Mokgatlho wa Bantsho kwa Brazil

**Movimento Negro** (kgotsa **Mokgatlho wa Bantsho**) ke leina le le akaretsang le le neilweng mekgatlho e e farologaneng ya loago ya Afro-Brazilian e e neng ya diragala kwa Brazil ya lekgolo la bomasome mabedi la dingwaga, segolobogolo mekgatlho e e neng ya tlhagelela kwa Rio de Janeiro le São Paulo morago ga Ntwa ya Lefatshe ya bobedi.

## Ditso
Mekgatlho ya loago e e akaretsang ditlhopha tsa Bantsho e fitlhelwa mo ditsong tsotlhe tsa Brazil. Le fa go ntse jalo, go fitlha fa bokgoba bo fedisiwa ka 1888, mekgatlho e ya loago e ne e le ya sephiri ka metlha e bile e le ya bogale ka tlhago ka gonne maikaelelo a yone a magolo e ne e le go golola makgoba a bantsho. E re ka makgoba a ne a tshwarwa jaaka dithoto tsa batho, go tshaba le go tsuologa go ne go tshosetsa thulaganyo ya loago mmogo le go baka kotsi ya itsholelo. Ditsogologo tse di ne tsa nna selo sa kgatelelo e e setlhogo e seng fela ke setlhopha se se busang, mme gape le ke puso le baemedi ba yone.

## Kganetso ya bantsho pele ga phediso ya bokgoba

### Quilombos, Quilombolas, le Quilombagem
Mofuta o mogolo wa go tlhagisa kganetso kgatlhanong le bokgoba ke mekgatlho ya marabele a batho bantsho mo e ka nnang makgolo a mane a dingwaga (1549–1888) e ne e le quilombagem. Go ya ka Clóvis Moura [pt]: "Quilombagem e tlhaloganngwa jaaka mekgatlho ya sennelaruri ya marabele e e rulagantsweng le go kaelwa ke makgoba mo kgaolong yotlhe ya bosetshaba. E tsewa e le mokgatlho o o tsosang wa phetogo ya loago, e ne e le maatla a a sa kgaotseng le a a botlhokwa a a senyang maikutlo a tsamaiso ya bokgoba a a nyenyefatsang boemo jwa bokgoba mo maemong a le mmalwa— a itsholelo, loago le sesole. Tiro e e ne e tlhotlheleditswe ke bothata jwa itsholelo ya bokgoba e kgabagare e neng ya emisediwa ka tiro e e gololesegileng" (22, 1989).

Le fa go ya ka Moura quilombagem e ne e na le lefelo la yone la thulaganyo la quilombo kwa makgoba a a tshabileng a neng a batla botshabelo gone mo godimo ga batho ba mefuta yotlhe ba ba neng ba kgaphetswe kwa thoko le go kgaphelwa thoko ke setshaba ka nako ya bokolone, quilombagem e ne e na le "mefuta e mengwe ya ditshupetso tsa motho ka bongwe kgotsa tsa setlhopha" jaaka botsuolodi (e e tlhomologileng thata e le kwa Salvador ka 1835) le bandoleirismo, leano la guerrilla le mo go lone ditlhopha tsa makgoba a a tshabileng di neng di ithulaganya go tlhasela ditlhopha tsa batho le batsamai mo ditseleng (Moura, 1989).

Mo thutong ya ga Moura quilombagem jaaka mokgatlho wa kgololosego "e tla pele thata ga mokgatlho wa go fedisa bokgoba wa kgololesego" o o neng wa simolola fela go nna phatlalatsa thata morago ga 1880 fa bokgoba bo ne bo setse bo tsene mo mathateng. Le fa go ntse jalo, ka ntlha ya go tlhoka batshereganyi fa gare ga makgoba a marabele le setlhopha se se busang, mathata a a neng a dikologile quilombagem a ne a ka rarabololwa fela ka tirisodikgoka e seng ka puisano. Le fa go ne go na le dipharologano jaaka Rephaboliki ya Palmares e e neng ya tsaya mo e ka nnang dingwaga tse lekgolo, bontsi jwa mekgatlho ya quilombola e ne e sena bokgoni jwa go gana ka nako e telele kgatlhanong le mokgwa wa kgatelelo wa puso.

### Go tswa Inconfidências go ya Isabelismo
Fa Inconfidência Mineira e ne e le mokgatlho wa go kgaogana o o neng o sena motheo o o tlwaelesegileng le o o neng o batla o se na batho bantsho gotlhelele, o ne o le kgatlhanong le boemo jo bo neng bo itsege jaaka Inconfidência Baiana, kgotsa Botsuolodi jwa 1798 jwa Ba-Alfaiates (Baroki). Maikaelelo a baianos ba ba tsuologang e ne e le, go ya ka Moura, "a a tseneletseng thata, mme kakanyo ya go golola makgoba e ne e le nngwe ya maikaelelo a magolo a maikaelelo a bone. Gareng ga baeteledipele le maloko a yone go ne go akarediwa "batho ba bantsho ba ba golotsweng, makgoba a bantsho, makgoba a pardo, pardos ba ba golotsweng, artesans, baroki; bao ba neng ba tswa mo ditlhopheng tse di gateletsweng thata kgotsa tse di tlhaolwang thata tsa setshaba sa bokolone sa Bahia".

Morago ga go fedisiwa ga bokgoba, karolo e e rileng ya ditlhopha tsa batho bantsho e ne ya tsenelela mo go sireletseng Isabelism, mofuta wa kobamelo go Kgosigadi Isabel yo o neng a newa leina la "morekolodi" jaaka e kete go fedisiwa ga bokgoba e nnile "tiro ya bopelonomi jwa sebele" go tswa go regent (Moura 1989). Mongwe wa badumedi ba ba tlhoafetseng thata ba mokgatlho o e ne e le José do Patrocínio yo o neng a batla go kokoanya batho ba e kileng ya bo e le makgoba gore ba sireletse puso ya segosi e e neng e tshoseditswe ke go oketsega ga ditlhopha tse di neng di ikaeletse go tlhoma rephaboliki kwa Brazil. Mokgatlho ono o ne wa felela ka go tlhongwa ga Black Guard (*Guarda Negra*), mofuta wa sesole sa go tshosa se se neng se bopilwe ka "capoeiras le batho ba ba kgaphetsweng kwa thoko" ba tiro ya bone e kgolo e neng e le go phatlalatsa dikokoano tsa rephaboliki ka go dirisa maatla. Le fa go ntse jalo, fa Mmusomogolo o ne o wa le go itsisiwe ga Rephaboliki, José do Patrocínio o ne a nna le seabe mo letlhakoreng le le neng la fenya, mme Black Guard e ne ya phatlaladiwa.

### Go tswa mo tsogologong go ya kwa kganetsong e e ritibetseng
Ka bokhutlo jwa Mmusomogolo ditlhopha tse di farologaneng tsa batho bantsho di ne tsa kopanela le mekgatlho e e farologaneng e e tlwaelesegileng, segolobogolo e e nang le seemo sa bomesia, jaaka ya ga Canudos le ya ga Lourenço yo o segofaditsweng. Ba bile ba na le seabe se se botlhokwa mo Revolta da Chibata (Tsogologo ya Lash or Whip) ka 1910 jo bo neng bo eteletswe pele ke mokgweetsi wa sekepe João Cândido. Ka tsogologo e, Cândido o ne a atlega go dira gore Sesole sa Lewatle sa Brazil se emise go otlhaya bakgweetsi ba dikepe ba bontsi jwa bone e ne e  le bantsho ka go itewa. Le fa go ne go na le phenyo e le tsholofetso ya go itshwarelwa boeteledipele jwa mokgatlho ono bo ne jwa batla bo nyelediwa gotlhelele ngwaga moragonyana. Tota le João Cândido yo o neng a falotse a phepafadiwa ke puso, o ne a tshela malatsi a bofelo a botshelo jwa gagwe a lebetswe e bile a le mo kutlobotlhokong.

Tsogologo ya Chibata e ne e le botsuolodi jwa bofelo jo bo rulagantsweng jwa batho bantsho ba ba tshwerend dibetsa jo bo neng jwa diragala kwa Brazil. Go tloga ka nako eo ditlhopha tsa batho bantsho di ne tsa batla mefuta e mengwe ya kganetso, "bogolo jang mo ditlhopheng tsa boitapoloso, tsa setso kgotsa tsa metshameko" (Moura 1989). Mofuta o wa kganetso wa kagiso o ne o setse o le teng ka nako ya bokgoba le fa e ne e se one fela sedirisiwa se se neng se le teng sa kganetso.

Ka gonne ditiro tse ga di a diragala mo lefelong le le senang sepe mo setshabeng, Moura o lemosa ntlha ya gore ditlhopha tse ga di a boloka bophepa jwa tsone jwa ntlha ka gonne di ne di "boga tlhotlheletso ya setso (ke gore, go sweufadiwa) ya mokgwa o o laolang wa dikgopolo. Ke ntwa ya dikgopolo-setso e e lwelwang mo maemong otlhe a rona e, le pele ga matlho a rona" (Moura 1989). Moura o fa dikai tse di buang ka dikolo tsa samba tsa Rio de Janeiro tse go tswa mo diponatshegelong tse di tlwaelesegileng tse di neng tsa itiragalela fela mo masomeng a ntlha a dingwaga a lekgolo la bomasome mabedi la dingwaga di neng tsa fetoga kgwebo e e neng e dira madi a mantsi thata mo bakaeding ba yone e e neng e ikaegile ka tshireletso ya semmuso go tswa mo pusong.

## Mokgatlho wa Bantsho mo lekgolong la bolesome le bobedi la dingwaga

### Tshimologo: 1915-1945
Ka São Paulo le Rio de Janeiro e le mafelo a magolo a go kokoanya batho, mekgatlho ya loago ya Afro-Brazil e ne ya simolola go tlhama ditsela tse disha go simolola ka dingwaga tsa bo 1910 ka maiteko a go lwela boagi jo bo sa tswang go bonwa le go iphetola go nna mokgatlho wa bosetshaba. Ponatshegelo ya ntlha e kgolo ke go tlhagelela ga bobegadikgang jwa bantsho jwa paulista (São Paulo), jo lekwalodikgang la jone la ntlha, e leng Menelick, le simololang go anamisiwa ka 1915. E latelwa ke A Rua (The Street) ka 1916, O Alfinete (The Pin) ka 1918, A Libertine (Liberty) ka 1919, A Sentinela (The Guardian) ka 1920, O Getulino le O Clarim d’Alvorada (Clear Daybreak) ka 1924. Lekhubu leo la dikgatiso le ne la tswelela go fitlha ka 1963 fa O Correio d’Ébano e ne e tswalwa. Makwalodikgang a otlhe a ne a tlhomololwa ke go sa bege ka ditiragalo tse dikgolo tsa bosetshaba (tse ba neng ba di tila ka kelotlhoko). Go ya ka Moura, e ne e le "bobegadikgang jo bo kgethegileng thata mo tshedimosetsong ya jone mme bo lebisitswe kwa setshabeng se se rileng" (1989).

Ka ntlha ya pitsa e e nyerologang eno ya setso sa dikgopolo se se rotloediwang ke bobegadikgang jwa bantsho jwa paulistana, nngwe ya mekgatlho e e kgatlhang thata ya bosetshaba ya Afro-Brazil e tlhamiwa ka dingwaga tsa bo 1930, Frente Negra Brasileira (FNB - Mokgatlho wa Bantsho wa Brazil). E tlhomilwe ka Lwetse a le lesome le borataro, 1931 ka ntlha ya mokgatlho o o nonofileng o o kopantsweng ka sebopego sa "Grand Counsel" ya maloko a le masome mabedi mme e okametswe ke kgosi kgotsa mookamedi (se se ne sa dira gore e latofadiwe ka gore ke mokgatlho wa fascist). Ka go ikaega ka diketekete tsa maloko le ba ba utlwelang botlhoko, FNB e ne e na le seabe se se tlhageletseng mo ntweng kgatlhanong le tlhaolele ya letso, sekai, ka e ne e na le maikarabelo a go akaretsa batho bantsho mo Sesoleng sa Setshaba sa São Paulo. Morago ga go fitlhelela katlego, FNB e ne ya swetsa go itlhoma jaaka lekoko la sepolotiki, mme ka go dira jalo ya ba letla go nna le seabe mo Lekgotleng la Ditlhopho ka 1936.

Le fa go ntse jalo, botshelo jwa FNB jaaka lekoko la sepolotiki bo ne bo le bokhutshwane. Ka 1937 ka taelo ya Estado Novo ya ga Getúlio Vargas, makoko otlhe a dipolotiki, go akaretsa le FNB, a ne a bolelwa gore ga a kafa molaong mme a phatlaladiwa. Go tloga ka nako eo go fitlha ka temokerasi e ntha ka 1945, mekgatlho ya loago ya bantsho e ne ya tshwanelwa ke go boela morago kwa mefuteng ya yone ya setso ya go gana setso. Mokgwa o le mongwe fela o o ka kgonegang mo pakeng e (mme o arogantswe jaaka kganetso ya setso) o golagane le ditiro tsa ga Abdias do Nascimento yo ka 1944 kwa Rio de Janeiro a neng a tlhoma Teatro Experimental do Negro (TEN - Bobogelo jwa Diteko jwa Bantsho). Nascimento o ne a na le maikarabelo a tlhagiso ya bobogelo e e tlhagisang e e neng e batla go godisa "kitso ya batho bantsho ba Brazil" le go lwantsha kgethololo ya letso (Moura 1989).

### Go tlhaloswa gape: 1945–1975
Go simolola ka dingwaga tsa bo 1950, mekgatlho ya batho bantsho e ne ya simolola modikologo o o bonya wa go tlhaloswa sesha o o tshwailweng ke go tlhongwa ga Associação Cultural do Negro (ACN - Mokgatlho wa Setso sa Bantsho) kwa São Paulo ka 1954. Le fa o simologile e le mokgatlho wa go gatelela dikakanyo, ACN ga e aka ya ikgatlholosa go thusa maloko a yone ka go tlhoma maphata a setso, metshameko, baithuti le a basadi, tota le Komiti ya Boitapoloso. Morago ga nako ya go atologa, e ne ya tsena mo kgatong ya go wela tlase mme ya itemogela nako ya go sa dire sepe. E ne ya tlhagelela gape ka Motsheganong a le lesome le boraro, 1977 ka maikaelelo a a neng a lebisitswe thata mo thusong le mo go thuseng batho ka se ba se tlhokang mo go neng go akaretsa go tlhama sekolo le dithuto tsa mahala tsa go bala le go kwala. Le fa go ntse jalo, go ya ka Moura, ACN e ne e latlhegetswe ke "maitsholo a yone a ntlha" mme ya tshwanelwa ke go tswala ditiro tsa yone ka bonako morago ga foo.

Ka 1975 e Instituto de Pesquisa e Cultura Negra (IPCN - Setheo sa Setso sa Bantsho le Patlisiso) e tlhamilwe kwa Rio de Janeiro. Ke mokgatlho o o nang le botlhokwa bo bogolo mo mokgatlhong wa batho ba bantsho, mme go tswelediswa ga one ke ka lebaka la moneelo wa makgolokgolo a balekane. E nngwe ya ditheo tse mmalwa tse di nang le dilo tsa yone, IPCN e ile ya kopana le mathata a madi kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1980 mme ya tshwanelwa ke go tswala dipati tsa yone moragonyana ga foo.

### 1975-1988
Mokgatlho wa  Movimento Negro Unificado Contra a Discriminação Racial (MNU) o ne wa tlhongwa ka 1978. O ne wa tlhagelela e le karolo ya boipelaetso jwa phatlalatsa ka Phukwi a le malatsi a supa, 1978 kgatlhanong le go bogisiwa ga ga Robson Silveira da Luz kwa ntlokgolong ya mapodise a Guaianases kwa São Paulo; go tlhaolwa ga batabogi ba le bane ba Afro-Brazil kwa Tietê Regatta Club, le go bolawa ga ga Nilton Lourenço, yo e neng e le modiri, ke mapodise. Letsatsi leo, e leng Phukwi a supa, moragonyana le ne le tla itsiwe e le Letsatsi la Bosetshaba la go Lwantsha Bosemorafe. MNU e ne ya tlhama Centros de Luta (Mafelo a Ntwa) mo ditoropong le mo ditorotswaneng go ralala Brazil go rotloetsa go lwela loago mo maemong a selegae. MNU e ne ya etelela pele go tlhamiwa ga setheo sa ntlha sa setshaba se se neng se ineetse go tshegetsa mekgatlho ya loago ya Afro-Brazil ka 1984, se se neng se itsege jaaka Lekgotla la Botsayakarolo le Tlhabololo ya Baagi ba Bantsho. André Franco Montoro, mmusi wa São Paulo, o ne a buelela mokgatlho o, o kgabagare o neng wa dira gore bosemorafe e nne tlolomolao mo Molaomotheong wa Brazil wa 1988. Tlhaloso ya bosemorafe e le tlolomolao e ne ya tlhongwa ke Molao wa Caó wa 1989, o o neng wa kwalwa ke Carlos Alberto Caó.

Ka 1989, go ne ga gololwa filimi ya tokomane, *Ori*, e e neng e anelwa ke Beatriz Nascimento mme e kaelwa ke Raquel Gerber e e neng e sekaseka kamano fa gare ga Aforika le Brazil le go latedisa tsela ya Mokgatlho wa Bantsho mo nageng.

#### Mokgatlho wa basadi ba bantsho wa lekgolo la bomasome mabedi la dingwaga
Go tlhaolwa ga basadi ba bantsho kwa Brazil go ne go tswa mo setshabeng sa borre se se neng se dumela gore basadi ba kwa tlase ga banna, gore karolo ya bone e ne e le mo ntlong mme e le mo ditirong tsa mo gae fela. Basadi ba bantsho ba ne ba lwantshana le go batla go bonwa e le baagi ba ba tshwanetseng go bona boipuso, mo tirong, mo thutong le mo dipolotiking mmogo le go leleka dikgopolo tse di neng di ba busetsa morago ka nako e telele jaana.

#### Mekgatlho e Mesha ya Ditoropo
Mekgatlho e Mesha ya Ditoropo e ne ya tlhagelela kwa Brazil mo e ka nnang mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga e lebisitswe mo bathong ba Bantsho ba ba neng ba lwantshana le tsamaiso ya puso ya bobusaesi ya Brazil. Ba ne ba tshwere maikaelelo a kgatelopele ba batla go buelela batho ba ba kgaphetsweng kwa thoko ka jalo ba kgona go bua kgatlhanong le kgang e e ba amang le baagi ka thuso ya Kereke ya Katoliki ya Brazil, ka gore go dira jalo go tla dira gore baagi ba nne le seabe se sentsi ka tsholofelo. Maloko a sepolotiki a a gololesegileng le barutabana le bone ba ne ba kopana mmogo ba dira go ruta le go rotloetsa dikakanyo tse di setseng di akantswe tsa batho bao ba bantsho ba ditoropo go anamisa dikeletso tsa bone botoka.

Ka ntlha ya palo e kgolo ya basadi ba bantsho ba ba kgethololwang ka tshekamelo le ba ba nnang mo di-favela kgotsa di-shantytown, basadi ba bantsho ba dira palo e kgolo ya batho ba ba mo mekgatlhong eno ya ditoropo. Basadi bano ba tswelela go nna karolo ya Christian Based Communities (CEB) e e tlhomang mogopolo mo tlhokomelong ya boitekanelo ka kakaretso ya batho ba ba amogelang lotseno lo lo kwa tlase, mmogo le go ngoka le go dira gore baagi ba bone ba saene dikwalo tsa ditirelo tsa maemo a botshelo le ditshwanelo tse di lekanang ka kakaretso le go tsaya karolo mo thutong le mo perekong.

Ka dingwaga tsa bo 1970 basadi ba Brazil ba ne ba iphitlhela ba tsena mo tirong ka dipalo tse di kwa godimo go feta tse di bonweng mo dingwageng tse di fetileng. Ditiro tse di ne di dikologilwe ke ditiro tsa mo gae jaaka go apaya go phepafatsa le go tlhokomela bana, ka seno gantsi ba ne ba sa duelwe madi a mantsi, se se neng se dira gore ba tseye dishifiti tse dintsi. Ba sa kgone go tlamela ka dilo tse di botlhokwa tsa tlhokomelo ya bana mo lelapeng la malwapa a bone. Basadi ba ba nnang kwa Jardim das Camelias Sao Paulo ba ne ba nna leloko la mekgatlho e e neng e lwela lefelo la go tlhokomela bana mmogo le lefelo la botsogo la mo tikologong. Basadi ba ne ba etelela pele le go tsenela dikopano tse di neng di tla buisana ka bokgoni le maano a ditsamaiso tseno tsa maemo a botshelo mo setshabeng.

Jaaka fa basadi ba tsena mo thutong e kgolwane, morago ga moo ba fokodiwa mo ditlhopheng tsa ditiro tsa seporofeshenale “Baporofeshenale ba basadi ba bantsho ba ne ba amogela diperesente di le 48 kwa tlase ga balekane ba bone ba basweu, ba basadi" (Alvarez 17). Go batla go gatela pele go tswa mo setshabeng se se laolwang ke banna basadi ba maemo a a magareng “ditshwanelo tse dikarolo tsa bone tse disha tsa seporofeshenale di neng di ba naya tshwanelo“ (Alvarez 17). Basadi ba ba rutegileng kwa yunibesithing ka bo1970-80 ba ne ba simolola mekgatlho ya basadi e e neng e lwela ditshwanelo tsa go ipusa mo mmeleng wa bone, go lekalekana mo tlhokomelong ya kalafi le thuto, le go lwantsha tirisodikgoka ya banna kgatlhanong le basadi.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Afro-Brazilian
* Négritude
* Afro-Brazilian literature
* African culture in Rio Grande do Sul

## Metswedi