Tsadiso ya makgoba kwa Amerika

**Go tsadisa makgoba** e ne e le tlwaelo kwa dikgaolong tsa makgoba tsa Amerika ya beng ba makgoba ba ba neng ba pateletsa makgoba ka thulaganyo go nna le bana go oketsa khumo ya bone. E ne e akaretsa dikamano tsa thobalano tse di patelediwang magareng ga banna le basadi ba ba dirilweng makgoba kgotsa basetsana, go ima ka pateletso ga basadi le basetsana ba ba dirilweng makgoba ka ntlha ya go pateletsa go tsalana le makgoba ka bone ka tsholofelo ya go ntsha makgoba a a nonofileng a isago. Maikaelelo e ne e le gore beng ba makgoba ba oketse palo ya batho ba ba neng ba ba dira makgoba kwantle ga go duelela ditshenyegelo tsa go reka, le go tlatsa tlhaelo ya badiri e e bakilweng ke go fedisiwa ga kgwebo ya makgoba kwa Atlantic.

## Bokao jwa ditso

### Bokhutlo jwa kgwebo ya makgoba ya Amerika go kgabaganya Atlantic
thumb|Batho ba ba dirilweng makgoba ba bina mo tshimong ya kwa Carolina Borwa. ''The Old Plantation'', c. 1790.
Melao e e neng ya feleletsa e fedisitse kgwebo ya makgoba kwa Atlantic e ne ya nna teng ka ntlha ya maiteko a ditlhopha tsa Bokeresete tsa Borithane tse di neng di fedisa kgwebo tse di jaaka Mokgatlho wa Ditsala, o o neng o itsege jaaka Ba-Quaker, le Baefangele ba ba neng ba eteletswe pele ke William Wilberforce, ba maiteko a bone ka Komiti ya go Fedisa Kgwebisano ya Makgoba e neng ya isa kwa go fetisiweng ga Molao wa Kgwebisano ya Makgoba wa 1807 o o dirilweng ke palamente ya Borithane ka 1807. [tsebe e tlhokega] Seo se ne sa dira gore go nne le dipitso tse dintsi tsa gore go fedisiwe bokgoba kwa Amerika, tse di neng di engwe nokeng ke maloko a U.S. Congress go tswa kwa Bokone le kwa Borwa, mmogo le Tautona Thomas Jefferson.

Ka nako e le nngwe fa go tlisiwa ga Maaforika a a dirilweng makgoba go ne go thibelwa kgotsa go fedisiwa, Amerika e ne e ntse e oketsa ka bonako tlhagiso ya letseta, sukiri le raese kwa Borwa jo bo Tseneletseng le kwa Bophirima. Go tlhamiwa ga gin ya letseta go ne ga dira gore go kgonege go lema letseta le le nang le dipoelo le le nang le dipoelo tse dikhutshwane, le le neng le ka tlhagisiwa ka bontsi go feta mefuta e mengwe; seno se ne sa dira gore letseta le nne kwa godimo mo ikonoming go ralala Borwa jo bo Tseneletseng. Batho ba ba dirilweng makgoba ba ne ba tshwarwa jaaka thoto ke beng le bagwebi ka go tshwana, mme ba ne ba tsewa jaaka tiro e e botlhokwa ya go tlhagisa dijalo tse di nang le poelo tsa madi tse di neng di fepa kgwebo ya khutlotharo.[tsebe e tlhokega]

Batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba tshwarwa jaaka dithoto tsa chattel, go tshwana le go tshwarwa ga diphologolo tsa polase ka fa molaong. Batho ba ba neng ba dira makgoba ba ne ba tlhoma melao e e laolang bokgoba le kgwebo ya makgoba, e e neng e diretswe go sireletsa madi a ba a beeleditseng. Badiri ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba sena ditshwanelo tse dingwe go feta kgomo kgotsa pitse, kgotsa jaaka go ne ga bewa ka tsela e e sa siamang ke Kgotlatshekelokgolo ya U.S. mo kgetsing ya *Dred Scott v. Sandford*, "ba ne ba sena ditshwanelo tse monna yo mosweu a neng a tshwanetse go di tlotla". Mo masimong a magolo, malapa a a neng a dirilwe makgoba a ne a kgaoganngwa gore a direlwe mefuta e e farologaneng ya tiro. Banna ba ne ba na le tshekamelo ya go abelwa digongwana tse dikgolo tsa kwa tshimong. Badiri ba ne ba abelwa tiro e ba neng ba e tshwanela thata mo mmeleng, go ya ka katlholo ya molebeledi.

### Go tsadisa e le tsibogelo ya go khutlisiwa ga go tsaya makgoba kwantle
Go thibelwa ga go tlisa makgoba kwa Amerika morago ga 1808 go ne ga dira gore go se ka ga nna le makgoba a mantsi kwa Amerika. Se se tlile ka nako e go tlhamiwa ga gin ya letseta go neng ga kgontsha katoloso ya temo kwa dithabeng tsa letseta la setlhogo se sekhutshwane, se se neng sa lebisa kwa go phepafatseng mafatshe a a lemang letseta go ralala mafelo a magolo a Borwa jo bo Tseneletseng, segolobogolo Black Belt. Go batlega ga badiri mo lefelong le go ne ga oketsega thata mme ga dira gore go nne le katoloso ya mmaraka wa makgoba wa ka fa gare. Ka nako e le nngwe, Upper South e ne e na le palo e e feteletseng ya batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ka ntlha ya go fetogela kwa temothuong ya dijalo tse di tlhakaneng, e e neng e sa dirise tiro e ntsi jaaka motsoko. Go oketsa mo tlamelong ya batho ba ba dirilweng makgoba, batshwari ba makgoba ba ne ba leba go tsala ga basadi ba ba dirilweng makgoba jaaka karolo ya dipoelo tsa bona, mme ka dinako tse di rileng ba pateletsa basadi go nna le bana ba le bantsi. Mo pakeng e ya nako, mareo a "batsadi", "makgoba a a tsalang", "basadi ba ba tsalang bana", "paka ya tsadiso", le "go gola thata go ka tsala" a ne a tlwaelega.

Bajadi kwa dikgaolong tsa kwa godimo ga Borwa ba ne ba simolola go rekisa batho ba ba dirilweng makgoba kwa Boteng jwa Borwa, ka kakaretso ka bagwebi ba makgoba jaaka Franklin le Armfield. Louisville, Kentucky, mo Nokeng ya Ohio e ne e le mmaraka o mogolo wa makgoba le boemelodikepe jwa go romela makgoba ka dikepe go ya kwa tlase ga noka ka Mississippi go ya kwa Borwa. New Orleans e ne e na le mmaraka o mogolo go gaisa wa makgoba mo nageng mme ya nna toropo ya bone e kgolo go gaisa mo Amerika ka 1840 le go huma go gaisa, bontsi ka ntlha ya kgwebo ya yone ya makgoba le dikgwebo tse di amanang le yone.

## Metswedi