open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Wolfgang Rott

**Wolfgang Rott** (o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanaatsele e tlhola malatsi a le masome a mabedi le boferabobedi ka ngwaga wa 1946) ke motshameki wa pele wa hoki ya lebala go tswa kwa Jeremane Bophirima, yo e neng e le leloko la setlhopha sa Jeremane Bophirima se se neng sa gapa mmentlele wa gauta kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1972 kwa Munich. Gape o ne a gaisana kwa Metshamekong ya Diolimpiki ya 1968 le 1976, koo Jeremane Bophirima e neng ya nna mo maemong a bone le a botlhano gone. O ne a tshamekela THC Mettmann mo maemong a tlelapo.

## Tse di kwa ntle

* Wolfgang Rott kwa Olympedia

## Metswedi
Michael Krause

**Michael Krause** (O tshotswe ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone ka ngwaga wa 1946 – o tlhokafetse ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le boraro ka ngwaga wa 2024) e ne e le motshameki wa hoki wa lebala wa Jeremane yo o neng a gaisana mo Diolimpiking tsa Selemo tsa 1968, mo Diolimpiking tsa Selemo tsa 1972, le mo Diolimpiking tsa Selemo tsa 1976.Krause o tlhokafetse ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le boraro ka ngwaga wa 2024, a le dingwaga di le 77.

## Tse di kwa ntle

* Michael Krause kwa Olympedia

## Metswedi
Goodhope-Mabule

**Goodhope-Mabule** e ne e le kgaolo ya botlhophi mo lefatsheng la Botswana e e neng e emetswe mo khuduthamageng ya setshaba. Morago ga go wediwa ga Kgaoganyo ya dikgaolo tsa botlhophi tsa Palamente ya 2022, setilo seno se ne sa nna le diphetogo tse di bonalang tsa melelwane mme sa kopanngwa le Mmathethe-Molapowabojang go tlhama Goodhope-Mmathethe, e e neng ya gaisana la ntlha kwa ditlhophong tsa kakaretso tsa 2024.

## Kgaolo ya botlhophi
Setilo se le tse di tlileng pele ga sone (Barolong le Lobatse/Barolong) ka tlwaelo e ntse e le boremelelo jwa phathi ya Botswana Democratic Party (BDP), ba e tshegetsa ka tlhomamo go tloga fa e tlhongwa ka 1965 go fitlha ka ditlhopho tsa 2014. Kgaolo ya botlhophi e ne ya tewa leina go tswa go Barolong go nna Goodhope-Mabule morago ga thulaganyo ya go kgaoganya melelwane ya 2012 pele ga ditlhopho tsa 2014, kwa e neng ya bona diphetogo tse di seng kalo tsa melelwane. Umbrella for Democratic Change (UDC) e ne ya bona setilo go tswa mo BDP ka bontsi mo ditlhophong tsa 2014. Le fa go ntse jalo, mo ditlhophong tsa 2019, BDP e ne ya boelwa ke setilo seo, go tsamaisana le go fetogafetoga mo go maatla ga BDP kwa dikarolong tse di kwa borwa jwa lefatshe mo ditlhophong tseo. Ke kgaolo ya botlhophi e e kwa borwabotlhaba thata mo lefatsheng, e e bapileng le Aforika Borwa. Kgaolo ya botlhophi e bontsi jwa yone e leng kwa magaeng e akaretsa mafelo a a latelang:

# Sekhutlhane
# Mabule
# Tshidilamolomo
# Mmakgori
# Dikhukhung
# Leporung
# Pitsane Molopo
# Sedibeng
# Mokatako
# Heberone
# Ditlharapa
# Metlojane
# Goodhope
# Bethele
# Dinatshana
# Pitsane
# Tlhareseleele
# Tswaanyaneng
# Tswagare
# Mokgomane
# Rakhuna
# Ramatlabama
# Papatlo
# Phihetshwane
# Marojane
# Logagane
# Borobadilepe
# Madingwana
# Sheep Farm
# Ngwatsau
# Mogwalale
# Kgoro
# Molete
# Pitsane Potokwe

## Maloko a Palamente

## Maduo a ditlhopho

### Ditlhopho tsa 2019

### Ditlhopho tsa poeletso tsa 2015

### Ditlhopho tsa 2014

## Metswedi
Anke Wild

**Anke Wild** (o tshotswe ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le lesome le bobedi ka ngwaga wa 1967) ke motshameki wa pele wa hoki ya lebala go tswa kwa Jeremane, yo e neng e le leloko la Setlhopha sa Bosetšhaba sa Basadi se se neng sa gapa mmentlele wa selefera kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1992 kwa Barcelona, ​​kwa Spain. 

O ne a dirisana ka nakwana le motshameki wa pele wa hoki ya mo lebala le mofenyi wa metlele ya gauta ya Diolimpiki Andreas Keller, yo gape e leng rraagwe bana ba gagwe ba babedi ba bagolwane e bong Felix le Luca.

## Metswedi

* Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; Mallon, Bill; et al. "Anke Wild". Olympics at Sports-Reference.com. Sports Reference LLC. Archived from the original on 2020-04-17.

* "Anke Wild at databaseOlympics.com". Archived from the original on 2007-03-10. Retrieved 2006-10-13.

## Tse di kwa ntle

* Anke Wild kwa Olympedia
Florian Keller

**Florian Keller** (o tshotswe ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le mararo ka ngwaga wa 1981 kwa Berlin) ke motshameki wa hoki ya lebala go tswa kwa Jeremane mme ke morwarraagwe Natascha Keller. E ne e le leloko la Setlhopha sa Bosetšhaba sa Banna se se neng sa gapa mmentlele wa gauta kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2008. 

## Metswedi

* The Official Website of the Beijing 2008 Olympic Games

## Tse di kwa ntle

* Florian Keller kwa Olympics.com
* Florian Keller kwa Olympedia
Uli Vos

**[[:en:Uli_Vos|Uli Vos]]** (O tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le mabedi ka ngwaga wa 1946 – O tlhokafatse ka kgwedi ya Sedimonthole a rogwa ka ngwaga wa 2017) e ne e le motshameki wa hoki ya lebala wa Jeremane. Kwa Diolimpiking tsa Munich tsa 1972, Vos e ne e le leloko la setlhopha sa hockey ya lebala sa Jeremane Bophirima se se fentseng mmentlele wa gauta. O ne gape a tshamekela Gladbacher HTC mo maemong a tlelapo. 

## Tse di kwa ntle

* Uli Vos kwa Olympics.com
* Uli Vos kwa Olympedia

## Metswedi
Eduard Thelen

thumb|Eduard Thelen
**[[:en:Eduard_Thelen|Eduard Thelen]]** (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le bosupa ka ngwaga wa 1946) ke motshameki wa pele wa hoki ya lebala go tswa kwa Jeremane, yo e neng e le leloko la setlhopha sa Jeremane Bophirima se se neng se fenya Pakistan mo makgaolakgannyeng a Diolimpiki tsa Selemo tsa 1972 kwa Munich.Ka nako ya tiro ya gagwe e e matlhagatlhaga o ne a tshamekela Rot-Weiss Koelna fenya sekgele sa bosetšhaba sa Jeremane makgetho a le mararo.

## Tse di kwa ntle

* Eduard Thelen kwa Olympedia

## Metswedi
Wolfgang Strödter

**[[:en:Wolfgang_Strödter|Wolfgang Strödter]]** (O tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le matlhano ka ngwaga wa 1948 – O tlhokafetse ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le mane ka ngwaga wa 2021) e ne e le motshameki wa hoki ya lebala go tswa kwa Jeremaneyo e neng e le leloko la setlhopha sa Jeremane Bophirima se se neng sa gapa mmentlele wa gauta kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1972 kwa Munich. 

Strödter e ne e le motshamiki yo o boitshegang wa dikhutlo tsa diphenalethi. O ne a katisa Setlhopha sa Bosetšhaba sa Basadi sa Jeremane Bophirima kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988 kwa Seoul, kwa Korea Borwa.

## Tse di kwa ntle

* Wolfgang Strödter kwa Olympedia

## Metswedi
Maano Ditshupo

**Maano Ditshupo** (o tshotswe ka kgwedi ya Firikgong e tlhola malatsi a le masome a mabedi ka ngwaga wa 1985) ke motshamiki wa bogare wa Motswana yo o tshamekelang Township Rollers mo liking e kgolwane ya Botswana. Ke motshamiki yo o tletseng wa boditšhabatšhaba wa Botswana, o tshamekile makgetho a le marataro mo setlhopheng sa Zebras. 

E re ka a tsewa e le mongwe wa ditalente tse di gaisang tsa Botswana tsa nako tsotlhe, Ditshupo o ne a simolola go tshameka kgwele ya dinao a sa le monnye thata mme e ne e le karolo ya setlhopha se se bidiwang Elden Brothers se se neng se akaretsa batshameki ba ba nnang mo wotong e le nngwe le ene. O ne a dira tiro ya gagwe ya ntlha ya seporofešenale le Maun Terrors mme morago a fudugela kwa Satmos. O tshamekile setlha se le sengwe fela mo setlhopheng se segolo sa Selibe-Phikwe pele ga ba mo adima setlhopha sa kwa Ireland Bokone sa Lisburn Distillery fa a ne a ile go etela kgaitsadie kwa Ireland Bokone. Fa a boa kwa Botswana Ditshupo o ne a tsenela setlhopha se segolo sa liki e kgolwane ya Botswana sa Extension Gunners mme ka nnete a nna leina la mo ntlong, a fenya sejana sa FA se le sengwe mme a bona kepisi ya gagwe ya ntlha ya setlhopha sa bosetšhaba.

Ka nako ya fa a ne a le kwa setlhopheng sa Peleng o ne a kgatlha Township Rollers thata, e e neng ya mo saena ka 2012. Ka bone o ne a tla fenya diliki di le tlhano tsa Premier League le sejana se le sengwe sa Mascom Top 8. Ka go newa lebanta la mokapotene ka 2015, Ditshupo o ne a etelela Rollers pele go gapa dikgele di le nne tse di latelanang tsa liki, go gapa sejana le go tlhagelela mo kgatong ya ditlhopha tsa CAF Champions League mo ditsong. O tsewa e le mongwe wa bakapotene ba bagolo go gaisa botlhe ba Rollers.

## Ditlotla

### Setlhopha

#### Extension Gunners

* FA CUP:1
** 2011
**; Township Rollers
*** **[[Botswana Premier League]]:5**
**:: 2013-14, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-1
*** **[[Mascom Top 8 Cup]]:1**
**:: 2017-18

##### A le mongwe

* Mascom Top 8 Cup Top Goalscorer: 2016
* Mascom Top 8 Cup Player of the Tournament: 2016, 2018
* FUB Team of the Year: 2016. 2017

**

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Ditshupo o tshamekile motshameko wa gagwe wa ntlha mo Botswana ka kgwedi ya Phatwe e tlhola malatsi a le mane ka ngwaga wa 2010 mo motshamekong wa botsalano wa boditšhabatšhaba kgatlhanong le Zimbabwe, o Botswana a neng a o fenya ka dino di le 2-0.

## Metswedi
Goodhope-Mmathethe

**Goodhope-Mmathethe** ke kgaolo ya botlhophi mo kgaolong ya Borwa e e emetsweng kwa khuduthamageng ya Botswana ke Edwin Dikoloti go tloga ka ngwaga wa 2024.

## Kgaolo ya botlhophi
Kgaolo ya botlhophi e e tlhamilwe ka 2024 morago ga go kopanngwa ga Goodhope-Mabule le Mmathethe-Molapowabojang morago ga tiro ya go tlhoma melelwane ya dingwaga di le lesome e e neng e tshwerwe ka 2022. Ka palo ya batho ba ba ka fa tlase fela ga dikete di le masome a marataro go tloga ka 2022, kgaolo e ya botlhophi ke yone e e nang le batho ba bantsi go gaisa mo lefatsheng. Ke yone fela kgaolo ya botlhophi e e emetsweng ke lepolotiki le le ikemetseng ka nosi, ke lekgetlho la bobedi moikemedi a emetse kgaolo ya botlhophi mo Botswana morago ga phenyo ya ga Nehemiah Modubule ka 2009.

Kgaolo ya botlhophi ya gae e akaretsa mafelo a a latelang:

Gathwane

Digawana

Lejwana

Metlojane

Borobadilepe

Ditlharapa

Hebron

Mokgomane

Dinatsahana

Pitsane

Mogojogojo

Mokatako

Pitsane Molopo

Mmakgori

Madingwana

Tshidilamolomo

Ramatlabama

Phihetswane

Tswagare

Kgoro

Goodhope

Papatlo

Rakhuna

Metlobo

Tswaanyaneng

Tswaaneng

Leporung

Mmathethe

Magoriapitse

Tlharesesele

Ngwatsau

Mabule

Lorwana

Logagane

Sheep Farm

Sekhutlane

Bethele

Dikhukhung

Marojane

Pitsane Potlokwe

## Maloko a Palamente

## Maduo a ditlhopho

### Ditlhopho tsa 2024

## Metswedi
Francistown (kgaolo ya botlhophi ya Botswana)

**Francistown** e ne e le kgaolo ya botlhophi mo Kgaolong ya Bokone-Botlhaba e e neng e emetswe ke Mopalamente mo Khuduthamageng ya Botswana go tloga ka 1974 go fitlha ka 1994. Kgaolo ya botlhophi, e e neng e akaretsa toropo ya Francistown le karolo e e kwa borwa ya Kgaolo ya Bokone-Botlhaba, e ne ya tlhamelwa ditlhopho tsa kakaretso tsa 1974 mme ya phatlaladiwa ka nako ya go baakanngwa ga melelwane ga 1992, e kgaoganngwa go nna dikgaolo tse pedi tse disha: Francistown Botlhaba le Francistown Bophirima.

Jaaka kgaolo botlhophi ya toropo, Francistown ka kakaretso e ne e rata go tlhopha makoko a kganetso, fela go kgaogana ga ditlhopho magareng ga BPP le BNF go dirile gore go nne bonolo gore BDP e fenye kgaolo ya botlhophi ka bonnye mo ditlhophong tsa 1984 le 1989.

## Maloko a Palamente

## Maduo a ditlhopho

### Ditlhopho tsa 1989

### Ditlhopho tsa 1984

### Ditlhopho tsa 1979

### Ditlhopho tsa 1974

## Metswedi
Leaname Maotoanong

**Leaname Maotoanong** (o tshotswe ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi a le boferabongwe la ngwaga wa 1991) ke motabogi yo o tswang kwa Botswana yo o gaisanang mo lebelong la dimitara di le 200 le dimitara di le 400. O fentse seetsele sa selefera kwa Yunibesithing ya Selemo ya 2015. O fentse seetsele sa gauta le setlhopha sa Botswana sa lebelo la dimitara tsa 4 × 400 se se neng sa tlhoma rekoto ya bosetšhaba e ntsha ya nako ya 3:01.89.

## Rekoto tsa kgaisano

## Tse di kwa ntle

* Gaone Leaname Maotoanong kwa World Athletics
* Gaone Leaname Maotoanong kwa Olympics.com
* Gaone Leaname Maotoanong kwa Olympedia

## Metswedi
Cecil Fforde

**Sir Cecil Robert Fforde** KC (O tshotswe ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bone ka ngwaga wa 1875 – O tlhokafetse ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi a le masome a mabedi ka ngwaga wa 1951) e ne e le mmueledi wa Borithane, moatlhodi le modipolomate wa Britain.

## Bayokerafi
Fforde o tsholetswe kwa Bombay, kwa India wa Borithane, morwa wa bobedi wa ga Arthur Brownlow Fforde wa Kgaolo ya Down le Mary Carver.O ne a tsena sekolo kwa Sekolong sa Bedford mme a bidiwa kwa bareng ya Ireland ka ngwaga wa 1903. O ne a tlhomiwa go nna Mogakolodi wa Kgosi le mogakolodi wa mmueledimogolo wa Ireland, ka 1919, mogakolodi yo mogolo wa Kgosi, ka ngwaga wa 1920, le moatlhodi kwa Kgotlatshekelong e Kgolo ya Lahore, fa gare ga ngwaga wa 1922 le ngwaga wa 1931. O ne a tlhomiwa go nna poresidente wa moatlhodi wa Dikgotlatshekelo tse di Kgethegileng kwa Bechuanaland le kwa Swaziland, molaodi wa tsa boatlhodi kwa Basutoland, le mogakolodi wa molao wa Mokhomišenara yo Mogolo wa Aforika Borwa, ka ngwaga wa 1934, le Mokhomišenara yo Mogolo wa dikgaolo tse, magareng ga ngwaga wa 1935 le ngwaga wa1936, a emetse dikgaolo ka nako ya go rwesiwa Kgosi George VI serwalo sa bogosi ka ngwaga wa 1937.

Fforde o ne a beelediwa jaaka Motlhabani ke Kgosi George V kwa Ntlong ya Bogosi ya Buckingham ka la bo 13 Seetebosigo ngwaga wa 1930.

Ka ngwaga wa 1911, o ne a nyala Mary Constance Chetham-Strode, morwadia Molaodi wa Sekepe Sir Edward Chetham-Strode. O tlhokafaletse kwa Hindhead ka kgwedi ya Phalane e tlhola malatai a le masome a mabedi ka ngwaga wa 1951.

## Metswedi
Rashaad Mosweu

**Rashaad Mosweu** (o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le mane ka ngwaga wa 1998) ke motshameki wa kirikete wa Botswana. O tshamekile mo kgaisanong ya 2015 ya Liki ya Lefatshe ya Kirikete ya ICC ya Karolo ya Borataro.

## Tse di kwa ntle

* Rashaad Mosweu kwa ESPNcricinfo

## Metswedi
Reuben Mosweu

**[[:en:Reuben_Mosweu|Reuben Mosweu]]** ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele wa Motswana yo o neng a tshameka jaaka motshwaradino. O tshamekile motshameko o le mongwe mo setlhopheng sa kgwele ya dinao sa Botswana ka 1999.
## Bona gape

* Kgwele ya dinao mo Botswana

## Tse di kwa ntle

* Reuben Mosweu at National-Football-Teams.com

## Metswedi
Mmathethe-Molapowabojang

**Mmathethe-Molapowabojang** e ne e le kgaolo ya botlhophi mo Kgaolong ya Borwa e e emetsweng mo khuduthamageng ya Botswana. Go feta fa go wediwa ga Delimitation of Parliamentary constituencies ya 2022, setilo seno se ne sa dirwa diphetogo tse dikgolo tsa melelwane tse di neng tsa dira gore se phatlaladiwe. E ne ya kopana le Goodhope-Mabule go bopa Goodhope-Mmathethe, e e neng ya gaisana la ntlha kwa ditlhophong tsa kakaretso tsa 2024.

## Kgaolo ya botlhophi
Setilo seno se ne sa fetolwa melelwane ka selekanyo se se magareng mme sa fetolwa leina go tswa go Ngwaketse Borwa go ya go Mmathethe-Molapowabojang pele ga ditlhopho tsa kakaretso tsa 2014. E ne ya fedisiwa ka 2024 mme ya tlhopha fela maloko a palamente a BDP mo nakong e khutshwane e e neng e le teng. Kgaolo ya botlhophi e, e bontsi jwa yone e neng e le ya magae, e ne e akaretsa metse e e latelang:

Lorolwane

Digawana

Musi

Tswaaneng

Metlobo

Kangwe

Gathwane

Gamajalela

Motsentshe

Magoriapitse

Lejwana

Mmathethe

Mogojogojo

Molapowabojang

Lorwana

Maokane

Gasita

Segwagwa

Diabo

Dipotsana

## Maloko a Palamente

## Maduo a ditlhopho

### Ditlhopho tsa 2019

### Ditlhopho tsa 2014

## Metswedi
Mathibe Rebecca Mohlala

**Mathibe Rebecca Mohlala** ke lepolotiki la Aforika Borwa. O ne a tlhophiwa go nna Leloko la Palamente kwa Kokoanong Bosetšhaba ya lekoko la Balwela Kgololesego ya Itsholelo ka ngwaga wa 2019. 

Fa e sale a nna Mopalamente, o ntse a berekela Komiti ya Naruri ya Matlole.

## Tse di kwa ntle

* Mathibe Rebecca Mohlala kwa People's Assembly

## Metswedi
Gape Mohutsiwa

|birth_place=Serowe, Botswana|height=1.78 m|full_name=Gape Edwin Mohutsiwa|name=Gape Mohutsiwa|position=Midfielder|currentclub=MC Oran|clubnumber=15|clubs1=Motlakase Power Dynamos|clubs2=Township Rollers|clubs3=Gilport Lions|clubs4=Jwaneng Galaxy|clubs5=ASO Chlef|clubs6=MC Oran|nationalteam1=Botswana|nationalteam-update=25 March 2025|nationalcaps1=29|nationalgoals1=3|nationalyears1=2015-|club-update=14 June 2024|years1=2013-2016|years2=2016-2019|years3=2019|years4=2020-2025|years5=2022-2025|goals5=1|caps(goals)5=15}}
**Gape Edwin Mohutsiwa** (o tshotswe ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le masome a mabedi ka ngwaga wa 1997) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekelang MC Oran.

## Ditlotla

### ASO Chlef

* Sejana sa Algeria: 2022–23

## Tse di kwa ntle

* Gape Mohutsiwa kwa Soccerway

## Metswedi
California Molefe

**California Molefe** (o tshotswe ka kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a le lesome le bobedi ka ngwaga wa 1980) ke motabogi wa Botswana yo o neng a gapa mmentlele wa selefera mo dimitara di le 400 kwa dikgaisanong tsa lefatshe tsa IAAF tsa 2006 tsa mo teng kwa Moscow, a nna moatlelete wa ntlha wa Botswana go gapa mmentlele o mogolo wa boditšhabatšhaba.

Setlhogo sa gagwe se le sengwe fela pele ga 2006 e ne e le mmentlele wa boronse kwa Dikgaisanong tsa Bašwa tsa Aforika tsa 1999. O ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa 2004, a kgaolwa mo dikgaisanong tsa motho ka bongwe mme a nna mo maemong a borobedi mo makgaolakgannyeng le setlhopha sa 4 x 400 metres relay. O fentse mmentlele wa gauta mo 400 m kwa Metshamekong ya Aforika Yotlhe ya 2007.

Molefe o ne a tlhoma nako ya gagwe e e gaisang ka nako ya dikgaisano tsa Lefatshe tsa 2005 ka metsotswana e le 45.34.

## Tse di kwa ntle

* California Molefe kwa World Athletics
* California Molefe kwa Olympics.com
* California Molefe kwa Olympedia
* California Molefe kwa the Commonwealth Games Federation (archived)

## Metswedi
Kennedy Ochieng

**Kennedy Ochieng** (o tshotswe ka kgwedi ya Sedimonthole e tlhola malatsi a le masome a mararo le motso ka ngwaga wa 1971) ke motabogi wa Kenya yo o rotseng tiro yo o neng a itsege mo dimitara di le 400 mme a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1996 le Diolimpiki tsa Selemo tsa 2000. 

## Bayokerafi
Ochieng o fentse sekgele sa Dikgaisano tsa AAA tsa Borithane mo kgaisanong ya dimitara di le 400 kwa Dikgaisanong tsa AAA tsa 1993.

E ne e le motshodi wa folaga ya Kenya kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2000 kwa Sydney.

### Diphitlhelelo

## Metswedi

* Kennedy Ochieng kwa World Athletics
Anna Mkapa

**Anna Mkapa**( o o tshotsweng ka leina la **Anna Joseph Maro**) o berekile e le mohumagadi wa boraro wa lefatshe la Tanzania go tswa ka 1995 go tsena 2005. Ke moswagadi wa ga tautona wa pele Benjamon Mkapa.

## Mohumagadi wa Tanzania(1995 go tsena 2005)
Fa a le mohumagadi wa Tanzania,Anna Mkapa e ne e le mmueledi wa go tlhabolola matshelo a bana le basadi. Ka 1997, o ne a tlhama lekgotla le le ikemetseng la Equal Opportunity for All Trust Fund (EOTF). O ne a rotloetsa maemo a basadi a itsholelo, selegae le sepolotiki. O ne a thusa bagwebi ba bomme, a oketsa kemedi ya bomme kwa palamenteng, a bo a netefatsa gore botsogo jwa pelegi le ditshwanelo tsa teng di a akarediwa mo lenaneong la White Ribbon Alliance. Setshaba se ne se mmitsa Mama Mkapa le Dada Mkapa.

## Dietsele le ditlotla

### Dietsele

* 1999: Graven Award ke Wartburg College
* 2016: Order of the Smile Award

### Tlotla

* Briar Cliff College, a fiwa degree ya tlotla, ka 1999
* Wartburg College, a fiwa Doctor of Humane Letters, ka 2002

## Metswedi
Samson Kitur

**Samson Kitur** (O tshotswe ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano ka ngwaga wa 1966 —O tlhokafetse ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi a le masome a mabedi le botlhano ka ngwaga wa 2003) e ne e le moatlelete wa Kenya, le mofenyi wa mentlele ya Diolimpiki ka 1992.

## Bayokerafi
Go farologana le bontsi jwa bagaabo, ba ba tabogang sekgala sa dimitara di le 800 go ya kwa godimo, Kitur o ne a itsege mo dimitara di le 400. O ne a fenya kgaisano ya kontinente ka 1991, mme ngwaga o o latelang o ne a tsaya mmentlele wa boronse kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1992, a le kwa morago ga mofenyi Quincy Watts. Ngwaga moragonyana, o ne a fenya mmentlele wa boronse kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe kwa Stuttgart.

O ne a tlhokafala ka tshoganyetso ka ntlha ya bolwetse jo bo sa tlhalosiwang a le dingwaga di le 37 kwa legaeng la gagwe kwa Eldoret, legae la gagwe kwa Kerotet Village gaufi le Ziwa.

Bomorwarraagwe ba babedi le bone e ne e le baatlelete ba Diolimpiki: Simon Kitur le David Kitur.

## Tse di kwa ntle

* Samson Kitur kwa World Athletics 
* Sports-reference profile
Emily Akuffo

**Emily Akuffo** (o o tshotsweng ka 1933/1934 a tlhokafala ka Moranang a le malatsi a robabobedi ngwaga wa 2022) e ne e le mosadi wa ga Lt. General Fred Akuffo, o a kileng a nna tautona wa Ghana le mookamedi wa sesole. E ne e le mohumagadi wa Ghana go tswa ka Phatwe a rogwa ngwaga wa 1978 go tsena Seetebosigo a le malatsi a mane ngwaga wa 1979. E ne e le morutabana ka tiro. Morago ga go tlhokafala ga monna wa gagwe, o ne a fetsa dingwaga tse di latelang kwa ga bone kwa Akropong, a se mo leitlhong la setśhaba. Akuffo o tlhokafetse ka Moranang a robabobedi ngwaga wa 2022 a le dingwaga di le masome a robabobedi le borobabobedi.

## Metswedi
Fulera Limann

**Fulera Limann** (o o tshotsweng ka Ngwanatsele a robabobedi ngwaga wa 1945) e ne e le mohumagadi wa Ghana wa boraro e le mosadi wa ga Hilla Limann o a tlhokafetseng.

Hilla Limann o ne a thankgotswe ke tautona wa pele Jerry John Rawlings ka 1981. Fulera o ne a re go thankgolwa ga monna wa gagwe ga go a mo gakgamatsa ka e ne e le sengwe se ba neng ba se solofetse.

## Metswedi
Christopher E. Abebe

**Christopher Ebhogadhe Abebe** (o o tshotsweng ka 1919 a tlhokafala ka Mopitlo a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2018) o o itsegeng ka leina la "Pa Abebe", e ne e le mookamedi wa tsa pereko wa kwa Nigeria le mogogi wa kompone ya United Africa Company (UAC) kwa Nigeria.

## Botshelo jwa gagwe le lolwapa
Christopher Abebe o tshotswe ka 1919. Morwadie o motona Stella Obasanjo, e ne e le mosadi wa ga tautona wa pele wa Nigeria, Olusegun Obasanjo.

## Tiro
Abebe o feditse pereko ya gagwe yotlhe kwa United Africa Company, a simolola e le mokwaledi kwa Uromi ka 1935. Ka 1951 o ne a nna mookamedi wa tsa phiro kwa Warri, e le mo Aforika wa ntlha go nna mo maemong ao kwa UAC. Ka 1958 o ne a bewa mookamedi wa tlhabololo le katiso babereki wa Nigeria, ngwaga o o latelang a nna mo Aforika wa ntlha go nna mo lekgotlang la baokamedi ba UAC Nigeria. O ne a nna mothusa modulasetilo ka 1972, modulasetilo le mookamedi ka 1975.

O ithotse marapo ka 1980, a nna ofisara ya Order of the Federal ya Nigeria ka 1981.

## Ditirelo tse dingwe
E ne e le mogokgo le modulasetilo wa khansele ya dikolo tse dikgolwane tse tharo tsa Nigeria (Benin,Nsukka le Calabar).

## Loso
Abebe o tlhokafetse ka Mopitlo a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2018.

## Metswedi
Hassan El Kashief

**Hassan El-Kasheef** (Searabia: حسن الكشيف; o tshotswe ka kgwedi ya Mopitlwe e tlhola malatsi a le masome a mabedi le borataro ka ngwaga wa 1956) ke moatlelete wa Sudan yo o rotseng tiro yo o neng a gaisana mo dikgaisanong tsa go taboga. O ne a gaisana mo lebelong la banna la dimitara di le 400 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984. 

El-Kasheef o fentse sekgele sa Dikgaisano tsa AAA tsa Borithane mo kgaisanong ya dimitara di le 400 kwa Dikgaisanong tsa AAA tsa 1979.

## Dikgaisano tsa boditšhabatšhaba

## Tse di kwa ntle

* Hassan El Kashief kwa World Athletics

## Metswedi
Ezra Sambu

**Ezra Kenyoke Sambu** (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le mane ka ngwaga wa 1978, kwa Marigat, Kgaolo ya Baringo) ke motabogi wa kwa Kenya yo o itsegeng ka lobelo lwa dimitara di le 400. 

Nako ya gagwe e e gaisang tsotlhe ke metsotswana e le 44.43, e e fitlheletsweng ka kgwedi ya Phukwi ngwaga wa 2003 kwa Nairobi. Se se mo baya mo maemong a boraro kwa Kenya, morago ga Samson Kitur le Charles Gitonga, le maemo a botlhano mo Aforika, morago ga Innocent Egbunike, Kitur, Gitonga le Davis Kamoga. O fentse gauta kwa Metshamekong ya Aforika le Asia ya 2003.

Sambu e ne e le mokapotene wa setlhopha sa Kenya kwa Metshamekong ya Aforika Yotlhe ya 2007. O ne a rulagantse go rola tiro morago ga Diolimpiki tsa Selemo tsa 2008 kwa Beijing, China Le fa go ntse jalo, ga a ka a tsaya karolo kwa Diolimpiking. Go tloga ka 2009, go begwa a sa ntse a le matlhagatlhaga, le fa a ne a sa tshameke ka ntlha ya kgobalo.

## Tse di kwa ntle

* Ezra Sambu kwa World Athletics

## Metswedi
Edith Lucie Bongo

**Edith Lucie Bongo Ondimba** (o a neng a fana ka **Sassuo Nguesso** pele; Mopitlo a le lesome ngwaga wa 1964 a tlhokafala ka Mopitlo a le lesome le bone ngwaga wa 2009) e ne e le mohumagadi wa Gabon e le mosadi wa ga tautona Omar Bongo go tswa ka 1989 go tsena 2009. E ne e le bontlha jwa lolwapa loora Bongo.

## Botshelo jwa gagwe
Edith Lucie Bongo Ondimba o tshotswe ka Mopitlo a le lesome ngwaga wa 1964. Rraagwe e ne e le Denis Sassou Nguesso, o morago a neng a nna tautona wa Republic of the Congo (go tswa ka 1979 go tsena 1992, le 1997 go tsena gompieno).  Lonyalo lwa gagwe le tautona Bongo ka Phatwe a le malatsi a mane ngwaga wa 1989, lo ne lo bonwa e le sekai sa botsalano gareng ga mafatshe a mabedi, go ya ka **[[Reuters]]**.

O ne a ithutetse bongaka, e le ngaka ya bana, HIV/AIDS e le nngwe ya malwetsi a a itebagantseng. O ne a thusa go tlhama go ikopanya ga bahumagadi ba Aforika go lwantsha AIDS, a tlhama mekgatlho ya bana ba ba sa tlhokomelesegeng le batho ba ba nang le bogole.

## Botshelo jwa gagwe le loso.
Ka 2009, o ne a robadiwa kwa sepateleng sa Rabat,kwa Morocco. Ka Mopitlo a le lesome le bone ngwaga ws 2009, o ne a tlhokafala kwa sepateleng seo, malatsi a le mane morago ga letsatsi la matsalo a gagwe a masome a mane le botlhano. Pego e e neng e bega loso lwa gagwe ga e a papamatsa se se bakileng loso kgotsa bolwetsi jwa gagwe. O ne a sa tlhagelela mo setshabeng dingwaga di ka nna tharo pele ga loso lwa gagwe. Morago ga phitlho ya puso kwa Libreville, Gabon, setopo sa ga Edith Bongo se ne sa isiwa kwa Edu, kwa motseng wa ga rraagwe kwa bokone jwa Congo, go bolokwa ka fa ngwaong kwa mabitleng a lolwapa ka Mopitlo a le masome mabedi ngwaga wa 2009. Phitlho, e e neng e supiwa mo ditshwantshong tsa motshikinyego tsa Gabon le Congo, e ne e tseneletswe ke tautona Bongo, Sassou Nguesso le ditautona tsa mafatshe a Benin, Central African Republic,Democratic Republic of Congo,Equatorial Guinea le Togo.

Morago ga loso lwa gagwe go ne ga itsisiwe mo setshwantshong sa motshikinyego sa Gabon ka Motsheganong a le malatsi a marataro ngwaga wa 2009 gore Omar Bongo o emisitse ditiro tsa gagwe ka nakwana  tsa botautona gore a kgone go sidilega le go boela mo maemong. Pego e ne ya gatelela gore Bongo o amilwe thata ke bolwetsi le go tlhokafala ga mosadi wa gagwe. Tautona Bongo o ne a tlhokafala morago ga kgwedi ka Seetebosigo a robabobedi ngwaga wa 2009, dikgwedi di le tharo morago ga loso lwa ga Edith, kwa kokelwaneng kwa Barcelona,Spain.

## Metswedi
Vida Akoto-Bamfo

**Vida Akoto-Bamfo** **(**o o tshotsweng ka Tlhakole a le malatsi a supa ngwaga wa 1949) ke moatlhodi wa kgotlatshekelo ya kwa Ghana wa pele. O berekile kwa kgotlatshekelong go tswa ka 2009 go tsena 2019.

## Botshelo jwa gagwe le thuto
**Vida Akoto-Bamfo** o tshotswe ka Tlhakole a le malatsi a supa ngwaga wa 1949,ke Bannerman-Williams le Grace Darkua Dodoo kwa Pokuase, kwa kgaolong e e mabapi le Accra kwa Ghana. O tsene sekolo se sepotlana kwa Accra Royal School kwa toropong ya James. Ka 1963, o ne a amogelwa kwa sekolong se segolwane sa basetsana sa Mfantsiman kwa a alogileng ka setlankana sa O Level. O ne a ya go tsweledisa dithuto kwa Aburi Girls go tswa ka 1967 go tsena 1969. O ithutetse molao kwa University of Ghana Law School ka 1972 go tsena 1975. O ne a ya go tsweledisa dithuto tseo kwa Ghana School of Law kwa Accra.

## Tsa Pereko
Pele ga a bereka e le mmueledi ka 1981,Akoto-Bamfo o berekile kwa ofising ya ramelao a berekela puso. O ne a ya go berekela kompone ya British Indian kwa Accra, le e e sa tlholeng e bereka ya Zenith Assurance, e le mogogi wa yone o o lebaganeng le dikopo,go tswa ka 1976 go tsena 1981. O ne a nna makaseterata wa kgaolo ka 1981. Fa a le makaseterata, o ne a bewa pele kwa kgotlatshekelong ya mmakaseterata kwa New Town dingwaga tse pedi tsa ntlha. Morago o ne a fudusediwa kwa Cocoa Affairs kwa a berekileng e le mongwe wa bo mmakaseterata ba ntlha koo. Morago o ne a tlhomiwa moatlhodi wa setlhopha sa dikgaolo kwa Tema ka nakwana pele ga a boela Cocoa Affairs go tswa nako eo go fitlhelela 1991 fa a tlhatlosiwa maemo go pagama setilo sa kgotlatshekelo e tona dingwaga tse tharo. Morago ga go bereka e le moatlhodi dingwaga tse tharo, o ne a fudusediwa kwa Gambia dingwaga tse pedi e le modulasetilo wa komiti ya dithoto. O ne a tlhomiwa moatlhodi wa kgotlatshekelo ya ikuelo ka 1999, a tswelela a le mo maemong a go fitlhelela a tlhophiwa a bo a tlhomiwa kgotlatshekelo kgolo ya Ghana ke John Evans Atta Mills, tautona wa Ghana ka 2009. O ne a ithola marapo ka Tlhakole 2019. O ne a thapiwa le Nasiru Sulemana Gbadegbe le Benjamin Teiko Aryeetey (o a ithotseng marapo). O ne a ya go bereka le baatlhodi bagolo Stephen Alan Brobbey,Georgina Theodora Wood le Samuel K Date-Bah, ba botlhe ba ithotseng marapo.

## Botshelo jwa gagwe
Vida Akoto-Bamfo o ne a nyetswe ke Eugene Akoto-Bamfo Snr. mmueledi. O ne a itshupa fa a le wa kereke ya Methodist mme a obama kwa kerekeng ya Police.

## Metswedi
Simon Kitur

**Simon Kitur** (yo o tshotsweng ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi a le lesome le bobedi ka ngwaga wa 1959) ke motabogi wa Kenya yo o rotseng tiro yo o neng a itsege mo mabelong a dikgoreletsi a dimitara di le 400.

O ne a gaisana kwa Metshamekong ya Diolimpiki ya 1984 le 1988 mmogo le kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa 1987, mme a se ka a fitlha kwa makgaolakgannyeng.

Nako ya gagwe e e gaisang e ne e le metsotswana e le 49.70, e e neng ya fitlhelelwa mo Diolimpiking tsa 1984.

Bomorwarraagwe ba babedi le bone e ne e le batabogi ba Diolimpiki: Samson Kitur le David Kitur.

## Tse di kwa ntle

* Simon Kitur kwa World Athletics 
* Sports-reference profile

## Metswedi
Ibrahima Wade

**Ibrahima Wade** (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le marataro ka ngwaga wa 1968) ke motabogi wa Mofora yo o itsegeng ka dimitara di le 400. O ne a fetola naga ya gagwe go tswa kwa nageng ya gagwe ya botsalo ya Senegal ka ngwaga wa 2000.

Nako ya gagwe e e gaisang ke metsotswana e le 45.05, e e fitlheletsweng ka Phatwe ngwaga wa 1998 kwa Dakar. Ka metsotswana e le 45.76 go tloga ka Phukwi ngwaga wa 2004, o ne a tshwere rekoto ya Lefatshe ya Masters M35. Rekoto e tokafaditswe gabedi fa e sa le ka nako eo, ke Alvin Harrison (DOM) ka 45.68 ka ngwaga wa 2009 le ke Chris Brown (BAH),ka 44.59 ka 2014. mme ga go na epe ya matshwao ao e e iseng e amogelwe ke World Masters Athletics, ka jalo letshwao la ga Wade le sa ntse le eme jaaka rekoto ya semmuso.

O ne a fitlha kwa makgaolakgannyeng a Dikgaisano tsa Lefatshe ka ngwaga wa 1997 le 1999.

## Diphitlhelelo

## Tse di kwa ntle

* Ibrahima Wade kwa World Athletic

## Metswedi
Gloria Akuffo

**Gloria Akuffo** (o o tshotsweng ka Morule a le masome mararo le motso ngwaga wa 1954) ke mmueledi le mopolotiki wa kwa Ghana o o berekileng e le mma melao mogolo le tona wa tshiamiso go tswa ka 2017 go fitlhelela 2021. O berekile gape e le mothusa ramelao mogolo le tona wa difofane mo pusong ya ga John Kuffor.

## Botshelo jwa gagwe le thuto
O tshotswe ka Morule a le masome mararo le motso ngwaga wa 1954 kwa Accra, a tlholega kwa Akropong-Akuapem kwa kgaolong e e kwa botlhaba le Shai Osudoku kwa kgaolong ya Accra e tona. Gloria Akuffo o alogile kwa University of Ghana ka 1979 ka B.A ya molao le polotiki. O ne a nna mmueledi wa kgotlatshekelo ya Ghana, a lemogiwa kwa Ghana Bar Association ka 1982.

## Tsa pereko
E ne e le motlhami wa kompone e e ikemetseng ya molao ya Owusu-Yeboa, Akuffo & Associates kwa Accra. Ke moeteledipele wa ditsheko kwa Blay and Associates. O ne a tlhomiwa mma melaomogolo le tona wa tshiamiso ke tautona Nana Akufo Addo fa a nna tautona ka 2017. Fa a le moatlhodi mogolo, Akufo o nea  emetse Ghana ka nako ya kgotlhang ya molelwane le Ivory Coast kwa International Tribunal for Law of the Sea (ITLOS). Tsheko e e ne e tsamaile dingwaga di le dintsi le dipuso ka go farologana. Akufo le o a neng a mo tlhatlhama, Marita Brew Appiah Oppong ba ne ba sireletsa dikgatlhego tsa Ghana ka Lwetse 2017, ITLOS e ne ya dumalana le Ghana, e supa fa Ghana e sa tlola molelwane wa lewatle mo go batleng lookwane. Go ya ka katlholo ya kgotlatshekelo, molelwane o mošha o ne o tlaa feta kwa bophirima jwa ditshimong tsa lookwane le gase tsaTweneboa, Enyenra le Ntomme. Katlholo e e ne ya bolokela lefatshe la Ghana di dolara tsa America di ka nna dibilione di le masome a mane le borobabongwe. Ka Mopitlo 2023, Nana Akufo-Addo o ne a fa setlhopha sa babueledi ba akaretsa gloria Akufo tlotla go bo ba sireleditse tshwetso e e siametseng Ghana mo ngangisanong ya bone le lefatshe la Ivory Coast. Go thapiwa ga ga Akufo e le moatlhodi mogolo le tona wa tshiamiso go ne ga seka ga ntšhafadiwa le Akufo-Addo fa a sena go boela mo setilong sa botautona la bobedi ka 2020. O ne a tlhatlhamiwa ke mothusi wa gagwe, Godfrey Yeboah Dame, ka 2021.

## Sepolotiki
Ke leloko la phathi ya New Patriotic Party. Go tswa ka 2001 go tsena 2005, Akuffo e ne e le mothusa tona wa tshiamiso le mothusa moatlhodi mogolo, e le mosadi wa ntlha go nna mo maemong ao. Go tswa ka 2005 go tsena 2006, Akuffo e ne e le mothusa tona wa kgaolo ya Accra ka bophara. Akuffo o berekile e le tona wa ntlha wa difofane go tswa ka 2006 go tsena Phukwi 2008. O ne a tlhomiwa moemedi wa Ghana kwa Ireland ka Phukwi 2008. E ne e le mmueledi mogolo mo kgotlhang ya 2013 ya ditlhopho kwa kgotlatshekelong e tona kwa Ghana.

## Kopo ya ditlhopho ya 2012
Gloria e ne e le leloko la tlhwatlhwa mo setlhopheng sa molao sa New Patriotic Party ka nako ya kopo ya ditlhopho ya 2012 le Philip Addison e le ene a eteletseng pele.

## Metswedi
Ivy Barley

**Ivy Barley** ke mogwebi wa kwa Ghana, mmueledi wa basadi ba maranyane, le motlhami wa Developers in Vogue. Ka Firikgong 2022, GhanaWeb e ne ya tsenya Barley e le mongwe wa basadi ba Ghana ba le bararo ba ba mo maranyaneng ba itshupa mo go tsa pereko. Ka 2017 le 2019, Barley o ne a kwalwa e le mongwe wa banana ba Ghana ba ba masome matlhano ba ba nang le thotloetso, mo Avance Media.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Barley o tsholetswe kwa Accra, Ghana, kwa a ntseng teng botshelo jwa gagwe a le ngwana. O tsene sekolo kwa Aburi, morago a ya go dira Bachelor's degree le Masters degree kwa Kwame Nkrumah University of Science and Technology.

## Mogwebi
Barley ke motlhami wa Developers in Vogue,Kompone e e rutang, e tlhatlhelela e bo e batlela basadi ba Aforika ba ba berekang ka botegeniki ditiro. Seabe sa Developers in Vogue se lemogilwe kwa bokopanong jwa Berlin jwa basadi, jo bo neng bo tseneletswe ke Angera Merkel le kwa ITU International.

Seabe sa ga Ivy kwa Developers in Vogue se tlhageletse mo diraleng tsa maranyane tse di farologaneng le dibuka di akaretsa ya Women in Tech ya lephata la itsholelo le tlhabololo la Germany, go rotloetsa basadi le basetsana go ikgolaganya le maranyane le dipalo, le buka ya Founding Women go tlotlomatsa basadi ba Aforka ba ba dirang bojotlhe go aga dikgwebo tse di atlegileng tsa botegeniki.

## Dietsele le tlotla

## Metswedi
Clement Chukwu

**Clement Chukwu** (o tshotswe ka kgwedi ya Phukwi e tlhola malatsi a le bosupa ka ngwaga wa 1973) ke motabogi wa pele wa Nigeria yo o neng a itsege mo lebelong la dimitara di le 200 le 400. 

## Dithutego
Chukwu o ne a tsena Yunibesithi ya Eastern Michigan kwa a neng a amogela dikirii ya gagwe ya Bachelor of Arts mo Thulaganyong ya Ditoropo le Dikgaolo, e le dikirii e nnye mo Thutafatshe, le dikirii ya Masetase ya Saense mo Ditsamaisong tsa Tshedimosetso ya Thutafatshe. Gone jaanong ke Mokaedi wa Dithulaganyo wa Toropo ya Pickerington, Ohio, e leng torotswana e e kwa borwabotlhaba jwa Columbus.

## Motshameko le Lebala
Morago ga go thibelwa go tloga ka ngwaga wa 1992 go fitlha ka ngwaga wa 1996 ka ntlha ya go tlhatlhobiwa ga diokobatsi o ne a tlhagelela gape kwa Diolimpiking tsa 1996 mo dimitara di feta 400, a kgaolwa mo makgaolakgannyeng a kotara. Moragonyana o ne a gapa dimmentlele tsa gauta mo tiragalong eno kwa Universiade ya 1997 le kwa Dikgaisanong tsa Bommampodi ba Aforika tsa 1998, le mmentlele wa selefera kwa Metshamekong ya Aforika Yotlhe ya 1999. Kwa Diolimpiking tsa 2000 e ne e le karolo ya setlhopha sa Nigeria se se neng sa gapa mmentlele wa selefera mo kgaisanong ya dimitara di le 4 × 400, e moragonyana e neng ya tlhatlosiwa go nna gauta morago ga gore setlhopha sa USA se amogiwe mmentlele wa gauta.

Dikgato tsa gagwe tse di gaisang ke: Dimitara di le 200 Kwa ntle ke 20:30 ka 1998; Dimitara di le 200 Mo ntlong 20:78; Dimitara di le 400 Kwa ntle 44.65; Dimitara di le 400 mo teng ga ntlo

O ne a tsenngwa mo Holong ya Botumo ya Botlhaba jwa Michigan ka 2011.

## Bona gape

* Lenaane la batshameki ba ba otlhaetsweng melato ya go dirisa diokobatsi

## Tse di kwa ntle

* Clement Chukwu kwa World Athletics 
* Evans, Hilary; Gjerde, Arild; Heijmans, Jeroen; Mallon, Bill; et al. "Clement Chukwu". Olympics at Sports-Reference.com. Sports Reference LLC. Archived from the original on 18 April 2020.
Nagmeldin Ali Abubakr

**Nagmeldin Ali Abubakr** (yo o tshotsweng ka kgwedi ya Tlhakole e tlhola malatsi a le masome a mabedi ka ngwaga wa 1986) ke moatlelete wa Sudan yo o gaisanang thata mo mabelong a dimitara di le 400. O tsholetswe kwa Khartoum.

Nako ya gagwe e e gaisang ya ga jaanong ke metsotswana e le 44.93, e e fitlheletsweng ka Moranang ngwaga wa 2005 kwa Mecca.

Ali o ne a gaisana mo kgaisanong ya dimitara di le 400 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2008 kwa Beijing mme a palelwa ke go fetela kwa makgaolakgannyeng.

O nna kwa Nyala, kwa borwa jwa Darfur, mme ke sajene mo sesoleng sa Sudan. Lelwapa la gagwe ke la morafe wa Zaghawa (Beri).

## Diphitlhelelo

## Tse di kwa ntle

* Nagmeldin Ali Abubakr kwa World Athletics 
* "Nagmeldin Ali Abubakr", n°58 on ''Time''’s list of "100 Olympic Athletes To Watch"

## Metswedi
Sylvia Anie

**Sylvja Josephine Anie** FRSC ke moitseanape wa dipilisi wa kwa Ghana o o itsegeng ka tiro ya gagwe ya go dira melao ya mafatshefatshe.

## Thuto
Anie ke sealogane sa Aburi Girls. O feditse tshekatsheko ya gagwe ya doctoral ka 1990 kwa University of Manchester.

## Tiro
Tshekatsheko ya ga Anie e ne ya tlhama MRI, e e neng ya sirelediwa. A dirisa polysiloxane, Anie o ne a tsaya ditshwantsho le tiriso ya mala mo setsheding. Mokgwa o o ne wa dira gore go kgonagale go sekaseka dinepe tsa kgokgotsho kwa ntle ga ditlamorago tsa tshipi.

Morago ga go aloga ka doctorate, Anie o ne a tlogela tiro ya mo labong go bereka mo go tlhameng melao. Fa a bereka e le mookamedi wa mananeo a go diphetogo, o ne a buisa bokopano kwa United Nations ka kalafi ya HIV/AIDS le thibelo kwa mafatsheng a selekane.

Annie gompieno ke moeteledipele wa bobueledi jwa melao mo komponeng ya RESULTS e e lekang go emisa lehuma.

## Dietsele le tlotla

* Anie o ne a fiwa tlotla ya Royal Society of Chemistry ka 2013. 
* Ka 2015 o ne a amogela seetsele go tswa kwa lekgotleng la baithuti ba pele ba Aburi, ba lemoga seabe sa gagwe mo kitsong ya maranyane. 
* Anie o ne a fiwa tlotla ya mogaka wa maranyane a Aforika ke Planet Earth Institute ka tshekatsheko ya gagwe le maiteko a go rotloetsa botsogo le thuto mo basading.

## Metswedi
Matilda Baffour Awuah

**Matilda Baffour Awuah** ke moitseanape wa tshireletso wa mosadi wa kwa Ghana, le mookamedi wa pele wa dikgolegelo tsa kwa Ghana.

## Thuto le pereko
Matilda Awuah o tsene sekolo sa Aburi Girls kwa botlhaba jwa Ghana. O ne a ya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa University of Ghana, a aloga ka Bachelor of Arts mo ditsong tsa sesha. O na le masters degree go tswa kwa sekolong sa University of Ghana le Post Graduate Diploma ya bobegadikgang kwa sekolong sa Communication Studies. Ka 1981 o ne a ikwadisa kwa Ghana Prisons Service pele ga a aloga kwa Military Academy and Training School kwa Teshie ka Seetebosigo 1982. Go ithutela tshireletso go ne ga baka gore a ye go ithuta jwa LBJ school of Public Affairs, kwa University of Texas kwa Austin le kwa International Management Training Centre kwa Worthing.

Morago ga go direla dingwaga di le dintsi o ne a diriwa tlhogo wa botsalano le dikompone tse dingwe kwa ofisi kgolo ya dikgolegelo le wa tlhokomelo. O ne a eteletse pele dikgolegelo tsa basadi kwa Ghana di akaretsa ya Nsawam le James Fort. Bontlha jwa thomo ya gagwe e ne e le bodiredi jwa kwa United Nations kwa South Sudan.

## Mookamedi wa ditirelo tsa kgolegelo kwa Ghana
Ka Mopitlo 2013, tautona wa nako eo wa Ghana John Atta Mills, ka kgakololo ya khansele ya dikgolegelo, o ne a mo tlhona motshwarelela mookamedi wa dikgolegelo tsa Ghana. O ne a emeleka Michael Kofi Bansah o a neng a ithotse marapo morago ga go etelela pele tsa madi le tsamaiso ya tirelo. Maemo a go tshwarelela a ne a tlhomamisiwa ka Ngwanatsele 2018.O ithotse marapo ka Firikgong 2016 a tlhatlhamiwa ke Emmanuel Yao Adzator.

## Metswedi
Theresa Amerley Tagoe

**Theresa Amerley Tagoe** (o o tshotsweng ka Morule a le lesome le boraro ngwaga wa 1943, a tlhokafala ka Ngwanatsele a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 2010) o a neng a itsege gape e le **Iron Lady,** e ne e le mopolotiki wa mosadi kwa Ghana,le leloko le le eteletseng pele la phathi ya New Patriotic Party, le leloko la pele la palamente ya kgaolo ya botlhophi ya Ablekuma kwa borwa.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Tagoe, wa morafe wa Ga, o tshotswe ka Morule a le lesome le boraro ngwaga wa 1943.

## Thuto
Tagoe o tsene sekolo se segolwane kwa Aburi Girls kwa a neng a le moeteledipele wa baithuti ba bangwe. O alogile ka bachelor's degree ya puo ya French go tswa kwa University of Ghana.

## Tsa bopelotlhomogi
Tagoe o ne a na le sekolo sa basetsana sa bokwaledi se se neng se akaretsa thuto ya French, ga mmogo le go simolola mananeo a boutlwelobotlhoko a akaretsa la go thusa basetsana ba dikhutsana go ithuta ditiro tse di nang le mosola, le lenaneo la go rekisa ditlhapi tse di omeleditsweng la basadi.

## Tiro ya sepolotiki
Theresa Tagoe e ne e le mothusa tona wa kgaolo ya Accra, le mothusa tona wa ditsha,dinaga le meepo mo pusong ya ga John Kufuor.

Tagoe e ne e le mongwe wa barulaganyi ba phathi ya New Patriotic Party,ba basadi.

O tlhophilwe go ya palamenteng ka Firikgong a le malatsi a supa ngwaga wa 1997 morago ga go nna mofenyi kwa ditlhophong tsa 1996 tsa Ghana. O ne a amogela ditlhopho di le masome mararo le borobabongwe, masome a robabongwe mo lekgolong, palo e e lekanang le ditlhopho di le dikete di le masome mane le bosupa, makgolo a marataro,masome a mane le bone, a fenya Ebo Hawkson wa National Democratic Congress o ene a iponetseng masome a mararo le botlhano, masome a supa mo lekgolong,kgotsa ditlhopho di le dikete di le masome mane le bobedi,makgolo a matlhano,masome a marataro le borobabobedi.

## Boswa
Tagoe o berekile e le leloko la khansele ya lefatshe,gaoe e ne e le leloko la kgansele ya basadi ba baeteledipele mo mafatsheng. Sekele ya Dansoman e ne ya reelelwa ka ene,e bidiwa "Theresa Ameley Tagoe Roundabout", le sehikantswe se ne sa tlhomiwa go mo fa tlotlo.

## Botshelo jwa gagwe
Theresa Tagoe o ne a na le bana ba basimane ba le babedi.

## Metswedi
Rose Constance Owusu

**Rose Constance Owusu** ke moatlhodimogolo wa pele wa khotlatshekelo ya kwa Ghana. O berekile kwa kgotlatshekelong go tswa ka 2008 go tsena 2014.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Owusu o tshotswe ka Phatwe a le masome mabedi le bone ngwaga wa 1944 kwa Koforidua. Ka dingwaga tsa 1958 go tseba 1964, o ne a tsena sekoll sa Wesley Girls le Aburi Girls. O ithutetse molao kwa University of Ghana,kwa a alogileng ka LLB, le kwa Ghana School of Law, kwa a alogileng ka setlankana. O ne a simolola go bereka ka 1969.

## Tsa pereko
Owusu o ne a thapiwa e le mmueledi wa puso kwa lephateng la ga ramelao ka Mopitlo 1973. Morago ga go bereka mo maemong ao dingwaga di le tharo, o ne a tlhatlosiwa maemo go nna mmueledi wa puso, e le wa bobedi mo maemong ka 1976, morago a tlhatlogela kwa maemong a mmueledi mogolo wa puso ka 1983.

Ka Lwetse a le lesome le borobabongwe 1989 o ne a thapiwa e le ramelao wa kgotlatshekelo. Morago ga dingwaga di le lesome kwa kgotlatshekelong, o ne a nna moatlhodi wa kgotlatshekelo ya boikuelo ka 1999. O berekile mo maemong ao go fitlhelela ka 2008 fa a tlhomiwa ramelao mogolo wa kgotlatshekelo e tona ya Ghana. O ithotse marapo ka 2014.

## Botshelo jwa gagwe
Owusu ke moKeresete.

## Metswedi
Ellen Serwaa Nee-Whang

**Ellen Serwaa Nee-Whang** (o o tshotsweng ka Ngwanatsele a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1952) ke moemedi wa lefatshe la Ghana kwa mafatsheng a sele.

## Thuto
O tsene sekolo se segolwane sa Aburi Girls' School, kwa a alogileng ka GCE Ordinary Level le Advancef Level. Ka ngwaga wa 1973, o ne a dira degree tsa English le Diploma tsa botsalano jwa mafatshe kwa University of Ghana.

## Tsa pereko
Ka 1974, o ne a tsena mo tirong ya mafatshe a sele ya lefatshe la gagwe. Go tswa ka 1985 go tsena 1989, o ne a bereka e le mogakolodi kwa kemeding ya Ghana kwa Monrovia,Liberia, a neetswe tiro ya go etelela pele ofisi ya mafatshe a sele. Ka dingwaga tsa 1989 le 1993, o ne a bereka mo lephateng la mafatshe a sele la Ghana. Go tswa ka 1993 go tsena 1997, e ne e le moeteledipele wa ofisi ya mafatshe a sele kwa bodireding jwa sennela ruri jwa Ghana kwa United Nations kwa Geneva,Switzerland. Go tswa ka Moranang 2000, go tsena Ngwanatsele 2005, e ne e le moemedi kwa Pretoria,Aforika Borwa, a emetse dipuso tse di farologaneng kwa Maseru,Antananarivo,Port Louis,Victoria Mbabane le Moroni. Go tswa ka Firikgong 2006 go tsena Phalane 2008,o berekile e le mookamedi wa lephata la mafatshe a sele.

Go tswa ka Ngwanatsele 2008 go tsena Morule 2012, e ne e le moemedi kwa Bern,Switzerland a eme gape kwa Vienna,Austria. E ne e le moemedi kwa ofising ya United Nations kwa Geneva go tswa ka 2009 go tsena 2012. O ithotse marapo ka 2012.

## Metswedi
Amadou Dia Ba

**El Hadj Amadou Dia Bâ** OLY (o tshotswe ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 1958) ke moatlelete wa Senegal yo o rotseng tiro yo o neng a gaisana mo mabelong a dikgoreletsi tsa dimitara di le 400. O ne a gapa mmentlele wa selefera wa Diolimpiki tsa 1988 mo tiragalong eno ka nako e e molemolemo ya metsotswana e le 47,23. E ne e le mmentlele wa ntlha, mme e le one fela (ka 2024) wa Diolimpiki wa Senegal. O ne a gaisana mo Diolimpiking tsa Selemo di le tharo ka go latelana mo nageng ya gaabo, go simolola ka ngwaga wa 1984.

## Diphitlhelelo

Go tloga ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le masome a mabedi ka ngwaga wa 2024, Dia Ba o na le direkoto di le tlhano tsa dikgoreletsi tsa dimitara di le 400 tse di beilweng mo pakeng ya Phatwe ka ngwaga wa 1985 go fitlha ka Lwetse ngwaga wa 1989. Tseno di akaretsa direkoto tsa Manresa (48.69) le Nairobi (48.03).

## Tse di kwa ntle

* Amadou Dia Ba kwa World Athletics
* Amadou Dia Ba kwa Olympics.com
* Amadou Dia Ba kwa Olympedia
Abena B Brigidi

**Abena B Brigidi (Mrs)** ke mokwadi wa moelatlhoko dipeeletso le sebui. Ke moelatlhoko madi o o nang le setlankana, gape a berekile thata mo bankeng le mo mohameng wa madi dingwaga di feta lesome.

Ke moeteledipele wa Nimed Capital Limited, kompone e e di gogang kwa pele mo dipeeletsong tsa dibanka kwa Accra,Ghana.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Brigidi o tsene sekolo kwa Achimota le Aburi. O na le degree ya Humanities go tswa kwa University of Ghana le Masters of Business Admin kwa University of East London. O tsena kereke kwa Assemblies of God.

## Tsa Pereko
Brigidi o bereketse banka ya kwa United Kingdom ya Halifax PLC. O ne a bereka gape kwa Zenith Bank e le mogakolodi wa bareki, le mookamedi wa bareki kwa Ghana. O ne a tswa kwa Zenith Bank a ya All Time Capital, banka ya dipeeletso kwa Accra, e le mothusa tautona wa dithekiso, tiro ya gagwe e le go rekisa le go tlhabolola. Morago ga dingwaga tse pedi le All Time Capital o ne a ya go bereka kwa Kariela Oil le Gas Ghana ka Firikgong 2010 le Phatwe 2014, kwa a feditseng dingwaga di le nne mo maemong a moeteledipele wa tsa madi.

Brigidi e ne e le moeteledipele wa Nimed Capital Limited, kompone ya banka ya dipeeletso.

## Botshelo jwa gagwe
Abena o nyetswe ke mmueledi wa molao David Cobbina Brigidi, bobedi boo bo segofaditswe kwa mawelana.

## Metswedi