open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Albert Kawana

**Albert Kawana** (o o tshotsweng ka Mopitlo a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 1956) ke mopolotiki wa kwa Namibia. Ke leloko la SWAPO, Kawana e ne e le leloko la palamente ebile e le tona fa e sale ka 2000 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025. Go tswa ka Moranang a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 2021 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025 e ne e le tona wa selegae, bofaladi, le tshireletso. Ke mmueledi ka thutego. Kawana o eteletse pele setlhopha sa babueledi ba Namibia ka nako ya kgotlhang ya setlhaketlhake sa Kasikili, e e ngangilweng fa pele ga kgotlatshekelo ya mafatshefatshe.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Kawana o tshotswe ka Mopitlo a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 1956 kwa Katima Mulilo kwa kgaolong ya Zambezi. O tsene mo polotikig ya Namibia fa a tshabile a le kwa Zambia. Ka 1979 o ne a aloga go tswa kwa United Nations Institute for Namibia (UNIN) ka diploma ya thuto ya tlhabololo le tlhokomelo. O ne a ya go tsweledisa kwa University of Warwick kwa United Kingdom, kwa a neng a amogela L.L.M ka 1983 le PhD KA 1988. Morago ga a sena go aloga, Kawana o ne a boela kwa Zambia, kwa a neng a  nna morutabana ka dingwaga tsa bofelo kwa  UNIN go tswa ka 1988 go tsena 1990.

## Tsa Pereko
Morago ga boipuso jwa Namibia ka Mopitlo 1990, kawana o ne a fudugela kwa Namibia go nna mokwaledi mogolo wa sennela ruri wa ntlha wa tona wa tshiamiso, kw a berekileng teng go fitlhelela ka 2000. A tlhophilwe ke SWAPO go nna mo palamenteng ka 2000, o ne a tlhatlosiwa mameo go nna mothusa tona wa tshiamiso. Morago ga ditlhopho tsa 2004, kawana o ne a tlhatlosiwa mameo go etelela pele lephata la tshiamiso, e le mokwaledi wa ntlha go palamela kwa maemong a a kwa godimo a tona fa e sale ka boipuso.

Kawana o ne a eteletse pele setlhopha sa Namibia sa babueledi ka nako ya kgotlhang ya setlhaketlhake sa Kasikili, e e ngangilweng fa pele ga kgtolatshekelo ya mafatshefatshe. Kgotlatshekelo e ne ya felela e tsaya lotlhakore lwa Botswana.

Ka 2005, o ne a nna tona wa ofisi ya ga tautona, go fitlhelela ka 2015. Kawana o ne a akareditswe le mo palamenteng ya ga Hage Geingob,a  tlhomilwe ka Mopitlo 2015, e le tona wa tshiamiso. Ka tswakanyo ya matona ya Tlhakole 2018, o ne a fapaana le Sacky Shanghala a nna molaodi mogolo, e le maemo a a lekanang le a tona. Kawana o ne a nna tona wa go tshwara ditlhapi le metswedi ya metsi morago ga Bernhardt Esau a sena go ithola marapo ka Ngwanatsele 2019 morago ga tlhakatlhakano ya Fishrot. Mo tswakanyong ya matona ya Moranang 2021, o ne a isiwa kwa lephateng la selegae, bofaladi le tshireletso.

## Dietsele
Albert Kawana o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng wa maemo a mabedi ka Phatwe 2024, ke tautona Nangolo Mbumba.

## Metswedi
Derek Klazen

**Derek James Klazen** (o o tshotsweng ka Motsheganong a le masome mararo le motso ngwaga wa 1965 kwa Walvis Bay) ke mopolotiki wa kwa Namibia le mogwebi. Ke leloko la SWAPO, e ne e le tona wa go tshwara ditlhaphi go tswa ka Moranang a le masome mabedi le motso nwgaga wa 2021 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025.

Klazen o tshotswe ka Motsheganong a le masome mararo le motso ngwaga wa 1965 kwa Walvis Bay, ka nako eo e ne e le kgolo ya Aforika Borwa. o tsene sekolo kwa De Duine go fitlhelela ka 1984 le kwa Khomas Teachers College go tswa ka 1985 go tsena 1987, a aloga ka diploma tsa thuto. Ka 1994 o ne a aloga ka higher diploma ya thuto kwa Windhoek College of Education.

Klazen ke leloko la SWAPO gape e ne e le leloko la khansele ya Walvis Bay ka 2004 go tsena 2014, a nna ratoropo go tswa ka 2006 go tsena 2008, le ka 2010. Mo ditlhophong tsa 2014, o ne a tlhophiwa go ya palamenteng, a bewa mothusa tona wa tlhabololo ditoropo le magae. O berekile mo maemong a, go fitlhelela ka 2021 fa a tlhatlosiwa maemo go nan tona wa ditlhapihi le metswedi ya metsi.

Klazen e ne e le leloko la lekgotla ebile e le mo na le seabe wa KKNU Holdings, kompone ya go tshwara ditlhapi kwa Walvis Bay. O ne a ithola marapo a rekisa diabe tsa gagwe tse di masome mabedi le botlhano mo lekgolong fa a nna tona wa go tshwara ditlhapi.

## Metswedi
Festus Mbandeka

**Festus Katuna Mbandeka** ke mmueledi le mpolotiki wa kwa Namibia oo thapilweng go nan moatlhodimogolo wa kwa Namibia ke Hage Geingob ka legato la gagwe la bobedi kwa palamenteng ka Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2020.

Mbandeka ke mmueledi, o amogetswe mo tirong eo ke kgotlatshekelo ya Namibia ka 1997. Pele ga maemo a gagwe a puso, e ne e le moeteledipele wa lekgotla la phatlalatso mafoko la Namibia go tswa ka Lwetse 2015 go tsena Mopitlo 2020. Pele, o ne a berekela ofisi ya mo ramelaomogol, a le mo lekgotleng la Namibia Diamond Trading Company, ebile e le mogakolodi wa tsa melao wa kompone e tona ya maranyane ya Namibia ya MTC.

Ka Mopitlo 2025, o ne a busediwa gape mo maemong a ramelao ke Netumbo Nandi-Ndaitwah.

## Metswedi
Rosalia Nghidinwa

**Rosalia Annette Nghidinwa** (o o tshotsweng ka Phalane a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 1952 a tlhokafala ka Firikgong a le lesome le bone ngwaga wa 2018) ke mopolotiki wa kwa Namibia.

O tsholetswe kwa Nkurenkuru, kwa kgaolong ya Kavango, Nghidinwa o nnile leloko la SWAPO ka 1974 a le dingwaga di le masome mabedi le bobedi. Ke mmereki wa tsa botsogo ka tiro, Nghidinwa o eteletse pele makgotla a setšhaba a botsogo a le mmalwa kwa Okavango a kereke ya Lutere kwa Namibia. O ne a emela ELCIN kwa bokopanong jwa mafatshe jwa Lutere ka 1987, a bereka mo khanseleng ya kereke go tswa ka 1991 go tsena 1996.

E ne e le mopalamente wa Namibia fa e sale ka 2000. O ne a nna mothusa tona wa lephata la pereko le selegae go tswa ka 2000 go tsena 2005. Ka 2005, o ne a tlhatlhosiwa maemo go nna tona wa selegae le bofaladi, ka Morule 2012 o ne a fudusiwa go etelela pele  lephata la tekatekano ya bong le selegae (Namibia).

Nghidinwa o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng ka 2003. O ne a nyetswe ke Sam Nghidinwa o o tlhokafetseng ka Tlhakole 2009. Ba ne ba na le bana ba le barataro. Nghidinwa o tlhokafetse kwa sepateleng sa Windhoek ka Firikgong a le lesome le bone ngwaga wa 2018 morago ga go lwala kankere.

## Metswedi
Moithali Sechele II

**Moithali Sechele** **II** e ne e le molaodi wa morafe wa kwena go tloga ka ngwaga wa 1986 go fitlha ka 1996. Moithali e ne e le morwa Mack Sechele, molaodi wa Bakwena. Fa Mack a tlhokafala ka 1986, Moithali o ne a tlhophiwa go na le morwarraagwe yo mogolo e bong Sentibile go mo tlhatlhama. Moithali o ne a tlhokafala ka Mopitlwe 1996. O ne a sena bana, mme o ne a tlhatlhangwa ke Kgosikwena Sebele jaaka regent.

## Metswedi

* Ramsay, Jeff (1996). "The Fall and Decline of the Bakwena Monarchy". *Botswana Notes and Records*. **28**: 65–86. JSTOR  40980134

## Mekwalo
Morafe wa Balete

**Morafe wa Balete** ke morafe o o kwa Borwa jwa Aforika.

Mo Botswana ba sale ba tsaya lefelo la sennela ruri fa e sale ka bo ngwaga ya sekete, makgolo a supa le masome a robabobedi (1780), ba amogetswe semmuso jaaka tshireletso ya tlhabologo ka ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe le borobabobongwe (1909). Ke one morafe  fela mo merafeng e megolo e le borobabobedi yo o sa sikaneng  kgotsa amaneng le batho ba Tswana. Ba santse ba na le Kgosi kgotsa Kgosikgolo ee itlhopetsweng ke morafe. Balete ba nna mo metseng ee mo Borwa jwa Botswana e e akaretsang Ramotswa, Gabane, Otse, Metsimotlhabe, Mogobane le Modipane.

## Maina a dikgosi/Dikgosi

* Phatlê ( wa ko Tlhôgô le Tlou)

* Malete

* Maphalaole

* Mongatane

* Maio

* Kgomo

* Mokgwê

* Marumô

* Pôwê ke Marumo

* 1805 Mokgôjwe a Pôwê ( moomedi)

* 1805–1830 Pôwê II wa Mokgôjwe (o tlhokafetse ka 1830)

* 1830–1886 Mokgôsi I a Pôwê

* 1886–1896 Ikaneng a Mokgôsi

* 1896–1906 Mokgôsi II a Ikaneng

* 1906–1917 Baitlotle a Ikaneng (moemedi)

* 1917–1937 Seboko I a Mokgôsi

* 1937–1945 Ketswerebothata a Mokgôsi (moemedi)

* 1945–1966 Mokgôsi III a Seboko

* 1966–1996 Kelemogile a Seboko (Kelemogile Mokgosi) moemedi

* 1996–2001 Seboko II a Mokgôsi

* 2001–2002 Tumelo a Seboko (moemedi)

* 2002–gompieno Mosadi Seboko

## Leboko la Balete (The Balete Poem)
Matebele a mantsho aga

ma masodi-a mphela (a mazulu a mphela)

A ga selala le namane letlhakoleng

di robaroba matlhakola

dia robile di satla go a lala

namane tse di naka di diobe

ere faere "gou!"di be dire "goo"

kgodumo...o e tshabele mogotlhong

more wa nare ga o lebalebelwe;

mutlwa gao tswane le lenaka, o

ka tlhomolwa.

mogatsa mmolaya nare o ya a batla seantlo

a sale gale. Barwa taola tsa mere

Barwa motlhana o tlhokile motsei

o jelwe ke magakabe le manong

Barwa kgodumo ya leselesele

Lwetse 1, 2012 e ne le tshimologo ya paka e ntšhwa mo morafeng wa Balete, jaaka o ne o tsosolosa ngwao ya one e e neng e sa dire sepe ya go simolola banna, Bogwera, ka fa tlase ga kaelo ya Kgosi ya one ya ntlha ya mosadi,Mosadi Seboko. Gareng ga ba ba simolodisitsweng go ne go na le makhanselara a le matlhano go tswa kwa Khanseleng ya Kgaolo ya Borwa Botlhaba – ba le babedi ba phathi ya Botswana Congress Party, ba bangwe ba le babedi ba phathi e e busang ya Botswana Democratic party le a le mongwe wa Botswana Movement for Democracy. Go bidiwa ga mophato o mošwa ‘Matsosa ngwao’ (Batsosolosi ba setso) ke Kgosi Seboko go ne ga tsamaisana le meletlo ya ngwaga le ngwaga ya letsatsi la bosetšhaba la setso. Tiragalo eno e ne ya ngoka maloko a setlhopha sa badipolomate go tswa kwa Mozambique, Nigeria, kwa Amerika, kwa UK le kwa Mokgatlhong wa Basadi ba China.

## Dikitsiso
World Statesmen website on political and administrative entities

## Metswedi
Tom Alweendo

**Thomas Kavaningilamo Alweendo** (o o tshotsweng ka Mopitlo a le lesome le bosupa ngwaga wa 1958 kwa Omsheshe, kwa kgaolong ya Oshana) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng e le tona wa meepo le kgothetso go tswa ka Tlhakole a robabobedi ngwaga wa 2018 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025. Ka 1997, o ne a nna molaodi wa ntlha wa mo Namibia wa banka ya Namibia fa a tlhatlhama Jafaar bin Ahmad wa Malaysia.

Ka 2010, Alweendo o ne a tlhophiwa go etelela pele komiti ya dithualaganyo tsa lefatshe. Fa Hage Geingob a nna tautona ka Mopitlo 2015, o ne a tlhomamisa Alweendo mo maemong ao. Mo tswakanyong ya matona ka 2018, Alweendo o ne a nna tona wa meepo le kgothetso, a fapaana le Obeth Kandjoze.

## Thuto
Alwendo o na le bachelor's degree go tswa kwa University of the Witwatersrand kwa Aforika Borwa le Master of Business Administration go tswa kwa University of Wales kwa United Kingdom.

Jaaka molaodi wa banka ya Namibia, o ne a tshegetsa kamano ya dolara ya Namibia le ranta ya Aforika Borwa. Mo dikatlegong tsa gagwe ka nako ya gagwe kwa bankeng ya Namibia ke go dira gore mafaratlhatlha a dituelo le a dibanka a nne mo gae ga mmogo le go tlhama lefelo la matlhale a madi. O ne a supa tshwenyego ka go oketsega ga sekoloto sa puso a botsa fa madi a a dirisiwang mo thutong a ntsha maduo a a botoka.

Ka Mopitlo 2022, Alweendo o ne a baya monwana tumalano le tona wa tsa itsholelo wa Germany, Robert Habeck, go dirisana mmogo mo go tsholetseng tlhabololo ya phefo e tala.

## Metswedi
Obeth Kandjoze

**Obeth Mbuipaha Kandjoze** ( o o tshotsweng ka Phatwe a robabongwe, ngwaga wa 1966 kwa Windhoek) ke mopolotiki wa kwa Namibia wa phathi e e busang ya SWAPO. E ne e le mookamedi wa komiti ya dithulaganyo tsa lefatshe le tona wa go baakanyetsa itsholelo.

Kandjoze o na le Master of Science degree tsa geology go tswa kwa University of Helsinki, kwa Finland, Bachelor of Science Degree tsa geology le tsone go tswa kwa University of Cape Town. O bereketse koporase ya peteroleamo ya Namibia fa e sale ka 1999, e le mogogi wa yone go simolola ka 2012.

Kandjoze o ne a thapiwa go nna tona wa meepo le kgothetso ke tautona Hage Geingob ka 2015. Mo tlabakanyong ya palamente ka Tlhakole 2018, o ne a fapaanela maemo le Tom Alweendo, fa e sale jalo ke ene mogogi wa komiti ya dithulaganyo tsa lefatshe le tona wa itsholelo.

## Metswedi
Marco Hausiku

**Marco Mukoso Hausiku** (o o tshotsweng ka Ngwanatsele a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 1953 a tlhokafala ka Phatwe a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 2021) e ne e le mopolotiki wa kwa Namibia o e neng e e le mothusa tonakgolo wa Namibia go tswa ka 2010 go tsena 2015.

Pele, e ne e le tona wa tsa mafatshe a sele go tswa ka 2004 go tsena 2010. Ka 2017, o ne a tlhophiwa go nna mothusa mokwaledi mogolo wa phathi ya SWAPO kwa bokopanong jwa borataro jwa phathi eo.

## Botshelo le pereko
Hausiku o tshotswe ka Ngwanatsele a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 1953 kwa kapako, kwa kgaolong ya Okavango (kwa e leng bophirima jwa Okavango gompieno). Pele ga boipuso, Hausiku e ne e le moemedi wa SWAPO kwa palamenteng ya Ngwanatsele 1989 go tsena Mopitlo 1990, fa e sale ka 1990, o ntse a le leloko la palamente ya Namibia. o berekile e le tona wa ditsha go tswa ka 1990 go tsena 1992, tona wa tsa pereko le dipalamo go tswa ka 1992 go tsena Mopitlo 1995, le tona wa dikgolegelo go tswa ka Mopitlo 1995 go tsena Phatwe 2002. O ne a thapiwa e le tona wa pereko ka Phatwe a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 2002, morago ga dingwaga di le pedi mo maemong ao,a  thapiwa e le tona wa mafatshe a sele ke tautona Sam Nujoma ka Motsheganong a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 2004. Go thapiwa ga gagwe go ne ga salwa morago ke go kobiwa ga tona wa pele wa mafatshe a sele Hidipo Hamutenya, ka nako ya kgotlhang le SWAPO mabapi le go tlhophiwa ga ntlhopheng wa botautona.

Hausiku o ne a amogela dipalo tsa lesome le borataro tsa ditlhopho di le makgolo a mararo, masome a mane le botlhano mo dilthophong tsa legare tsa SWAPO kwa bokopanong jwa Phatwe 2002 jwa phathi eo. E ne e le mokwaledi wa SWAPO wa botsalano le ba ba kwa ntle ka Firkgong 2008.

Ka nako ya go gwetlhiwa difatlhego tse dišha kwa palamenteng, Hausiku o ne a itlhophela go sa batle go nna mo lenaaneng la SWAPO la ditlhopho tsa 2014. Morago ga go tswa mo palamenteng, o ne a nna mogokgo wa sekolo sa SWAPO, se se dirilweng ka Motsheganong 2016. O ne a tshwanetse go nna mogokgo ka nakwana ka ngwaga wa ntlha wa sekolo.

## Loso
Hausiku o tlhokafetse ka phatwe a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 2021 a le dinwgaga di le masome a marataro le borobabobedi, ka nako ya segajaja sa COVID-19 kwa Namibia, ka ntlha ya makoa a a tsamaelanang le COVID-19. O ne a bolokwa kwa ntle ga Windhoek kwa mabitleng a bagaka ka Lwetse a le lesome le motso.

## Metswedi
Saulspoort(Moruleng)

**Saulspoort** (e e itsegeng gape jaaka **Moruleng**)ke motsana o o mo Aforika Borwa, kwa leotong la bokone la Pilanesberg, e e ka nnang dikilometara di le 65 kwa bokone jwa Rustenburg. E ne e bidiwa ka kgosi ya pele ya baKgatla, Tsheole, yo o neng a bidiwa Saulo ke baagi ba ntlha.

E ne ya tlhongwa fa Henri Gonin, morongwa wa Switzerland yo o nang le Kereke ya Dutch Reformed e e neng e rerela morafe wa baKgatla, a ne a fudugela kwa polaseng ya Saulspoort, e e neng e le ya moporesidente wa moragonyana Paul Kruger; Kruger o ne a feleletsa a rekiseditse Gonin polase ka 1869.Ka 1895 baKgatla ba ne ba reka bontsi jwa Saulspoort mo go Gonin.

## Metswedi
Letamo la Molatedi

thumb|'''Molatedi dam at the left'''
**Letamo la Molatedi** ke letamo la mofuta wa go tlatsa lefatshe mo Nokeng ya Marico, gaufi le Zeerust, Bokone Bophirima, Aforika Borwa. E tlhomilwe ka 1986 mme e direla thata go nosetsa le tlamelo ya selegae. Bokgoni jwa dikotsi jwa letamo le bo beilwe kwa godimo (3).

## Bona gape

* Lenaane la matamo le matamo mo Aforika Borwa

* Lenaane la dinoka tsa Aforika Borwa

## Metswedi

* List of South African Dams from the Department of Water Affairs and Forestry (South Africa)
Emmanuel Oduol

**Emmanuel Oduol** (o tshotswe ka Ferikgong e tlhola malatsi ale masome a mararo le bongwe ka ngwaga wa 1962) ke motshameki wa hoki ya lebala wa Kenya.

O ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984 kwa Los Angeles, kwa setlhopha sa Kenya se neng sa tsaya maemo a borobabongwe.

## Tse di kwa ntle

* Emmanuel Oduol kwa the International Hockey Federation
* Emmanuel Oduol kwa Olympedia

## Metswedi
Harvinder Singh Kular

**Harvinder Singh Kular** (o tshotswe ka kgwedi ya Mopitlwe e tlhola malatsi ale masome a mabedi le borobabobedi ka ngwaga wa 1958) ke motshameki wa hoki ya lebala kwa Kenya. O ne a gaisana mo kgaisanong ya banna kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984. 

## Tse di kwa ntle

* Harvinder Singh Kular kwa the International Hockey Federation
* Harvinder Singh Kular kwa Olympedia

## Metswedi
Michael Omondi

**Michael Omondi Jakoyo** (O tshotswe ke kgwedi ya Phalane e tlhola malatsi ale lesome ka ngwaga wa 1961 –abo a tlhokafala ka kgwedi ya Lwetse e tlhola malatsi ale lesome le bosupa ka ngwaga wa 2008) e ne e le motshamiki wa bogare wa hoki ya lebala le mogaisani wa Diolimpiki go tswa kwa Kenya.

O tlhokafaletse kwa Nairobi.

## Boiphediso jwa hoki
O ne a tshamekela Sekolo sa Basimane sa Kisumu hockey ya Sekolo se Segolo. Mo maemong a tlelapo, o ne a le mokapoteine wa tlelapo ya hockey ya Barclays Bank e e sa tlholeng e le teng jaanong.

O ne a gaisanela setlhopha sa bosetšhaba sa Kenya sa hockey kwa Diolimpiking tsa 1984 le Diolimpiki tsa 1988. Gape e ne e le mo tsaya karolo wa setlhopha sa Kenya se se neng sa gapa gauta ka Metshameko ya Aforika Yotlhe ya 1987 e e neng e tshwaretswe kwa Nairobi. Gape ke mofenyi wa mmentlele wa gauta go tswa kwa Dikgaisanong tsa Basha tsa Aforika tse di neng di tshwerwe ka 1982 kwa Kenya.

O ne a le mokapotene wa Kenya kwa Sejaneng sa Aforika sa Ditšhaba sa Hockey sa 1989. Mo motshamekong wa bofelo koo, Kenya e ne e tlhoka go fenya Egepeto gore e kgone go tsenela Sejana sa mafatshe sa Hockey 1990. Egepeto e ne ya lekalekanya ka motsotso wa bofelo, mme seno sa dira gore Omondi a ngongorege ka bogale. Ka ntlha ya seo, Omondi o ne a thibelwa go tshameka hockey dingwaga di le pedi. Omondi morago ga moo o ne a tlogela tiro ya gagwe ya go tshameka.

## Tiro ya go katisa
Morago ga go rola tiro, o ne a nna le tiro ya go katisa, e ne e le mokatisi yo mogolo wa tlelapa ya hockey ya USIU-A le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Kenya sa hockey ya lebala.Gape e ne e le Mokwaledi wa Metshameko wa Mokgatlho wa Hockey wa Kenya.

## Leso
O tlhokafetse ka Lwetse 17, 2008, kwa Bookelong jwa Bosetšhaba jwa Kenyatta kwa Nairobi morago ga go lwala ka nakwana.

## Tse di kwa ntle

* Michael Omondi kwa the International Hockey Federation
* Michael Omondi kwa Olympedia

## Metswedi
Parminder Singh Saini (field hockey)

**[[:en:Parminder_Singh_Saini_(field_hockey)|Parminder Singh Saini]]**(o tshotswe ka kgwedi ya 

Lwetse e tlhola malatsi ale lesome le boferabongwe ka ngwaga wa 1957 – o tlhokafetse ka kgwedi ya Motsheganong e tlhola malatsi ale masome a mararo ka ngwaga wa 2021) e ne e le motshameki wa hoki ya lebala kwa Kenya.O ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984 le kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988.

## Tse di kwa ntle

* Parminder Singh Saini kwa the International Hockey Federation
* Parminder Singh Saini kwa Olympedia

## Metswedi
Monica Geingos

**Monica Geingos** (o a neng a fana ka **Kalondo** pele; o tshotswe ka Ngwanatsele a le lesome le botlhano ngwaga wa 1976) ke mogwebi le mmueledi wa kwa Namibia, o o berekileng e le mohumagadi wa kwa Namibia wa boraro go tswa ka 2015 go fitlhelela monna wa gagwe a tlhokafala ka 2024. Ke leloko le mookamedi wa makgotla a le mantsi a dikompone tse ditona kwa Namibia. O kile a nna modulasetilo wa khansele e e gakololang tautona ka itsholelo. E ne e le tautona wa lekgotla la bahumagadi ba Aforika mo ditlhabololong. Mohumagadi wa pele wa Namibia gompieno o bereka e le mogokgo wa sekolo se segolwane sa Kepler College kwa Kigali, Rwanda.

## Tiro
Geingos o na le dithuto tsa B.Juris le LLB o feditse dingwaga e le moitseanape wa puso mo lephateng la madi.

Ka 2012, o ne a tlhophilwe e le mongwe wa batho ba Namibia ba le lesome le bobedi ba ba nang le thotloetso, ka 2020 o ne a le mo lenaaneng la bomme ba Aforika ba le lekgolo ba ba nang le thotletso. Geingos ke sealogane sa University of Namibia, o feditse dingwaga tsa ntlha tsa pereko a berekela Namibia Stock Exchange (NSX) kwa Windhoek. Geingos o berekile e le modulasetilo wa lekgotla la eBank Namibia ke mookamedi wa Stimulus, e e leng kompone ya madi, le mogogi wa Point Break.

Ka 2025 Geingos e ne e le modulasetilo wa lekgotla la Ellen Johnson Sirleaf Presidential Center kwa Liberia.

## Botshelo jwa gagwe
Geingos o ne a nyetswe ke tautona wa nako eo wa Namibia, Hage Geingob, ka Tlhakole a le lesome le bone ngwaga wa 2015, nakwana fela pele ga a tlhomamisiwa semmuso mo ofising. O berekile e le mohumagadi go tswa ka mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2015 go fitlhelela Tlhakole a le malatsi a mane ngwaga wa 2024, fa Geingob a tlhokafala. Kwa phitlhong ya ga Geingob, Geingos o ne a bua ka gore Geingob o tshotswe e le ese mang fela mme o tlhokafetse e le tautona. O ne a tswelela ka go tlhalosa gore go sa kgathalesege gore o godisitswe jang, Geingob o atlegile mo dilong di le dintsi ebile o rotloeditse matshelo a le mantsi.

Geingos o ne a tlhama setshwantsho sa motshikinyego se se supang bobueledi le seabe sa mohumagadi, se sebidiwang 'Lead From Where You Are: The Journey of the Office of the First Lady (2015 - 2024).

## Dietsele
Mma Geingos o ne a fiwa tlotla ya World Without AIDS go tswa kwa lekgotleng la German AIDS Foundation.

## Boswa
Sekolo kwa Otjiwarongo se se bidiwang Monica Geingos Jounior Secondary School se reeletswe ka Mma Geingos. Tsela kwa Swakopmund ya Monica Geingos Street kwa Mondesa e reeletswe ka ene.

## Metswedi
Sustjie Mbumba

**Sustjie Mbumba** (o o tsholetsweng kwa Rehoboth ka Motsheganong ngwaga wa 1953) ke mogwebi wa kwa Namibia o o berekileng e le mohumagadi wa kwa Namibia wa bone, go tswa ka Tlhakole a le malatsi a mane ngwaga wa 2024 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025, fa monna wa gagwe Nangolo Mbumba a le tautona wa Namibia morago ga go tlhokafala ga ga tautona Hage Geingob ka Tlhakole 2024. Mbumba ke mongwe wa ba ba setseng ba Lubango dungeons ba ba neng ba supiwa ka monwana gore ba beile leitlho batho ba SWAPO ba rumilwe ke puso ya kolone ya Aforika Borwa.

## Thuto le pereko
Sustjie Mbumba o tsene sekolo kwa Jamaica. O na le dithuto tsa tlhokomelo ya meno. Morago ga boipuso o ne a tsena mo lephateng la botsogo a na le seabe se setona mo tlhabololong ya letlhomeso la molao wa AIDS le go tlhamiwa ga tsamaiso ya taolo ya AIDS.

## Metswedi
Lubango dungeons

**Lubango dungeons** ke lefoko le le dirisiwang go tlhalosa go bolawa le go bogisiwa ga maloko a pathi ya SWAPO le batshabi ke batho ba ba neng ba bewa molato wa go nna ditlhola tsa puso ya bokolone ya Aforika Borwa. Maloko a SWAPO a le lekgolo a ne a tlhatlhetswe dingwaga di robabongwe mo meleteng eo.  Bosetlhogo boo bo dirilwe ka nako ya ntwa ya kgololesego ya Namibia ka dingwaga tsa 1980, ba bangwe ba re ke kampa ya loso ya SWAPO kwa Lubango, Angola. Dikgang tsa se se diragetseng di gatisitswe mo lokwalong lwa kganetso lwa Searchlight South Africa, ka potsoloso le bobedi jwa ba ba neng ba beilwe mo meleteng eo mo diemong tse di setlhogo.

Go nnile le maiteko a go nyenyafatsa sebaka se sa kgololesego mo ditsong tsa  Namibia wa gompieno ke puso ya gompieno. Go boletswe fa dikereke tsa Namibia di ne di na le seabe mo go fitlheng se.

Bangwe ba ba falotseng bosetlhogo jo ba akaretsa Bience Gawanas, Oiva Angula, Kalla Gertze, Sustjie Mbumba, Emma Kambangula, Ndapewa Sisingi Hiskia le Ulrich Jackson Paulino gareng ga ba bangwe.

## Tse di diragetseng pele
Phathi ya South West Africa People's Organisation (SWAPO) e ne e bonwa e le sekgoreletsi kgatlhanong le puso ya tlhaolele ya Aforika Borwa go tswa ka dingwaga tsa 1960 go fitlhelela ka boipuso ka 1990. Ka jalo, SWAPO e ne e tlhokometse batshabi ba ntwa ba ka nna dikete di le masome a marataro, ba ba neng ba bilwe kwa dikampeng. Lefoko kampa le raya mafelo a legare kwa batho ba Namibia ba ba tshabileng ba neng ba nna teng. Botshelo kwa dikampeng tse bo agile ditso tsa go lwela kgololesego ga Namibia. Kampa ya ntlha ya SWAPO e ne e agilwe kwa Kongwa, Tanzania ka dingwaga tsa 1960. Ka dingwaga tsa 1970 SWAPO e ne ya sutisa go aga dikampa tse di farologaneng kwa Zambia mo molelwaneng wa Namibia go tsaya balwantwa ba ba neng ba tshwanetse go dira ditlhaselo kwa Namibia. Fa puso ya Portugal ya bokolone e ne e nna bokoa kwa Angola ka 1974, seo se ne sa baka go tlhama dikampa kwa Angola. Dikampa tseo di ne di amogela batho ba Namibia ba ba neng ba tshaba bosetlhogo jwa puso ya tlhaolele. SWAPO e ne e laola dikampa tse ka melao e e gagametseng e e simololang ka go tsena mo kampeng le go nna mo kampeng. Botshelo jwa malatsi otlhe kwa kampeng bo ne bo dirilwe ka tsela e e leng gore banni ba dikampa ba ne ba tshwanela go sala morago melao e e beilweng le ditshetlana. Fa batho mo dikampeng ba roba melao, ba ne ba otlhaiwa ka ditsela tse di farologaneng di tshwana le go betswa le go seegelwa kwa thoko ka nakwana.

## Metswedi
Kalla Gertze

**Reinhard "Kalla" Gertze** (1960 - Mopitlo a le lesome le boraro ngwaga wa 2008) e ne e le morutuntshi wa sekolo se segolwane sa ithutelo ditiro wa kwa Namibia, le mopalamente, e le leloko la Congress of Democrats (CoD). O ne a le mo palamenteng go tswa ka 2005 go fitlhelela a tlhokafala ka 2008, o kile a nna morutuntshi kwa University of Namibia.

## Botshelo jwa a le mmotlana le botshabi
Gertze o tsholetswe kwa Otjimbingwe, kwa kgaolong ya Erongo ka 1960. Gertze o ne a tshabela kwa Angola le SWAPO ka 1978. Morago o ne a ya go dira dithuto kwa United Nations Institute for Namibia kwa Zambia, mme a tloga a fudugela kwa France, kwa a neng a dira bachelor's degree le diploma ya borutabana. Gertze morago o ne a boela France go dira Master of Arts Degree ya dipuo le padi kwa Metz University.

Ene le batshabi ba bangwe ba le lekgolo ba Namibia ba ne ba tshaba, Gertze o ne a supiwa fa a fetogetse kgololesego ya SWAPO, le go nna setlhola sa babusi ba tlhaolele ba Aforika Borwa. Ba ne ba bogisiwa ba bo ba bewa kwa meleteng ya lubango kwa borwa jwa Angola. Gertze o berekile dingwaga di le thataro kwa meleteng ya Lubango. O rutile kwa University of Namibia.

## Morago ga boipuso jwa Namibia
Morago ga go boela Namibia morago ga boipuso, Gertze o nea bereka e le tautona wa lekgotla la Breaking the Wall of Silence (BWS) le le neng le berekela go lemoga ga bosetlhogo jwa batshwara ba SWAPO fa ba tshabile. Go akanyediwa fa batho ba Namibia ba ka nna dikete pedi ba tlhokafetse mo dikampeng tsa dikgolegelo di le tlhano tse di neng di laolwa ke SWAPO mo dingwageng tsa bofelo tsa ntwa ya Namibia ya boipuso. O rutile gape kwa University of Namibia.

Gertze o ne a nna leloko la Congress of Democrats (CoD) a nna mokwaledi wa yone ka 2004. Ka 2005 o ne a nna le setilo kwa palamenteng go fitlhelela a tlhokafala.

Gertze o ne a nyetse Ria, ba na le bana ba le batlhano. O tlhokafetse ka Mopitlo a le lesome le boraro ngwaga wa 2008 kwa Windhoek ka khupelo. Sebui kwa phitlhong ya gagwe e ne e le motshwara le ene le tsala ya gagwe Pauline Dempers o a neng a mo tlhatlhama go nna  moeteledipele wa BWS.

## Metswedi
Pauline Dempers

**Pauline Frannzisca Dempers** (o o tshotsweng ka Moranang a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1962 kwa Aranos, kwa kgaolong ya Hardap) ke molweladitshwanelo le mopolotiki wa kwa Namibia. Ka 1996, Dempers o ne a nna moeteledi pele wa Breaking the Wall of Silence (BWS), setlhopha se se buelelang ditshwanelo tsa ba ba neng ba tshwerwe ke SWAPO ka nako ya ntwa ya boipuso. Dempers o ne a le leloko la Congress of Democrats.

## Tsa pereko
Dempers e ne e le molweladitshwanelo o o kgatlhanong le puso ya tlhaolele kwa borwa jwa Namibia pele ga a tshaba ka 1983 go nna leloko la SWAPO. O ne a tshwarwa ke SWAPO ka 1986 fa a nna kwa kampeng ya batshabi gaufi le Lubango kwa borwa jwa Angola. Ga mmogo le makgolo a batho ba Namibia ba ba neng ba tshabile, Dempers o ne a supiwa ka monwana gore o fetogetse lekgotla la kgololesego, le go tseela bagateledi ditlhola. Ba ne ba bogisiwa ba bo ba bewa kwa meleteng ya Lubango mo dingwageng tsa bofelo tsa ntwa ya boipuso jwa Namibia. O ne a gololwa ka Mopitlo 1989 a busediwa kwa Namibia morago ga dipaakanyo tsa boipuso bo bo nnileng ka Mopitlo 1990.

Dempers o ne a nna moeteledipele wa Breaking the Wall of Silence (BWS) ka 1999, dingwaga di le tharo morago ga e tlhamiwa. BWS ke lekgotla le le ikemetseng le le reeletsweng ka buka ya ga Siegfried Groth ya Namibia, The Wall of Silence e e senotseng bosetlhogo jwa kwa Lubango. Ka nako eo o ne a dule mo SWAPO a le leloko la phathi ya kganetso ya Congress of Democrats (CoD). Ka 2007, Dempers e ne e le bontlha jwa makubukubu a a neng a tsoga e le leloko la komiti ya legare ya CoD. Ene le maloko a mangwe a komiti ba ne ba kobiwa ke lekgamu la phathi le le neng le eteletswe pele ke Ben Ulenga. O ne a nna leloko la lekgamu le le neng le eteletswe pele ke Ignatius Shixwameni, ba tlhama komiti ya nakwana.

Ka Mopitlo 2008, tsala le o a neng a tshwerwe le ene ebong Kalla Gertze o ne a tlhokafala ka ntlha ya khupelo. Fa a bua kwa phitlhong ya gagwe, Dempers o ne a kopa maloko a palamente go bulela dipuisano ka batshwarwa ba Lubango.

## Metswedi
Martin Andjaba

**Martin Andjaba** (o o tshotsweng ka Morule a le lesome le bosupa ngwaga wa 1957 kwa Onhokolo) ke mopolotiki le moemedi wa Namibia kwa mafatsheng a sele. Ke moemedi wa lefatshe la Namibia kwa Germany.

## Tiro
Andjaba o berekile e le moeteledipele wa ditsamaiso wa puso ya Namibia fa e sale ka 1990. O ne a nna moemedi wa sennela ruri kwa United Nations ka Lwetse a le malatsi a mane ngwaga wa 1996. Ka nako ya Namibia mo khanseleng ya tshireletso ya United Nations, Andjaba o ne a nna tautona wa khansele ya tshireletso ka Phatwe 1999 le Phalane 2000. O ne a etelela pele baemedi ba UN kwa East Timor.

Ka 2010, Andjaba o ne a tlhomiwa moemedi kwa United States of America. O ne a nna mo maemong a go fitlhelela Moranang 2018 fa a ne a thapiwa go nna tona  wa ofisi ya ga tautona. Ka Phukwi 2019, ditlhopho tsa palamente tse di latelang di le dikgwedi fela pele ga di tshwarwa, Andjaba o ne a nna motshwarelela tona wa thuto, bodiragatsi le ngwao, a emela Katrina Hanse-Himarwa. ka Mopitlo 2020, Anna Nghipondoka o ne a mo tlhatlhama mo maemong ao. Andjaba o ne a thomiwa moemedi kwa Germany mafelo a ngwaga oo.

## Tlotla
Andjaba o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng: maemo a bobedi ka letsatsi la bagaka ka 2014.

## Metswedi
Anna Nghipondoka

**Ester-Anna-Liisa Shiwomwenyo Nghipondoka** (o o tshotsweng ka Seetebosigo a le lesome le boraro ngwaga wa 1957) ke mopolotiki wa kwa Namibia le leloko la SWAPO. O berekile e le tona wa thuto, bodiragatsi le ngwao go tswa ka Mopitlo 2020 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025, a sena go bereka e le mothusa tona wa maemo ao fa e sale 2015. Ka 2021 mo lephateng la gagwe, tsamaiso e ntšha ya dithuto e e bidiwang Advanced Subsidary (AS), e ne ya tlhamiwa. Ka 2022 o ne a re tsamaiso e ntšha ga e maswe. Nghipondoka o ne a rotloetsa barutabana go amogela tsamaiso e le ntwa e na le dikgwetlho tsa yone.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Nghipondoka o tshotswe ka Seetebosigo a le lesome le boraro ngwaga wa 1957 kwa motseng o o bidiwang Ohakweenyanga, gaufi le Ongwediva kwa Ovamboland (kwa e leng Oshana gompieno). Nghipondoka o tsene sekolo ka molao wa Bantu, a nna mongwe wa baithuti ba bantsho ba le mmalwa ba ba ka yang dikolong tse dikgolwane tsa batho bantsho, le dikolo tse di rutelang borutabana kwa Aforika Borwa, ka go ne go sena dikolo tse dikgolwane tsa ithutelo ditiro kwa Namibia.

O ne a aloga ka masters of Education (a itebagantse le thuto ya kakaretso) go tswa kwa University of Western Cape, Bachelor of Education(a itebagantse le thuto e e faphegileng), Bachelor of Arts (a itebagantse le Psychology) kwa University of Fort Hare, le setlankana sa dikolo tse dikgolwane.

## Tiro
Pele ga a nna mopolotiki, Nghipondoka e ne e le morutabana, mogokgo le mookamedi wa thuto kwa kgaolong ya Oshikoto le ya Omusati, a nna mogogi wa Namibia Training Authority ka nakwana (2013 go tsena 2014).

Tona wa thuto Anna Nghipondoka o ne a nna leloko la palamente ka 2015 a thapiwa go nna mothusa tona wa thuto, bodiragatsi le ngwao. Ka 2020 o nea  tlhatlosiwa maemo go nna tona ke tautona Hage Geingob.

## Metswedi
Silvia Makgone

**Silvia Gonaone Makgone (**o o tshotsweng ka Lwetse a le malatsi a marataro ngwaga wa 1963 kwa Aminuis) ke mopolotiki le morutabana wa kwa Namibia o o berekileng e le mothusa tona wa ditlhabololo tsa ditoropo le magae

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Makgone o na le degree di le tlhano tsa thuto le pereko, mo go tsone go na le ya botaki le ya thuto.

O berekile e le morutabana kwa Mokganedi Tlhabanello Senior School kwa Drimiopsis kwa kgaolong ya Omaheke go tswa ka 1987, a tlhatlosiwa maemo go nna mogokgo kwa Mokaleng RC ka 1996. O berekile e le mogokgo kwa dikolong tse dingwe.

## Tiro
Ka 2010, makgone o ne a nna leloko la SWAPO.

Ka Tlhakole 2012, morago ga loso lwa ga Abraham Iyambo, o ne a thapiwa go nna mothusa tona wa thuto. Makgone o ne a tlhatlhama David Namwandi o a neng a tlhatlositswe maemo go nna tona.

## Metswedi
Drimiopsis, Namibia

thumb|Segopotso kwa sekolong se segolwane
**Drimiopsis** ke mtse o o kwa kgaolong ya omaheke kwa Namibia, dikhilomithara di le masome mane kwa bokone jwa Gobabis. Banni ba koo ba akaretsa San, Khoekhoe, BaHerero le Batswana.

Toropo e na le dikolo di le pedi, sa Drimiopsis se sebotlana le Mokganedi Tlhabanello High School, tse di thusang baithuti ba le makgolo a mane, masome a robabobedi le borobabongwe , le makgolo a matlhano le masome a robabongwe ka tatelano ka 2008. Ka 2012, sekolo se segolwane se ne se na le baithuti ba le makgolo a mane, masome a matlhano le boraro.

Drimiopsis o mo tseleng ya C22 e e tswang kwa Aranos e feta ka Gobabis e ya Otjiwarongo, kwa e felelang kwa bokopanelong jwa tsela ya B1.

## Metswedi
Kgotlakgolo ya ditsheko ya Botswana

**Kgotlakgolo ya ditsheko ya Botswana** ke kgotlatshekelo e e kwa godimo ya molao mo Botswana. E theilwe mo Gaborone e na le makalana kwa Lobatse, Francistown, le Maun. E dira fa godimo ga Dikgotlatshekelo tsa Bomakaseterata tsa Botswana, mme e le kwa tlase ga Kgotlatshekelo ya Boikuelo. Kgotlakgolo ya ditsheko e eteletswe pele ke Moatlhodi Mogolo wa Botswana.

## Ditso
Tshireletso ya Bechuanaland e ne e le tshireletso ya Borithane e e neng ya tlhongwa ka 1885, e e neng ya nna Rephaboliki ya Botswana ka 1966. Tsamaiso ya semolao ya Protectorate e ne e tlhotlheleditswe thata ke molao wa Roma-Dutch, o o neng wa ruiwa ka Cape Colony. Mo godimo ga moo, molao o o tlwaelesegileng wa Seesemane le one o ne wa bopa tsamaiso eno, segolobogolo malebang le molao wa bokebekwa le wa bosupi. Molao wa setso o ne o le teng mmogo le melao ya bokolone mme o ne o sa amogelwe semmuso go fitlha moragonyana.

Tsamaiso ya boatlhodi kwa Protectorate e ne e na le balaodi ba boatlhodi le dikgotlatshekelo tsa setso. Kgotlakgolo ya ditsheko ya Botswana e tlhomilwe semmuso ka 1938. E ne ya tshwantshediwa mo Kgotlatshekelokgolo ya Aforika Borwa.

Boikuelo go tswa kwa Kgotlakgolong ya ditsheko bo ne jwa dirwa ka tlhamalalo kwa Lekgotleng la Sephiri. Ka 1954, go ne ga tlhomiwa kgotlatshekelo ya boikuelo go tswa kwa Botswana, Lesotho le Swaziland. Boikuelo jwa bofelo kwa Lekgotleng la Sephiri bo ne jwa tswelela go fitlha ka 1973.

## Baatlhodi
Kgotlakgolo ya ditsheko e ne e na le baatlhodi ba ba tswang kwa mafatsheng a mangwe go fitlha ka 1992. Go tloga ka nako eo, baagi ba Batswana ba ne ba tlhomiwa mo Kgotleng. Go tloga ka 2024, baatlhodi botlhe mo Kgotlakgolong ya ditsheko e ne e le baagi ba Batswana.

### Lenaane la baatlhodi bagolo ba Botswana

## Dikgetse tse di tlhomologileng

* *[[Mmusi v Ramantele]]* (2012)
* *[[Tapela v Attorney General]]* (2014)

## Metswedi
Christopher Otambo

**[[:en:Christopher_Otambo|Christopher Otambo]]** (o tshotswe ka kgwedi ya 

Tlhakole e tlhola malatsi ale bosupa ka ngwaga wa 1960) ke motshameki wa hoki ya lebala wa kwa Kenya. O ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984 kwa Los Angeles, koo setlhopha sa Kenya se neng sa tsaya maemo a borobabongwe. Gape o ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988 kwa Seoul.

## Tse di kwa ntle

* Christopher Otambo kwa the International Hockey Federation
* Christopher Otambo kwa Olympedia

## Metswedi
Kgotlatshekelo ya Boikuelo

**Kgotlatshekelo ya boikuelo** ke yone kgotlatshekelo e kgolo ya boikuelo mo Botswana. E kwa Gaborone mme e reetsa boikuelo go tswa kwa Kgotlakgolo ya ditsheko le Kgotlatshekelo ya madirelo. E eteletswe pele ke Tautona wa Kgotlatshekelo ya Boikuelo.

## Ditso
Tshireletso ya Bechuanaland e ne e le tshireletso ya Borithane e e neng ya tlhongwa ka 1885, e e neng ya nna Rephaboliki ya Botswana ka 1966. Tsamaiso ya semolao ya Protectorate e ne e tlhotlheleditswe thata ke molao wa Roma-Dutch, o o neng wa ruiwa ka Cape Colony. Mo godimo ga moo, molao o o tlwaelegileng wa Seesemane le one o ne wa bopa tsamaiso eno, segolobogolo malebang le molao wa bokebekwa le wa bosupi. Molao wa setso o ne o le teng mmogo le melao ya bokolone mme o ne o sa amogelwe semmuso go fitlha moragonyana.

Boikuelo go tswa kwa dikgotlatshekelong kwa Bechauanaland bo ne jwa dirwa ka tlhamalalo kwa Lekgotleng la Sephiri. E ne ya tshwantshediwa Kgotlatshekelokgolo ya Aforika Borwa. Ka 1954, go ne ga tlhomiwa kgotlatshekelo ya boikuelo go tswa kwa Botswana, Lesotho le Swaziland. Ka ngwaga wa 1966, Molaomotheo wa Botswana o ne wa tlhoma lekgotla la boikuelo.

Boikuelo jwa bofelo kwa Lekgotleng la Sephiri go tswa kwa Kgotlatshekelong bo ne jwa tswelela go fitlha ka 1973. Fa taolo ya Privy Council e sena go fokodiwa, Kgotlatshekelo e ne ya nna kgotlatshekelo ya bofelo ya boikuelo mo Botswana.

## Baatlhodi
Kgotlatshekelo ya Boikuelo e okametswe ke Tautona wa Kgotlatshekelo ya Boikuelo. Mo godimo ga Tautona, Kgotlatshekelo e na le Moatlhodi Mogolo wa Botswana (fa a sa dire jaaka Tautona *[[ex officio]]*), baatlhodi ba bangwe ba Kgotlakgolo ya ditsheko, le Baatlhodi ba Boikuelo. Go tloga ka Sedimonthole 2024, go ne go na le baatlhodi ba le robedi kwa Kgotlatshekelong ya Boikuelo.

## Dikgetse tse di tlhomologileng

* *[[Attorney General of Botswana v. Unity Dow]]* (1992)

## Metswedi
Esme Sophia Isaack

**Esme Sophia Isaack** o o tshotsweng ka Motsheganong a le malatsi a le masome mararo ngwaga wa 1967, kwa Mariental, ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng e le molaodi wa kgaolo ya Hardap (2015 go tsena 2020).

## Tse dingwe
Fa go lebelelwa maemo a gagwe a polotiki, dikgatlhego tsa gagwe di mo temothuong, mananeo a go tsosolosa batho le tlhabololo banana kwa kgaolong ya Hardap.

Ka 2016, o ne a falola kotsi ya koloi morago ga gore koloi e a neng a tsamaya ka yone e thulw koloi ya Toyota e e neng e kgabaganya.

## Metswedi
Marina Kandumbu

**Marina Kandumbu** (o o tshotsweng ka Phatwe a le lesome ngwaga wa 1971) ke mopolotiki le motlhatlheleladithuto wa pele wa kwa Namibia. Ke leloko la SWAPO,  o berekile e le mmueledi mo palamenteng ya Namibia fa e sale ka Tlhakole a le lesome le boraro ngwaga wa 2024. O berekile mo lekgotleng leo go tswa ka 2015 go tsena 2020 le ntswa a kile a atlholelwa tshenyetso setšhaba.

## Tiro
Kandumbu ke morutabana fa e sale ka 1998 a pagamela mo maemong a tiro ya gagwe. O berekile e le morulaganyi wa thuto go tswa ka 2012 go tsena 2014. Ka 2007 go tsena 2011 o ne a bereka e le mogokgo. Kandumbu o na le dithuto tse di farologaneng, di akaretsa master tsa education tse a di tsereng ka 2005 kwa Stellenbosch University. O na le degree tsa thuto tse a alogileng ka 2003 mo go tsone le higher diploma ya thuto ka 1997.

## Tiro ya sepolotiki
Ka 2015, Kandumbu o ne a le teng mo lenaaneng la SWAPO la palamente go tswa ka 2015 go tsena 2020. Pele ga a nna mopalamente, Kandumbu ka ngwanatsele a le lesome le motso ngwaga wa 2014 o ne a lebisiwa meelato e le masome a matlhano le botlhano ya tshenyetso setšhaba ke molaodi helen Olayia kwa Rundu. O ne a atlholwa dikete di le lekgolo tsa madi a Namibia kgotsa dingwaga di le tlhano mo kgolegelong.

## Metswedi
António Alberto Neto

**António Alberto Neto**(yo a bonweng ka Seetebosigo a tlhola malatsi a le lesome le borataro ngwaga wa 1943) ke tautona wa phathi ya Angola Democratic Party (PDA). O berekile e le moemedi wa people's Movement for the Liberation of Angola (MPLA) kwa mafatsheng a Nordic go tswa ka Lwetse 1970 go fitlha ka Motsheganong 1973. Saydi Mingas o ne a mo tlhatlhama.

Neto e ne e le ntlhopheng wa PDA wa botautona mo ditlhophong tsa 1992. O nnile mo maemong a boraro mo bontlhopheng ba le lesome le motso, a amogela bobedi mo lekgolong lwa tlhopho.

## Metswedi
Michelle Marinova

**Mihaela Radkova Marinova**, o o itsegeng thata ka **Michelle Marinova**, ke motsamaisi wa kgwebo le motshameki wa pele wa snooker, wa kwa Bulgaria le Angola. E ne e le motshameki wa Snooker go tswa ka 2002 go tsena 2008, morago a phadisana ka 2013. O ne a goroga kwa legatong la dikotara tsa bofelo tsa metshameko ya mafatshefatshe ya basadi ka 2005 le tsa bofelo tsa 2008. E ne e le motshameki o o kwa godimo wa Bulgaria wa  mosadi ka nako eo.

## Tiro ya Snooker
Morago ga go tshameka semmuso ka 2002, Michelle o ne a tsenelela diphadisano tsa lefatshe tsa 2003 mme a ikgogela morago pele ga a tshameka motshameko wa gagwe wa ntlha.

## Metswedi
Osvaldo de Jesus Serra Van-Dúnem

**Osvaldo de Jesus Serra Van-Dúnem** (yo a bonweng ka Phatwe a tlhola malatsi a robobedi ka ngwaga wa 1950 a tlhokafala ka Tlhakole a le malatsi a mane ngwaga wa 2006) e ne e le mopolotiki le moemedi wa mafatshe wa Angola. Sefane sa gagwe se tlhaga kwa Flemish, kwa lolapeng lo lo itsegeng lwa Angola lwa "Van-Dunem". O ne a thapiwa e le tona wa mo gae ka Morule a le lesome le borataro ngwaga wa 2002 ke tonakgolo Fernando da Piedade Dias dos Santos.

Go tswa ka 1999 go tsena 2002, e ne e le moemedi wa Angola kwa Portugal.O ne a tswa mo maemong a go nna tautona. Ka Motsheganong 2006, Van-Dunem o ne a tlhokafala a etetse kwa Brazil.

## Metswedi
Roberto Leal Monteiro

**General Roberto Leal Monteiro**, o o itsegeng ka leina la poko la Ngongo, ke tona wa selegae wa Angola, maemo a a kwa godimo mo lefatsheng leo. Ke mongwe wa baeteledipele ba sesole ba ba mo maemong a bo tona ba Popular Movement for the Liberation of Angola, phathi ya sepolotiki e e busitseng Angola fa e sale ka boipuso go tswa kwa Portugal ka 1975.Baeteledipele ba bangwe ba sesole ba a nang le bone ke Higino Carneiro, Joao Maria de Sousa, Helder Vieira Dias le Kundi Paihama.

## Metswedi
Julião Mateus Paulo

**Julião Mateus Paulo** ke mpolotiki le mokwaledi mogolo wa pele wa People's Movement for the Liberation of Angola (MPLA) wa kwa Angola. O itsege ka leina la gagwe la ntwa la '''Dino Matrosse'''.

O ne a tlhatlhama João Lourenço, e le mokwaledi mogolo wa MPLA kwa bokopanong jwa phathi jwa Morule 2003.

Paulo e ne e le ntlhopheng wa bone mo lenaaneng la MPLA la ditlhopho tsa Lwetse 2008. O fentse setilo mo ditlhophong tse, tse MPLA e fentseng ka palo e ekwa godimo thata mo palamenteng.

## Metswedi
Letamo la Mokolo

**Letamo la Mokolo** (le le neng le itsege pele jaaka **Letamo la Hans Strijdom**) ke letamo la mofuta wa go tlatsa matlapa le le mo Nokeng ya Mokolo, gaufi le Lephalale, Limpopo, Aforika Borwa. E tlhomilwe ka 1980. Noka ya Malmanies le Noka ya Bulspruit, e leng melatswana e mebedi ya Mokolo, le tsona di tsena mo letamong go tswa mo letlhakoreng la lone la molema. Letamo le le tlamela toropo ya Lephalale ka metsi. Letamo le direla thata maikaelelo a mmasepala le a madirelo mme bokgoni jwa lone jwa dikotsi bo beilwe kwa godimo (3).

Letamo le tlamela kgaolo ya Lephalale, moepo wa magala wa Grootgeluk, seteišene sa motlakase sa Matimba le karolo ya ditlhokego tsa metsi tsa seteišene sa motlakase sa Medupi.

Lefelo la Tlhago la Letamo la Mokolo le beilwe ka fa matlhakoreng a botlhaba le a borwa jwa letamo. Mola wa lebopo la letamo o tlhasetswe thata ke matlhaka a Phragmites.

## Bona gape

* Lenaane la matamo le matamo mo Aforika Borwa

* Lenaane la dinoka tsa Aforika Borwa

## Tse di kwa ntle

* Mokolo Dam Nature Reserve, Limpopo
* African Dams

## Metswedi
Hélder Fernando Pitta Grós

**Hélder Fernando Pitta Grós** (o o tshotsweng ka Mopitlo a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1956) ke mopolotiki wa kwa Angola.

## Botshelo le Tiro
Grós o tshotswe ka Mopitlo a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 1956 kwa Luanda. O nnile mo ofising ya molaodi mogolo fa e sale ka Morule 2017.

## Metswedi
Alliance for Progressives

**Alliance for Progressives** ke lekoko la sepolotiki le le gololesegileng mo loagong mo Botswana.

## Ditso
Ka Phukwi 2017 tautona wa Mokgatlho wa Botswana Movement for Democracy (BMD) Ndaba Gaolathe le maloko a mangwe a le matlhano a khuduthamaga ya lekoko ba ne ba lelekwa mo lekokong. Ka ntlha ya seo, Gaolathe o ne a tlhoma komiti e ntsha ya boeteledipele, e moragonyana e neng ya fetolwa go nna lekoko le le ikgaogantseng, e leng Alliance for Progressives. Lekoko le lesha le tlhomilwe semmuso ka Phalane a le masome mabedi le boferabobedi  ngwaga wa ketepedi, lesome le bosupa (2017,) Gaolathe e le moeteledipele mme Wynter Mmolotsi e le mothusa tautona. Mapalamente a le marataro a a ntseng a ne a tsenelela lekoko, le fa Haskins Nkaigwa moragonyana a ne a boela kwa UDC, a le tlogela ka ditilo di le tlhano go ya kwa ditlhophong tsa kakaretso tsa ngwaga wa ketepedi, lesome le borobabobongwe (2019).

Ditlhopho tse di dirile gore lekoko le amogele  diperesente dile tlhano (5%) tsa ditlhopho, mme la felela mo maemong a boraro kwa morago ga Botswana Democratic Party le Umbrella for Democratic Change go ya ka karolo ya ditlhopho tsa batho. Le fa go ntse jalo, e ne ya tshegetsa setilo se le sengwe fela, Mmolotsi o ne a fenya mo kgaolong ya botlhophi ya Francistown Borwa.

Lekoko le tseneletse kgolagano ya Umbrella for Democratic Change (UDC) pele ga ditlhopho tsa kakaretso tsa 2024. Le fa lekoko le okeditse fela karolo ya lone ya ditalama go fitlha diperesenteng dile thataro(6%), le fentse manno a le marataro, mme UDC e ne ya bona bontsi mo Kokoanong Bosetšhaba.

## Maduo a ditlhopho

### Ntlokokoano Bosetšhaba

## Dintlha
E eme e le karolo ya UDC

## Metswedi
Sekano sa lefatshe la Botswana

**Sekano sa lefatshe la Botswana** se amogetswe ka Firikgong a le masome mabedi le botlhano ka 1966. Thebe e e fa gare e tshegediwa ke dipitse tsa naga tse pedi. Sebopego sa thebe ke sa dithebe tsa setso tse di fitlhelwang kwa Borwa jwa Aforika. Mo karolong e e kwa godimo ya thebe go na le maotwana a mararo a a nang le meno a a emelang madirelo.

Sekano sa lefatshe se theilwe mo ditlhamong tsa ga Isabel Fawcus, yo monna wa gagwe Peter Fawcus e neng e le Molaodi wa Bechuanaland ka 1960–65, le Shiela England.

Makhubu a mararo a tshwantshetsa metsi, mme a gakolola mmogedi ka moano wa setšhaba: *pula*, e e ranotsweng ka tlhamalalo go "rain", mme gape e atologela kwa maatleng a botshelo, lesego le "tshegofatso"; gape ke leina la madi a setšhaba. Moano o gape o supa botlhokwa jwa metsi mo lefatsheng la Botswana. Moano o kwadilwe mo lente e e pududu e e beilweng kwa tlase ga sekano sa lefatshe.

Kwa tlase ga thebe go na le tlhogo ya poo, e e supang botlhokwa jwa go disa dikgomo mo Botswana. Dipitse tse pedi tseno gape di tshwantshetsa botlhokwa jwa diphologolo tsa naga, ka bojanala, mo itsholelong ya bosetšhaba. Gape, dipitse tsa naga di na le methalo e mentsho le e mesweu e e emelang tekatekano ya batho ba mebala yotlhe mo Botswana. Pitse ya naga e e kafa mojeng e tshwere tsebe ya mabele, e leng sejalo se se botlhokwa mo setšhabeng. Pitse ya naga e e kafa molemeng e tshwere lonaka lwa tlou, le le tshwantshetsang kgwebo ya pele ya lonaka lwa tlou mo Botswana. Gape go na le kgopolo ya gore leino la lonaka lwa tlou le emela go somarela diphologolo tsa naga. Lefatshe la Botswana le na le nngwe ya dinaga tse di nang le ditlou tse di kwa godimo go gaisa tsotlhe mo Aforika.

## Tlhaloso ya semmuso (blazon)
*Molao wa Ditshwao tsa Botswana o tlhalosa sekano sa* *lefatshe la Botswana jaana:*

*Di-barrulets tse tharo tsa selefera tse di nang le makhubu mo fesse Azure fa gare ga di-cogwheel tse tharo tse di kwa godimo, e le nngwe e e kwa godimo e tshwaragane le tse pedi kwa tlase le mo motheong tlhogo ya poo e e* *tsentsweng sentle, mme mo baemanokeng ba ba mo matlhakoreng oo mabedi pitse ya naga e e tshegetsang tlhogo ya tlou e tshweu ya tlhaka e tala ya mabele le tlhogo ya mabele e e borokwa e e nang le ditlhaka tse ditshweu tse di siameng. Moano wa "Pula" ka bontsho mo momenong wa botala jwa loapi jwa Botswana. Letlhakore le le kwa morago la momeno le lehibidu.*

## Dinepe

## Metswedi
Sarabjit Singh Sehmi

**Sarabjit Singh Sehmi** (o tshotswe ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi ale lesome le boferabongwe ka ngwaga wa 1963) ke motshameki wa hoki ya lebala wa kwa Kenya. O ne a gaisana mo kgaisanong ya banna kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1984. 

## Tse di kwa ntle

* Sarabjit Singh Sehmi kwa the International Hockey Federation
* Sarabjit Singh Sehmi kwa Olympedia

## Metswedi