Tsogologo ya Lash

thumb|Moeteledipele wa Tsogologo ya Lash, João Cândido Felisberto (moleng o o kwa pele, ka tlhamalalo kafa molemeng wa monna yo o apereng sutu e ntsho), le babegadikgang, mapodisi le batsamaisi ba dikepe mo sekepeng sa Minas Geraes ka Ngwanatsele a le masome mabedi le borataro 1910.
**Tsogologo ya Lash**[A] (Sepotokisi: *Revolta da Chibata*) e ne e le botsuolodi jwa sesole sa lewatle kwa Rio de Janeiro, Brazil, kwa bokhutlong jwa Ngwanatsele 1910. E ne e le ditlamorago tse di tlhamaletseng tsa tiriso ya dime("dithupa") ke badiredi ba basweu ba sesole sa lewatle fa ba ne ba otlhaya badiredi ba lewatle ba Afro-Brazil le ba morafe o o tlhakaneng.

Kwa tshimologong ya lekgolo le lesha la dingwaga go batlega mo go neng go ntse go oketsega ga kofi le rabara go ne ga dira gore mapolotiki a Brazil ba kgone go leka go fetola lefatshe la bone go nna mmusomogolo wa boditshabatshaba. Karolo ya botlhokwa ya se e ne e tla tswa mo go direng gore Sesole sa Lewatle sa Brazil se nne sa segompieno, se se neng se tlhokomologilwe fa e sa le go menolwa puso, ka go reka dikepe tsa ntwa tsa mofuta o mosha wa "dreadnought". Le fa go ntse jalo, maemo a loago mo Sesoleng sa Lewatle sa Brazil a ne a sa tsamaisane le maranyane a a masha. Badiredi ba basweu ba maemo a a kwa godimo ba ne ba okametse bontsi jwa badiri ba sekepe ba bantsho le ba merafe e e tlhakaneng, ba bontsi jwa bone ba neng ba pateleditswe go tsena mo sesoleng sa lewatle ka dikonteraka tsa nako e telele. Mapodise ano a ne a otlhaya badiri ba sekepe gangwe le gape ka ntlha ya ditlolomolao tse dikgolo le tse dinnye ka go tshwana le fa mokgwa o o ne o thibetswe mo mafatsheng a mangwe a mantsi le kwa Brazil yotlhe.

Ka ntlha ya ntwa eo, batsamaisi ba dikepe ba ne ba simolola botsuolodi jo bo neng bo rulagantswe ka kelotlhoko le go dirwa kwa Rio de Janeiro ka Ngwanatsele a le masome mabedi le bobedi, 1910. Banna ba ba ne ba eteletswe pele ke João Cândido Felisberto, mme ba ne ba kgona go laola dikepe tse ka bobedi, sekepe se le sengwe se sesha se se neng se tsamaya ka dikepe, le sekepe se sengwe sa bogologolo sa itshireletso go oketsa thuntsho ya bone e phala ya ba bangwe botlhe ba sesole sa lewatle. Go dirisa matshosetsi a dikepe tseno di neng di a tlisetsa motsemogolo wa Brazil, ditsuolodi di ne tsa romela lekwalo kwa pusong le le neng le batla gore go fedisiwe se ba neng ba se bitsa "bokgoba" se se neng se dirwa ke sesole sa lewatle.

Fa lekala la bokhuduthamaga la puso le ntse le loga leano la go tsaya gape kgotsa go nwetsa dikepe tsa ntwa tse di neng di tsuologa, le ne la kgorelediwa ke go sa tshepane ga badiri le mathata a didirisiwa; baditso fa e sa le ka nako eo ba ile ba belaela kgonagalo ya gore ba ka kgona go fitlhelela epe ya tsone ka katlego. Ka nako e e tshwanang, Congress—e e neng e eteletswe pele ke Senator Rui Barbosa—e ne ya latela tsela ya go itshwarela, ya tlhoma mokapotene wa pele wa sesole sa lewatle gore e nne mogokaganyi wa bone le marabele. Tsela e ya bofelo e ne ya atlega, mme molaokakanyetso o o neng o itshwarela botlhe ba ba amegang le go fedisa tiriso ya kotlhao ya mmele o ne wa fetisiwa ke ntlo e e kwa tlase ka selekanyo se se sa kgoneng go thibelwa. Le fa go ntse jalo, bontsi jwa batsamaisi ba dikepe ba ba neng ba amega ba ne ba gololwa ka bonako mo sesoleng sa lewatle, mme bontsi jwa ditsuolodi tsa ntlhantlha di ne tsa latlhelwa mo kgolegelong moragonyana kgotsa ba romelwa kwa dikgaolong tse di neng di phutha rabara kwa Amazon ya Brazil.

## Ditso
Mo dingwageng tsa pele ga tsogologo eo, batho ba Brazil ba ne ba bona diphetogo kgapetsakgapetsa mo maemong a lefatshe leo mo dipolotiking, mo itsholelong le mo loagong. Sekai, ka Motsheganong wa 1888, bokgoba kwa Brazil bo ne jwa fedisiwa ka go tsenngwa tirisong ga molao wa *Lei Áurea*, molao o o neng o ganediwa thata ke batho ba maemo a a kwa godimo ba kwa Brazil le beng ba masimo. Go sa kgotsofale moo ga batho ba maemo a a kwa godimo mo setshabeng go ne ga dira gore go nne le menolopuso ka kagiso e e neng e eteletswe pele ke sesole mme e eteletswe pele ke Benjamin Constant le Moeteledipele wa Sesole Deodoro da Fonseca. Mmusimogolo Pedro II le lelapa la gagwe ba ne ba isiwa lejwa kwa Yuropa ka bonako le ka tidimalo; di ne tsa emisediwa ka rephaboliki ya sereto e Fonseca e neng e le tautona wa yone.thumb|Pedro II, mmusimogolo wa Brazil, o ne a tlosiwa mo setilong ka 1889, mme seo se ne sa dira gore go nne le dikhuduego mo lefatsheng leo dingwaga di le lesome .
Ngwagasome o o latelang o ne wa tshwaiwa ke botsuolodi bo le mmalwa kgatlhanong le thulaganyo e ntsha ya sepolotiki, go akaretsa le ditsogologo tsa sesole sa lewatle (1891, 1893–94), ditsogologo tsa Bofederale (1893–95), Ntwa ya Canudos (1896–97), le ditsogologo tsa Moento (1904), tse mo go tsone boleng jwa Sesole sa Lewatle sa Brazil bo neng jwa fokotsega go bapisiwa le baagisani ka ntlha ya kgaisano ya dibetsa tsa sesole sa lewatle sa Argentina le Chile. Kwa tshimologong ya lekgolo la dingwaga la masome a mabedi, sekepe sa lewatle sa bogologolo sa Brazil se se nang le diperesente di le masome a mane le botlhano fela tsa badiri ba sone ba ba letleletsweng (ka 1896) le dikepe di le pedi fela tsa ntwa tsa segompieno tse di nang le dibetsa di ne di ka lebagana le sesole sa lewatle sa Argentina le Chile se se neng se tletse ka dikepe tse di laetsweng mo dingwageng tse di lesome tse di fetileng.[B]

Lefa go ntse jalo, kwa tshimologong ya lekgolo le lesha la dingwaga, go batlega ga kofi le rabara mo go neng go ntse go oketsega go ne ga dira gore puso ya Brazil e nne le madi a mantsi. Bakwadi ba motlha oo ba ne ba fopholetsa gore diperesente di le masome a supa le botlhano go ya go di le masome robabobedi tsa kofi e e neng e le teng mo lefatsheng di ne di lengwa kwa Brazil. Mapolotiki a a tlhageletseng a Brazil, segolobogolo Pinheiro Machado le Baron wa Rio Branco, ba ne ba bata gore lefatshe leo le amogelwe jaaka mmusomogolo wa boditshabatshaba, ka gonne ba ne ba dumela gore madi a a tswang mo phefong a nako e khutshwane a ne a tla tswelela. Sesole sa lewatle se se nonofileng se ne sa bonwa se le botlhokwa thata mo mokgeleng o. National Congress ya Brazil e ne ya thala le go fetisa thulaganyo e kgolo ya go bona dikepe tsa sesole sa lewatle kwa bokhutlong jwa 1904, mme go ne ga feta dingwaga di le pedi pele ga go rekwa dikepe dipe. Fa ba ne ba reka dikepe tse dinnye di le tharo tsa ntwa la ntlha, go simololwa ga sekepe sa Borithane se se neng se fetola dilo se se bidiwang HMS ''Dreadnought''—se se neng se itsise ka mofuta o mosha le o o nonofileng wa sekepe sa ntwa—go ne ga dira gore Ba-Brazil ba phimole taelo ya bone mme ba tlhophe dikepe tse pedi tse di tshosang. Dikepe tse di ne di tla bidiwa *Minas Geraes* le *São Paulo*, mme di ne di tla tsamaya le dikepe tse pedi tse dinnye tsa go tsamaya ka dinao, *Bahia* le *Rio Grande do Sul*, le dikepe di le lesome tsa tshireletso sa *Pará*.[C]

### Maemo mo sesoleng sa lewatle
Go tlhabololwa moo ga maranyane mo Sesoleng sa Lewatle sa Brazil go ne go sa tshwane le phetogo ya loago, mme dikgotlhang fa gare ga setlhopha sa badiredi ba sesole sa lewatle le maloko a a tlwaelesegileng a badiri ba sekepe di ne tsa tsosa dikhuduego tse dintsi. Nopolo e e tswang kwa go Baron wa Rio Branco, radipolotiki yo o tlotlegang le modipolomate wa seporofeshenale, e bontsha nngwe ya metswedi ya kgagamatso: "Go thapa masole a lewatle le banna ba ba kwadisitsweng, re tlisa matlakala a ditoropo tsa rona, di-lumpen tse di senang mosola thata, kwantle ga go baakanyetsa mofuta ope. Makgoba a pele le bana ba makgoba ba dira ditlhopha tsa babereki ba dikepe tsa rona, bontsi jwa bone ba le bantsho kana mulatto tsa letlalo le lentsho."[D] Dipharologano tsa merafe mo Sesoleng sa Lewatle sa Brazil di ka bo di ile tsa bonala ka bonako mo mothong yo o neng a lebile ka nako eo: badiredi ba ba neng ba okametse sekepe se ba ne ba hampore ba le basweu botlhe, fa badiri ba sone ba ne ba le bantsho thata kgotsa, ka selekanyo se sennye, ba le batho ba ba tlhakaneng. Dipharologano tse di bonalang di ne di mpampetsa dipharologano tse di tseneletseng: badiri ba sekepe ba letlalo le lentsho, ba ka nako ya tsogologo ba neng ba tla bo e le makgoba a a godileng a a golotsweng ka fa tlase ga *Lei Áurea* (kgotsa barwa ba ba tsetsweng ba gololesegile ka fa tlase ga Molao wa 1871 wa Popelo e e Lokologileng), ba ne gantsi ba sa rutega go le kalo go feta balebedi ba bona ba basweu.

Sesole sa lewatle, mmogo le makala a mangwe a sesole, e ne e le mafelo a go latlhela diketekete tsa batho ba bantsho ba basha, ba ba neng ba humanegile, ba ka dinako tse dingwe e le dikhutsana ba ba neng ba kgomaretse mo ‘lesweng’ la ditoropo tsa Brazil. Ba le bantsi ba ne ba dirile kana go belaelwa gore ba dirile ditlolomolao—le mororo ba ba neng ba se mo mathateng a semolao ba ne ba sa babalesega, ka gonne batho bangwe ba ba neng ba thapiwa ba ne ba tsewa mo mebileng kana ba ne ba latlhegelwa fela ke go rarabolola maduo a bone. Dikgato tse di jalo di ne di dira jaaka "nyalano e e kwetlepa ya kotlhao le phetogo": batho ba ba neng ba na le kgotsa ba ba neng ba ka nna ba dira ditlolomolao ba ne ba tla tlosiwa mo setshabeng mme ba katisiwe ka bokgoni jo bo neng bo tla solegela lefatshe molemo. Banna bao ba ne ba tlwaetse go romelwa kwa sesoleng sa lewatle, ba ithuta tiro ba le dingwaga di ka nna lesome le bone, mme ba bofiwa kwa sesoleng sa lewatle dingwaga di le lesome le botlhano. João Cândido Felisberto, moeteledipele mo Tsogologong ya moragonyana ya Lash, o ne a ithuta tiro a le dingwaga di le lesome le boraro mme a tsenela sesole sa lewatle a le dingwaga di le lesome le borataro. Batho ba ba neng ba patelediwa go tsena mo sesoleng sa lewatle ba ne ba dira dingwaga di le lesome le bobedi. Baithaopi, ba gongwe go neng go sa gakgamatse go dira peresente e e kwa tlase thata ya batho ba ba neng ba thapilwe, ba ne ba saena dingwaga di robabongwe.[E]
left|thumb|Batlhabani ba lewatle ba Brazil Pardo le  preto ba eme go itsaya senepe mo sekepeng sa Minas Geraes, e leng karolo ya motseletsele wa dinepe tse go lebang gore di tserwe fa sekepe seo se ne se etetse kwa United States mo tshimologong ya 1913
Ntlha e nngwe e e neng ya baka kganetsano e ne e tswa mo go diriseng thata ga sesole sa lewatle go otlhaya batho mmele tota le mo ditlolomolaong tse dinnye. Le fa dikgato tse di ntseng jalo di ne di thibetswe mo bathong ka kakaretso fa e sa le ka Molaomotheo wa Bogosi wa 1824 le mo sesoleng fa e sa le ka 1874, sesole sa lewatle se ne sa amega fela ka Ngwanatsele 1889, fa lekgotla la semolao la rephaboliki e ntsha le ne le thibela go otlhaiwa jalo. Ba ne ba phimola molao o pele ga ngwaga o feta moragonyana fa batho ba le bantsi ba ne ba sa o obamele. Go na le moo, go otlhaiwa ga mmele go ne go tla letlelelwa fela kwa *Companhia Correcional* (komponing ya Kgopololo). Lekgotla la peomolao le ne le bona se e le go thibela mokgwa o, ka gonne ke fela batsamaisi ba dikepe ba ba nang le ditiragalo tsa thubakanyo kgotsa tsa go fetola puso ba ba neng ba tla lebana le go itewa. Boammaaruri bo ne bo farologane thata: ka gonne dikomponi di ne di le teng gongwe le gongwe mo dikepeng, mokgweetsi mongwe le mongwe wa sekepe o ne a ka fudusediwa kwa *Companhia Correcional* mme go se nne le phetogo epe mo ditirong tsa bone tsa letsatsi le letsatsi.

Bontsi jwa badiredi ba Sesole sa Lewatle sa Brazil ba ne ba dumela gore go otlhaya batho mmele e ne e le sedirisiwa sa botlhokwa sa go boloka maitseo mo dikepeng tsa bone. Moeteledipele wa sekepe wa Brazil yo o sa itsiweng, yo o neng a emela nako ya gagwe, o ne a kwala ka 1961 gore "... batsamaisi ba rona ba dikepe ba nako eo, ba ba neng ba tlhoka ditlhokego tsa boitsholo le tsa tlhaloganyo tsa go lebogela dikarolo tse di nyenyefatsang tsa kotlhao [go itewa], ba ne ba e amogela ka tlholego fela, jaaka tshono ya go bontsha bogolo jwa bone jwa mmele le jwa tlhaloganyo jwa go tlhoka kitso ...Tse tsotlhe ...di tlhaloganyesega mo seemong sa bokomorago jwa tlhaloganyo le go kgatlhologa ga badiri ba ba neng ba bopa badiri ba sekepe."

## Botsoulodi

### Dipaakanyo le ketapele

## Metswedi