Chimamanda Ngozi Adichie

**Chimamanda Ngozi Adichie** o tshotswe ka Lwetse ngwaga wa 1977, ke mokwadi wa  kwa Nigeria o tiro ya gagwe e akaretsang dibuka tse dibuang ka dikgang tse di itlhametsweng, dipalo khutswe le tsa ditiragalo tse di diragetseng. Go tlhalositswe mo lokwalong lwa *The Times Literacy Supplement* fa a tseelwa kwa godimo mo tirong ya bakwadi ba ba botlana ba ba kwalang ka tse di itlhametsweng wa mo Nigeria mme a kgatlha leitlho la batho ba le bantsi, bogolo jang kwa legaeng la gagwe la bobedi kwa United States.

Adichie o ne a tsholelwa mo lelapeng la Ba-Igbo kwa Enugu, kwa Nigeria, mme o ne a tsena sekolo kwa Yunibesithing ya Nigeria kwa Nsukka, kwa a neng a ithuta bongaka gone ngwaga le sephatlo. O ne a tswa kwa Nigeria a le dingwaga di le lesome le boferabongwe go ya go ithuta kwa United States kwa Yunibesithing ya Drexel kwa Philadelphia, kwa Pennsylvania, mme a tswelela go ithuta kwa diyunibesithing tse dingwe tse tharo kwa U.S.: Yunibesithi ya Kgaolo ya Connecticut Botlhaba, Yunibesithi ya Johns Hopkins le Yunibesithi ya Yale.

Bontsi jwa dipadi tsa ga Adichie di kwadilwe ka Nsukka, kwa a goletseng teng. O simolotse go kwala ka nako ya fa a ne a le kwa yunibesithing. O ne a kwala la ntlha *Decisions* (1997), e leng kokoanyo ya maboko, mme morago ga moo a kwala motshameko, wa  *For Love of Biafra* (1998). O ne a atlega go sa le gale ka padi ya gagwe ya ntlha, *Purple Hibiscus*. Adichie o kwadile dibuka tse dintsi mme o umakile Chinua Achebe le Buchi Emecheta jaaka ditlhotlheletso, mme mokgwa wa go kwala wa ga Adichie o bapisa ditlhotlheletso tsa Bophirima le tsa Aforika, ka tlhotlheletso e e kgethegileng go tswa mo setsong sa Igbo. Bontsi jwa ditiro tsa gagwe di sekaseka dithitokgang tsa bodumedi, bofaladi, bong le setso.

Adichie o dirisa mokgabo jaaka tsela ya go thuba dikakanyo tse di sa siamang, mme ka 2018 o ne a akgolwa ka Seetsele sa Shorty ka ntlha ya Letsholo la gagwe la "Wear Nigerian". O na le tiro e e atlegileng ya go bua: Puo ya gagwe ya TED ya 2009 "The Danger of a Single Story" ke nngwe ya Dipuo tsa TED tse di lebelelwang thata; puo ya gagwe ya 2012, "We should All Be Feminists", e ne ya tsewa sekao ke seopedi sa Amerika Beyoncé, mmogo le go tlhagisiwa mo sekipareng ke Dior ka 2016. Dietsele le ditlotla tsa ga Adichie di akaretsa meuputso ya thuto le ya dikwalo, dithuso tsa thuto dithuso tsa madi, digerata tsa tlotlo mo MacArthur Fellowship ka 2008 le go tsenngwa mo Sekolong sa Bodiragatsi le Maranyane sa Amerika ka 2017.

Adichie o kwadile dibuka tsa dikgang tse di itlhametsweng di le dintsi, dingwe tsa tsone e le *Purple Hibiscus* ka ngwaga wa 2003, *[[Buka ya Half of A Yellow Sun|Half of a Yellow Sun]]* ka 2006 le *[[Buka ya Americanah|Americanah]]* ka ngwaga wa 2013, dipolelo tse dikhutshwane, ditlhamo tse di boleele jwa dibuka *We should All Be Feminists* ka ngwaga wa 2014 le *Dear Ijeawele* kgotsa *A Feminist Manifesto in Fifteen Suggestions* ka ngwaga wa 2017, le buka ka botshelo jwa gagwe *Notes on Grief k*a ngwaga wa 2021.

Ka ngwaga wa 2008, o ne a atswiwa ka madi ke ba MacArthur Genius. O ne a amogela mpho ya PEN Pinter Prize ka ngwaga wa 2018. O ne a lemogiwa e le mongwe wa bomme ba le lekgolo ke BBC ka ngwaga wa 2021.

Ka 2002, polelo khutswe ya gagwe ya "*You in America"* e ne ya tlhophiwa go tsena mo lenaneong la Caine Prize for African Writing, polelo ya gagwe ya "*That Harmattan Morning"* e ne ya tlhophiwa go nna mofenyi wa dieetsele tsa dipolelo khutswe tsa BBC World Service Short Story Awards ka ngwaga wa 2002. Ka 2003, o ne a fenya seetsele sa *David T. Wong International Short Story Price* 2002/2003.

## Botshelo

### Botshelo jwa pele le lelwapa
Adichie, yo leina la gagwe la Seesemane e neng e le Amanda, o tshotswe ka Lwetse a le lesome le botlhano ka 1977, mme a godisediwa kwa Enugu, Nigeria, e le ngwana wa botlhano mo go ba le barataro mo batsading ba Ba-Igbo, Grace Odigwe le James Nwoye Adichie. O ne a dira leina la "Chimamanda" ka dingwaga tsa bo 1990 go boloka leina la gagwe la Seesemane la semolao la "Amanda" le go tsamaisana le dingwao tsa go naya maina tsa Bokeresete jwa Igbo tsa nako eo.[c] Rraagwe Adichie o tsholetswe kwa Abba, kwa Anambra State, mme o ne a ithuta dipalo kwa Kholetsheng ya Yunibesithi, kwa Ibadan, go fitlha a aloga ka 1957. James o ne a nyala Grace ka Moranang a le lesome le botlhano ka 1963, mme a fudugela le ene kwa Berkeley, kwa California, go ya go wetsa PhD ya gagwe kwa Yunibesithing ya California. Fa ba le kwa Amerika, banyalani bao ba ne ba nna le barwadi ba le babedi, e bong Ljeoma Rosemary le Uchenna. O ne a boela kwa Nigeria mme a simolola go dira jaaka moporofesa kwa Yunibesithing ya Nigeria, kwa Nsukka ka 1966. Mmaagwe o tsholetswe kwa Umunnachi, kwa Kgaolong ya Anambra. Grace o simolotse dithuto tsa gagwe tsa yunibesithi ka 1964, kwa Kholetsheng ya Merritt kwa Oakland, kwa California, mme moragonyana a bona digerata ya sociology le anthropology kwa Yunibesithing ya Nigeria.

Ntwa ya Biafra e ne ya runya ka 1967 mme James o ne a simolola go direla puso ya Biafra kwa Lephateng la Badiri la Biafra. Adichie o ne a latlhegelwa ke borraagwemogolo wa ga mmaagwe le wa ga rraagwe. Morago ga gore Biafra e kgaotse go nna teng ka 1970, rraagwe o ne a boela kwa Yunibesithing ya Nigeria, fa mmaagwe a ne a direla puso kwa Enugu go fitlha ka 1973, pele ga a nna modiredi wa tsamaiso kwa Yunibesithing ya Nigeria, mme moragonyana a nna mokwadisi wa ntlha wa mosadi. Adichie o ne a nna kwa boagong jwa Yunibesithi ya Nigeria, mo ntlong e pele e neng e nna mokwadi wa Monigeria e bong Chinua Achebe. Bana ba gagwe ba akaretsa Ijeoma Rosemary, Uchenna "Uche", Chukwunweike "Chuks", Okechukwu "Okey", le Kenechukwu "Kene". Adichie o godisitswe e le MoRoma, mme kereke ya legae la lelwapa la gagwe e ne e le St. Paul 's Parish kwa Abba. Rraagwe Adichie o ne a tlhokafala ka ntlha ya go swa ga diphilo ka 2020, ka nako ya leroborobo la COVID-19, mme mmaagwe o ne a tlhokafala ka 2021.

Adichie o tsholetswe kwa toropong ya Enugu kwa lefatsheng la Nigeria,ke ngwana wa botlhano mo go ba barataro go tswa mo lolwapeng lwa lotso lwa Igbo. O godiseditswe kwa toropong ya Nsukka kwa kgaolong ya Enugu. Fa a gola, rragwe ebong James Nwoye Adichie (o o tshotsweng ka ngwaga wa 1932 a tlhokafala ka 2020) e ne e le motlhatlheleladithuto wa dipalopalo kwa University of Nigeria. Mmagwe (o o tshotsweng ka ngwaga wa 1942 a tlhokafala ka 2021) e ne e le mokwadisi wa ntlha wa mme kwa sekolong seo sa ithutelo ditiro. Ba ne ba nna mo ntlong e e neng e le mo sekolong, e pele e kileng ya nniwa ke Chinua Achebe. Lolwapa lo ne lwa latlhegelwa ke tsotlhe, di akaretsa bommagwemogolo le borragwemogolo go tswa mo matlhakoreng otlhe a lolwapa, ka nako ya ntwa ya selegae kwa Nigeria. Motse wa borragwemogolwagolwane o kwa Abba kwa kgaolong ya Anambra.

### Thuto
thumb|Chimamanda Ngozi Adichie kwa Berlin, Germany
Fa Adichie a ne a sa ntse a le ngwana, o ne a bala fela dipolelo tsa puo ya Seesemane, bogolo jang tsa ga Enid Blyton. Dibuka tsa ga Adichie tsa bana di ne di akaretsa dikgang tse di nang le badiragatsi ba ba neng ba le basweu le matlho a botala jwa loapi, tse di neng di tshwantshediwa ke bana ba Borithane ba a neng a badile ka bone. Fa a le dingwaga di le some, o ne a ribolola dikwalo tsa Aforika mme a bala *Things Fall Apart* ka Chinua Achebe, *The African Child* ka Camara Laye, *Weep Not, Child* ka Ngũgĩ wa Thiong'o, le *Joys of Motherhood* ka Buchi Emecheta. Adichie o ne a simolola go ithuta dipolelo tsa ga rraagwe ka Biafra fa a ne a na le dingwaga di le lesome le boraro. Fa a ne a etetse Abba, o ne a bona matlo a a senyegileng le marumo a a rusitseng a gasame fa fatshe. Moragonyana o ne a tla tsenya dikgakologelo tse le dipego tsa ga rraagwe mo dipading tsa gagwe.

Mo thutong ya gagwe e e rulagantsweng, Adichie o ne a rutwa ka Se-Igbo le Seesemane. Le fa Se-Igbo e ne e se thuto e e ratwang thata, o ne a tswelela a dira dithuto tsa puo eo mo sekolong sotlhe se segolo. O weditse dithuto tsa gagwe tse dikgolwane kwa Sekolong se Segolwane sa Khamphase ya Yunibesithi ya Nigeria, ka maemo a a kwa godimo mo Lekgotleng la Ditlhatlhobo la Aforika Bophirima (WAEC), le meuputso ya thuto. O ne a amogelwa kwa Yunibesithing ya Nigeria, kwa a neng a ithuta bongaka le melemo teng ngwaga le sephatlo. Gape e ne e le morulaganyi wa *The Compass*, lekwalo la yunibesithi o o neng o tsamaisiwa ke baithuti. Ka 1997, fa a le dingwaga di le lesome le boferabongwe, Adichie o ne a gatisa *Decisions*, e leng kokoanyo ya maboko, mme moragonyana a fudugela kwa Amerika, go ya go ithuta ditlhaeletsano kwa Yunibesithing ya Drexel kwa Philadelphia, Pennsylvania. Ka 1998, o ne a kwala motshameko o o bidiwang *For Love of Biafra*, e e neng e le patlisiso ya gagwe ya ntlha ya setlhogo sa ntwa. Dibuka tseo tsa ntlha di ne tsa kwalwa ka leina la Amanda N. Adichie.

Dingwaga di le pedi morago ga go fudugela kwa United States, o ne a fudugela kwa Yunibesithing ya Kgaolo ya Botlhaba jwa Connecticut kwa Willimantic, kwa Connecticut, a nna le kgaitsadie e bong Ijeoma, yo e neng e le ngaka koo. Ka ngwaga wa 2000, Adichie o ne a gatisa polelo ya khutswe ya gagwe ya "My Mother, the Crazy African", e e buang ka mathata a a tlhagelelang fa motho a lebane le ditso tse pedi tse di farologaneng gotlhelele. Fa a sena go fetsa digerata ya gagwe ya pele ga kalogo, o ne a tswelela go ithuta mme ka nako e le nngwe a dira tiro ya go kwala. Fa a ne a le mo sekolong se segolo kwa Connecticut Botlhaba, o ne a kwala dikwalo tsa pampiri ya yunibesithi ya *Campus Lantern*. O amogetse digerata ya gagwe ya ntlha ka maemo a a kwa godimo ka digerata e kgolo ya maranyane ya sepolotiki le e nnye ya ditlhaeletsano ka 2001. O amogetse digerata ya Masters mo go kwaleng ka boitlhamedi go tswa kwa Yunibesithing ya Johns Hopkins ka 2003, mme mo dingwageng tse pedi tse di latelang e ne e le Hodder Fellow kwa Yunibesithing ya Princeton, kwa a neng a ruta ditlhamane tsa matseno gone. O simolotse go ithuta kwa Yunibesithing ya Yale, mme a wetsa digerata ya bobedi ya Masters mo dithutong tsa Aforika ka 2008. Adichie o ne a amogela Fellowship ya MacArthur mo go one ngwaga oo, mmogo le meuputso e mengwe ya thuto, go akaretsa le Fellowship ya 2011–2012 ya Setheo sa Radcliffe sa Thuto e e Tsweletseng kwa Yunibesithing ya Harvard.

Adichie o feleleditse dithuto tsa gagwe tse dikgolwane kwa sekolong sa University of Nigeria Secondary School kwa Nsukka kwa a neng a amogela dietseele tsa thuto tse di farologaneng. O ithutetse tsa kalafi le melemo kwa University of Nigeria sebaka sa ngwaga le sephatlo. Ka nako e o o ne a kwala makasine o o neng o bidiwa The Compass, o o neng o dirwa ke baithuti ba kalafi ba makatoliki.

Fa a le dingwaga di le lesome le boferabongwe, Adichie o ne a ya kwa United States go ithutela tsa dipuisano le maranyane a sepolotiki kwa Drexel University kwa toropong ya Philadelphia kwa Pennsylvania. O ne a fudugela kwa Eastern Connecticut State University (ECSU) gore a nne gaufi le mogolowe Uche, o a neng a na le sepatela kwa Coventry Connecticut. O ne a aloga kwa sekolong seo e le moithuti o o gaisitseng ka ngwaga wa 2001.

Ka ngwaga wa 2003, Adichie o ne a fetsa master's degree mo go tsa bokwadi jwa boitlhamedi kwa Johns Hopkins University. Adichie o ne a nna moithuti mme gape a bereka kwa Princeton University ka ngwaga wa 2005 go tsena ka 2006. Ka ngwaga wa 2008, o ne a aloga ka Master of Arts degree mo dithutong tsa se Aforika kwa Yale university, O ne a neelwa sebaka sa go ithuta mme a duelwa e ntse e le ka 2008 sa McArthur Fellowship, le se sengwe ka ngwaga wa 2011 go tsena 2012 ke Radcliffe Institute for Advanced Study kwa harvard University.

Adichie o neetswe ditlotla di le lesome le borataro go tswa kwa dikolong tsa Yale University,University of Pennsylvania, University of Edinburgh, Duke University, Georgetown University, Johns Hopkins University le Catholic University of Louvain kwa a amogetseng tlotla ya borataro kwa moletlong Moranang a le malatsi a masome mabedi le boferabobedi ngwaga wa 2022.

## Tiro ya bokwadi
thumb|Chimamanda Ngozi Adichie kwa Santiago, Chile, in 2020
Adichie o gatisitse buka e e kgobokantseng maboko e e bidiwang *Decisions* ka ngwaga wa 1997, le motshameko o o bidiwang *For Love of Biafra* ka 1998 a dirisa leina la *Amanda N. Adichie*. Polelo-khutswe ya gagwe e e bidiwang "My Mother, the Crazy African", e a saleng a e kwala fa a santse a dira ngwaga wa bofelo kwa sekolong se segolwane a nna kwa Connecticut, e tlhalosa mathata a a tlhagang fa motho a lebannwe ke ditso di le pedi tse di sa tsamaelaneng.

Adichie o gatisitse gape dipolelo mo lokwalong lwa Zoetrope: All-Story le makasine wa Topic.

Buka ya gagwe ya ntlha ya ditiragalo tse di itlhametsweng ya Purple Hibiscus e e gatisitsweng ka ngwaga wa 2003, e ne e galalediwa mo lefatsheng ka bophara; e ne ya nna nngwe ya tse di neng di phadisanela seetsele sa Orange Prize for Fiction ka ngwaga wa 2004, e ne ya fenya seetsele sa Commonwealth Writers Prize sa buka e e gaisitseng mme e le yantlha ya mokwadi oo ka ngwaga wa 2005.

Buka ya bobedi e le e go itlhametsweng ditiragalo ya Half of a Yellow Sun, e e gatisitsweng ka ngwaga wa 2006, e neetswe leina le e neng e le la folaga ya morafe o o sa nnang teng lobaka wa Biafra, e kwadilwe go lebilwe ditiragalo tsa pele le tsa nako ya ntwa kwa Nigeria. Rragwemogolo Adichie o ne a tlhokafala kwa dikampeng tsa batshabi ka nako ya ntwa,mme Adichie o tlhalositse gore o kwadile buka e e le segopotso sa gagwe.Adichie o tlhalositse gore buka ya ga Buchi Emecheta ya Destination Biafra ya ngwaga wa 1982 e ne e le botlhokwa mo patlisisong ya gagwe fa a kwala Half of a Yellow Sun. Buka e ya Half of a Yellow sun, e ne ya fetolelwa mo motshamekong wa telebishine o kaelwa ke Biyi Bandele, baanelwa bagolo e le Chiwetel Ejiofor le Thandiwe Newton ba ba kileng ba fenya seetsele sa BAFTA, se ntshitswe ka ngwaga a 2014. Ka Ngwanatsele 2020, Half of a Yellow Sun e ne ya tlhopiwa ke sechaba go nna buka e e gaisitseng e e kileng ya fenya seetsele sa basadi ba dipolelo tse di itlhamelwang mo ditsong tsa dingwaga di le masome a mabedi le botlhano.

Ka ngwaga wa 2008 o ne a gatisa polelo-khutswe e bidiwa "A Private Experience" e mo go yone bomme ba le babedi ba ditso tse di farologaneng ba ithutang go kgona go tlhaloganyana ka nako ya dikgoberego.

Buka ya ga Adichie ya boraro "The Thing Around Your Neck" e e gatisitsweng ka 2009, ke kgobokanyo ya dipolelo di le lesome le bobedi tse di ribololang botsalano jwa banna le basadi, bana le batsadi, Aforika le United States.

Polelo ya ga Adichie ya "Ceiling" e ne e akareditswe mo dipolelo-khutsweng tsa The Best American Short Stories tsa ngwaga wa 2011.

Buka ya gagwe ya boraro ya ditiragalo tse di itlhametsweng, Americanah e e gatisitsweng ka 2013, e sala morago botshelo jwa lekgarejwana la kwa Nigeria, fa le simolola go kopana le ditso kwa America, e ne ya tlhopiwa ke ba New York Times go nna nngwe ya dibuka di le lesome tse di gaisitseng ka ngwaga wa 2013. Mo bonyaneng jwa gagwe kwa Nigeria, Adichie o ne a sa tlwaela go tlhaolwa ka mmala wa letlao la gagwe, se se simologile go diragala kwa America fa a ya go tsena sekolo. Jaaka motho montsho wa mo Aforika kwa America, Adichie o ne a itemogela gore go raya eng go nna motho wa mmala o sele kwa America. Lotso e ne ya nna sengwe sa dilo tse a neng a tshwanelwa ke go ithuta go tshela le tsone. O ne a kwala ka maitemogelo a mo bukeng e. Buka e e ne ya fenya gape seetsele sa National Book Critics Circle Award,mme e ne ya re ka ngwaga wa 2017, ya fenya lenaneo la One Book, One New York;le le rotloetsang banni ba toropo go bala buka e le nngwe.
thumb|Chimamanda Ngozi Adichie mo Ms magazine cover
Ka ngwaga wa 2015, o ne a nna motlhokomedi wa moletlo wa PEN World Voices kwa toropong ya New York. O ne a fa lefoko la bofelo kwa moletlong o o a tlhalosa fa a tla emela ebile a tla buelela tshwanelo ya mongwe le mongwe ya go abelana polelo ya bone.

Buka ya gagwe e e neng ya latela ya Dear Ijeawele or a manifesto in fifteen Suggestion e gatisitswe ka Mopitlo 2017, e ne e simolotse e le lokwalo lo Adichie a neng a lo kwaletse tsala ya gagwe e e neng e kopile kgakololo ka go godisa ngwana wa gagwe wa mosetsana e le mmueledi wa ditshwanelo tsa bomme.

Ka ngwaga wa 2020, Adichie o ne a gatisa *Zikora,* polelo-khutswe e e buang ka tlhaolele ya bong le go nna mme o o godisang bana o le nosi.

Ka Motsheganong ngwaga wa 2021, Adichie o ne a ntsha buka e e buang ka botshelo jwa gagwe, mme e itebagantse le loso lwa ga rragwe e e bidiwang Notes on Grief, buka e e ikaegile ka tlhamo ya leina leo e e neng e gatisitswe mo New Yorker ka Lwetse 2020. 

Ka ngwaga wa 2022, kgwedi ya Moranang, go en aga bolelwa fa buka ya ga Adichie ya ntlha ya bana e e bidiwang Mama's sleeping scarf, e tla ntshiwa ka letlhafula ka ngwaga wa 2023, e kwaletswe ngwana wa gagwe wa mosetsana.

Fa motlhatlhelela dithuto wa ditso Toyin Falola a ne a botsolosiwa, o buile ka batho ba kwa Nigeria ba a dumelang gore ba lemogilwe pele ga nako. Mo pegong ya gagwe o ne a bua ka barutegi ba  a ba bitsang bagaka. Bangwe ba bone ke Chimamanda Ngozi Adichie, Chinua Achebe, Teslim Elias, Babatunde Fafunwa, Simeon Adebo,Bala Usman, Eni Njoku, Ayodele Awojobi le Bolanle Awe.

## Metswedi