open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Vaalhoek

**Vaalhoek** ke motse o o mo kgaolong ya Kgalagadi mo Botswana. E kwa ntlheng ya borwa jwa Botswana gaufi le Bokspits, gaufi le molelwane le Afrika Borwa, e bile e na le sekolo se sebotlana. Baagi ba ne ba le 355 mo palong ya batho ya 2011.

## Metswedi
Rapples Pan

**Rapples Pan** ke motse o o mo kgaolong ya Kgalagadi mo borwa bophirima jwa Botswana. E kwa ntlheng e e kgakala ya borwa-bophirima jwa naga, gaufi le molelwane wa Aforika Borwa.

## Sekolo
Motse o, ona le sekolo se se potlana.

## Palo
Palo ya batho e ne ya kwalwa e le 22283, ka palobatho ya 2011.

## Metswedi
Shimane Kgope Ntshweu

**Shimane Kgope Ntshweu** (o belegwe ka kgwedi ya  Motsheganong ale boferabongwe ka 1981) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana  motshameki  wa Mogoditshane Fighters. O ne a tshamekela setlhopha sa Botswana  sa kgwele ya dinao magareng ga 1999 le 2002.
## Tiro ya gagwe
ka ngwaga wa  2002 ka kgwedi ya Mopitlo a tlhola gabedi, setlhopha sa gagwe sa Botswana se ne se tshameka kgatlhanong le sa lefatshe la Swaziland, mo Botswana National Stadium. 
## Dikinolo
[1] "Kgope Ntshweu, Shimane". National Football Teams. Retrieved 8 May 2017.
Letamo la Thune

**[[:en:Thune_Dam|Letamo la Thune]]** ke letamo le le mo Nokeng ya Thune mo Botswana le le neng la agiwa ka ngwaga wa dikete dile pedi, Iesome le bobedi (2012) mme la bulwa ka ngwaga wa dikete pedi, lesome le boraro(2013). Le tshwara selekanyo sa metsi a bokete  jwa dikhubikimetara di le  masome a robabongwe a didikadike (90 000 000 (3.2×109 cu ft).

## Tlhaloso
Letamo le le mo nokeng ya Thune kwa godimo go tswa fa e kopanelang teng le Motloutse. Letamo le le mo  nageng e e  bophara, mme le ka nna boteng jwa selekanyo  sa dimitara di le lesome le botlhano (49 ft). Ka ntlha ya phetogo ya  seemo sa loapi ya mogote oo eleng magoletsa le komelelo, tatlhegelo ya mowafatso kana mowa oo molelo oo tsayang metsi mo lefaofaong ke tlhobaboroko e e masisi. Go ile ga akanyediwa ditsela tse di farologaneng tsa go fokotsa tatlhegelo e e ntseng jalo mme ga ganwa. Letamo le tla nna sebopego sa letsopa le le tletseng mmu. E tla nna bogodimo jwa dimitara di le 33.6 (110 ft), ka lebota le le boleele jwa dikilometara di le 1.7 le bokgoni jwa dikhubiki dimitara di le 90 000 000 (3.2×109 cu ft).

## Tiriso
Letamo le tlaa tlamela metse e le mmalwa mo kgaolong ya Bobirwa  ka metsi a a nowang, le metsi a nosetso mo porojeke ya temothuo gaufi le Mathathane. Fa le sena go fela  metsi a tla phatlalatswa le  metse ya Bobonong, Motlhabaneng, Mathathane, Tsetsebjwe, Mabolwe, Semolale, Gobojango, Lepokole le Molalatau.

## Kago
Thuto seka dipuisano ya banaleseabe e ne ya tshwarwa ka kgwedi ya Lwetsi ngwaga wa dikete pedi le borobabobongwe (2009) kwa Holong ya Sekolo se Segolwane sa Molalatau, koo Tona a neng a neelana ka tshedimosetso le go araba dipotso. O tlhagisitse gore, le fa ntswa letamo le tlaa tlisa dipoelo tse dikgolo, mme gape go ka nna le mathata ka nako ya kago jaaka go tsena ga batswakwa ba ba seng ka fa molaong, bosenyi le mathata a thobalano jaaka HIV/AIDS le boimana jwa banana.

Lefelo la letamo le ne la neelwa rakonteraka, wa Boenjenere le Kago wa Zhon Gan, ka Moranang a le malatsi a masome mararo 2010. Porojeke e ne e tshwanetse go wediwa ka Moranang 2013. Lefelo la go phepafatsa metsi le diphaephe di ka diega go fitlha ka 2014 ka ntlha ya mathata a matlole. Ka Phukwi 2010 go ne ga begwa gore tiro ya lefelo la letamo e ne e eme fa e sale ka tiragalo e mo go yone modiri mongwe a neng a bolawa kgwedi pele ga foo. Go tlosiwa ga ditlhare go ne go simolotse mo lefelong gore go dirwe dipatlisiso, fela porojeke e ne e le kwa morago ga nako. Moletlo wa go simolola tiro o ne wa tshwarwa ka Lwetse 2010, o o neng o tsenetswe ke Ponatshego Kedikilwe, Tona ya Meepo, Kgotletso le Metsi.

Go tloga ka Mopitlo 2011, Letamo la Thune le ne le weditswe ka 38% fela. Ditiego di ne di bakilwe ke merwalela, mme go ne go na le mathata a go aga mafelo a bonno le a diteseletso.

## Metswedi
Odirile Gaolebale

**Odirile Gaolebale** (o belegwe kgwedi ya Ngwanatsele ale lesome le bone ka ngwaga wa  1978) E ne e le  motshameki wa kgwele ya dinao mo Botswana  . E ne e le mothiba bolo, a tshameka gangwe mo setlhopheng sa Botswana, a ema mo maemong a ga Phineas Maimela mo motsotsong wa bo 26 wa go latlhegelwa ke Zambia ka 0-1 mo motshamekong wa ditlhopho tsa mafatshe mafatshe ka kgwedi ya Moranang ale masome ale mabedi le bobedi 2000.[ 1]
## Dikinolo
[1] Courtney, Barrie. "International Matches 2000 - Africa" Archived October 17, 2012, at the Wayback Machine. RSSSF, 2 February 2005. Retrieved on 15 March 2015.
Letamo la Ntimbale

**[[:en:Ntimbale_Dam|Letamo la Ntimbale]]** ke letamo le le mo nokeng ya Tati mo  Botswana. E na le bokgoni jwa go tshegetsa selekanyo sa metsi a bokete jwa dikhubikimitara di le masome a mabedi le borataro a  di dikadike (26 000 000.)

## Kago
Porojeke ya letamo e ne ya abelwa Knight Piésold ke Lephata la Merero ya Metsi la Botswana. Piésold o dirile thutopatlisiso ya kgonagalo ka 1996–97, a thusa mo thulaganyong ya dithendara, a baakanya mealo e e tseneletseng le go okamela kago magareng ga 2004 le 2009. Letamo le ke letamo la konkoreiti le le pitlagantsweng ka rolara le le bogodimo jwa dimitara di le masome mararo le bone (112 ft), le le nang le tsela e e fa gare ya go tshologela ga ogee. PPC Cement ya Aforika Borwa, e e nang le madirelo a go tlhakanya le go phuthela kwa Gaborone, e ne ya tlamela ka samente ya porojeke eno. Moago wa letamo o akaretsa diteišene tsa dipompo le polante ya go phepafatsa metsi, mme o phatlalaletsa metsi kwa metseng e e mo Kgaolong ya Bokone Botlhaba le dikarolo tse di mabapi tsa Kgaolo ya Legare.

Letamo leo le lopile madi a a fopholediwang go nna didikadike di le  makgolo mabedi le botlhano a dipula (P205 million). Fa e ntse e agiwa, go ne ga dirwa thulaganyo ya go fetisa metsi e e neng e le madi a a kana ka didikadike di le  makgolo mabedi le masome a robabobedi (P280 million) go golaganya metse yotlhe e le masome a matlhano le bongwe mo kgaolong ya Bokone Botlhaba. Tautona Ian Khama o ne a rola letamo  le kwa moletlong ka kgwedi ya Phalane  ngwaga wa ketepedi le metso e robabobobedi(2008), mme a rurafatsa  ka a neelana ka  tsholofelo ya gore le tla fitlhelela ditlhokego tsa tlamelo ya metsi mo gae mo dingwageng di le masome a mabedi tse di tlang. O tlhagisitse gore batho ba tshwanetse go tswelela ba dirisa metsi ka kelotlhoko le go tila go latlha metsi.

## Metswedi
Noka ya Tati

**[[:en:Tati_River|Noka ya Tati]]** ke noka e e mo bokone-botlhaba jwa Botswana, e le molatswana wa noka ya Shashe, e e leng molatswana wa noka ya Limpopo. Noka e elela go ralala Francistown, kwa e kopanang le Noka ya Ntshe (kgotsa Inchwe) go tswa ka fa molemeng.

## Ditso
Ka dingwaga tsa sekete makgolo a robabobedi, masome a supa le botlhano (1865)motsumi mongwe o ne a bona masalela a gauta fa e neng e epiwa teng bogologolo gaufi le Tati. O ne a laletsa Karl Mauch go tsamaya le ene mo loetong lwa gagwe lo lo latelang, mme ka ngwaga wa 1866 Mauch o ne a itsise gore o fitlhetse masimo a gauta a Tati a atolositsweng ka dimaele di ka nna masome a ferabongwe ka gararo (128.7 ka 4.8 km) e e neng ya simolola go batla gauta ga ntlha mo Borwa jwa Aforika mo ngwageng o o latelang. Ka 1869 Moesemane Daniel Francis o ne a tla go tsoma gauta mo nokeng, pele a leba kwa borwa kwa masimong a diteemane a Kimberley ka 1870. Go ne go le thata go ntsha gauta, mme go tlhoka gauta go ne go kokobetse. Francis o ne a boa ka 1880 mme a bona ditshwanelo tsa meepo go tswa go Kgosi Lobengula. Tiro ya meepo e ne ya tsosolosiwa ka dingwaga tsa bo 1880 le bo 1890, mme Francistown e ne ya tlhongwa ka 1897 fa seporo se goroga. Motse o ne wa reelelwa ka Francis, yo o neng a na le bontsi jwa lefatshe mo lefelong leo.
## Tiriso
Motlhaba wa noka ya Tati o tshwara metsi fela malatsi a le mmalwa ngwaga le ngwaga, jaaka go tlwaelesegile mo dinokeng tsa Botswana. Noka e fepa Letamo la Ntimbale, le le nang le bokgoni jwa go boloka dikhubikimitara di le 26 370 000. Letamo le, le le simolotsweng ka 2008, le tlamela metse go ralala Kgaolo ya Bokone Botlhaba ka metsi. Go ya pele mo tseleng ya yone, noka e e isa metsi kwa Letamong la Dikgatlhong.

Metsi ao a kgotlelegile ka ntlha ya matlakala a madirelo le a batho, mme go na le kotsi ya go tsenwa ke cholera fa metsi ao a ka dirisiwa a sa phepafadiwa. Ka paka e e atolositsweng ya komelelo, noka e latlhegelwa ke metsi a yone a a kwa godimo, le fa metsi a ka fitlhelelwa mo boalong jwa motlhaba. Go epa motlhaba o go dirile gore metsi a wele tlase, mme gape go ka nna le seabe mo merwaleleng.

## Metswedi
Letamo la Lotsane

**[[:en:Lotsane_Dam|Letamo la Lotsane]]** ke letamo le le mo nokeng ya Lotsane mo  Botswana leo kago ya lone e  digetsweng ka ngwaga wa dikete dile pedi, Iesome le bobedi (2012). Tiriso ya lone ke go tlamela banni  ba motse  ka metsi a a nowang le go nosetsa porojeke ya temo ya ditlhare le dijalo.

## Tlhaloso
Tiriso  ya letamo  le ke go siela metse ee masome mabedi metsi mo  kgaolong ya Tswapong, le go thusa prorojeke ya temo ya ditlhare le dijalo ya selekanyo sa makgolo a mabedi le botlhano a diekere  ka metsi a nosetso gaufi le motse wa Maunatlala.

Letamo ke motheo o o tladitsweng ka lefatshe o o boleele jwa dimitara di le 30 (98 ft) le boleele jwa dikilometara di le 1.5 (0.93 mi), ka tsela e e sa tshelwang ya ogee crest e e boleele jwa dimitara di le 180 (590 ft). Letamo le na le bokgoni jwa polokelo jo bo dirang jwa dikhubikimitara di le 40 000 000 (1.4×109 cu ft).[2] Letamo le agilwe ke Koporasi ya Sinohydro ka ditshenyegelo tse di ka nnang dimilione di le US$100.7.[1] Baagi ba Botswana ba le 835 le Ba-China ba le 138 ba ne ba thapiwa mo tirong ya go aga.[3] Mafaratlhatlha a dipeipi tsa go isa metsi a tla nna boleele jwa dikilometara di le 174 fa a weditswe.[3]

## Kago
Konteraka ya tirelo ya boenjenere ya go sekaseka polane, go reka le go gakolola ka nako ya kago ya letamo e ne ya newa SMEC Holdings ya Australia.[1] Konteraka e ne ya newa Sinohydro ya China ka Ferikgong 2009, mme go rulagantswe gore e wediwe ka Diphalane 2011.[4] Ka Motsheganong 2010 Tona ya Diminerale, Maatla le Metswedi ya Metsi o ne a tlhagisa gore dipeipi tsa metsi go tswa kwa Letamong la Lotsane go ya kwa metseng di tla kgaola masimo mangwe a go lengwa a a leng a banni ba Maunatlala le Mokokwane, mme a re batho ba motse ba tlaa duelwa.[5] Ka Phatwe 2011 letlha la bofelo la go fetsa le ne la atolosediwa go Sedimonthole 2011.[4] Go tloga ka Tlhakole 2012 letamo le ne le weditswe mme le simolola go tshwara metsi, mme le ne le ise le nne le a a lekaneng go simolola go tlamela metse ka go ne go ise go nne le pula e e bokete mo lefelong la kgobokanyo ya metsi.[6]

## Metswedi
Waseem Tajbhay

**Waseem Tajbhay** (o tshotswe ka di 31 Ferikgong 1993) ke motshameki wa kirikete wa Botswana. O tshamekile mo kgaisanong ya 2015 ya Liki ya Lefatshe ya Kirikete ya ICC ya Karolo ya Borataro.Ka phalane ngwaga wa 2018, o ne a emela Botswana mo setlhopheng sa kgaolopotlana ya Borwa mo kgaisanong ya 2018–19 ya ICC ya Lefatshe Lotlhe ya Twenty20 Africa Qualifier.

## Tse di kwa ntle

* Waseem Tajbhay kwa ESPNcricinfo

## Metswedi
Noka ya Metsimotlhabe

**[[:en:Metsimotlhabe_River|Noka ya Metsimotlhabe]]** ke noka e kgolo go gaisa mo Kgaolong ya Kweneng ya Botswana, e elela gontswa kwa borwa jwa Molepolole go tsena mo Nokeng ya Notwane, e e tsenang mo molatswaneng wa Noka ya Limpopo. Leina "Metsimotlhabe" le raya "metsi a motlhaba wa noka".

Letamo la Bokaa le agilwe ka dingwaga tsa sekete,makgolo a robabongwe, masome a robabongwe le sekete, makgolo a robabongwe,masome a robabongwe le motso (1990/1991) go tsaa metsi mo nokeng ya Metsimotlhabe fela kwa borwa jwa motse wa Bokaa.  Meeledi ya metsi mo godimo ga lefatshe le la motlhaba le le dikologileng Metsimotlhabe  e felelela fela mo   dipaneng  le mekgatšha e e  kgalang mme esa tshware metsi. Go ntsha motlhaba mo nokeng go bakile mathata, ka gonne  go ama motswedi wa metsi go baka phokotsego, selo seo se dirang  gore dimela tse di mo tikologong di swe. Se ke tiro e e  papametseng e e bakwang ke seemo sa itsholelo mo Kgaolong. Ka  kgwedi ya Seetebosigo  ngwaga wa kete pedi, Iesome le motso (2012) mmueledi wa Lephata la Ditswammung, Kgotetso le Metsi o ne a supa gore tlhokego e ne e le kwa godimo ka ntlha ya kgolo ya kago ya matlo e e bakilweng ke  itshololelo   ya kgolo ya lefatshe.

## Metswedi


## Padi tse dingwe

*
Russell Withey

**Russell Withrey** (yo o tshotsweng ka di 18 Ngwanaatsele 1991) ke motshameki wa kirikete wa Botswana. O tshamekile mo Liking ya 2015 ya kirikete ya ICC ya borataro.

## Tse di kwa ntle

* Russell Withey kwa ESPNcricinfo

## Metswedi
Noka ya Lotsane

**Noka ya Lotsane** ke noka e e kwa borwa botlhaba jwa Botswana. Ke noka eo e  elelang ka fa molemeng  e tshela mo  nokeng ya Limpopo mme e na le lefelo la kgobokanyo la dikilometara di le dikete di ferabongwe makgolo a supa, masome  a mane le boferabobedi go menagane (9 748square kilometers ))(3 764 sq mi).

## Motswedi
Lotsane e na le motswedi wa yone mo lefelong la motlhaba, kwa dintlheng tse di kwa botlhaba jwa Sekaka sa Kalahari. E elela ka makgwakgwa go ya kwa botlhaba, e feta gaufi le Serowe, e raletse Palapye mme e e iphaphathile ka Dithaba tsa Tswapong kafa bokone gaufi le Maunatlala. Mme e kopane jalo le noka ya Limpopo gotswa kafa molemeng kwa molelwaneng le Aforika Borwa.

E tlatswa ke melatswana ya Noka ya Morupule le Noka ya Kutswe, mme morago e kgabaganye dithaba tsa Mokgware, e leng boidiidi jwa thaba jo bo kgaoganyang motswedi wa metsi ya dinoka tse di elelang kwa bokonebotlhaba, jaaka Maitsokgwane, go tswa mo go tse di elelang kwa borwabotlhaba jaaka Mahalapswe. Melatswana e mengwe ke noka ya Dikabeya le noka ya Susuela, tse di kopanang le Lotsane kwa botlhaba jwa kgaolo ya Tswapong.

Dinoka tsotlhe tse di mo lefelong la Lotsane di a kgala ngwaga otlhe, di itemogela go elela ga nakwana ka paka ya dipula tsa selemo. Batho ba mafelo a a gaufi ba ga metsi a a bolokilweng mo nokeng e e motlhaba.

Go na le letamo le le lengwe le legolo mo nokeng ya Lotsane. mo bogompienong. Go rulagantswe go aga matamo a mangwe. Go ya ka Koporasi ya Ditirelo tsa Metsi, go tloga ka Mopitlo 2012 Letamo la Lotsane le ne le se kgakala le go fetswa.

## Ditshwantsho
[left|thumb|210x210px|Setshwantsho sa [NASA sa dithota tsa Tswapong ka noka ya Lotsane e elela mo ntlheng ya bokone.]]
center|thumb|210x210px|Morwalela wa tshoganyetso kwa Palapye, kgaolo ya Legare, Botswana. Pula e e neng ya na thata e ne ya dira gore letamo le lennye le thubege mo nokeng ya Lotsane, e e ralalang motse oo .

## Metswedi
Thapelo Ketlogetswe

**Thapelo Ketlogetswe** (o tshotswe ka 12 Tlhakole 1991) ke moatlelete wa Botswana yo o gaisanang thata mo lebelong la dimitara di le 400. O ne a tsaya karolo mo lebelong la dimitara di le 4 × 400 kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe tsa 2013 ntle le go tshwanelegela makgaolakgang.

Maemo a gagwe a a gaisang mo tiragalong eno ke metsotswana e le 46.17 e e neng ya dirwa kwa Orapa ka 2011.

## Metswedi
Letamo la Shashe

**[[:en:Shashe_Dam|Letamo la Shash]]<nowiki/>e** ke letamo le le mo nokeng ya Shashe mo Botswana le le agilweng go tlamela toropo ya madirelo ya Selebi-Phikwe ka metsi. Motse o mogolo wa Tonota o kafa borwa jwa letamo le.

## Lefelo le bokgoni
Letamo le le thibela Noka ya Shashe mme le dikilometara di ka nna masome mabedi le botlhano kwa borwa bophirima jwa Francistown le dikilometara di ka nna masome a ferabobedi kwa bokone bophirima jwa Selebi-Phikwe. Dinoka tsa Mairoro, Lunyi le Swiki tsa Shashe le tsone di tsena mo letangwaneng. Letsha la maitirelo le boleele jwa dikilometara di le lesome le botlhano le bophara jwa dikilometara di le 4.2. Fa e tletse, boalogodimo jwa metsi a a bulegileng bo akaretsa dieketara di ka nna (3 200) dikete dile tharo le makgolo a mabedi(diheketara di le 7 900) mme a tshwara selekanyo sa metsi sa  dikhubikimitara di le masome a robabobedi le botlhano a didikadike (85 000 000) (3.0×109 cu ft).

## Kago
Letamo le agilwe jaaka karolo ya peeletso e kgolo mo mafaratlhatlheng a a tlhokegang go dirisa dipolokelo tsa tshipi ya kopore-nikele kwa Selebi le Pikwe, e e fopholediwang ka Phalane 1969 go nna palogotlhe ya ditonne tse dikhutshwane di le didikadike di le 45.7. Motheo o o boleele jwa dikilometara di le 3.5, o o boleele jwa dimitara di le masome mabedi le bosupa (89 ft) o ne wa wediwa ka 1973. Metsi a a tswang mo letamong a tlisiwa kwa Selebi-Phikwe ka phaephe e e ka fa tlase ga lefatshe.

Ka 1982 go ne ga fitlhelwa gore metsi a a ka fa tlase ga lefatshe go tswa kwa didibeng tsa selegae kwa Francistown a na le selekanyo se se kwa godimo sa nitrate, mme gape a ne a sa lekana go fitlhelela tlhokego ya setšhaba, ka jalo tlamelo ya metsi a setšhaba a toropo eo e ne ya fetolelwa go dirisa metsi a a tswang kwa Letamong la Shashe. Ditiro tsa metsi tsa Letamo la Shashe, go tswa mo tseleng ya Francistown kwa bokone jwa Lefelo la Leano la Tlhabololo la Tonota, le tsone di tlamela Tonota ka metsi a a nowang.

## Tiriso ya letamo
Palogotlhe ya thobo e e ka nnang teng ya ditlhapi go tswa mo letangwaneng e fopholeditswe go feta ditonne di le masome matlhano ka ngwaga. Letamo le dirisediwa go tshwara ditlhapi go itshedisa, kgwebo le metshameko, mme gape le ke setlhopha sa go tsamaya ka sekepe. Dikhudu, ditlhapi, di-otter, bokgwathe ba Nile le dinonyane tse dintsi tse di farologaneng di nna mo letangwaneng le.

Letamo le bontsha metlhala ya kgotlelo ya batho jaaka matlakala go dikologa le mo metsing. Ka Tlhakole 2009 Koporasi ya Ditirelo tsa Metsi e ne ya patelesega go emisa ditiro tsotlhe tsa setšhaba kwa letamong morago ga gore go latedisiwe go runya ga cholera mo metsing a lone.

## Metswedi
Metse mo Botswana

thumb|Metse mo Botswana
Dikarolo tse 23 tsa Botswana di kgaogantswe gape ka metse e le 519. A agilwe gape go nna mafelo a a kopaneng le mafelo a a sa kopaneng

## Metswedi
Maun Concentrated Solar Power Station

**Maun Concentrated Solar Power Station** e e rulagantswe ka 100 MW (130,000 hp) e e tsentsweng maatla a letsatsi kwa Botswana. Setheo sa maatla a letsatsi se tla nna sa montshadikuno wa motlakase yo o ikemetseng yo o tla senolwang fa dithendara tse di bulegileng tse di ntseng di tsweletse di weditswe. Go ne ga amogelwa ditaletso go fitlha ka Seetebosigo 2022. Motho yo o rekang motlakase ke Botswana Power Corporation (BPC), yo o tla rekang motlakase go o tsenya mo keriting ya bosetšhaba, ka fa tlase ga tumelano ya go reka motlakase wa nako e telele (PPA). Seteišene sa motlakase se ntse se tlhabololwa ka nako e le nngwe le 100 MW Letlhakane Concentrated Solar Power Station. 

## Lefelo
Seteišene sa motlakase se tla nna kwa toropong ya Maun, kwa Ngamiland, mo e ka nnang dikilometara di le 851 (529 mi) bokonebophirima jwa Gaborone, motsemogolo le toropo e kgolo ya Botswana. 

## Tshedimosetso
ka kakaretso Seteishene sa motlakase se tla dirwa ka thekenoloji ya maatla a letsatsi (CSP). Mo thulaganyong eno ya go fetlha motlakase, maatla a letsatsi a tshwarwa ke diipone tse di obegileng. Lesedi le a tsepamisiwa go tlhagisa mogote wa 400-500 °C (752-932 °F). Mogote oo o dirisiwa go thuthafatsa metsi go dira mowa o o dirisiwang go fetlha dijenereitara tsa motlakase. Thulaganyo e ka nna ya akaretsa tiriso ya thekenoloji ya letswai le le gakologileng go boloka motlakase le go o ntsha morago ga phirimo ya letsatsi le/kgotsa pele letsatsi le tlhaba. 

## Ditokomane
tsa thendara di kopa gore seteišene sa motlakase se simolole ditiro tsa kgwebo mo ngwageng wa ditšhelete wa 2026/2027 (Phukwi 2026 go ya Seetebosigo 2027).

Ka Lwetse 2022, tlhokego ya motlakase wa bosetšhaba wa Botswana e ne e lekanyeditswe go nna 550 MW. Ka nako eo, motlakase wa naga eo o ne o kgona go tlhagisa motlakase wa di-MW di le 450. Naga eno e reka dimekawate tse dingwe gape di le 150 go tswa mo Afrika Borwa. Puso ya Botswana e ikaeletse go oketsa maatla a yone a motlakase ka go tlhoma diteishene tse disha tsa motlakase o o fetlhiwang ke letsatsi, mme ka go dira jalo e tla kgona go itirela ka nosi mo go tsa motlakase go tswa mo Afrika Borwa. Seteišene sa motlakase se ke karolo ya maiteko ao. 

## Metswedi
Evilastus Kaaronda

**Evilastus Kaaronda** (o o tshotsweng ka Ngwanatsele 1975 kwa Orjiwarongo) ke mopolotiki le leloko la mekgatlho ya babereki kwa Namibia. Ke tautona wa South West Africa National Union (SWANU) fa e sale ka Motsheganong 2022, fa e sale ka Mopitlo 2023 ke ene fela a nang le setilo sa palamente sa phathi eo.

Kaaronda e ne e le ntlhopheng wa botautona o a neng a emetse phathi ya SWANU ka ditlhopho tsa lefatshe tsa 2024. O berekile e le mokwaledi mogolo wa lekgotla la babereki la Namibia.

Kaaronda o bonwa e le leloko la lekgotla la babereki, ba ba nyenyafatsang dikeletso tsa babereki gore ba sale morago matona a puso. Dikganetso tsa gagwe di akaretsa kemo nokeng ya dituelo tse di lebaneng batho, go sa tshephe di konteraka tsa nakwana  tse di tlang ka lenaneo la TIPEEG, go batla go tshwaya phoso ba ba neng ba okametse letlole la ba ba tlogelang tiro ka bogodi la didikadike di le N$600 le le jelweng ka dipeeletso tsa dikompone tsa sepolotiki le go tokafatsa maemo a babereki go na le go di fokotsa ka ntlha ya dipeeletso tsa mafatshe.

Ka Moranang 2012, tlhotlhomiso kgatlhanong le Kaaronda e ne ya simololwa morago ga dikakanyetso tsa go tlhoka go tshwara madi sentle, bogolo  jang Kaaronda o ne a akanyediwa go bo a buile mafoko a a sa dumalanwang se se ne sa nyenyafatsa makgotla a a amanang le NUNW. Ka 2012, Kaaronda o ne a lelekiwa mo tirong mo NUNW ga mmogo le tautona wa yone Elias Manga, ba supa go tlhoka go obamela ditiro le maikarabelo a gagwe. Ba ne ba emelwa ke Connie Pandeni le Alfred Angula. Ka 2014, Kaaronda o ne a le mosola thata mo go tlhameng lekgotla la babereki la maemo a ntlha la Namibia National Labour Organization (NANLO).

## Metswedi
Rosh Pinah

**Rosh Pinah** ke toropo ya meepo e e kwa Borwa jwa Namibia, gaufi le molelwane wa Aforika Borwa. E dikhilomithara di le makgolo a mararo le masome a maratari kwa Borwa jwa Keetmanshoop kwa kgaolong ka Karas kwa Namibia. Kwa bophirima jwa toropo go na le lefelo la teemane, e le boremelelo jwa meepo ya teemane kwa Namibia. Rosh Pinah e kwa kgaolong ya botlhophi ya Oranjemund. Toropo e e amana le Aus le Oranjemund ka tsela.

Kopore e lemogilwe mo lefelong le ka 1920, Mose Kohan wa mo Jeremane  o ne a lemoga zinc mo dithabeng tse di gautshwane tsa Hunz ka 1963. O tlhamile leina la Rosh Pinah le e leng boremelelo ka puo ya Sehebera. Go ne ga fitlhelwa zinc e ntsi ka 1968.

Rosh Pinah ke legae la meepo e mebedi, wa Skorpion Zinc le wa Rosh Pinah. Meepo e ka bobedi go epiwa zinc le lead. Jaaka ditoropo tse dingwe tsa meepo mo Namibia, legae le le tlhamilwe fa moepo wa ntlha o bulwa. Moepo wa Rosh Pinah o simolotswe ka 1969, fa e sale jalo o tsweletse o mo tirisong. Skorpion zinc o butswe ka 2001, ke moepo wa borobabobedi ka botona mo lefatsheng ka bophara. Ke one mohiri o mo tona mo toropong, e thapa batho ba ka nna sekete le makgolo a robabongwe.

Legae le le tsamaisiwa ke kompone ya RoshSkor (e e filweng leina ke meepo e mebedi) ka ga e na puso  jaaka magae a mangwe a Namibia. Ratoropo ke Slabbert Burger. Itsholelo ya toropo e ikaegile ka meepo e e bontsi jwa dikago e leng tsa tsone, ebile e e fa batho ba le bantsi ditiro. Fa meepo e ka tswala, Rosh Pinah ya go nna Kolmanskop o mongwe, ka gore ga re a ipelega re le toropo, Burger o supile ka 2019. Hoeksteen le Tsau Khaeb ke dikolo tsa puso tse di mo toropong eo.

Dingwaga ngwaga tsa go epa lead le zinc di bakile malwetsi mo banning ba Rosh Pinah. Ka 2020, pego e ne ya rulaganngwa ke ngaka ya moepo wa zinc, e tlhomamisa malwetsi a a bakilweng ke lead mo baneng ba le masome a mararo ba ba neng ba tlhatlhobilwe, ngaka o ne a kobiwa. Pego e ne ya seka ya gatisiwa, ngaka a lelekiwa. Fa malwetsi a a senolwa ka 2023, dipego tsa dingaka tsa mo gae di ne tsa supa batho ba ka nna lekgolo mo tsamaong ya dingwaga.

## Metswedi
Skorpion Zinc

**Skorpion Zinc** ke moepo wa zinc kwa kgaolong ya Karas kwa Borwa jwa Namibia, o o ntshang zinc ya maemo a a kwa godimo. Moepo o o gaufi le Rosh Pinah. O tlhamilwe ka tlhwatlhwa ya didikadile tsa madi a America a le makgolo mane le masome a matlhano ke kompone ya Anglo American ka 2003. Ke moepo wa lesome ka bogolo wa zinc mo lefatsheng ka bophara, ebile e le mohiri o motona kwa Rosh Pinah, o na le ditiro di le sekete le makgolo a robabongwe.

Skorpion ke moepo o o pharologanyo ka ditsela tse di farologaneng. Santlha o ntsha zinc e e faphegileng. Ga go na meepo epe e e mo thekisong gompieno e e ntshang zinc ya mofuta oo. Ke mongwe wa meepo e le mmalwa mo lefatsheng e e epang zinc e e kopaneng le ditswammung tse dingwe. Gape ke lone fela lefelo le le dirisang mofuta wa go nyerolola zinc go dira didirisiwa tsa zinc ( ba bangwe ba dirisa go nyerolosa le go besa.

Ka Ngwanatsele 2010 tirelo e ne ya tswa ke kompone ya Vedanta Resources ka tlhwatlhwa ya didikadike di le makgolo a supa le bosupa jwa madi a di dolara tsa America. Ka 2019,Vedanta ba ne ba itsise fa go epa go tlaa emisiwa dikgwedi di le nne ka ntlha ya mathata a setegeniki. Ka 2020 Vedanta o ne a tsenga moepo mo lenaneong la tlhokomelo ka ntlha ya go retela ga mahuti.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Moepo wa Rosh Pinah
* Mogwanto wa go ngala tiro kwa Skorpion Zinc ka 2008

## Metswedi
Tjekero Tweya

**Tjekero Tweya** (o o tshotsweng ka Seetebosigo a le lesome le borobabobedi ngwaga wa 1960 kwa Shamundambo, kwa kgaolong ya Okavango) ke mopolotiki wa Namibia le leloko la lekgotla la babereki. Tweya ke leloko la palamente la SWAPO. O berekile mo palamenteng ya Namibia e le tona wa madirelo, kgwebo le tlhabololo dikgwebo tse dipotlana, a bereka gape e le tona wa ditlhaeletsanyo.

## Botshelo le thuto
Tweya o alogile ka diploma tsa borutabana ka 1988 a bereka e le morutabana le mogokgo ka dingwaga tsa 1989 go tsena 1992. O ne a fudugela kwa Windhoek a berekela lephata la thuto go fitlhelela ka 1996. Ka 1997 o ne a nna moeteledile wa phiro kwa TransNamib le kwa Telecom Namibia.

Tweya o feditse dithuto tsa borutabana kwa University of Namibia ka 1993 le MBA kwa Management College of Southern Africa ka 2012. O na le ditlankana go tswa kwa dikolong tsa ithutelo ditiro tsa Manchester le Harvard.

## Tiro ya gagwe mo sepolotiking
Tweya o nnile leloko la SWAPO ka 1975. Ka 1985 Tweya o ne a thusa go tlhama le go nna modulasetilo wa mokgatlho wa baithuti ba Namibia ka dingwaga tsa 1989 go tsena 1991, le go nna tautona wa lekgotla la babereki la Namibia, le le kopantseng makgotla a babereki a Namibia ka dingwaga tsa 1991 le 1993.

Tweya o ne a thapiwa e le mothusa tona wa madi ka 2005. Ka 2010 o ne a fudusediwa kwa lephateng la dikgwebo le madirelo go nna mothusa tona, ka 2015 o ne a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa ditlhaeletsanyo. Mo tirong ya go tswakanya mapalamente ka Tlhakole 2018 o ne a nna tona wa madirelo le dikgwebo. O berekile mo lephateng le go fitlhelela ka Mopitlo 2020.

## Metswedi
Ambrosius Haingura

**Ambrosius Hamutenya Haingura** (o o tshotsweng ka Seetebosigo a le masome a mararo ngwaga wa 1957 a tlhokafala ka Lwetse a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2000) e ne e le molweladitshwanelo wa Namibia gape e le mopolotiki. Leloko la South West Africa People'sOrganization (SWAPO), e ne e le molweladitshwanelo wa boipuso jwa Namibia. Morago ga boipuso o ne a bereka e le mokhanselara wa kgaolo wa kgaolo ya botlhophi ya Toropo ya  Rundu go tswa ka 1992 go fitlhelela a tlhokafala. Go tswa ka 1993 go tsena 1995, o berekile e le molaodi wa ntlha wa kgaolo ya Kavango, go tswa ka 1996 go fitlhelela a tlhokafala o ne a emela kgaolo ya Kavango kwa khanseleng ya Namibia.

Ambrosius Haingura e ne e le monna wa mopolotiki o mongwe wa SWAPO Petrina Haingura.

## Metswedi
Moepo wa Rosh Pinah

**Moepo wa Rosh Pinah** ke moepo o o gaufi le Rosh Pinah kwa kgaolong ya Karas kwa borwa jwa Namibia. Ke mongwe wa meepo e metona thata ebile e le botlhokwa thata ya Iloto le zinki kwa Namibia. Moepo o o kwa bofelelong jwa borwa-bophirima, dikhilomithara di le masome mabedi kwa bokone jwa noka ya Orange, le dikhilomithara di le masome a matlhano kwa botlhaba jwa lewatle la Atlantic. Moepo o ke wa Appian Capital Advisory LLP fa e sale ka 2023.

## Ditso
Mojuta o o tsholetsweng kwa Jeremane Mose Kohan o ne a lemoga go nna teng ga zinki gautshwane le dithaba tsa Hunz ka 1963. ke ene a tsileng ka leina la Rosh Pinah le e leng lefoko la Sehebera le le rayang boremelelo. Moepo o o sale o bereka o sa eme go tswa ka 1969.

Glencore e ne ya tsaya taolo ya moepo ya sephatlo ka 2011 ya oketsa seabe sa yone morago go nna masome a robabobedi mo lekgolong. Diabe tse di setseng e ne e le tsa lekgotla la go tlhabolola itsholelo ya batho bantsho la BEE, le e leng la ga Aaron Mushimba, le lekgotla le le emetseng babereki ba meepo. Ka Seetebosigo ngwaga wa 2014, Glencore ba ne ba itsise fa ba tlaa rola marapo babereki ba le lekgolo, masome mabedi le bone kwa moepong wa Rosh Pinah.

Ka 2017, Glencore e ne ya rekisa diabe tsa yone le didrisiwa tsa zinki e rekisetsa koporase ya Trevali Mining ka didikadike di le makgolo mane a madi a America. ka Motsheganong 2018, Trevali e ne ya oketsa seabe sa yone go ya kwa masome a robabongwe mo lekgolong. Ka 2020, koporase ya Trevali Nining e ne ya simolola patlisiso ya go epa go akanyetsa go atolosa polokelo ya moepo, se se ne se akanyediwa se tlaa lopa didikadike di le masome a robabongwe le boraro jwa di dolara tsa America. Ka Seetebosigo 2023, kompone e e ikemetseng ya Appian Capital Advisory e ne ya tsaya kompone.

## Ditswammung
Moepo o na le dipolokelo tse di ka nnang didikadike di le lesome le bone tsa tshipi, bobedi mo lekgolong la Iloto le borobabobedi jwa zinki. Moepo o gape o na le kopore, selefera le gouta e le tse ditlaleletsang.

## Tlhotlheletso mo tikologong
Dingwaga ngwaga tsa go epa Iloto le zinki mo moepong o di bakile go nna mo kotsing ya malwetsi a a bakiwang ke Iloto ga batho ba ba nnang kwa Rosh Pinah. Ka 2020, pego e ne ya diriwa ke ngaka ya kompone ya moepo wa zinki, a tlhomamisa go aramela Iloto ga bana ba le masome mararo ba ba neng ba tlhatlhobilwe. Pego e ne ya seka ya gatisiwa, ngaka a kobiwa mo tirong. Fa go nna mo kotsing mo go nna phatlalatsa ka 2023, dingaka di ne tsa supa fa makgolo a batho ba amilwe ke se mo dingwageng.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Skorpion Zinc
* Meepo mo Namibia
Mokgatlho wa baithuti ba Namibia

**Mokgatlho wa baithuti ba Namibi**a o o itsegeng ka khutswafatso ya **NANSO** ke mokgatlho wa baithuti kwa Namibia. O tlhamilwe ka Seetebosigo a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1984 kwa Dobra, dikhilomithara di le masome mabedi le botlhano kwa bokone jwa toropokgolo Windhoek. NANSO ke leloko la lekgotla la baithuti botlhe ba Aforika.

## Kemedi ya baithuti
Lekgotla la NANSO le ntse le emela baithuti ba Namibia mo lefatsheng fa e sale le tlhamiwa ka 1984. Ka bgwaga wa 2016, mokgatlho wa baithuti o ne wa rulaganya megwanto ya baithuti ba kopa ikwadisetso ya mahala kwa dikolong tse dikgolwane tsa ithutelo ditiro tsa Namibia.

## Baeteledipele ba pele ba tlhwatlhwa

## Maloko a tlhwatlhwa

* Fransina Kahungu

## Metswedi
Ngalo ditiro ya babereki ba dikonteraka ba Namibia go tswa ka 1971 go tsena 1972

**Ngalo ditiro ya babereki ba dikonteraka ba Namibia go tswa ka 1971 go tsena ka 1972** e ne e le kgotlhang ya tsa pereko kwa Namibia gareng ga babereki ba dikonteraka ba bantsho(bogolo jang ba meepo) le puso ya tlhaolele. Babereki ba ne ba batla go fedisa pereko ya konteraka, e bontsi bo neng bo e supa e tshwana le bokgoba. Maikaelelo magolo e le go buelela boipuso mo bogoging jwa SWAPO.

Ngalo ditiro e simologile ka Morule a le lesome le boraro ngwaga wa 1971 kwa Windhoek le ka lesome le bone kwa Walvis Bay pele ga e anamela kwa meepong ya America ya Tsumeb le e mengwe. Babereki ba Ka nna dikete di le masome mabedi le botlhano ba ne ba tsaya karolo mo ngalong ditiro e, bogolo jang ba ba tswang kwa Ovamboland kwa kgaolong e e kwa bokone e e senang banni ba le bantsi. Ngalo ditiro e ne ya tswelela mo ngwageng o o latelang, ya fela ka Mopitlo ngwaga wa 1972.

## Tse di diragetseng pele

### '''Ditso'''
Ka nako e, lefatshe la Namibia le ne le le ka fa tlase ga puso ya tlhaolele e le kolone ya Aforika Borwa. Puso ya semmuso ya tlhaolele kwa Union of South Africa e simologile ka 1948, ya anamela kwa South West Africa. Ka dingwaga tsa 1960 di le fa gare, masome a le mane go tsena a le matlhano mo lekgolong la babereki ba bantsho e ne e le batswakwa ba ba thapilweng ka dikonteraka go tswa kwa moleng o mohibidu kwa bokone.

Tsamaiso ya konteraka e ne e laolwa ke SWANLA, lekgotla la puso. Motho montsho mongwe le mongwe o a neng a nna mo dikgaolong tseo o ne a sa letlelelwe kwa ntle ga dikgaolo ntle le ba beile monwana konteraka ya dikgwedi di le lesome le bobedi go tsena lesome le borobabobedi le SWANLA, ba ba neng ba na le dituelo tse di beilweng le melao ntle le tumalano le babereki. Babereki ba ne ba tshwanela go nna ba tshotse dibukana tsa mesepele, metsamao ya bone e laolwa ebile e tsentswe leitlho. Basadi ba ne ba sa letlelelwe go baya menwana dikonteraka, ebile ba sa letlelelwe go ya kwa ntle ga kgaolo.

Babereki ba dikonteraka ba ne ba adimiwa dikgwebo tse dingwe ke SWANLA. Go tlola melao ya konteraka, jaaka go ithola marapo, go ne go tsisa makgamu a ditsuolodi le kotlhao e e tseneletseng e e neng e ka dirwa ke mohiri. Babereki ba konteraka ba ne ba nna mo metseng e e neng e laolwa ke bahiri ba bone ka SWANLA. Ka diemo tse di sa iketlang tsa pereko, e ne e tshwantshanngwa ke ba le bantsi le bokgoba.
Joseph Diescho

**Joseph Diescho** (o o tshotsweng ka Moranang a le malatsi a le lesome ngwaga wa 1955) ke mokwadi le mosekaseki wa dipolotiki kwa Namibia. Ka ngwaga wa 1988, o ne a kwala buka ya gagwe ya ntlha go kwadiwa ke mokwadi o o tsholetsweng mo Namibia e bidiwa *Born of the Sun*.

## Ka botshelo jwa gagwe
A tsholetswe kwa Andara, kwa kgaolong ya Kavango, Diescho o tsene sekolo se segolwane sa ithutelo ditiro sa Fort Hare University kwa Aforika Borwa kwa a neng a ithutela molao le sepolotiki. Ka malatsi a gagwe e santse e le moithuti o ne abereka kgatlhanong le puso ya tlhaoelele a isiwa kgolegelong kwa peddie le kwa East London. Fa a berekela moepo wa teemane o ne a thusa go tlhama mokgatlho wa babereki. Ka ngwaga wa 1984, o ne a nna moithuti o o neetsweng madi a dithuso ke Fullbright kwa Columbia University kwa New York, kwa a feleleditseng dithuto tsa gagwe tsa PhD ya sepolotiki ka 1992. Patlisiso ya gagwe e ne e bidiwa "Seabe sa thuto mo polotiking ya taolo mo Namibia: 1948 go tsena 1988", e ne e sekaseka botsalano jwa polotiki le thuto kwa Namibia.

E ne e le mogasa thulaganyo ya setshwantsho sa motshikinyego ya *[[South Africa Now!]]* o o fentseng dietsele. Ka ngwaga wa 19997 go tsena 1998 e ne e le motlhami le mogasi wa *[[The Big Picture]]*, thulaganyo ya go sekaseka itsholelelo la beke le beke mo SABC 2.

Buka ya gagwe ya ntlha *Born of the sun*, e ne ya gatisiwa kwa United States ka 1988, ya bobedi ya *troubled Waters* e gatisitswe ka 1993. Ke mongwe wa bakwadi ba le mmalwa fela ba ba tsholetsweng kwa Namibia.

Diescho e ne e le mookamedi wa Namibian Intitute of Public Administration and Management (NIPAM) go tswa ka Phukwi a rogwa 2013 go tsena Morule 2015 fa a kobiwa go sena lebaka le le papametseng.

## Metswedi
Petrina Haingura

**Petrina Namutenya Haingura** (o o tshotsweng ka Phukwi a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 1959 kwa Rundu, kwa kgaolong ya Kavango) ke mopolotiki wa kwa Namibia. Haingura ke leloko la SWAPO, o na le setilo kwa palamenteng ya Namibia fa e sale ka 2005. O goletse mo lolwapeng lo lo emang nokeng SWAPO ebile lo sale lo dira jalo fa e sale ka 1980. Ka nako ya tlhopho ya gagwe mo palamenteng, Haingura o ne a tlhophiwa go nna mothusa tona wa botsogo le selegae. O tsere karolo gape mo khanseleng ya bomme ba phathi ya SWAPO.

Haingura o na le setlankana sa booki go tswa kwa sekolong sa kalafi sa kereke ya lutere sa Onandjokwe ka 1980, a nna gape le diploma ya booki go tswa Oshakati Nursing College ka 1984, a dira diploma ya pelegi kwa Windhoek Nursing College ka 1985, dilpoma tse di fa godingwana tsa go rotloetsa botsogo go tswa kwa University of Namibia ka 1992, diploma ya botsogo jwa setshaba ko African and Medical Research Foundation kwa Nairobi, Kenya le masters tsa botsogo jwa setshaba kwa University of Liverpool.

Petrina Haingura ke motlholagadi wa mopolotiki o mongwe wa SWAPO le molweladitshwanelo Ambrosius Haingura. O tlhokafatse ka 2010.

## Metswedi
Ignatius Shixwameni

**Ignatius Nkotongo Shixwameni** ( o o tshotsweng ka Lwetse a le malatsi a mane ngwaga wa 1966 a tlhokafala ka Ngwanatsele a le lesome ngwaga wa 2021) e ne e le mopolotiki wa kwa Namibia. E ne e le moeteledipele wa phathi ya sepolotiki ya All People's Party.

## Botshelo Jwa gagwe
Shixwameni o tsholetswe kwa Shambyu, bogosi jwa ngwao kwa kgaolong ya Kavango, o alogile ka Master of Arts go tswa kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa University of Havana a dira matshelo a batho kwa gae.

Shixwameni e ne e le moeteledipele wa baithuti wa mokgatlho wa baithuti ba Namibia (Nanso) ka boipuso, o nnile gape moeteledipele wa lekgotla la banana la SWAPO go tswa ka 1987 go tsena 1999, a nna gape leloko la komiti ya legare ya SWAPO go tswa ka 1992 go tsena 1997. O tlhophilwe go ya palamenteng ka 1999 e le leloko la phathi,o ne a nna leloko la phathi ya kganetso ya Congress of Democrats (CoD) ka 2000 e le moeteledipele wa yone.

Shixwameni o ne a ithola marapo mo phathing ya Congress of Democrats ka Morule 2007, ene le maloko a mangwe a le masome mabedi le motso. O ne a tlhama phathi e ntšha ya All People's Party, e le lekgamu le le duleng mo Congress of Democrats kgwedi e e latelang. Ka Phalane 2009, o ne a tlhophiwa go nna ntlhopheng wa botautona wa phathi eo.

O nea nyetse a na le bana ba babedi, a nna kwa Windhoek.

Shixwameni o tlhokafetse ka Ngwanatsele a le lesome ngwaga wa 2021, morago ga go wa kwa palamenteng.

## Metswedi
Shambyu (bodiredi)

**Shambyu** ke bodiredi jwa kereke ya katoliki gape ke motse kwa bogosing jwa Shambyu kwa kgaolong ya botlhaba jwa Kavango kwa Namibia. Bo kwa botlhaba jwa Rundu dikhilomithara di le masome mararo le bone.

Bodiredi jwa katoliki kwa Shambyu bo bidiwa St. Josephs Catholic misson. Bo tlhamilwe ka 1930 ke kereke ya Missionary Oblates of Mary Immaculate.

Bodiredi bo bo na le babereki ba e leng baruti ba le babedi, moruti Berthold Mungwa le Moruti Michael Murongo. Bodiredi bo gape bo ba kokelwana. Go na le matlo a borobalo a le mabedi, a Don Bosco a basimane le Marian House a basetsana.

Palo ya batho ba Shambyu e ka nna dikete di le masome mabedi le motso, masome a supa le bosupa mo lekgolong e le banana le bana, se se dira malwapa a ka nna dikete pedi, makgolo a marataro, masome a marataro le borobabobedi. Katoliki e setswe morago ke masome a supa le bone mo lekgolong la batho. Kereke e bophara jwa dikhilomithara di le dikete pedi le makgolo a matlhano. Lefelo le go nniwang mo go lone le dikhilomithara di le lekgolo, masome a robabobedi le botlhano go tswa kwa bodireding. Go na le matlo a bonno a le masome mararo le borobabongwe.

## Metswedi
Namibia Economist

***Namibia Economist*** ke pampiri ya dikgang ya kwa Namibia e e gatisiwang mo maranyaneng e e itebagantseng le dikgwebo tsa mo gae le ditopic tsa madi. E gatisiwa ka puo ya Sekgoa fela. Morulaganyi wa yone ke Daniel Steinmann. E gatisitswe e le lantlha ka 1991, e ne e le pampiri e e gatisitsweng ya kgwedi le kgwedi.

Pampiri e ya Namibia Economist e gatisitse labofelo mo pamirping ka Ngwanatsele a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 2016. Lefelo la yone la maranyane le tlhamilwe ka 2001 le ntse le tsweletse.

## Metswedi
Shambyu

**Shambyu** ke bogosi jwa setso jwa Kavango kwa e leng Namibia gompieno. Batho ba bogosi joo ba bua puo ya Shambyu.

## Bateteledipele
Lenaane le le latelang ga le a felela:

* Kgosi Mbanbangandu II (pele ga 1947)
* Mohumagadi Maria Mwengere (1947 go tsena 1987)
* Kgosi Gothard Haininga (1988)
* Mohumagadi Angelina Matumbo Ribebe (1989 go tsena 2015) kgaitsadie Gothard Haininga
* Go sena o o busang (2015 go tsena 2023)
* Mohumagadi Sofia Mundjembwe Kanyetu (2023 go tsena gompieno)

## Metswedi
Fransina Kahungu

**Fransina Ndateelela Kahungu** (o o tshotsweng ka 1970) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekang e le mokhanselara wa toropo ya Windhoek. Pele o berekile e le mothusa ratoropo wa Windhoek ka 2016 le 2017 le e le ratoropo wa Windhoek ka 2019 go tsena 2020. Kahungu o nnile leloko la khansele ya basadi ya SWAPO, e le mokwaledi ka 2022.

## Botshelo jwa gagwe a le mmotlana le thuto
Kahungu o tswa kwa motseng wa Okapanda. O ne a fudugela kwa Windhoek ka 1994 a dira dithuto tsa diploma tsa thuto kwa sekolong se segolwane sa ithuteloditiro sa University of Namibia. Fa a le moithuti kwa Ombalantu Secondary, Kahungu o ne a nna le seabe mo polotiking e le leloko la mokgatlho wa baithuti ba Namibia. Go tswa ka 1998 go tsena 2017m Kahungu o ne a bereka e le morutabana, a tloga a nna motsamaisi wa sekolo se sebotlana sa Olof Palme, se se kwa Windhoek kwa go nnang batho ba ba ipeileng fela kwa Greenwell Matongo.

## Tiro ya gagwe ya sepolotiki
Kahungu o ne a tlhophiwa pele e le leloko la khansele ya Windhoek ka 2010 a nna mothusa mokwaledi wa SPWC ka 2016. Fa a le mo khanseleng ya toropo, o ne a bereka e le mothusa ratoropo wa Windhoek ka 2016 le 2017.

O nea  tlhophiwa go nna ratoropo wa toropo eo ka Morule a le lesome le boraro ngwaga wa 2019, morago ga ratoropo wa nako eo Muesee Kazapua a seo a le kwa ditlhophong tsa bo mmasepala. Go ya ka pego ya pampiri ya dikgang ya Namibia Press Agency, Kazapua le mmueledi wa toropo Harold Akwenye ba ne ba supa fa boeteledipele jwa toropo bo sa fetoga, le gore Kazapua e santse e le ratoropo wa toropokgolo. Agatha Ashilelo, modulasetilo wa komiti ya toropokgolo Windhoek, o ne a supa gore Kahungu o emeletse Kazapua ele ratoropo go ya ka tshwetso e e tserweng ke komiti ya kgaolo ya SWAPO.

Ka Firikgong 2020, pampiri ya dikgang ya Namibia Economist le Namibia Broadcasting Corporation ba ne ba bega fa ofisi ya ga ratoropo e boletse fa e fudugela kwa lefelongle le kwa Babylon, fa ofisi ya ga mothusa ratoropo e ne e tlaa sala kwa lefelong la pele. Thulaganyo e e ne e tlaa nna go fitlhelela nako ya ga Kahungu a le ratoropo e fela.

Ka Morule a le malatsi a mabedi ngwaga wa 2020, Job Amupanda o ne a tlhophiwa go nna ratoropo morago ga gore ba kganetso ba mo tlhophe. Kahungu o ne a tlhatlhama Eunice Iipinge go nna mokwaledi wa khansele ya bomme ya SWAPO ka Tlhakoel 2022.

## Metswedi
Peya Mushelenga

**Samuel Abraham Peyavali** **"Peya" Mushelenga** (o o tshotsweng ka Lwetse a rogwa, ngwaga wa 1975 kwa Oshigambo, Ovamboland) ke mopolotiki le mmoki wa kwa Namibia. O rutegile thata, a na le ditlankana di le lesome le botlhano go tswa kwa dikolong tse dikgolwane tsa ithutelo ditiro di le supa 

E le leloko la SWAPO, Mushelenga e ne e le leloko la palamente ya Namibia ya 2005 go tsena Mopitlo a le masome mabedi ngwaga wa 2025. O berekile mo maemong a botona  a le mmalwa, labofelo o berekile e le tona wa botsalano jwa mafatshe go tswa ka Tlhakole a robabongwe 2024 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025.

## Botshelo jwa gagwe le thuto
Peya Mushelenga o tsholetswe kwa Oshigambo kwa kgaolong ya Oshikoto kwa bokone jwa Namibia. O tsene sekolo kwa Oluno go fitlha ka 1992 a fetela kwa go se segolwane sa ithutelo ditiro sa University of Namibia (UNAM).

Mushelenga o na le ditlankana tsa degree di le lesome le botlhano mo botshelong jwa gagwe; pampiri ya dikgang ya New Era e ne e mmitsa morutegi o motona wa Namibia. O alogile ka:

* BA mo go tsa ditso le polotiki, kwa University of Namibia (UNAM) , ka 1995
* BA Honours mo go tsa polotiki ya mafatshe, kwa University of South Africa (UNISA), ka 1997
* MA mo go tsa polotiki ya mafatshe, kwa UNISA, ka 2009
* B Juris,UNAM,2011
* LLB (Honours), UNAM,2014

Mushelenga ke mmueledi wa semolao wa kgotlatshekelo ya Namibia.

## Tsa pereko
Morago ga degree ya gagwe ya ntlha kwa UNAM, Mushelenga o ne a bereka e le morutabana kwa Nehale ka 1996. O ne a ya go berekela puso go fitlhelela ka 1998, morago a nna leloko la NamPower.

O ne a nna matlhagatlhaga mo mokgatlhong wa baithuti ka dingwaga tsa 1980, morago a nna morulaganyi wa tlhwatlhwa wa lekgotla la banana la SWAPO, a tlhophilwe go nna mo komiting ya legare ya SPYL ka 1997 le 2002.  O ne a sa tswa go etelela pele setlhopha sa baeteledipele ba lekgotla la banana la SWAPO ba le makgolo mabedi le masome a matlhano go ya Sochi Russia, go tsenelela moletlo wa lesome le borobabongwe wa mafatshe wa banana le baithuti, moletlo o o neng o rulagantswe ke World Federstion of Democratic Youth (WFDY) le puso ya Russia.Ka 2002, o ne a tlhophiwa go nna leloko le lennye la komiti ya legare ya SWAPO (a tlhophilwe gape ka 2007 le 2012.)

Mushelenga o ne a nna leloko la palamente ya Namibia ka 2005. Ka 2010, o ne a thapiwa go nna mothusa tona wa mafatshe a sele. Mo kabakanyong ya palamente o ne a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa ditlhabololo tsa ditoropo le magae ka Tlhakole a robabobedi ka 2018. Ka Mopitlo a le masome mabedi le motso 2020,Mushelenga o ne a thapiwa go nna tona wa ditlhaeletsanyo le maranyane.

## Botshelo jwa gagwe
Ka 1980, basireletse ba Aforika Borwa ba ne ba bolaya kgaitsadie Mushelenga ba gobatsa masika a mangwe mo tlhaselong kwa lolwapeng lwa bone kwa Ovamboland.

Buka ya maboko e e bidiwang *Nando Na Li Tok*e, e e kwadilweng ka teme ya Ovambo ya Ndonga, e gatisitswe ke Gamsberg MacMillan ka 1996.

## Metswedi
Dimbulukeni Nauyoma

**Dimbulukeni Dee Nauyoma** (o o tshotsweng ka 1992) ke molweladitshwanelo wa monana kwa Namibia, o ga mmogo le Job Amupuanda le George Kambala, ba tlhamileng lekgotla la banana le le itsegeng ka leina la Affirmative Repositioning ka Ngwanatsele ngwaga wa 2014. Pele ga ba tlhama lekgotla le, o ne a bereka mo lekgotleng la banana la SWAPO go fitlhelela ka 2014. Go tswa ka 2015 go tsena 2018, o ne a bereka e mokwaledi mogolo wa mokgatlho wa baithuti ba Namibia.

## Botshelo jwa gagwe
Nauyoma o tsene sekolo se segolwane sa ithutelo ditiro sa University of Namibia. O na le dithutego tsa diploma e e tseneletseng ya dibanka, madi le dikoloto go tswa kwa Namibian Institute of Bankers (IOB), kwa a berekileng e le tautona wa baemedi ba baithuti. E ne e le mongwe wa baeteledipele ba lekgotla la banana la SWAPO ba ba neng ba seegelwa kwa thoko mo phathing go bo ba nna kwa setsheng sengwe kwa Windhoek.

## Seabe sa gagwe mo polotiking ya baithuti
Nauyoma o nnile leloko la mokgatlho wa baithuti ba Namibia ka 2008 a le kwa sekolong se segolwane. O ne a ya go nna modulasetilo wa NANSO wa kgaolo ya Khoma. Ka 2015, o ne a tlhophiwa go nna mokwaledi mogolo kwa bokopanong jwa mokgatlho oo. Morago ga letsholo la FeesMustFall le le simolotsweng ke Mcebo Dlamini le Chumani Maxwele kwa Aforika Borwa, Nauyoma o ne a etelela pele baithuti kwa sekolong se segolwane sa ithutelo ditiro sa University of Namibia le the Namibia University of Science and Technology mo go gwetlheng go fokolediwa ditlhwatlhwa ka 2016.

Ka 2016, o ne a kopa NSFAF go thusa go letla baithuti ba ba dikobo dikhutshwane go kgona go tsena sekolo ka go ba fa diteseletso tsa ikwadiso morago ga gore dikolo tse pedi tsa University of Namibia le Namibia University of Science and Technology di supe fa di tlhoka teseletso go tswa kwa lephateng la thuto pele ga ba ka letla go tsena mo sekolong.

## Affirmative Repositioning
Ka Ngwanatsele 2014, baeteledipele ba banana ba bararo ba AR ebong Amupanda, Kambala le Nauyoma ba ne ba tsaya setsha kwa lefelong la maemo a a kwa godimo kwa Klein Windhoek e le tsela ya go gwetlha ditsha mo mmasepaleng wa toropo ya Windhoek. Ba ne ba bitsa setsha sa Erf 2014 go tsamaelana le ngwaga wa tiragalo.

Ka 2016, puso ya Namibia e ne ya itsise ka maano a yone a go aga palamente e ntsha. Morago Affirmative Repositioning e ne ya simolola go gwetlha banana go gwanta ka Seetebosigo a le lesome le borataro kgatlhanong le tshwetso ya go aga palamente, ba re didirisiwa di ka dirisiwa mo dilong tsa botlhokwa tse lefatshe le nang le dikgwetlho mo go tsone.

## Diphathi tsa polotiki
Nauyoma o nnile leloko la SWAPO, AR le Namibian Economic Fighters. E ne e le tlhogo ya letsholo la ntlhopheng o o ikemetseng Ally Angula, o a neng a retelelwa go ikwadisa go tsaya karolo mo ditlhophong tsa botautona tsa 2024. Ka Ngwanatsele 2024, Nauyoma o ne a nna leloko la SWAPO gape kwa mogwantong wa bofelo kwa Windhoek, malatsi a le mmalwa fela pele ga ditlhopho tsa Namibia tsa 2024.

## Metswedi