open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tirisodikgoka ya Bong

thumb|336x336px|Tirisodikgoka ya Bong
**Tirisodikgoka** e e ikaegileng ka bong e kaya ditiro tse di kotsi tse di lebisitsweng mo bathong go ikaegilwe ka bong jwa bona. Go akaretsa go sotlwa mo mmeleng, mo thobalanong, mo maikutlong le mo tlhaloganyong mo go amang thata basadi le basetsana, le fa banna le basimane le bone ba ka nna batswasetlhabelo. Tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong e ka diragala mo magaeng, mo dikolong, mo ditirong, le mo baaging. Ke bothata jo bogolo jwa loago jo bo amang ditshwanelo tsa batho, pabalesego le tekatekano mo setšhabeng.

Tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong e na le ditlamorago tse di masisi mo batswasetlhabelong le mo baaging. Batswasetlhabelo ba ka nna ba gobala mo mmeleng, ba utlwisiwa botlhoko thata mo maikutlong, ba tshoga le go nna le mathata a nako e telele a tlhaloganyo. Gape e ka ama malapa le baagi ka go tlhola poifo le go fokotsa go tlhomama ga loago. Go ya ka Mokgatlho wa Lefatshe Lotlhe wa Boitekanelo(World Health Organization), tirisodikgoka e ka baka mathata a a masisi a botsogo a a tshwanang le go tshwenyega thata mo maikutlong, go tlhobaela le go gobala mo mmeleng.

Go na le dilo di le dintsi tse di bakang tirisodikgoka e e amanang le bong, go akaretsa go tlhoka tekatekano ga bong, ditumelo tsa setso, lehuma le go tlhoka thuto. Mo merafeng mengwe, ditlwaelo tse di kotsi tsa loago le go tlhaolwa ga basadi go oketsa kotsi ya tirisodikgoka. Letlole la Baagi la Ditšhabakopano(United Nations Population Fund) le tlhalosa gore dikamano tsa maatla tse di sa lekalekaneng magareng ga banna le basadi ke selo se segolo se se bakang tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong.

Tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong gape e ama tlhabololo ya baagi le boitekanelo jwa loago. E ka lekanyetsa ditšhono tsa thuto le ditiro, segolobogolo mo basading le basetsaneng. Baagi ba ba nang le maemo a a kwa godimo a tirisodikgoka ba ka nna ba itemogela go sa tlhomamang ga loago le go fokotsega ga kgolo ya ikonomi. Banka ya Lefatshe(World Bank) e bolela gore tekatekano ya bong le tshireletso mo tirisodikgokelong di botlhokwa mo tlhabololong e e tswelelang.

Go thibela tirisodikgoka ya bong go tlhoka tirisanommogo magareng ga dipuso, baagi le mekgatlho. Thuto, melao e e nonofileng, matsholo a go tsibosa batho, le ditirelo tsa go tshegetsa batswasetlhabelo ke ditharabololo tse di botlhokwa. Mananeo a baagi a ka thusa go fetola maikutlo a a kotsi le go rotloetsa tlotlo le tekatekano. Ka go samagana le tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong, merafe e ka tlhama merafe e e babalesegileng le e e lekanang go mongwe le mongwe.

## Ditshupiso
Siphesihle Dlamini

**Siphesihle Dlamini** (o tshotswe ka la bo 2 Motsheganong 2002) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekang e le motshwaradino mo tlelapong ya Liki ya Basadi ya SAFA ya UWC Ladies.

## Tsa thuto
**Mmadikolo wa  Western Cape**

Dlamini o tshamekela mmadikolo wa Western Cape. Kwa Kgweleng ya Dinao ya Basadi ya Varsity ya 2023 o ne a etelela yunibesiti pele go ya kwa sekgeleng sa bone sa bobedi mme a abelwa go nna motshwaradino wa kgaisano le Matshidiso Masebe go tswa kwa Mmadikolo wa Johannesburg.

Kwa liking ya basadi ya COSAFA ya 2024 o thusitse setlhopha sa gagwe go nna yunibesithi ya ntlha go tsena mo liking ya basadi ya CAF fa ba ne ba fenya Gaborone United ka diphenalethi ka diphenalethi. Dlamini o ne a bolokile penale ya bofelo mme gape a fetola penale ya bo 6 ya mmadikolo. O ne a tlhophiwa go nna motshwaradino wa kgaisano ka ntlha ya maiteko a gagwe.

Setlhopha sa gagwe se ne sa sireletsa sekgele sa sone sa Kgwele ya Dinao ya Basadi ya Varsity ka 2024.

## Dietsele

* Liki ya Ditshimega tsa Basadi ya COSAFA: 2024

* Kgwele ya Dinao ya Basadi ya Mmadikolo: 2023, 2024

**Mong**

* Liki ya Ditshimega tsa Basadi ya COSAFA: Motshwaradino wa kgaisano: 2024

* Kgwele ya Dinao ya Basadi ya Varsity: Motshwaradino wa kgaisano: 2023

## Metswedi
Julia Vincent

**Julia Catherine Vincent** (o tshotswe ka 13 Phatwe 1994) ke mothubi wa mosadi wa seporofešenale wa Aforikaborwa.

O ne a gaisana kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Metshameko ya Metsing tsa 2015. E ne e le moithuti-moatlelete kwa Yunibesithing ya South Carolina mme o ne a tshwanelegela Diolimpiki tsa Selemo tsa 2016 mo ​​lebelong la dimitara di le tharo. Kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2016, o ne a fetsa mo maemong a masome a mabedi le boferabongwe mo dikgaisanong tsa ntlha mme a se ka a fetela kwa makgaolakgannyeng.Gape o ne a tshwanelegela Diolimpiki tsa Selemo tsa 2020 mo lebelong la dimitara di le tharo.

## Bona tse dingwe

* Aforika Borwa kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe tsa Metshameko ya Metsing tsa 2015

## Metswedi
Tsholofelo Thipe

**Tsholofelo Thipe** (née **Selemela** o tshotswe ka Sedimonthole 9 1986) ke motabogi wa Aforikaborwa, yo o neng a itsege mo lebelong la dimitara di le 400. O ne a tlhoma nako e e gaisang ya gagwe ya metsotswana e le 51.15 ka go fenya kgaisano ya dimitara di le 400 kwa Dikgaisanong tsa Bommampodi ba Aforikaborwa tsa 2009 kwa Stellenbosch. O tsholetswe kwa Rustenburg, kwa Porofenseng ya Bokone Bophirima.

## Tiro le katiso
Thipe e ne e le mongwe wa basadi ba ntlha ba bantsho go emela Aforika Borwa mo lebaleng fa a ne a gaisana mo dimitara di le 400 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2008 kwa Beijing. O ne a taboga mo kgaisanong ya borataro kgatlhanong le baatlelete ba bangwe ba le supa, go akaretsa le Novlene Williams wa Jamaica le Nicola Sanders wa Boritane, ba ka bobedi e neng e le ba ba ratiwang thata mo kgaisanong eno. O ne a fetsa lobelo mo maemong a borataro, a le makgolo a le masome a supa le boraro (0.73) a motsotswana a le kwa pele ga Klodiana Shala wa Albania, ka nako ya metsotswana e le 54.11. Thipe o ne a palelwa ke go tsena mo makgaolakgannyeng, ka a ne a nna mo maemong a masome a manè le boraro ka kakaretso, mme a feleletsa a le kwa tlase ga mafelo a mararo a go tswelela pele ka go itirisa mo tikologong e e latelang.

Thipe le ene o ne a batla go tshwanelegela Diolimpiki tsa gagwe tsa bobedi kwa Lontone. O ne a nna mo maemong a botlhano mo makgaolakgannyeng a dimitara di le 400 kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Aforika tsa 2012 kwa Porto-Novo, kwa Benin; le fa go ntse jalo, nako ya gagwe ya metsotswana e le 52.26 e ne e sa lekana go bona lefelo la gagwe kwa Diolimpiking. Ka Diphalane 16, 2012, Thipe o ne a le gareng ga baatlelete ba le lesome ba Aforika Borwa ba ba neng ba paletswe ke teko ya diokobatsi tsa diokobatsi tse di thibetsweng, go akaretsa le norandrosterone, go tswa kwa Dikgaisanong tsa Bommampodi ba Aforika.O ne a pega ngaka ya setlhopha sa bosetšhaba molato wa go mo naya pilisi ya thibelapelegi e e bidiwang Norlevo, e e nang le seokobatsi se se thibetsweng,mme a kgala Athletics South Africa (ASA) ka ntlha ya go palelwa ke go latela tsamaiso e e nepagetseng ka go senola dipholo tsa teko ya gagwe ya go dirisa diokobatsi mo bobegakgannyeng pele ga a bitsa tsheko e mo go yone a neng a ka iphemela.

Thipe gape ke moatlelete wa moagi wa Royal Bafokeng Athletics Club kwa Rustenburg. O katisiwa ke monna wa gagwe, Eugene Thipe, yo gape a katisang motabogi le motshodi wa rekoto ya bosetšhaba Simon Magakwe, mofenyi wa makgaolakgang makgetlo a le mararo kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Aforika.
## Bona tse dingwe

* Tsholofelo Thipe at mabelo a mafatshe mafatshe
* NBC 2008 porofaele ya diolimpiki

## Metswedi
Phumelela Mbande

**Phumelela Luphumlo Mbande** (o tshotswe ka 8 Mopitlwe 1993) ke motshameki wa hoki ya lebala wa Aforikaborwa wa setlhopha sa bosetšhaba sa Aforikaborwa.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
O ne a tsaya karolo kwa Sejaneng sa Lefatshe sa Hockey sa Basadi sa 2018.

O ne a le mokapotene wa setlhopha sa hockey sa basadi sa Aforikaborwa fa a ne a gaisana kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2020.Ka di 23 Phukwi 2021, Mbande o ne a abelana tlotla ya go direla jaaka motshumi wa folaga ya Aforika Borwa, mmogo le motshameki wa mothuthi Chad le Clos, kwa Mogwantong wa Ditšhaba ka nako ya moletlo wa pulo ya Diolimpiki tsa Selemo tsa 2020 kwa Tokyo, Japane.

## Botshelo jwa gagwe
O ithutile dikirii ya saense ya Bobalamatlotlo ya Bcom le dipoloma ya morago ga kalogo ya bobalamatlotlo kwa yunibesithing ya Pretoria, a aloga ka 2016. O ne a tshwanelega go nna mmalamatlotlo yo o kwadisitsweng (Aforika Borwa) ka 2019 mme ke motsamaisi wa boruni jwa kwa ntle kwa PricewaterhouseCoopers.

Ka Lwetse 2022, o ne a nyalwa ke Malusi Hlophe.

## Metswedi
Zamandosi Cele

**Zamandosi Nene** (nee Cele; o tshotswe ka la bo 26 Sedimonthole 1990) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekang  e le mosireletsi wa setlhopha sa Liki ya Basadi ya Sasol sa Ezemvelo le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa.

O ne a emela setlhopha sa bosetšhaba sa Aforika Borwa kwa Diolimpiking tsa London tsa 2012.

## Tiro
Nene o ne a kaela Ezemvelo e e sa tswang go tlhamiwa go ya kwa Liking ya Basadi ya KZN Sasol mo pakeng ya bone ya ntlha le sekgele sa Bommampodi ba Bosetšhaba ba Liki ya Sasol ya 2024. O ne a bidiwa motshameki yo o gaisang mo dikgaisanong tsa bosetšhaba.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Cele o ne a gaisana le setlhopha sa bosetšhaba sa kgwele ya dinao sa basadi sa Aforika Borwa kwa Diolimpiking tsa London tsa 2012 le kwa Dikgaisanong tsa Basadi tsa Aforika tsa 2012 kwa ba neng ba felela e le ba bobedi.

## Dietsele

* Dikgaisano tsa Bommampodi ba Basadi ba Aforika: mofenyi wa bobedi wa 2012

* Bommampodi ba Bosetšhaba ba Liki ya Sasol: 2024

**Mong**

* Bommampodi ba Bosetšhaba ba Liki ya Sasol: Motshameki yo o Gaisang: 2024

## Metswedi
Shannon Macomo

**Shannon Hayley Macomo** (o tshotswe ka la bo 28 Moranang 2004) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekelang e le mosireletsi wa tlelapa ya Liki ya Basadi ya SAFA mmadikolo wa Johannesburg le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa.

## Tsa thuto
Macomo o ne a tshamekela ,mmadikolo wa Johannesburg. Ba ne ba tsaya maemo a bobedi kwa Sejaneng sa ntlha sa Pirates morago ga go fenngwa ka 2-1 ke setlhopha sa Tuks Ladies U/20 ka Mopitlwe 2023. O ne a le karolo ya setlhopha se se fentseng sekgele sa Kgwetlho ya Gauteng Engen Knockout ka Phukwi 2023 se fenya 1-0 kgatlhanong le JVW Sapphires.Ba ne ba tsaya maemo a bobedi mo Kgweleng ya Dinao ya Basadi ya Varsity ya 2023 ba latlhegelwa ke 2-0 mo makgaolakgannyeng kgatlhanong le Yunibesithi ya Kapa Bophirima.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Macomo o ne a gaisana le setlhopha sa basadi sa Aforika Borwa sa U-17 mo dikgaisanong tsa go tlhopha sejana sa lefatshe ka 2020. Gape o ne a gaisana le setlhopha sa U-20 ka 2021.

Ka 2024 o ne a bidiwa lekgetlo la ntlha kwa dinageng tse dingwe mo setlhopheng sa basadi ba bagolo mme a tshameka lekgetlo la ntlha kwa Dikgaisanong tsa Basadi tsa COSAFA tsa 2024 fa a ne a fenya Namibia ka 1-0 ka Diphalane 22 2024.

## Dietsele

* Kgwele ya Dinao ya Basadi ya mmadikolo: maemo a bobedi: 2023

* Kgwetlho ya go Kgaola Gauteng Engen: 2023, maemo a bobedi: 2024

* Sejana sa Pirates: maemo a bobedi: 2023

## Metswedi
Reehana Khan

**Reehana Khan** (o tshotswe ka Ferikgong 7 1999) ke motshameki wa kirikete wa Namibia. O dirile lekgetlo la gagwe la ntlha la Boditšhabatšhaba la Basadi la Twenty20 (WT20I) mo setlhopheng sa kirikete sa basadi sa Namibia ka 20 Phatwe 2018, kgatlhanong le Malawi, mo Motseletsele wa Basadi wa T20I wa 2018 wa Mokgatlho wa Kirikete wa Botswana. E ne e le motshameko wa ntlha wa WT20I go tshamekiwa ke Namibia.

Ka Phatwe 2019, o ne a bidiwa mo setlhopheng sa Namibia sa kgaisano ya 2019 ya ICC ya Lefatshe Lotlhe ya Basadi ya Ditlhopho tsa Masomepedi20 kwa Scotland.O tshamekile mo motshamekong wa ntlha wa Namibia wa kgaisano, ka Phatwe 31 2019, kgatlhanong le Ireland. Ka Motsheganong 2021, o ne a bidiwa mo setlhopheng sa Namibia sa Kgaisano ya Basadi ya T20 ya Kwibuka ya 2021 kwa Rwanda.

## Metswedi
Boenjenere

thumb|Enjene ya mouwane, e leng yone e e neng ya dira gore go nne le Phetogo e kgolo mo Diintasetering, e gatelela botlhokwa jwa boenjenere mo hisitoring ya segompieno . Enjene eno ya matlhasedi e bontshiwa kwa Yunibesithing ya Setegeniki ya Madrid .
**Boenjenere** ke mokgwa wa go dirisa saense ya tlholego, dipalo le thulaganyo ya boenjenere ya go tlhama  go rarabolola mathata a thekenoloji, go oketsa bokgoni le ntshodikuno le go tokafatsa ditsamaiso . Dirutwa tse di tlwaelegileng tsa boenjenere ke tsa loago,  metšhini,  motlakase le  khemikale . Thuto ya boenjenere e akaretsa mefuta e e farologaneng ya difaelepotlana tse di kgethegileng mme nngwe le nngwe ya tsone e ka nna le kgatelelo tiriso ya dipalo le saense . Ka fa letlhakoreng le lengwe, tiro ya segompieno ya boenjenere e akaretsa dikarolo tse dintsi tsa boenjenere, tse di akaretsang go tlhama le go tokafatsa mafaratlhatlha, metšhini, dikoloi, didirisiwa tsa ileketeroniki, didirisiwa le thukaganyo ya maatla .  Go bona mareo a a amanang le ano , leba lenaanefoko la mafoko a boenjenere .

Jaaka maiteko a batho, boenjenere bo ntse bo le teng go tloga bogologolo tala, go simolola ka metshini e merataro e e sa raraanang . Dikao tsa diporojeke tse dikgolo tsa boenjenere tsa bogologolo di akaretsa dikago tse di kgatlhang jaaka dipiramiti, ditempele tse maphatsiphatsi tse di jaaka Parthenone le dipalangwa tsa metsi jaaka dikepe tsa metsi tsa thaba, mesele le mosele wa metsi wa maRoma . Metšhine ya bogologolo e ne e tsamaisiwa ke batho ,diphologolo mme moragonyana ya tsamaisiwa ka phefo. Metšhini ya ntwa e ne ya tlhamelwa go dikaganyetsa . Kwa Yuropa, diphetogo tsa saense le tsa madirelo di ne tsa dira gore boenjenere e nne seporofesene mme tsa felela ka ditokafatso tse di tswelelang tsa thekelenoloji. Enjene ya mouwane e ne e naya maatla a magolo thata go feta a diphologolo, mme seno se ne sa dira gore dikepe le diterene di tsamaisiwe ka metšhini. Kgatelopele e nngwe ya saense e ne ya felela ka gore boenjenere bo dirisiwe mo ditlhokegong tsa motlakase, tsa dikhemikale le tsa difofane, mmogo le go dirisa dilo tse disha gore di kgone go dira dilo ka tsela e e nang le matswela thata.
Dikeledi

thumb|Dikeledi tsa motho
**Dikeledi** ( filimi ya dikeledi ) ke seeledi se se bonaletsang se se ntshiwang ke dikgeleswa tsa dikeledi ( kgeleswa ya dikeledi ) tse di fitlhelwang mo matlhong a diamusi tsotlhe tsa lefatshe .  Go ya ka mokgwa wa go tlhagisiwa ga dikeledi, di arogantswe ka mefuta e le mene: ya leitlho le le kwa tlase, ya leitlho le le tswetsweng, ya maikutlo le ya tsibogo .  Seelo sa motheo sa go ntswa ga dikeledi ke ~0.5–2.2 μL/motsotso,  mme go tenega go ka oketsa go ntsha dikeledi ka go fitlha go menagane ga 100, go fitlha go ~300 μL/motsotso.  Dikeledi di dirilwe ka metsi, dieleketerolaete , diporoteine, mafura le dimusini tse di bopang dikarolo mo godimo ga matlho.  Mefuta e mene ya dikeledi e farologana thata ka popego ya yona. 
thumb|Thulaganyo ya mmele ya go tshologa ga dikeledi, e e bontshang
Dingwe tsa ditiro tsa dikeledi di akaretsa go tlotsa matlho ( dikeledi tsa motheo ), go tlosa dilo tse di tenang ( dikeledi tsa go tsiboga ) le go thusa masole a mmele .  Dikeledi gape di tlhagelela jaaka karolo ya tsibogo ya tlholego ya mmele ya botlhoko.  Go ntsha dikeledi mo maikutlong go ka nna ga dira tiro ya thutatshelo ka go ntsha dihoromone tse di bakang kgatelelo ya mogopolo tse di ageletsweng ka dinako tsa go tshwenyega thata mo maikutlong.   Dikeledi di na le bokao jwa tshwantshetso mo bathong . 

## Fisioloji

### Tlhamo ya dikhemikhale
Filimi ya dikeledi e ne ya tlhalosiwa ka 1946 ke Wolff a dirisa lebone le le phatlogileng gore e nne le popego ya dikarolo tse tharo: ya mafura, ya metsi le ya mamina.  Dikeledi di bopilwe ka metsi, matswai, dilwantshamagare le dilaesosaeme (diensaeme tse di lwantshang dibakateria). Popego ya llaga nngwe le nngwe e laola tiro ya yona . Sekao ,  ditlhopha tse difarologaneng tsa mafura mo llageng ya mafura ya filimi ya dikeledi ( TFLL ) di naya dipharologantsho tse di kgethegileng tsa fisikhokhemikhale tse ditshegetsang dikarolo tse jaaka go dira gore go nne le filimi e tshesane le go thibela gore e se ka ya phutlhamela mo godimo ga leitlho .  Bosheng jaana, Mazyar Yazdani kwa Bookelong jwa yunibesithi ya Oslo o ne a tshitshintswe gore TFLL le yone e ka nna le seabe mo go tsenyeng okosejene mo leitlhong go ikaegilwe ka dipharologantsho tsa yone tse ditlhotlhelediwang ke tlhamo . 

Popego ya yone e farologane go ya ka mefuta e e farologaneng ya dikeledi . Popego ya dikeledi tse dibakilweng ke tsibogo ya maikutlo e farologaneng  le ya dikeledi  tse di bakiwang ke tsibogo ya dilo tse di tenang , jaaka mosi wa aie , lerole kgotsa dilo tse di bakang aleji. Dikeledi tsa maikutlo di na le selekanyo se se kwa godimo sa dihoromone tsa kgatelelo e e jaaka horomone ya adrenocorticotropic le enkefalini ya leusine (setlhabi sa tlholego se bolawa), se se akantshang gore dikeledi tsa maikutlo di na le seabe se segolo mo go lekalekanyeng selekanyo sa dihoromone tsa kgatelelo ya mogopolo .
Tonki

**Tonki** kgotsa **esele** ke pitse e e ruiwang. E tswa mo esele ya naga ya Aforika, *Equus africanus* mme e ka tlhaolwa jaaka mofutapotlana wa yona, ***Equus africanus asinus***, kgotsa jaaka mofuta o o farologaneng, ***Equus asinus*** . [ 1 ] &#x3A;&#x200A;1&#x200A;E ne e ruilwe mo Aforika dingwaga di ka nna 5000–7000 tse difetileng, [ 1 ]   mme e ntse e dirisiwa thata jaaka phologolo e e dirang fa e sa le ka nako eo.

Go na le ditonki difeta dimiliyone di le 40 mo lefatsheng, bontsi jwa tsone mo dinageng tse di sa tlhabologang, di dirisiwang thata jaaka diphologolo tse di gogwang kgotsa tse di phuthelwang . Fa ditonki tse di dirang gantsi di amanngwa le tse ditshelang ka selekanyo se se kwa tlase ga madi a go iphedisa , dipalo tse dinnye tsa ditonki kgotsa diesele di ruelwa tsadiso, jaaka diruiwa tsa mo gae, le go sireletsa leruo kwa dinageng tse di tlhabologileng.

Tonki ya monna e e godileng e bidiwa *jeke* kgotsa *jekase mme* e namagadi e e godileng e bidiwa *jeni* kgotsa *jenete* mme esele e e sa golang ya bong bope fela fe natsana .  Gantsi dijeke di kopanngwa le dipitse tse di namagadi go ntsha *dimmeile* ; motswako o o sa tlwaelegang thata wa pitse e tonanyana le jenny ke *hinny* .

## Thulaganyo ya maina
Ka tlwaelo, leina la saense la tonki ke *Equus asinus asinus*, go ikaegilwe ka molaomotheo jo bo dirisiwang mo maineng a saense a diphologolo. Le fa go ntse jalo, Khomišene ya Boditšhabatšhaba ya maina a diphologolo e ne ya atlhola ka 2003 gore fa mefuta ya diphologolo tsa mo gae le ya naga e tsewa e le mefutapotlana ya mofuta o o tlwaelegileng, leina la saense la mofuta wa ditshedi tse di tlhaga le botlhokwa  tota le fa mofutapotlana oo o ne o tlhalosiwa morago ga mofutapotlana wa  selegae.  Seno se raya gore leina le le siameng la saense la tonki ke Equus afrcanus asunus fa e tsewa e le mofutapotlana le Equus asinus fa e tsewa e le mofuta . 

Ka nako nngwe, lereo le le tshwanang le *esele* e ne e le lereo le le tlwaelegileng thata la go kaya tonki. Tiriso ya ntlha e e kwadilweng ya *tonki* e ne ele ka 1784  kgotsa ka 1785 . [ 10 ]   &#x3A;&#x200A;239&#x200A;Le fa lefoko *esele* le na le mafoko a a tshwanang le one mo dipuong tse dingwe tse dintsi tsa Se-Indo-European, *tonki* ke lefoko le le sa tlhaloganyesegeng sentle le le sa suping lefoko le le tshwanang ke lone le le ka ikanngwang. Dikakanyo ka ga go tswa ga yone di akaretsa tse di latelang:
Draft 3

thumb|Se ke se tshwantsho sa notshe
**Dinotshi** ke ditsenyi tse dinnye tse di fofang tse di leng mo setlhopheng sa ditshedi tse di bidiwang dikokonyana. Borasaense ba dumela gore dinotshi di simologile dimilione tsotlhe tsa dingwaga tse di fetileng, di tswa mo ditsheding tse di tshwanang le dinotshi tsa motlhware(wasp). Gompieno dinotshi di bonwa mo lefatsheng lotlhe ntle mo mafelong a a tsididi thata jaaka Antarctica. Gantsi di nna mmogo mo setlhopheng se se bidiwang kolone mo ditshitshing, mo ditlharengkgotsa mo mesimeng ya mo lefatsheng.

Dinotshi di dira tswina ka go kokoanya lero la dithunya(nectar). Dinotshi tsa badiri di dirisa leleme la tsone le le leele go monya lero mo dithunyeng mme di le boloka mo mpeng e e kgethegileng e e bidiwang "mpa ya tswina". Fa di boela mo metshitshing di fetisetsa lero leo mo dinotshing tse dingwetse di le tlhafunyang mme di kopanye le diensaeme. Morago ga moo ditsenya lero leo mo diseleng tsa khekhe ya tswina(honeycomb) mme di le fefofa ka diphuka go fokotsa metsi go fitlha e nna tswina. 

Dinotshi di rata mafelo a a nang le dithunya tse dintsi ka gonne dithunya di di naya dijo tsa tsone tse dikgolo e leng matute le mmudula. Di gogwa ke mebala e e phatsimang jaaka serolwane, botala jwa loapi le pherese. Dinotshi di rata gape maemo a a mogote le a letsatsi le mafelo a a sireletsegileng go aga metshitshing ya yone.Fa di etela dithunya go kokoanya matute di thusa dimela go gola ka go fetisa mmudula go tswa mo dithunyeng tse dingwe go ya go tse dingwe.

## Tshupetso
Draft 4

thumb|Se ke setshwantsho sa kgetsana.
**Kgetsana** ke mokotlana o monnye o batho ba o tshwarang ka seatla kgotsa ba o rwala mo legetleng go tsenya dilo tsa bona tsa botho. Gantsi kgetsana e dirwa ka ditsela tse di farologaneng tse di akaratseng go rala sebopego sa yone, go sega didiriswa, go roka le go e fetsa. Sa ntlha , badiri kgorsa baetsi ba rala mokgwa le sebopego sa mokotlana. Morago ga moo ba sega didiriswaka dipaterine tse di rileng. Dikarolo tseo di rokiwa tsotlhe ka kgwele e e nonofileng, mme dilo tse dingwe jaaka zipi, dikonopo kgotsa mekgweleo ya go e rwala di tsenngwa.Kwa bofelong kgetsana e a tlhatlhobiwa go bona gore e dirilwe sentle pele e ka rekisiwa.

Kgetsana e ka dirwa ka didiriswa tse di farologaneng . Didiriswa tse di tlwaelegileng di akaretsa letlalo, letlalo la maitirelo, letsela(canvas), lesela la letseta (cotton) kgotsa naelone(nylon). Kgetsana ya letlalo e ratwa thata ka gone e thata mme e lebega sentle. Mekotlana ya lesela kgotsa letsela(canvas) yone e bobebe mme gantsi le a reka ka theko e e kwa tlase. Mekotlana e mengwe gape e nna le dikarolo tsa tshipi jaaka dibekete(buckles), diketane le dizip go dira gore e nne thata le go khatlha bareki.

Batho ba dirisa kgetsana go rwala dilo tsa letsatsi le letsatsi jaaka walete(wallet), founu, dinotlolo, meikapo(makeup)e dilo tse dingwe tsa botho. Mekotlana eno e ratwa thata ke basadi ka gonne e kopanya feshene le tiriso. Le fa go ntse jalo, banna bangwe le bone ba dirisa mekgwa e mengwe ya mekotlana jaaka kgetsna ya morongwa kgotsa mekotlana e mennye ya go rwala dilo. Basha gantsi ba rata mekotlana e mebalabala kgotsa e e latelanang e feshene, fa batho ba ba dirang mo dikantorong bone ba rata mekotlana e e bonolo le e e bonalang e le ya setso. Ka kakaretso, kgetsana e thusa batho go rulaganya dilo tsa bona sadi le go bontsha setaele sa bone.

## Tshupetso
Zeus (seopedi)

**Game Goabaone Bantsi** (o tshotswe ka 22 Phukwi 1986) yo a itsegeng thata ka leina la gagwe la serala la **Zeus**, ke seopedi sa mmino wa Hip Hop, motsamaisa-ditiro, ga mmogo le radikgwebo wa Motswana. O gatisitse alebamo ya gagwe ya matsibola-ntlha, *Freshly Baked*, ka ngwaga wa 2008, e mo go yone go nang le dipina tsa dituma jaaka "Back In the Days" le "Gijima." Alebamo e e ne ya amogelwa ka lorato, mo e bile e neng ya dira gore a akanyelediwe tota ya Best Hip Hop Video ya ba Channel O Music Video Awards, e e neng e lebisitswe pina ya Gijima e e bolelwang. Ya bobedi yone, The Flipside, ya ngwaga wa 2009, le yone e amogetswe ka lorato, mo e kanokilweng ka bontle mo gae mo Botswana ga mmogo le kwa Aforika Borwa. Ka ngwaga wa 2010, o ne a tlhongwa mo maemobong a bosupa mo palong bosome le botlhano jwa badiragatsi ba mmino wa rap ba Aforika Borwa jo bo itlhomileng kwa pele le mo maemong a bone mo palong ya *MNET's Top 10 African Rappers for 2010.* Zeus o tshela mo 'toropong tsa Gaborone, kwa a tsholetsweng gone, le Jonannesburg, Aforika Borwa.

## Metswedi
Tumi Molekane

**Tumi Molekane** (o tshotswe ka 16 Phatwe 1981) ke morepa le mmoki wa MoAforika Borwa, a tsetswe mo Tanzania. E ne e le ene motlhabeletsi wa setlhopha sa Tumi and the Volumes, se se neng sa phatlalala mo pontsheng ka 2012. Ka 2016, Tumi o ne a atlolosa bodiragatsi jwa gagwe, a tla ka leina la **Stogie T**, a boa a gatisa alebamo (e bidiwa jalo ka leina leo la Stogie T), e mo go yone go tlhagelelang bo Da L.E.S., Lastee, Emtee, Nasty C, Nadia Nakai, le Yanga. O le 'pina tse pedi tsa maikemelanosi mo alebamomg e. Leikemelanosi la ntlha, "Diamomd Walk", le na le lentswe la ga Nadia Nakai. La bobedi lone, "By Any Means Necessary", le na le mantswe a bo Emtee le Yanga.

## Metswedi
Emtee

**Mthembeni Ndevu** (o tshotswe ka 17 Lwetse 1992), yo a itsegeng ka leina la gagwe la serala la **Emtee** (le ka kwalwa gape e le **eMTee**) ke morepa wa Aforika Bokwa. O itsege e le mongwe wa badiragatsi ba tlhotlheletso ya bone e supang thata mo mererong ya tsa mmino mo Aforika Borwa. O tshotswe kwa Matatiele, kwa Eastern Cape, mme a golela mo Rockville, Soweto, kwa a neng a tsenelela dikgaisano tsa ditshupo tsa ditalente tsa bana tsa sekolo. Tiro ya gagwe e simolotse a le 'ngwaga tse 17, fa pina ya gagwe ya matseno, *[[Roll Up]]*, e ne ya gatiswa ka 2015. Emtee o ne a ikwadisitse kwa ntlo-kgatiso ya Ambitiouz Entertainment, kwa a neng a gatisa alebamo ya gagwe ya ntlha, Avery (2015), e e neng ya atlegang mo thekong, mo e neng ya fiwa tlhomamiso ya thekiso ya platinum ke ba Recording Industry Association of South Africa (RSA).

## Metswedi
Sjava

**Jabulani Hadebe** (o tshotswe ka 2 Sedimonthole 1983), yo a itsegeng ka leina la serala la **Sjava**, ke moopedi, morea, ga mmogo le motshameki wa ditshwantsho tsa motshikinyego wa MoAforika Borwa. O simolotse tiro ya gagwe ya botshameki ka 2005, a tlhagelela mo metshamekong ya thelebišene le ya difilimi, jaaka *[[uGogo no Andile]]* (2009). O ne a tla go tuma mo motshamekong wa *[[Zone 14]]*, o a tshamekileng mo go one 'paka tse tharo, Isibaya, le paka ya bobedi ya eHostela. Sjava o ne a boa a tsena mo mererong ya tsa moopelo mme a kwadisiwa ke ntlo-kgatiso ya mmino ya Ambitiouz Entertainment. O ne a tuma mo go tseneletseng morago ga gore a tlhagelele mo pineng ya mmamoratwa ya ga Miss Pru ya Ameni ka 2015.

## Metswedi
Karabo Dlamini

**Karabo Angel ‘Cream’ Dhlamini** (o tshotswe ka la bo 18 Lwetse 2001) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekang jaaka mosireletsi wa setlhopha sa Liki ya Basadi ya SAFA Mamelodi Sundowns le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa.

O ne a bidiwa mo kgatong ya setlhopha sa XI e e gaisang kwa liking ya Ditshimega ya Basadi ya CAF ya 2024. O fentse sekgele sa mosireletsi wa ntlha wa setlha kwa dikabong tsa dikabelo tsa liki ya Basadi ya SAFA tsa 2025.

## Dithuto
Ka 2021, e ne e le moithuti kwa mmadikolo wa Oakland, a emela kgwele ya dinao ya basadi ya Oakland Golden Grizzlies ka thuso ya madi a go ithuta.

## Tiro le tsa Metshameko
**Bomme ba Mamelodi Sundowns**

Ka 2023, o ne a tsenela setlhopha sa Liki ya Basadi sa SAFA sa Mamelodi Sundowns Ladies.

O ne a le karolo ya setlhopha se se fentseng Liki ya Ditshimega ya Basadi ya COSAFA ya 2023, liki ya Ditshimega ya Basadi ya CAF ya 2023 le dithapo tsa liki ya Super ya Hollywoodbets ya 2023.O ne a bidiwa mo kgatong ya setlhopha sa XI e e gaisang kwa liking ya Ditshimega ya Basadi ya CAF ya 2024.O ne a bidiwa mosireletsi wa setlha kwa dikabong tsa liki ya Basadi ya SAFA tsa 2025.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Dhlamini o ne a emetse Aforika Borwa kwa Sejaneng sa Lefatshe sa Basadi sa FIFA sa 2018 sa U-17 kwa Uruguay kwa a neng a tlhomiwa jaaka mokapotene wa setlhopha. O ne a tshameka la ntlha ka 19 Ferikgong 2019 mo tatlhegelong ya botsalano ya 1–2 le Netherlands a le dingwaga di le 17 pele ga a tswelela go bidiwa jaaka leloko le lennye go gaisa la setlhopha sa Aforika Borwa sa Sejana sa Lefatshe sa Basadi sa FIFA sa 2019.

Kwa Dikgaisanong tsa Basadi tsa COSAFA tsa 2020, Dhlamini o ne a bona mmentlele wa gagwe wa ntlha le setlhopha sa bosetšhaba se segolo jaaka Aforika Borwa e ne e tlhagelela jaaka bommampodi. O ne a tlhagelela makgetlo a le manè mo kgaisanong eno, a simolola mo dikgaisanong tsotlhe tsa go kgaola. E ne e le ka nako ya kgaisano eno fa Dhlamini a ne a nosa nno ya gagwe ya ntlha ya boditšhabatšhaba ka nako ya phenyo ya 2-0 kgatlhanong le Angola.

Ka Phukwi 2022, Dhlamini e ne e le leloko la setlhopha sa Aforika Borwa se se neng sa tlhagelela se fentse kwa sejaneng sa ditšhabatšhaba sa Basadi sa Aforika sa 2022 mme a tlhagelela makgetlo a le matlhano kwa kgaisanong eno.

## Dikgele
**Aforika Borwa**

* Bommampodi ba Basadi ba COSAFA: 2020

* Sejana sa Ditšhaba sa Aforika sa Basadi: 2022

Bomme ba Mamelodi Sundowns

* Liki ya Ditshimega tsa Basadi ya CAF: 2023

* Liki ya Ditshimega tsa Basadi ya COSAFA: 2023

* Liki ya Basadi ya SAFA: 2023, 2024, 2025

Mong

* Liki ya Ditshimega tsa Basadi ya CAF ya 2024: XI e e Gaisang ya Kgato ya Setlhopha

* 2025 Mofenyi wa setlha wa Liki ya Basadi ya SAFA

## Metswedi
Karmen Fouche

**Karmen Fouché** (o tshotswe ka la bo 2 Ferikgong 2003) ke moatlelete wa Aforika Borwa wa motshameko wa go taboga le go tlola. Ka 2024, o ne a nna mmampodi wa bosetšhaba mo go tloleng gararo mme ka 2025 o ne a gapa sekgele sa Dikgaisano tsa Bommampodi ba Aforikaborwa mo heptathlon.

## Botshelo jwa pele
O tsene kwa Sekolong se segolo sa Potchefstroom kwa Bokone Bophirima.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
O dirile tlolo e e gaisang ya botho ya dimitara di le 6.32 kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Diatleletiki tsa U20 tsa 2021 kwa Nairobi.Ka Moranang 2022, o ne a fenya sekgele sa Aforikaborwa sa U20 sa go tlola ka boleele.O ne a nna mo maemong a ntlha a bo 5 kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Aforika kwa Mauritius ka Seetebosigo 2022. O ne a nna mo maemong a borataro mo go tloleng boleele kwa Dikgaisanong tsa Lefatshe Lotlhe tsa Diatleletiki tsa U20 tsa 2022 kwa Cali, Colombia.

Ka Mopitlwe 2023, o ne a bidiwa moatlelete wa ngwaga wa go tlola ke Moatlelete wa Segompieno.Kgwedi eo, Fouché o ne a tsaya selefera mo go tloleng ka boleele ga basadi kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Aforika Borwa tsa bagolo.

Ka Mopitlwe 2024, o ne a nna wa bobedi mo go tloleng boleele kwa Dikgaisanong tsa Aforika Borwa tsa U23 tsa go tlola le go tlola, kwa Setadiamong sa Pilditch kwa Pretoria a le kwa morago ga ga Danielle Nolte. Ka Moranang 2024, o ne a nna mmampodi wa bosetšhaba mo go tloleng gararo kwa Dikgaisanong tsa Diatleletiki tsa Aforikaborwa kwa Pietermaritzburg.

Ka di 12 Moranang 2025, o ne a tlola dimitara di le 6.51 go nna wa bobedi mo go tloleng ka boleele morago ga Mmampodi wa Lefatshe Lotlhe wa Diatleletiki tsa Ka fa Teng Claire Bryant, mo Leetong la Lefatshe Lotlhe la Diatleletiki la Kontinente kwa Gaborone, Botswana.Moragonyana mo kgweding eo, o ne a fenya sekgele sa dikgaisano tsa Bommampodi ba Aforikaborwa kwa Potchefstroom.

## Metswedi
Nina Simone

Nina Simone (/ˈniːnə sɪˈmoʊn/ *[[:en:Help:Pronunciation_respelling_key|NEE-nə sim-OHN]]*; la matsalo e le **Eunice Kathleen Waymon**; 21 Tlhakole 1933 – 21 Moranang 2003) e ne e le motshameki wa piano, moopedi, mokwadi wa dipina, le molwela ditshwanelo wa MoAmerika. Mmino wa gagwe o ne o akaretsa metlaele jaaka classical, folk, gospel, blues, jazz, R&B, le pop. Go tshameka piano ga gagwe go ne go na le tlhotlheletso e ntsi ya baroque le mmino wa classical, segolo bogolo Johann Sebastian Bach, gape go tsamaelana le go opela ga gagwe, ga lentswe la gagwe la contralto la molodi wa mmino wa jazz. *[[Rolling Stone]]* e ne ya akaretsa Simone mo palong ya baopedi ba ditswerere mokgetlho a le mokawana.

## Metswedi
Big zulu

**Siyabonga Nene** (o tsotswe ka 7 Moranang 1986), yo a itsegeng ka leina la gagwe la serala la **Big Zulu**, ke morepa le mokwadi wa dipina wa MoAforika Borwa. O ne a tla a tuma ka 2016, morago ga kgatiso ya pina ya gagwe ya "Donsa Nkabi".

O ne a baa monwana tumalano ya kgatiso le ba Universal Music ka 2015, mme a gatisa alebamo ya gagwe ya matseno, *[[Ushun' weNkabi]]* (2018) ga mmogo le ya ngwaga wa 2019 ya *[[Ungqongqoshe Wongqongqoshe]]*.

Alebamo ya ga Zulu ya boraro, *[[iChwane leNyoka]]* (2021), e ne ya alosa 'pina tse tlharo tse di pagametseng mankalengkaleng a dipalelo tsa dipina, e bong "Mali eNingi", "iHlupheko", le "uMuzi eSandton". Pinagare ya alebamo e, "Mali eNingi", e na le ditlhomamiso tse pedi tsa platinum go tswa go ba Recording Industry of South Africa (RISA).

Zulu o ne a boa a tlhagelela mo mananeong a thelebišene a bo *[[Isibaya]]*, *[[One Mic]]* (2017-2020), *[[Uzalo]]* (2020), *[[Isithembiso]]*, *[[Ushuni Womhlaba]]* (2024). Ditota tse a atswitsweng ka tsone di akaretsa tse 'supa tsa South African Hip Hop Awards, e le esi ya South African Music Awards, le e nngwe gape ya Metro FM Music Awards.

## Metswedi
Wole Soyinka

**Akinwande Oluwole Babatunde Soyinka** (o tshotswe ka 13 Phukwi 1934) ke mokwadi wa padi le metshameko, ga mmogo le mmoki, wa kwa Nigeria. O kwadile dipadi tse tharo, dikgolaganyo tse lesome tsa dikhutshwe, metshameko e masome-mabedi le botlhano, le dibuka ka gagwe tse tlhano. O buile gape a ranola dikwalo tse pedi, ga mmogo le go kwala dipego le dikhutshwe tsa dipampiri tsa dikgang le bagatisi ba bangwe ba go nna jalo. O ne a atswiwa ka tota ya Nobel Prize in Literature ya 1986.

O tsaletswe mo lelapeng la batho ba ngwao ya seYoruba e e neng e amogetse tumelo ya seAnglican, mo legaeng la Aké, Abeokuta. Soyinka o ithutile kwa Government College, Ibadan, a bo a ya go tsweledisa dithuto tsa gagwe kwa University College, Ibadan. E rile a sa ntse e le moithuti, o ne a nna mongwe wa basimolodise ba Pyrate Confraternity. Soyinka o ne a tlogela Nigeria a ya go ithuta kwa Enyelane, mo Yunibesithi ya Leeds. Mo go yone nako eo, o ne a nna moeteledipele wa mmakasine wa sekolo, *The Eagle*, pele fa a ka nna mokwadi yo a feletseng, mo 'ngwageng tsa bo 1950. Kwa Enyelane, o ne a simolola go kwala dikhutshwe le go dira direkoto tsa dithathelelo-dithuto tsa ba BBC. O kwadile metshameko e se kana ka sepe, e e neng ya diragatswa mo seromamoweng le mo ntlong tsa metshameko mo Nigeria le Enyelane, segolo bogolo mo Royal Court Theatre.

## Metswedi
Wale Ogunyemi

**Wale Ogunyemi** (12 Phatwe 1939 – 17 Sedimonthole 2001) e ne e le mogaka wa diterama, motshameki wa difilimi, mokwadi wa metshameko e le mentsi, ga mmogo le morutegi wa boitseanape jwa teme ya seYoruba wa MoNigeria.

## Botshelo jwa kwa bonnyeng
Ogunyemi o tsetswe ka kgwedi ya Phatwe e tlhola ga 'some le bobedi ka ngwaga wa 1939 mo Igbajo, toropo mo Ogun State, mo norwa-bophirima jwa Nigeria, e le ngwana wa ga Samuel Adeosun le Mary Ogunyemi. O tsene Yunibesithi ya Ibadan ka 1967, a tsaya ngwaga a ithuta terama; e ntse e le one ngwaga oo, o ne a fiwa maemo a go nna mothusi wa dipatlisiso kwa Ibadan Institute of African Studies, kwa a neng a tlogela tiro ka bogodi a ne a sa ntse a tshwere teng morago ga dingwagangwaga.

## Metswedi
When Rain Clouds Gather

***When Rain Clouds Gather*** ke lokwalo la padi la ntlha ka ga Bessie Head, mokwadi wa Motswana-ka-MoAforika Borwa, e gatisitswe ka 1968.

A sa bolo go sia Aforika Borwa ka 1964, Head o kwadile lokwalo le a le mo botshabelong mo Botswana, a tla a e fetsa ka 1967. E gatisitswe la ntlha mo Lontone ke ba Victor Gollancz ya bo ya tla ya gatisiswa ke ba William Heinemann, fa mo Amerika gone e gatisitswe ke ba Simon & Schuster.

## Metswedi
Charles Dickens

Charles John Huffam Dickens (/ˈdɪkɪnz/; 7 Tlhakole 1812 – 9 Seetebosigo 1870) e ne e le mokwadi le mmega-dikgang wa MoEnyelane. O tlhamile bangwe ba baanelwa ba ba tumileng mo dikwalong tsa maitlhamelo, e bile o kaiwa ke ba le bantsi e le ene mokwadi wa padi yo o gaisang botlhe go tswa mo 'nakong tse a neng a kwala ka tsone, metlha ya SeFeketori. Dikwalo tsa gagwe di akotse tumo e ntsi a sa le botshelong, mo e leng gore, ka motlha wa 20th century, bakanoki le batlhalefi ba ne ba mo kaya e le moitseanape wa dikwalo. Dipadi le dikhutshwe tsa gagwe di balwa lefatshe ka bophara le gompieno.

## Metswedi
Kenneth Matambo

**Ontefetse Kenneth Matambo** ke rapolotiki le moitseanape wa itsholelo wa Botswana .   O dirile jaaka tona ya matlotlo le tsa itsholelo ya Botswana go tloga ka kgwedi ya Phatwe 1 2009 go fitlha ka 2019 fa a tlogela maemo ao.   

## Ditshupiso

## Ditshupiso tsa kwa ntle

* Ditshupiso tse di amanang le Kenneth Matambo mo Wikiquote
Diabi Jacob Mmualefe

Diabi Jacob Mmualefe (o belegwe ka 28 Mopitlwe 1958) ke morutabana wa Botswana mme ga jaana ke Moemedi  kwa Brazil ka tumelelo e e tshwanang kwa Argentina, Chile, Guyana, Venezuela le CARICOM.

E ne e le mokwaledi wa ntlha kwa kemedi ya Botswana kwa Addis Ababa, Ethiopia, mogakolodi kwa botsamaising jwa Botswana kwa Stockholm, Sweden mme morago kwa khomišeneng e kgolo ya Botswana kwa London, United Kingdom. O ne a dira mo lephateng la  mafatshe a sele la Botswana pele ga a tlhomiwa go nna moemedi wa lefatshe.

## Metswedi

* "Botsuana — Ministério das Relações Exteriores"(in Portuguese). Itamaraty.gov.br. Archived from the original.on 2 November 2012. Retrieved 21 September 2012
Heline Eweni

**Heline Babiene Eweni** (o o tshotsweng ka 1996) ke molweladitshwanelo le motho o o utlwelang bomme le bana le batho ba ba tshelang ka bogole botlhoko wa kwa Cameroon. Mautlwelobotlhoko a gagwe a lemogiwa ka kemo nokeng ya gagwe mo bathong ba ba fudusitsweng ka ntwa ya Ambazonia. Eweni o ne a nna lesiala fa a latlhegelwa ke batsadi ba gagwe boo babbedi a sale mmotlana. Ditirelo tsa gagwe tsa mautlwelobotlhoko di simoloste ka go dira ditirelo tsa setšhaba ka lenaneo la Exceptional Youth le le itebagantseng le go phepafatsa le sa lope sepe. Morago, Eweni o ne a kwadisa lekgotla le e le le le sa boneng dipoelo.

## Seetsele
Eweni e ne e le mofenyi wa dietsele tsa baeteledipele ba kamoso ba Aforika kwa Nigeria ka 2019.

## Metswedi
Khanyisile Motsa

**Khanyisile Motsa** ke motho o o nang le mautlwelobotlhoko o o berekang go tokafatsa matshelo a bana ba kwa Aforika Borwa.

A itsege gape ka leina la **Mam Khanyi,** o tlhamile lekgotla la Home of Hope for Girls kwa Johannesburg ka 2002 morago ga go amogela basetsana ba ba neng ba tshaba go ithekisa mebele le go tsewa ka dikgoka, kwa lolwapeng lwa gagwe. Lekgotla la HoH le fa basetsana ba le masome a supa le botlhano boroko ebile le thusitse ba le dikete ka go bereka le sepodisi sa Aforika Borwa le bo mmaboipelego.

Fa Trevor Noah a tlhama lekgotla la Trevor Noah Foundation go thusa dikhutsana le banana ba ba mo diphatseng go tsena sekolo le go nna le kitso ya tsa botshelo, o ne a laletsa Mam Khanyi go nna le seabe e le sebui.

## Dietsele

* Seetsele sa Nedbank Hero ka 2009 sa go aga setšhaba
* Mofenyi wa dietsele tsa Feather ka 2010 mo lekgamung la bomme ba ba agang setšhaba le ba ba mautlwelobotlhoko
* Seetsele sa Rotary Clubs kwa Rosebank le Randburg sa go aga setšhaba
* Kwa moletlong wa go ipelelela dingwaga di le lekgolo tsa botshelo jwa ga Nelson Mandela ka 2018, lekgotla la Nelson Mandela Foundation le ne la atswa Mam Khanyi seetsele sa go nna mongwe wa bagaka ba Aforika Borwa ba go sa buiweng thata ka bone
* Mofenyi wa seetsele sa Global Citizen prize sa 2022 ka maitlamo a gagwe le seabe sa lekgotla la gagwe mo matshelong a basetsana le bomme ba feta makgolo a mabedi ba ba falodisitsweng.

## Metswedi
Botlhokwa jwa go buisa

thumb|365x365px|Botlhokwa jwa go buisa
**Go buisa** ke tiro e e botlhokwa e e thusang batho go bona kitso, go tokafatsa bokgoni jwa puo le go tlhaloganya lefatshe le le ba dikologileng. E na le seabe se segolo mo thutong le mo tlhabololong ya botho. Ka go buisa, batho ba ka ithuta dikgopolo tse dintsha, ba tokafatsa tlotlofoko ya bone le go nna le bokgoni jwa go akanya ka tsela e e tseneletseng. Puiso e botlhokwa mo baithuting le mo bagolong ka gonne e tshegetsa go ithuta le tlhaeletsano mo botshelong jwa letsatsi le letsatsi.

Go buisa go thusa go tokafatsa bokgoni jwa puo le jwa tlhaeletsano. Fa batho ba buisa ka metlha, ba ithuta mafoko a mantsha le ditsela tse di botoka tsa go tlhalosa dikgopolo tsa bone. Go ya ka National Literacy Trust, go bala go thusa go nna le tlotlofoko, bokgoni jwa go kwala le bokgoni jwa go tlhaloganya. Bokgoni jono bo botlhokwa gore motho a atlege mo dithutong le gore a kgone go buisana ka tsela e e nang le matswela.

Gape go buisa go tokafatsa go akanya le go tlhoma mogopolo. Fa batho ba buisa dibuka, diathikele kgotsa dilo tse dingwe, ba dirisa bokgoni jwa bone jwa go akanya le jwa go sekaseka dilo gore ba tlhaloganye tshedimosetso eo. Sekolo sa Thuto sa Dialogane sa Harvard (Harvard Graduate School of Education) se tlhalosa gore go buisa go thusa go nna le bokgoni jwa go akanya ka tsela e e tseneletseng le go rarabolola mathata. Seno se thusa baithuti go dira botoka kwa sekolong le go tshegetsa go ithuta botshelo jotlhe.

Go buisa gape go ka tshegetsa kgolo ya maikutlo le ya loago. Dikgang le dibuka di dira gore babadi ba kgone go tlhaloganya ditso tse di farologaneng, maitemogelo le dipono tse di farologaneng. Seno se thusa batho go nna le kutlwelobotlhoko le go tlhaloganya ba bangwe botoka. Mokgatlho wa Amerika wa Baithutatlhaloganyo(American Psychological Association) o bolela gore go bala go ka tokafatsa kutlwelobotlhoko le go tlhaloganya maikutlo.

Go rotloetsa mekgwa ya go buisa mo baaging le mo dikolong go botlhokwa mo thutong le mo tlhabololong. Dilaeborari, dikolo le malapa di ka tshegetsa go buisa ka go tlamela ka dibuka le go tlhama tikologo e e siameng ya go buisa. Ka go rotloetsa go buisa, merafe e ka tokafatsa maemo a kitsopuiso le go tshegetsa kgolo ya botho le ya thuto.

## Ditshupiso
Feyisetan Fayose

**Feyisetan Fayose** ke mopelotlhomogi wa kwa Nigeria, molwela ditshwanelo tsa setho, le mohumagadi wa pele wa kgaolo ya Ekiti e le mosadi wa ga Ayo Fayose.

Feyisetan Fayose o tshotswe ka Firikgong a robabobedi ngwaga wa 1964. Ke motshegetsi wa lekalana la bomme ba babegadikgang la kwa kgaolong ya Ekiti.

O buile thata ka go nna kgatlhanong le go nyalwa ga bana, a gwetlha puso go netefatsa tshiereletsego ya ditshwanelo tsa setho, o gakolotse gape banana go ikgapha mo tlhakanelong dikobo pele ga lonyalo le tlhakanelo dikobo go sa itshirelediwa go fema mogare wa HIV/AIDS.

## Metswedi
Yamaha Motor Company

**Yamaha Motor Company** (Japanese: ヤマハ発動機株式会社, Hepburn: Yamaha Hatsudōki kabushikigaisha) ke motlhagisi wa ditšhabatšhaba wa Japane yo o nang le ntlokgolo kwa Toropong ya Iwata, kwa Kgaolong ya Shizuoka. Khamphani e dira mo mafelong a a farologaneng a kgwebo go akaretsa le dithuthuthu, di-scooter, dikepe, dienjini tsa jet, le diroboto. Ke motlhagisi wa bobedi mo lefatsheng wa dithuthuthu le motlhagisi yo mogolo wa dikepe mo lefatsheng .

Khamphani eno e farologane gotlhelele le modiri wa diletswa tsa mmino wa Yamaha ( Hamamatsu, Shizuoka ) .

## Letshwao
E tsejwa e le "Yamaha ya Moralo," Yamaha e hlomphuoa haholo ka mefuta ea eona e majabajaba le ho hlokomela dintlha. Khamphani e hapile dikabo tse ngata tsa moralo Japane le mose ho mawatle, ho kenyeletswa le Sekgele sa Moralo o Molemo Japane le Sekgele sa Moralo wa Red Dot Jeremane .

## Ditshupiso
Dencia

**Reprudencia Sonkey**, o o itsegeng mo go tsa tiro ka leina la **Dencia** (o tshotswe ka Mopitlo a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 1992) ke moopedi wa kwa Cameroon/Nigeria, mogwebi le mosegi wa diaparo. O tsholetswe kwa Yaounde Cameroon, a tsholwa ke mme o a neng a santse a le mo dingwageng tsa bokgarejwana ka nako eo, a godisiwa ke bo nkukuagwe mo lotlhakoreng lwa ga mmaagwe. Dencia morago o ne a fudugela kwa US fa a le lekgarejwana. O simolotse tiro kwa Hollywood ka go tlhagelela mo ditshwantshong tsa motshikhinyego tsa dipina tsa diopedi di tshwana le Chris Brown, 50 Cent, Lady Gaga le Ludacris. Dencia o ntshitse pina e le nngwe ka 2011 e bidiwa "Beri Beri".

Mo go segeng, o segetse diopedi di tshwana le Nicki Minaj, Rihanna, Christina Milian, Lil' Mama le ba bangwe, o itsege ka dikao tsa gagwe tsa kapari le go tlhagelela kwa detseleng tsa moopelo tsa Billboard, Grammys le American Music Awards.

Ka ngwaga wa 2012, Dencia o ne a simolodisa kgwebo ya ditlolo e e bidiwang Whitenicious, a akaretsa ditlolo tse di dirang motho mosweu.

Fa e sale jalo, Dencia o diritse batho ba ba itsegeng ditlolo, gompieno o na le dikao tsa ditlolo di le lesome le bobedi mo leineng la gagwe.

Ka ngwaga wa 2016, Dencia o ne a tlhagelela mo dikgannyeng a ratana le motshameki wa kgwele ya dinao Paul Labile Pogba, ka ba ne ba tsositse modumo mo kamoreng ya lefelo la boroko kwa Manchester.

## Metswedi
Makoma Lekalakala

**Makoma Lekalakala** ke molweladitshwanelo wa kwa Aforika Borwa o e leng mookamedi wa lekalana la Earthlife Africa kwa Johannesburg. Ene le Liz McDaid, ba ne ba atswiwa ka seetsele sa Goldman sa tikologo ka 2018 sa kgaolo ya Aforika ka go dirisa kgotlatshekelo go emisa tumalano ya Russia le Aforika Borwa ya go fetlha motlakase ka 2017.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Lekalakala o goletse kwa Soweto, Aforika Borwa. O ne a na le batsalwa le ene ba le batlhano, o godisitswe ke mmaagwe morago ga gore rraagwe a tlhokafale ka 1976. O ne a nna le lesedi la dikgang tsa selegae le tshiamololo ka a ne a bona mmaagwe a sokola go jesa ba lolwapa lwa gagwe le setšhaba sa gagwe se idiwa tiriso ya motlakase ka ntlha ya puso ya tlhaolele.

## Tiro
Ka ngwaga wa 1983, Lekalakala o ne a nna le maitemogelo a go rulaganya e le mmereki wa lekgotla la barekisi ba dijo. O nnile leloko la Earthlife Africa ka 2007 a simolola go tlhama bokopano jwa bomme ba ba buisanang ka dikgang tsa kgothetso le phetogo ya seemo sa loapi.

## Ditiro tsa gagwe
Ka ngwaga wa 2014, puso ya Aforika Borwa e ne ya dira tumalano le lefatshe la Russia go aga mafelo a robabobedi go tsena a le lesome a go fetlhiwang motlakase kwa go one mo lefatsheng leo, a dira motlakase wa di gigawatts di le borobabongwe. Tumalano e ya sephiri e ne ya utlwalelwa ke Earthlife Africa ngwaga one oo. Fa ba sena go lemoga gore tumalano e e raya eng mo mading le mo seemong sa tikologo, Lekalakala le McDaid ga mmogo le babereki ka bone, ba ne ba tswa ka methale ya go ema kgatlhanong le tumalano e. Lekgotla la SAFCEI le ne le tswa kgakala le buelela kgothetso e e ka ntšhafadiwang go kganela phetogo ya seemo sa loapi, ebile le kile la ema kgatlhanong le mohama wa go fetlha motlakase wa Aforika Borwa. Mmogo, bomme ba babedi ba ba ne ba loga leano la go ema kgatlhanong le tumalano e, e akaretsa go bua le tautona Zuma ka bo ene, ka mabaka a gore tumalano e ne e le sephiri ebile e sa sala morago ditsamaiso tsa semolao ntle le go dira patlo maikutlo ya setšhaba kgotsa dipuisano tsa palamente. Lekalakala le McDaid ba ne ba tshwentswe ke ditlamorago tsa go epa uranium, go fetlha motlakase le matlakala a go fetlha motlakase mo tikologong le mo botsogong. Ba buile le merafe mo lefatsheng ka bophara ba tlhalosa ditlamorago tsa madi, tikologo le botsogo. Lekalakala le McDaid ba ne ba bolotsa matsholo le megwanto go ema kgatlhanong le tiro e, ba dira ditshupetso mo Aforika Borwa ka bophara. Ka Moranang a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 2017, kgotlatshekelo ya Kapa Bophirima e ne ya atlhola fa tumalano ya go fetlha motlakase e se ka fa molao motheong, e latofatsa tumalano e be e fedisa tiro e ya di bilone di le masome a supa le borataro. Phenyo ya ga Lekalakala le McDaid e ne e le phenyo e e se kakeng ya lebalesega e e neng e sireletsa Aforika Borwa mo ditlhabololong tsa dikago tsa go fetlha motlakase, mo go ka bong go nnile le ditlamorago mo tikologong, botsogo le madi mo dikokomaneg tsa kamoso.

## Dietsele

* Seetsele sa Goldman sa tikologo ka 2018
* Seetsele sa Eco-Warrior Gold sa 2021

## Metswedi