open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Literature of Botswana

Bontsi jwa dibuka tsa Botswana di kwadilwe ka Sekgoa, le fa gone dibuka di le dintsi di gatisiwa ka Setswana mme tse dinnye di gatisiwa ka dipuo tse dingwe tsa lefelo leo. Mathata a itsholelo a dira gore go se ka ga dirwa dibuka tse dintsi kwa Botswana, ka gonne gantsi dibuka ga di bonwe ke banni ba lefatshe mme gantsi bakwadi ga ba bone madi a mantsi, segolobogolo ka dibuka tse di sa kwalwang ka Sekgoa.

Ditlhamane di ile tsa nna teng ka go kwalwa ka molomo go tloga bogologolo, mme maboko a pako a ne a nna tsela e e tlwaelegileng ya go tlhalosa botshelo jwa motho le dilo tse a di fitlheletseng. Go goroga ga barongwa ba kwa Yuropa mo lekgolong la bo19 la dingwaga go ne ga tlisa diphetogo mo dikgatisong tse di leng teng gompieno kwa Botswana. Robert Moffat o ne a simolola mokwalo o o tlwaelegileng wa Setswana ka 1826 fa a ne a ranolela mekwalo e le mmalwa ya Bokeresete le bukantswe mo puong eno. Babatlisisi le bakoloniale ba ne ba kwala dibuka di le dintsi tsa maeto ka kgaolo eno go ralala lekgolo leno la dingwaga. Metswedi ya tshedimosetso e ne ya simolola go nna teng go ela kwa bokhutlong jwa lekgolo la bo19 la dingwaga fa makwalodikgang a Bokeresete a ne a anamisiwa. Go tlhomiwa ga sekolo sa Pius XII ka 1945 go ne ga letla puso ya bokoloniale ya Boritane go itsise setšhaba ka dibuka tsa Seesimane, go simolola kganetsano e e tsereng lobaka lo loleele ka seabe sa dibuka tsa Sekgoa kgatlhanong le tsa dipuo tsa kwa Botswana.
Haitian independence debt

**Sekoloto sa boipuso sa Haiti** se akaretsa tumelano ya 1825 magareng ga Haiti le Fora e e neng e akaretsa Fora e batla tuelo ya dikete tsa francs tse lesome le botlhano ka dituelo tse tlhano tsa ngwaga le ngwaga tsa dikete tse masome a mararo tse di tshwanetseng go duelwa ke Haiti mo ditleleiming tsa thoto (go akaretsa makgoba) tse di neng di latlhegile ka Phetogo ya Haiti go duelela kamogelo ya sepolotiki. Haiti e ne ya patelesega go tsaya kadimo ya madi a ntlha a le dimilione di le masome a mararo, mme ka 1838 Fora e ne ya dumela go fokotsa sekoloto se se setseng go nna dimilione di le 60 tse di neng di tshwanetse go duelwa mo dingwageng di le 30, mme tuelo ya bofelo e ne ya duelwa ka 1883.Le fa go ntse jalo, The New York Times e fopholetsa gore ka ntlha ya dikadimo tse dingwe tse di tserweng go duela kadimo eno, tuelo ya bofelo go ba ba molato e ne e le ka 1947. Ba ne ba fopholetsa gore palogotlhe ya diranta di le dimilione di le 112 e ne ya duelwa ka ditshenyegelo, tse fa di ka fetolwa go ya ka seelo sa tlhotlhwa ya madi e neng e tla nna diranta di le dimilione di le 560 ka 2022, mme fa go akanngwa gore fa e ne e ka beeletswa mo ikonoming ya Haiti, e ka nna ya tlhotlhwa go diranta di le dibilione di le 115.
Repatriation and reburial of human remains

## Go '''busediwa ga masalela a batho kwa gae le go a fitlha''' gape ke kgang e e tshwenyang thata mo go tsa [[:en:Archaeology|thutamarope]] le tsamaiso ya dimusiamo malebana le go bolokiwa ga masalela a batho. Go na le dikakanyo tse di farologaneng malebana le gore a masalela a tshwanetse go busediwa kwa nagagaeng ya one kgotsa nnyaa, fa gare ga batho ba ba buang ka masalela a bone le baithutatshelo. Go na le dikai di le dintsi mo lefatsheng lotlhe tsa masalela a batho a a kileng a busediwa kwa nagagaeng ya one kgotsa a a sa ntseng a tlhoka go busediwa kwa nagagaeng ya one.
Dikakanyo fetola motswedi 

Go busediwa gae le go fitlhwa gape ga masalela a batho go tsewa e le selo se se nang le kganetsano mo maitsholong a thutamarope.Gantsi, ditlogolwana le batho ba ba tswang kwa lefelong le masalela a fitlhetsweng kwa go lone ba eletsa gore a busediwe.Ka fa letlhakoreng le lengwe, baithutamarope, baitsesaense ba ba ithutang masalela ano ka maikaelelo a go dira dipatlisiso, ba ka nna le dikakanyo tse di farologaneng. Baithutadiphologolo bangwe ba akanya gore go botlhokwa go boloka masalela gore go tokafadiwe go tlhaloganya le go tlhaloganya hisetori.  Ba bangwe ba akanya gore go busediwa gae go botlhokwa gore go tlotlwe ditlogolwana.
Margaret Jean Redcliffe-Maud

**Margaret Jean Redcliffe-Maud, Baroness Redcliffe-Maud** (née **Hamilton**; o tshotswe ka ngwaga wa 1904 – o tlhokafetse ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi ale marataro ka ngwaga wa 1993), ene ele motshameki wa piano wa Borithane. 

## Tsa Botshelo
Jean Hamilton o ne a tsene sekolo se segololwane sa Somerville College, Oxford.O ne a nyetswe ke John Maud, yo ne a tla nna Morena Redcliffe-Maud, ka kgwedi ya Seetebosigo e tlhola malatsi ale masome a mabedi ka ngwaga wa 1932 mo Oxford.Ka kgwedi ya Phukwi ngwana one oo,ba ne ba tsaya loeto ka sekepe go ya Afrika Borwa ebile one a boloka bukana ya gagwe ya Sephiri e a neng a kwala ka loeto lwa gagwe mo Aforika e e rileng kwa morago ya gatisiwa jaaka buka ya phatlalala le sechaba.

Hamilton ene ele motshameki wa piano wa tlhwatlhwa. Mo bogompienong go na le seetsele sa "John le Jean Redcliffe Maud prize" mo dikgaisanong tsa diletso tsa piano kwa sekolong sa Diletso tsa mmino wa Segosi kwa Lontone.

Hamilton o ne a tlhoma Mokgatlho wa Mmino wa Kholetšhe ya Yunibesithi mmogo le molekane wa gagwe wa nako eo, John Maud.Konsata ya ntlha e e neng e rulagantswe ke mokgatlho ono e ne ya tshwarelwa mo ntlwaneng ya borutelo kwa 90 High Street, nngwe ya matlo a kholetšhe, ka kgwedi ya  Seetebosigo e simolola ka ngwaga wa 1930. Hamilton o ne a tsamaya le seopedi sa tenor ebong Steuart Wilson.

Kaelo ya monana mo ga tsa mmino, opus 34, ke kgoboko ya mmino ya ngwaga wa 1946 e e kwadilweng ke Benjamin Britten e ka mafoko a motlhami "e kwadilweng ka lorato e kwalelwa bana ba ga John le Jean Maud: Humphrey, Pamela, Caroline le Virginia, go ba aga le go ba ntsha bodutu".

E ne e le mosadi wa mong kwa Kholetšheng ya Yunibesithi, kwa Oxford, go tloga ka ngwaga wa 1963 go fitlha ka ngwaga wa 1976.O ne a diragatsa dipina tsa piano mme a tlhagelela mo Univ Revue gone koo. O ne a tlogela tiro go ya go nna mo Woodstock Road kwa North Oxford le monna wa gagwe mme a tlhokafala ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi ale marataro ka ngwaga wa 1993.

Jean Redcliffe-Maud o boloketswe kwa mabitleng a Holywell, kwa Oxford, le monna wa gagwe.

## Dibuka

* Redcliffe-Maud, Jean (1989). From the Cape to Cairo 1932.

## Metswedi
Atlantic slave trade

Kgwebo ya bokgoba ya Atlantic kgotsa kgwebo ya bokgoba ya transatlantic e ne e akaretsa go romelwa ga batho ba Afrika ba ba dirilweng makgoba ke bagwebi ba makgoba kwa dinageng tsa Amerika. Dikepe tsa makgoba tsa kwa Yuropa di ne di dirisa tsela  ya kgwebo ya matlhakore a mararo le Middle Passage ya yone.

Bayuropa ba ne ba simolola kgwebo ya bokgoba mo dintshing tsa lewatle mo lekgolong la bo lesome le botlhano la dingwaga, mme kgwebo ya bokgoba e e neng e ya kwa dinageng tsa Amerika e ne ya simolola mo lekgolong la bo lekgolo le borataro la dingwaga, mme ya tswelela go fitlha ka lekgolo la bo lesome le boferabongwe la dingwaga.Bontsi jwa batho ba ba neng ba tsamaisiwa mo kgwebong ya makgoba ya transatlantic ba ne ba tswa fa bogare jwa Aforika le botlhabatsatsi jwa Aforika.mme ba ne ba rekisitswe ke bagwebi ba makgoba ba West Africa go bagwebi ba makgoba a Yuropa,  fa ba bangwe ba ne ba tshwarwa ka tlhamalalo ke bagwebi ba makgoba mo ditlhaselong tsa kwa lotshitshing.Bagwebi ba makgoba ba Yuropa ba ne ba kgobokanya le go tsenya makgoba mo kgolegelong mo dikagong tse di thata tse di neng di le mo lotshitshing lwa Afrika mme ba bo ba ba isa kwa Amerika.
Historically black colleges and universities

**Diyunibesithi tsa batho bantsho tsa histori (HBCUs)** ke ditheo tsa thuto e e kwa godimo kwa United States tse di tlhomilweng pele ga Molao wa Ditshwanelo tsa Botho wa 1964 ka maikaelelo a go direla Maaforika-Amerika. Bontsi jwa tsone di kwa borwa jwa United States mme di ne tsa tlhomiwa ka nako ya Reconstruction (1865 - 1877) morago ga Ntwa ya Selegae ya Amerika. Maikaelelo a bona a kwa tshimologong e ne e le go tlamela thuto go Maaforika a Amerika mo nakong e dikholetšhe le diyunibesiti di le dintsi mo United States di neng di sa letle baithuti ba bantsho go ikwadisa.

Mo ngwagakgolong morago ga go fedisiwa ga bokgoba jwa Amerika ka 1865, dikholetshe le diyunibesiti tsotlhe tsa kwa Borwa jwa United States di ne tsa iletsa Maaforika-Amerika go tsenela dithuto jaaka go ne go batliwa ke melao ya Jim Crow kwa Borwa, fa ditheo tsa kwa dikarolong tse dingwe tsa naga di ne di dirisa dikabelo go lekanyetsa go amogelwa ga batho-bantsho. HBCUs di ne tsa tlhomiwa go tlamela ka ditšhono tse dintsi go Maaforika-Amerika mme di na le maikarabelo a magolo a go tlhoma le go atolosa setlhopha sa maemo a magareng sa Maaforika-Amerika. Ka bo1950 le bo1960, go kgaoganya batho ka lotso mo thutong go ne go sa letlelelwa semolao mo Borwa (le gongwe le gongwe kwa United States), mme go ne ga amogelwa melawana e mengwe ya go sa kgetholole.

Go na le dikolo di le lekgolo le bongwe tsa HBCU kwa United States (go tswa mo ditheong di le lekgolo le masome a mabedi le bongwe tse di neng di le teng ka bo1930),tse di emelang diperesente di le tharo (3%) tsa dikolotsa setshaba,go akaretsa ditheo tsa puso le tsa makalana a a ikemetseng ka nosi. Masome a mabedi le bosupa e na le mananeo a bongaka, masome a matlhano le bobedi e na le mananeo a borutegi, masome a le boferabobedi le boraro e na le mananeo a dikirii ya bachelor, mme masome a mararo le boferabobedi e na le dikirii ya associate.HBCUs ga jaana e ntsha mo e ka nnang 20% ya baithuti ba dikholetšhe ba Maaforika a Amerika le 25% ya baithuti ba STEM ba Maaforika a Amerika.Mo gare ga baithuti ba HBCUs ke moeteledipele wa ditshwanelo tsa botho Martin Luther King Jr., Moatlhodi wa Kgotlatshekelo ya Makgaolakgang ya United States Thurgood Marshall, motsamaisi wa difilimi wa Amerika Spike Lee, motlatsa moporesidente wa pele wa United States Kamala Harris le moitsedipalo wa kwa Amerika yo o tlhokafetseng Katherine Johnson.
Philip Matante

**Philip Parcel Goanwe Matante** (25 Sedimonthole 1912 – 25 Phalane 1979) e ne e le rrabatho wa Motswana e bile e le mosimolodi wa mokgatlho wa sepolotiki wa Botswana People's Party . E ne e le moeteledipele wa kganetso mo Palamenteng ya Botswana go tloga fa e tlhongwa ka 1965 go fitlha a tlhokafala ka 1979.

## Botshelo jwa gagwe
Philip Parcel Goanwe Matante o tshotswe ka ngwaga wa 1921 . O tlhalositse fa rraagwe e ne e le Goanwe Matante wa Serowe. O ne a direla ba African Auxiliary Pioneer Corps mo Ntweng ya Lefatshe ya bobedi, e mo go yone a neng a le mongwe wa batho ba se kae fela mo sesoleng sa Borithane  go tshwara maemo a sejente ntleng ga botlotlegi jo bo kwa godimo. Matante o ne a fudugela kwa Francistown ka ngwaga wa 1957, kwa a neng e le mookamedi wa lebentlele gape e le Tona. O ne a nna mongwe wa basimolodi ba babedi ba Mokgatlho wa Setso wa Tatitown ka 1959.

Mmogo le KT Motsete le Motsamai Mpho, Matante o ne a simolola mokgatlho wa sepolotiki wa Bechuanaland People's Party, le morago le neng la bidiwa Botswana People's Party (BPP) . Ka mokgatlho o, o ne a nna kgatlhanong le Bosireletsi jwa Borithane mo kgaolong, a bo tlhalosa e le jwa kgetlhololo ka letso le mmala mme e bile a amanya ditsamaiso tsa jone le mathata a batho. Matante o ne a supa fa go tshwarwa ga baganetsi ba sepolotiki e le bosupi jwa gore Botswana o ne a fetogile go nna wa puso ya sepodisi, le fa kganetso e ne e tshosetsa gore e tlaa tsena mo tirisodikgokeng ya sepolotiki . O ne gape a nganga ka gore United Kingdom ga e kgone go sireletsa lefatshe la Botswana mo matshosetsing a mafatshe a sele. Ka ntlha ya mabaka a, ka 1962 o ne a batla boipuso gone foo fela, e seng go feta tshimologo ya 1963. Fa se se sa diragale, o ne a swetsa ka gore "Borisireletsi ga bo kitla bo kgona go bona boipuso ka tsela epe fela fa e se ya phetogo ya dikgoka", mme go bolelwa fa a ile a aga sesole se sennye sa digogela-tlhoko go diragatsa seo.

## Metswedi
Humphrey Maud

**Sir Humphrey John Hamilton Maud** KCMG (o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e le lesome le bosupa ka ngwaga wa 1934–o tlhokafetse ka kgwedi ya Ngwanatsele e le lesome ka ngwaga wa 2013) e ne ele modipolomate wa lefatshe la Borithane.

## Botshelo
Humphrey Maud ene ele ngwana wa modirelapuso gape ele modipolomate ebong Rre John Redcliffe-Maud, Baron Redcliffe-Maud le Mohumagadi wa gagwe, motshameki wa piano Mme Jean Hamilton O tsene sekolo se segololwane sa Eton Kholetshe, kwa a neng a le morategi wa ga Benjamin Britten-Britten o kwaletse Humphrey le bo morwarraagwe *[[The Young Person's Guide to the Orchestra]]*  - le fa rraagwe a ne a tsena kgathanong le go nna ka sebaka ga ga Humphrey kwa ga Britten ka malatsi a boitapoloso.

Maud o ne a ithutela dibuka tsa bogologolo le ditso kwa Kholetsheng ya King, kwa Cambridge. Morago ga ngwaga one a ruta dibuka tsa bogologolo kwa Yunibesithing ya Minnesota, o ne a tsenelela Tirelo ya Mafatshe a Sele ka ngwaga wa 1959.

Maud e ne e le Moemedi wa Borithane kwa Luxembourg go simolola ka ngwaga wa 1982 go ya go ko ngwageng wa 1985, le Moemedi wa Borithane kwa Argentina go simolola ka ngwaga wa 1990 go ya kwa ngwageng wa 1993.Ka ngwaga wa 1993 o ne a nna Mothusa Mokwaledi-Mogolo wa Mafatshe a Selekane yo o nang le maikarabelo a merero ya itsholelo le tsa selegae, a nna mo maemong ao go fitlha a tlogela tiro ka ngwaga wa 1999.

## Metswedi
Botshelo le Ditiro tsa ga Nelson Mandela

thumb|Rre Nelson Rolihlahla Mandela

## Botshelo le Ditiro tsa ga Nelson Mandela
Phukwi ka e le kgwedi eo go rorisiwang Rre Mandela ka diketso le seabe sa gagwe go naga yotlhe, Nelson Mandela e ne e le moeteledipele wa Aforika Borwa, molwela kgololosego, le letshwao la lefatshe go akaretsa Aforika ka bophara, go nne le kagiso le tshiamo. O belegwe ka ngwaga wa 1918 kwa Kapa Botlhaba, o nnile le seabe mo kgaratlhong kgatlhanong le kgatelelo ya bantsho ke basweu, tsamaiso ya go kgaoganya le go tlhaola batho ka lotso mo Aforika Borwa. Jaaka leloko la African National Congress (ANC), Mandela o ne a etelela pele ditshupetso tsa kagiso mme morago a tshegetsa go ganetsa ka dibetsa fa mekgwa ya kagiso e ne e retelelwa.

## Seabe sa Rre Mandela mo Aforika Borwa
Ka 1962, Mandela o ne a tshwarwa mme a atlholelwa botshelo jotlhe kwa kgolegelong ka ntlha ya go lwantsha tlhaolele. O ne a fetsa dingwaga di le 27 kwa kgolegong, koo a neng a nna le letshwao la lefatshe lotlhe la go nna kgatlhanong le puso. Fa a sena go gololwa ka 1990, Mandela o ne a etelela pele dipuisano go fedisa tlhaolele le go bopa Aforika Borwa ya temokerasi. Ka 1994, o ne a nna moporesidente wa ntlha wa motho montsho mo ditlhophong tsa ntlha tse di neng di gololesegile e bile di siame. Mandela o ne a tsepamisitse mogopolo mo go letlaneng, go aga setšhaba le ditshwanelo tsa botho. O ne a tlhopha go itshwarela go na le go ipusolosetsa, a thusa go kopanya setšhaba se se neng se kgaogane thata.

## Diphetogo tse di bonweng ke Bantsho
Tota le morago ga go rola tiro, Mandela o ne a tswelela go dira ka kagiso, thuto le go dira gore batho ba itse ka ga lebolla mading. O ne a amogela dikgele di le dintsi, go akaretsa le Sekgele sa Nobel sa Kagiso. Botshelo jwa ga Nelson Mandela ke sekao se se maatla sa bopelokgale, go intsha setlhabelo le boeteledipele. Boswa jwa gagwe bo sa ntse bo tlhotlheletsa batho mo lefatsheng lotlhe go lwela gore go nne le tshiamiso le go lekalekana.
Phetogo go Aforika Borwa ka ntlha ya Nelson Mandela

thumb|Nelson Mandela

## [[Nelson Mandela]] o fetotse [[Aforika Borwa]] jang?
Go tlotlomatsa le go bona diphetogo tse di dirilweng ke Nelson Mandela e seng fela mo nageng ya Aforika Borwa e fela go bantsho botlhe ba Aforika, kgwedi ya Phukwi ke segopotso gore Mandela o dirile eng ka nako tsa gagwe gore bantsho le basweu ba lekalekane ka maemo. Nelson Mandela o nnile le seabe se segolo mo go fetoleng Aforika Borwa go tswa go naga e e kgaoganeng, ya tlhaolele go nna naga ya temokerasi e e theilweng mo tekatekanong le kgololosegong.

## Ditiro tsa ga [[Nelson Mandela]]
Ka nako ya tlhaolele, batho ba bantsho ba Aforika Borwa ba ne ba sa newe ditshwanelo tsa motheo mme ba ne ba tshwarwa jaaka baagi ba maemo a bobedi. Mandela o ne a tsenela African National Congress (ANC) mme a nna moeteledipele wa ntwa kgatlhanong le tshiamololo eno. Morago ga go tsenngwa mo kgolegelong dingwaga di le 27 ka ntlha ya ditiro tsa gagwe tse di kgatlhanong le tlhaolele, Mandela o ne a gololwa ka 1990. Go na le gore a batle go ipusolosetsa, o ne a rotloetsa kagiso, go itshwarelana le go nna seoposengwe. O ne a etelela pele ditherisano le puso go fedisa tlhaolele mme a thusa go bopa Aforika Borwa e ntšha ya temokerasi. Ka 1994, Mandela o ne a nna moporesidente wa ntlha wa motho montsho wa Aforika Borwa mo ditlhophong tsa ntlha tse di gololosegileng tsa naga eo. 

## Naga ya [[Aforika Borwa]] ka tlase ga puso ya Mandela
E re ka e ne e le poresidente, o ne a leka go kopanya batho botlhe ba Aforika Borwa, go sa kgathalesege gore ke ba lotso lofe. O ne a tshegetsa Khomišene ya Nnete le Poelano go thusa naga go fola mo dilong tse di botlhoko tse di fetileng. Mandela gape o ne a tsepamisitse mogopolo mo thutong, go fokotsa lehuma le ditshwanelo tsa botho. Boeteledipele jwa gagwe bo thusitse Aforika Borwa go tswa mo letlhoong le dikgaogano go ya mo tsholofelong le temokerasing. Nelson Mandela o ne a fetola Aforika Borwa ka go bontsha gore kagiso, go itshwarelana le go buisana go ka fenya le e leng dikgwetlho tse di boima thata. Boswa jwa gagwe bo sa ntse bo kaela setšhaba gore se nne le isagwe e e botoka. Gompieno batho botlhe mo Aforika Borwa ba tshela ka kagiso e bile ba busa ke moporesidente wa montsho gape, tsotlhe di apare tshiamo ka ntlha ya ntwa eo Rre Mandela a e lweleng.
Tharabololo ya makgolo a matlhano, masome a marataro le borobabobedi ya khansele ya tshireletso ya lekgotla la United Nations

**Tharabololo ya  makgolo a matlhano, masome a marataro le borobabobedi ya khansele ya tshireletso ya lekgotla la United Nations**, e e amogetsweng ka mowa o le mongwe ka Seetebosigo a le masome mabedi le bongwe ngwaga wa 1985, morago ga go utlwa kemedi go tswa kwa Botswana, khansele e ne ya kgala tlhaselo ya Gaborone ke lefatshe la Aforika Borwa; e supa kgakgamalo le tshakgalo ka tatlhegelo ya matshelo le tshenyego ya dilwana, ya bo ya leba tlhaselo e, e le tlontlololo ya boipuso jwa lefatshe le seriti sa lone mo kgaolong eo. 

Khansele e ne ya tswelela ka go kgala ditiro tsa botsuolodi, go gwetlha le go tsenya lesukasuka di akaretsa go tsaya batho ka dikgoka, dipolao le go baya mo kgatelelong kgatlhanong le Botswana ga lefatshe la Aforika Borwa, ba laela go emisa ditiragalo tse ka ponyo ya leitlho.E ne ya kgala gape tiragalo ya Aforika Borwa ya go tshwenya mafatshe a a mo borwa jwa Aforika.

Tharabololo e ne ya lopa phimolo dikeledi ya lefatshe la Botswana le mafatshe a mangwe a a amegileng mo ditlhaselong tseo, ba tlhomamisa tshwanelo ya bone ya go fa ba ba tshabanv tlhaolele lefelo la botshabelo.

Kwa phelelong khansele e ne ya kopa mokwaledi mogolo go romela barongwa kwa Botswana go sekaseka tshenyo le go tswa ka megopolo ya go nonotsha kgonagalo ya go fa batshabi ba Aforika Borwa fa ba ka nnang teng. E ne ya kopa makgotla a mafatshefatshe go thusa lefatshe le.

Tharabololo ya makgolo a matlhano, masome a marataro le borobabobedi e kwadilwe ke mafatshe a Burkina Faso, Egypt, India, Madagascar, Peru le Trinidad and Tobago.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Ntwa ya molelwane wa Aforika Borwa
* Tharabololo ya khansele ya tshireletso ya lekgotla la United Nations ya makgolo a matlhano, masome a supa le bobedi

## Metswedi
Letsatsi la ga Mandela le Lebaka la Lona

thumb|Nelson Mandela

## Letsatsi la ga Mandela le Bokao Jwa Lone
Letsatsi la ga Mandela, le le ketekiwang ka 18 Phukwi, le tlotla botshelo le boswa jwa ga Nelson Mandela, moporesidente wa ntlha wa motho montsho wa Aforika Borwa le letshwao la lefatshe la kagiso, tshiamiso le ditshwanelo tsa botho. Letsatsi le le begilweng semmuso ke Ditšhaba tse di Kopaneng ka 2009, le rotloetsa batho go dirisa metsotso e le 67 ya nako ya bone go direla ba bangwe ba emela dingwaga tse 67 tse Mandela a di dirisitseng go lwela tekatekano le kgololosego.

## Maikaelelo a Letsatsi la ga Mandela
Maikaelelo a Letsatsi la ga Mandela ke go rotloetsa batho le ditšhaba go tsaya dikgato tse dinnye mme di na le bokao tse di tokafatsang matshelo a ba bangwe. E ka tswa e le go fepa ba ba tshwerweng ke tlala, go etela bagodi, go jala ditlhare, kgotsa go thusa mokgatlho mongwe wa selegae, selo sa botlhokwa ke go dira pharologano e e siameng fela jaaka Mandela a dirile mo botshelong jwa gagwe jotlhe. Mandela o ne a dumela gore mongwe le mongwe o na le bokgoni le boikarabelo jwa go fetola lefatshe. Nngwe ya dipolelo tsa gagwe tse di itsegeng thata ke e e reng, "Se se botlhokwa mo botshelong ga se fela gore re kile ra tshela. Ke pharologanyo e re e dirileng mo matshelong a batho ba bangwe. Letsatsi la ga Mandela le diragatsa tumelo eo ka go rotloetsa go direla ba bangwe, go nna pelonomi le go nna kutlwelobotlhoko.

## Botlhokwa jwa Letsatsi la Mandela go sechaba
Go ralala lefatshe, Letsatsi la ga Mandela le tshwaiwa ka diporojeke tsa boithaopo, matsholo a dikolo, go phepafatsa mo tikologong le go dira ditiro tsa go thusa ba bangwe. E re gakolola gore ga go tlhokege gore re nne bagaka kgotsa baeteledipele go dira diphetogo Ditiro tse di bonolo tsa tlhokomelo le bopelotshweu di ka nna le tlhotlheletso e kgolo. Fa re keteka Letsatsi la ga Mandela, re gakololwa gore ntwa ya ga Mandela ya go lwela tshiamiso ga e ise e fele. Fa re tshela go ya ka melao ya gagwe ya go nna seoposengwe, go nna le seriti le go tlotlana, re thusa go boloka boswa jwa gagwe bo tshela, e seng fela letsatsi le le lengwe, mme letsatsi le letsatsi.
Tharabololo ya khansele ya tshireletso ya lekgotla la United Nations ya makgolo a matlhano, masome a supa le bobedi

**Tharabololo ya khansele ya tshireletso ya lekgotla la United Nations ya makgolo a matlhano, masome a supa le bobedi,** e amogetswe ka bongwefela jwa pelo ka Lwetse a le masome mararo ngwaga wa 1985, morago ga go boela morago tharabololo ya makgolo a matlhano, masome a marataro le borobabobedi (1985) le go ela tlhoko pego ya barongwa ba ba rometsweng Botswana ke mokwaledi mogolo, khansele e ne ya ema nokeng pego e mabapi le tlhaselo ya lefatshe la Aforika Borwa mo go la Botswana. 

Tharabololo e ne e gwetlha phimolo dikeledi ya lefatshe la Botswana, ya bo ya kopela lefatshe thuso mo mafatsheng a e neng e le maloko le makgotla a mangwe, mo dikarolong tse di neng di supilwe mo peong. E ne ya kopa gape mokwaledi mogolo go ela tlhoko seemo seo.

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Ntwa ya molelwane wa Aforika Borwa

## Metswedi
Motheo wa Ubuntu

thumb| Sefikantswe sa tlou se se nang le kaedi ya Ubuntu kwa Florianópolis, kwa Brazil
**Ubuntu** ( ;   e e kayang    mo ditemeng dingwe tsa Bantu, jaaka Sezulu ) e tlhalosa setlhopha sa tshwaragano ya boleng jwa Bantu tse di supang tshwaragano ya lotso lwa Aferika tse di gatelelang kgolagano ya batho le mafatshe a a ba dikologileng a loago le a sebopego . "Ubuntu" ka dinako tse dingwe e ranolwa jaaka "Ke nna ka gonne re le" (gape "Ke nna ka gonne o le"),  kgotsa "botho mo go ba bangwe" ( Mozulu ** ). Ka Sexhosa, lefoko la bokao le a dirisiwa, mme gantsi le kaya ka tlhaloganyo ya motheo go kaya "tumelo mo kgolaganong ya lefatshe lotlhe ya go abelana e e golaganyang batho botlhe". 

## Metswedi
Ntwa ya Amba Alagi (1895)

**Ntwa ya Amba Alagi** e ne e le ya ntlha mo motseletseleng wa dintwa gareng ga Ramasole wa Italy Baratieri le Kgosikgolo ya Ethiopia Menelik ka ntwa ya ntlha ya Italy le Ethiopia. Amba Alagi e ne e le mangwe a maemo a a kwa pele a ga Baratieri; a ne a le ka fa tlase ga taolo ya ga Meja Toselli ka masole a Eritrea a le dikete di le pedi. Ka kgwedi ya Morule e le malatsi a supa ngwaga wa 1895, Ras Makonnen, Fitawrari Gebeyehu le Ras Mengesha Yohannes ba ne ba laola tlhaselo ya mophato o o kwa pele wa ga Menelik o o neng o nyeleditse masole a Italy wa bo wa bolaya Meja Toselli.

Masole a Ethiopia a ne a tlhasela masole a Eritrea a a sa tlwaelesegang a le makgolo a mararo, le masome a matlhano kwa molemeng wa mophato, ba ba neng ba phutlhama mo tlhaselong ya Ethiopia, se sa baka gore Toselli a romele dikompone tse pedi tsa sesole sa Italy ba ba neng ba kganela sesole sa Ethiopia. Fela jaaka Toselli a ne a santse a ipelela se se neng se lebega e le phenyo ya gagwe, tlhaselo ya Ethiopia e ne ya tla mo mophatong wa gagwe o o kwa mojeng, se sa baka gore Toselli a laele masole a gagwe go ikgogela morago. Ramasole o kgosikgolo a neng a mo rata thata Ras Makonnen, o ne a gapile tsela e e yang kwa Eritrea, a tlhasela go sa solofelwa, se sa baka go bolaya masole a Italy. Masole a Ethiopia a ne a gobaditse a Italy thata, ba ne ba latlhegetswe ke ma ofisara  a le lesome le borobabongwe (ba akaretsa Meja Toselli), masole a le masome mabedi a maemo a mangwe, le masole a a nnang kwa pele mo tlhaselong a le sekete le makgolo a matlhano, fa ma ofisara a le mararo le ba ba lwang kwa pele ba le makgolo a mararo ba ne ba gobaditswe.

Le fa go ntse jalo, phenyo ya Ethiopia kwa Amba Alagi e ne e na le bomolemo mo go Baratieri. Palamente ya ga tona kgolo Crispi e e neng e gakgametse e ne ya dumalana go ntsha madi a a kanang ka didikadike di le masome mabedi a di lire kgotsa diponto di le dikete di le masome a robabobedi go netefatsa gore dipetso di ka emisiwa. Madi a a ne a letla petso e kgolo ya Italy kwa ntweng ya Adwa, mo go neng ga emisa maano a Italy a go gapa Ethiopia.

## Metswedi
Moporesidente wa ntlha wa motho montsho wa Aforika Borwa

thumb|Nelson Mandela kwa Gauteng, ka 13 Motsheganong 2008
**Nelson Rolihlahla Mandela** ke moporesidente wa ntlha wa motho montsho wa Aforika Borwa. O nnile moporesidente ka 10 Motsheganong 1994, morago ga ditlhopho tsa ntlha tsa temokerasi ya Aforika Borwa. Lekoko la ga Mandela, la African National Congress (ANC), le neng la fenya ditlhopho tsa ntlha mo nageng ya Aforika Borwa mo batho ba merafe yotlhe ba neng ba kgona go tlhopha. Aforika Borwa e ne e busiwa ke tsamaiso e e bidiwang tlhaolele e e neng e sa tshware batho bantsho sentle ka dingwaga di le dintsi. O ne a dira puso e e neng e na le baeteledipele ba ba tswang mo ditlhopheng tse di farologaneng go thusa mongwe le mongwe go dira mmogo.

## Selo sa ntlha se a neng a se dira
Mandela o ne a batla gore batho botlhe ba Aforika Borwa, go sa kgathalesege gore ke ba letso lefe, ba nne ditsala mme ba tshele ka kagiso. O ne a tshegetsa setlhopha sa bosetšhaba sa motshameko wa setlhopha o o tshamekiwang ka bolo e e bopegileng jaaka lee, e e kgonang go ragiwa, ya ralwa mme ya fetisediwa go tswa mo seatleng sengwe go ya go se sengwe, le fa bontsi jwa batho ba bantsho ba ne ba sa rate motshameko oo. Seno se ne sa thusa gore naga e ikutlwe e le seoposengwe. Mandela o ne a tlhoma setlhopha se se neng se bidiwa khomišene ya boammaaruri le poelano. E ne ya dira gore batho ba bue boammaaruri ka dilo tse di sa siamang tse di neng tsa dirwa ka nako ya tlhaolele go thusa naga go fola le go itshwarelana.

## Go Thusa Batho le Naga
Mandela o ne a batla go  aga botshelo jo bo botoka mo Aforika Borwa. Puso ya gagwe e simolotse leano le le bidiwang Reconstruction and Development Programme (RDP), e leng thulaganyo e e tlamelwang ka madi ke puso e e ikaeletseng go tlamela malapa a a nang le letseno le le kwa tlase ka matlo a a tlhwatlhwa e e kwa tlase. Thulaganyo eno e ne ya thusa gore go nne le ditiro, go agiwe matlo le gore go nne le metsi a a phepa le motlakase mo mafelong a a humanegileng. O ne batla gape le go tokafatsa boitekanelo le thuto. Go ne ga dirwa maiteko a magolo go aga dikokelo le dikolo gore mongwe le mongwe a kgone go bona tlhokomelo e e botoka ya boitekanelo le thuto. 

## Metswedi
Ikageng, Bokone Bophirima

**[[Ikageng]]** ke **toropo** e e fitlhelwang mo Mmasepaleng wa Kgaolo ya Ngaka Kenneth Kaunda mo **porofenseng** ya Bokone Bophirima jwa Aforikaborwa .

Ke Motsesetoropo o o bapileng le toropo ya Potchefstroom .Leina le ke la Setswana mme le raya gore 're ikage'.  
## Metswedi
Thutafatshe ya Aforikaborwa

**Thutafatshe ya Aforikaborwa** e farologane thata go akaretsa le dikeretone, mabanta a matlapa a matala, dikhuti tse dikgolo tsa thulano mmogo le mabanta a orogenic. Thutafatshe ya naga ke motheo wa lekala le legolo la meepo le le ntshang gauta, ditaemane, tshipi le magala mo dipeeletso tsa maemo a a kwa godimo tsa lefatshe. Popego ya lefatshe ya Aforikaborwa e na le setlhaba se se kwa godimo se se dikologilweng kwa bophirima, borwa le borwabotlhaba, ke motlhaba o mogolo, le dithaba tse di makgwakgwa tsa  lebanta le le menaganeng la Cape .Ka kwa ga se go na le mothalo wa lebala le le tshesane la lebopo. 

## Dikeretone le diorojene
Borogo

thumb|Boriti jwa dinao jwa kgong jwa nakwana jo bo yang kwa Luang
Boriti ke sebopego se agilweng go kgabaganya bothata jwa tlholego (jo bo ka nnang metsi, lerata, tsela, kgotsa tsela ya terene) ntle le go thiba tsela e e fa tlase. Se agilwe ka maikaelelo a go fa tsela ya go feta mo lefelong leo, le gantsi e leng lefelo le go leng bokete kgotsa go sa kgonege go le kgabaganya. Go na le mefuta e mentsi ya boriti, nngwe le nngwe e diretswe tiro e e kgethegileng le maemo a a kgethegileng. Mekgwa ya boriti e farologana go ya ka dintlha tse di jaaka tiro ya boriti, mofuta wa lefatshe le boriti bo agilweng le bo lemanngwang mo go lone, dikgong kgotsa didirisiwa tse di dirisiwang go bo aga, le madi a a teng a go bo aga.
Letsatsi la Molaeborari wa Aforika Borwa

**Letsatsi la Balaeborari ba Aforikaborwa** ke moletlo wa ngwaga le ngwaga o o tshwarwang ka la bo 10 Phukwi go tshwaya go tlhongwa ga Mokgatlho wa Library and Information Association of South Africa ( LIASA ) le go keteka seabe se se botlhokwa se Balaeborari le baitseanape ba tshedimosetso ba nang le sone mo go ageng setšhaba, go ithuta go buisa le go kwala le go fitlhelela tshedimosetso ka tekatekano mo Aforikaborwa .

## Hisetori
LIASA e ne ya thankgololwa semmuso ka la bo 10 Phukwi 1997 jaaka setheo sa boitsanape se se kopanyang makala otlhe a baitsanape tirelo ba laeborari le tshedimosetso mo Aforika Borwa.  Ka 2014, ka ngwaga wa yone wa segopotso wa bo 17, LIASA e ne ya itsise gore Phukwi a le 10 ke Letsatsi la Balaeborari ba Aforikaborwa, mme ya beela kwa thoko letlha leo ngwaga le ngwaga go tlotla boitsanape le ditshwaelo tsa Balaeborari.  

Morago ga go newa tetlelelosemmuso ga LIASA ke Bothati jwa Dithutego tsa Aforikaborwa (SAQA) ka Tlhakole 2015, Letsatsi la ntlha la Balaeborari ba Aforikaborwa le le neng la amogelwa ke puso le ne la tshwaiwa ka la bo 10 Phukwi 2015, ka kgakololo ya bobegakgang e e neng e gatelela gore badiralaeborari ba nne le tshedimosetso ya motheo, ya go ineela mo Molaotheong. 

## Boikaelelo le Maikaelelo
Letsatsi la Balaeborari ba Aforika Borwa le batla go:

* Go lemosa setšhaba ka ga bolaeborari jaaka tiro e e matlhagatlhaga e e botlhokwa mo go tlhabololeng setšhaba se se nang le kitso ka phitlhelelo e e lekalekanang ya tshedimosetso. 
* Go keteka boleng jo bo okeditsweng ke balaeborari jaaka baitseanape ba tshedimosetso, batsamaisi ba kitso, batsamaisi ba dipatlisiso le barutabana ba baagi. 
* Go rotloetsa dilaeborari jaaka mafelo a baagi a a akaretsang a a tsweletsang kitsopuisokwalo, go ithuta le tshwaragano ya loago. 

## Go Tlhokomela le Dithitokgang
Ngwaga le ngwaga, LIASA e tlhopha thitokgang e e bontshang ditlapele tsa ga jaana mo lephateng leno. Ditlhogo tse di tlhomologileng tsa bosheng le dikatlenegiso di akaretsa:

* **2022 ( ngwagakgolo wa bo 25 ):** E ne e tshwerwe ka Phukwi 11 ( Phukwi 10 e ne ya wela ka Sontaga ), tiragalo eno e ne e na le batho ba ba fetang 220 ba ba neng ba le teng le dipuo ka isagwe ya tiro ya laeborari, go akaretsa le puo ya konokono e e neng ya dirwa ke Ngaka Peter Lor e e neng e tlhalosa diphitlhelelo tsa LIASA .
* **2023:** Meletlo ya ditheo go ralala dilaeborari tsa diyunibesiti e ne ya gatelela go akgolwa ga badiri, mme Yunibesithi ya Pretoria e ne ya direla badiri botlhe ba laeborari le balekane ba yone dikuku go leboga tirelo ya bone. 
* **2024 (dingwaga di le 30 tsa temokerasi mo LIS):** Laeborari ya Bosetšhaba ya Aforikaborwa (NLSA) le LIASA di ne tsa tshwara motlotlo wa phanele mmogo kwa Khamphaseng ya NLSA ya Pretoria, e e neng e na le dikakanyo tsa ga Ellen Tise (moporesidente wa ntlha wa LIASA) ka diphitlhelelo tsa lekala fa e sa le ka 1994.
Toropo ya Sofia

E agilwe sešwa jaaka lefelo la basweu fela ka fa tlase ga leina la **Triomf** ("Triumph") ka dingwaga tsa bo 1960, ka 2006 e ne ya busediwa semmuso kwa leineng la yona la ntlha. Sophiatown e ne e le nngwe ya mafelo a bogologolo a batho bantsho kwa Johannesburg mme go senngwa ga yona go ne go emetse dingwe tsa dipheteletso tsa Afrika Borwa ka fa tlase ga tlhaolele.
Zeerust

**Zeerust** ke toropo ya kgwebo e e mo kgaolong ya Ngaka Modiri Molema mo Porofenseng ya Bokone Bophirima, Aforikaborwa . E mo mokgatšheng wa Marico, e ka nna dikilometara di le 240 kwa bokonebophirima jwa Johannesburg . E mo tsela fefong ya N4, tsela e kgolo e e golaganyang Aforika Borwa le Botswana. Go na le dipolase tse dikgolo tsa dikgomo mo lefelong leno, mmogo le dipolase tsa korong, mmidi, motsoko le maungo a dinamune. Gape go na le meepo ya fluorite le chromite mo tikologong eno. Bojanala le jone ke intaseteri e e tlhabologang. Ke motse-setoropo wa **[[Bahurutshe]]**, baagi ba lefelo lena ba bua **[[Setswana]].**

Merafe ya Zeerust (Sefatlane)

* Bahurutshe
* Coloured
* Basweu (Boer)
Leruo Molotlegi

**Leruo Tshekedi Molotlegi** (yo o tsetswene ka 1968) ke *[[:en:Kgosi#:~:text=The%20word%20%22kgosi%22%20is%20a,the%20office%20is%20the%20kgosi.|kgosi]]* ya bo 36, kgotsa kgosi, ya Setšhaba sa Bafokeng sa Bogosi. Morafe wa Bafokeng o kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima ya Rephaboliki ya Aforikaborwa.

## Baekerafi
Molotlegi e sale e le *Kgosi* ka ngwaga wa 2000, fa a ne a tlhatlhama mogolowe, Mollwane Lebone II Molotlegi.  Go tlhomiwa semmuso ga ga Molotlegi go ne ga se ka ga tshwarwa go fitlha ka 16 Phatwe 2003.  Batho ba Bafokeng ba le 3 000 ba ne ba tsenela mokete was go rwesiwa serwalo sa bogosi, o o neng tshwaretswe kwa Lebaleng la Metshameko la Royal Bafokeng kwa Phokeng, Aforika Borwa.  Molotlegi ke morwa Kgosi Lebone Edward Molotlegi le Kgosigadi Semane Molotlegi, Kgosigadi Mme wa Bafokeng. 

O ne a na le bana ba gagabo ba le batlhano: bomorwarraagwe ba bararo le bokgaitsadie ba babedi. Bomorwarraagwe ba babedi ba bagolo ba tlhokafetse. Mo godimo ga go nna tlhogo ya Ntlo ya ga Molotlegi,  ke setlogolwana sa losika lwa ga Khama lwa Botswana. Rraagwemogolo, Kgosi Tshekedi Khama, e ne e le Mmusi wa morafe wa Bamangwato ka nako ya puso ya ga Sir Seretse Khama, setlogolo sa gagwe.

Ke leloko la maloba la boto ya Impala Platinum Holdings (Implats), mme jaanong o dutse mo Khamphani e e sa tswang go tlhongwa ya Royal Bafokeng Holdings (RBH) jaaka Mokaedi yo e seng wa Khuduthamaga. RBH ke khamphani ya Bafokeng e e nang le beng ba yone ka botlalo. *Kgosi* gape ke mopresidente wa Mokgatlho wa Ditshwanelo tsa Diminerale wa Batho ba Naga ba Aforika Borwa mme e ne e le mongwe wa barerisani ba bagolo mo molaong o mošwa wa meepo, o o batlang go rotloetsa go tsaya karolo go go bonalang ga batho bantsho. Ke moithuti wa nako e e fetileng wa Kholetšhe ya Hilton kwa KwaZulu-Natal, kwa Aforikaborwa. O na le dikirii ya yunibesiti ya Boagi le Thulaganyo ya Ditoropo go tswa kwa Yunibesithing ya Natal. Ke motshameki yo o tlhagafetseng mme o ne a abelwa Metlele ya Gauta ya Victor Ludorum kwa Hilton. Ke mokgweetsi wa sefofane sa maphuka a a tlhomameng le sa difofane tse di dikologang mme o thapilwe go nna Mokolonele wa Tlotlo mo Sesoleng sa Difofane sa Aforikaborwa.

Ka 2011, e ne e le moeng yo o laleditsweng kwa lenyalong la ga Albert II, Kgosana ya Monaco, le mothumi wa kwa Zimbabwe, Charlene Wittstock.
Puso ya phetogo ya Democratic Republic of the Congo

**Puso ya phetogo ya Democratic Republic of the Congo** e ne e filwe thomo ya go tswa mo pusong e e kgaogantsweng ke ntwa ya bobedi ya Congo (go tswa ka 1998 go tsena 2003) go nna puso e e ikaegileng ka molaomotheo o o dumalanweng ka bongwefela jwa pelo. Ka ngwaga wa 2001, tautona Laurent Kabila o ne a bolawa, ngwana wa gagwe wa mosimane Joseph Kabila a nna ene tlhogo ya lefatshe.

## Tse di diragetseng pele
Ka kgwedi ya Phukwi ngwaga wa 2002, tumalano ya Pretoria e ne ya bewa monwana ka go busiwa ga masole a mafatshe a sele. Ka Phalane ngwaga wa 2002, Joseph Kabila o ne a buisana ka go busiwa ga masole a Rwanda a a kwa botlhaba jwa Congo. Morago ga dikgwedi tse pedi, tumalano ya mafatshe e e akaretsang ya 'Global and All-Inclusive Agreement' e ne ya bewa monwana ke batsaya karolo botlhe go fedisa ntwa le go tlhama puso e e kopaneng ya lefatshe.

*Prunier o kwadile jaana: dikgwedi di le mmalwa morago ga go bewa monwana ga tumalano ya Sun City, dilo di ne di ritibetse ka batsaya karolo ba puisano ya batho ba Congo ba ne ba ngangisana kwa Pretoria ka gore ba ka fetola jang pampitshana e ba e beileng monwana go nna selo sa nnete. Ka Moranang a rogwa, ngwaga wa 2003, ba ne ba amogela molaomotheo wa kakanyetso o ba neng ba o neetswe ka Mopitlo a le malatsi a marataro, ba bo ba dumalana ka moalo wa puso ya phetogo.*

## Ditso
Ka kgwedi ya Moranang e le malatsi a supa ngwaga wa 2003, Joseph Kabila o ne a tlhomamisiwa e le tautona wa phetogo. Letsatsi le le latelang, mothusa tautona o a neng a dumalanwe mo go ba le bane ba ba neng ba setse o ne a buiwa ka leina, Azarias Ruberwa wa RCD-G. O ne a kopana le Abdoulaye Yerodia Ndombasi wa puso ya ga Kabila; Jean Pierre Bemba wa MCL; le Arthur Z'ahidi Ngoma wa kganetso.

Mapalamente a ntlha a ne a bolelwa ka Phukwi a rogwa.

Ka Phukwi a le lesome le bosupa ngwaga wa 2003, bathusa tautona ba bane ba puso ya phetogo ya dingwaga tse pedi ya DRC ba ne ba ikana kwa Kinshasa, mme morago ga letsatsi la Phukwi a le lesome le borobabobedi, matona a puso ya phetogo a a neng a tlhomilwe ke RCD-Goma le MLC ba ne ba gana go ikana ka go ne go akaretsa go ikana boikanyego mo go tautona Joseph Kabila.

Ka kgwedi ya Lwetse, MONUC e ne ya oketsa masole a yone mme ya stenya mo tirisong kgwebo ya Bunia: lefelo le le senang dibetsa" go ntsha dibetsa mo kgaolong. Ba ne ba atlega bontlha bongwe, le ntwa dikgotlhang di tsweleltse ka go tsenelela mo kgaolong.

Ka Seetebosigo a le lesome le motso ngwaga wa 2004, puso ya phetogo e ne ya itemogela maiteko a thankgolo ke lekgamu la tshireletso ya ga tautona le eteletswe pele ke Major Eric Lenge.

Nako ya phetogo e ne ya fela fa ditlhopho tsa lefatshe tsa 2006 di fela le go tlhomamisiwa ga ga Kabila e le tautona ka Morule a le malatsi a marataro ngwaga wa 2006.

## Metswedi
Tlhabololo ya Dikgosi tsa Kaizer

**Kaizer Chiefs Development** ke setlhopha sa kgwele ya dinao sa Aforikaborwa se se kwa Johannesburg se se tshamekang mo **Kgwetlhong ya Disiki ya DStv** . 

Setlhopha se se bidiwa *Amakhosi* se se kayang "barena" kgotsa "dikgosi" ka Sezulu le *Phefeni Glamour Boys*. Ga jaanong jaana ba tshameka bontsi jwa metshameko ya bone kwa gae kwa Soccer City kwa Nasrec, kwa Johannesburg Borwa, e gantsi e bidiwang gape lebala la metshameko la **FNB Staduim**. Ga go pelaelo gore setlhopha seno ke setlhopha se segolo sa kgwele ya dinao mo nageng fa go tla mo katlegong. Gape ke setlhopha se se tshegediwang thata mo Afrika Borwa le dinaga tse di mabapi tsa Botswana, Zimbabwe, le Zambia.Go fopholeditswe gore setlhopha seno se na le batshegetsi ba ba fetang dimilione di le lekgolo [100]. 

Ba na le kgaisano ya selegae le Orlando Pirates, setlhopha ka bone sa ko Soweto se mothei wa Chiefs, Kaizer Motaung, a neng a se tshamekela mo tshimologong ya gagwe ya go tshameka. 

Kaizer chiefs e itsege ka leina la **Amakhosi** ke balatedi ba yone. Ntlokgolo ya bona ke *Motse wa Dikgosi tsa Kaizer*, kwa Naturena, dikilometara di le thataro kwa borwa jwa Johannesburg. 

Tlelapa e gape e na le ditlhabololo kwa Cape Town & Durban jaaka Ditlhopha tsa Bašwa. 

Ka bokhutlo jwa paka ya 2021–22 ya Kgwetlho ya Diski ya DStv, Arthur Zwane o ne a tlhomiwa go nna mokatisi yo mogolo wa setlhopha. Vela Khumalo yo mmotlana wa Kaizer Motaung Junior yo o tlhomilweng o na le mokatisi yo moša wa setlhopha sa Resefe sa Kaizer Chiefs 

## Batshameki ba ba tlhomologileng

* Michael Buxleigh Teteh
* Wandile Duba
* Antonio Manuel Santos Henriques
* Samuel Tavares-Johnson
* Francis Kwigllingkok
* Kwethluke Kwigllingkok
* Lungelo Nkosi
* James McFarlane
* Siyabonga Ngezana
* Njabulo Blom
* Neo Bohloko

## Diphitlhelelo

* Liki ya Resefe ya Gauteng ya 2013
* Liki ya Resefe ya Gauteng ya 2017
* Liki ya Resefe ya Gauteng 2021
* Liki ya Resefe ya Gauteng 2022
* Kgwetlho ya go Kgaola ENGEN : 2022, 2024
* Sejana sa Nedbank Ke Yona sa 2010
* Sejana sa Nedbank Ke Yona sa 2016
* Sejana sa Nedbank Ke Yona sa 2021
* Dikgaolo tsa SAFA Gauteng 2011
* Dikgaolo tsa SAFA Gauteng 2012
* Dikgaolo tsa SAFA Gauteng 2019
* Kgaolo ya SAFA ya Kapa Bophirima ya 2014
* Dikgaolo tsa SAFA tsa Kapa Bophirima tsa 2020
* Dikgaolo tsa SAFA tsa KwaZulu Natale 2020
* Dikgaolo tsa SAFA tsa KwaZulu Natale 2021
* Dikgaolo tsa SAFA tsa KwaZulu Natale 2022
* Sejana sa Bopelotshweu sa Telkom sa 2013
* Sejana sa Bopelotshweu sa Telkom sa 2015
* Sejana sa Bopelotshweu sa Telkom sa 2019
* Liki ya Bašwa ya DSTV ya 2020
* Sejana sa Super sa Bašwa sa DSTV sa 2022
* Kgwetlho ya Di-Diski tsa Ditlhophontsi tsa 2017
* Thebe ya Diski ya DSTV : 2018, 2022
* Pono ya U/17 Sejana sa Paseka sa Ditshimega: 2023, 2024
Ntwa ya bokolone ya Portugal

**Ntwa ya Sepotokisi ya bokolone**, e e itseweng gape kwa Portugal e le **ntwa ya kwa moseja**, kgotsa mo dikoloneng tsa pele e le **ntwa ya kgololesego**, e itsege gape e le ntwa ya boipuso ya Angola, Guinea Bissau le Mozambique, ke kgotlhang ya dingwaga di le lesome le boraro e e lolweng ke sesole sa Portugal le makgotla a tlhagang a bosetšhaba mo dikoloneng tsa Portugal tsa Aforika go tswa ka ngwaga wa 1961 go tsena 1974. Puso ya Portugal ya nako eo ya *Estado Novo*, e ne ya thankgola ke sesole ka ngwaga wa 1974, mme phetogo ya puso ya fedisa kgotlhang. Ntwa e e ne e le kgaratlho kwa Lusophone Aforika, mafatshe a a mabapi le la Portugal.

Mokgwa wa ditso tsa Portugal o leba ntwa e, jaaka e ne e bonwa ka nako ya bogologolo - e le ntwa e nngwefela e lolwe mo mafelong a mararo, Angola, Guinea-Bissau le Mozambique, eseng dintwa tse di farologaneng, ka mafatshe a Aforika a ne a thusana gape a engwa nokeng ke babusi ba ba tshwanang le lekgotla la United Nations ka nako ya ntwa. Melao wa 1954 wa Dadra le Nagar le wa 1961 wa Goa gantsi e akarediwa e le bontlha jwa ntwa.

Bogosi jwa Portugal jwa Estado Novo ga bo a ka jwa ikgogela morago mo dikoloneng tsa lone tsa Aforika jaaka mafatshe a Yuropa a ne a dira ka dingwaga tsa 1950 le 1960. Ka dingwaga tsa 1960, makgotla a boipuso a a farologaneng a ne a bonagala, makgotla a, a akaretsa - People's Movement for the Liberation of Angola, National Font of Angola, National Union for the Total Independence of Angola kwa Angola, African party for the Independence of Guinea and Cape Verde kwa Portuguese Guinea, le Mozambique Liberation Front kwa Mozambique. Ka nako ya ntwa e, dipogisego di ne di dirwa ke botlhe ba ba neng ba tsaya karolo.

Ka nako e, lefatshe la Portugal le ne la itemogela dikganetso, dikiletso le go kgaoganngwa didirisiqa mo go neng go dirwa ke mafatshe asele,a akaretsa dipuso tsa Western Bloc, ka nakwana kgotsa gangwe le gape.

Bofelelo jwa ntwa bo tsile ka thankgolo Moranang ngwaga wa 1974 ya sesole sa Carnation.

## Metswedi
Makoti

**Makoti** ke lereo la Borwa jwa Aforika, le dirisiwa thata mo dipuong tsa SeNguni, le kaya monyadiwa, mosadi yo o sa tswang go nyalwa, kgotsa ngwetsi. Lereo le gantsi le dirisiwa ke monna kgotsa lelapa la monyadi le morafe wa bantsho ka kakaretso go kaya monyadiwa. Go tsenngwa ga makoti mo bokaong go supa setso se se fetang kgakala. 

## Hisetori

### Go tloga kwa tshimologong ya dinako
Go tloga fela kwa tshimologong ya nako, lenyalo e ntse e le selo. Go tswa mo malatsing a borraaronamogolo ba ba neng ba nyala le go tsaya basadi mo lenyalong go tlhomama go ikaegilwe ka taelo e e neetsweng ke Modimo ya gore motho o tshwanetse go nna le bana le go ata. https://en.wikipedia.org/wiki/Be_fruitful_and_multiply

### Go tswa mo baebeleng
Ka jalo, molawana, molao le taelo ya lenyalo di tswa mo Baebeleng go tswa kwa tshimologong ya nako. Seo se mo go Genesise kgaolo 1 temana 28. 

## References
Lekhele Street (Potchefstroom).

thumb|Bana ba tshameka mo mmileng wa Potchefstroom
**Mmila** wa **[[Lekgele]]** o ka fitlhelwa mo porofenseng ya Bokone Bophirima, mo **toropong** ya Potchefstroom,yona e fitlhelwa mo **[[Mmasepaleng]]** wa mo Kgaolong ya **Nyaka [[Kenneth Kaunda]]**. Mafelo a a fitlhelwa mo nageng ya '''Aforika Borwa.'''

## Metswedi
Lentswe Kolometse

**Lentswe** ke **kolometse ya moagisanyo** e e rulagantsweng mo Porofenseng ya Bokone Bophirima kwa Aforikaborwa. E rulagantswe gangwe ka beke mme e abelwa mo metseselegae e e jaaka **[[Klerksdorp]]**, **[[Stilfontein]]**, **[[Orkney]]**, **[[Kanana]]**, le **[[Jouberton]]**. Lefelo la kolometse ena le fitlhelelwa ko kagong ya *[[Klerksdorp Record]]**,* mo mmileng wa Ian wa 125. Pampiri eno e fa batho ditaba tsa mo lefelong, mekgwa ya setshaba, dipolotiki, le matsapa a baagi. Lekwalodikgang leno le anamisa dikhopi di ka nna 14 250 beke le beke ka Labone. Lekwalodikgang lena le tlhomilwe ka 2007.

### Diteng
Lentswe e akaretsa ditlhong tse di farologaneng jaaka:

* Ditaba tsa motse
* Dipolotiki tsa mo lefelong
* Dipapatso tsa bagwebi
* ditiragalo tsa sechaba
* Mapheko a dithuto le dipapadi 

### Setswhantsho sa puo
Kolometse eno e dirisa puo ya Seesemane le Setswana. Ke go rotloetsa tshedimosetso mo bathong ba ba farologaneng, mo di tikilogong tse farologaneng tse akaretsang ditaba tsa baagi ba tikilogo eo.

### Botlhokwa
Lentswe ke nngwe ya dikolometse tse di tshwanetseng ke go rotloetsa kitsiso mo lefelong. Ke go fa baagi, mmino, dipuo, le ditiragalo tse di nang le mosola mo matshelong a bone. Edirwa ke boraditaba ba ba agileng mo lefelong, ba ba itseng ditlhako tsa baagi.

## Metswedi
Morula

thumb|Morula-leungo le matlhare a setlhare
**Morula,** o itsegeng gape jaaka **[https://www.sciencedirect.com/topics/agricultural-and-biological-sciences/sclerocarya-birrea Marula]** ke mofuta wa setlhare se se fitlhelwang mo dikarolong dingwe tsa Porofense ya Bokone Bophirima le dikarolo tse dingwe tsa Aforika Borwa. Setlhare sena se golela kwa godimo le go nna bophara. Se na le leungo la sone le le lone le bidiwang Morula. Se fitlhelwa mo mafelong a tshwana le Zeerust le Rustenburg. Lefelo le tshwana le Rustenburg le na motse o teeletsweng ka setlhare sena oo bidiwang gotwe Moruleng. Motse ona o bidiwa Moruleng ka lebaka la gore go tletse ditlhare tsa morula mo go one.

## Ditlhagiswa
Leungo la Morula le itsege gape ka go dira mofuta wa bojwala wa *Liquer* o bidiwang Amarula. Amarula jaaka nnotagi e tumile mo Aforika Borwa le mafelo a tshwana le Brazil.

Morula gape o kgona go ntsha oli e tumileng mo ditlhagisweng tse dingwe jaaka ditlhagiswa tsa go nolofatsa letlalo.

## Metswedi/Ditshupetso
Motlhabeng

thumb|210x210px|Sefikantsho kwa Gopane
**Motlhabeng** ke karolo ya motse wa Gopane, mo Bokone Bophirima, Aforika Borwa. Motse wa Motlhabeng o gaufi le mollwane wa Aforika Borwa le Botswana. Baagi ba motse ona ke Bahurutshe baga Gopane, ba Bua setswana. Ba eteletswe pele ke Kgosi Lillian Gopane Mo mmasepaleng ya Ramotshere Moiloa. Motlhabeng o teeletswe ka Mofuta wa Mmu eleng 'Motlhaba' 

## Hisetori
Bokone Bophirama bone ba amogelwa jaaka leloko la Aforika Borwa morago ga mmuso wa tlhaolele. E ne ele ngwe ya metse ya Bophuthat tswana ka nako ya mmuso waga Rre Lucas Manyane Mangope. Ke motse mabapi le Motswedi kwa Mangope, o go nnang Bahurutsge Baga Manyane.

## Lefatshe
Di-temperature di tloga go 17° go ya go 33 °C (64° go ya go 92 °F) ka selemo, mme go tloga go 3° go ya go 21 °C (37° go ya go 70 °F) ka mariga. Pula mo ngwageng ena dimilimitara dile 360 (360 mm) (go lekana le 14 in), bontsi ba pula e bo na ka dikgwedi tsa selemo, magareng ga Diphalane le Moranang.

## Metswedi