Utah

**Utah** ke kgaolo e e mo bophirima jwa lefatse la United States. Ke nngwe ya dikgaolo tse di nang le dithaba, e tlhakanetse dikhutlo tse nne le dikgaolo tsa Arizona, Colorado le New Mexico. E tlhakanetse molelwane le Wyoming kwa bokone-botlhaba, Idaho kwa bokone le Nevada kwa bophirima. Fa e tshwantshanngwa le dikgaolo tse dingwe tsa United States, Utah ke kgaolo ya bolesome le boraro ka bophara, ya masome a mararo ka bontsi jwa batho. Ditlhabololo di ganeletse thata mo mafelong a le mabedi: Wasatch Front e e kwa bokone legare la kgaolo e, e e akaretsng Salt Lake City e e leng yone toropokgolo ya kgaolo, ebile bobedi mo borarong jwa batho ba nna teng; le Washington County kwa borwa-bophirima, e e nang le banni ba le dikete di le lekgolo masome a ferabobedi. Sephatlho sa bophirima jwa Utah se mo Great Basin.

Utah e sale e nna le banni ba ba farologaneng dingwaga tse di dikete tse di fetileng, ba Puebloan, Navajo le Ute. Ma Yuropa ba ntlha go goroga ke ba kwa Spain. Ka ntlha ya seemo sa bosa se se sa iketlang le popego, e ne ya nna bontlha jo bo kwa thoko ga New Spain. Le ntswa e ne e le bontlha jwa kgaolo ya batho ba Mexico, bontsi jwa banni ba Utah ba ntlha go tswa Yuropa ba ne ba tswa kwa lefatsheng la United States; bontsi jo bo neng bo lemosega e le ba tumelo ya Mormon ba ba neng ba tshaba go seegelwa fa thoko le go bogisiwa mo United States mme ba goroga ka tsela e e neng ya bidiwa Mormon Trail. Ka ngwaga wa 1848 morago ga ntwa ya batho ba America le ba Mexico, kgaolo e ne ya gapiwa ke United States mme ya nna bontlha bongwe jwa kgaolo ya Utah, e e neng e akaretsa dikgaolo tse di neng tsa fetoga go nna Colorado le Nevada. Dikgogakgogano gareng ga batho ba tumelo ya Mormon le puso di ne tsa dia go amogelwa ga Utah go nna kgaolo: ka ngwaga wa 1896, morago ga go boela morago molao o o letlelelang go nyala lefufa; kgaolo e ne ya amogela e le ya masome a mane le botlhano ya lefatshe la America.

Batho ba ba tlholegang kwa Utah ba bidiwa Utahns. Palonyana e sekae e e fetileng sephatlo sa batho ba Utah ke ba tumelo ya Mormon, ba bontsi jwa bone e leng maloko a kereke ya Church of Jesus Christ of Latter-day Saints (LDS), e diofisi kgolo tsa yone di leng kwa Sal Lake City; Utah ke yone fela kgaolo e bontsi jwa banni ba yone ba tsenang kereke e le nngwe. Kereke ya LDS e rotloetsa setso, polotiki le matshelo a malatsi otlhe a batho ba Utah, le fa e sale ka dingwaga tsa 1990 kgaolo e na le ditumelo tse difarologaneng le ba ba sa dumeleng mo Modimong.

Kgaolo ya Utah e na le itsholelo e e anameng, makalana a magolo e le a dipalamo, thuto, maranyane le dipatlisiso, ditirelo tsa puso, meepo, go ithekisa, le bojanala. Ke nngwe ya dikgaolo tse digolang ka lobelo lo lo kwa godimo fa e sale ka ngwaga wa 2000, palobatho ya ngwaga wa 2020 ya United States e tlhomamisa kgolo e e bofefo yadipalo tsa batho fa e sale ka ngwaga wa 2010. St. George e ne e le yone e e neng e gola thata kwa United States go tswa ka 2000 go tsena ka 2005. Kgaolo ya Utah e di goga kwa pele mo go tsa botsogo, puso, thuto le dikago. Komelelo e ntse e golela pele mo Utah ka tlha ya phetogo ya seemo sa bosa, se se ama itsholelo ya kgaolo e bile se oketsa letlhoko la metsi .

## Tlholego
Leina la Utah le tswa mo morafeng wa Ute, leina le le raya 'batho ba dithaba'. Mme le fa go ntse jalo, ga go na lefoko leo mo temeng ya batho ba Ute, batho ba koo ba ipitsa Noochee. Go bidiwa batho ba dithaba ga batho ba Ute ke ka ntlha ya lefoko la Apache le le reng Yuttahih, le le rayang 'e e kwa godimo' kgotsa 'ba ba kwa godimo'. Ka puo ya Spanish, e ne e bidiwa Yuta; ka jalo ba ba buang puo ya sekgoa ba ka tswa ba tsere lefoko la Utah mo go one a o.

## Ditso

### Pele ga Columbia
Dikete tsa dingwaga pee ga kgorogo ya ma Yuropa, bagolwagolwane ba lotso lwa Pueblo le batho ba Fremont ba ne ba nna mo lefelong le le bidiwang Utah, bangwe ba bone ba bua dipuo tsa setlhopha sa Uto-Aztecan. Bagolwagolwane ba batho ba Pueblo ba ne ba aga malwapa a bone ka go epa dithaba, fa ba Fremont bone ba ne ba aga matlo a lotlhaka pele ga ba nyelela mo kgaolong eo.

Setlhopha se sengwe sa ma Amerika a pele ba lotso lwa Navajo, ba thibeletse mo kgaolong dingwa tse di diketekete di le lesome le boferabobedi tse di fetileng. Merafe e mengwe ya Uto-Aztecan e akaretsa Goshute, Paitute, Shoshone le ba Ute, le bone ba ne ba thibelela mo kgaolong. Ditlhopha tse tlhano tse di ne di le teng fa batlhotlhomisi ba Yuropa ba ntlha ba goroga.

## Popego le maje

### Diphologolo tsa naga
Kgaolo ya Utah ke legae la diphologolo tse di nang le lerapo la mokwatla di feta makgolo a marataro le tse di senang lerapo la mokwatla le ditshidinyana.

### Diphologolo tse di amusang
Diphologolo tse di amusang di fitlhelwa mo karolong nngwe le nngwe ya Utah. Tse di kgolwane di akaretsa dinare, dikukama, dikgama, podi ya naga, le dinku. Tse ditona le tse dinnye tse di jang nama di akaretsa bera e ntsho, puma, thwane, metlhose, boramoswe le tse dingwe. 

### Dinonyane
Ka Firikgong ngwaga wa 2020, go ne go na le mefuta e le makgolo a mane, masome a marataro le borataro ya dinonyane tse di kwadilweng mo dikwalong tsa Utah Bird records. Mo go tsone, di le lekgolo lesome le boferabongwe ke tse di leng fa di sa solofelwang teng, di le masome a mabedi le boferabongwe ke tse di sa tlwaelesegang mme di bonwa gangwe le gape, di le masome a matlhano le bosupa e le tse di sa solofelwang koo gotlhelele, di le lesome e le tse disha mo Utah le mo bokone jwa America. 

## Metswedi