open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Aniebiet Inyang Ntui

**Aniebiet Inyang Ntui** ke moemedi wa Nigeria, mogakolodi yo o kgethegileng, moitseanape wa tikologo le 

Porofesa wa Laeborari le Saense ya Tshedimosetso yo o ntseng a dira jaaka moemedi wa European Climate Pact go tloga ka 2022 le jaaka Laeborari ya sekolo se se golwane sa Calabar. Ka Phatwe 2022 o ne a bidiwa "Motlhotlhomisi yo o Balegang go Gaisa mo Nigeria".

O setse a eteletse pele diphanele le ditherisano kwa Khonferenseng ya Phetogo ya Tlelaemete ya 2023, Khonferense ya Ditšhaba Tse di Kopaneng ya 2022, Samiti ya 2023 ya G20 New Delhi, Samiti ya 2022 ya G20 ya Bali, Khonferense ya Phetogo ya Tlelaemete ya 2022, Samiti ya Ditšhaba Kopano ka ga Metsi a a kwa Mmung, le Foramo ya Ikonomi ya Lefatshe ya 2023, gareng ga ditiragalo tse dingwe tse di kwa godimo.

## Thuto
Aniebiet o na le Bachelor's Degree go tswa kwa sekolo se se golwane sa  Uyo, Diploma in Computer Techniques and Applications go tswa kwa Yunibesiting ya Ibadan, le Master's Degree in Education go tswa kwa Yunibesiting ya Calabar.

Gape o na le dikirii ya Master's in Library, Archival, and Information Science go tswa kwa Yunibesiting ya Ibadan le Ph.D. ya Laeborari le Saense ya Tshedimosetso go tswa kwa sekolo se se golwane sa  ya Uyo.

## Tiro
Aniebiet Inyang Ntui ke Porofesa kwa sekolo se se golwane sa Calabar, koo a nnileng leloko le le botlhokwa la botsamaisi jwa Yunibesiti. O na le maitemogelo a dingwaga di feta masome a mabedi mo tsamaisong ya mananeo, tsamaiso ya ditšhelete, kgobokanya madi, dikamano tsa boditšhabatšhaba le tlhabololo.

## Kganetsano
Ka Phalane, go ne ga tlhaga setlhogo se se neng se bolela gore Moporofesara Aniebiet o ne a "tlhomilwe" go tshegetsa Ntlhopheng wa Tautona wa Lekoko la Badiri la Nigeria, Peter Obi, pele ga ditlhopho tsa 2023 tsa Nigeria. Go na le moo, go na le moo go neng go na le dilo tse dingwe tse di sa siamang, mme go na le sengwe se se sa siamang, mme Tona o ne a 'opela Obi-Datti'. Moragonyana mo bekeng eo, Porofesa Aniebiet o ne a ntsa pegelo go tswa kwa Toropong ya Calabar a re ga a na tswa tsa go tshegetsa mokgatlho ope wa sepolotiki tlhoa ntlhopheng pele ga ditlhopho tsa teng tsa 2023. O ne a bolela kgagape ga a na kgatlhego mo "dikgannyeng kwapolong tse goyang goyang. Polelo ya gagwe e ne ya tsosa tsibogo e e maatla go tswa mo baemanokeng ba mokgatlho wa Youth 'Obidient', ba ba neng ba tsena mo dipolatefomong tse di farologaneng tsa media wa botsalano go mo kgala.

## Metswedi
Coleen Vogel

**Coleen Vogel** ke moithuta-tlelaemete wa Aforika Borwa yo o amegang mo tirong ya boditšhabatšhaba ka ga

phetogo ya tlelaemete. Ke Moporofesara yo o Tlotlegang kwa Yunibesithing ya Witwatersrand. Ka 2009 e ne e le mofenyi wa boraro wa Sekgele sa Burtoni ka ntlha ya tiro ya gagwe.

## Botshelo
Vogel o ne a katisiwa go nna moithuta-tlelaemete. O ne a direla Yunibesithi ya Witwatersrand kwa Johannesburg kwa a neng a nna Moporofesara yo o Tlotlegang gone mo Setheong sa bone sa Phetogo ya Lefatshe Lotlhe. E ne e le mokwadi yo o eteletseng pele wa Phanele ya Dipuso ka ga Phetogo ya Tlelaemete Pegelo ya tshekatsheko ya bo 4 ya Setlhopha sa Tiro sa Kgaolo 2 ka ga Aforika, mme e ne e le modulasetulo wa Komiti ya Boditšhabatšhaba ya Saense ya Lenaneo la Boditšhabatšhaba la Ditekanyo tsa Batho ka ga Phetogo ya Tlelaemete.

Ka 2009 e ne e le motho wa boraro yo o neng a tlhophiwa go amogela Awate ya Burtoni.

Ka 2022 o phasaladitse tlhagiso le Francois Engelbrecht, Alize le Roux le Aimee-Noel Mbiyozo go bolela gore Aforika Borwa e tlhoka go ipaakanyetsa phetogo ya tlelaemete botoka. Seno se latela merwalela ya KwaZulu-Natal e e bolaileng bonnye batho ba le 435, ba bangwe ba le 40 000 ba ne ba se na magae mme matlo a le 4 000 a sentswe. Ba ne ba dumela gore merwalela ya bogolo jo e kile ya diragala pele mme pharologano jaanong e ne e le gore merwalela e ne e diragala kgapetsakgapetsa ka ntlha ya phetogo ya tlelaemete. O ne a kile a nganga morago ga lekhubu la mogote la 2021 gore go nne le dipaakanyo tse di botoka a lemogile tlhokego ya go nna le puisano e e siameng le bokone jwa lefatshe le gore Aforika le diyunibesiti tsa yone di tlhoka go nna le seabe thata.

Vogel ke moitseanape yo o amogelwang mo Taolong ya Masetlapelo ya Aforikaborwa yo o amegang mo go tlhameng ditshitshinyo tse ditala le dipampiri tse ditshweu le mo go thuseng ka Molao wa Taolo ya Masetlapelo.[6] Ka 2022 e ne e le moeteledipele wa Toropo ya Johannesburg wa go Tlwaelana le Phetogo ya tlelaemete.

## Metswedi
Frances Gamble

**Frances Gamble** (1949–1997) e ne e le moithuta-tlelaemete wa Aforika Borwa le moithuta-matlhatsa. Tiro ya 

gagwe ya go somarela magaga e ne e le kgolo e bile e le ya mmulatsela. O ne a sekaseka dithulaganyo tsa tikologo tsa magaga le dipholisi tsa tshomarelo tse di neng di tlhokega go di sireletsa. Gamble e ne e le mongwe wa basimolodi ba Mokgatlho wa Dipatlisiso tsa Magaga wa Aforika Borwa, o o neng o ikaeletse go tokafatsa tlhabololo ya saense le ya seporofešenale ya speleology mo Aforika Borwa. E ne e le mopresidente wa Mokgatlho wa Thuto ya Tikologo wa Aforikaborwa go tloga ka 1986 go ya go 1989 le wa Mokgatlho wa Thutafatshe wa Aforikaborwa go tloga ka 1989 go ya go 1991. Ka nako ya fa Tlhaolele e ne e lekanyetsa tirisanommogo ya babatlisisi ba Aforikaborwa, o ne a aga dineteweke tsa boditšhabatšhaba go tlhofofatsa dipatlisiso.

## Botshelo le thuto
Frances Niven o tshotswe ka 1949 kwa Pietermaritzburg, kwa Porofenseng ya Natal, kwa Aforika Borwa ke Cynthia Mary (yo o tshotsweng ke Hosking) le John McGregor "Jack" Niven. Batsadi ba gagwe ka bobedi e ne e le barutegi. Pele ga lenyalo la gagwe, rraagwe o ne a diretse mo Sesoleng sa Difofane sa Aforika Borwa mme ka nako ya Ntwa ya Lefatshe II o ne a abelwa ke Sesole sa Difofane sa Bogosi go ya kwa dithomong kwa Egepeto, Italy, Sudan, le Yugoslavia. E ne e le leitibolo mo barwading ba le bararo go akaretsa le bokgaitsadie Joan le Sheila. Mo e ka nnang ka 1950, lelapa le ne la fudugela kwa Bulawayo, kwa Rhodesia Borwa, kwa a neng a bereka gone kwa Kholetšheng ya Barutabana go fitlha ka 1965. Mo ngwageng oo, lelapa le ne la boela kwa Natal, mme Jack o ne a nna motlhatlheledi yo mogolo kwa Ysekolo se se golwane sa Natal. Niven le ene o ne a ikwadisa kwasekolong se se golwane a Natal mme a aloga ka Bachelor of Saense ka 1969 le dikirii ya Honours ya morago ga kalogo ka 1971.

## Metswedi
Mazzella Maniwavie

**Mazzella Maniwavie** (yo o tshotsweng ka 1987) ke rasaense wa ditlhare tsa mangrove le molwela-phetogo ya tlelaemete go tswa kwa Papua New Guinea.

Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele

Maniwavie o amanya matshosetsi a ditlhare tsa mangrove le phetogo ya tlelaemete le go tlhokomela setso sa Papua New Guinea, a re:

Kgwetlho ya rona e kgolo kwa Pacific ke phetogo ya tlelaemete. Fa re sa dirise ditlhare tsa rona tsa mangrove ka botlhale, ga re kitla re nna le phemelo kgatlhanong le ditlamorago tsa phetogo ya tlelaemete, mme re tla feleletsa re latlhegetswe ke tsela ya rona ya botshelo le boitshupo jwa rona.

Maniwavie o ne a dira la ntlha mo tshomarelong ya ditlhare tsa mangrove e le moithaopi kwa Setheong sa Patlisiso sa Setlhaketlhake sa Motupore. O tsene kwa sekolo se se golwane sa Papua New Guinea, a ithuta thutatshelo ka kakaretso le thutatshelo ya lewatle. Morago ga  sekolo se se golwane, o ne a direla Mokgatlho wa Tshomarelo ya Diphologolo tsa Naga, a tsamaisa dikatiso tsa baagi ka go tsosolosa ditlhare tsa mangrove.

Ka 2014, Maniwavie o amogetse Sekgele sa Basadi ba ba Tlhomologileng sa Westpac sa IBMM sa Basha ba ba Fitlhelelang ka ntlha ya dineelo tsa gagwe mo tshomarelong ya ditlhare tsa mangrove.

Ke mokwadi wa Bukanatshedimosetso ya go Jala Ditlhare tsa Mangrove mo Baaging: Kaedi ya kgato ka kgato ya go tsenya tirisong porojeke ya tsosoloso ya ditlhare tsa mangrove tsa baagi ba ba mo mabopong a Papua New Guinea, e e gatisitsweng ka Seetebosigo 2014.

Ka 2018, Maniwavie o ne a bona dikirii ya masetase mo thutatshelong ya lewatle le mo ikholojing kwa Yunibesithing ya James Cook kwa Queensland Bokone, kwa Australia. Morago ga moo o ne a direla Lekgotla la Tshomarelo ya Tlhago a sekaseka dikgwa tsa mangrove le go katisa baagi ka go di tsosolosa kwa Porofenseng ya Milne Bay, kwa Papua New Guinea. 

Go tloga ka 2020, Maniwavie o ne a dira jaaka rasaense wa thulaganyo ya Meri ya Mmaraka wa Mangoro, e e tshegetsang taolo e e tswelelang ya ditlhare tsa mangrove, kwa The Nature Conservancy.Jaaka karolo ya tiro eo, o dira go tlhama molao wa tshireletso ya mangrove le go rotloetsa melemo ya khabone e e pududu ya mafelo a a metsi.

## Botshelo jwa gagwe
Maniwavie o nyetse mme o na le morwadi.

Maniwavie o tshotswe ka 1987, mme o goletse kwa Bootless Bay, kwa Papua New Guinea. O na le bana ba babedi. Fa a sa ntse a le ngwana, Maniwavie o ne a bona go nyelela ga ditlhare tsa mangrove mo baaging ba ba gaufi le legae la gagwe kwa Papua New Guinea. Rraagwe Maniwavie, Thomas Maniwavie, e ne e le moithutatshelo wa lewatle yo tiro ya gagwe e neng ya mo tlhotlheletsa go tlhopha tiro eo.

Maniwavie o tlhalosiwa e le mosadi wa ntlha wa saense ya ditlhare tsa mangrove kwa Papua New Guinea. O lemogile dikgwetlho tse basadi ba borasaense ba lebaganeng le tsone kwa Papua New Guinea, mme o buile ka tsholofelo ya gagwe ya go nna sekao sa makgarebe mo nageng ya gagwe.

## Metswedi
Kgotla Autlwetse

Kgotla Kenneth Autlwetse (4 Ferikgong 1949 – 3 Seetebosigo 2025) e ne e le radipolotiki le morutabana wa Motswana yo o neng a dira jaaka Tona ya Pusoselegae le Tlhabololo ya Magae ya Botswana go tloga ka 2022 go fitlha ka 2024.Jaaka leloko la nako e telele la lekgotla la sepolotiki la  Botswana  Democratic Party (BDP), o ile  dula setilo khansele ya bogare, a bo a emela  Serowe Bokone kwa Palamenteng magareng ga 2014 le 2019.

## Botshelo jwa ntlha le thuto
Autlwetse o tsholetswe kwa Serowe ka di 4 Ferikgong 1949. Morago ga go tshwanelega go nna morutabana mo tshimologong ya dingwaga tsa bo 1970 o ne a dira jaaka morutabana le motlhankedi wa thuto mo Kgaolong ya Bogare.

## Tiro ya pusoselegae
Ka dingwaga tsa bo 1990 Autlwetse o ne a tsena mo dipolotiking tsa selegae, a nna mokhanselara mme morago a nna modulasetulo wa Khansele ya Kgaolo ya Bogare, e leng puso e kgolo ya selegae ya Botswana.

## Tiro ya gagwe ya bopalamente

### Leloko la Palamente (2014–2019)
Morago ga go fenngwa gabedi mo ditlhophong tse di fetileng, Autlwetse o ne a fenya kgaolo ya Serowe Bokone ya BDP kwa ditlhophong tsa kakaretso tsa Botswana tsa 2014 ka Diphalane a le 24, a tlhopha diboutu di le 9,611 (diperesente di le 85). Ka nako ya Palamente ya bo 11, o ne a nna mo dikomiting tse di neng di itebagantse le mafaratlhatlha a metseselegae le go thapa banana. O latlhegetswe ke se se sa bolong go tsewa e le setilo se se babalesegileng mo ditlhophong tsa 2019, morago ga gore go nne le kgaogano phatlalatsa fa gare ga tautona wa pele Ian Khama le motlhatlhami wa gagwe, Tautona Mokgweetsi Masisi, e e neng ya dira gore bontsi jwa batlhophi ba Serowe ba latlhe phathi ya BDP. Moragonyana o ne a tlhomiwa go nna mopalamente yo o tlhophilweng ka tsela e e kgethegileng ke tautona Mokgweetsi Masisi morago ga go fenngwa ga gagwe.

## Tiro ya Bodiredi

### Mothusa Tona
Tautona Mokgweetsi Masisi o ne a tlhoma Autlwetse go nna Mothusa Tona wa Pusoselegae le Tlhabololo ya Magae morago fela ga ditlhopho tsa 2019.

### Tona ya Pusoselegae le Tlhabololo ya Magae (2022–2024)
Ka di 26 Ferikgong 2022, o ne a ikanisiwa jaaka tona e e tletseng, a tlhatlhama Eric Molale. O ne a simolola Leano la Bosetšhaba la Botswana la go Phatlhalatsa Dipuso go dira go ya kwa pusong e e sa tlhomamang thata mme a tsereganya dikgotlhang tsa maemo a a kwa godimo tsa bogosi (bogosi).Autlwetse o tlogetse kabinete ka Ngwanatsele a tlhola malatsi a le 1 2024 morago ga go fenngwa ga BDP kwa ditlhophong tsa setshaba tsa Botswana tsa 2024.

## Leso
Autlwetse o tlhokafetse morago ga go lwala ka lobaka lo loleele kwa Gaborone, ka Seetebosigo a le 3 2025, a le dingwaga di le 76.

## Metswedi
Mmusi Kgafela

Mmusi Kgafela ke rapolotiki wa Motswana, mmueledi, le morutabana. O kile a nna Tona ya Dikgwebo  le Madirelo mo Botswana, e leng maemo a a kwadilweng gore o a tshotse mo Hansard ya Palamente ka Tlhakole 2022.O kile a bo a emetse kgaolo ya botlhophi ya Mochudi Bophirima mo Khuduthamageng ya Bosechaba.

## Botshelo jwa ntlha le thuto
Kgafela o ithutile molao kwa Yunibesithing ya Botswana, kwa a neng a nna le seabe mo dipolotiking tsa baithuti. O ne a tshwanelega go nna mmueledi mme a amogelwa go nna Mmueledi wa Kgotlatshekelokgolo ya Botswana, mmogo le go nna Mofetisi le Notary Public. Pele a tsena mo dipolotiking, o ne a dirisana le Tona ya pele ya Kabinete Sadique Kebonang mo tirong ya semolao pele ga tsamaisa kgwebo a  le nosi.

## Tiro ya sepolotiki
Kgafela o tsene mo Khuduthamageng ya  Bosetšhaba e le Mopalamente wa Mochudi Bophirima morago ga ditlhopho kakaretso tsa 2019. O ne a  tlhomiwa go nna Tona ya Mafaratlhatlha le Tlhabololo ya Bonno ka 2019. Ka 2021, o ne a amogelwa mo metsweding ya dikgaolo le ya bodipolomate jaaka tlhogo ya lefapha la Dipeeletso, Dikgwebo le Madirelo la Botswana. O kwadilwe semmuso jaaka Tona ya Kgwebo le Madirelo mo Hansard ya Palamente ya Tlhakole 2022. Fa e sa le ka nako eo o emetse Botswana mo diforamong tsa kgwebisano tsa kgaolo le mo ditherisanong tsa Lefelo la Kgwebisano e e Lokologileng ya Kontinente ya Aforika (AfCFTA).

## Lelapa
Kgafela ke wa losika lwa bogosi jwa morafe wa Bakgatla. Ke morwarraagwe Kgosi (Kgosi) Kgafela II yo mmotlana.

## Metswedi


## Dikgokagano tse di ko ntle

* Government of Botswana official site
Isaac Mabiletsa

Isaac Stephen Mabiletsa ke radipolotiki wa Motswana yo o dirileng jaaka mothusa sebui sa Palamente ya bo lesome  ya Botswana a emetse Kgatleng Botlhaba mo Botswana National Front (2010–2012) le Botswana Congress Party (2012–2014), e a nnileng le seabe mo tshimolodisong ya yone.

Ka 2015, Mabiletsa o ne a tlhokomelwa ke bobegakgang fa morwarraagwe yo mmotlana, Ndaba, a ne a sekisiwa ka ntlha ya polao ya ga mmaabone wa dingwaga di le 85 kwa Morwa.

## Metswedi
Disonobolomo (motseletsele wa ga Van Gogh)

Sonobolomo (leina sa ntlha, ka Sefora: Tournesols) ke leina la diphuthego tse pedi tsa ditshwantsho tsa botshelo jo bo sa tshikinyegeng tsa motaki wa Mo-Dutch Vincent van Gogh. Phuthego ya ntlha , e e diragaditsweng kwa Paris ka sekete le makgolo a le masome ale robedi le bosupa, e bontsha dithunya tse di rapame fa fatshe, fa ya bobedi, e dirilwe mo ngwageng morago ga moo kwa Arles, e bontsha bontsi ya disonobolomo mo nkgwaneng. Fa mogopolong wa motaki, di sete di le pedi di ne di golaganngwa ke leina la tsala ya gagwe e leng  Paul Gauguin, yo a neng a bona dithanolo ya bobedi ya Paris. Morago ga dikgwedi di le robedi, van Gogh o ne a solofetse go amogela le go kgatlha Gauguin gape ka Sonobolomo, e jaanong e wela mo karolong ya Kgabisong ya Ntlo e e serolwana e a neng a e baakanyetsa go nna mo le gaeng la gagwe kwa Arles, kwa Gauguin a neng a tshwanetse go nna teng.

Go itsage go le gonnye ka tsotlhe tse van Gogh a neng a di dira dingwageng dile pedi tse a neng a tshela le morwarraagwe Theo kwa Paris, go simolola ka ngwaga sekete le makgolo a robedi le masomealerobedi le borataro go fitlha ka ngwaga wa sekete le makgolo a robedi le bo robedi . Ntlha ya gore o ne setse a takile Sonobolomo e ne e setse e senotswe fela ka dikgakologo tsa 1889, fa Gauguin a ne a talatala nngwe ya diphetolelo tsa Arles gore a anaye le dithuto tse a neng a di tlogetse fa a tswa kwa Arles a ya kwa Paris. Van Gogh o ne a gafile mme a araba ka gore Gauguin o ne a se na tshwanelo gotlhelele ya go kopo eo :Ruri ke tla boloka Sonobolomo sa me se go buiwang ka sone.O setse  a na le tse pedi tsa tsone. Mme fa a kgpotsofadiwa ke phapanyetsano e a e dirileng le nna, a ka tsaya morago khanva ya gagwe e nnye ya Martinique, le setshwantsho sa gagwe sa boene se a neng a nthomeletse sone go tswa go Brittany  ka nako e le nngwe ang abela setshwantsho sa me le letsela la sunflower le a le tsereng kwa Paris. Ka jalo fa a ka bua gape ka kgang eno, ke go boleletse fela gore go botlhokwa jang.

## Ditshupetso
Ramapana

**Ramadan ke** kgwedi ya borobongwe mo khalentareng ya maiselamo. E ketekwa ke mamoseleme lefatshe ka bophara jaaka kgwedi ya go itima dijo( *sawm* ),thapelo ya kopanelo ( *salah* ), go iponagatsa le baduli mmogo. Gape ke kgwedi e go dumelwamg gore Quran e ne ya senolelwa moporofeti wa Moiselamo e bong Muhammad ka yone . Go ketekwa Ramadan ngwaga le ngwaga go tsewa e le nngwe ya dipilara tse tlhano tsa Boiselamo mme go tsaya malatsi a le 29 go ya go a le 30, go tloga ka nako e le nngwe fa motho a bona ngwedi wa sephatlo go ya kwa go o o latelang. 

Go itima go tloga ka masa go fitlha ka phirimo ya letsatsi go a patelesega (go ikitsa) mo Bamoseleme botlhe ba ba godileng kgotsa ba ba lwalang bolwetse bo  thata kgotsa ba ba sa foleng, ba ba tsamayang, ba bagolo, ba ba anyisang, ba imileng, kgotsa ba ba leng mo dikgweding.Dijo tsa pele ga letsatsi ke *suhure*, mme moletlo wa bosigo o o thubang go itima dijo ke *Iftar*. Le fa go ile ga ntshiwa dikatlholo (*fatawa*) tsa gore Mamoseleme a a nnang mo dikgaolong tse di nang le letsatsi la bosigogare kgotsa bosigo jwa polara ba tshwanetse go latela lenaanenako la mecca, ke tlwaelo go latela lennanenako e e leng gaufi thata e bosigo bo ka farologanngwang le jwa motshegare mo go yone.

Dituelo tsa semoya (*thawab*) tsa go itima dijo go dumelwa gore di a oketsega ka nako ya Ramadan. Ka jalo, ka nako ya go itima dijo, Bamoseleme ga ba je fela kgotsa  go nwa fela, mme gape ba ikgapha mo boitshwarong jo bo  tsewang e le boleo mo Boiselamong,   go ineetse mo boemong jwa go rapela  le go ithuta Koran.  

Ramadan e tsewa e le nngwe ya dinako tse di boitshepo thata mo Bamoselemeng. Mo kgweding eno, Bamoseleme ba bagolo ba itima dijo letsatsi le letsatsi go tloga ka mahube (fajr) go fitlha letsatsi le phirima (maghrib) e le tiro ya kobamelo le go ikgalemela. Paka e gatelela thapelo, bopelotshweu, go bala Qur’an, le go nonotsha dikgolagano tsa baagi. 

## Motswedi
Christian de Graaff

Christian de Graaff (o tshotswe kwa bofelong jwa dingwaga tsa bo 1950 mme a tlhokafala ka la bo 09 Ngwanatsele 2025) e ne e le Tona ya Temothuo ya Botswana go tloga ka 2011 go fitlha ka 2015 mme e ne e le Leloko la Palamente la Ghanzi Borwa go tloga ka 2007–2014. E ne e le wa morafe wa Afrikaner go tswa kwa Ghanzi, e go ya ka ditso e nnileng le palo e ntsi ya Maburu.

## Metswedi
Boimana jo bo iphitlhileng

Lereo **boimana jo bo iphitlhileng** le dirisiwa ke baitseanape ba tsa kalafi go tlhalosa go nna mo mmeleng go go sa lemogiweng ke mosadi yo o imileng go fitlha a belega.  Lereo le gape le dirisiwa mo mafaratlhatlheng go kaya mofuta o o kgethegileng wa boimana jwa boitshwaro (pseudocyesis), kgotsa go tsietsa boimana, jo mo go jone mosadi yo o senang bonnete go tswa kwa ngakeng ya gore o imile a dumelang gore o imile.

## Boimana jo bo iphitlhileng jwa kalafi
Motseletsele wa thelebishene wa *Ke ne ke sa itse gore ke imile*  o ne o abelana ka dikgang tsa basadi ba ba neng ba itemogela boimana jo bo iphitlhileng jwa kalafi. Ba ne ba sa lemoge gore ba imile go fitlha iphitlhela  ba le mo peleging kgotsa ba belege. Mo e ka nnang dikgang tsotlhe tse di neng di tlhagisiwa di ne di amana le basadi ba ba neng ba dutla madi ka dinako tse di rileng fa ba ntse ba le baimana mme ba ne ba tsaya gore ke go bona kgwedi, fa bangwe bone ba ne ba umaka gore ga ba bone kgwedi ka metlha ka ntlha ya bolwetse jwa ditlhagala mo dipopelong kgotsa mabeleng a pelegi ( PCOS ), kgotsa maemo a mangwe a a amanang le go tlhoka pelegi. Basadi ba ba neng ba amega bontsi bo ne bo sa oketse boima jwa mmele kgotsa go nna le matshwao a mangwe a magolo a boimana a a tshwanang le go riboga kgotsa go sisa ga mabele. Ba ba neng ba nna le matshwao mangwe a boimana ba ne ba bua gore ba amanya matshwao ano le bolwetse bongwe jo bo leng teng, ba ne ba bua gore ba ne ba dira diteko tsa boimana kwa gae mme ba bona dipholo tse di supang gore ga gona sepe kgotsa ka bobedi.

Dikgang di le mmalwa di ne di amana le basadi ba ba neng ba itse gore ba imile mme ba senyegelwa ke mpa go sa le gale, mme ba lemoga gore ba sa ntse ba imile fa lesea le tsholwa. Go tlwaelegile gore morago ga pelegi mme yo moswa a lebe kwa morago mme a lemoge gore go ne go na le matshwao mangwe a boimana a a neng a a itlhokomolositse. Mo basading ba ba nnileng le boimana jo bo tlwaelegileng, go nale kakanyo ya gore ga go na tsela ya go sa "utlwe" boimana. Le fa go ntse jalo, dingaka tsa pelegi tse di neng di le mo pontshong eno di ne tsa tlhalosa gore go ikaegile ka gore thari e mo boemong jo bo kana kang, maikutlo a lesea le tsamaya a ka nna mannye thata. Ka 2015, spin off ya pontsho, *Ke ne ke sa ntse ke sa itse gore ke imile*, e ne e bontsha basadi ba ba neng ba itemogetse boimana jo bontsi jo bo iphitlhileng jwa kalafi.
Margaret Jacobsohn

**Margaret Jacobsohn** ke moitseanape wa tsa tikologo go tswa kwa Namibia. O kile a atswiwa ka seetsele sa Goldman Environmental Prize ka 1993, se a neng a se kopanetse le Garth Owen-Smith, ka maiteko a bone a go somarela diphologolo kwa magaeng a Namibia.

## Botshelo jwa gagwe
O tsholetswe kwa Pitori, kwa Aforika Borwa. O ne a nna mmereki wa lekgotla le le ikemetseng la kwa Namibia. Fa e sale ka 1983, kwa bokone bophirima jwa Namibia, ene le le Garth Owen-Smith ba ntse ba lwa kgatlhanong le go tsoma mo go sa letlelesegeng, mo go nyeleditseng mefuta ya diphologolo e tshwana le dinare tse dintsho le ditlou tsa sekaka, le itsholelo le tlhabololo matshelo a batho mo gae. Ka dikgato tsa bone, go bolaya diphologolo go laolesega botoka. Di tsa tlholego tse dingwe, di tshwana le ditlhare tsa mokolwane, motshikhiri, difetolammala tsa dimela le tswii, di beilwe leitlho. O ne a nna le kgatlhego mo beng gae ba lotso lwa Himba, a kwala buka ka ngwaga wa 2003 ka bone e bidiwa, *Himba, nomads of Namb*ia. Ke bangwe ba merafe e le mmalwa fela ya Aforika e e neng e dirisa letsoku e le setlolo sa mmele otlhe se bidiwa otjize. Setlhopha sa Himba pele e ne e le sa morafe wa ba Herero.

O ne a atswiwa ka seetsele sa Goldman sa tikologo ka 1993, a se kopanetse le Garth Owen-Smith, le sa Global 500 Roll of Honour ka 1994. Ka ngwaga wa 1996, morago ga mananeo a bone, puso ya Namibia e amogetse molao wa go somarela mafelo a a kopanetsweng. Phetolo e ya molao e letlelela merafe ya magae e e nnang mo lefatsheng le e leng la puso go tlhokomela le go anywa dikatso tsa diphologolo tsa naga ka tsela e e tshwanang le ya barui mo merakeng ya bone.

## Ditiro

* *Himba, nomads of Namibia*, dinepe ka Peter le Beverly Pickford, mokwalo ka Margaret Jacobsohn, 2003
* Margaret Jacobsohn le mopati wa gagwe ba itsege thata e le batlhami ba tshomarelo tikologo, maiteko a bone a go bereka mmogo a dirile gore tselaya go somarela tikologo ya Namibia e elediwe e be e dirisiwe mo Aforika ka bophara. Ba tlhamile lekgotla la tshomarelo tlholego le tlhabololo magae le le bidiwang IRDNC ka go bereka mmogo le baeteledipele ba magae ka dingwaga tsa 1980 go fedisa go tsomiwa ga diphologolo mo go neng go ile magoletsa kwa kgaolong ya bokone bophirima jwa Namibia. Morago ga go ithola marapo mo bogoging jwa IRDNC, Garth le Margie Jacobsohn ba ne ba thusa go ruta kompone ya Conservancy Safaris Namibia ya bojanala e e leng ya batho ba morafe wa Himba ba le batlhano.

## Dietsele
Margaret Jacobsohn o atswilwe ka seetsele sa tikologo sa Goldman ka 1993 ka tiro ya bone ya go thusa ditšhaba tsa magae go amanya tlhabololo itsholelo le matshelo a batho le tdshomarelo ya tse di kgatlhisang tsa kgaolo eo.

Ka ngwaga wa 2015, seetsele sa tshomarelo tikologo mo Aforika sa Prince William se ne sa neelwa Garth Owen-Smith go lemoga seabe sa gagwe le Dr. Margaret Jacobsohn mo go tsosoloseng le go somarela makgabisa naga kwa Namibia.

## Metswedi
Tshimololo

***Go simolola*** ke ngwao ya go feta e tshwayang go tsena kgotsa go amogelwa mo setlhopheng kgotsa mo setšhabeng. Gape e ka nna kamogelo ya semmuso ya bogolo mo setšhabeng kgotsa nngwe ya dikarolo tse tlhompiwang tsa yone tsa semmuso. Ka tlhaloganyo e e atolositsweng, gape e kaya phetogo e mo go yone motho yo o simolotseng a 'tsalwa sešwa' go nna seabe se se ntšha. Dikai tsa meletlo ya go tlhomiwa di ka akaretsa kolobetso ya Bokeresete kgotsa go tlhomamisiwa, bar ya Sejuda kgotsa bat mitzvah, go amogelwa mo mokgatlhong wa bokaulengwe, mokgatlho wa sephiri kgotsa thulaganyo ya bodumedi, kgotsa go aloga kwa sekolong kgotsa go katisediwa le go thapiwa. Motho yo o tsayang moletlo wa go simolola mo dingwaong tsa setso, jaaka tse di bontshitsweng mo ditshwantshong tse di tlhagisitsweng fano, o bidiwa motho yo o simololang.

## Dipharologantsho
William Ian Miller o ela seabe sa go tlhabiwa ke ditlhong mo go laoleng le go tlhatlhobeng metlae. 

Mircea Eliade o ne a tlotla ka go similola  jaaka tiro e kgolo ya bodumedi e e dirwang ke merafe ya bogologolo kana ya setso.  O tlhalositse go simolola jaaka "phetogo ya motheo mo seemong sa botshelo", e gololang motho mo nakong le mo ditsong e e leswe. "Go simolola go boeletsa hisitori e e boitshepo ya lefatshe. Mme ka go boeletsa gono, lefatshe lotlhe le itshepisiwa sešwa... [mosimolodi] a ka lemoga lefatshe jaaka tiro e e boitshepo, popo ya Badimo."

Eliade o farologanya mefuta ya ditshimologo ka ditsela tse pedi: mefuta le ditiro.

### Mabaka a le ditiro

* "tshekatsheko eno ya mmatota ya loso lwa ngwao e ne ya feleletsa e dirile gore go fenngwe poifo ya loso lwa mmatota."
* "Tiro ya [go simolola] ke go senolela dikokomana tse dišwa bokao jo bo tseneletseng jwa go nna teng le go ba thusa go sikara maikarabelo a go nna banna ba mmatota mme ka jalo le go tsaya karolo mo setsong."
* "e senola lefatshe le le buletsweng motho yo o fetogileng, lefatshe le, ka mareo a rona a filosofi, re tshwanetseng go le bitsa le le fetang."
* "go dira gore [ba ba simololang] ba bulegele ditekanyetso tsa semoya ."
Serurubele

**Dirurubele** ke ditshenekegi tse di nang le diphuka go tswa mo lelapeng le legolo la lepidopeterane , **phapileonedea**, tse di bonwang  ke  diphuka dikgolo,tse gantsi di nale mmala o phatsimang, gantsi di menaganang mmogo fa di ikhutsitse, le go fofa go go bonalang, go go fofang. Masaledi a bogologolo go gaisa a dirurubele a tlhomilwe ka nako ya Paleocene, dingwaga di ka nna dimilione di le 56 tse di fetileng, le fa bosupi jwa dimolekhule bo supa gore go ka direga gore di simolotse ka nako ya keretase . 

Kgato ya tsalo ya tshenekegi ke kgolo e e nang le diphuka kgotsa, imago. Boalo ba dirurubele le dirurubele bo khurumeditswe ke matlhare,  nngwe le nngwe ya tsone e leng setswang mo seleng e le nngwe ya epidemale. Tlhogo e nnye mme e nale matlho a mabedi a magolo a a kopantsweng. Tseno di farologanya dipopego tsa malomo kgotsa go tsamaya ga tsone, mme ga di kgone go bona dilo tse di kgakala sentle. Temogo ya mmala e siame, bogolosegolo mo mefuteng mengwe e e mo setlhopheng sa botala jwa loapi/violet. Di-antenna di bopilwe ka dikarolo tse ngata mme di na le dintlha tse nang le di-club (ho fapana le di-moth tse nang le di-antenna tse tshesane kapa tse nang le masiba). Di-receptor tsa maikutlo di tsepamisitswe mo dintlheng mme di kgona go lemoga menkgo. Di-receptor tsa tatso di mo di-palps le mo maotong. Dikarolo tsa molomo di tlwaetse go anya mme di -mandibles gantsi di fokoditswe ka bogolo kgotsa di seyo. Di-maxillae tsa ntlha di lelefadiwa go nna proboscis ya tubular e e phuthegang fa e ikhutsa mme e atolosiwe fa e tlhokega go fepa. Maxillae ya ntlha le ya bobedi di na le di-palp tse di dirang jaaka dirwe tsa maikutlo. Mefuta mengwe e na le proboscis e e fokoditsweng kgotsa di-palp tsa maxillary mme ga e fepe fa e setse e godile.
Heke

**kgoro kgotsa kgorotsamaiso** ke lefelo la go tsena kgotsa go tswa mo lebaleng le le dikaganyeditsweng ke dipota. Lefoko leno le tswa mo go Proto-German **gatan*, e e rayang phatlha kgotsa tselana.Maina a a tshwanang a akaretsa yett (e e tswang mo lefokong le le tshwanang ka modi) le portal. Kgopolo eno kwa tshimologong e ne e kaya phatlha kgotsa lesoba mo leboteng kgotsa legora, go na le go nna le legora le le neng le le tswala.Di**kgoro** di ka thibela kgotsa tsa laola go tsena kgotsa go tswa ga batho, kgotsa di ka nna tsa bo e le tsa go kgabisa fela. Karolo e e tsamayang kgotsa dikarolo tsa kgoro di ka tsewa jaaka "mejako", ka gonne e tlhomilwe mo letlhakoreng le le lengwe fa e  bulwa le go tswalwa jaaka e mengwe.

Kgoro e ka nna ya bo e na le shutara e e ka tsholetsweng le go fologela kwa tlase go bula kgoro kgotsa go e thibela gore e se ka ya tshikinyega.Go dira ga kgoro go ka dirwa ka motšhini kgotsa ka seatla. Diloko gape di dirisiwa mo dikgorong go oketsa pabalesego. 

Dikgoro tse dikgolo di ka dirisiwa go aga kago yotlhe, jaaka khasele kgotsa Toropo e e sireleditsweng. Mejako gape e ka bonwa jaaka dikgoro fa di dirisiwa jaaka thibeletso go tsena jaaka go tlwaelegile mo ntlong ya kgoro.
[thumb|''Torii'' ya Sejapane kwa lfelong la Itsukushima Shrine, [UNESCO World Heritage Site kwa Japane, koo modimo wa sesadi wa Sehindu Saraswati a obamelwang teng jaaka modimo wa mosadi wa Babuda le Ba-Shinto Benzaiten]]

* Kgoro ya masea : kgoro ya pabalesego ya go sireletsa masea le bana ba bannye
* Badger gate : kgoro ya go letla ditshephe go feta mo terateng e e thibelang mmutla
* Kgoro ya motse ya motse o o ageletsweng ka dipota
* Heke ya Hampshire (e e bidiwang heke ya New Zealand, heke ya terata, jj.)
* Kgoro ya go atlana mo tseleng ya dinao
* Lychgate e e nang le marulelo
* Mon *Sejapane:* heke. Torii ya sedumedi e bapisiwa le pailou ya Setšhaena, torana ya Seindia, Paduraksa ya Seindonesia le Hongsalmun ya Sekorea . *Mon* e aname thata mo ditshingwaneng tsa Japane .
* Portcullis ya kago ya phemelo
* Kgoro ya mabelo e dirisediwa mafelo a go tlhola mo ditseleng tsa mabelo
* Kgoro ya go relela mo ditseleng tsa dinao
* Kgoro e e dikologang
* Kgoro ya metsi ya kago ya phemelo ka metsi a a ka tsamaisiwang ka sekepe
* Dikgoro tsa go relela mo dithabeng
* Heke ya diwikete

## Motswedi
Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa ngwaga wa2010

**Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa 2010**
thumb|Spain lfting the fifa world cup Trophy

Sejana sa lefatshe sa Fifa sa 2010  e ne e le sa lesome le robongwe  sa Sejana sa Lefatshe sa Fifa.Kgwele ya dinao ya lefatshe ya ditlhopha tsa bosetšhaba jwa banna. E ne ya tshwarwa mo Aforikaborwa go tloga ka 11 Seetebosigo go fitlha ka di 11 tsa Phatwe ka ngwaga wa 2010.Tsamaiso ya go tsaya maemo a go tshwara makgaolakgang a kgwele ya dinao e ne e bulegetse merafe ya Aforika fela.Ka ngwaga wa   2004, mokgatlho wa boditšhabatšhaba wa kgwele ya dinao, FIFA, o ne wa tlhopha Aforika Borwa go feta Egepeto le Morocco go nna setšhaba sa ntlha sa Aforika go tshwara metshameko ya makgaolakgang.

Metshameko e ne e tshamekelwa mo mabaleng a metshameko a le supa mo ditoropong di le robongwe tse di neng di amogela metshameko eno go ralala naga,  mme ya go simolola le ya makgaolakgang e ne ya tshamekelwa kwa lebaleng la metshameko la Soccer City kwa toropong e kgolo go gaisa tsotlhe mo Aforikaborwa, e leng  kwa Johannesburg .  Go ne ga tlhophiwa ditlhopha di le masome a mararo le pedi go tsaya karolo ka kgaisano ya lefatshe ka bophara ya go tshwanelega e e neng ya simolola ka Phatwe ka ngwaga wa 2007..Mo tikologong ya ntlha ya makgaolakgang a kgaisano, ditlhopha di ne tsa gaisana ka  tsa ditlhopha di le nne go bona dintlha, mme ditlhopha tse pedi tse di kwa godimo mo setlhopheng sengwe le sengwe di ne di tswelela. Ditlhopha tseno di le some thataro di ne tsa fetela kwa kgatong ya go tswa kwa makgaolakgannyeng, Kwa dikgato di le tharo tsa metshameko di neng tsa swetsa ka gore ke ditlhopha dife tse di tla tsayang karolo mo makgaolakgannyeng .
Noka ya Mosope

Noka ya Mosope ke molapo wa tlholego  mo Botswana, oo ralalang motse wa Moshupa,  eleng legae la Bakgatla -ba- ga- Mmanaana. Noka ya Mosope e kopana le ya  Kolobeng go aga noka ya Metsimotlhaba, eo e kopanang le noka ya Notwane kwa Mochudi, mme e tswelele go ya go wela kwa nokeng ya Limpopo.Noka ya Mosope e thusa selebego sa dimela mo tikologong le melatswana ya meraka ee mabapi le fa ntswa go elela ga yone go laolwa ke pula ee sa ikanyegeng.

## Bona Gape

* Sua Pan

## Metswedi


## Padi tse dingwe

* Republic of Botswana, Daily News Archive. 2006
* C.Michael Hogan. 2008. Makgadikgadi, The Megalithic Portal, ed. A. Burnham
Kgaoganyo ya merafe

ya me ya bobedi
thumb|Ke setshwantsho sa apartheid
Histori ya kgethololo ya mmala (Apartheid) mo Aforika Borwa

**Apartheid** ke lefoko le le fetolelwang go tswa mo Afrikaans le le kaya go aroga.Kgethololo ya mmala e ne ya simololwa mo Aforika Borwa ka ngwaga wa 1948, mme e ne e tshegetswang ke NP party (National Party). Maikaelelo a kgethololo ya mmala e ne e le go aroga merafe, mme e ne ya tlisa pharologanyo magareng ga batho ba basweu le batho ba bantsho. Batho ba batsho ke bone ba ba neng ba sa amogelwe sentle.

Le fa go ntse jalo, kgethololo ya mmala e ne ya leka go senya batho ba Bantsho, mme bokhutlong, batho ba bantsho ba lwantsha ditshwanelo tsa bone mme ba fenya.

## Ditshupetso
Moswako

thumb|mmino wa motswako
**Motswako** ke mofuta wa mmino le mofuta potlana wa mmino wa hip pop o o simolotseng mo Aforika Borwa mme wa tuma thata kwa Botswana. Leina motswako letswa mo lefokong la Setswana le le "motswako" le le bontshang go kopana ga mofuta ono wa dipuo le ditlhotlheletso tsa mmino.
Ke bokao jwa setso MOTSWAKO o tlhageletse mo bogareng jwa dingwaga tsa bo 1990 go dikologa Mahikeng mo porofešene ya Bokone Bophirima jwa Afrika Borwa, tulo e e gaufi le melelwane ya Botswana kwa Setswana se buiwang thata teng. Badiragatsi ba ntlha ba ne ba kopanya mafoko a mmino wa repa[rap] ka Setswana le sesimane, gantsi ba akaretsa dipuo tse dingwe tse di jaaka sesotho, Sezulu le Afrikaner, go ikaegile ka gore motaki o tswa kae.

## Motswedi
Steve Biko

thumb|Setshwantsho sa ga Steve Biko
**Stephen (Steve) Bantu Biko** e ne e le lentswe le le itsegeng la kgololo ya Bantsho mo Aforika Borwa magareng ga bogare jwa dingwaga tsa bo-1960 le loso lwa gagwe mo diatleng tsa mapodisi ka 1977. Eno e ne e le nako e mo go yone mekgatlho ya ANC le PAC e neng e thibetswe semmuso, motlhang batho ba Bantsho ba ba neng ba tingwa ditshwanelo (segolo bogolo basha) ba neng ba amogela ka diatla tsoopedi ntlha ya mokgatlho moswa o o neng o ka lwantshana le ditshiamololo tsa puso ya tlhaolele.

Ke ka moo mokgatlho wa ga Biko wa Black Consciousness Movement (BCM) o neng wa tlhagelela mme le fa Biko e ne e se ene fela moeteledipele wa one, e ne e le ene yo o itsegeng go feta botlhe. E ne e le Biko, mmogo le ba bangwe, ba ba neng ba kaela ntlha ya go se itumele ga baithuti go nna maatla a sepolotiki a a neng a ise a ke a bonwe mo hisitoring ya Aforika Borwa. Biko le balekane ba gagwe ba ne ba tsibogela ditiragalo e di neng di tlhaga mo motlheng o o kwa godimo wa tlhaolele, fa phathi ya Nationalist Party (NP), e e  neng e busitse dingwaga di masome a mabedi, e ne e rulaganya naga sesha go tsamaelana le melao ya yone ya tlhaolele(separate development). NP e ne e kgaoganya batho ba Basweu, Bantsho, Bammala le Baindia ka go tlhama mafelo a maswa a bonno, ditheo tse di sa kopaneng jaaka dikolo, diyunibesithi le makgotla a tsamaiso, mme e bile, le go tlhama 'dinaga' tse diswa, e leng magae a semorafe (homelands).

## Ditshupo
Dijagana

## Ubera (Uber)
thumb|Se ke setshwantsho sa sejanaga sa ga Ubera

**Uber** ke setlamo sa se tlamelanang ka ditiriso tsa di thekisi mo mogaleng wa letheka.Ditiro tsa yona palamisa ba palame go tloga ntlha A go fitlha ntlha B. Mokgweetsi o dirisa sejagana sa gagwe kgotsa sa go tswa kwa setlamong sa Ubera go palamisa  ba palame. 

Ubera e fitlhelwa lefatshe ka bo phara , Aforika Borwa ke tse dingwe tsa dinaga tse di nang le Ubera.Mo porofense ya Pretoria batho ba dirisa Ubera go ya ditirong, go ya di tsaleng,le go fitlhisa dilo tsa bona di leng kwa bathong ba bangwe.Ubera e nale ditirelo tse dingwe di leng Ubera ya dijo 
, Ubera ya manobonobo le Ubera ya dijanaga tse di kgolwane.O ka kgona le go na ya tsala ya gago gokanyana gore a itse go bona lefelo le o leng go lona ka nako tsohle

Ubera e fitlhelwa mo mogaleng wa letheka go laisolola tiriswana ya Ubera ,o tshwanela ke go bopa akhonto ya Ubera. Morago ga seo o tlile go kgona go e dirisa go kopa go isiwa mafelong a borata pelo, morago o patele.

## Ditshupetso
Goreng diopedi tse dintsi tsa aforika borwa dipalelwa ke go duela SARS

Goreng diopedi  tse dintsi tsa Aforika Borwa di dipalelwa ke go duela SARS

**Diopedi** tse dintsi di lebagana le tlogelo morago ka go duela  lekgetho la bona .Se ke ka ntlha ya gore diopedi di le dintsi ga di fitlhele tuelo e e tlhomameng kgwedi ka kgwedi, kgwedi nngwe ba tle tle ba fitlhile R30 000 , kgwedi e e latelang ba fitlhile R10 000  se se ka tseya megopolo ya bona gore  lekgetho le tshwanetse go duelwa. 
 Sengwe se se tlholang  kgang e kegore diopedi ga di tshwane le badiri ba dirang mo mafelong a tshwanang jaaka bookelo , mabankele,jalo le jalo mo eleng gore mothapi enne ena a ntsha lekgetho.
thumb|255x255px|MELAWANA YA AFORIKA BORWA E TSHWANETSE GO OBAMELIWA.
Diopedi ke ba duela lekgetho ba nakwana ba tshwanetse go tlhatlhoba lekgetho la bona mme ba romele   moalo-lekgetho wa nakwana wa bona gabedi mo ngwageng gape ba boloke madi a bona go SARS.Diopedi tse dingwe ga di thape moakanyetsi mme ga ba boloke dipampiri tse di nepagetseng , bangwe  ba bona ba kopantsha tsa botshelo le madi a kgweebo.

## Metswedi
Botshelo jwa me jwa Yunibesithi

thumb|Setshwantsho sa Tshwane University of Technology
E ke tsebe ya me ya ntlha ya tlhamo.

Botshelo jwa me jwa kwa Yunibesithi

**Yunibesithi** ke setheo sa thuto e e kwa godimo, se mo go sone batho ba tswelelang pele ka dithuto tsa bone morago ga go dira marematlou.Yunibesithi gape ke lefelo la go gola mo mogopolong le mo botshelong. E ruta baithuti boikarabelo, taolo ya nako ,le go ikemela.

Botshelo jwa me jwa Yunibesithi kwa Tshwane University Of Technology (TUT) bo simolotse ka ngwaga wa 2024, mme bo tletse maitemogelo a a farologaneng le dithuto tse di nkgodisitseng tota. Ke simolola letsatsi la me kwa khampaseng ka go tsena dikamuso tsa me tsa letsatsi, ke reetsa batlhatlheledi ntse ke itseela dintlha tsa botlhokwa fa ba ruta. Fa ke sena dikamuso ke kwala ditiro tse ke di neilweng le go buisa dibuka, le fa go nale dikgwetlho ke leka go dira ka natla gore ke atlege.

Ke dirile ditsala kwa Yunibesithi e bile re kgona le go thusana ka ditiro tsa sekolo le diasaenemente. Go feta tsotlhe nna le ditsala tsa me re rotloetsana gore re seka ra ineela kgotsa ra iphelela pelo. Ke tota ke lebogela tshono e ke e neilweng gonne gompieno ke itse botlhokwa jwa go dirisana mmogo le bangwe, mme ke solofela fa maitemogelo ano a tla nthusa mo bokamosong jwa me.

## Dishupetso
https://studentedge.org/articles/life/uni-life
Go kgerisiwa ka inthanete

thumb|305x305px|Go kgerisiwa ka inthanete
**Go kgerisiwa** ka inthanete ke fa mongwe a dirisa inthanete, media wa botsalano, kgotsa ditiriso tsa go romela melaetsa go utlwisa motho yo mongwe botlhoko, go mo tshosetsa kgotsa go mo tlhabisa ditlhong. E ka diragala nako nngwe le nngwe ka gonne diteng tsa mo inthaneteng di fitlhelega ka metlha. Go farologana le go kgerisa go go tlwaelegileng, go kgerisa ka Internet go ka fitlhelela batho ba le bantsi, mme gantsi motho yo o go dirang a ka nna a sa itsiwe.

Go kgerisiwa ka Inthanete go ka direga ka ditsela tse dintsi tse di farologaneng. Dikai dingwe di akaretsa go romela melaetsa e e bosula kgotsa e e tshosetsang, go anamisa magatwe a maaka kgotsa tshedimosetso e e kotsi, go tlhama diakhaonto tsa maaka go tlhabisa mongwe ditlhong, go abelana dinepe kgotsa dibidio tsa poraefete kwantle ga tetlelelo, le go tlogela mongwe a se mo ditlhopheng tsa mo inthaneteng kgotsa mo dipuisanong. Mefuta eno e e farologaneng ya go kgerisiwa ka Internet e ka dira gore motho a ikutlwe a sa babalesega kgotsa a utlwile botlhoko mo maikutlong. 

Ditlamorago tsa go kgerisiwa ka Inthanete di ka nna maswe thata. Batswasetlhabelo ba ka nna ba ikutlwa ba tlhobaela, ba hutsafetse kgotsa ba sa tlhole ba itshepa. Ba ka nna ba tlogela go bua le ditsala tsa bone, ba dira bosula thata kwa sekolong kgotsa kwa tirong, mme mo maemong a a feteletseng, go kgerisiwa ka Inthanete go ka dira gore ba akanye le go ikgobatsa. Ditsela tsa go itshireletsa di akaretsa go dirisa dithulaganyo tsa sephiri mo metsweding ya dikgang, go thibela kgotsa go bega batho ba ba bosula mo inthaneteng, le go bua le bagolo ba ba ikanyegang ba ba jaaka barutabana, batsadi kgotsa bagakolodi.

Go thibela go kgerisiwa ka inthanete go botlhokwa thata ka gonne batho ba le bantsi ba dirisa inthanete letsatsi le letsatsi. Go ithuta go nna o babalesegile mo Inthanete, go tshwara ba bangwe ka tlotlo le go bua kgatlhanong le go tshwenngwa mo Internet go ka thusa go fokotsa bothata jono. Dikolo le baagi di ka ruta baithuti ka pabalesego ya dijithale, tsa kgothaletsa go bega boitshwaro jo bo kotsi, le go tlhama melao kgotsa mananeo a go sireletsa batswasetlhabelo. Dinaga dingwe gape di na le melao e e otlhayang batho ba ba kgerisiwang ka Internet le go ema batho ba ba amegang nokeng, mme seno se dira gore go babalesege gore mongwe le mongwe a dirise inthanete ka maikarabelo.

## Ditshupiso
2010 fifa world cup

**Sejana sa Lefatshe sa FIFA sa 2010**
link=Setshwantsho:FIFA_World_Cup_2010_Spain_with_cup.jpg|thumb|Spain lfting the fifa world cup Trophy
Sejana sa lefatshe sa Fifa sa 2010 e ne e le sa lesome le robongwe sa Sejana sa Lefatshe sa Fifa.Kgwele ya dinao ya lefatshe ya ditlhopha tsa bosetšhaba jwa banna. E ne ya tshwarwa mo Aforikaborwa go tloga ka 11 Seetebosigo go fitlha ka di 11 tsa Phatwe ka ngwaga wa 2010.Tsamaiso ya go tsaya maemo a go tshwara makgaolakgang a kgwele ya dinao e ne e bulegetse merafe ya Aforika fela.Ka ngwaga wa 2004, mokgatlho wa boditšhabatšhaba wa kgwele ya dinao, FIFA, o ne wa tlhopha Aforika Borwa go feta Egepeto le Morocco go nna setšhaba sa ntlha sa Aforika go tshwara metshameko ya makgaolakgang.

Metshameko e ne e tshamekelwa mo mabaleng a metshameko a le supa mo ditoropong di le robongwe tse di neng di amogela metshameko eno go ralala naga, mme ya go simolola le ya makgaolakgang e ne ya tshamekelwa kwa lebaleng la metshameko la Soccer City kwa toropong e kgolo go gaisa tsotlhe mo Aforikaborwa, e leng kwa Johannesburg . Go ne ga tlhophiwa ditlhopha di le masome a mararo le pedi go tsaya karolo ka kgaisano ya lefatshe ka bophara ya go tshwanelega e e neng ya simolola ka Phatwe ka ngwaga wa 2007..Mo tikologong ya ntlha ya makgaolakgang a kgaisano, ditlhopha di ne tsa gaisana ka tsa ditlhopha di le nne go bona dintlha, mme ditlhopha tse pedi tse di kwa godimo mo setlhopheng sengwe le sengwe di ne di tswelela. Ditlhopha tseno di le some thataro di ne tsa fetela kwa kgatong ya go tswa kwa makgaolakgannyeng, Kwa dikgato di le tharo tsa metshameko di neng tsa swetsa ka gore ke ditlhopha dife tse di tla tsayang karolo mo makgaolakgannyeng .
Maemo a bosa

thumb|Maemo a boswa a farologaneng
Ke tsebe ya me ya terafote e ke simolotseng ka yone.

Maemo a bosa

**Maemo a bosa** ke boemo jwa lefaufau ka nako e e rileng, jaaka bo tlhalosiwa ke dielemente tse faroloneng tsa bosa, go akaretsa themperetsha, pula, kgatelelo ya lefaufau, phefo le bongola. Boemo jwa boswa bo bonolo ka go fetoga gape bo tlhothleletsa diaparo tse re tlhophang go di apara kgotsa ditiro tse re di dirang. Ga se gongwe le gongwe go nang le tlelaemete mo maemong a feteletseng thata, maemo a bosa a ka baka maemo a kotsi, a senya matlo a batho le go matshelo.

Ditiragalo tsa maemo a bosa tse di jaaka dikgwanyape le ditsuatsue di ka nna kotsi thata ebile dika senya.Bo bonela pele jwa maemo a bosa a botlhokwa mo go tsa temothuo, dipalangwa, kago le go rulaganyetsa maemoa tshoganyetso.Balemiruri ba ikaegile ka di ponelopelego setswagore ba tla jala leng le go roba di jalo. Le fa a le kotsi a naleseabe se se botlhokwa mo go bopeng botshelo jwa batho, tikologole ikonomi ya lefatshe lotlhe.

## Ditshupetso
Trends and impacts of climate-induced extreme weather events in South Africa (1920–2023) - ScienceDirect
Kwena

**Kwena** kgotsa **kwena ya boammaruri** ke segagabi se segolo se se nnang mo metsing se se nnang mo boboatsatsi jotlhe mo Aforika, Asia, Amerika le Australia . Lereo "kwena" ka dinako tse dingwe le dirisiwa ka tsela e e sa gagamalang go akaretsa ditokololo tsotlhe tse di setseng di le teng tsa thulaganyo ya Crocodilia, e e akaretsang dialligator le di-caiman (ka bobedi ke maloko a lelapa la "Alligatoridae"), gharial le gharial ya maaka (ka bobedi maloko a lelapa la "Gavialidae") mmogo le ditaxa tse dingwe tse di sa tlholeng di le teng. Athikele e e tla dirisa " kwena "kgotsa" kwena ya nnete" go kaya fela mefuta e e akareditsweng mo lelapeng la Crocodylidae, e e leng teng kgotsa e e sa tlholeng e le teng .

## Thuto ya mafoko
Lefoko *kwena* (*croc*) le tswa mo pakeng ya Seesemane sa Bogare go tswa mo thanolong ya *krokódilos* ya lefoko la Segerika [a] le le ranotsweng jaaka "seboko sa matlapa". [b] Go ralala Gerika wa Bogologolo lefoko la puo ya Seesemane le tlhamilwe 

Motswedi wa bogologolo thata wa Segerika sa Bogologolo o o leng teng ke Tlhamane ya ga Aesop e e bidiwang  ya lekgolo la dingwaga la borataro BCHerodotus  dingwaga di le lekgolo morago ga moo fa a ne a akanyetsa lefoko la Segerika o ne a akanya gore le tswa mo motlheng wa Ionic.

Lefoko la puo ya Selatine *kwena* le ne le le teng mo ngwagakgolong wa ntlha  AD mo bukeng ya *Naturalis Historia* ya ga Pliny yo Mogolo. Dikai tse di kwadilweng mo lekgolong la dingwaga la borataro le la bosupa AD, " le " e ne e le teng, le fa e  le  e ne e le popego tsa Selatine sa Metlha ya Bogare  Mofuta wa Selatine o fitlhelwa e le *cocodrille* c. lekgolo la bo13 la dingwaga mo bukeng ya Sefora sa bogologolo ya Li livres dou tresor, e mo go yone croc. ke *jaune* (e e serolwana).

## Ditshupiso
Tshomarelo ya dipou tsa Aforikaborwa

thumb|setshwantsho sa dipuo tsa SA
**Tshomarelo** ya puo tsa Aforikaborwa.Ke lefapha  le  le nang le lesedi le di kamo di le dintsi ka ga tsa puo. lefapha leno le lebile dipuo di le 11 tsa Aforikaborwa.
Wikipedia ke motswedi wa maranyane o o dirisiwang go sekekaseka bokwadi jo bo beiwang teng. Wikipedia ke motswedi o batlhatlhobi ba tsa puo ba lebelelang le go tlhatlhoba ka mo bokwadi bo kwadilweng ka teng go le beletswe matshao a puiso le bokwadi jwa puo jo bo nepagetseng.

## Ditshupetso
Kubu

**Kubu**  
thumb|Kubu e butse molomo
**Kubu** ke seamusi se segolo se se nnang mo metsing se se fitlhelwang kwa Aforika e e kwa borwa jwa Sahara. Ke ngwe ya ditokololo tse pedi tse ditshelang tsa lelapa la "hippopotamidae", e ngwe e leng kubu ya "Pygmy". Kubu e e tlwaelegileng e wela mogare ga diamusi tse di bokete thata mo lefatsheng, di kubu tse digodileng tsa banna di bokete bo bo magareng ga dikilogerema dile 1500 le 1800. Le fa e na le maoto a makhutshwane le mmele o o bokete, e kgona go taboga lobelo lo lo ka fitlhang go 30km/h mo dikgaolong tse dikhutshwane.

Dikubu ke diphologolo tsa loago tse di nnang ka ditlhopha tse gantsi dibidiwang diphotlwa kgotsa dikolo, gantsi dina le diphologolo di le 10 go ya go di le 30 tse di eteletsweng pele ke e tonanyana e e laolang. Le fa dikubu e ja dijo tsa ditlhatshana jaaka bojang, dikubu di nale meno a magolo a ntsa le a a segang a a ka golang go fitlha go disentimetara di le 50 ka boleele a a dirisiwa thata golwa le go bontsha. Go ya ka Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa Tshomarelo ya Tlhago, kubu e e tlwaelegileng e tlhaolwa jaaka e e mo Kotsing ka ntlha ya go latlhegelwa ke manno jwa yone, go tsoma nama le lonaka lwa tlou (tse di tswang mo menong a yone) go se ka fa molaong, le kgotlhang e e oketsegang ya batho le diphologolo tsa naga. Kgwebisano ya boditšhabatšhaba ya dikarolo tsa kubu e laolwa ka fa tlase ga "Appendix II of the convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora". Dikgato tsa tshomarelo di akaretsa mafelo a a sireleditsweng, maiteko a a kgatlhanong le go tsoma, le mananeo a go ela tlhoko a a ikaeletseng go tlhomama kgotsa go oketsa dipalopalo mo teng ga selekanyo sa tsona sa tlholego.
## Motswedi wa Ditshupiso
Ditlhako

## Ditlhako tsa basadi
thumb|Ditlhako tsa basadi
**Ditlhako** tsa basadi ke ditlhako tse di diretsweng e bile di rekisetswa basadi fela. Di diretswe gore di kgone go lekana mofuta wa maoto a basadi . Ditlhako tsa basadi di laola ke fashene le setaela sa basadi .  Go nale mefuta e le mintsi ya ditlhako tsa basadi , go nale , dikwaekwae, difolete, ditlhako tsa go taboga, dibutso le di pampo.

Ditlhako tsa basadi di nale pharologano e e bonagalang go mo go tsa bo Rre . Ditlhako tsa basadi ke tse disesane mo go tsa bo Rre, e bile ke tse dinnye ka tekano , di na le mebala e le mentsi  e bile nale mekgabiso e le mentsi . E fela go botlhowa gore o itse go re ka gore go nale ditlhako tsa basadi , seo se ra gore o apare tsona fela , o ka apara ditlhako dingwe le dingwe fa o rata .

## Ditshupetso