## Ditiro tse di tlhomologileng

## Dietsele le kakgolo
Mwanasikana o ne a tlhophelwa le go amogelwa mo teng ga letlhomeso la National Arts Merit Awards (NAMA), a tlhagelela mo manaaneng a Outstanding Screen Production, Filimi ya Boleele jo bo Tletseng ka 2016.

## Kamogelo le botlhokwa
Kgaso mo The Herald le NewsDay e tlhomolotse tsepamiso mogopolo ya ga Tsuro mo tekatekanong ya bong le nonotsho ya basadi mo go aneleng dikgang tsa gagwe, mmogo le seabe sa gagwe mo go rotloetseng talente ya difilimi tsa selegae le dipolelo kwa Zimbabwe.

## Metswedi


## Tsa kwa ntle

*  at IMDb
Chrispen Nyathi

**Chrispen Nyathi** (o tshotswe ka Motsheganong a le masome mararo le motso 1994) ke modiragatsi wa kwa Zimbabwe yo o itsegeng ka go tshameka karolo ya Moruti Charleston Ncube mo drameng ya thelebišene ya Aforika Borwa ya *[[DiepCity]]*. Tiragatso ya gagwe mo motseletseleng ono e ne ya dira gore a bone Seetsele sa Modiragatsi yo o Tlhomologileng yo o Tshegetsang ka 2021, mme seo sa dira gore e nne mongwe wa batho ba ba tlhatlogang mo thelebisheneng ya Aforika Borwa.

## Botshelo jwa pele le thuto
Nyathi o tsholetswe kwa Bulawayo kwa Zimbabwe, kwa a tseneng sekolo se se botlana sa Mzilikazi teng. O ne a simolola go kgatlhegela bodiragatsi jwa tiragatso fa a ne a le kwa sekolong. Fa a le mo dingwageng tsa gagwe tsa bonana, Nyathi o ne a fudugela kwa Aforika Borwa le ba lelapa la gagwe, kwa a neng a tswelela go dira bodiragatsi ka ditlhagiso tsa bobogelo tsa selegae le difilimi tse dikhutshwane.

## Tiro
Nyathi o simolotse tiro ya gagwe ya bodiragatsi ka dikarolo tse dinnye tsa bobogelo pele ga a bona kgatelopele ya gagwe ka 2021, fa a ne a tlhophiwa mo *[[DiepCity]]*, drama ya thelebišene e e tlhagisitsweng ke Black Brain Pictures ya Mzansi Magic.

Go diragatsa ga gagwe ga ga Moruti Charleston, moreri yo o tshegisang le yo o tlhotlhelediwang ke tumelo yo o tsamayang ka a rera ka botshelo mo motsesetoropong wa Johannesburg, e ne ya elwa thoko ke babogedi le batshwayadiphoso. Seabe seo se ne sa dira gore a amogelwe ke batho botlhe le go newa seetsele se segolo kwa Dietseleng tsa Royalty Soapie ka 2021.

Ka 2023, Nyathi o ne a bontsha gore o motlotlo go boela kwa Zimbabwe lekgetlho la ntlha mo dingwageng di feta lesome, a e tlhalosa e le “go boela gae ka maikutlo” morago ga dingwaga di le dintsi a bereka kwa Aforika Borwa. O tswelela go dira mo ditlhagisong tse di ikemetseng le mo diporojekeng tsa difilimi go ralala kgaolo.

## Bodiragatsi

## Ditsele le kakgolo

* Outstanding Supporting Actor – Royalty Soapie Awards (2021)
* Nominee – Zimbabwe Achievers Awards (2022)
* Featured performer – *Rise* selected at Tribeca Film Festival (2025)

## Botshelo jwa gagwe
Nyathi o boletse fa kgodiso ya gagwe kwa Bulawayo e bopile kotlhao le tlhotlheletso ya gagwe. O tswelela go bua phatlalatsa ka botlhokwa jwa kemedi ya Zimbabwe mo metsweding ya dikgang ya kgaolo mme o bontshitse kgatlhego ya go kwala le go tlhagisa mo isagong.

## Metswedi



## Tsa kwa ntle

* IMDb – Chrispen Nyathi profile
Tafara Nyatsanza

**Tafara Nyatsanza** (o bonwe ka Seetebosigo a le lesome le bone ka 1996) ke modiragatsi wa kwa Zimbabwe, mokwadi wa bodiragatsi le modiri wa bobogelo. O dirile mo bobogelong, mo thelebišeneng le mo difiliming kwa Zimbabwe, Aforika Borwa le kwa lefatshe ka bophara.

## Botshelo jwa pele le thuto
Nyatsanza o bonwe ka Seetebosigo a le lesome le bone 1996 kwa Yuniting ya Karo ya Tsela ya Bosupa (SASU) kwa Mutare, kwa Zimbabwe. Ke morwa Pius Nyatsanza, motlhankedi wa tshimo wa kgaolo le Florence Siwelah, morutabana. Batsadi ba gagwe ba ne ba kgaogana fa a ne a le dingwaga di ka nna nngwe le sephatlo, mme o ne a fetsa nako ya gagwe ya bongwana a fuduga fa gare ga Mutare le Chipinge.

O tsene dikolo tse di potlana di le mmalwa tse di akaretsang sekolo se se potlana sa Mt Selinda, se se potlana sa Emerald, se se potlana sa Hode, se se potlana sa Tiya, le sekolo se se potlana sa St Georges Muchena. Go bona thuto ya sekontari, o ne a ya kwa sekolong se segolo sa Chikanga le Sekolo se segolo sa Biriiri. Morago ga go palelwa ke ditlhatlhobo tsa gagwe tsa O-Level kwa tshimologong, o ne a boeletsa dikereiti kwa Cape Town, Aforika Borwa, kwa a neng a itsisiwe semmuso dirutwa tsa terama. Nyatsanza moragonyana o ne a bona Bachelor of Arts ka Dinase mo go tsa Bobogelo le Tiragatso, go dira bobogelo go tswa kwa Yunibesithing ya Motsekapa.

## Tiro ya bobogelo
Tiro ya ga Nyatsanza ya ntlha e ne e akaretsa dipontsho tsa bobogelo kwa Motsekapa. O ne a tshameka karolo ya ga Petruchio mo go *The Taming of the Shrew* kwa Artscape ka 2014. O diragaditse mo ditlhagisong tse di jaaka *Scott*, *Zuva Crumbling*, *Beyond the Wall*, *Richard III*, *Nineveh*, *Heaven Is Not Closed*, *Murdering Agatha Christie*, *Lobengula Street*, *Cattle Drive*, *Kuromba* (mokwadi le mokaedi), le *Remnants of a Dead Brain* (mokwadi le mokaedi).

## Tiro ya bodiragatsi
Nyatsanza o tlhageletse mo difiliming le mo thelebisheneng. Dikarolo tsa gagwe tse di tlhomologileng di akaretsa:

## Dietsele le kakgolo

* Fleur du Cap Theatre Award – Best Performer in a Solo Play for ''Scott''.
* Nominations for Fleur du Cap Theatre Awards in 2016, 2019, 2020.
* National Arts Merit Award – Outstanding Artist in the Diaspora (2023).

## Bokgoni jo bongwe
Nyatsanza o na le bokgoni mo botaking jwa go tshikhinyega, go akaretsa le go bina ga Butoh le go dira mebino. O bua Seesemane, Seshona le Sendau, mme o diragatsa ka ditlhaka tse dintsi. Diponagalo tsa gagwe tsa mmele di kwadilwe jaaka boleele jwa 1.63 m, bokete jwa 56 kg, moriri o montsho, matlho a a borokwa, le bogolo jwa ditlhako US 7.

## Metswedi
Motsholetsi Sikele

**Motsholetsi Sikele** (o tshotswe ka Sedimonthole 1 1991) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekelang Township Rollersmo liking e kgolwane ya Botswana. Ke motshamiki wa boditšhabatšhaba wa Botswana ka botlalo, ka a ne a tshameka lekgetlo la ntlha ka Lwetse a le 9 2018.

## Ditlotla

### Mekgatho

#### Township Rollers
Liki e Kgolo ya Botswana (5): 

2013–14, 2015–16, 2016–17, 2017–18, 2018–19

Sejana sa Mascom 8: 2017–18

## Metswedi
Mothusi Johnson

**Mothusi Johnson** (o tshotswe ka 28 Phukwi 1997) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa boditšhabatšhaba wa Motswana yo o tshamekelang Orapa United e le motshamiki wa morago wa molema. 

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
O tsholetswe kwa Gaborone, Johnson o kile a tshamekela kgwele ya dinao ya ditlhopha tsa TAFIC, Gaborone United le Orapa United.

O tshamekile lekgetlho la ntlha la boditšhabatšhaba mo Botswana ka 2019. Ka Ngwanatsele 2019 e ne e le mongwe wa batshameki ba le bane ba boditšhabatšhaba ba Botswana ba ba neng ba latlhelwa mo setlhopheng sa bosetšhaba morago ga go nna ba nwa bojalwa.

## Metswedi
Dithaba tsa Tswapong

**Dithaba tsa Tswapong** ke motseletsele wa dithaba mo kgaolong ya Legare, Botswana. Di tlhatlogela kwa bogodimong jwa 300 goya go 400 m kwa godimo ga hardveld ya thaba e e dikologileng e e bogodimo jo bo ka nnang 900 m. Ka thutafatshe, dithota tse tse di nang le ditlhoa tse di sephaphathi di tshwana le Waterberg Massif, e e leng dikilometara di ka nna 100 kwa borwa.

Mokgatšha wa Tswapong o amogela bongola jo bontsi go feta lebala la motlhaba le le di dikologileng la sekgwa sa Maphane. Mafika a matlapa a dirilwe ka matlapa a a nang le maroba a a monyang metsi a pula, a morago a elela go tswa a bopa diphororo tsa leruri le matangwana, jaaka Phothophotho Gorge.

Noka ya Lotsane e elela kwa dinaong tsa Dithaba tsa Tswapong ka fa letlhakoreng la tsone la bokone. Nngwe ya dilo tse di kgatlhang thata tsa dithota tseno ke Moremi Gorge.

## Mafelo a a nang le banni
[left|thumb|235x235px|Setshwantsho sa [NASA sa dithota tsa Tswapong ka noka ya Lotsane e elela go bapa le molelwane wa bokone]]
Motsemogolo wa pele wa Bogosi jwa ga Ngwato o ne o le kwa Phalatswe, e gape e bidiwang Palapye wa bogologolo, kwa ntlheng ya bophirima jwa Mokgatšha wa Tswapong.

Moeng ke motse o o mo gare ga motseletsele o o mo bogodimong jwa 945 m. Motse wa Lecheng o kwa ntlheng ya bophirima jwa dithota, fa Matlhakola le Maunatlala tsone di le kwa ntlheng ya bokone. Kwa tlase ga letlhakore la borwa go na le metsana e mennye ya Tau, Gootau, Ratholo le Majwaneng. Lerala o kwa ntlheng ya borwabotlhaba jwa motseletsele.

## Lefelo
Mokgatšha wa Tswapong ga se lefelo le le sireleditsweng. Dithota, le fa go ntse jalo, di tlamela ka lengwe la mafelo a mabedi a go tsalela mo Botswana a ntsu ya cape vulture, e leng mofuta o o mo kotsing. Dinonyane tse dingwe tse di fitlhelwang mo lefelong le ke  black-collared barbet, mocking chat le red-winged starling.

Mothalo o gape ke mongwe wa mafelo a le mmalwa a Jameson's red rock hare o ka fitlhelwang mo go one. Gareng ga diphologolo tse dingwe tsa naga tse di fitlhelwang mo Tswapong Range, lengau, phiri e thokwa, tholo, rock hyrax, tshwene le crested porcupine di tshwanelwa ke go umakiwa. Gape go na le mefuta e mebedi ya dirurubele e e fitlhelwang mo dithabeng tsa Tswapong.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Puo ya setswapong
* Tuli Block

## Metswedi


## Tsa kwa ntle

* Birdlife - Botswana
* The Politics of Space and Place in the Tswapong Region, Central Botswana
* Climbing in the Tswapong Hills
Shakes Kubuitsile

**Shakes Kubuitsile** (o tshotswe ka di 3 Tlhakole 1962) ke motshameki wa mabole wa Botswana. O ne a gaisana mo kgaisanong ya banna ya bokete jo bo botlhofo kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988.

## Tse di kwa ntle

* Shakes Kubuitsile kwa Olympics.com
* Shakes Kubuitsile kwa Olympedia
*

## Metswedi
Gloria Somolekae

**Gloria Somolekae** ke moithuti wa tsamaiso ya setshaba wa Motswana, mosekaseki wa melawana, le lepolotiki. O kile a nna morutegi kwa Yunibesithing ya Botswana, mmatlisisi yo mogolo le Mokaedi-Khuduthamaga wa Nama o sa Tshwere wa Setheo sa Botswana sa Tshekatsheko ya Melawana ya Tlhabololo (BIDPA), le jaaka Mopalamente yo o itlhophetsweng wa Palamente. Magareng ga 2011 le 2014 o ne a dira jaaka Mothusa Tona mo Pusong ya Botswana mo Lephateng la Madi le Thulaganyo ya Tlhabololo le a Botsogo.

## Botshelo jwa pele le thuto
Somolekae o amogetse BA mo Tsamaisong ya Setšhaba le Maranyane a Sepolotiki go tswa kwa Yunibesithing ya Botswana le Swaziland ka 1981. O weditse MA mo Pholising ya Setšhaba le Tsamaiso kwa Institute of Social Studies, The Hague, ka 1983 le PhD mo Tsamaisong ya Setšhaba kwa Sekolong sa Maxwell sa Boagi le Merero ya Setšhaba, Syracuse University, ka 1994.

## Tiro ya thuto le melao
O simolotse tiro ya gagwe e le motlhatlhelela dithuto mme moragonyana a nna motlhatlhelela dithuto yo mogolo mo Lephateng la Dithuto tsa Sepolotiki le Tsamaiso kwa Yunibesithing ya Botswana. Thuto le patlisiso ya gagwe e ne e akaretsa tsamaiso ya tlhabololo, tshekatsheko ya melawana ya setšhaba le tshekatsheko ya lenaneo.

Moragonyana Somolekae o ne a dira le W.K. Kellogg Foundation jaaka mokaedi wa lenaneo la kgaolo pele ga a ya kwa BIDPA, koo a eteletseng pele Setlhopha sa Puso le Tsamaiso le go dira jaaka Mokaedi Mogolo wa Nama o sa Tshwere.

## Tirelo ya puso
Ka 2011 o ne a tlhomiwa go nna Mopalamente yo o itlhophetswenge mme a nna Mothusa Tona mo phetogong ya kabinete. O ne a direla kwa Lephateng la Madi le Thulaganyo ya Tlhabololo mme moragonyana a direla kwa Lephateng la Botsogo. Kwa Palamenteng o ne a emela dithulaganyo tsa puso tsa go tlamela ka matlole mme a emela khuduthamaga mo dingangisanong ka ga thulaganyo ya tlhabololo.

## Bobueledi jwa botsogo jwa setšhaba
Jaaka Mothusa Tona wa Botsogo, Somolekae o ne a simolola “Letsholo la Condomise” kwa Gaborone ka Motsheganong a le lesome le boferabongwe 2014. O ne a gatelela botlhokwa jwa go ruta tiriso e e siameng le e e tlhomameng ya sekausu mo basheng le mo ditlhopheng tse di tlhakanelang dikobo mme a tlhagisa go tsaya karolo mo go eteletsweng pele ke basha mo thibelong ya HIV.

## Patlisiso le boeteledipele
Somolekae o buile phatlalatsa ka dikgwetlho tse di lebaganeng le ditheo tsa patlisiso ya melao, go akaretsa le mathata a matlole le go boloka badiri mme o bueletse go netefatsa gore diphitlhelelo tsa patlisiso di itsisiwe ka katlego le badiramelao.

Ka 2025, o ne a etelela pele ditherisano tsa BIDPA tsa lefatshe ka bophara kwa ditoropong tse di akaretsang Palapye, Kanye, Francistown, Maun le Kasane go atolosa dipuisano tse di akaretsang tsa tlhabololo ya bosetšhaba.

## Dikgatiso tse di tlhophilweng

## Metswedi
Lefelo la Nshavan

**Nshavan** ( Se-Armenia: Նշավան ) ke motse o o mo Mmasepaleng wa Artashat wa Porofense ya Ararat kwa Armenia .

## Metswedi

* Nshavan kwa GEOnet Names Server
* World Gazeteer: Armenia[*dead link*] – World-Gazetteer.com
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, Statistical Committee of Armenia
Motse wa Arevabuyr

**Arevabuyr** (Se-Armenia: Արևաբույր) ke motse o o mo Mmasepaleng wa Masis wa Porofense ya Ararat kwa Armenia.

## Bona gape

* Ararat Province

## Metswedi

* Arevabuyr kwa GEOnet Names Server
* World Gazeteer: Armenia[*dead link*] – World-Gazetteer.com
* Report of the results of the 2001 Armenian Census
Motse wa Jrashen, Lori

thumb|'''Jrashen Armenia'''
**Jrashen** (Se-Armenia: Ջրաշեն), e pele e neng e bidiwa Vardnav), ke motse o mogolo kwa Porofenseng ya Lori kwa Armenia.

Ka nako ya thoromo ya lefatshe ya 1988, sekolo se sepotlana kwa Jrashen se ne sa phutlhama mme sa bolaya batho ba le 400. Bodilo jwa pele bo ne bo sa golaganngwa sentle le mabota.

## Metswedi

* Jrashen, Lori at GEOnet Names Server
* World Gazeteer: Armenia[*dead link*] – World-Gazetteer.com
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, Statistical Committee of Armenia
Motse wa Jrashen, Armavir

**Jrashen** (Se-Armenia: Ջրաշեն), ke motse o o kwa Porofenseng ya Armavir kwa Armenia. E tlhomilwe ka 1928. Go ya ka palobatho ya 2011, palo ya batho e ne e le 760.

## Bona gape

* Armavir Province

## Metswedi

* Jrashen, Armavir at GEOnet Names Server (as Dzhrashen)
* Kiesling, *Rediscovering Armenia*, p. 39, available online at the US embassy to Armenia's website
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, Statistical Committee of Armenia
Toropo ya Haykavan, Armavir

thumb|'''Հուշարձան Երկրորդ աշխարհամարտում զոհվածների, Հայկավան, ArmAg'''
**Haykavan** ( Se-Armenia: Հայկավան, gape e fetotswe ka Seroma jaaka **Haikavan** le **Aykavan**; go fitlha ka 1946, **T'apadibi** ) ke toropo e e mo Porofenseng ya Armavir kwa Armenia.

## Bona gape

* Armavir Province

## Metswedi

* Haykavan, Armavir at GEOnet Names Server (as Aykavan)
* Report of the results of the 2001 Armenian Census, Statistical Committee of Armenia
* Kiesling, Brady (June 2000). *[https://corpora.tika.apache.org/base/docs/govdocs1/280/280968.pdf Rediscovering Armenia: An Archaeological/Touristic Gazetteer and Map Set for the Historical Monuments of Armenia]* (PDF). Archived (PDF) from the original on 6 November 2021
* World Gazeteer: Armenia[*dead link*] – World-Gazetteer.com
Kgosiemang Khumoyarano

**Kgosiemang Khumoyarano** (o gape a kwalwang **Khumoyarona**; o tshotswe ka 23 Phukwi 1954) ke motabogi wa Botswana. O ne a gaisana mo lebelong la banna la dimitara di le 100 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984.

Kwa Diolimpiking tsa Los Angeles, Khumoyarano o ne a taboga metsotswana e le 11.49 mo phefong e e neng e le kwa pele go fetsa mo maemong a bo 7 mo lebelong la gagwe la dimetara di le 100, a palelwa ke go gatela pele.Leina la gagwe le ne la sotlwa thata ke bobegakgang jwa Amerika ka ntlha ya bokgoni jwa lone jwa go dira jaaka selo se se tlhotlheletsang leleme mo babegadikgannyeng ba Amerika. O ne a bapisiwa le motabogi wa Korea Borwa Duk-Sup Sim mo kgaisanong e le nngwe, yo go neng go twe o na le leina le le bonolo. O ne a rulaganyeditswe go gaisana le mo dikgaisanong tsa 200 m tsa Diolimpiki, mme ga a ka a simolola kgaisano eo.

Khumoyarano e ne e le motabogi wa bobedi wa dimitara di le 100 go emela Botswana kwa Diolimpiking morago ga Lucien Josiah. O ne a tlhoma maemo a gagwe a a kwa godimo a dimitara di le 100 ka metsotswana e le 10.7 ka 1988 kwa kopanong e nngwe ya diatleletiki.

## Metswedi
Khuli Chana

**Khulane Morule** (o tshotswe ka Phatwe a le masome mabedi le bosupa, 1982), yo o itsegeng thata ka leina la gagwe la serala **Khuli Chana**, ke moopedi wa mmino wa Motswako wa Aforika Borwa.

Ka ngwaga wa 2014, o ne a golola pina ya gagwe e e bidiwang Hape Le Hape 2.1 e e neng e na le Da L.E.S le Magesh. Ka Lwetse wa ngwaga, o ne a golola bidio ya pina e le nngwe e e bidiwang *Never Grow Up*.

## Botshelo le tiro ya gagwe ya bogologolo
Morule o tsholetswe kwa Mmabatho, kwa Kgaolong ya Bokone Bophirima mme a simolola go repa motswako a sa le monnye. E ne e le leloko la setlhopha sa mmino wa repe se se bidiwang Morafe. O ne a tswelela go tsamaya a le esi, morago ga gore setlhopha sa rap se ikhutse go golola mmino e le seopo se le sengwe.

Khuli Chana o ne a itsege thata morago ga go golola alebamo ya gagwe e kgolo e e atlegileng ya Motswakoriginator, e e tsenyang dipuo tsa Setswana le tsa Seesemane. Motswako ke bokopano jwa dipuo tseno ka bobedi mme modumo le setaele sa mmino o simolotse kwa Mahikeng, e leng toropo e nnye kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima.

Ka 2014, Chana o ne a tlhophiwa go nna Motaki yo o Botlhokwa go gaisa botlhe le Bidio ya Ngwaga kwa Dietseleng tsa Hip Hop tsa Aforika Borwa tsa 2014.

O kile a kopanela serala le moopedi wa Canada ebong Drake, e le ene a simololang.

Khuli Chana o ne a dirisana le letshwaokgwebo la vodka la Absolut jaaka mongwe wa baemedi ba bona mo mmarakeng wa Aforika Borwa.

Khuli Chana o ne a batla a bolawa fa maloko a sepodisi sa Aforika Borwa a ne a mo tsaya ka phoso e le sekebekwa mme a tswelela go thuntsha dikolo di le borobabongwe mo koloing ya gagwe.

## Botshelo jwa gagwe
Ka ngwaga wa 2013, Khuli o ne a thuntshiwa ke mapodisi fa a le mo koloing ya gagwe ka ntlha ya go sa itse gore ke mang. Se e ne e le tshenyo e kgolo mo leineng le mo tirong ya gagwe ka go ne go na le diphopholetso ka tiragalo eo. O ne a fola ka botlalo, a phimola leina la gagwe, a rarabolola kwa ntle ga kgotlatshekelo ka R1.8 milione. Khuli Chana o nyetse DJ le motho yo o tumileng mo thelebisheneng e bong Lamiez Holworthy ka 2019.

## Diletso

### Dialebamo tsa setudio

* Morafe (2004)
* *[[Motswakoriginator]]* (2009)
* *[[Lost in Time]]* (2012)
* *[[One Source]]* (2016)
* *Planet of The Have Nots* (2018)

## Metswedi
Judith Sephuma

**Judith Sephuma** (o tshotswe ka Seetebosigo a le masome mabedi le boferabongwe 1974) ke seopedi sa mmino wa jazz le wa Afro-pop wa Aforika Borwa.

## Bayokerafi
O tsholetswe kwa Seshego, o goletse kwa Polokwane, Limpopo, mme a fudugela kwa Cape town ka 1994 go ya go ithuta go nna seopedi sa mmino wa jazz. Ka 1997, o ne a aloga kwa Yunibesithing ya Motsekapa ka Diploma ya Bodiragatsi mo Jazz mme a tswelela go ithuta go ya pele. Ka 1999, o ne a gapa "Seopedi se se Gaisang sa Jazz" kwa kgaisanong ya Old Mutual Jazz Into The Future mme a saena le karolo ya Aforika ya BMG.

Alebamo ya gagwe ya ntlha ya *A Cry, A Smile, A Dance* (2001) e ne ya akgolwa thata mme o ne a e sala morago ka *New Beginnings* ka 2005. Dialebamo tsa gagwe tse dingwe di akaretsa Phetogo e Fano (2008), Ke Bosupi jo bo Tshelang (2011), Alebamo ya gagwe ya ntlha ya DVD le CD12; Itemogele LIVE mo Konsarateng ka dipina dingwe tse di tlhagisitsweng ke Wilson Joel (CD le DVD). Ka ngwaga wa 2015 o ne a golola alebamo ya gagwe ya *One Word*, e a e tlhalosang e le Afro-Funk Jazz. Alebamo ya gagwe e e latelang, Kobamelo ya Me - Live, e ne ya gololwa ka 2017.

Ka 2019, morago ga paka ya dingwaga di le pedi ya go ribolola, o ne a golola alebamo ya gagwe ya bosheng, e e bidiwang *'Power of Dreams*', e a e tlhalositseng jaaka "Morago ga loeto lwa dingwaga di le pedi lwa go iphitlhela sešwa, morago ga go gololwa ga alebamo ya gagwe ya borobedi ka 2017, The Queen of Sephuke le mmino wa Afro Jazz, Judith o na le alebamo ya gagwe ya bošeng ya Afro Jazz e e bidiwang Power of Dreams, "dingwe tsa dipina tse di akareditsweng ke alebamo ke "maatla a ditoro", "ga go ope wa rona", le "Ntshwarele".

O rekotilwe le go bapadiwa ka khamphani ya gagwe e e ikemetseng ya direkoto, Lalomba Music.

## Tse di kwa ntle

* Judith Sephuma official website
* South African music site
* TVSA Actor Profile
* Snaparazzi Gallery

## Metswedi
Seshego

**Seshego** ke motsesetoropo wa Mmasepala wa Selegae wa Polokwane wa Mmasepala wa Kgaolo ya Capricorn wa porofense ya Limpopo ya Rephaboliki ya Aforika Borwa. Motsesetoropo o o ka tlhamalalo kwa bokonebophirima jwa toropo ya Polokwane.

## Hisetori
Magareng ga 1972 le 1974 Seshego e ne e le motsemogolo wa Bantustan e e neng e sa ikemela ka nosi ya Lebowa, e e neng ya fedisiwa ka 1994.Madirelo a motsesetoropo a tlhagisa dijo, dino, motsoko, matsela, diaparo tsa go apara, dilwana tsa letlalo, dikumo tsa logong le tsa logong, dikumo tsa tshipi tse di itiretsweng, metšhini le didirisiwa. Bontsi jwa banni ba Seshego ba ya kwa Polokwane go ya go batla tiro.

## Dikgaolo
Seshego e arotswe ka dikgaolo tse 8 tsa bodulo. Moeteledipele wa balwela kgololosego ya itsholelo Julius Malema o goletse kwa Zone 1 mo kgaolong e e bidiwang Masakaneng. Letamo la Seshego ke letamo le le mo nokeng ya Molautsi/Noka ya Madi mo ntlheng ya bophirima jwa toropo.

## Tlelaemete
Thulaganyo ya go tlhaola tlelaemete ya Köppen-Geiger e tlhaola tlelaemete e e fagare e e omileng (BSk).

## Ba ba itsegeng

* Julius Malema moeteledipele wa Balwela Kgololesego ya Itsholelo

* Da Capo, DJ le motlhagisi wa direkoto.

## Metswedi
Gciriku

**Gciriku** ke bogosi jwa ngwao kwa Kavango kwa e leng Namibia gompieno. Batho ba one ba bua teme ya Gciriku.

Batho ba **Gciriku** ke mengwe ya merafe e mentsi kwa Namibia ka palo ya batho ba le dikete di le masome matlhano, makgolo a matlhano, masome a mabedi le borobabongwe ka 2023. Bontsi jwa morafe wa Gciriku ba nna kwa kgaolong ya botlhophi ya Ndiyona kwa botlhaba jwa Kavango. Palo potlana ya bone ba nna kwa borwa jwa Angola. Teme ya bone, Rumanyo (e pele e neng e bidiwa Rugciriku) ke puo ya Bantu, e e buiwang kwa kgaolong ya botlhophi ya Ndiyona le Rundu.

## Tlholego
Morafe wa Gciriku ke bontlha jwa setlhopha sa kwa Kavango se se tlholegang kwa legareng la Aforika le mawatle a matona. Ka dingwaga tsa 1900, morafe o o ne wa nna wa ntlha kwa Kavango go amogela barongwa ba ma Yuropa. Barongwa ba ne ba abelwa ditsha ba itshetlela kwa kgaolong e gompieno e bidiwamg Nyangana Mamono.

## Bateledipele ba bogosi
Hompa Nyangana (1874 go tsena 1924) o ne a le kgatlhanong le thotloetso ya ma Yuropa, bogolo jang barongwa. Maeto a barongwa a le marataro go tsena kwa Kavango, a ne a khutla ka puso ya gagwe. Morago ga maeto a supa ke gone fela morongwa le moruti Joseph Gotthardt a neng a kgona go tlhama lefelo la bodiredi kwa Nyangana ma 1910 le kwa Andara ka 1913, a dirisa maemo a a neng a reketla a ga kgos morago ga kganyaolo ya VaGciriku-Lishora ya 1894.

## Teme
Morafe wa Gciriku o bua teme e e bidiwang Rugcikiru. Puo o ke bontlha jwa thuto e e bidiwang Rumanyo. Bontsi jwa batho ba bitsa puo e Rugciriku rwaMuduva. Puo e e na le medumo e e tshwanang le ya puo ya Basarwa.

### Diele tsa Rugciriku

* Muntu mudona - motho o bosula.
* Washa tuka oko ghuna kutunda,kuka oko ghuna kuyenda - nna boikokobetso ka dinako tsotlhe.

## Metswedi
Loide Kasingo

**Loide Lucky Shoopala Kasingo** (o o tshotsweng ka Tlhakole a le lesome le bosupa ngwaga wa 1954) ke mopolotiki wa kwa Namibia le motho wa lekgotla la babereki wa tlhwatlhwa. Ke leloko la SWAPO, Kasingo o sale a nna leloko la palamente ya Namibia fa e sale ka 1996, o nnile mothusa tona go tswa ka 1996 go tsena 2005. O berekile e le mothusa motsamaisa dipuisano tsa palamente fa e sale ka 2010.

## Botshelo jwa a le mmotlaba le thuto
O tsholetswe kwa kgaolong ya Oshikoto ka 1954, Kasingo o tsene sekolo kwa Ongwediva ka 1971. O ne a ya go tswelela kwa University of the North kwa Aforika Borwa, kwa a alogileng ka Bachelor ya Jurisprudence ka 1978. Morago ga go dira dithuto di le mmalwa tsa tlhokomelo ya papatso kwa Aforika Borwa go tswa ka 1983 go tsena 1984, Kasingo o ne a romelwa kwa Turin, Italy go ikatisa kwa International Labour Organization (ILO). Ka 1987, o ne a amogela diploma tsa Training Methodology go tswa kwa ILO.

## Tsa Pereko
Kasingo o ne a tlhatlogela kwa godimo jaaka motho wa maemo ka dingwaga tsa 1980 di ya fifing e le bontlha jwa lekgotla la babereki ba Namibia, lekgotla le le amanang le SWAPO. Go tswa ka 1989 go tsena 1985, e ne e le morutuntshi wa lenaneo la thuto la Namibia le khansele ya dikereke ya Namibia. Morago ga boipuso ka 1990, Kasingo o ne a tswelela e le leloko la maemo a a kwa godimo la NUNW mo ditirelong tse di farologaneng.

O ne a tlhophiwa ke tautona Sam Nujoma go emelela Ben Ulenga kwa palamenteng le e le mothusa tona wa tsa selegae le matlo. Kasingo e ne e e le moatlhodi go tswa ka 1990 go tsena 1996 mo lephateng la tshiamiso kwa kgotlatshekelong ya Windhoek. Go stwa ka 2000 go tsena 2005, e ne e le mothusa tona wa selegae. Ka nako ya fa go tlhophiwa Hifikepunye Pohamba ka 2004, Kasingo o ne a ntshiwa mo go nneng mothusa tona. Le ntswa maemo a gagwe a ne a isitswe tlase, o ne a le mo maemong a lesome le motso a bontlhopheng ba SWAPO ba palamente, se se raya gore o nna mo palamenteng le ntswa a ne a le kwa morago.

Kasingo o sale a nna mothusa motsamaisa dipuisano tsa palamente ka 2010. Ke mothusa tautona wa palamente e e kopaneng ya Aforika fa e sale ka Motsheganong 2012.

## Dietsele
Kasingo o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng mo maemong a bobedi, ka Phatwe 2024, ke tautona Nangolo Mbumba. Ka Lwetse 2011, Kasingo o ne a fiwa tlotla ya morutuntshi kwa Jilin university kwa China.

## Metswedi
Joseph Gotthardt

**Joseph Gotthardt** (o o tshotsweng ka Morule a le lesome le borataro ngwaga wa 1880, a tlhokafala ka Phatwe a le malatsi a mararo ngwaga wa 1963) e ne e le morongwa wa kereke ya Katoliki, morago a nna moruti kwa South West Africa (kwa e leng Namibia gompieno). Ke ene wa ntlha go tlhoma bodiredi kwa kgaolong ya Kavango le kwa Ovamboland, a nna morutimogolo wa ntlha kwa Windhoek.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thomo ya borongwa
Gotthardt o tsholetswe kwa Thalheim kwa Westerwald. O tsene kereke ya Oblate kwa kgaolong ya Limburg kwa Netherlands go tswa ka 1900 go tsena 1905, a aloga e le moruti. O berekile e le motlhatlhelela dithuto o mmotlana morago ga go bewa matsogo go fitlhelela ka 1907, morago a romelwa kwa Grootfontein kwa German South West Africa.

Morago ga nakwana a sena go goroga kwa Namibia o ne a etelela pele maeto a borataro le bosupa a borongwa go ya kgaolong ya Kavango - e le thomo e e thata ka moeteledipele wa beng gae, Kgosi Nyangana wa morafe wa VaGciriku a ne a le kgatlhanong le thotloetso ya batho ba Yuropa, bogolo jang barongwa. Maeto a pele a matlhano a bodiredi go ya Kavango a ne a retetse, mme loeto lwa bosupa lwa baka go tlhamiwa ga lefelo la borongwa kwa Nyangana ka 1910 le kwa Andara ka 1913.

Goddardt o ne tlhoma lefelo le lengwe la bodiredi kwa Ovamboland, e le lefelo lantlha ka 1924.

## Pereko kwa kerekeng
Gotthardt o ne a tlhomiwa moeteledipele wa kereke kwa Cimbebasia ka 1921, a tlhatlhama Eugenio Klaeyle o a neng a ithotse marapo. Morago fa borongwa bo ntse bo gola o ne a tlhomowa moruti kwa Hunfeld kwa Germany ka 1924, a nna moeteledipele wa kereke ya Roma kwa South West Africa.

Ka 1923, o ne a gatisa pampiri e e amogetsweng ke batho ka bontsi ya The Awakening of Africa le ditiro tsa kereke ya Roma, e mo go yone a neng a supa marara a bokolone le borongwa, e le nngwe ya dintlha tsa ntlha go kgala bokolone kwa Namibia.

Morago ga go bereka dingwaga di le masome mabedi le botlhano mo maemong a boruti, Mopapa Pius XII o ne mo tlhoma morutimogolo ka 1951. Morago ga dingwaga di feta masome a matlhano a dira e le moruti, Gotthardt o ne a ithola marapo a le dingwaga di le masome a robabobedi ka Motsheganong 1961. O tlhokafetse kwa Swakopmund ka Phatwe a le malatsi a mararo ngwaga wa 1963.

## Metswedi
Kgaolo ya botlhophi ya Ndiyona

thumb|Kgaolo ya botlhophi ya Ndiyona (ka bohibidu) kwa kgaolong ya Kavango botlhaba kwa Namibia
**Ndiyona** ke kgaolo ya botlhophi ee  kwa botlhaba jwa Kavango kwa Namibia. Legare la kgaolo le kwa Ndiyona. E ne e na le palo ya batho ba le dikete di le masome mabedi, makgolo a marataro, masome a mararo le boraro, e oketsegeli go tswa kwa diketeng di le lesome le borobabongwe, makgolo a matlhano, masome a marataro le botlhano ngwaga wa 2001. Ka 2020, kgaolo e e ne e na le batho ba ba ikwadisetditseng ditlhopho ba le dikete thataro, makgolo a mabedi le lesome.

Kgaolo ya botlhophi ya ndiyona go fitlhelela ka 2013 e ne e le ya kgaolo ya Kavango. Ka 2013, morago ga kgaokolo ya komiti ya bone ya thulaganyo ya ditlhopho tsa Namibia, le go baakanyetsa ditlhopho tsa 2014, kgaolo ya Kavango e ne ya kgaoganngwa go nna botlhaba jwa Kavango le bophirima jwa Kavango. Kgaolo e ntšha ya Ndonga Linena e ne ya tlhamiwa go tswa kwa botlhaba jwa Ndiyona, gore Ndiyona jaanonga nne monnye go gaisa pele. Dikgaolo tse ka bobedi di mo kgaolo ya botlhaba jwa Kavango.

## Polotiki
Kgaolo ya botlhophi ya Ndiyona ke boremelelo jwa SWAPO. Ka ditlhopho tsa 2004, moemedi wa SWAPO Sebastiaan Karupu o ne a a amogela ditalama di le dikete tlhano, makgolo a robabobedi, masome a supa a ditalama tse di dikete thataro, makgolo a supa, lesome le borataro tse di neng di dirisitswe.

Ditlhopho tsa 2015 tsa kgaolo di ne tsa fenngwa ke moemedi wa SWAPO Eugen Likuwa ka ditlhopho di le sekete, makgolo a robabobedi, masome a matlhano le borobabongwe. Florian Haingura wa All People's Party (APP) o ne a nna mo maemong a bobedi ka ditlhopho di le makgolo mabedi, masome a robabongwe le boraro. Moemedi wa SWAPO o ne a fenya gape ditlhopho tsa kgaolo tsa 2020. Laurentius Mukoya o ne a iponela ditlhopho di le sekete, makgolo a robabobedi, masome a supa le bone, a le kwa pele ga ga Stefanus Likuwa.

## Metswedi
Maleke(Kwena)

**Maleke** e ne e le molaodi wa morafe wa Kwena. E ne e le ngwana wa ga kgosi Seitlhamo e bile e le monnawe yo mmotlana wa ga kgosi Legwale. Maleke

o ne a nna mmusi wa Bakwena morago ga gore Legwale a tlhokafale c. 1798. Jaaka kgosi, Maleke o ne a etelela pele tlhaselo kgatlhanong le motse mongwe wa Bangwaketse kwa Kanye go ipusolosetsa loso lwa ga rraagwe. O ne a fisa motse, mme go bolelwa fa a bolaile Tawana, malome wa moeteledipele wa motse, Makaba.Morago ga nako e khutshwane, Maleke o ne a bolawa ke bolwetse jwamatsetse morago ga go longwa ke ntša. O ne a tlhatlhangwa jaaka molaodi ke monnawe yo mmotlana e bong Tshosa go fitlhela morwa Legwale e bong Motswasele II a nna kgosi c. 1805.

## Metswedi

* Schapera, I. (1942). "A short history of the Bangwaketse". African Studies. 1 (1): 1–26. . ISSN 0002-0184.

* Schapera, I (1980). "Notes on the early history of the Kwena (Bakwena-bagaSechele)". Botswana Notes and Records. 12: 83–87. ISSN 0525-5090. JSTOR 40980796

## Metswedi
Isak Katali

**Henry Isak Amalovu Katali** (o o tshotsweng ka Firikgong a le malatsi a matlhano ngwaga wa 1958 kwa Eunda kwa kgaolong ya Omusati) ke mopolotiki wa kwa Namibia.

Go tswa ka 1988 go tsena 1990, katali o ne a ithutela Bachelor's degree kwa University of Bristol kwa United Kingdom. Go tswa ka 2001, Katali o ne a feleletsa master's degree go tswa ka University of the Western Cape kwa ntle ga Kapa kwa Aforika Borwa.

Ke leloko la SWAPO, o berekile e le morutabana gape e le motsamaisa sekolo kwa Ondangwa go tswa ka 1987 go tsena 2000. Go tswa ka 1990 go tsena 1995, katali o ne a bereka e le mokwaledi wa kgaolo wa lekgotla la barutabana ba Namibia (NANTU).

Ka ngwaga wa 2000, o ne a tlhophiwa ke tautona Sam Nujoma go nna mongwe wa maloko a palamente a marataro a a sa tlhopheng a Namibia, mme morago ga nakwana a nna mothusa tona wa ditsha le phuduso. O ne a tlhophiwa mo lenaaneng la SWAPO ka 2004 a tlhophiwa gape ke tautona Hifikepunye Pohamba mo palamenteng ya gagwe. Ka 2008, o ne a fudusiwa go thusa tona wa temothuo, metsi le dinaga, ka 2010 a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa meepo le kgothetso. O berekile mo maemong ao go fitlhelela ka 2015.

## Metswedi
Mack Sechele

**MacIntyre** **"Mack" Sechele** e ne e le mmusi wa morafe wa kwena go tloga ka 1978 go fitlha ka 1986. O tshotswe ke kgosi Sechele II wa Bakwena le mosadi wa gagwe wa ntlha Lena Rauwe. Fa go ne go nna le kganetsano ya tatelano magareng ga Bonewamang Padi Sechele le Moruakgomo Sechele ka ngwaga wa 1962, Mack o ne a ema Moruakgomo nokeng go nna kgosi. Le fa e ne e le morwa kgosi, Mack ga a ka a gwetlha bogolo jwa ditlogolo tsa gagwe fa di ne di tsewa e le baruaboswa ba ba ka nnang teng. 

Neale Sechele o ne a tlhophiwa go nna kgosi ka ngwaga wa 1963, mme Mack a nna mothusa kgosi wa gagwe ka ngwaga o o latelang. Ka Neale a ne a se na kgatlhego e ntsi mo go buseng, Mack o ne a laola morafe ka katlego go fitlha kwa bokhutlong jwa puso ya gagwe ka 1969. Motlhatlhami wa ga Neale e bong Bonewamang o ne a tlhokafala ka 1978, mme Mack o ne a tlhomiwa go nna Molaodi wa Morafe wa Aforika wa kgaolo go dira jaaka molaodi wa morwa wa ga Bonewachemang Kgori Kgari Sechele III. Mack o ne a tlogela tiro ka ngwaga wa 1986 mme a tlhatlhangwa ke morwawe Moithali Sechele II. Morwawe yo mogolo Sentibile ga a ka a mo tlhatlhama ka ntlha ya dipotso ka ga go nna semolao ga gagwe.

## Metswedi
Ramsay, Jeff (1996). "The Fall and Decline of the Bakwena Monarchy". *Botswana Notes and Records*. **28**: 65–86. JSTOR  40980134

## Mekwalo
Kgari Sechele III

**Kgari Sechele III** ke kgosi ya morafe wa ga Kwena. O tshotswe ke Bonewamang Padi Sechele, kgosi ya Bakwena, ka ngwaga wa 1973 kgotsa 1974. 

Bonewamang o ne a tlhokafala mo kotsing ya koloi ka ngwaga wa 1978 fa Kgari a ne a le dingwaga di le nne. Mack Sechele, Moithali Sechele II, le Kgosikwena Sebele botlhe ba ne ba dira jaaka baeteledipele ba Kgari. Mokgaladi Sechele o ne a simolola dikgato tsa semolao ka ngwaga wa 1999 gore ene a amogelwe jaaka mojaboswa, mme morago ga loso lwa gagwe ngwaga o o latelang kgwetlho e ne ya tsweledisiwa ke morwawe Kealeboga Sechele. Kgari o ne a ikanisiwa semmuso jaaka kgosi ka Mopitlwe 2002. O ne a nyala mosadi wa gagwe ka fa molaong ka Phatwe 2008, mme lenyalo la bone le ne la tshwarwa ka la bo 11 Phukwi 2009.

## Metswedi