open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Resetšhurente

**Resetšhurente** ke kgwebo e e baakanyang le go direla bareki Dijo le dino. Gantsi dijo di newa mo lefelong leo, mme diresetšhurente di le dintsi le tsone di na le ditirelo tsa go tsaya dijo le go di isa. Diresetšhurente di farologana thata ka ponalo le ditshupelo, di na le mefuta e e farologaneng ya dijo le dikago tsa ditirelo - go tloga ka diresetšhurenteng tse di sa tureng tsa dijo tse di apewang ka bonako le di-cafeteria go ya go diresetšhorenteng tsa lelapa tsa tlhotlhwa e e fa gare go ya go mafelo a manobonobo a a kwa godimo.

## Ditshupetso
Tau

draft ya me ya 

Tau:
thumb|Tau

**Tau** (panthera leo) ke phologolo e kgolo ya losika lwa dikatse (felidae) mme ke ya bobedi ka bogolo morago ga nkwe. ke sebata se segolo se se senanang mmaba wa tlholego. Tau  e itsege thata ele kgosi ya diphologolo  mme ke nngwe ya diphologolo tsa naga tse di itsegeng go tloga bogologolo.

Ditau di dira thata bosigo mme di nna mo mafelong a a farologaneng, mme di rata thata masimo a a bulegileng, savanna, ditlhatsana tse di kitlaneng le dikgwa tse di bulegileng. Mo nakong e e fetileng di ne di bonwa kwa yuropa, Asia le Aforika, Mme gompieno di fitlhelwa thata mo dikarolong tsa aforika kwa borwa jwa sahara. Go nale setlhopha se senye sa ditau tsa Asia (magareng ga 500 le 700) se se nnang kwa India mo Girl National Park, mme se sireleditswe thata

## '''Ditshupetso'''
Tshoswane

**Ditshoswane** ke loago la lelapa la **Formicidae. mme** tsona le diboko le dinotshe  di amana mmogo, di wela mo setlhopheng sa dikhukhu. Ditshoswane di tlhagile go tswa mo motshine wa vespoid  mo nakong ya keretase.Go  tlhaotswe mefuta e e fetang 13 800 ya palogotlhe e fopholetsa go nna 22 000. Di lemogwa bonolo ka di-antenna tsa tsone tse di nang le di-geniculate (tse di nang le sekgono) le popego e e tlhaolang  e tshwanang le node e e bopang matheka a tsone a masesane.
Katlego e ka ya goreng ka ngwaga wa 2026

Katlego e ka ya goreng ka ngwaga wa 2026
thumb|Katlego ga e sale jaaka bogologolo,Diphetogo ke tse dintsi mongwageng wa 2026
**Bogologolo** katlego e ne e kadiwa ka ditiro tse dibonagalag :tiro e e duelang madi a le mantsi ,ntlo e kgolo, sejanaga sa mabonwa kgotsa maemo mo sechabeng .Gompieno tlhaloso ya katlego e fetogile,mo lefatsheng le e leng gore le dirisa tekenoloji, diphetogo tsa ikonomi . Mo nakong tsa peleng tawelopele ene e le gore jaaka wena o le motho o tshwanetse go tsena sekolo , ofitlhele makwalo agago a thuto ,o kgone go fitlhela tiro e e maleba,Fela seo se fetogile mongwageng wa 2026.

Go gola ga tiro ya kgakala (remote work), boithaopo mo tirong (freelancing), kgwebo ya motho ka nosi le botlhale jwa maitirelo (AI) go fetotse mokgwa wa ditiro. Basha ba le bantsi jaanong ba itirela ditšhono go na le go di emela go bangwe, katlego e raya go aga kgwebo  ba bangwe, e raya go nna le mekgwa e mentsi ya letseno. Mo go ba le bantsi, e raya fela go nna le botsitso jwa madi mo ikonoming e e sa tlhomamang. Katlego ga e sa le go latela tsela e e beilweng, mme ke go ikgopolela tsela ya gago

## Kemedi
Tlou ya Aforika

Tlou ya Aforika 

Tlou ya Aforika ke phologolo e kgoko go feta tsotlhe di tshelang mo lefatsheng. Enna mo dinageng di le dintsi tsa Afrika e e kwa borwa jwa safari. E na le ditsebe tse dikgolo, nko e telele, le meno a a bidiwang ivory. Nko ya yone e e thusa go hema,go dupa, go nwa metsi le go tshwara dilo, mme ditsebe tse dikgolo di e thusa go itidisa fa go le mogote.

Ditlou tsa Aforika di nna mo mafelong a a nang le naga ya bojang, makgasi, makhapetla a ditlhare, maungo le medi. Di tlhoka dijo le metsi a mantsi letsatsi lengwe le lengwe gore di tshele.

Ditlou ke diphologolo tse di botlhale e bile di rata go nna mmogo. Di nna mo ditlhopeng tsa malapa tse di eteletsweng pele ke namagadi e mogolo e e bidiwang matriarch. Di buisana ka medumo le mekgwa e mengwe. Gompieno, ditlou tsa Aforika di mo kotsing ka ntlha ya go bolawa ka ntlha ya meno a tsone le go senngwa ga mafelo a tsone a bonno, mme go nna le maiteko a go di sireletsa.

## Tshupiso
Kangaroo

ya me ya boraro
thumb|Kangaroo

Dikangaroo

**Dikangaroo** di nna kwa Botlhaba jwa Australia.Di nna ka ditlhopha tse dinnye tse di bidiwang mobs kgotsa mephato, mme gantsi di ka nna di feta 50. Fa di ikutlwa di le mo kotsing, di itaya lefatshe ka dinao tsa tsone tse di nonofileng go tlhagisa ba bangwe. Fa di lwa, di kgaba ka dinao mme ka dinako dingwe di a loma.

Kangaroo ya sesadi e na le mokotla mo mpeng o o dirisediwang go tlhokomela ngwana wa yone yo o bidiwang joey. Fa joey a tsholwa o monnye thata, a lekana le morara. O palama a le esi go tsena mo mokotleng wa mmaagwe kwa a sireletsegileng teng. Ka dikgwedi di le nne o simolola go tswa ka nakwana go ja bojang, mme ka dikgwedi di le lesome o tswa mo mokotleng gotlhelele.

## '''Ditshupetso'''
Draft 4 *

Draft ya me ya bone
thumb|Dirurubele

**Dirirubele**

Go na le mefuta e ka nna 17,500 ya dirurubele mo lefatsheng lotlhe, mme kwa United States go na le e ka nna 750. Dirurubele di itsege thata ka mebala ya tsone e e phatsimang le go etela dithunya.

Di farologana le dikokonyana tse dingwe ka gonne di na le diphaphathi tse di khurumeditsweng ka dikala tse dinnye, mme gape di kgona go phutha loleme lwa tsone (proboscis).

## '''Ditshupetso'''
Mmamogaswa

Mo ditlhamane, **mmamogaswa** ke setshedi sa metsi se se nang le tlhogo le mmele o o kwa godimo wa motho wa sesadi le mogatla wa tlhapi. mmamogaswa e tlhagelela mo ditlhamong tsa ditso tse dintsi go tlala lefatshe, go akaretsa Yuropa, Latin America, Asia, le Afrika.

Mmamogaswa ka dinako tse dingwe di amana le ditiragalo tse di kotsi tse di jaaka ditsuatsue, go thubega ga dikepe, le go nwela (cf. §§ Omens). Mo dingwaong tse dingwe tsa setso (kgotsa ka dinako tse dingwe mo dingwaong tseo),ba ka nna molemo kgotsa ba ba molemo, ba naya batho madi a mantsi kgotsa ba ratana le batho.

Se se tshwanang le mmamogaswa wa monna ke merman, gape ke motho yo o itsegeng thata mo ditlhamong tsa setso le mo go tsa phasalatso. Le fa dingwao tsa go bonwa ga mermen di sa tlwaelega go feta tsa mmamogaswa, go ya ka ditlhamane go tsewa gore di nna mmogo le tse di tshwanang le tsone tsa basadi. Tse ditonanyana le tse di namagadi ka dinako tse dingwe di bidiwa Ba-Merfolk kgotsa batho.

Kgopolo ya Bophirima ya di mmamogaswa jaaka diopedi tse dintle, tse di gogelang e ka tswa e tlhotlheleditswe ke di serene tsa ditlhamane tsa Segerika, tse kwa tshimologong di neng di tshwana le dinonyane, mme di ne tsa simolola go bontshiwa di tshwana le ditlhapi mo motlheng wa Bokeresete. Dipego tsa hisetori tsa di mmamogaswa, jaaka tse di begilweng ke Christopher Columbus ka nako ya patlisiso ya gagwe ya Caribbean, di ka tswa di ne di bonwa ke Di  manatees kgotsa diamusi tse di tshwanang le tsone tsa metsi. Le fa go se na bosupi jwa gore go na le di mmamogaswa kwa ntle ga ditlhamane, dipego tsa go bonwa ga di mmamogaswa di tsweletse go fitlha gompieno.
thumb|Setshwantsho sa ga Becky Sharp wa Vanity Fair jaaka mmamogaswa e e bolayang motho, ka mokwadi wa buka William Thackeray.
 

## Motswedi
Bera

**Bera ya polara**

thumb|Bera ya polara mo aeseng
**Bera** ya polara ke sebatana se segolo se se jang nama sa arctic se se leng sa lelapa la Ursidae mme se tlwaetse botshelo ka tsela ee kgethegileng mo ditikologong tsa polara. Etlwaetse botshelo jo bo khethegileng mo aese ya lewatle, kwa e tsomang phofu ya yona ya ntlha, e leng di-seal. Dibera tsa banna tse di godileng gantsi di bokete jo bo fa gare ga dikilogerama di le 350 le 700, fa tsa basadi tsone ka kakaretso di le dinnye.

Dibera tsa polara di tsewa jaaka diamusi tsa lewatle ka gonne di ikaegile thata ka lewatle le aese ya lewatle go tshela. Di dirisa leano la go tsoma la go nna le go leta gaufi le dikhuti tsa go hema tsa seal mme di kgona go thuma sekgala se seleele mo metsing a a bulegileng. Jaaka dibatana tse di jang ditshedi tse dingwe, dibera tsa polara di na le seabe se se botlhokwa thata mo go bolokeng tekatekano ya dithulaganyo tsa tikologo ya "Arctic". Go ya ka "International Union for Conservation of Nature", bera ya polara e kwadilwe jaaka e e mo Kotsing, bogolosegolo ka ntlha ya go latlhegelwa ke aese ya lewatle e e bakiwang ke phetogo ya tlelaemete. Go fokotsega ga aese ya lewatle go fokotsa phitlhelelo ya diphologotswana mme go ama katlego ya tsalo .

## Ditshupiso
Koloi

**Koloi**, kgotsa **koloi**, ke sejanaga se se nang le mabili . Bontsi jwa ditlhaloso tsa dikoloi di bolela gore di siana thata mo tseleng, di tsenya batho ba le 1-8, di na le mabili a le mane, gape di palangwa ke batho le dithoto . Go na le dikoloi tse fetang 1.6 bilione tse di dirisiwang lefatshe ka bophara go tloga ka 2025 .
Molelo yo mogolo kwa london

thumb|molelo o mogolo kwa lefatsheng la London ka ngwaga wa bo 1666

## molelo o mogolo wa London
Molelo o mogolo wa London e ne e le molelo o mogolo o o neng wa anama mo bogareng jwa London, Engelane, go tloga ka September 2 go fitlha ka September 6, 1666.Molelo o ne wa senya dikarolo tse dikgolo tsa toropo, go akaretsa matlo, dikgwebo le dikago tse di botlhokwa tsa setšhaba, mme go ne ga latlhegelwa ke matshelo a le mmalwa fela.

Ka nako eo, London e ne e na le batho ba le bantsi, mme bontsi jwa dikago di ne di agilwe ka logong lo lo nang le marulelo a bojang. Maemo a a omeletseng ka selemo sa 1666 a ne a dira gore toropo e nne mo kotsing ya molelo.Molelo o simolotse kwa lefelong la go dira borotho kwa Pudding Lane, e leng la ga Thomas Farrier. Ditofo tsa borotho di ne di sa tima gotlhelele bosigo jo bo fetileng, mme molelo o ne wa tuka mo mosong.

## Motsedi
Bera ya polara

**Bera ya kwa lewatleng** (***Ursus maritimus***) ke bera ya polare e kgolo e e tlholegang kwa Arctic le kwa mafelong a a gaufi. E amana thata le bera e e borokwa le bera ya "panda", mme mefuta e mebedi eno e kgona go tsalana. Bera ya polara ke mofuta o mogolo go gaisa o o setseng o le teng wa bera le diphologolo tse di jang nama tsa lefatshe ka bokete jwa mmele, ka banna ba bagolo ba bokete jwa 300 – 800 dikilogerama (660 -1 760 lb). Mofuta o o na le dipopego tse pedi tsa thobalano , ka ge dinamagadi tse di godileng di le dinnye thata. Bera ya polara e na le boboa jo bosweu kgotsa jo bo serolwana jo bo nang le letlalo le lentsho le tlhatlhagano e e kima ya mafura. E mosesane go feta bera e e borokwa , ka legata le le tshesane , molala o moleele le hump e e kwa tlase ya magetla. Meno a yone a bogale thata e bile a tlwaetse go sega nama. Maroo a magolo mme a letla bera go tsamaya mo godimo ga aese le go thuma sentle mo metsing.

Dibera tsa polara di rata go nna mo lefatsheng le mo go lona go na le aese mme di tsewa e le diamusi tsa lewatle ka ntlha ya go ikaega ka thulaganyo ya diphologolo tsa lewatle. Di rata aese ya lewatle ya ngwaga le ngwaga mme di nna mo lefatsheng fa aese e nyerologa ka selemo. Bontsi jwa tsona di ja nama mme di itse go ja di-seal, segolobogolo di-ringed seal.  Phologolo e e ntseng jalo gantsi e tsewa ka go lalela, bera e ka nna ya latela phofu ya yona mo aeseng kgotsa mo metsing, fela gape e tla nna mo lehuting la go hema kgotsa mo ntlheng ya aese go emela phofu go thuma. Bera e ja thata mafura a seal a a nang le maatla a mantsi. Diphologolo tse dingwe di akaretsa "di-walrus", maruarua a beluga le diphologolo dingwe tse di nnang mo lefatsheng. Dibera tsa polara gantsi di nna di le tsosi mme di ka fitlhelwa ka ditlhopha fa di le mo lefatsheng. Ka nako ya tsadiso, dibera tse ditonanyana di disa tse di namagadi le go di sireletsa mo go ba ba gaisanang le tsone. Bomme ba tsala bana mo dikhuting tsa pelegi ka nako ya mariga . Dinnye di nna le mmaatsone go fitlha go dingwaga di le pedi le sephatlo.

## Go naya maina
Bera ya polare e ne ya newa leina la yone le le tlwaelegileng ke Thomas Pennant mo bukeng ya "*A Synopsis of Quadrupads"* (1771). E ne e itsege jaaka bera e tshweu kwa Yuropa magareng ga ngwagakgolo wa bo 13 le wa bo 18, mmogo le bera ya aese le bera ya lewatle le bera ya Greenland. Ba-Norse ba ne ba e bitsa *   le *. Bera e bidiwa "" ke Ba-Inuit . Ditso tsa "Netsilik" gape di na le maina a a farologaneng a dibera go ikaegilwe ka mabaka a a rileng , jaaka bong le dingwaga, tseno di akaretsa tse ditonanyana tse di godileng (), dinamagadi tse di godileng tse di sa nyalwang (), dinamagadi tse di imileng (), masea a a sa tswang go (), basha ba bagolo () le dibera tse di sa direng sepe ( ). Leina la saense  ke Selatine sa '.

## Ditshupiso
John Block (radipolotiki wa Aforika Borwa)

**John Fikile Block** (o tshotswe ka di 10 tsa kgwedi ya Tlhakole ka ngwaga wa  1968).  Ke Modulasetulo wa pele wa Porofense ya Khonkerese ya Bosetšhaba ya Aforika kwa Porofenseng ya Kapa Bokone, Aforika Borwa,mme e ne e le Leloko la Lekgotla la Khuduthamaga (MEC) la Matlole, Tlhabololo ya Ikonomi le Bojanala kwa Pusong ya Porofense ya Kapa Bokone.  Block o ne a bonwa molato wa tsietso, bonweenwee le go tlhatswa madi ke Kgotlatshekelokgolo ya Kapa Bokone ka ngwaga wa  2015.  Ka Sedimonthole 2016 o ne a atlholelwa dingwaga di le 15 kwa kgolegelong.

Block o ne a nna Leloko la Lekgotla la Peomolao la Porofense mo Lekgotleng la Peomolao la Porofense ya Kapa Bokone ka ngwaga wa 1994.Ka 1999 o ne a tlhomiwa go nna Leloko la Lekgotla la Khuduthamaga (MEC) la Dipalangwa, Ditsela le Ditiro tsa Setšhaba mo porofenseng, mme mo maemong ao a neng a dira go fitlha ka 2004 fa a ne a nna MEC wa Matlole, Tlhabololo ya Economic.
Tlou ya AFORIKA

This is my draft space number 1

Tlou ya AFORIKA
thumb|Tlou ya Aforika
Tlou ya Aforika ke phologolo e kgoko go feta tsotlhe di tshelang mo lefatsheng. Enna mo dinageng di le dintsi tsa Afrika e e kwa borwa jwa safari. E na le ditsebe tse dikgolo, nko e telele, le meno a a bidiwang ivory. Nko ya yone e e thusa go hema,go dupa, go nwa metsi le go tshwara dilo, mme ditsebe tse dikgolo di e thusa go itidisa fa go le mogote.

Ditlou tsa Aforika di nna mo mafelong a a nang le naga ya bojang, makgasi, makhapetla a ditlhare, maungo le medi. Di tlhoka dijo le metsi a mantsi letsatsi lengwe le lengwe gore di tshele.

Ditlou ke diphologolo tse di botlhale e bile di rata go nna mmogo. Di nna mo ditlhopeng tsa malapa tse di eteletsweng pele ke namagadi e mogolo e e bidiwang matriarch. Di buisana ka medumo le mekgwa e mengwe. Gompieno, ditlou tsa Aforika di mo kotsing ka ntlha ya go bolawa ka ntlha ya meno a tsone le go senngwa ga mafelo a tsone a bonno, mme go nna le maiteko a go di sireletsa.

## Tshupiso
https://www.worldwildlife.org/species/african-elephant

https://www.iucnredlist.org/species/12392/3339343
Malaria

**Malaria** ke bolwetse  jo bo tshelanwang ke menang jo bo anamisiwang ke go longwa ke menang ya **. Malaria ya batho e baka matshwao a gantsi a akaretsang letshoroma, Letsapa, go tlhatsa, le go opiwa ke tlhogo. Mo mabakeng a a masisi, go ka baka go nna lotlhaka, dikoto, khoma, kgotsa Loso. Matshwao a  gantsi a simolola malatsi a le lesome go ya go a le lesometlhano morago ga go longwa ke monang o o tshwaeditsweng wa Anopheles. Fa e le gore ga ba alafiwe sentle, batho ba ka nna ba boa gape dikgwedi morago ga moo. Mo go ba ba sa tswang go falola go tshwaediwa, go tshwaetsa gape gantsi go baka matshwao a a seng bogale. Go emelana gono go go sa felelang go feta dikgwedi go ya go dingwaga fa motho a sa tshwaediwe ke malaria. Menang ka bo yone e gobadiwa ke malaria, e dira gore go nne le botshelo jo bo kwa tlase mo go ba ba tshwaeditsweng ke malaria.

Malaria e bakwa ke diyukaryote tsa sele e le nngwe tsa mofuta wa *Plasmodium* . Mo diphologolong,e ka tlatswa ka go longwa ke menang ya *Anopheles* e e namagadi e e tshwaetsegileng. Go longwa ke monang go tsenya dipharasaete tse di tswang mo matheng a monang mo mading. Kwa tshimologong dipharasaete di ikatisa le go gola mo sebeteng kwa ntle ga go baka matshwao.  Morago ga malatsi a le mmalwa dipharasaete tse di godileng di anama mo mading,koo di tshwaetsang le go senya disele tse dikhibidu tsa madi,di baka matshwao a tshwaetsego. Mefuta e le metlhano ya *Plasmodium* e tlwaetse go tshwaetsa batho. Mefuta e meraro e e amaneng le dikgetse tse di masisi thata ke *P .nbsp;falciparum* (e e bakang bontsi jo bogolo jwa dintsho tsa malaria), *P.nbsp;vivax*, le *P.nbsp;knowlesi* (malaria wa simian o o tshologelang mo bathong ba le diketekete ka ngwaga).   *Ts.nbsp;ovale* le *P.nbsp;malaria* ka kakaretso e baka mofuta o o botlhofo wa malaria.   Malaria gantsi e ka lemogiwa ka go tlhatlhoba madi ka maekerosekopo go dirisiwa difilimi tsa madi, kgotsa ka diteko tsa go tlhatlhoba ka bonako tse di theilweng mo diantijeneng . Mekgwa e e dirisang tsibogo ya ketane ya polymerase go lemoga DNA ya pharasaete e dirilwe,fela ga e dirisiwe thata mo mafelong a malaria a tlwaelegileng mo go ona,ka ntlha ya ditshenyegelo tsa yona le go raragana ga yona.
Kankere ya popelo

thumb|Setshwantsho sa kankere ya molala wa popelo

### Kankere ya molala wa popelo ke eng?
**Kankere ya molala wa popelo** e gola go tswa mo diseleng tse di sa tlwaelegang mo lera la molala wa popelo tse di kgaoganang ka tsela e e sa laolege.Fa e sa bonwe ka bonako, disele tsa kankere di ka gola tsa tsena mo dithong tse di gaufi mme tsa anama go ya dikarolong tse dingwe tsa mmele.tshwaetso ya HPV (human papillomavirus) ke yone e bakang bontsi jo bogolo jwa tsotlhe tsa kankere ya molala wa popelo. HPV ke mogare o o tshwaetsanang ka thobalano.

O ka fokotsa kotsi ya go nna le kankere ya molala wa popelo ka go dira diteko tsa go tlhatlhoba le ka go amogela moento o o sireletsang kgatlhanong le tshwaetso ya HPV.Fa kankere ya molala wa popelo e tlhaga, gantsi kalafo ya ntlha ke go dirwa karo (opereishene) go ntsha kankere. Mekgwa e mengwe ya kalafo e ka akaretsa melemo e e bolayang disele tsa kankere. Dikgetho di ka akaretsa chemotherapy le melemo ya kalafo e e totileng disele tsa kankere. Radiation therapy, e e dirisang maatla a a nonofileng a matlhasedi, le yone e ka dirisiwa. Ka dinako dingwe kalafo e kopanya radiation le chemotherapy ya tekanyo e e kwa tlase.Fa e sa ntse e simologa, kankere ya molala wa popelo e ka nna ya se ka ya baka matshwao ape. Fa e ntse e gola, e ka baka ditshupo le matshwao a a latelang:go dutla madi mo botsading morago ga thobalano, magareng ga dinako tsa go bona kgwedi kgotsa morago ga go tsena mo botsading (menopause).Go bona kgwedi ka madi a mantsi go feta ka gale le go tsaya nako e telele go feta tlwaelo.Go tswa mokelikeli mo botsading o o nang le metsi kgotsa madi, o ka nna montsi mme o nkga maswe.Botlhoko mo mpeng e e kwa tlase (pelvic pain) kgotsa botlhoko ka nako ya thobalano.

## Ditshupo/Metswedi:
Dintshwa tse kotsi mo baaging

thumb|314x314px|Dintšwa tse kotsi mo baaging
**Dintšwa** tse di kotsi mo baaging di kaya dintšwa tse di bontshang boitshwaro jo bo bogale mme di ka nna kotsi mo bathong, mo diphologolong tse dingwe, kgotsa mo dithotong. Boitshwaro jo bo ntseng jalo bo ka akaretsa go loma, go tlhasela kgotsa go sianisa batho ka bongwe kwantle ga go di galefisa. Dintšwa tse di kotsi di ka baka poifo mo malokong a baagi mme di ka baka dikgobalo, kgatelelo ya maikutlo, kgotsa tshenyo ya dithoto. Boitshwaro jo bo bogale jwa dintšwa gantsi bo tlhotlhelediwa ke go sa katisiwe sentle, go tlhokomologiwa, kgotsa go tlhoka taolo e e siameng ke beng ba tsone .

Go na le dilo di le mmalwa tse di ka dirang gore dintšwa di nne kotsi. Tseno di akaretsa go tlhoka go dirisana sentle le batho ba bangwe, go sotliwa kgotsa go tshwarwa makgwakgwa, go sa katisiwa sentle le go nna mong yo o se nang maikarabelo. Dintšwa tse di sa katisiwang go dirisana ka tsela e e babalesegileng le batho kgotsa diphologolo tse dingwe di ka nna tsa boifa kgotsa tsa nna bogale. Mo maemong mangwe, dintšwa tse di bewang mo mafelong a a ngomolang pelo kgotsa tse di dirisediwang go tshireletsa kwantle ga go katisiwa sentle di ka nna tsa nna le tshekamelo ya go nna bogale. Mo godimo ga moo, go palelwa ke go latela melao ya lefelo leo, e e jaaka go boloka dintšwa di le mo dithapong kgotsa go di bofa sentle, go ka oketsa kotsi ya go tlhaselwa mo baaging.

Dintšwa tse di kotsi di ka nna le ditlamorago tse di masisi mo baaging. Go tlhaselwa ke dintšwa go ka felela ka gore motho a gobale mo mmeleng, a tshwaetsege le go utlwisiwa botlhoko thata mo tlhaloganyong, segolobogolo mo baneng le mo bagolong. Baagi le bona ba ka itemogela poifo fa baagi ba ikutlwa ba sa babalesega mo mafelong a botlhe jaaka diphaka kgotsa mebila. Mo godimo ga moo, balaodi ba selegae ba ka nna ba lebana le dikgwetlho tsa go laola dintšwa tse di sa tlhokomeleng kgotsa tse di bogale, tse di ka tsenyang kgatelelo mo ditirelong tsa taolo ya diphologolo le mo dithulaganyong tsa pabalesego ya setšhaba.

Go thibela mathata a a amanang le dintšwa tse di kotsi go tlhoka go nna le diruiwa tsa mo gae tse di nnang le maikarabelo le go lemosa baagi. Beng ba dintšwa ba tshwanetse go netefatsa gore diruiwa tsa bone di newa katiso e e siameng, tlhokomelo ya kalafi ya diphologolo ka metlha, le tlhokomelo e e lekaneng. Go tsalana dintšwa go tloga di sa ntse di le dinnye go ka thusa go fokotsa boitshwaro jo bo bogale. Baagi gape ba ka rotloetsa pabalesego ka go diragatsa melao ya taolo ya diphologolo, go ruta baagi ka tlhokomelo ya diruiwa tsa mo gae ka maikarabelo, le go bega boitshwaro jo bo kotsi kwa balaoding ba selegae.

## Ditshupetso
Tlhokego ya metsi

thumb|264x264px|Tlhaelo ya metsi

**Tlhaelo ya metsi** e diragala fa go sena metsi a a phepa a a lekaneng go fitlhelela ditlhokego tsa batho, tsa temothuo kgotsa tsa madirelo. E ka diragala ka ntlha ya komelelo, tiriso e e feteletseng ya metsi, kgolo ya batho, kgotlhelo, kgotsa taolo e e bokoa ya metsi. Tlhaelo ya metsi e ama dimilionemilione tsa batho lefatshe ka bophara mme e ka ama thata boitekanelo, pabalesego ya dijo le tikologo..

Tlhaelo ya metsi e ka diragala ka tlhago, jaaka mo dikgaolong tse di nang le pula e nnye kgotsa komelelo ya kgapetsakgapetsa, kgotsa e ka bakwa ke ditiro tsa batho, go akaretsa tiriso e e feteletseng ya metsi, kgotlhelo ya metswedi ya metsi, le tsamaiso e e sa siamang ya metsi. Dinaga le merafe e e nang le palo e e golang ya batho kgotsa tlhabololo ya madirelo gantsi e lebane le tlhokego e e oketsegileng ya metsi, mme seno se dira gore bothata jono bo nne maswe le go feta. Kgotlelego e e tswang mo temothuong, mo madirelong le mo malapeng le yone e ka dira gore metsi a se ka a babalesega go a dirisa, mme seno sa fokotsa le go feta metsi a a leng teng.

Ditlamorago tsa tlhaelo ya metsi di ka nna maswe thata mo bathong le mo tikologong. Batho ba ka nna ba lebana le go felelwa ke metsi mo mmeleng, kgeleloleswe e e sa siamang le malwetse a a bakwang ke metsi. Temothuo e ka utlwisiwa botlhoko, mme ya baka tlhaelo ya dijo le ditatlhegelo tsa ikonomi. Dithulaganyo tsa tikologo le diphologolo tsa naga di ka gobala fa dinoka, makadiba le mafelo a a metsi a kgala kgotsa a kgotlelwa. Baagi le bona ba ka nna ba itemogela dikgotlhang ka ga metswedi ya metsi.

Go thibela le go laola tlhaelo ya metsi go tlhoka thulaganyo e e kelotlhoko le tiriso e e tswelelang ya metsi. Ditharabololo di akaretsa go somarela metsi, go phepafatsa le go dirisa metsi a a leswe gape, go kotula metsi a pula, go tokafatsa mekgwa ya go nosetsa le go sireletsa dinoka le makadiba gore di se ka tsa kgotlelwa. Dipuso, mekgatlho le baagi botlhe ba na le seabe mo go netefatseng gore metsi a teng mo go mongwe le mongwe. Go ithuta go dirisa metsi ka maikarabelo go botlhokwa go fitlhelela ditlhokego tsa ga jaana le tsa isago.

## Ditshupiso
Ntlo

**Ntlo** ke yuniti e le nngwe ya kago ya bonno . E ka nna tlhatlhamo e e raraaneng go tswa mo ntlwaneng ya motheo, go ya kwa popego e e raraaneng ya legong, ya matlapa, ya konkoreite kgotsa ya dilo tse dingwe, e tlhomotswe, dipompo, motlakase le dithuthafatso, go tsenya mowa le go tsidifatsa mowa . Matlo a dirisa mefuta e e farologaneng ya dithulaganyo tsa go rulela go dira gore fa pula ena e se ka ya tsena mo lefelong la bonno. Matlo ka kakaretso a na le dikgoro kgotsa dinotlolo go sireletsa lefelo la bonno le banni ba lone le diteng tsa lone mo magodung kgotsa mo bathong ba bangwe ba ba tsenang mo lefelong le le sa tshwanelang. Bontsi jwa matlo a segompieno mo ditsong tsa Bophirima a tla nna le phaposi e le nngwe kgotsa go feta ya borobalo le matlwana a botlhapelo ,boapeelo kgotsa lefelo la go apaya, le phaposi ya bonno . Ntlo e ka nna le phaposi ya bojelo e e kgaoganyeng, kgotsa lefelo la bojelo e e kopantsweng le boapeelo kgotsa phaposi e nngwe . Matlo mangwe a magolo kwa Amerika Bokone a na le phaposi ya boitapoloso . Mo merafeng ya setso e e ikaegileng ka temothuo, diphologolo tsa mo gae jaaka dikgogo kgotsa leruo le legolo (jaaka dikgomo) di ka abelana karolo ya ntlo le batho.

Yuniti ya loago e e nnang mo ntlong e itsege jaaka lelapa . Gantsi, ntlo ke yuniti ya lelapa ya mofuta mongwe, le fa malapa a ka nna le ditlhopha tse dingwe tsa loago, jaaka batho ba ba nnang mmogo kgotsa, ntlo ya diphaposi, batho ba ba sa golaganang, ba gantsi ba dirisang ntlo jaaka legae la bona . Matlo mangwe a na le lefelo la bonno sebaka,la lelapa le le lengwe fela kgotsa setlhopha sa bogolo jo bo tshwanang. Matlo a magolo a bidiwa matlo a toropo kgotsa matlo a a mo meleng, e ka nna matlo a bonno a malapa a le mantsi mo sebopegong se le sengwe. Ntlo e ka nna le dikago tse di kwa ntle, tse di jaaka karatšhe ya dikoloi kgotsa setorosa go didiriswa  dithulusu tsa go dira Mo tshingwaneng. Ntlo e ka nna le jarata e e kwa morago, le e kwa pele kgotsa ka bobedi, tse di direlang jaaka mafelo a mangwe a baagi ba ka iketlang mo go one, ba ja kgotsa ba ikatisa.
Boimana jwa Basha

thumb|309x309px|Boimana Jwa Basha
**Boimana jwa basha** bo kaya boimana jwa basetsana ba dingwaga tse di fa gare ga 13 le 19. Ke kgang ya boitekanelo jwa setšhaba le ya loago e e amang basha, malapa a bone le baagi. Boimana jwa mosha bo ka tlhotlheletsa thuto ya mosha, botsogo le ditshono tsa isagwe, mme gantsi go tlhoka ditirelo tsa tshegetso ya loago le ya kalafi.

Boimana jwa basha bo tlhotlhelediwa ke mabaka a le mmalwa, go akaretsa le go sa kgone go bona thuto ya boitekanelo jwa tsalo, go tlhoka dithibelapelegi, lehuma, go sa lekalekane ga bong le mekgwa ya setso. Mo dikgaolong di le dintsi, basha ba ka nna ba se ka ba amogela tshedimosetso e e nepagetseng ka boitekanelo jwa tlhakanelodikobo le jwa tsalo, mme go ka nna ga se ka ga bona ditirelo tsa tlhokomelo ya kalafi .

Ditlamorago tsa go ima ga basha di ka nna maswe thata mo go mme le mo ngwaneng. Bomme ba ba bannye ba lebane le dikotsi tse di kwa godimo tsa mathata a a jaaka kgatelelo e kgolo ya madi, ditshwaetsego le mathata ka nako ya pelegi. Masea a a tsholwang ke bomme ba ba mo dingwageng tsa bolesome go ka direga thata gore a nne le boima jo bo kwa tlase fa a tsholwa le mathata a mangwe a boitekanelo. 

Go ima ga basha le gone go ka nna le ditlamorago mo loagong le mo ikonoming. Bomme ba le bantsi ba ba mo dingwageng tsa bolesome ba tlogela sekolo go sa le gale, mme seno se dira gore ba se ka ba kgona go bona tiro e bile se oketsa kotsi ya gore ba humanege. Go thibela boimana jwa basha go tlhoka thuto, phitlhelelo ya ditirelo tsa tlhokomelo ya boitekanelo, le tshegetso ya baagi go thusa basha go dira ditshwetso tse di nnang le kitso.

## Ditshupetso
Xolani Khumalo

**Xolani Khumalo**(o belegwe ka 16 Motsheganong 1990) ke mogasi wa thelebišene wa Aforika Borwa, motho yo o tumileng mo metsweding ya dikgang, le radipolotiki.  O itsege thata jaaka motshwari wa lenaneo la thelebišene le le buang ka bokebekwa *la Sizok'thola* le ka go nna leloko la gagwe la sepolotiki le ActionSA, kwa a dirileng a nna ntlhopheng wa lekoko la go nna rratoropo wa Mmasepala wa Toropokgolo ya Ekurhuleni . 

## Botshelo jwa ntlha le thuto
 
Xolani o belegwe ka 16 Motsheganong 1990 kwa Johannesburg, Aforika Borwa, mme a golela kwa Tembisa.

## Tiro ya bobegadikgang
Khumalo o ne a tlhatlhogela go nna bosetšhabeng jaaka motlhagisi wa *Sizok'thola*, lenaneo la thelebishene le le neng le lebile thata mo maiteko a a ikaegileng ka baagi a go lwantsha diritibatsi le go senola tiro ya bosenyi. Pontsho e ne ya ngoka tlhokomelo e kgolo ya setšhaba ka ntlha ya mokgwa wa yona wa go thulana le tirisanommogo ya yona e e gaufi le baagi ba ba amilweng ke tirisobotlhaswa ya diritibatsi le bosenyi.

## Dintlha tsa semolao
Ka Phukwi 2023, Khumalo le maloko a setlhopha  *sa Sizok'thola* ba ne ba tshwarwa le go latofadiwa ka polao, go thuba, le go senya dithoto ka latela morago ga loso lwa ga Robert Varrie, yo go neng go twe ke morekisi wa diritibatsi, ka nako ya fa go ne go filimiwa tiragalo nngwe kwa Katlehong, kwa Gauteng. Moragonyana Varrie o ne a tlhokafala morago ga go isiwa kwa bookelong, mme seno sa dira gore Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa e bule dipatlisiso tsa polao. 

Khumalo o ne a ineela mo mapodising mme a gololwa ka beili. Ka Moranang 2025, Bothati jwa Bosetšhaba jwa Botšhotšhisi bo ne jwa gogela ditatofatso tseno morago ka nakwana go letla gore go dirwe dipatlisiso tse dingwe. 

Ka la bo 19 Ferikgong 2026, Khumalo o ne a ineela ka go ithaopa mo mapodising mabapi le ditatofatso tse di farologaneng tsa go tlhasela tse di amanang le tiragalo ya 2025. ActionSA e netefaditse fa e tla dirisana le ba tiragatso ya molao.    

## Tiro ya sepolotiki
Ka Diphalane 2025, ActionSA e itsisitse Khumalo jaaka ntlhopheng wa yona wa bomeyara wa Ekurhuleni pele ga ditlhopho tsa pusoselegae tsa 2026. Moeteledipele wa lekoko Herman Mashaba o nopotse porofaele ya ga Khumalo mo phatlalatseng le go tlhoma mogopolo mo bokebekweng jaaka dintlha tse di mo tlhophileng. 

## Setshwantsho sa botlhe
Setshwantsho sa ga Khumalo mo setšhabeng se bopilwe ke tiro ya gagwe ya maemo a a kwa godimo ya bobegadikgang le dikganetsano tsa gagwe tsa semolao. Batshegetsi ba mo tlhalosa e le molweladitshwanelo tsa bosenyi yo o tlhomang mogopolo mo setšhabeng, fa batshwayadiphoso bone ba tlhagisitse matshwenyego ka ga mekgwa e e dirisitsweng mo go *Sizok'thola* le ditlamorago tsa dikgetse tsa gagwe tsa semolao. Bobegadikgang jo bo ikemetseng bo tlhagisitse mofuta wa go kgaoganya batho mo tirong ya gagwe. 

* TiroSA
* Dipolotiki tsa Aforika Borwa

## Ditshupiso

## Dikgokagano tsa kwa ntle
Mo

## Dimo
left|thumb|E bidiwa ka Ogre
**Mo** motseng mongwe o o neng o dikologilwe ke naga e kgolo ya dithota le dikgwa, go ne go nna Ogre e kgolo thata e e bidiwang Morumo. Le fa a ne a le moleele e bile a nonofile, batho ba motse ba ne ba mo tshaba ka gonne ba ne ba akanya gore tsotlhe tse dikgolo di tshwanetse go nna kotsi.  Morumo o ne a nna mo ntlong e e agilweng ka dikota kwa gare ga mokgobo wa ditlhare, a itumelela kagiso le go lema tshimo ya gagwe ya merogo. Le fa a ne a rata go nna nosi, mo pelong o ne a eletsa go amogelwa fela jaaka mongwe le mongwe.

Letsatsi lengwe, kgosigadi ya mmuso o o gaufi e ne ya latlhega mo nageng fa pere ya yone e tshoga mme e siela kwa kgweng. Batho ba motse ba ne ba belaela gore Morumo ke ene a ikarabellang, mme ba rulaganya go mo leleka. Le fa go ntse jalo, Morumo o ne a bona kgosigadi e e latlhegileng mme a e sireletsa mo diphologolong tsa naga, a e naya dijo le metsi. Ka go bua le kgosigadi, o ne a lemoga gore bontsi jwa batho ba mo tshaba fela ka ntlha ya ponagalo ya gagwe, e seng pelo ya gagwe.

Fa kgosigadi e boa kwa motseng, e ne ya bolelela batho boammaaruri ka bopelonomi jwa ogre. Ka bonako, maikutlo a bone a ne a simolola go fetoga. Le fa go ne go sa nne motlhofo go amogela tsotlhe ka letsatsi le le lengwe, batho ba le bantsi ba ne ba simolola go etela Morumo go mo itse sentle. Morumo le ene o ne a ithuta gore ka dinako dingwe go tsaya pelokgale go bula pelo ya gago mo go ba bangwe. Go tloga foo, ogre e kgolo e ne ya se ka ya tlhola e le letshogo la naga, mme ya nna tsala e e sireletsang motse.

## Referense
Maikutlo

Maikutlo

**Maikutlo** ke karolo ya botlhokwa thata mo botshelong jwa motho. Maikutlo a akaretsa boitumelo, kutlobotlhoko, poifo le lorato. Nako tsotlhe batho ba feta mo maemong a a farologaneng a botshelo a a dirang gore ba nne le maikutlo a a sa tshwaneng. Ka sekai, motho a ka itumela fa a atlega mo tirong kgotsa sekolong, mme gape a ka utlwa botlhoko fa a latlhegetswe ke sengwe se a se ratang. Maikutlo a re thusa go tlhaloganya se se diragalang mo dipelong tsa rona.
left|thumb|276x276px|Dikao tsa go bontsha maikutlo
Go botlhokwa gore batho ba ithute go laola le go a bone sentle. Fa motho a sa kgone go laola maikutlo, a ka dira ditshwetso tse di sa siamang. Go bua le ditsala, ba lelapa kgotsa barutabana ka se o se utlwang go ka thusa go fokotsa kgatelelo ya maikutlo. Gape go rapela kgotsa go ikhutsa go thusa gore pelo e nne mo kagisong. Fa re amogela maikutlo a rona, re kgona go gola sentle mo maikutlong le mo monaganong. 

Mo bokhutlong, maikutlo a dira gore re nne batho ba ba nang le kutlobotlhoko le lorato. A re thusa go amana le ba bangwe le go aga dikamano tse di nonofileng. Fa re tlhaloganya maikutlo a rona le a ba bangwe, re aga setšhaba se se tletseng kagiso le tlotlo. Ka jalo, go botlhokwa go tlotla le go tlhokomela maikutlo a rona letsatsi le letsatsi.

## Ditshupiso
Boloi

**<big>Boloi</big>**
thumb|Dikerese tsa boloi
*Tlhaloso*

Boloi ke tumelo kgotsa mokgwa o go dumelwang gore o dirisa maatla a semoya kgotsa a boloi go ama matshelo a batho ba bangwe. Gantsi bo tlhalosiwa jaaka go baka bolwetse, masetlapelo kgotsa loso ka ditsela tse di sa tlwaelegang. Ditumelo ka boloi di bonwa mo ditšhabeng tse dintsi tsa lefatshe mme di dirisiwa go tlhalosa ditiragalo tse di sa tlhaloganyesegeng sentle.

*Boloi mo setsong sa [[Batswana]]*

Boloi mo setsong sa Batswana bo amanngwa le tumelo ya gore motho a ka dirisa maatla a semoya go utlwisa batho botlhoko kgotsa go baka masetlapelo. Ditatofatso tsa boloi  di ka baka poifo le dikgotlhang mo setšhabeng. Gantsi boloi bo bapisiwa thata le bongaka jwa setso, mme go na le pharologanyo e e bonalang magareng ga dilo tse pedi tse. Nyaka ya setso ke motho yo o dirisang ditlhare le kitso ya setso go alafa le go thusa batho. Ka di nako tse dintsi dinyaka tsa setso di kgona go alafa boloi. Moloi ene ke motho yo o belaelwang a dirisa maatla a semoya go baka kotsi. Dingaka tsa setso tse dingwe di kgona go dirisa kitso ya tsone ya go fodisa ka tsela ya boloi, ke ka foo batho ba le bantsi ba bapisang boloi le bongaka jwa setso. Kitso ke maatla, go tswa mo mothong gore o dirisa kitso ya gagwe jang. 

Boloi bo dumelwa fa bo arogangwa ka ditsela tse pedi: Boloi jwa bosigo le boloi jwa motshegare. Pharologanyo eno e ikaegile ka tumelo ya gore ditiro tsa boloi di ka dirwa ka nako e e forologaneng kgotsa ka maikaelelo a a farologaneng. Boloi jwa bosigo gantsi bo amanngwa le tumelo ya gore baloi bo dirwa ka sephiri, bosigo fa batho ba robetse. Go dumelwa gore bo dirisiwa go baka kotsi, bolwetsi kgotsa masetlapelo. Mo di kwalong tsa thuto ya setso, seno se tlhalosiwa e le karolo ya ditumelo tsa semoya tse di amanang le poifo.

Boloi bo dumelwa gape go tlhagelela ka ditoro, o katswa o tsibusiwa kgotsa o loiwa fa o lora moloi.

## Metswedi ya tshedimosetso
Kgotlelego ya mowa

thumb|448x448px|Kgotlelego ya Mowa
Kgotlelego ya Mowa

**Kgotlelego ya mowa** e kaya go nna teng ga dilo tse di kotsi mo moweng tse di ka amang boitekanelo jwa batho le tikologo. Dilo tseno tse di kgotlelang di ka akaretsa digase, lerole, mosi le dikhemikale tse di tswang mo dikoloing, mo madirelong le mo ditukising tse di tukang. Kgotlelego ya mowa ke bothata jo bogolo jwa tikologo jo bo amang boleng jwa mowa o batho ba o hemang mme bo ka baka dikotsi tse di masisi tsa boitekanelo.

Kgotlelego ya mowa e bakwa thata ke ditiro tsa batho tse di jaaka go tlhagisa madirelo, dipalangwa, go fisa ditukisi tsa masaledi a dilo tse di epolotsweng, le go latlha matlakala. Dilo tsa tlholego tse di jaaka melelo ya naga le go thunya ga lekgwamolelo le tsone di ka nna le seabe mo kgotlhelong ya mowa. Go ya ka Lenaneo la Tikologo la Ditšhaba Tse di Kopaneng(United Nations Environment Programme), go nna mo ditoropong ka bonako le tiriso e e oketsegileng ya maatla go okeditse thata selekanyo sa kgotlhelo ya mowa lefatshe ka bophara.

Ditlamorago tsa kgotlhelo ya mowa di ka nna kotsi mo boitekanelong jwa batho le mo tikologong. Batho ba ba nnang mo moweng o o kgotletsweng ba ka nna ba tshwarwa ke malwetse a go hema, mathata a pelo le maemo a mangwe a boitekanelo. Bana le batho ba ba godileng ke bone ba ba tlhaselwang thata. Kgotlelego ya mowa gape e senya dimela, diphologolo le dithulaganyo tsa tikologo, mme e baka mathata a tikologo a a tshwanang le go fetoga ga tlelaemete le thuthafalo ya lefatshe.

Go fokotsa kgotlelo ya mowa go tlhoka tirisanommogo fa gare ga dipuso, madirelo le baagi. Ditharabololo di akaretsa go dirisa maatla a a ntšhafadiwang, go fokotsa mesi e e tswang mo dikoloing, go tokafatsa tsamaiso ya matlakala le go rotloetsa temogo ya tikologo. Dipholisi le melawana e e lekanyetsang mesi e e kotsi e ka thusa go tokafatsa boleng jwa mowa le go sireletsa boitekanelo jwa setšhaba.

## Ditshupiso
Kgosi ya morafe

Kgosi ya morafe
thumb
**Kgosi** ya morafe ke moeteledipele yo mogolo mo setšhabeng sa Setswana. Ke ene a etelelang pele morafe, a tlhokomela kagiso, le go netefatsa gore batho ba tshela ka kutlwano. Mo setso, kgosi o tlhomiwa ka ngwao le tatelano ya bogosi, mme o tshwanetse go nna motho wa seriti, boitshwaro jo bo siameng le botlhale. Batho ba morafe ba mo tlotla ka gonne o emela tsotlhe tse di amang botshelo jwa bone.

Mo nageng ya Botswana, dikgosi di na le seabe se segolo mo pusong ya setso. Di dira mmogo le puso go rarabolola dikgotlhang le go tlisa tlhabololo mo metseng. Sekao sa seno ke dikabelo tsa Ntlo ya Dikgosi, e e nayang dikgosi sebaka sa go tlhagisa dikakanyo tsa morafe. Kgosi e tshwanetse go reetsa batho ba yone kwa kgotleng, e ba neye tshono ya go bua le go rarabolola mathata ka tekatekano.

Gape kgosi ke motshegetsi wa ngwao le meetlo ya morafe. O tlhokomela gore meletlo, ditso le melao ya setso di a latelwa. O ruta basha tlotlo, boikanyego le maikarabelo. Ka jalo, kgosi ya morafe e botlhokwa thata ka gonne e boloka kagiso, e aga sechaba, mme e netefatsa gore morafe o tswelela pele ka kutlwano le tlotlo.

Ref sources:

https://www.sundaystandard.info

https://web.archive.org/web/20250402214115/https://www.gamaidi.co.za/

https://iafrika.org

https://bataung.org.za

## Ditshupetso
Letsatsi

Letsatsi la ntlha la ngwaga
thumb
**Letsatsi** la ntlha la ngwana ke di 1 ferikgong gole gantsi le ketekiwa jaaka ngwaga o mosha , ke letsatsi le le rotoetsang batho go ipakanyetsa ona ngwaga o.E bile batho  ba dumela gore diphetogo di tlile go nna teng ka motho mongwe le mongwe a nnale maikaelo. Mo nageng ya Aforika borwa le itsege jaaka letsatsi la boikhutso la semmuso.  Dinonyane tsona di letsa molodi go bontsha bothaga le boitumelo jwa tsona .Ditlhare dia mela malomo le ona a nna mantle le diphologolo di atologa botshelo bo nna bonolo. letlha leo le tlhagisiwa jaaka letlha la boitumelo le go leba bokamoso, Gotswa kwa ga lowe lwetse e itsege jaaka kgwedi ya ntlha ya ngwaga mme ka jalo go nnile ga nna le diphetogo goya ka batho ba nako eo. Batho ba maloba le ba gompieno ka letsatsi la ntlha la ngwaga ba apara diaparo tse dintshwa go bontsha moano wa phetogo ya botshelo jo boswa. yo o ipolelang o abe a ipolella go tlisa lebatho le kagiso mo botshelong jwa gagwe goya ka ditiro tsa gagwe. 

Motho yo o senang tiro morago ga letsatsi leo o ya go batla tiro ka a nale tsholofelo yago ngwaga mongwe le mongwe o nale diphetogo tsa one , baithuti bone ba ithumela fa dikolo di tile buwa ka ba falotse mophato o o fitileng. Mo peresidente wa naga ya Aforika borwa o nea baagi ba naga ka tsamaiso ya ngwaga o mabapi le ka tsa di tshelete le ditiro.Difeme le tsona di tlhoka badiri ka ntlha ya gore badiri ba pele ba setse ba le mo dingwageng tsago ikhutsa. batho bangwe bona ba iteboga ka go reka dikoloi , dintlo kgotsa yona naga. Ditiro dinngwe le dingwe tse di neng di dirwa mo malobeng le gompieno di santse di dirwa ka ntlha ga gore fa olatllha setso o abe o itatlha. Bill petro history of the new year's day

Letsatsi la ntlha la ngwaga ke tshupetso ya gore sengwe le sengwe se motho a  dumelang mo go sona se kgona go direga ka ona mokgwa oo. Dipula le tsona dia re nela ke gore botshelo bo nna bonolo ka nako eo melapo le dinoka di a thala lefatshe le nna ka boitumelo ka nako eo ele selemo setlha se batho  batho bontsi ba se ratang mme gonne go nale batho ba ba sa rateng selelo ka itumela setlha se sengwe jaaka mariga.letsatsi la ntlha la ngwaga ke boipelo jwa batho le ditshidi tse dingwe.  Ditumelo le ditsholofelo  tse bontse bo nna le tsona ka letsatsi la ntlha ngwaga ke go bontsha gore boitshoko bo tlisa katlego le go bontsha gore matsatsi ga atle ka go tshwana. EBSCOhost new year's ( 2026)

## Metswedi ya tshedimosetso
Papalagae

**Dipapagae** ( **Psittaciformes** ), tse gape di bidiwang di- **psittacine** ( /ˈ s ɪ t ə k aɪ n z / ) go tswa mo leineng la mofuta wa mofuta wa genus *Psittacus*,    ke dinonyane tse di nang le molomo o o nonofileng o o kobegileng, seemo sa mmele le maoto a a nang le manala. [ a ] Di arogantswe ka malapa a le mane a a nang le mefuta e e ka nna 410 mo mefuteng e le 101 genera, mme bontsi jwa tsone bo fitlhelwa mo dikgaolong tsa tropike le subtropike . Malapa a mane ke Psittaculidae (dipapagai tsa Lefatshe la Kgale), Psittacidae (dipapagai tsa Afrika le tsa Lefatshe le Letjha), Cacatuidae (dikoko) le Strigopidae (dipapagai tsa New Zealand). Karolo e le nngwe mo go tharo ya mefuta yotlhe ya dipapalagae e mo kotsing ya go nyelela, ka kotsi e e kwa godimo ya go nyelela ( IUCN Red List Index ) go feta setlhopha sepe se sengwe sa dinonyane tse di ka bapisiwang .  Dipapagae di na le kabo ya pantropical ka kakaretso ka mefuta e le mmalwa e e nnang mo dikgaolong tse di bothitho gape. Mefutafuta e megolo ya dipapagai e kwa Amerikaborwa  le kwa Australasia . 

Dipapagae, gongwe le dinonyane tsa lelapa la corvid (magokobu, makau, dijay le di magpie), di balelwa mo dinonyaneng tse di botlhale thata. Bokgoni jwa mefuta e mengwe jwa go etsisa puo ya batho bo oketsa tumo ya tsone jaaka diphologolo tsa mo gae . Di kaya tatelano ya dinonyane tsa bogolo jo bo farologaneng thata go ya ka boleele;  bontsi jwa tsone di na le merula e e bontshang sentle mme tse dingwe, di na le mebala e mentsi. Bontsi jwa dipapagai di bontsha dimorphism e nnye kgotsa ga di bontshe gotlhelele mo sebopegong sa yona.

Dikarolo di botlhokwa thata mo dijong tsa bontsi jwa diphatiphati ke peo,manoko,maungo,dipolase le dimela tse dingwe . Mefuta e mengwe ka dinako dingwe e ja dipapagai le nama e e setseng,fa di lorikeets tsone di itshepisitse go ja lerotse la dipalesa le maungo a a bonolo . Mo e ka nnang dipapagae tsotlhe di tlhoma sentlhaga mo dikhuting tsa ditlhare (kgotsa mabokoso a sentlhaga fa di le mo botshwarong), mme di dira mae a masweu a go tswa mo go one di thuthupang bana ba altricial (ba ba senang thuso).

Go tshwara dipapagae tsa naga go di rekisa jaaka diphologolo tsa mo gae,mmogo le go tsoma,go senyega ga mafelo a tsona a bonno,le kgaisano go tswa mo mefutenge e e tsenang mo tikologong go fokoditswe dipalo tsa dipapagae tsa naga . Go tloga ka 2021, dipapagai di ka nna di millione di le 50 (halofo ya dipapagai tsotlhe) di nna mo botshwarong, mme bontsi jwa tsone di nna jaaka diruiwa tsa mo gae mo magaeng a batho.  Dikgato tse di tserweng go somarela bonno jwa mefuta mengwe ya ditshedi tse di kgatlhang le tsone di sireletsa bontsi jwa ditshedi tse di sa kgatlheng thata tse di nnang mo dithulaganyong tse di tshwanang tsa tikologo .

Dipapagae ke  tshedi tse di ikgethang ka go bontsha tripedalism ya nnete, ka go dirisa melala ya tsona le melomo jaaka dikarolo tsa mmele tse di dirang jaaka dinao, di dirisa maatla a go sutisa a a lekana kana a a fetang a a dirisiwang ke di-forelimb tsa diphologolo tsa primate fa di tlhatloga mo mafelong a a emeng ka tlhamalalo . Di kgona go tsamaya ka ditsela tsa maoto a mararo tse di dikologang fa di palama.
Diokobatsi le tumelelo ya thobalano

thumb|Diokobatsi tse di amang tlhaloganyo
**Diokobatsi le tumelelo ya thobalano** ke setlhogo se se tlotlang ka ditlamorago tsa diritibatsi mo tirong ya thobalano e e lebisang kwa di phetogong tsa tumelelo ya thobalano. Tumelelo ya thobalano ke tumalano ya boithaopo ya go nna le seabe mo tirong ya thobalano, e e leng botlhokwa mo go thibeleng tirisodikgoka ya thobalano. Tumelelo e ka tlhaeletsanwa ka molomo kgotsa e seng ka molomo mme e tshwanetse go neelwa ka kgololesego. Le fa go ntse jalo, tiriso ya diritibatsi, bogolosegolo diritibatsi tse di amang tlhaloganyo (ke gore bojalwa le diritibatsi dingwe tse di seng kafa molaong) tse di fetolang dithulaganyo tsa tlhaloganyo, di ka ama bokgoni jwa batho jwa go tsaya ditshwetso le go buisana ka tumelelo, mme seno se ka a ma karolo e e ikemetseng ya tumelelo ya thobalano.

Tlhaloso ya tumelelo ya thobalano, "tumelano ya go tsenela tiro ya thobalano ", e tlhagisa gore go iketleeletsa go lekana le tumelelo mme keletso e lekana le "go batliwa", le fa di sa amane ka metlha. Ka jalo, batho ba ka neela tumelelo ya thobalano le fa ba sa e eletse, mme seno se dira gore molelwane wa "tumelelo ya thobalano" o se ka wa tlhaloganyesega. Seemo se raraanya katlholo e e kafa molaong ya tirisodikgoka ya thobalano, se dira gore go se bonale sentle pharologanyo fa gare ga thobalano e e dumalanweng le petelelo fa molatofatsi a nole ka mpa tsoo pedi mme a sa kgone go tlhalosa ka tlhamalalo gore ga a dumalane.

Bontsi jwa dithutopatlisiso ka ga tumelelo ya diokobatsi le thobalano di theilwe mo dipegelong tsa motho ka boene tse di gatelelang dintlha tsa tlhaloganyo le tsa loago, fa mekgwa e e tlhamaletseng ya thutatshelo e sa ntse e sa sekasekwe thata. Le fa go le jalo, ditlamorago tse di sa tlhamalalang tsa mmele tsa diokobatsi mo tumelelong ya tlhakanelodikobo, tse di jaaka go sa kgone go tlhaloganya le go atlhola sentle, di ka dira di phetogo mo thobalanong mme tsa ama tumelelo ya tlhakanelo dikobo.

## Ditshupetso
Botala jo bo bonalang

Botala jwa loapi ke mmala kgotsa mebala e e farologaneng, gantsi ke moriti o o phatsimang o o nang le mmala wa sebopego se se phepa, kwa ntle ga gao okediwa ka bosweu, bontsho, kgotsa botala jo bo tseneletseng o o fa gare ga botala jwa loapetlha le botala jwa legodimo.

Tiriso ya ntlha ya "botala jo bo bonalang" jaaka lereo la mmala mo Seesemaneng ke ka ngwaga wa 1915. 

Mo Se-Russia le mo dipuong dingwe tse dingwe, ga go na lefoko le le lengwe le le kayang mmala wa botala jwa legodimo, mme go na le moo go na le mafoko a a farologaneng a mmala wa botala jwa loapi jo bo bonagalang (  .,  ) le botala jo bo fifetseng ( ,  ). Lefoko la Segerika la bogologolo le le kayang mmala o motala o o bonagalang, **', gape e ka kaya botala jwa bojang jo bo bongagalang, bosetlha kgotsa serolwane. 

Ka Sehebera sa segompieno, botala jo bo bonagalang, **' (  ) e farologanngwa le botala jwa legodimo, **' (  ).  Mo Segerikeng sa segompieno, botala jo bo tseneletseng, **' (  ) gape e farologanngwa le botala jwa legodimo, ** (  ). 

### Botala jo bo bonagalang (Tlhaloso ya tlhamalalo)
 
Moriti ono ke wa tlhamawa botala jwa loapi, kgotsa ka mafoko a mangwe, motswako o o motlhofo wa botala jo bo pududu le bosweu. E na le mmala o o tshwanang le o o pududu (240°) mme e na le go tlala go le gonnye mo HSV kgotsa go le motlhofo mo HSL. Mmala o o rileng wa hex #8080FF o dirisiwa gape ka tlwaelo mo dithulaganyong tsa khomputara tsa 3D jaaka mmala wa motheo wa Mmapa o o tlwaelegileng, o gantsi o emelang mafelo a a borethe a boalo. 
 


*

*

*

*

*

*

*

*

## Metswedi ya tshedimosetso