Kgololosego ya West Indies wa Borithane

thumb|"Go Ditsala tsa Kgololesego ya Bantsho", setshwantsho se se gabilweng se se ketekang go fedisiwa ga bokgoba mo Pusong ya Borithane ka 1833
**Go gololwa ga West Indies wa Borithane** go kaya go fedisiwa ga bokgoba mo dikoloning tsa Borithane kwa West Indies ka dingwaga tsa bo 1830. Puso ya Borithane e ne ya fetisa Molao wa go Fedisa Bokgoba wa 1833, o o neng wa golola batho botlhe ba ba neng ba le makgoba kwa British West Indies. Morago ga kgololosego, go ne ga tlhongwa thulaganyo ya go ithuta tiro, fa Maaforika a a golotsweng a neng a tlhokwa ke dikopano tse di farologaneng tsa bokolone go tswelela go direla beng ba bona ba pele mo pakeng ya dingwaga di le nne go ya go di le thataro go ananya ka dijo. Tsamaiso ya go ithuta tiro e ne ya fedisiwa ke dikopano tse di farologaneng tsa bokolone ka 1838, morago ga kgatelelo go tswa mo setshabeng sa Borithane, go wetsa thulaganyo ya kgololosego. Tse e ne e le dikgato tse di tserweng ke balemi ba Borithane ba India Bophirima go rarabolola tlhaelo ya tlamelo ya badiri ba ba neng ba dirisiwa botlhaswa e e neng ya tlholwa ke kgololo ya Maaforika a a dirilweng makgoba ka 1838.

## Mokgatlho o o kgatlhanong le bokgoba le melao ya kgololosego
Mabaka a bodumedi, a itsholelo le a loago a ne a dira gore Borithane e fedise bokgoba mo mmusomogolong otlhe wa bone. Go ralala dikoloni tsotlhe tsa Yuropa kwa Caribbean, batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba dira ditsogologo, go emisa tiro le mefuta e mengwe ya letsatsi le letsatsi ya go gana e e neng ya gogela balaodi ba bokolone, ba ba neng ba tlhoafaletse go tlhola kagiso le go boloka go itshetlela ga itsholelo mo dikoloning, go akanyetsa go dira molao wa go fedisa. Phetogo ya Haiti kwa koloning ya Fora ya Saint-Domingue, e leng tsogologo e e neng ya atlega thata jwa makgoba kwa Amerika, e ne ya dira gore Borithane e nne le maikutlo a a tseneletseng ka diphelelo tse di ka nnang teng tsa botsuolodi. Mo godimo ga ditsogologo tsa makgoba, dikolo tsa kakanyo le boefangele tsa Sedimo di ne tsa dira gore maloko a setshaba sa Borithane sa belaele boitsholo jwa bokgoba le kgwebo ya makgoba mme mo lekgolong la bolesome le boferabobedi le la bolesome le boferabongwe la dingwaga go ne ga nna le go tlhatloga ga dikhuduego tsa go fedisa bokgoba. Batho ba bodumedi ba ne ba nna le seabe se segolo mo ntweng ya bodumedi kgatlhanong le bokgoba. Mekgatlho e le kgatlhanong le bokgoba jaaka Mokgatlho wa Borithane le Mafatshe a Sele o o Kgatlhanong le Bokgoba (BFASS) e ne ya anamisa dipampitshana ka ga bosetlhogo le go tlhoka setho ga bokgoba, mme go ne ga romelwa digangisano tse di nang le ditshaeno di le dikete di le makgolokgolo kwa Palamenteng ya Borithane, tse bontsi jwa tsone di neng di tswa kwa mekgatlhong ya basadi. Ka kakaretso, banna le basadi bao ba ne ba tsenya bokgoba mo dipolotiking mme ba gatelela puso ya Borithane gore e bo fedise. Ditiragalo tsa bokapitale le tsone di ne tsa dira gore batho ba gololesege. Bakanoki bangwe, go akaretsa le raditso wa Trinidad Eric Williams, ba ile ba bolela gore fa bokapitale bo ne bo tlhaga, bokgoba bo ne bo sa tlhole bo na le dipoelo, mme ka jalo go ne ga oketsega tshegetso ya go fedisiwa ga bokgoba go simolola kwa bokhutlong jwa lekgolo la bolesome le boferabobedi la dingwaga.

Batho ba Borithane ba ba neng ba batla go fedisa kgwebo ya makgoba ba ne ba bona katlego e e seng kana ka sepe mo maitekong a bone fa puso e ne e fetisa Molao wa Kgwebisano ya Makgoba wa 1807, o o neng o fedisa kgwebo ya makgoba. Fa molao ono o sena go fetisiwa, batlhabolodi ba ba ne ba tswelela ba gatelela gore bokgoba ka bojone bo fedisiwe. Puso ya Borithane e ne ya fedisa bokgoba semmuso mo dikoloning tsa yone ka go fetisa Molao wa go Fedisa Bokgoba wa 1833. Molao o o ne wa simolola go dira ka Phatwe 1834 o ka one batho botlhe ba ba neng ba dirilwe makgoba mo Mmusong wa Borithane ba neng ba tsewa ba gololesegile go ya ka molao wa Borithane. Morago ga dingangisano tse ditelele le tse di bogale kwa Borithane, puso e ne ya dumela go duela balemi ba India Bophirima ka ntlha ya go tlogela go nna makgoba go ya kwa tirong e e gololesegileng, ya aba £20 wa didikadike go dira tiro eo. Le fa go ntse jalo, batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba sa duelwe. Tota e bile, Molao wa Phediso o ne wa fetola makgoba go nna "baithuti ba tiro", ntle le mo dikgetseng tsa Antigua le Bermuda kwa dipuso tsa bokolone di neng tsa gana go ruta tiro mme tsa golola batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ka botlalo ka 1834.

## Boswa
Mo bogareng jwa lekgolo la bolesome le boferabongwe la dingwaga, dingwaga fela morago ga kgololesego, itsholelo ya Caribbean e ne ya simolola go palelwa ka ntlha ya go wela tlase ga ditlhwatlhwa tsa sukiri mme balemi ba ba jalang mo dikgaolong jaaka Jamaica ba ne ba bona masimo a bone a tswalwa. Kwa Jamaica, ka 1865 go tlhagisiwa ga sukiri go ne go le halofo ya se e neng e le sone ka 1834. Diphetogo tseo tsa mebaraka di ne tsa dira gore batho ba le bantsi ba tlhoke tiro, makgetho a a kwa godimo le dituelo tse di kwa tlase le go oketsa lehuma. Maemo a botshelo mo ditlhaketlhakeng a ne a palelwa ke go tokafala thata mo dingwageng di le lesome tse di latelang.

## Metswedi