open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Veronica Bekoe

**Veronica Ayele Bekoe** ke moitseanape wa ditshedi wa kwa Ghana. O itsege ka seabe sa gagwe mo go tlhameng Veronica bucket e e dirisiwang go fokotsa go anama ga malwetsi a a tshelwanang.

## Thuto
Veronica o simolotse dithuto tsa gagwe tse dipotlana kwa sekolong sa basetsana sa puso se gompieno se bidiwang Avenue Basic School kwa Accra. O ne a ya go tsena Aburi Girls School. A ya go tsweledisa sekolo kwa Kwame Nkrumah University of Science and Technology, kwa a neng a aloga ka Bachelor of Science ya Biology ka 1968 go tsena 1972.

## Tsa Tiro
Tiro ya gagwe kwa Ghana Health Service e simolotse ka 1972  go tsena 2008, a bereka kwa laboratoring ya botsogo jwa setshaba, o na le kitso ya dingwaga di feta masome a mararo mo go tsa tirelo ya botsogo. O na le maitemogelo mo go tsa tlhokomelo ya dilaboratari, go tlhama melawana ya katiso, go rutuntsha le go tlhama melawana ya go baakanya dilo mo labong.

## Katlego
Veronica o itsege ga tlhamo ya gagwe ya Veronicah bucket, sedirisiwa se se kganelang kgotsa se fokotsa go nama ga malwetsi a a tshwanang le Cholera ka go tlhapa matsogo. Ka 2020, emere e e ne e dirisiwa thata mo Aforika e lefatshe ka bophara go lwantsha segajaja sa COVID-19. Itemogelo le tlhamo ya gagwe ya Veronica bucket e ne e le maduo a bothata kgotsa phatlha e a neng a e bone mo tirong ya gagwe, o ne a lemogile gore na le bothata ka metsi a dipompo, ba tshwanelwa ke go dirisa sekotlele sa metsi go tlhapa mabogo morago ga go dira tiro ya kalafi, mo go neng go le borai mo botsogong jwa bone ka mongwe le mongwe a ne a dirisa metsi a a tshwanang go fitlhelela a nna leswe, fa a bona gore se se ka raya eng mo botsong jwa bone, o ne a tlhama emere e e nang le pompo, e gantsi e neng e dirisiwa go rekisa Hausa koko, e gompieno e itsegeng ka Veronica bucket.

## Dietsele

* O ne a fiwa seetsele ke Mrs. Rebecca Akufo-Addo ka tlhamo ya gagwe ya go emisa malwetsi a a tshelanwang ka go dirisa metsi le molora.
* O ne a amogela seetsele sa covetous order of the Volta ka go botlhami jwa gagwe.

## Metswedi
Lauretta Lamptey

**Lauretta Vivian Lamptey** ke moemedi wa pele wa Ghana wa ditshwanelo tsa setho le tshiamiso ya ditsamaiso. Ke mmueledi gape o bereka mo bankeng e le wa dipeeletso.

## Thuto
Lamptey o dirile dithuto tsa gagwe tse dikgolwane kwa Aburi Girls Senior School pele ga a ya go ithuta molao kwa University of Ghana,Legon kwa a alogileng ka LL.B ka 1980. O ne a tsweledisa kwa Ghana School of Law, kwa a neng a nna mmueledi ka 1982. Ka 1986, o ne a amogelwa kwa London School of Economics and Political Science go ithuta molao wa dikgwebo,kwa a alogileng ka LL.M ka 1987.

## Tiro
Ka 1990,Lauretta Lamptey e ne e le moeteledipele wa setlhopha sa Capital Markets kwa Ecobank kwa Ghana. O ne a fuduga koo go nna moeteledipele wa madi a dikgwebl kwa Cal Merchant Bank ka 1996. Ka 1999, o ne a bereka kwa Loita Capital Partners International e le mogakolodi wa molao le kgwebo wa tsa madi. O berekile mo maemong a go fitlhelela ka 2001. Go tswa ka 2004 go tsena 2007, o berekile mo dithomong tsa go buelela, a bereka le Letsema Consulting and Advisory.

Lamptey o itsege a kile a nna mogakolodi wa tsa madi le dipeeletso mo pusong ya Ghana,ka ditheko tse di amanang le meepo,kgothetso le ditswammung. O mo lekgotleng la baokamedi ba banka ya Ghana Commercial. O nnile gape mp komponeng ya tshireletso ya Securities Discoint Company (SDC le Gliksten W.A, ke leloko la lekgotla la ba ba tlhamileng Ghana Stock Exchange.

## Komiti ya ditshwanelo tsa setho le tshiamiso ya tsamaiso
Lauretta o ne a tlhomamisiwa e le moemedi ka Phukwi a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 2011 ke tautona John Atta Mills. Go thapiwa ga gagwe go ne ga itumelelwa ke bontsi jwa balweladitshwanelo ba bong ba akaretsa Adjoa Bame wa NETRIGHT. O ne a ntshiwa ka Ngwanatsele 2015, ke tautona Mahama morago ga ditlhotlhomiso tsa molaodimogolo wa Ghana, ka magatwe a a neng a buiwa ka ga ene.

## Metswedi
Bobang Phiri

**Bobang Molebetsi Phiri** (o tshotswe ka kgwedi Motsheganong e tlhola malatsi a le matlhano ka ngwaga wa 1968) ke motabogi yo o rotseng tiro wa Aforika Borwa yo o neng a itsege mo lebelong la dimitara di le 400, yo o neng a gaisana mo Diolimpiking tsa Selemo di le tharo ka go latelana, go simolola ka ngwaga wa 1992.

O fentse tiragalo eno kwa Dikgaisanong tsa Aforika tsa 1992 tsa Diatleletiki, mme a nna mo maemong a borobabedi kwa Metshamekong ya Kgweranoditšhaba ya 1994. O ne a gaisana gabedi mo Diolimpiking, ka ngwaga wa 1996 le ngwaga wa 2000.

## Dikgokagano tsa kwa ntle

* Bobang Phiri kwa World Athletics
Matee Molefe

**Matee Joseph Molefe** ke mokgweetsi wa sekepe wa Aforika Borwa, ga jaana o direla jaaka mogolo wa Dibetsa tsa Sesole sa Lewatle sa Aforika Borwa, e leng phatlhatiro e e kwa godimo mo Sesoleng sa Lewatle. 

Malefe e ne e le karolo ya lephuka le le tlhometseng la ANC, Umkhonto we Sizwe pele ga a kopanngwa mo Sesoleng sa Lewatle ka ngwaga wa 1994. O ne a direla mo sekepeng sa SAS Mendi mme a tlhomiwa go nna Coxswain wa sekepe sa SAS Isandlwana. O ne a tlhomiwa go nna Mong wa Dibetsa tsa Sekepe ka ngwaga wa 2016 mme a tlhatlhosiwa go nna Mong wa Dibetsa tsa Sesole sa Lewatle ka kgwedi ya Tlhakole e rogwa ka ngwaga wa 2018.

## Metswedi
Nambitha Mpumlwana

**Nambitha Mpumlwana** (o tshotswe ka Tlhakole a le lesome le bobedi ka 1967) ke modiragatsi wa Aforika Borwa, mogasi, motlhagisi le setlogolo sa ga Loyiso Mpumlwana. O itsege ka seabe sa gagwe sa go nna Mawande Memela mo motshamekong wa SABC 1, *[[Generations]]*. O ne gape a latlhelwa mo motshamekong ya e.tv ya *[[Ashes to Ashes]]* jaaka Mandlakazi mme gape e ne e le modiragatsi Mo Filiming ya Aforika Borwa ya *[[Tsotsi]]*. Gape o itsege ka seabe sa gagwe sa go nna Josephine mo motseletseleng o o bidiwang *[[The Kingdom]]*. O ne a tlhagelela mo Magenta Coal e le Matilda. Morago ga gore a nyelele [tlhaloso e e tlhokegang] ka lobakanyana o ne a boela kwa motseletseleng wa ntlha wa showmax/telenovela e leng SOFT LIFE e le moatlhodi Iris Makaza.

## Botshelo jwa pele
O tsholetswe kwa Kapa Botlhaba kwa Mtata.

## Tiro
Tiro ya ga Mpumlwana e simolotse e le mogasi wa tsweletso mo SABC pele ga a tsenelela pontsho ya diphologolo tsa naga ya SABC2 50/50 jaaka mogasi. O ne gape a tlhagisa dipontsho tsa SABC2 tsa Lebone le Botsadi jo bo Mosola, mmogo le pontsho ya SABC3 ya Madi. O tlhageletse mo difiliming di le mmalwa jaaka *Tsotsi*, *Red Dust* mmogo le *Country Of My Skull*. O ne a bona temogo fa a ne a tsenelela soapie e e tumileng ya SABC1, “Generations” ka 2011, a tshameka karolo ya ”Mawande Memela” yo e leng mme wa bana ba babedi le mosadi wa kgwebo yo o fetang mo dikgannyeng tsa lelapa mme morago ga go gogagogana le morwadie, o ne a jesiwa botlhole ke morwadie mme a latlhegelwa ke tlhaloganyo. Drama e ne ya nna ya tswelela. Gape o ne a na le seabe mo 7de laan.

## Dietsele le ditlhopho
O fentse Sekgele sa Lenaka la Gauta ka ntlha ya seabe sa gagwe sa Pearl Lusipho mo motseletseleng wa drama ya The Lab.

## Bodiragatsi

### Filimi

### Thelebeshine

||2021|| *The Kingdom* || Josephine|| |- ||2024|| *Soft Life* ||Iris Makaza||

## Metswedi
Lebohang Mpyana

**Lebohang Mpyana** (Firikgong a le malatsi mararo 1989 – Ngwanatsele a rogwa 2023) e ne e le modiragatsi le mmametlae wa Aforika Borwa yo o neng a itsege thata ka go tshameka karolo ya ga Khelina mo filiming ya thelebišene ya Mzansi Magic ya *DiepCity*. O fentse seetsele sa Modiragatsi yo o Gaisang wa Tlhopho ya Babogedi kwa Dietseleng tsa Royalty Soapie tsa 2021 ka ntlha ya seabe seo.

## Botshelo jwa pele
Lebohang Mpyana o tshotswe ka Firikgong a tlhola malatsi a mararo 1989, kwa Limpopo, Aforika Borwa.

## Tiro
Mpyana o ne a itsege thata mo lefatsheng lotlhe a tshameka Khelina Maponya mo *DiepCity*, e leng tlhagiso ya Black Brain Pictures e e neng ya gasiwa mo Mzansi Magic e e neng ya bontshiwa la ntlha ka Moranang 2021 mme ya konela ka Mopitlo 2023. Tiragatso ya gagwe e ne ya dira gore a newe kabelo ya Modiragatsi yo o Gaisang wa Tlhopho ya Babogedi kwa Dietseleng tsa Royalty Soapie tsa 2021.

Mo godimo ga thelebišene, o ne a diragatsa thata jaaka mmametlae le motsamaisa tiro, a dira thata ka Sepedi le Seesemane. O ne gape a amana le drama ya radio ya puo ya Sepedi mo Thobela FM ya SABC; metswedi ya gagwe ya dikgang e ne ya mo supa e le “Sylvia” mo drameng e e sa bolong go nna teng ya *Mahlakung*.

Ka 2023 o ne a tlhagelela mo motseletseleng wa metlae wa *Abomkhulu* mmogo le badiragatsi ka ene ba ba akaretsang Obed Baloyi.

## Loso
Mpyana o tlhokafetse Ngwanatsele wa 2023 a rogwa morago ga bolwetse jo bokhutshwane, jaaka go netefaditswe ke polelo ya lelapa. Ditirelo tsa segopotso di ne tsa tshwarwa Ngwanatsele a le malatsi a ferabobedi ka 2023 kwa Bobogelong jwa Joburg le kwa Holong ya Library Gardens kwa Polokwane, mme go ne go gasiwa ka tlhamalalo ke Setlhopha sa Mahuma. O fitlhilwe Ngwanatsele 2023 kwa Mmotong, kwa Limpopo.

## Dietsele

* Dietsele tsa Royalty Soapie – Tlhopho ya Babogedi: Modiragatsi yo o Gaisang (2021), wa *DiepCity* (jaaka Khelina).

## Bodiragatsi
*DiepCity* (2021-2023), jaaka Khelina Maponya

*Abomokhulo* (2023)

## Metswedi
Asavela Mqokiyana

**Asavela Mqokiyana** (yo o tshotsweng e le *Mngqithi*) ke modiragatsi le motlelara wa Aforika Borwa. O itsege thata ka dikarolo tsa gagwe mo difiliming tsa thelebišene tsa *Isibaya* le *Abomama*.

## Botshelo jwa gagwe
Mngqithi o ne a ikwadisetsa dikirii ya khamera le go rulaganya go tswa kwa AFDA, The School for Creative Economy (AFDA), mme moragonyana o ne a tlogela sekolo morago ga ngwaga wa boraro ka ntlha ya mathata a madi. Rraagwe, Manqoba Mngqithi ke mokatisi wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa. O na le morwadiarragwe a le mongwe yo mmotlana.

O ne a nyetswe ke Mqokiyana mme banyalani bano ba na le morwadi a le mongwe. Ka Tlhakole 2025, o ne a tlhomamisa gore o tlhadile.

## Tiro
Ka 2018, o ne a dira diteko tsa go tshameka karolo mo polelong ya Mzansi Magic ya *Isithembiso*. Le fa go ntse jalo, o ne a bidiwa gape go ya go tlhatlhobiwa mo filiming e nngwe ya Mzansi Magic ya *Isibaya*. O ne a feleletsa a kopanela le batshameki ba paka ya botlhano ya soapie mme a tshameka karolo ya "Ntwenhle". Seabe sa gagwe se ne sa ratwa thata, koo a neng a tswelela go tshameka karolo ya setlha sa borobabobedi le sa bofelo sa soapie ka 2021.

Morago ga moo ka 2021, o ne a dira karolo ya gagwe ya bobedi mo thelebišeneng mo pakeng ya bobedi ya motseletsele wa drama ya 1Magic ya *Abomama*. Mo motseletseleng oo, o ne a tshameka karolo ya "Amogelang".

## Bodiragatsi

## Metswedi
Lwazi Mthembu

**Lwazilubanzi Mthembu** (o tshotswe Phukwi a le lesome le motso 1991), yo o itsegeng thata ka leina la **Lwazi Mthembu**, ke modiragatsi wa Aforika Borwa, sebini le seopedi. O tumile thata ka dikarolo tsa gagwe mo difiliming tsa thelebišene, *Thandeka's Diary*, *Broken Vows* le *House of Zwide.*

## Botshelo jwa gagwe
Mthembu o tshotswe Phukwi a le lesome le motso 1991 mo Aforika Borwa. O weditse sekolo se segolwane kwa Kholetšheng ya Sacred Heart. Ka 2010, o ne a ikwadisetsa dikirii ya BA ya Bodiragatsi jwa Tiragatso kwa Yunibesithing ya Witwatersrand kwa a neng a aloga gone ka 2013.

## Tiro
Mo botshelong jwa gagwe jwa kwa yunibesithing, o ne a diragatsa mo metshamekong e mentsi ya bobogelo jaaka; *Aqua Mine* e kaelwa ke Gys de Villiers, *Once Upon a Life* kwa Wits Theatre le *By the Apricot Trees* e kaelwa ke Ntsako Mkhabela mo Moletlong wa Bodiragatsi wa Grahamstown. Ka 2013, o ne a tlhagelela lekgetlho la ntlha mo thelebisheneng ka motseletsele wa drama a SABC1 ya *Intersexions*, koo a neng a tshameka karolo ya go tshegetsa ya "mooki". Morago ga go aloga, o ne a tsenelela paka ya botlhano ya motseletsele wa dibuka tsa e.tv  mme a tshameka karolo ya "Lala". Mme ka 2014, o ne a nna moeng mo motseletseleng wa metlae wa marato wa e.tv ya *Mzansi Love*.

Ka 2015 o ne a dira karolo e e eteletseng pele ya "Sihle" mo *Thandeka's diary* ya thelebišene ya SABC1. Seabe se ne sa tuma thata fa a neng a tshameka seabe mo dipakeng tse tharo go fitlha ka 2019. Ka 2016, o ne a lalediwa go tshameka seabe sa "Mooki" mo dikarolong tsa bofelo tsa soap opera ya Mzansi Magic *Zabalaza*. Ka 2021, o ne a kopanela le batshameki ba motseletsele wa thelebišene wa *House of Zwide* ka seabe sa "Nomsa".

Kwa ntle ga go diragatsa, gape ke seopedi e bile ke seopedi sa setlhopha sa, "About That Life".

## Bodiragatsi

## Metswedi
Fikile Mthwalo

**Fikile Mthwalo** (o tshotswe Moranang a le lesome le boraro 1989), ke modiragatsi wa Aforika Borwa yo o tsholetsweng kwa Lesotho, mokwadi wa difilimi le mogwebi. O tumile thata ka dikarolo tsa gagwe mo difiliming tse di tumileng tsa *It's Complicated*, *[[Isidingo]]* le *Gold Diggers*

## Botshelo jwa gagwe
O tshotswe Moranang a le lesome le boraro 1989 kwa Lesotho ke rre wa Mosotho le mme wa Mokenya/Motanzania. O na le monnawe yo mmotlana yo o nnang kwa Cape Town. Go tloga ka 2001 go fitlha ka 2005, o ne a tsena sekolo kwa kholetšheng ya boditšhabatšhaba ya Machabeng e e kwa Maseru. Morago ga moo o ne a fudugela kwa Bloemfontein, Aforika Borwa mme a wetsa Matric ka 2007, kwa Sekolong sa Basetsana sa St Michael. Ka 2009, o ne a tsenelela Yunibesithi ya Motsekapa mme a aloga ka Dikirii ya Bodiragatsi ya go Tlhagisa Difilimi le Ditshwantsho tsa motshikhinyego.

O nyalane le modiragatsi-ka-ene wa Aforikaborwa Atandwa Kani ka Sedimonthole 2015. O kopane le Kani ka nako ya motseletsele wa thelebišene kwa ba neng ba beeletsana le go nyalana ngwaga morago ga moo. Ba ne ba rulaganya lobolo lwa lenyalo la bone la setso morago ga lenyalo la bone. Atandwa ke morwadi wa ga John Kani le Mandi Kani. Fikile le Atandwa ba kgaogane ka 2019 mme ba tlhalana ka kagiso ka 2023 go ikaegilwe ka dipharologano tse di sa kgoneng go letlanngwang.

## Tiro
O simolotse tiro ya gagwe ya bodiragatsi mo setoring se se tumileng sa *[[Isidingo]]*. O ne a nna mongwe wa ba ba kwa godimo ba le masome mabedi le bone ba ba neng ba fitlha kwa makgaolakgannyeng mo 'Patlong ya Mogasi wa O Access' e e neng ya gasiwa mo Channel O. Ka 2015, o ne a dira karolo ya gagwe ya ntlha ya go etelela pele mo thelebisheneng ka go tshameka karolo ya 'Ipeleng' mo motseletseleng wa *It’s Complicated*. Ntle le moo, o ile a kopanela le dipapatso tse di mmalwa tsa thelebishene tse di akaretsang Metropolitan, PEP, Omo, Shoprite, Etiselat Nigeria, Ponds, Hi-Malt Nigeria le Nivea UK. O ne a tlhagelela mo filiming ya thelebišene ya *Gold Diggers* kwa a neng a tshameka karolo ya 'Hlengiwe' gone. Ga jaanong jaana Fikile o fetsa bontsi jwa nako ya gagwe kwa New York le kwa Los Angeles.

## Thuto
Fikile o amogetse dikirii ya gagwe ya ntlha ya go tlhagisa difilimi le ditshwantsho tsa motshekhinyego kwa Yunibesithing ya Cape Town (UCT), kwa a alogileng gone ka tlotlo ka 2012. Ka 2015 o ne a newa thuso e e feletseng ya go tsenelela Lenaneo la Dialogane la go Diragatsa la Yunibesithi ya New York. Ka 2018 o ne a aloga ka Masters wa Fine Arts mo bodiragatsing.

## Metswedi
Justino Sigaule Chemane

**Justino Sigaule Cheman**e (Phalane a le lesome le botlhano 1923 – Firikgong a le lesome le boferabongwe ka 2004) e ne e le seopedi sa Mozambique, motsamaisi wa dikhwaere le motlhami, yo o neng a itsege ka go tlhama pina ya ntlha ya bosetšhaba ya lefatshe, "Viva, Viva a FRELIMO".

## Botshelo jwa pele le thuto
Chemane o tsholetswe kwa Chidenugele kwa Manjacaze kwa Kgaolong ya Gaza kwa Mozambique. Thuto ya gagwe ya ntlha e sa ntse e lekanyeditswe le fa go ntse jalo, ditshwaelo tsa gagwe tsa moragonyana mo mminong le go tsamaisa dikhwaere di akantsha motheo o o nonofileng mo dikarolong tseo. O ne a thapilwe ke Lephata la Setso la Mozambique, se se supang seabe sa gagwe se se matlhagatlhaga mo tlhabololong ya setso sa lefatshe.

## Tiro ya Mmino le go Tlhama Pina ya Bosetšhaba
Ka 1975, Chemane o ne a tlhama mmino le mafoko a "Viva, Viva a FRELIMO," pina e e neng e keteka boipuso jwa Mozambique mo pusong ya bokolone ya Mapotokisi le dikeletso tsa bojammogo tsa lekoko le le busang la FRELIMO. Pina e ne ya amogelwa semmuso ka Seetebosigo a le masome mabedi le botlhano 1975 mme ya nna e dirisiwa go fitlha ka Moranang  a le masome mararo 2002. Morago ga go tsenngwa ga puso ya batho ka batho ya makoko a mantsi, mafoko a pina eo a ne a ntshiwa ka iketlo mo dipontshong tsa phatlalatsa. Ka 1997, puso e ne ya simolola kgaisano ya go tlhama pina e ntsha ya bosetšhaba, mme seo sa felela ka "Pátria Amada" ("Lefatshe la gaetsho le le Rategang"), e e neng ya amogelwa ka 2002.

## Boswa
Tiro ya ga Chemane jaaka motlhami le motsamaisi wa mmino e lemogiwa jaaka seabe se se botlhokwa mo bosweng jwa setso jwa Mozambique. Ditlhamo tsa gagwe, segolobogolo pina ya bosetšhaba, di nnile le seabe se segolo mo go bopeng boitshupo jwa lefatshe morago ga boipuso.

## Loso
Chemane o tlhokafetse Firikgong a le  lesome le borobabongwe ka 2004 kwa Maputo, kwa Mozambique, e leng bokhutlo jwa motlha mo mminong wa Mozambique.

## Metswedi
Mohamed Khouaja

**Mohamed Ashour Khouaja** ​​(o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele a rogwa ngwaga wa 1987) ke motabogi wa Libya, yo o itsegeng ka lebelo la dimitara di le 400.

O ne a nna mo maemong a bosupa mo kgaisanong ya gagwe ya semi-faenale ya dimitara di le 400 tsa banna kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe tsa 2009, e leng dikgaisano tsa gagwe tsa ntlha tsa Lefatshe. O fentse mmentlele wa gauta mo makgaolakgannyeng a Metshameko ya Mediterranean ya 2009 a dimitara di le 400, mme ke ene yo o nang le rekoto ya bosetšhaba ya ga jaanong ya Libya mo dimitara di le 400; o ne a tlhoma rekoto fa a ne a gapa gauta kwa Dikgaisanong tsa Aforika tsa 2010 kwa Nairobi.

## Dikgaisano tsa boditšhabatšhaba

1A emetse Aforika

2Ga aka a simolola mo seka-makgaola kgang

## Nako ya gagwe ya maemo a ntlha

* 200 metres - 20.91 sec (2009) - national record.
* 400 metres - 44.98 sec (2010) - national record

## Dikgokagano tse di kwa ntle

* Mohamed Khouaja kwa World Athletics
Gloria Mudau

**Gloria Mampye Mudau** (nee Nkomo) ( Firikgong a le lesome le bosupa 1927 – Lwetse a le malatsi matlhano ka 2011) e ne e le modiragatsi le morutabana wa Aforika Borwa, yo o gakologelwang thata ka dikarolo tsa gagwe tsa metlae mo thelebišeneng mo dipontshong tsa SABC jaaka *[[S’gudi S’naysi]]* (‘It's Good It's Nice’) le *Khululeka* ('Be Free').

O simolotse tiro ya gagwe ya bodiragatsi moragonyana mo botshelong, morago ga go dira jaaka morutabana, mme a nna mongwe wa difatlhego tse di rategang tsa thelebišene ya pele ya puso ya batho ka batho ya Aforika Borwa. O ne a itsege botoka ka leina la Louise.

## Tiro
Mudau e sale e le morutabana wa sekolo go tloga ka dingwaga tsa bo 1950. Ka 1986, o ne a simolola tiro ya gagwe ya bodiragatsi mo motseletseleng wa metlae wa Sezulu wa SABC wa *S’gudi S’naysi* o o sa bolong go nna teng a direla Roberta Durrant, mokaedi wa difilimi le mong wa Penguin Films. O ne a itsege mo setšhabeng ka ntlha ya seabe sa gagwe jaaka Sis' Louise mo motseletseleng wa metlae, mo a neng a tshameka moanelwa yo o neng a nna karolo ya setso sa letsatsi le letsatsi sa thelebishene ya mo gae ya Aforika Borwa.

Ka 1994, o ne a tshameka mo drameng ya metlae ya *Khululeka*, e leng motseletsele o o neng wa tlhamiwa go ruta batlhophi ba lekgetlho la ntlha ka nako ya fa Aforika Borwa e ne e fetogela kwa pusong ya batho ka batho. O ne a tshameka karolo ya ga Sis Pretty, mosadi wa ga Hamilton (yo o tshamekiwang ke Corney Mabaso), mo pakeng ya borataro ya pontsho ka 2004.

Mudau o ne a akgolelwa bokgoni jwa gagwe jwa go tlisa bothitho le metlae e e bofitlha mo dikarolong tsa gagwe, le fa e ne e le motho yo o sa bueng sepe kwa ntle ga ditshwantsho. O ne a emisa go diragatsa ka 2008, dingwaga di le mmalwa fela pele ga loso lwa gagwe.

## Botshelo le loso lwa gagwe
Gloria Mudau e ne e le mme wa bana ba le batlhano - barwadi ba le bane le morwa - mme o ne a na le bana ba bana ba le robedi le kokomane ka nako ya fa a ne a tlhokafala. O tlhokafetse kwa legaeng la ga morwadie, Muofhe Mudau kwa Alberton, Gauteng ka Lwetse a le malatsi matlhano ka 2011, morago ga bolwetse jo boleele, go begwa bothata jwa pelo. O ne a na le dingwaga di le masome a ferabobedi le bone.

## Metswedi
Lindiwe Ndlovu

**Lindiwe Thembekani "Thembeka"** **Ndlovu** (Firikgong a ferabobedi ka 1977 – Firikgong a le lesome le motso 2021) e ne e le modiragatsi wa Aforika Borwa. O itsege thata ka dikarolo tsa gagwe mo difiliming tsa *Little One* (2013), *Safari* (2013) le *Winnie Mandela* (2011).

## Botshelo jwa gagwe
Ndlovu o tshotswe ka Firikgong a ferabobedi 1977, kwa Dube, Soweto, Aforika Borwa, jaaka morwadi yo mogolo wa lelapa. O goletse kwa toropong ya Hammarsdale kwa eThekwini. Rraagwe, Stanford Ngidi e ne e le mokwadi wa drama yo o tumileng wa baagi, yo o tlhokafetseng ka 2015. O ne a dira materiki kwa sekolong se segolwane sa Wingen Heights kwa Shallcross, Durban ka 1995. Mme ka 1997, o ne a tsenelela Laboratori ya Bobogelo jwa Mmaraka go katisiwa dingwaga di le pedi.

O tlhokafetse ka Firikgong a le lesome le motso ka 2021, a le dingwaga di le masome mane le bone. Go ya ka moemedi wa gagwe wa nako e telele, Lynne Higgins wa Botsamaisi jwa Bataki ba Gaenor, Ndlovu o tlhokafetse a robetse mo mosong ka ntlha ya COVID-19.

## Tiro
Pele a tsena mo difiliming le thelebišeneng, o ne a tsenelela Market Theatre mme a diragatsa mo metshamekong e le mentsi ya bobogelo.

Ndlovu o simolotse tiro ya gagwe ya bodiragatsi ka 2011 fa a ne a tshameka karolo ya "Qondi" mo motseletseleng wa thelebišene wa Mzansi wa *Mazinyo Dot Q*. Ka one ngwaga oo, o ne a dira filimi ya ntlha ka drama ya botshelo jwa ga *Winnie Mandela*. Morago ga katlego e, o ne a tshameka karolo ya mmereki wa mo lwapeng wa Malawi "Buseje" mo motseletseleng wa SABC1 wa *[[Ses'Top La]]*. Ka 2013, o ne a tshameka karolo e e eteletseng pele mo filiming ya *Little One* e e neng e kaelwa ke Darrell Roodt. Moragonyana o ne a gapa Sekgele sa SAFTA sa Golden Globe sa Modiragatsi yo o Gaisang mo setlhopheng sa difilimi tse di tlhagelelang kwa Dikabong tsa boferabobedi tsa ngwaga le ngwaga tsa Difilimi le Thelebišene tsa Aforika Borwa (SAFTA) ka ntlha ya seabe sa ga "Pauline" mo filiming. Morago ga seabe seo se se neng sa akgolwa thata, o ne a tshameka mo filiming ya *Safari* gape e e neng e kaelwa ke Roodt.

Fa e sale ka nako eo, o ne a tlhagelela makgetlho a le mmalwa a a tlhomologileng mo difiliming tse di latelanang jaaka; *Stokvel*, *Soul City*, *Scandal!*, *Isidingo* le *Home Affairs*. Ka 2013 o ne a tshameka karolo ya "Sponono" mo pontshong, *Zabalaza*. Mme ka 2017, o ne a tshameka karolo ya "Sharon" mo motseletseleng wa Mzansi Magic wa *Lockdown*. Ka Lwetse 2020, o ne a nna leloko la batshameki ba motseletsele wa difilimi tsa Sezulu tsa Mzansi Magic *Ifalakhe.* Pele ga loso, o ne a itsise gore o tlile go nna leloko la batshameki ba telenovela ya DStv, *Isono*.

## Bodiragatsi

## Metswedi
Carina Nel

**Carina Nel** (o tshotswe ka Firikgong a tlhola gane 1988) ke modiragatsi wa Aforika Borwa. Nel o simolotse e le modiragatsi wa bobogelo, mme moragonyana a nna modiragatsi yo o tumileng wa thelebišene segolobogolo ka difilimi tse pedi tsa *Generations* le *7de Laan*.

## Botshelo jwa gagwe
Nel o tshotswe Firikgong a le gane 1988 kwa Pretoria, Aforika Borwa.

## Tiro
O ithutile bodiragatsi kwa Yunibesithing ya Setegeniki ya Tshwane kwa Pretoria mme morago a aloga ka dikirii ya Bachelor with Honors mo drameng. Ka nako ya fa a ne a le kwa yunibesithing, o ne a tshameka mo metshamekong e le mentsi jaaka *Festen, Peter Pan, Skattebol,Windmaker*, *She;'s Just Not Into You*, *Hoe Later Hoe Kwater* le *S11.* Morago ga go aloga, o ne a kopanela le Children's Theatre mo tlhagisong e e tsamayang e e bidiwang "What Walrus?" mme moragonyana ga latelwa ke tiro e e ikemetseng ya bobogelo jaaka "Pappawerwyn". Moragonyana, o ne a kopana le mokaedi wa bobogelo Quintin Wils le mokwadi Jannes Erasmus kwa a neng a simolola go diragatsa mo metshamekong e mentsi ya serala jaaka *Sand*. Mo thulaganyong ya solo e e bidiwang *Suster*, Nel o ne a tshameka badiragatsi ba le supa ba ba farologaneng.

Fa go ntse jalo o ne a lalediwa kwa filiming e e tlwaelesegileng ya *Generations*, kwa a neng a tshameka karolo ya "Isabelle" dingwaga di le pedi le sephatlo tse di tswelelang jaanong. Fa a ntse a dira mo Generations, o ne a diragatsa gape le mo metshamekong ya serala, *Crave, ONSkuld, Wie Hyg So* le *Kop Onderstebo*. *ONSkuld* gape ke filimi ya ntlha ya mogala wa letheka ya Aforika Borwa. Ka 2016, o ne a tshameka mo filiming ya *Queen of Katwe*, e leng filimi ya bayokerafi e e buang ka motshameki wa chess wa kwa Uganda e bong Phiona Mutesi e e neng e kaelwa ke Mira Nair. Mo filiming eo, Nel o ne a tshameka karolo ya motshameki wa chess wa kwa Canada e bong Dina Kagramanov. Fa e sale ka 2016, gape o tshameka dikarolo tse pedi tsa "Alexa Chauke" le "Amanda Lous" mo setoring se se tumileng sa SABC 2 sa *[[7de Laan]]* se se tlhagisitsweng ke Danie Odendaal.

## Bodiragatsi

## Metswedi
Sive Mabuya

**Sivenathi Mabuya-Bukani** (o tshotswe ka Moranang a le malatsi a masome mabedi le boraro ka 1993) ke modiragatsi wa Aforika Borwa. O itsege thata ka dikarolo tsa gagwe jaaka Mkabi mo drameng ya ditso ya Showmax *[[Shaka iLembe]]*, Zoleka mo motseletseleng wa Netflix wa *[[How to Ruin Love]]* le Xolile mo drameng ya e.tv ya *[[Scandal!]]*.

## Botshelo jwa pele le thuto
Mabuya o tsholetswe kwa Cape Town, mme a godisediwa kwa East London, Aforika Borwa, mmogo le bana ba gaabo ba bararo. O ne a tsaya karolo mo setlhopheng sa drama ya sekolo sa gagwe mme a tlhagelela mo ditlhagisong tsa kereke ka nako ya bosha jwa gagwe. O weditse dithuto tsa gagwe tse di kgolwanwe ka tlotlo mo seraleng le mo bodiragatsi, mme moragonyana a bona dikirii ya Bachelor of Fine Arts (BFA) mo Bobogelong. Ka 2013, o ne a fudugela kwa Johannesburg go ya go dira tiro ya gagwe ya bodiragatsi.

## Tiro
Ka 2015, Mabuya o ne a fenya kgaisano ya go diragatsa mo Difiliming tsa MAQ, e e neng ya atlholwa ke badiragatsi ba Aforika Borwa, Shona Ferguson, Sdumo Mtshali, Nomzamo Mbatha le mokaedi Darell Roodt. Phenyo ya gagwe e ne ya mo isa go karolo mo filiming ya ga Roodt ya *Skorokoro,* e latelwa ke go qiponagatsa mo motseletseleng wa thelebeshine wa ga Ferguson wa *[[Igazi]].*

Ka Sedimonthole 2015, o ne a tshameka mo filiming ya M-Net ya *The Ring*, mmogo le Kenneth Nkosi, Ntando Mcube le Cedric Fourie. Morago ga moo o ne a tlhagelela mo filiming e e tlhageletseng ya *[[The lucky Specials]]* (2016), ga mmogo le Thomas Gumede.

Diponagalo tse dingwe tsa ga Mabuya mo thelebišeneng di akaretsa S*ober Companion* (SABC3), *Smoke & Mirrors*, *Easy Money*, *Housewives* (mmogo le Renate Stuurman le Loyiso MacDonald) le *Cobrizi*.

## Bodiragatsi

## Dietsele le ditlhopho

* 2018:Nominated - Best Actress in a Supporting Role , Africa Movie Academy Awards 
* 2025:Nominated - Next Rated Female Movie Star of the Year, Africa Choice Awards (Nigeria) 

## Botshelo jwa gagwe
Mabuya o nyalane le Aphiwe Bukani ka Motsheganong a rogwa ka 2022. Banyalani bao ba ne ba amogela ngwana wa bone wa ntlha ka Lwetse 2025.

## Metswedi
Khosi Ngema

**Khosi Ngema** (o tshotswe ka Ngwanatsele a tlhola malatsi a mabedi, 1999) ke modiragatsi wa Aforika Borwa le seopedi gape e le mokwadi wa dipina. O tumile thata ka seabe sa gagwe sa go nna Fikile Bhele mo motseletseleng wa drama ya Netflix, *[[Blood & Water]]*.

## Botshelo jwa pele
Ngema o tshotswe ka letsatsi la bobedi la Ngwanatsele 1999, kwa Johannesburg, Aforika Borwa. Ke morwadia Mangaliso Ngema, yo e leng modiragatsi, le Busisiwe Ngema. Pele a simolola go diragatsa ka seporofešenale, o ne a tsaya bodiragatsi jwa drama kwa sekolong se segolwane mme a kwala le go diragatsa mo difiliming di le mmalwa tse dikhutshwane mme o ne a simolola go kwala dipina fa a le dingwaga di le lesome le botlhano.

## Tiro
Ngema o simolotse tiro ya gagwe mo madirelong a difilimi ka 2020 ka seabe sa ga Fikile Bhele mo motseletseleng wa "Blood & Water.’’ Ka pontsho eo, o ne a kopana le go nna gaufi le Ama Qamata.

Ka 2021, o ne a tsena mo kgwebong ka go simolola kokoanyo ya gagwe ya manyena, ka tirisanommogo le Grace The Brand.

Ka Moranang wa 2024, o ne a golola pina ya gagwe ya ntlha ya "*Why*".

## Bodiragatsi

### Thelebishene

### Filimi

## Metswedi
Molefe Lekoekoe

**Molefe lekoekoe** ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Mosotho.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Motshameki wa bogare yono o ne a tsena ka selemo sa ngwaga wa 2011 go tswa kwa Lesotho Defence Force FC go ya kwa setlhopheng sa Liki Lioli Teyateyaneng.

## Boditšhaba
Go tloga ka kgwedi ya Sedimonthole a tlhola malatsi a le masome a mabedi le bobedi ka ngwaga wa 2009, o fentse dikepisi di le tharo mo setlhopheng sa bosetšhaba sa kgwele ya dinao sa Lesotho.

## Metswedi
Nozipho Nkelemba

**Nozipho Nkelemba** (o tshotswe ka 1991), ke modiragatsi wa Aforika Borwa, mokaedi wa go tlhopha batshameki, mokaedi, motshegetsi wa letshwaolakgwebo, le mokwadi wa difilimi. O itsege thata ka dikarolo tse a di tshamekang mo difiliming tsa thelebišene jaaka; *Rhythm City*, *Mzansi Love* le *Heartlines.*

## Botshelo jwa gagwe
Nkelemba o tshotswe ka ngwaga wa 1991 mo Aforika Borwa. O ne a katisetswa tiragatso le go kaela go tswa kwa Sekolong sa Bosetšhaba sa Bodiragatsi sa Wits. Morago ga moo o ne a wetsa dikirii ya gagwe ya Ditlhaeletsano tsa Letshwaolakgwebo kwa Sekolong sa Papatso sa AAA.

O nyetse modiragatsi ka ene, Richard Lukunku, yo o tlhageletseng mo metshamekong ya *Ashes to Ashes, Rhythm City*, le *Isidingo*. Banyalani bano ba na le morwa a le mongwe.

## Tiro
Pele a simolola go diragatsa ka seporofešenale, o ne a tlhagelela mo thelebišeneng ka dipapatso mo a neng a tshameka karolo ya "mosetsana mo beseng" mo papatsong ya insurance ya Allan Gray.

Ka 2006, o ne a tlhagelela mo drameng ya SABC2 ya *Heartlines* ka seabe sa "Ayanda Sibeko" le jaaka "Mmatsietsi" mo motseletseleng o monnye wa dibuka tsa SABC1 *When We Were Black*. Mo ngwageng o o latelang, o ne a tlhagelela mo motseletseleng o monnye wa SABC2 wa *When We Were Black*. Ka 2011, o ne a tsenelela setlha sa boraro sa motseletsele wa drama ya palamente ya SABC2 ya *90 Plein Street* kwa a neng a tshameka karolo ya "Nana". Ka one ngwaga oo, o ne a tshameka mo filiming ya Bogosi jo bo Lebetsweng ka go tshameka karolo ya "Dineo Rachabane". Mme ka 2012, o ne a kopanela le drama ya metlae ya e.tv ya *Mzansi Love* mme a tshameka karolo ya "Arizona". Mo pakeng ya bobedi ya pontsho, o ne a tshameka karolo ya "Nomsa".

Go sa le jalo, o ne a tshameka karolo ya "mosetsana wa sekolo Charlotte" mo soapie ya e.tv ya *Rhythm City*  e e neng ya tuma thata. Ka 2013, o ne a tlhagelela mo difiliming tse pedi: e le "Grace" mo drameng ya SABC1 ya paka ya bobedi ya *Intersexions* mme morago ga moo e le "Palesa" . Ka 2014, o ne a tshameka mo filiming ya masaitsiweng ya SABC1 ya *Task Force* ka seabe sa "Zandi". Mme mo ngwageng o o latelang, o ne a kopanela le drama ya Mzansi Magic ya *Ya Lla* go tshameka karolo ya "Nala".] Ka 2016, o ne a dira jaaka mokaedi wa go tlhopha batshameki mo motseletseleng wa drama ya eKasi+ ya *Hustle*. Mme ka one ngwaga oo, o ne a nna mokaedi wa go tlhopha batshameki ba thelebišene ya SABC2 e e bidiwang *Keeping Score*. Kwa ntle ga moo, o ne a dira gape jaaka mokatisi wa dipuisano le puo ya pontsho eno. Morago ga moo o ne a tshameka karolo ya "Khethi" mo pakeng ya bobedi ya drama ya SABC1 ya *Dream World*. Ka 2018, o ne a tlhagelela mo bukeng ya SABC1 ya ditshwantsho tse di fetang tsa tlholego *Emoyeni* ka go tshameka karolo ya "Kitso" mmogo le go kwala sekwalwa sa pontsho. Moragonyana o ne a gapa seetsele sa Phitlhelelo e e Gaisang mo go Kwaleng Dikwalo mo setlhopheng sa Drama ya TV kwa Dikabong tsa Difilimi le Thelebišene tsa Aforika Borwa. Ka 2020, o ne a kaela telenovela ya *Gomora* mme a fenya Seetsele sa Phitlhelelo e e Gaisang mo go Kaeleng mo Telenovela kwa di-SAFTA tsa 2021.

## Bodiragatsi

## Metswedi
Lerato Moloi

**Lerato Moloi** ke mosupi wa diaparo wa Aforika Borwa, yo ka ngwaga wa 2009, a neng a nna sefatlhego sa ntlha sa batho ba bantsho sa letshwaokgwebo la ditlolo la Elizabeth Arden. Kwa tshimologong, Moloi o ne a kgatlhegela thuto ya tlhaloganyo, mme morago ga go etela setheo sa go dira ditshwantsho le mmaagwe le kgaitsadie yo mmotlana, o ne a kgatlhegela go dira ditshwantsho. Tiro ya gagwe ya go nna motlelara e simolotse semmuso a le dingwaga di le lesome le bosupa mme go tsaya dinepe ga gagwe ga ntlha ga seporofešenale e ne e le ga Elle Magazine. 

Kganetsano e ne ya tsoga ka ngwaga wa 2000 fa setheo sengwe sa go dira ditshwantsho kwa New York se ne se bolelela Moloi gore o tlhoka go fokotsa boima jwa mmele pele ga a dira ditshwantsho. Tiragalo eno e ne ya tsosa dingangisano tsa boditšhabatšhaba ka tiriso ya dikai tse di nang le boima jo bo kwa tlase mo Intasetering ya Feshene.

Moloi o boleletse BBC News gore, "Basetsana ba bannye mo Aforika ba tshwenyegile thata ka go nna basesane-fa re ntse re kopana le bobegakgang jwa bophirima ke ka fa re nwelelang". Ka ngwaga wa 2002, o ne a tsaya karolo mo kgaisanong ya M-Net Face of Africa mme a nna mofenyi wa makgaolakgang.

Moloi o ne a dira sekao sa mofuta wa tlhokomelo ya letlalo wa "Krimi ya Diura di le Robedi" ya ga Elizabeth Arden. Jaaka sefatlhego sa ntlha se sentsho sa ga Elizabeth Arden, Moloi o boletse gore o batla go nyeletsa tlhamane ya gore tshireletso ya UV ga e botlhokwa mo basading ba mmala.

Moloi e ne e le mogaisani wa MasterChef yo o Tumileng wa Aforikaborwa ka ngwaga wa 2015.

## Botshelo jwa motho ka namana
Moloi o ne a nyetswe ke Sibusiso Hlatshwayo, mokapelo wa gagwe wa nako e telele go tswa kwa sekolong se segolo, ngwaga pele ga tlhalo ya bone ka ngwaga wa 2011. O na le ngwana a le 1 le ene, Muhle, yo o tshotsweng ka ngwaga wa 2010, mme ngwana wa gagwe yo mogolo go tswa mo botsalanong jo bo fetileng, ke Keoratile.

Ka kgwedi ya Phukwi ngwaga wa 2020, go ne ga begwa fa Moloi a ne a tshwarelwa go nyatsa kgotlatshekelo morago ga gore a gane go tlosa tweet e mo go yone a neng a latofatsa gore o ne a tlhaselwa ka tlhakanelodikobo ke banna ba le bararo, yo mongwe wa bone a neng a mo umaka leina e le rametlae Mongezi "Tol Ass Mo" Ngcobondwane. Go begwa fa Ngcobondwane a tsere dikgato tsa semolao mme a laelwa ke kgotlatshekelo go tlosa tweet eo. Ka 19 Seetebosigo o ne a kwadile jaana mo Twitter: "Moment's ago, ke sa tswa go saena & ke amogetse makwalo a mmueledi a go batla, taelo ya tshireletso ya nakwana; jalo le jalo, go tswa mo monneng yo o mpeteletseng ka 2014. Ke sa ntse ke sa tshoge! Ga nkitla ke didimala!". ka ntlha ya ditatofatso tsa maaka tse di neng di beilwe kgatlhanong le ene.

## Tse di kwa ntle

* - Full Article About Lerato Moloi

## Metswedi
George Yankey

**George Sipa-Adjah Yankey** ke mmueledi le mopolotiki wa kwa Ghana. Ke moeteledipele wa pele wa Ghana Gas, o berekile gape e le tona wa botsogo wa kwa Ghana ka puso ya ga Atta Mills.

## Thuto
Yankey o tsene sekolo kwa Nsein Senior High a dira setlankana sa O Level. O ithutetse molao kwa Ghana School of Law. O alogile ka PhD ka 1987 go tswa kwa University of Warwick kwa United Kingdom.

## Tsa Pereko
Yankey o berekile mo lephateng la madi la Ghana, o ne a le tlhogo ya lephata la molao ka dingwaga tsa 1989 go tsena 1995. O ne a nna mookamedi wa molao, mohama o o ikemetseng le metheo ya madi kwa lephateng leo go tswa ka 1996.

## Polotiki
Yankey ke leloko la National Democratic Congress. Morago ga tlhopho ya 2008 ya botautona, tautona John Atta Mills o ne a mo thapa go nna tona wa botsogo mo pusong ya gagwe ka Tlhakole 2009.

Morago ga dipatlisiso tse di neng di dirilwe ke ofisi ya melato e e tseneletseng ya United Kingdom, Mabey and Johnson Limited, kompone e e neng e ntsha tshipi e e kwa Twyford,Berkshire e ne ya lebisiwa molato ka 2009. Se se ne sa baka gore kompone e supe fa e batlile go rotloetsa ba ba tsayang ditshwetso mo dikonterakeng tsa setshaba kwa Jamaica le Ghana ka dingwaga tsa 1993 go tsena 2001. Matona a Ghana a le matlhano, a akaretsa Yankey, o a neng a belaelwa a tsere dikete di le lesome le botlhano, a ne a tlhagelela mo kgang e ya kompone. Yankey o ne a latosa magatwe ao mo puong e e duleng morago ga katlholo ya Mabey and Johnson ya dikete di le thataro tsa sedikadike ke kgotlatshekelo ha Southwark Crown. Le ntswaa  ne a ganetsa, Yankey o ne a ithola marapo jaaka tona wa botsogo gore a phepafatse leina la gagwe. Go ithola marapo go ne ga amogelwa ke tautona Mills, o fa godimo, a neng a laletsa komiti ya ditshwanelo tsa setho go sekaseka tsheko eo.

### Kompone ya Ghana National Gas
Morago ga tshekatsheko, Dr. Yankey o ne a seka a bonwa molato ope. O ne a thapiwa ke tautona John Atta Mills e le moeteledipele wa Ghana National Gas Company. Mo maemong a gagwe, o ne a eteletse pele kompone le go aga dikago tsa phatlalatso ya gase. O ne a tlhatlhamiwa ke Benjamin Asante ka Tlhakole 2017.

## Metswedi
Anthony Bongdong

**Anthony Bongdong** ke mopolotiki wa kwa Ghana, o e leng leloko la palamente ya bobedi a emetse kgaolo ya botlhophi ya Lawra Nandon kwa bophirima jwa Ghana.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Bongdong o tsholetswe zkwa Lawra Nandon kwa bophirima jwa Ghana

## Polotiki
Bongdong o tlhophilwe lantlha kwa palamenteng a le mo phathing ga National Democratic Congress mo kgaolong ya botlhophi ya Upper West kwa Ghana ka ditlhopho tsa Morule 1996. O ne a iponela ditalama di le dikete di le masome mabedi le bobedi, makgolo a mane, masome a mane le motso mo go tse di dikete di le masome a mararo le boraro, lekgolo lesome le borobabongwe.O ne a fenngwa ke Benjamin Kumbuor mo ditlhophong tsa 2000. O berekile sebaka se le sengwe e le mopalamente.

## Metswedi
Mbali Ngiba

**Mbali Ngiba**, ke modiragatsi le seopedi sa Aforika Borwa.

## Tiro
Ka 2013, o ne a tlhagelela lekgetlho la ntlha mo thelebišeneng ka seabe sa "Linda" mo motseletseleng o monnye wa dibuka tsa Mzansi Magic tsa *Abangani*. Ka one ngwaga oo, o ne a tshameka mo filiming e e tlhamaletseng ya setshwantsho sa motshikhinyego ya *The Right* ka seabe sa "Zodwa". Gape o ne a dira karolo e nnye mo soapie ya SABC1 ya *Generations.* Ka 2016, o ne a tsenelela telenovela ya Mzansi Magic ya *Greed & Desire* mme a tshameka karolo ya "Welile". Morago ga moo, o ne a tshameka karolo e nnye ya "Emergency Nurse" mo drameng ya e.tv ya *Easy Money*. Ka 2018, o ne a tsenelela paka ya bobedi ya filimi ya Mzansi Magic ya *Isithembiso* go tshameka karolo ya "Buhle". Ka one ngwaga oo, o ne a dira karolo e nnye ya "Motegeniki wa Laboratori" mo filiming e nngwe ya Mzansi Magic ya *The River*. Ka 2020, o ne a tlhagelela mo etv. drama ya kalafi ya *Durban Gen* e e nang le seabe sa "Mma Mthembu".

## Bodiragatsi

2023 || "Umkhokha: The curse" ||Zodwa || TV Series||

## Metswedi
Molefe Pheto

**Molefe Pheto** (o tshotswe ka ngwaga wa 1935) ke seopedi sa maloba sa Aforika Borwa le morutabana wa mmino yo, jaaka molweladitshwanelo wa Mokgatlho wa Boitemogo jwa Batho Bantsho, a neng a nna legolegwa la sepolotiki ka ngwaga wa 1975. E ne e le tsala le mmueledi wa Tautona wa Aforika Borwa Nelson Mandela. 

## Botshelo jwa bogologolo
Pheto o tshotswe ka ngwaga wa 1935 kwa Motsesetoropong wa Alexandra, Aforika Borwa, kwa a goletseng teng.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Pheto e ne e le motsayakarolo yo o matlhagatlhaga mo Mokgatlhong wa Boitemogo jwa Bantsho go tloga ka ngwaga wa 1970. Ka ngwaga wa 1971, o ne a tlhoma setlhopha sa Boitemogo jwa batho Bantsho sa Mhloti, a dira le ba bangwe jaaka Wally Serote, a tlhagisa mmino, poko, le ditiragalo tsa bobogelo le go diragatsa dipuo ke balwela-dipolotiki le dikolo, dikereke. Pheto o ne a rulaganyetsa MDALI (Setheo sa Mmino, Terama, Botsweretshi le Dikwalo kwa Soweto) meletlo e meraro ya Botsweretshi jwa Bantsho, e a neng a le leloko la mothei le mmueledi wa yone, mme ka ngwaga wa 1975 o ne a tshwarwa ka fa tlase ga Molao wa Borukhutlhi wa Aforika Borwa wa ngwaga wa 1963 dikgwedi di le lesome.O ne a tshwaretswe kwa ntlokgolong ya mapodisi kwa Johannesburg, kwa John Vorster Square.

Ka ngwaga wa 1977, Pheto o ne a tswa mo Aforika Borwa mme, morago ga polao ya ga Steve Biko, a simolola botshelo jwa botshabelo kwa Borithane. Ka ngwaga wa 1983, Allison & Busby e e kwa London e ne ya gatisa buka ya gagwe ya dikgakologelo, And Night Fell: Dikgakologelo tsa Mogolegwa wa Sepolotiki mo Aforika Borwa, e e neng ya thibelwa mo Aforika Borwa.

Morago ga dingwaga di le masome a mabedi kwa Borithane, Pheto o ne a boela kwa Aforika Borwa mme a nna mo polaseng kwa Magaliesburg, a gatisa buka ya gagwe ya bobedi, e e bidiwang Poo e e tswang kwa Moruleng: Dipono tsa Legae le Botshabelo, ka 2014.Ke leloko la Mokgatlho wa Batho ba Azania (AZAPO).

## Mekwalo

* *And Night Fell: Memoirs of a Political Prisoner in South Africa*, London: Allison and Busby, 1983.
* *The Bull from Moruleng: Vistas of Home and Exile*, Ekaam Books, 2014

## Metswedi
Gcina Nkosi

**Gcina Nkosi** (o tshotswe ka 1969), ke modiragatsi wa Aforika Borwa. O itsege thata ka seabe sa gagwe sa 'Zinzile Ngema' mo motshamekong o o tumileng wa thelebišene wa *[[Scandal!]]*.

## Botshelo jwa gagwe
O tshotswe ka 1969 kwa Umlazi, KwaZulu-Natal, Aforika Borwa e le yo mmotlana mo lelapeng la bana ba le barataro. Rraagwe e ne e le lepolotiki yo o neng a fetsa nako e telele kwa kgolegelong. Ka jalo, o ne a sa kgone go gola le rraagwe. Mmaagwe e ne e le mophepafatsi le motlhokomedi wa lefelo kwa madirelong mangwe. O gotse le mmaagwe le nkokoagwe. Ka 1987, rraagwe o ne a tlhokafala dikgwedi di le mmalwa morago ga go gololwa mo kgolegelong. Mmaagwe o ne a tlhokafala ka 2007 morago ga go lwala ka nakwana.

Morago ga thuto ya sekolo, o ne a tsena Yunibesithi ya Thekenoloji ya Durban (DUT) go ya go dira tiro ya drama. Le fa go ntse jalo, morago ga ngwaga wa ntlha, o ne a tlogela yunibesithi ka ntlha ya mathata a madi.

## Tiro
Ka keletso ya go nna modiragatsi, o ne a ya kwa The Playhouse kwa Durban go ya go tlhatlhobelwa drama ya serala ya *Skwiza*. Drama eno e ne e bua ka basadi le tiriso e e sa siamang ya diritibatsi. Fa go ntse jalo, o ne a dira sentle thata mo go opeleng ga bogologolo le mo go bineng ga segompieno. Morago ga moo o ne a tshameka dikarolo tsa 'Lady McBeth' le 'Intombi' mo drameng ya serala ya *Mabatha*.

Ka 2009, o ne a nna leloko la setlhopha sa ntlha sa *Scandal!* mme a tshameka karolo nngwe e e eteletseng pele ya 'Zinzile Ngema'. Ka motseletsele ono o ne o ratwa thata, o ne a tswelela go tshameka karolo e mo e ka nnang dingwaga di le lesome. Go tloga ka 2021, seabe sa gagwe se ne sa nna se se ipoeletsang.

Ka 2023, o ne a nna le seabe se segolo sa “MaNzimande” mo filiming e e fetotsweng ya motseletsele o monnye o o ratiwang thata wa “Umkhokha”. O ne a tshameka karolo eno go fitlha pontsho e konela ka Tlhakole 2025.

## Metswedi
Ambrose Dery

**Ambrose Dery** (o o tshotsweng ka Phatwe a le masome mabedi le boraro ngwaga wa 1956) ke mmueledi,mopolotiki le mopalamente wa kwa kgaolong ya Nandom kwa Ghana. O fentse kgaolo ka ditlhopho tsa 2016 a le mo phathing ya New Patriotic Party. E ne e le tona wa legae wa Ghana go tswa ka 2017 go tsena Tlhakole 2024.

## Thuto le pereko
Dery o dirile dithuto tsa gagwe tse dikgolwane kwa Navrongo Secondary. O tsene University of Ghana ka 1997 a aloga moragi ka BL le LL.B. O ne a simolola tiro ya molao ka 1982. Fa a le mmueledi wa molao, o ne a tlhama ofisi ya molao kwa Bolgatanga la Laary Bimi o o tlhokafetseng. Morago o ne a nna motlhami, moeteledipele le mookamedi wa Dery & Co, feme ya molao kwa Accra.

## Tiro ya sepolotiki.
Pele ga a tsena mo palamenteng ka 2008,Devy o ne a thapiwa e le mothusa moatlhodi ka 2003. O berekile gape mo maemong a mabedi a botona, e le tona wa kgaolo ya Upper West go tswa ka 2004 go tseba 2996 le tona wa lefatshe mo lephateng la tshiamiso go tswa ka 2005 go tsena 2007. O ne a fenya setilo sa palamente sa Namdom, le sa Lawra-nandom ka 2008 mme se ne sa mo latlhegela ka 2012 fa se fenngwa ke Benjamin Kumbuor. Kwa palamenteng, o ne a le mothusa moteledipele wa diphathi tse di senang kemedi e ntsi. O berekile gape e le modulasetilo wa Water Aid Partner Round Table, lekgotla le le ikemetseng le le fiwang thuso ya madi ke Water Aid mo dingwageng di le lesome (go tswa 1993 go tsena 2003.) Mo lenaaneng le le neetsweng palamente ka Firikgone a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2021, Dery o ne a tlhophiwa ke tautona wa Ghana, Nana Akufo-Addo, go tshwarelela maemo a gagwe a tona wa legae, morago a rolwa marapo ka Tlhakole a le lesome le bone ngwaga wa 2024, pele ga nako ya gagwe e fela a le mo ofising eo.

## Botshelo jwa gagwe
Ambrose ke mo katoliki o nyetse, o na le ngwana a le mongwe.

## Dikomiti
E ne e le leloko la komiti ya molaomotheo, molao le dikgang tsa palamente, gape a le leloko la komiti e e tlhophang.

## Metswedi
Veronica bucket

thumb|Veronica bucket
**Veronica bucket** ke mothale wa go tlhapa diatla o o tlholegang kwa Ghana, o o akaretsang emere ya metsi, e na le pompo kwa tlase, e tometswe bogodimo jwa lebogo, le sejana kwa tlase go beeletsa metsi a a leswe. Veronica bucket e tlhamilwe ke Veronica Bekoe. Veronica bucket ke tsela e e motlhofo ya go rotloetsa go tlhapa diatla mo go lolameng go dirisiwa metsi a a elelang. Bekoe mo puisanong o ne a supa fa emere e ne e diretswe go mo thusa ene le babereki ka ene go tlhapa diatla mo metsing a a elelang morago ga sebaka mo labong. O ne a re, re tlwaetse go tlhapa diatla mo sejaneng, ba bangwe ba tlhapa mo metsing ao, golo mo go borai. Babereki ka nna ba ne ba leswafatsa diatla tsa bone go na le go di phepafatsa. Fa godimo ga bomolemo jwa go tlhapa diatla ka COVID,a Veronica bucket e mosola mo dikgaolong tse metsi a seng bonolo go bonwa.
thumb|Mosetsana wa sekolo o dirisa Veronica Bucket

## Tiriso
Emere e e dirisiwa gape mo mafatsheng a mangwe a Aforika. E tlwaelesegile mo mafelong a tshwana le dikolo, dipatela,dikereke le mafelo a a senang dipompo. E tlwaelesegile mo Ghana morago ga go jwalega ga segajaja sa coronavirus jaaka beng gae ba tlhapa diatla kgapetsakgapetsa go kganela go anama ga yone. Kwa kgaolong ya Ekiti kwa Nigeria, molaodi Kayode Fayemi o ne a laola mafelo otlhe go netefatsa gore go na le metsi mo dipompong kgotsa veronica buckets go rotloetsa go tlhapa diatla gangwe le gape e le tsela ya go thibela go anama ga COVID-19.

Pele ga go anama ga COVID-19, tlhamo e e ne e dirisiwa mo dikolong dingwe le dipatela mme jaanong we tlhokega thata ka ntlha ya seabe sa yone mo go thibeleng kanamo ya COVID-19.Gompieno e kgonwa go bonwa mo mabentleleng, dipatela, metheo ya dikgwebo, le diofisi tsa puso. E tlhamilwe ke mme wa kwa Ghana Veronica Bekoe, o e reeletsweng ka ene. O supa fa emere e reeletswe ka ene ka 1933 ke Joan Hetrick. Bekoe o berekile mo botsogong jwa setshaba le labo ya Ghana go tswa ka 1972 go tsena 2008.

## Go dirwa ga yone
Tlhamo e e simolotse e dirwa ke badiri ka ditala ba mo gae ka dikotlele tsa tshipi tse di dirisiwang go rekisa Hausa Koko, di napareditswe dipompo. Gompieni di dirwa ka mebala e e farologaneng.

Ka Tlhakole 2021, Veronica Bekoe o ne a itsise ka emere e e tokafaditsweng go fokotsa go e kgoma, le go thusa go emisa go anama ga COVID-19.

## Metswedi
Michael Kofi Bansah

**Michael Kofi Bansah** ke moitsenape wa tsa tshireletso wa kwa Ghana, le mookamedi wa pele wa dikgolegelo tsa kwa Ghana.

## Mookamedi wa dikgokegelo tsa Ghana
Ka Mopitlo 2010, tautona wa nako eo wa Ghana,John Atta Mills, ka kgakololo ya khansele ya dikgolegelo, o ne a mo tlhopha go nna motshwarelela bookamedi jwa dikgolegelo tsa Ghana. O ithotse marapo ka Mopitlo 2013 a tlhatlhamiwa ke Matilda Baffour Awuah.

## Metswedi
Emmanuel Yao Adzator

**Emmanuel Yao Adzator** ke moitseanape wa tshireletso wa kwa Ghana. O thapilwe ke tautona John Dramani Mahama go nna mookamedi wa dikgolegelo tsa kwa Ghana. O ne a tlhatlhamiwa ke Patrick Daeko Missah ka Mopitlo 2017.

## Thuto
Emmanuel Adzator o tsene sekolo kwa Kpando Secondary. O ne a amogelwa kwa University of Ghana a aloga ka degree ya psychology. O na le diploma ya phiri go tswa kwa Ghana Institute of Management and Public Administration.

## Tsa Pereko
Emmanuel Adzator o ne a thapiwa mo ditirelong tsa kgolegelo ka Moranang 1989. Fa a le mo tirong, o ne a katisiwa mo tsamaisong ya paakanyi, go boela mo setshabeng kwa Joyfields Training Institute kwa Las Vegas,Nevada le tlhokomelo e e tseneletseng ya dikgolegelo kwa Galilee Management Institute kwa Israel.

Adzator o eteletse pele dikgolegelo di le mmalwa kwa Ghana di akaretsa tsa legae tsa Obuasi le tse di fa gare tsa Nsawam. O ne a nna mookamedi wa dikgolegelo tsa Ashanti. E ne e le mookamedi wa babereki le o o kwalang magolegwa kwa diofisi kgolo tsa dikgolegelo.

## Mookamedi mogolo wa dikgolegelo tsa Ghana
Ka Firikgong 2015, o ne a tlhatlosiwa maemo go tswa kwa go mothusa mookamedi go nna mookamedi. Ka Mopitlo 2016, tautona wa nako eo wa Ghana, John Mahama, ka kgakololo ya khansele ya dikgolegelo, o ne a mo tlhoma motshwarelela bookamedi jwa dikgolegelo tsa Ghana. Pele ga a thapiwa, e ne e le mothusa mookamedimogolo wa dikgolegelo o o okametseng madi le tsamaiso. O ne a tlhatlhamiwa ke Patrick Missah ka 2017.

## Metswedi