open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abdul Khoza

Abdul Khoza (o tshotswe ka 14 Phatwe 1987) ke motshameki wa mo Afrika Borwa, motshwaraditshwantshô wa sesupa dithwantsho, le seopedi. O ne a tumile ka go tshameka Nqoba Zulu mo Mzansi Magic telenovela The Wife le go fenya setlha sa bobedi sa SABC 1 reality kgaisano Class Act ka 2011.

## Botshelo jwa gagwe jwa pele
O tsholetswe kwa KwaMashu, Durban, KwaZulu-Natal, Khoza o goletse mo township.  Rraagwe Stan Khoza ke tautona wa Independent Municipal and Allied Trade Union mme mogolowe ke motshameki le motshameki sesupa dithwantsho Sthembiso "sk" Khoza.

## Tiro
Morago ga sekolo se segolwane, Khoza o ne a direla mo sesoleng mme a dira jaaka motimamolelo. Khoza o simolotse tiro ya gagwe ya go nna motshameki ka 2011 ka go fenya setlha sa bobedi sa Class Act. Karolo ya gagwe ya ntlha e kgolo e ne ya tla ka 2013 jaaka Two Step, naledi ya kgwele ya dinao e e tlhatlogang, mo setlheng sa bobedi sa SABC 1's drama series Intersexions. Ka 2015, o ne a tshameka ngaka mo SABC 1 mo Uzalo mme a tshameka Bheki Buthelezi mo Mzansi Magic's The Road. Go tloga ka 2016 go fitlha ka 2021, o ne a tshameka  Qaphela Ngwenya, ngwana wa motho yo o neng a tshamekiwa ke moswi Menzi Ngubane, mo telenoveleng ya Isibaya . 

## Sesupa dithwantsho

* *Class Act*, Season 2 (2011)
* *Intersexions*, Season 2 (2013)
* *Red Ink* (2014)
* *Uzalo*, Season 1 (2015)
* *Isibaya*, Seasons 4-8 (2014-2018)
* *The Wife*, Seasons 1 and 2 (2021)
* *Kings of Jo'burg*, Seasons 1 and 3 (2020)
* *Ekhaya Backpackers*, Season 1 (2024)
* *Masinga-The Calling* (2024)
* *Shaka iLembe,* Seasons 1 and 2 (2023-2025)
* *Durban Gen,* Season 1
* *Ngobile,* Season 1
* *Ring of Lies*, Season 2
* *Tempy Pushas*, Season 1
* *My Brother's Keeper*, Season 2

## Botshelo jwa gagwe

* Khoza o nyetse Baatile Khoza (née Themane) ka 2019. Ba na le bana ba le babedi. 

## Metswedi
Kido Witbooi

**Cupido Witbooi**, kgotsa **Kido** le **Kiwitti** Witbooi, (o o tshotsweng ka ngwaga wa 1730 a tlhokafala ka Morule a le masome mararo le motso ngwaga wa 1875) e ne e le kgosi ya ntlha ya |Khowesin (Witbooi Nama), morafe wa Oorlam wa Namibia.

Witbooi o tsholetswe kwa Pella, kwa Aforika Borwa ka ngwaga wa 1780 kwa merafe e mentsi e mebotlana e neng e fudugetse teng go tswa Kapa mo sephatlong sa bobedi sa lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabobedi. Rraagwe ebong Gamab, le mmaagwe U-eis, e ne e le ba merafe e e farologaneng. Ka nako ya lonyalo lwa bone, dikhansele tsa merafe di ne tsa dumalana go nna seopo sengwe, ba tsaya tshwetso ya gore morwa Gamab le U-eis wa ntlha a nne kgosi ya morafe o o kopaneng. Ka jalo fa Kido a gola ka ngwaga wa 1805, dikhansele di ne tsa mo dira moteledipele wa IKhowesin.

Ka fa tlase ga taolo ya gagwe, morafe o ne wa fudugela pele kwa Griqualand, ka ngwaga wa 1810 wa tlola noka ya Orange go ya Namaqualand kwa South West Africa. Ka dingwaga tsa 1850 Witbooi le morafe wa gagwe ba ne ba laleditswe go ya Windhoek ke Jonker Afrikaner. Dikgosi tse dingwe tsa morafe wa Nama di ne di tshaba go berekisana le Jonker Afrikaner le Kido Witbooi, botlhe ba ne ba ratelwa botlhale jwa bone, ba ne ba tlaa nyenyafatsa taolo ya bone mo South West Africa. Kgosi Hendrik Hendriks o ne a romela molaetsa kwa go kgosi Oaseb wa Khai||Khaun a mo kopa go emisa Kido. Fa Oaseb a fetola, go ne go sena ope mo morafeng oo o a neng a itse go bala. Kido o ne a tlola melelwane yoo mebedi a sa kganelwe ke sepe a goroga ka 1863, a bitsa lefelo leo Gibeon.

Kido Witbooi o tlhokafetse ka Morule a le masome mararo le motso ngwaga wa 1875. O ne a nyetse |Gabes le IU-khoms. O ne a na le bana ba le babedi:Johanna (a tshotswe ka 1968) le Moses Witbooi (a tshotswe ka 1808) o a neng a mo tlhatlhama go nna kgosi wa |Khowesin. Gibeon ke legae la merafe ya Witbooi Nama fa e sale jalo.

## Metswedi
Matli Mohapeloa

**Matli Mohapeloa** (o tshotswe ka 2 Moranong 1984) ke motshameki wa difilimi wa mo Afrika Borwa. O itsege thata ka go tshameka karolo ya "Dj Ngwazi" mo soap opera ya etv ya Rhythm City, go tloga ka 2007 go fitlha ka 2009. Gape o tlhageletse mo go Gothia Caper, When We Were Black, Mtunzini.com, Nomzamo, Zabalaza, Generations: The Legacy le Ak'siSpaza. 

## Botshelo le thuto
Mohapeloa o tshotswe ka 2 Moranong 1984 kwa Whittlesea kwa Eastern Cape. O goletse kwa Maseru, Lesotho. Moragonyana o ne a fetsa dithuto tsa gagwe kwa Queenstown Queens College Junior le Senior. Ka 2004, Matli o ne a ikwadisa kwa AFDA mme a aloga ka dikirii ya Bachelor of Arts ka 2006. Ka 2005, pele a fetsa dithuto tsa gagwe, o ne a saena le Legends Agency mme a bona tiro ya go nna motshameki yo mogolo mo motseletseleng wa boditšhabatšhaba wa Cuppen (Score). O ne a tlhagelela mo dipapatsong tsa difane tse di jaaka Love Life, KFC & SAB. 

## Tiro
Mohapeloa o ne a dule mo sesupo ditshwantsho sa 2005 ya Gothia Caper mme o ne a na le seabe se segolo mo thelebišeneng ya When We Were Black, ka 2006, e e neng ya gasiwa mo SABC. O ne gape a tlhagelela mo Mtunzini.com. Ka 2009, o ne a tsenela SABC1 sitcom Nomzamo mo setlheng sa boraro a tshameka Mdu. O ne a tshameka jaaka Moss Cele mo he Mzansi Magic soap opera Zabalaza. Ka 2017, o ne a nna le seabe jaaka Thabiso mo SABC1 soapie Generations: The Legacy. Ka 2021, o ne a tshameka mo go SABC2 sitcom Ak'siSpaza jaaka K4.

## Botshelo jwa gagwe
Mohapeloa o ne a ratana le Khanyisa Mkangisa. Bobedi ba ne ba na le kamano e e sa tlhomamang mme ba ne ba kgaogana.

## Metswedi
Mothusa tonakgolo wa Namibia

**Mothusa tonakgolo wa Namibia** ke maemo a  a kwa godimo a palamente kwa Namibia.

Mothusa tonakgolo o tlhophiwa ke tautona wa lefatshe la Namibia go dira tsotlhe tse di tlhokafalang tse a di romiwang ke tautona, mothusa tautona kgotsa tonakgolo.

Maemo a bothusa tonakgolo a kwala go na le thaladi mo molaomotheong wa Namibia.

## Lenaneo la ba ba mo ofising

* South West Africa people's Organization (SWAPO)

## Ditshedimosetso tse dingwe

* Polotiki ya Namibia
* Tautona wa Namibia
* Mothusa Tautona wa Namibia
* Tonakgolo wa Namibia
* Mapalamente a Namibia

## Metswedi
Fransfontein

**Fransfontein** ke motsana o o kwa kgaolong ya Kunene kwa Namibia. Ke legae la mothusa tonakgolo wa pele Libertina Amathila.

## Ditso
Motsana o o biditswe ka *Frans Fredirick* wa morafe wa Khaulgon (Swartbooi Nama) o a neng a le mo thomong ya go batla lefelo le le tshwanetseng gore ba ka itshetlela mo go lone. O ne a bona motswedi o e gompieno e santseng e le motswedi wa bone ma metsi.

Ka ngwaga wa 1891, go ne ga tlhamiwa lefelo la borongwa la Rhine. Morago ga gore go bolelwe fa go tlaa gapiwa lefatshe morago ga dintwa tsa morafe wa Herero ka ngwaga wa 1904, lefatshe mo kgaolong eo le ne la seegelwa fa thoko morafe wa Swartbooi Nama. Fransfontein e santse e le motsana wa boremelelo wa morafe oo, kwa bagogi ba motse ba nnang teng.

## Metswedi
Ben Amathila

**Ben Amathila** (o o tshotsweng ka kgwedi ya Phalane e rogwa, ngwaga wa 1938 kwa Walvis Bay), ke mopolotiki o o ithotseng marapo ka bogosi wa Namibia. Amathila o berekile mo pusong ya Namibia le SWAPO go tswa ka nako ya lefatshe leo le tsaya boipuso ka 1990 go fitlha a ithola marapo ka bogodi ka Moranang ngwaga wa 2007.

Go tswa ka ngwaga wa 1990 go tsena 1993 o berekile e le tona wa tsa kgwebo le madirelo. Ka ngwaga wa 1993 o ne a fudusediwa kwa lephateng la kgaso le phatlalatso ese ka thato ya gagwe, a bereka mo lephateng leo go fitlhelela ka ngwaga wa 2000. Ka 2000, tautona Sam Nujoma o ne a mo rola marapo mo palamenteng ya gagwe. O ne a tswelela a nna mo setilong sa gagwe sa bopalamente go fitlhelela a ithola marapo ka ngwaga wa 2007, a supa fa a dira se ka ntlha ya matshwenyego mo phathing ya gagwe. Mo mafatshefatsheng, Amathila ke leloko la palamente ya Aforika o o kopaneng.

Amathila o ne a tlhophiwa gape mo komiting ya legare ya SWAPO kwa bokopanong jwa ngwaga le ngwaga jwa phathi eo ka Phatwe ngwaga wa 2002, a nna mo maemong a borobabobedi ka ditalama di le makgolo a mararo, masome a marataro le borobabongwe, o ne a tlhophiwa gape mo komiting eo kwa bokopanong jwa 2007. Ke leloko la sennela ruri la komiti ya legare ya SWAPO le Polit Bureau.

## Ntwa ya Namibia ya boipuso
Amathila o simolotse go lwela boipuso jwa lefatshe la Namibia ka 1959 ka phathi e e neng e le teng pele ga SWAPO ya Ovamboland People's Organization. O ne a thusa go batla kemo nokeng ya SWAPO go tswa ka 1959 go fitlhelela a tshaba ka 1966. O ne a nna le seabe mo go rulaganyeng bokopano jwa SWAPO kwa Tanga, Tanzania ka ngwaga wa 1969. Moragonyana, Amathila o ne a nna moemedi wa SWAPO kwa Scandinavia, a nna gape mokwaledi wa yone wa itsholelo kwa Lusaka kwa e neng e le Luanda ka nako eo.

## Ditso tsa thuto
Amathila o tsene skolo kwa Augustineum Training College, kwa Okahandja go tswa ka 1954 go tsena 1958); a ya go tsweledisa kwa Rhenish Missionary School, kwa Tsumeb ka 1954.

## Metswedi
Tjamuaha

**Tjamuaha** (kgotsa **Tjamuaha wa Tjirwe**, ka Sekgoa: Tjamuaha morwa Tijwe, a tshotswe ka 1790 kwa Otjikune, o tlhokafetse ka Morule ngwaga wa 1861 kwa Okahandja) e ne e le kgosi ya BaHerero kwa South West Africa, kwa e leng Namibia gompieno, e le rraagwe Maharero. E ne e le tsala le mmereki ka Jonker Afrikaner, kgosi ya batho ba morafe wa Oorlam Afrikaners, a nnile le ene kwa Windhoek ka nako ya bogosi jwa gagwe. Ka loso lwa ga Tjimuaha, go ne ga simolola dikgogakgogano gareng ga batho ba morafe wa Nama le Herero.
thumb|Letlapa la ga Tjamuaha, Maharero le Samuel Maharero kwa Okahandja
Se se ne sa dira gore go tshwanele gore merafe e kopane jaaka setlhopha se le sengwe. Ke ka Seetebosigo a le lesome le botlhano ngwaga wa 1863 kwa Otjizingue (kwa e leng Otjimbingwe), Maherero a neng a  tlhophiwa go nna moeteledipele wa merafe ya BaHerero yotlhe. Morago maharero o ne a tlhophiwa go nna kgosikgolo ya BaHerero.

## Metswedi
Hendrik Witbooi (kgosi ya morafe wa Nama)

**Hendrik Witbooi** (o o tshotsweng ka 1830  a tlhokafala ka Phalane a le malatsi a a masome mabedi le borobabongwe ngwaga wa 1905) e ne e le kgosi ya batho ba IKhowesin, morafe wa Khoekhoe. O ne a eteletse pele Ba Nama ka nako ya tsuologo ya bone kgatlhanong le bogosi jwa bokolone kwa e leng Namibia gompieno, fa go amangwa le ditiragalo tsa kganyaolo ya BaHerero le Ba Nama. O ne a bolawa mo tiragalong ka Phalane a le masome mabedi le borobabongwe ngwaga wa 1905. Witbooi o supiwa e le mongwe wa bagaka ba Namibia, sefatlhego sa gagwe se supiwa mo mading a Namibia a masome a matlhano, lekgolo le makgolo mabedi.

## Maina
Kaptein Hendrik Witbooi (le le kwalwang e le Witboi gape) o ne a itsege gape ka leina la Nama !Nanseb IGabemab le leina la metshamekwane la Kort ka Hereri Korota kgotsa Otjikorota.

## Lolwapa le botshelo jwa a le mmotlana
Lolwapa lwa ga Hendrik Witbooi lo ne lo beile lotshwao jaaka maloko a a botlhokwa a morafe wa Nama. Rraagwemogolo, David Witbooi, e ne e le kgosi ya morafe, o a neng a eletse pele morafe go kgabaganya noka ya Orange go ya Namaland. Rraagwe, ebong Moses Witbooi, le ene e ne e le kgosi ya morafe. Malomaagwe, Jonker Afrikaner, e ne e le kgosi ya Nama e e itsegeng, a le kgatlhanong le Hendrik Witbooi. Jonker Afrikaner e ne e le morwa Jager Afrikaner. Hendrik Witbooi ene o ne a na le bana ba basimane ba le supa le basetsana ba le batlhano, ba akaretsa morwae Isaak Witbooi.

Witbooi o tshotswe pele ga ngwaga wa 1830 kwa Pella, kwa bokone jwa Kapa kwa gompieno e leng bontlha jwa Aforika Borwa. O rutilwe ke morongwa wa Jeremane Johannes Olp a itse dipuo di le mmalwa, di akaretsa ya Ba Nama. E ne e le leloko la BaNama, ba itsege gape e le Khoekhoe.

Morafe wa Ikhowesin Nama le merafe e mengwe ya Nama ba ne ba lwantshana le merafe e mengwe ya BaHerero. Morago ga go batla go bolawa mo ntweng kgatlhanong le BaHerero, o ne a nna le tebelopele ya gore o tlhophilwe ke Modimo go etelela pele batho ba ga bone go ya bokone.

Witbooi o tsene sekolo kwa Rhenish le Wesleyan Methodist School kwa Namibia le kwa Wilberforce Institute kwa Aforika Borwa. Pele o ne a bereka e le morutabana ka ngwaga wa 1856 kwa Keetmanshoop, a ya kwa Maltahohe ka 1859 a boela kwa Gibeon ka 1865 e le kopo ya setshaba le kereke go agela mo metheong e e tlhamilweng ke rraagwe o a neng a setse a godile.

## Metswedi
Isaak Witbooi

thumb|Hendrik Witbooi a na le ngwana wa gagwe wa mosimane Isaak Witbooi le babereki ba Germany
**Isaak Witbooi**, ka puo ya Nama **ǃNanseb ǂKharib ǃNansemab** **(** o tshotswe la Motsheganong a le masome mabedi le botlhano ngwaga wa 1865 a tlhokafala ka Phalane a le lesome le borataro ngwaga wa 1928) e ne e le kgosi ya bone ya morafe wa IKhowesin, o o ka fa tlase ga wa Orlam, kwa Gibeon kwa South West Africa (kwa e leng Namibia gompieno). Fa ka nako ya dintwa tsa BaHerero raagwe ebong Hendrik Witbooi, a ne a wa ka Phalane a le masome mabedi le borobabongwe ngwaga wa 1905, o ne a mo ja boswa jwa bogosi a tswelela a lwantsha sesole sa Jeremane, mme a ineela ka Tlhakole a le malatsi a mararo ngwaga wa 1906. Puso ya bokolone ya Germany e ne ya iletsa ditsamaiso tsa ngwao semmuso mme ya tsweledisa IKhowesin ba akaretsa Isaak Witbooi o a neng a tshwerwe kwa bokone jwa Namibia, a asa kgone go boela kwa Gibeon go fitlhelela masole a Germany a ineela ka nako ya ntwa ya ntlha ya mafatshe, go ya go tlhasela masole a Britain a Aforika Borwa ka 1915. Kwa Gibeon, Isaak Witbooi o ne a atlega mo go ageng sešha lekgotla la IKhowesin, le ntswa a ne a lemogwa e le kgosana fela ke batsamaisi ba Aforika Borwa. O nnile mo setilong go fitlhelela ka ngwaga wa 1928 fa a tlhokafala, fa monnawe ebong David Witbooi a ne a mo tlhatlhama.

## Metswedi
Jonker Afrikaner

**Jonker Afrikaner** (o o tshotsweng ka Tlhakole a le malatsi a mararo ngwaga wa 1785 a tlhokafala ka Phatwe a le lesome le borobabobedi ngwaga wa 1861) e ne e le kgosi ya bone ya morafe wa Orlam wa South West Africa, a tlhatlhama rraagwe ebong Jager Afrikaner ka ngwaga wa 1823. Morago ga go nna kgosi, o ne a tlogela bonno jwa ga rraagwe kwa Blydeverwacht le bomonnawe ba basimane ba le bararo le balatedi ba le makgolo mararo ba fudugela kwa lefelong le gompieno le bidiwang Namibia. Go tswa ka ngwaga wa 1825 go ya pele, ene le khansele ya gagwe ba ne ba nna le seabe se segolo sa polotiki kwa Damaraland le Namaland, ba e dira lefatshe.

Ka dingwaga tsa 1840, o ne a tlhama lefelo la bonno kwa Windhoek kwa a neng a aga kereke ya batho ba le makgolo matlhano go tsena makgolo a marataro kwa kgaolong e gompieno e bidiwang Klein Windhoek. O itsege gape ka ditirelo tsa go aga ditsela kwa legareng le borwa jwa Namibia, bogolo jang e e kwa borwa ya Auas Mountains le Norhern bay go stwa Windhoek go ya Walvis Bay.

Morongwa Hugo Hahn o akanyeditse ka 1852 fa lefatshe le Jonker Afrikaner a nenga  le laola le na le merafe ya Oorlam e ka nna sekete le makgolo a matlhano, BaHerero ba ka nna dikete tse pedi ba Damara ba ka nna dikete tse pedi.

E ne e le rraagwe Christian Afrikaner o o mo tlhatlhameng go nna kgosi ya morafe wa Orlam ka 1861, le Jan Jonker Afrikaner o o tlhatlhamileng Christian ka 1863.

## Metswedi
Christian Afrikaner

**Christian Afrikaner** (o o tshotsweng pele ga ngwaga wa 1820 a tlhokafala ka Seetebosigo a le lesome le botlhano ngwaga wa 1863) e ne e le morwa Jonker Afrikaner le Beetje Boois wa ntlha. O ne a nna kgosi ya botlhano ya morafe o o tlhakantseng ditso wa Orlam Afrikaners kwa South-West Africa, morago ga go tlhokafala ga ga rraagwe ka 1861.

Christian o tsholetswe kwa Bethanie, kwa e leng Namibia gompieno, pele ga ngwaga wa 1820. O ne a nna moeteledipele wa morafe wa Orlam a santse a le dingwaga di le masome mabedi, ka nako e batho ba gagwe ba neng ba nna fela ba na le kgotlhang le BaHerero, ba lwela lefatshe le dikgomo mme a sena kemo nokeng ya bagwebi ba Yuropa kwa Otjimbingwe, bogolo jang Karl Andersson le Frederick Green. Ba ne ba bona ntwa e e sa siamela kgwebo, ba thusa go rulaganya le go etelela pele sesole sa ba Herero. Ka jalo BaHerero ba ne ba na le didirisiwa tse di gaisang tsa bone, ba tsaya taolo ya sesole.

Christian Afrikaner o ne a tlhokafala mo tlhaselong ya boagedi jwa ga Maharero jwa Otjimbingwe ka Seetebosigo a le lesome le botlhano ngwaga wa 1863. Tiragalo e e ne e tshwaya tshimologo ya go fedisa maatla kgotsa ketelelo pele ya morafe wa Orlam Afrikaners.

## Metswedi
Jan Jonker Afrikaner

**Jan Jonker Afrikaner** ( o o tshotsweng ka Phatwe a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1820 a tlhokafala ka Phatwe a le malatsi a le lesome ngwaga wa 1889) e ne e le morwa Jonker Afrikaner le Beetje Boois wa bobedi. O ne a nna kgosi ya borataro ebile e le ya bofelo ya morafe wa Orlam Afrikaners kwa South West Africa, a tlhatlhama mogolowe ebong Christian Afrikaner ka 1863. O ne a nyala Mietje Hendrik kwa Bethanie ka Morule ngwaga wa 1842.

Morafe wa Orlam ka nako eo ba ne  ba nna ba gotlhagotlhana le BaHerero ba lwela lefatshe le dikgomo mme ba sena kemo nokeng ya bagwebi ba Yuropa kwa Otjimbingwe, bogolo jang Charles John Andersson le Frederick Thomas Green. Ba ne ba bona ntwa e sa siamela kgwebo, ba thusa go rulaganya le go etelela pele sesole sa BaHerero. Ka jalo, BaHerero ba ne ba le mo tshaimelong ba felela ba tsaya taolo ta sesole.

Ka Seetebosigo a le malatsi a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 1864, go ne ga nna le ntwa e mo go yone sesole sa ga Jan Jonker Afrikaner se neng sa fenngwa ke Maharero. O ne a tswelela a nna moeteledipele wa morafe wa Afrikaner mme ba ne ba latlhegelwa ke maemo a bone a go etelela pele sepolotiki mo kgaolong e gompieno e bidiwang Namibia. Ka Morule ngwaga wa 1867 o ne a tshabela kwa Walvis Bay morago ga go retelelwa ke go tlhasela Otjimbingwe. Ka Ngwanatsele ngwaga wa 1881 Jan Jonker, le ditsala tsa gagwe, ba ne ba fenngwa ke Ovaherero mo ntweng ya osona. Jan Jonker o ne a tshabela kwa kgaolong ya Gamsberg.

## Metswedi
Lefelo la tshireletso tlholego la Gamsberg

**Gamsberg Nature Reserve** ke lefelo la tshireletso tlholego la Namibia, le le kwa Rehoboth. Mo lefelong leo thaba ya Gamsberg e e lekalekanang kwa godimo e fitlhelwa koo. Ka e di mithara di le dikete pedi, makgolo a mararo, masome a mane le bosupa kwa godimo ga seelo sa lewatle go dumelwa fa e le ya boraro ka go golela kwa godimo mo Namibia. Dithaba tse di kgaoganya sekaka sa Namib le dithaba tsa Khomas.

Mo kgaolong e, go a kgonagala go ela tlhoko dinaledi go sena lesedi le le kgoreletsang, go na le lenaneo la go aga seleba kgakala sa Aforika mo kgaolong e.

## Metswedi
Anita Gupta

**Anita Gupta** ke mogwebi wa India, molemimorui wa ditshedi le molweladitshwanelo tsa merafe. O rulagantse katiso ya basadi ba kwa magaeng ba feta 50 000.

## Botshelo
Gupta o ne a tswa mo lelapeng le le humanegileng mme o ne a bona rraagwemogolo a betsa mosetsana yo a neng a mo tsere go tshola bana ba gagwe. Moragonyana o ne a bolela gore o ne a akanya gore fa mosetsana yo a ka bo a na le thuto ka nako eo o ne a tla bo a neilwe maatla a go gana go mo sotlaka.

O tswa kwa Bhojpur kwa Bihar kwa a rulagantseng katiso ya basadi ba kwa magaeng ba feta 50 000ka ditiro tsa diatla, go roka le go dira mekgabisa.

Ene le morwarraagwe ba ne ba tlhama mokgatlho wa Bhojpur Mahila Kala Kendra fa a ne a le dingwaga di le lesome ka 1993 mmeGupta moragonyana o ne a dira jaaka poresidente wa one.Mokgatlho o ne o tla rotloetsa basadi go nna le seabe go ba bolelela gore fa ba ka bona madi go raya gore ba ka romela bana ba bone kwa sekolong.Mokgatlho o ne wa fetolwa fa o ne o kwadisa jaaka setšhaba gore o kgone go amogela madi go tswa kwa pusong. Mokgatlho ono o kwa Arrah mme o re o tlhamile basadi ba le 10 000.Mokgatlho wa gagwe o ne wa bona Setheo sa Tata sa Disaense tsa Loago (TISS) le Di-Hadicraft tsa DC jaaka balekane.

Ka 2017 NITI Aayog, tanka ya go akanya ya pholisi ya setšhaba, e ne ya mo naya "Seawate se se Fetogang sa India sa India".

Ka di 8 Mopitlwe 2022, o ne a lalediwa kwa Ntlong ya Bogosi ya ga Tautona (Rashtrapati Bhawan) kwa New Delhi go tla go amogela awate e e kwa godimo thata ya basadi kwa India, e leng Nari Shakti Puraskar. Ka ntlha ya leroborobo la COVID-19 kwa India, go ne go ise go nne le awate mo ngwageng o o fetileng. Koo ya puso e ne e laleditse batho ba ba abang diawate tsa ngwaga o o fetileng le monongwaga. Moporesitente Ram Nath Kovind o neile Gupta kabelo eno le basadi ba bangwe ba le 28.Bosigo pele ga awate,ba ne ba kgona go kopana le Tonakgolo Narendra Modi.

## Metswedi
Eyes Reokwaeng

**Matlho "Eyes" Reokwaeng** e ne e le lepolotiki wa Motswana. O tshotswe mo morafeng wa Kgalagadi ka 1916, mme a nna tlhogo ya morafe kwa Letlhakeng. Fa a ne a le mo maemong ano ka dingwaga tsa bo1940, o ne a gana maiteko a morafe wa Bakwena a go nna le taolo mo go ene.

Reokwaeng o ne a tlhophiwa ke Quett Masire go tlhoma lekalana la Botswana Democratic Party kwa Kweneng bophirima ka 1964. O ne a tlhophiwa go emela Kweneng Bophirima mo Palamenteng ya Botswana ka nako ya ditlhopho tsa kakaretso tsa 1965. O ne a itsege ka go buelela morafe wa Kgalagadi le tshegetso ya gagwe ya go kaela mafaratlhatlha mo lefelong leo. Reokwaeng o ne a sa kgone go bua Seesemane sentle mo tirong ya gagwe. O ne a tlogela go tswa mo Palamenteng ka 1984.  Reokwaeng o ne a le kgatlhanong le go fetolwa ga molaomotheo wa 1997 o o neng o tla fokotsa dingwaga tsa go tlhopha go nna dingwaga di le 18.

## Metswedi
Baratiwa Mathoothe

**Baratiwa Mathoothe** ke mopolotiki wa Motswana yo e leng Mopalamente wa Bokone Serowe  go simolla ka 2019. O ne a tlhophiwa go nna Mothusa Tona ya papadi le Kgwebo mo kabineteng ya Boko ka Ngwanatsele 2024, morago ga phenyo ya ditlhopho ya tautona Duma Boko ka 2024.Ke mothusi wa Tiroyaone Ntsima  Ka nako ya gagwe, o nonotshitse dikamano tsa itsholelo le Colombia.

## Tiro
Ka 2023, Mathoothe o ne a tshwarwa ka ntlha ya fa a ne a phasaladitse puo ya Mokgweetsi Masisi ya seemo sa sechaba  mo setlhopheng sa maranyane sa Palamente. O ne a tshwenngwa ke gore e ne e le teng phatlalatsa le fa gone tautona a ne a ise a e neele. Mo bosigong joo, badiredi ba DIS ba ne ba tla kwa ntlong ya gagwe mme ba mo tshwara. Mathoothe o ne a bolela fa e le lekoko la Botswana Democratic Party le le busang le le neng la mo batlisisa. Moragonyana o ne a gololwa.

## Metswedi
Jules Ellenberger

**Jules Ellenberger** (yo o tshotsweng ka Firikgong a le lesome le borataro 1871 – Phatwe a le masome mabedi 1973) e ne e le modirelapuso mo Tshireletsong ya Bechuanaland yo o tsholetsweng kwa Aforika Borwa , kwa a neng a nna mo maemong a a kwa godimo a le mmalwa go akaretsa le Molaodi wa Moagi go tloga ka 1923 go fitlha ka 1927. O ne a itsege gape ka go kwala le go boloka ditiragalo tsa dipolelo tsa batho ba Batswana.

## Botshelo jwa pele le thuto
Ellenberger o tshotswe ka Firikgong a le lesome le borataro 1871 mo logageng kwa lefelong le gompieno le bidiwang Lesotho. E ne e le morwa wa ga D. F. Ellenberger, morongwa wa kwa Alsace le raditiragalo wa Mokgatlho wa Borongwa wa Paris. O tsene sekolo sa barongwa sa Lovedale kwa Aforika Borwa mme moragonyana a tswelela ka dithuto kwa Fora.

## Tirelo ya bokolone
Ellenberger o ne a tsenelela tsamaiso ya bokolone ya Tshireletso ya Bechuanaland, a direla mo ditirong tse di farologaneng go akaretsa le molaodi wa kgaolo kwa Gaborone, Ngamiland, le Mahikeng. Magareng ga 1902 le 1916, e ne e le Mothusa Molaodi wa Tshireletso ya Borwa mme go tloga ka 1916 go fitlha ka 1923 e ne e le Mokwaledi wa Puso.

Ka 1923, Ellenberger o ne a nna Molaodi wa Moagi wa Tshireletso ya Bechuanaland, a tlhatlhama mogadibo wa gagwe James MacGregor. O ne a direla go fitlha ka 1927, fa Charles Rey a ne a mo emisetsa.

## Seabe mo ditsong tsa dipolelo
Ellenberger o nnile le seabe se segolo mo go kgobokanyeng le go somarela ditiragalo tsa  polelo tsa Batswana. O ne a dira le dikgosi le bagolwane ba morafe go kwala dingwao, masika le mekgwa ya setso. Direkoto tse di ne tsa tlhotlheletsa dithuto tsa moragonyana tsa setso le tsa ditso mme di sa ntse di le botlhokwa mo go tlhaloganyeng botshelo jwa loago le botshelo jwa sepolotiki jwa Batswana.

## Lelwapa le boswa
Morwa wa ga Ellenberger, Vivien Frederick Ellenberger, yo o tlhokafetseng ka 1977, le ene o ne a direla mo tirelong ya setšhaba ya Tshireletso mme a kwala ka ditso tsa BaLete le BaTlokwa.

Jules Ellenberger o ne a tshela go fitlha a nna dingwaga di le lekgolo le metso e mebedi, mme seno sa mo dira mongwe wa batho ba le mmalwa ba ba nang le dingwaga di le lekgolo mo gare ga batsamaisi ba bokolone ba motlha wa gagwe. Tiro ya gagwe ya botsamaisi le mekwalo ya ditso tsa polelo di tlogetse boswa jo bo tla nnelang ruri mo thutong ya ditso tsa Botswana.

## Metswedi
Imelda Molokomme

**Imelda Mishodzi Molokomme** (yo o tshotsweng ka 1942) ke molweladitshwanelo tsa basadi le motlhabolodi wa baagi go tswa kwa Botswana, "yo o itsegeng thata ka seabe sa gagwe se se matlhagatlhaga mo lenaneong la bong". Molokomme o ne a nyalwa a le dingwaga di le lesome le bosupa, mme a se ka a simolola dithuto tsa gagwe tsa yunibesithi go fitlha a le dingwaga di le masome mane le bobedi, mme morwadie, Athaliah Molokomme, Mmueledi Mogolo wa lefatshe, e ne e le mongwe wa batlhatlhelela dithuto ba gagwe.

## Botshelo jwa pele
Imelda Mishodzi Molokomme o tsholetswe kwa Botswana, mme o ne a fudugela kwa Cape Town le rraagwe fa a le dingwaga di le nne. O ne a boela Botswana go ya go rutelwa kwa sekolong se segolwane kwa Mochudi, kwa e neng e le mosetsana a le esi mo setlhopheng sa gagwe. Molokomme ga a ka a simolola digerata go fitlha a nna dingwaga di le masome mane le bobedi, mme a ikwadisa kwa Yunibesithing ya Botswana, kwa morwadie, Athaliah Molokomme, Mmueledi Mogolo wa Botswana, e neng e le mongwe wa batlhatlhelela dithuto ba gagwe.

## Tiro
Ka 2002, e ne e le mokwadi-mmogo wa buka ya *Promoting an Integrated Approach to Combat Gender Based Violence: A Training Manual*, e e gatisitsweng ke Bokwaledi jwa Mafatshe a Selekane, e gape e leng teng mahala mo maranyaneng.

Ka Tlhakole 2007, Molokomme o ne a tlhophiwa go nna tautona yo mosha wa Emang Basadi, ke maloko a mokgatlho oo wa basadi ba Botswana, Diana Leagajang a tlhophiwa go nna mothusa tautona, a fenya Rhoda Sekgoroane.

Ka 2014, o ne a akgela ka mokgatlho o wa basadi kwa Botswana, "Go ka lebega basadi ba ineetse mme ba ineetse mo tirong. Dipalo di ne di le kwa godimo pele le morago ga paka e basadi ba neng ba boa kwa Khuduthamageng ya Lefatshe ka Basadi e e neng e tshwerwe kwa Beijing 1995".

Molokomme o na le kompone ya bagakolodi kwa Botswana e e rutang le go katisa basadi mo dipolotiking le mo mekgatlhong ya badiri.

## Botshelo jwa gagwe
Molokomme o ne a nyalwa a le dingwaga di le lesome le bosupa. Ke mmaagwe Mmueledi Mogolo wa mosadi wa ntlha wa Botswana, Athaliah Molokomme.

## Dikgatiso

* *Promoting an Integrated Approach to Combat Gender Based Violence: A Training Manual* (2002)
* *The Phenomenal Woman's Empowerment Handbook* Molokomme, I. M. (2006).
* Tautz, S., Jahn, A., Molokomme, I., & Görgen, R. (2000). Between fear and relief: how rural pregnant women experience foetal ultrasound in a Botswana district hospital. *Social Science & Medicine*, *50*(5), 689-701.
* *I am Tjibelu: Memoirs of an Inspired Life* (2020)

## Metswedi
Keteng Baloseng

**Keteng Baloseng** (yo o tshotsweng a le 26 Tlhakole 1967) ke [motabogi](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sprint_(running)) wa Botswana. O ne a gaisana mo di-relay tsa banna tsa dimitara di le 4 × 400 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1996.

## Tse di kwa ntle

* Keteng Baloseng kwa World Athletics
* Keteng Baloseng kwa Olympics.com
* Keteng Baloseng kwa Olympedia

## Metswedi
Sunday Maweni

**Sunday Maweni** (yo o tshotsweng ka 1 Ferikgong 1959) ke [motabogi](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Sprint_(running)) wa Botswana. O ne a gaisana mo dimetara di le 400 tsa banna kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1988.

## Tse di kwa ntle

* Sunday Maweni kwa World Athletics
* Sunday Maweni kwa Olympics.com
* Sunday Maweni kwa Olympedia
* Sunday Maweni kwa the Commonwealth Games Federation (archived

## Metswedi
Thabo Maruje Masunga III

**Thabo Masunga Maruje** ke kgosi ya motse wa Masunga, yo o tsereng bogosi mo go malomaagwe Christopher Masunga.Thabo ke morwa wa moswi Robert Masunga, yo e neng e le kgosi ya ntlha ya motse wa Masunga.

## Motlobo wa dinepe
thumb|
thumb|Chief Thabo Masunga Maruje III and BTC.jpg
thumb|Chief Thabo Masunga Maruje III at the WTISD 2017, Visiting stalls

## Metswedi
Mudongo Maswikiti

**Mudongo Maswikiti**  (Lwetse a le lesome le borataro 1916 -  2008) e ne e le radipolotiki wa Motswana. O ne a emela kgaolo ya Sebina-Gweta mo Palamenteng ya Botswana dingwaga di le masome a mabedi le boraro. O ne a kile a dira jaaka morutabana wa sekolo se sepotlana le go rekisa dikgomo.

## Botshelo le tiro
Mudongo Maswikiti o tshotswe kwa Nshakashogwe, Bechuanaland Protectorate (e jaanong e leng Botswana) ka Lwetse a le lesome le borataro 1916. O ne a tsena sekolo sa Nshakazhogwe go simolola ka 1929 go fitlha ka 1932, sekolo sa Empandeni Mission ka 1933, le Tati Training Institute go simolola ka 1934 go fitlha ka 1937. O ne a dira jaaka morutabana wa sekolo se sepotlana kwa Mengwe. O ne a ruta go simolola ka 1938 go fitlha ka 1941, a emisa go ya kwa Serowe Teacher Training College go simolola ka 1942 go fitlha ka 1943 le kwa Kilnerton Training Institute ka 1944 pele a boela go ruta. Maswikiti o ne a nyala Boliko ka 1949, mme o ne a nna le bana ba le barataro. O ne a tlogela go ruta ka 1951 go nna mogwebi wa dikgomo.

Maswikiti o ne a rekisa dikgomo le dikgele tsa go tsoma, a tsamaisa mabenkele kwa Nshakashogwe le Makobo. O ne a simolola komponi ya gagwe, Botswana Producers' Agency, fa go ne go tlhomiwa Botswana Meat Commission go e rekisetsa dikgomo. Gape o ne a tsamaisa dipalamo tsa sechaba kwa Francistown.

Maswikiti o ne a le mo letsholong la boipuso jwa Botswana ka dingwaga tsa bo1960. O ne a nna moemedi wa Sebina-Gweta mo Palamenteng ya Botswana fa morafe o ne o ikemela ka 1966. Maswikiti e ne e le leloko la palamente dingwaga di le 23. O ne a tlogela ofisi mme a latlelelwa ke Richard Ndwapi. Maswikiti o ne a nna molemimorui go fitlha a tlogela tiro ka 2003. O tlhokafetse ka 2008.

## Boswa
Ka 2014 go ne ga dirwa maiteko a go taya mmila leina la Maswikiti kwa Francistown, fela khansele ya toropo e ne ya gana tshitshinyo eo, e re o ne a se motho wa botlhokwa mo tlhabololong ya toropo.

Lelapa la ga Maswikiti le ne la ntsha pula di le 50 000 go Komiti ya Tlhabololo ya Motsana wa Nshakashobgwe ka 2018 go thusa go aga lefelo le lesha la baša, go tlotla keletso ya ga Maswikiti ya go bula motlobo wa dibuka kwa Nshakashobgwe.

## Metswedi
Clarke Scholtz

**Clarke Scholtz** (o tshotswe ka di 12 Tlhakole 1912 – abo a tlhokafala ka di 20 Tlhakole 1989) e ne e le motabogi wa Aforika Borwa wa sekgala se se fa gare. O ne a gaisana mo mabelong a dimetara di le 800 tsa banna le mabelo a dimetara di le 1500 kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1936 kwa gape e neng e le ene motshwari wa folaga ya Aforika Borwa mo moletlong wa go bula.

## Tse di kwa ntle

* Clarke Scholtz kwa World Athletics
* Clarke Scholtz kwa Olympedia

## Metswedi
Jayamma Bandari

**Jayamma Bandari** (yo o tshotsweng ka c. 1978) ke modiri wa pele wa thobalano wa Moindia yo o neng a fetoga a nna modirediloago. Ka 2018 o ne a abelwa Nari Shakti Puraskar. Ka 2011 o ne a tlhoma mokgatlho o o tshegetsang badiri ba thobalano le bana ba bone ka ditshwetso tsa botshelo.

## Botshelo
Bandari o tsholetswe kwa Nalgonda ka ngwaga wa 1978. O ne a nna khutsana fa a le dingwaga di le tharomme malome a nna motlhokomedi wa gagwe. O ne a leka go mo nyadisa fa a le dingwaga di le lesome le bone mme a leka go mo nyadisetsa monna yo o neng a setse a nyetse.

Monna wa gagwe yo o tshwakgotsweng ke bojalwa o ne a mo tlhotlheletsa gore e nne modiri wa tlhakanelodikobo.

Ka 2001 o ne a tlhoma mokgatlho wa Chaitanya Mahila Mandali kwa Hyderabad ka thuso ya ga Jaya Singh Thomas.Mokgatlho ono o ema nokeng batho ba ba batlang go tlhakanela dikobo, ba ba batlang go tshaba tiro ya bone. Mokgatlho o tlamela ka thuso mme o tlhokomela basetsana ba badiri ba thobalano gore ba kgone go tila go latela batsadi ba bone.Go namotswe bana ba le 3 500 mme basadi ba le sekete ba bone tiro e ntšha. Bana ba tlholwa ka metlha fa ba sena go kwadisiwa mo dikolong tsa puso ke mokgatlho wa gagwe.

## Dikabo
Ka 2014 Mokgatlho wa Vigil India o ne wa mo naya Awate ya M A Thomas Bosetšhaba ya Ditshwanelo tsa Batho. Kopano ya Intaseteri ya India e ne ya mo naya nngwe ya dikabelo tse tharo tsa Basadi ba Exemplar ka 2017. Diawate tse dingwe e ne e le tsa rakgwebo Kamal Kumbar le Monika Majumdar wa West Bengal. Dikabo tseno di ne tsa dirwa ke Pranab Mukherjee, Tautona wa India yo o neng a na le Bo Tautona ebong CII Naushad Forbes le Shobana Kamineni mo tshegetsong. Ka 2018 Bandari e ne ya abelwa Nari Shakti Puraskar ka 8 Mopitlwe (Letsatsi la Boditšhabatšhaba la Basadi). Kabo e ne e dirilwe ke Tautona Kovind kwa Ntlong ya ga Tautona (Rastrapati Bhavan) kwa New Delhi le Tonakgolo ya India, Narendra Modi le ene a le teng. Batho kgotsa mekgatlho e le 39 ba ne ba tlotliwa ka ngwaga oo. Ba ne ba amogela awate eno le sekgele sa $R1 000 000.

## Metswedi
Randall Newman

**Randall Newman** ke rmogwebi wa kwa Botswana, le mothei le motsamaisimogolo wa Verbosec.

## Botshelo le thuto
Newman o tsholetswe le go golela kwa motsemogolo Gaborone kwa a ileng a fetsa bongwana jwa gagwe teng. O ne a fetsa sekolo se segolwane kwa St. Joseph's College, Kgale.

O na le dikirii ya Bachelor of Arts ka e e nang le tlotlo mo go tsa Kgwebo le Boeteledipele jwa Kgwebo go tswa kwa mmadikolo wa Sheffield Hallam  ka tirisanommogo le Botswana Accountancy College.

## Tiro ya botshelo jotlhe
Pele ga a tswa kwa Botswana Accountancy College, Newman o ne a tsenela kgwebo ya botegeniki ka go direla kompone ya botegeniki ya selegae jaaka Account Executive. O ne a tsena mo loetong lwa go nna rakgwebo ka go tsena mo go tlhabololeng software a simololaVerbosec ka 2019 le morwarraagwe, Henry Newman.

Newman o ne a tswelela go simolodisa kompone ya go tsamaisa dijo e e bidiwang Zesta (e e neng e bidiwa Square Eats) ka 2020 ka nako ya leroborobo la mogare wa corona. Ka 2024, kompone ya  gagwe Verbosec e ne ya simolodisa polante ya AI e e bidiwang Nexus AI.

## Bona gape

* Theo Baloyi
* Elliot Moshoke
* Bogolo Kenewendo

## Metswedi
Robert Chideka

**Robert Chideka** (yo o tshotsweng ka di 1 Motsheganong 1956) ke motabogi wa Botswana wa sekgale se seleele. O ne a gaisana mo mabelong a dimetara di le 5000 tsa banna kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 1980.

## Tse di kwa ntle

* Robert Chideka kwa World Athletics
* Robert Chideka kwa Olympics.com
* Robert Chideka kwa Olympedia

## Metswedi
Mema Tiango

**Mema Tiango** (yo o tshotsweng ka di 29 phalane 1991)ke motabogi wa sekgala se seleele go tswa kwa Botswana. O ne a gaisana mo lobelong lwa basadi ba bagolo kwa Dikgaisanong tsa Naga tsa IAAF 2019 tse di neng di tshwaretswe kwa Aarhus, Denmark.O ne a fetsa mo maemong a bo 109.

Ka 2017, o ne a gaisana mo lobelong lwa basadi ba bagolo kwa Dikgaisanong tsa Naga tsa IAAF 2017 tse di neng di tshwaretswe kwa Kampala, kwa Uganda.O ne a fetsa mo maemong a bo 92.

## Tse di kwa ntle

* Mema Tiango kwa World Athletics

## Metswedi
Codou Bop

**Codou Bop** ke sociologist ya kwa Senegal, mmegadikgang le molweladitshwanelo tsa basadi yo gape a lwantshang le kgokgontsho ya bong mo Aforika e e kwa Borwa jwa Sahara.

## Ka ga gagwe
Fa a ne a dira jaaka mmegadikgang kwa Dakar ka 2005, Bop o ne a dira patlisiso ka ga seabe sa basadi mo bobegadikgannyeng jwa Senegal (*[[Le Quotidien]]*, *[[Le Soleil]]*, *[[Wal Fadjri]]* le dithomelo tsa AFP). O ne a bontsha gore basadi ba teng fela mo diperesenteng di ferabobedi tsa ditsebe tsa ntlha tsa makwalodikgang mme ba emetswe go feta selekanyo mo dikgannyeng tsa bokebekwa le tsa tshebo.

Bop ke mogokaganyi wa Setlhopha sa Patlisiso sa Basadi le Molao kwa Senegal (GREFELS) se e leng karolo ya ofisi ya kgokaganyo ya kgaolo ya Basadi ba ba Tshelang ka fa Tlase ga Melao ya Islam ya Aforika le Botlhabagare.

Ka 2004, o ne a rulaganya buka ya *Notre corps, notre santé*. *La santé sexuelle des femmes en Afrique subsaharienne* mmogo le Fatou Sow. E ne e le buka ya ntlha e e neng e diretswe basadi ba Aforika e e kwa Borwa jwa Sahara e e neng e bua ka mebele ya bone le thobalano. E ne ya gatisiwa fa leroborobo la AIDS le ne le ama basadi ba Afrika e e buang Sefora. E ne e akaretsa dikakgelo go tswa go Tona ya pele ya Botsogo Awa Marie Coll-Seck, mmaditso Penda Mbow le go tswa go dingaka, baithutabotshelo, baithutaloago, babueledi le babegadikgang. Buka e ne ya anamisiwa mo mafatsheng a le masome mabedi le motso tsa Aforika e e kwa Borwa jwa Sahara mme dinopolo tsa yone di ne tsa bonwa mo maranyaneng.

## Ditiro tse di gatisitsweng

* Codou Bop, *Réseau de recherche en santé de la reproduction en Afrique, Notre corps, notre santé : la santé et la sexualité des femmes en Afrique subsaharienne*, Paris, L'Harmattan, 2004, 364 p.
* Codou Bop, *La presse féminine au Sénégal*, Dakar, 1978, 45 p.
* Codou Bop, *Les femmes chefs de ménage à Dakar*, Dakar, Afrique et Développement, 1995
* Codou Bop, *L'excision : base de la stabilité familiale ou rituel cruel*, Dakar, Famille et Développement, 1975
* Codou Bop, *L'ajustement structurel féminise l'exode rural*, 1995
* Codou Bop, Tidiane Kassé, *Afrique de l'Ouest: réguler l'information en situation de conflit*, Institut Panos Afrique de l'Ouest, 2004, 143 p.
* Codou Bop, *Planification familiale en Afrique et droits des femmes en matière de procréation*, Paris, La Découverte, 1995, 143 p.
* Islam and Women’s Sexual Health and Rights in Senegal” in Islam and Human Rights: Advocacy for Social Change in Local Contexts, Global Media Publications, 2006.

## Metswedi
Kakenya Ntaiya

**Kakenya Ntaiya** (o tshotswe ka 1978) ke morutabana wa Kenya, molwela-basadi le molwela-loago.

Ke mothei le tautona wa Kakenya Center for Excellence, sekolo se sebotlana sa basetsana se se nang le borabalo kwa motseng wa Maasai wa Enoosaen. Setlhopha sa ntlha sa baithuti ba le masome mararo se ne sa ikwadisa ka Motsheganong 2009. Lefelo leno le batla gore batsadi ba dumele gore ba se ka ba kgaola barwadi ba bone ba ba ikwadisitseng dirwe tsa tlhakanelodikobo tsa basadi (FGM/C) kgotsa go ba nyala ka pateletso.

## Botshelo jwa pele le thuto
Ntaiya ke ene yo mogolo mo baneng ba robabobedi. Ngwao le setso sa Maasai se ne se laela gore Ntaiya o tshwanetse go beelediwa fa a le dingwaga di ka nna tlhano, a kgaolwe dirwe tsa tlhakanelodikobo tsa basadi (FGM) fa a sa ntse a le mo dingwageng tsa bonana, mme morago ga moo a tlogele sekolo go ya go nyala. Go na le moo, o ne a buisana le rraagwe gore o tla dira FGM fa seo se raya gore a ka tswelela ka thuto ya gagwe le go wetsa sekolo se segolwane.

Ntaiya o na le digerata go tswa kwa Kholetšheng ya Basadi ya Randolph-Macon kwa Lynchburg, kwa Virginia. Fa a ne a le moithuti koo, o ne a nna setlhogo sa motseletsele wa dikarolo di le nne mo *Washington Post* o o bidiwang "Tsholofetso ya ga Kakenya". Ntaiya o ne a tswelela pele go bona Dithuto tsa Bongaka mo Thutong kwa Yunibesithing ya Pittsburgh, kwa a neng a amogela Seetesele sa Sheth International Young Alumni Achievement gone.

## Dietsele
Ntaiya ke moamogedi wa dikgele di le mmalwa tse di lemogang tiro ya gagwe ya go ruta basetsana: Kabo ya Boeteledipele jwa Lefatshe Lotlhe ya Vital Voices (2011), Mogaka wa Lesome yo o kwa Godimo wa Ngwaga wa CNN (2013), le Kabo ya Ditshwanelo tsa Basadi tsa Lefatshe Lotlhe go tswa kwa Feminist Majority Foundation (2013).

## Metswedi
Philo Ikonya

**Philo Ikonya** ke mokwadi, mmegadikgang le molweladitshwanelo tsa batho go tswa kwa Kenya. Gantsi ditlhogo le dibuka tsa gagwe di bua ka boemo jwa gone jaanong jwa dipolotiki kwa Kenya. E ne e le tautona wa lekala la Kenya la PEN, mokgatlho wa boditšhabatšhaba wa bakwadi. Morago ga go tshwarwa makgetlho a le mmalwa ka ntlha ya go nna molweladitshwanelo le go itewa thata ka 2009 fa a ne a le mo kgolegong ya mapodisi, o ne a tswa kwa Kenya a ya lejwa la sepolotiki.

## Botshelo jwa seporofešenale
Mo godimo ga dikwalo tsa dijournal le dimagazine, Ikonya o gatisitse dibuka tsa poko le padi, *Kenya, Will You Marry Me?* Gape o ranotse buka ya poko ya mmoki wa Mo-China Jidi Majia ka puo ya Seswahili.

Ikonya o ne a tsena Yunibesithi ya Nairobi, kwa a neng a bona dithuto tsa masters ya padi gone. O rutile thuto ya semiotics kwa Kholetšheng ya Tangaza ya Yunibesithi ya Katoliki ya Aforika Botlhaba.

## Bolweladitshwanelo
Fa a le kwa Kenya, Ikonya o ne a le matlhagatlhaga mo tirong ya ditshwanelo tsa batho le go lwantsha batho ka tsela e e senang tirisodikgoka mme o ne a tshwarwa makgetlho a le mabedi a a farologaneng ka 2007. Kwa boipelaetsong jwa 2008 kgatlhanong le tautona wa nako eo wa Kenya Mwai Kibaki, o ne a re, "Letsatsi le letsatsi go diragala sengwe se se bontshang fela go tlhoka maikutlo mo letlhakoreng la baeteledipele ka jalo go na le go sa kgotsofale ka kakaretso." Ka 2009, o ne a utlwa ka buka ya mmegadikgang wa Borithane Michela Wrong ya *It's Our Turn to Eat: The Story of a Kenyan Whistle-Blower,*  e e leng teng lefatshe ka bophara mme e sa letlelelwe kwa Kenya. Ikonya le maloko a mangwe a Kenya PEN ba ne ba e bona mme ba di busetsa kwa Kenya gore di anamisiwe thata.

Ka Tlhakole a le lesome le boferabobedi 2009, Ikonya le ba bangwe ba babedi ba ne ba tshwarwa kwa ntle ga Palamente ya Kenya kwa boipelaetsong kgatlhanong le koketsego ya ditlhwatlhwa e e feteletseng. Fa a ne a le mo kgolegong ya mapodisi, o ne a itewa thata ke lepodise la monna. Moragonyana mo ngwageng oo, o ne a tswa kwa Kenya mme a ya kwa Toropong ya Boditšhabatšhaba wa Botshabelo kwa Oslo, kwa Norway. O ne a tswelela go nna le seabe mo PEN, go akaretsa le mo Komiting ya bone ya Bakwadi mo Kgolegelong.

## Metswedi
Tshimo ya Palamente

**Tshimo ya palamente** ke lefelo la itloso bodutu kwa Windhoek, Namibia. E fa gare ga Tintenpalast (kago ya palamente) le Christuskirche. E simolotswe ka 1943 e bidiwa Tshimo ya Titenpalast, mme morago ga boipuso jwa Namibia ka 1990 ya tsaya leina le e le dirisang gompieno.

Tshimo ya palamente e na le segopotso sa ntlha sa Namibia morago ga boipuso: sehikantswe sa borase sa kgosi ya BaHerero Hosea Kutako. Batho ba Namibia ba bangwe ba le babedi ba filwe tlotla ka difikantswe mo tshimong eo: Hendrik Samuel Witbooi le Theophilus Hamutumbangela. Difikantswe tse tharo tse di mo dikgatong tse di yang kwa kgorong ya kago ya palamente.
left|thumb|Go lebagana le Titenpalast
thumb|Sehikantswe sa ga Samuel Witbooi kwa tshimong ya palamente kwa Windhoek
Tshimo e e kile ya bo e le ya olive le gompieno e santse e na le olive grove. Gabedi mo kgweding tshimo e e tshwara metshameko ya bodiragatsi mo lefelong leo e e dirwang ke sekolo sa bodiragatsi.

Ka ngwaga wa 2016, go bulwa ga palamente ya Namibia go ne go tshwaretswe kwa tshimong e ka ntlha ya manno a a sa lekaneng mo titenpalast. Ka ntlha ya phetogo ya molaomotheo ka 2014, palo ya mapalamente e ne ya oketsega thata, ka jalo bokopano bo ne bo tshwanela go tshwarelwa go sele.

Rough Guides o tlhalosa tshimo ya palamente e le ntle, e na le moriti, e le e o ka tsayang mosepele wa nakwana mo go yone. Tshimo e e ratega thata ka nako ya dijo tsa motshegare le ka mafelo a beke, fa baithuti ba bala dibuka tsa bone mo tlhageng. E ratega gape go tshwarela itloso bodutu mo go yone.

## Metswedi
Bethanie, Namibia

**Bethanie** ke motse kwa kgaolong ya Karas kwa borwa jwa Namibia. Ke lengwe lefelo le legologolo thata mo lefatsheng leo. Le na le banni ba le dikete pedi, makgolo a mararo, masome a supa le bobedi ka ngwaga wa 2023.

## Popego
Motse wa Bathanie o kwa tseleng ya C14 gareng ga Goageb le Walvis Bay, dikhilomithara di le lekgolo kwa bophirima jwa Keetmanshoop.

## Ditso
Lefelo le le dikologileng Bethanie pele e ne e le la Red Nation, morafe wa BaNama. Ka lekgolo la dingwaga di le lesome le borobabobedi, morafe wa !Aman, o o ka fa tlase ga batho ba Orlam, o ne wa tsaya tshwanelo ya boagedi koo. Fa barongwa ba simolola go tsamaela kwa bokone go tswa kwa koloneng ya Kapa mo lekgolong la dingwaga di le lesome le borobabongwe, ba ne ba dira mafelo a borongwa mo tseleng. London Missionary Society e ne ya tlhama toropo, mme ka ntlha ya go tlhaela ga barongwa le botsalano jo ba neng ba na le bone le London Rhenish Missionary Society ka nako e o, ba ne ba romela morongwa wa lotso lwa Jeremane.
thumb|Tsela e tona ya motse ka 2016
Moruti Heinrich Schmelen o gorogile la 1814 e le morongwa wa Kailkhauan le moeteledipele wa bone Amraal Lambert. Kago ya Schemelenhaus e ne ya agiwa ngwaga one oo, e supiwa fa e le yone kago e kgologolo kwa Namibia. Ke segopotso sa lefatshe fa e sale ngwaga wa 1952, ebile e bereka jaaka lefelo la mabolokelo ditso le lebotlana. Morago go ne ga lemogiwa gore kereke le ntlo ya moruti kwa Warmbad, tse di sentsweng ka ngwaga wa 1811, di ne di le dikgologolo go gaisa Schmelenhaus, le gore go nonotsha Khauxa!nas go tsile pele ga dikago tsotlhe tsa ma Yuropa. Schmelen o simolotse kago ya kereke e e neng e le mo matlotleng fa James Alexander a etela motse o o ka 1837.
thumb|Ntlo ya Schmelenhaus
Ka 1822, Schmelen o ne a tswa kwa Bethanie morago ga go lapisiwa ke tiro ya gagwe ya borongwa mo merafeng ya mo gae, e e neng e gana dikopo tsa gagwe tsa gore ba tsene kereke le ka ntlha ya kgotlhang gareng ga morafe wa ga Amraal Lambert wa Orlam le morafe o mongwe wa BaNama o o neng o nna koo. Loruo le batho ba ne ba bolawa, dikago tsa tshubiwa ka molelo. Go ya ka James Edward Alexander, Schmelen o ne a lekile mme a reteletswe ke go itsa batho go reka ditlhobolo le marumo ka dikgomo, a bona dikgotlhang di sena phelelo.

Kereke ya ntlha e agilwe ka 1859, e santse e le teng gompieno.
thumb|Lekawana go tswa kwa Bethanie (1897)
Ka ngwaga wa 1883, Bethanie e ne e le lefelo la thekiso ya lefatshe ya ditso kwa ntlong ya kgosi ya BaNama Josef Frederick II.

## Metswedi
Klein Windhoek

thumb|Toropo ya Kelin Windhoek (ka serolwana) Windhoek
**Klein Windhoek** (kgotsa Little Windhoek ka puo ya se jeremane) ke lefelo la bonno la maemo a a fa godimo kwa Windhoek, toropokgolo ya Namibia.

## Ditso
Motlhotlhomisi wa Britain, James Alexander o ne a setse a etetse lefelo le ka ngwaga wa 1837. Klein Windhoek ke bontlha jwa toropo jo bogologolo thata, e agilwe ka 1840 ke Jonker Afrikaner le setlhopha sa gagwe sa 800-strong. O ne a kopile ditirelo tsa morongwa,mokgatlho wa Rhenish wa aga ntlo ya ntlha mo kgaolong ngwaga eo. Ka ngwaga wa 1842, barongwa Carl Hugo Hahn le Franz Heinrich Kleinscmidt ba ne ba bereka koo. Ba ne ba bitsa lefelo Elbeerfeld, mme leina la Jonker Afrikaner ke lone le neng la fenya. Barongwa ba Wesleyan ba ne ba tsaya tiro e ka 1844. 

Ka 1896, barongwa ba kereke ya Roma ba ne ba goroga. Ba ne ba reka lefatshe la Rhenish Missionary ba le fetola go nna tshimo ya ditlhare tsa maungo le ya moretlwa.

## Metswedi
Theophilus Hamutumbangela

**Moruti Theophilus Hamutumbangela**( o o tshotsweng ka Tlhakole a le malatsi a marataro ngwaga wa 1917 a tlhokafala ka Ngwanatsele a le masome mabedi le borobabobedi ngwaga wa 1990) e ne e le molweladitshwanelo o o kgatlhanong le tlhaolele, moruti le motlotlomadi wa mafatshefatshe wa boipuso jwa Namibia, a bereka le molweladitshwanelo o mongwe o e leng moruti le ene Michael Scott.

## Botshelo le pereko
Hamutumbangela e ne e le setlogolo sa ga Mandume Ya Ndemufayo, kgosi ya morafe wa Ovambo. O tshotswe ka letsatsi le malomaagwe a tlhokafetseng ka lone. Hamutumbangela e ne e le monna o moleele a nonofile.

Fa a le dingwaga di le lesome le bosupa, Hamutumbangela o ne a tsena sekolo kwa St. Mary's kwa Odibo: e le moithuti, le e le morutabana. O ne a ya go ithutela boruti kwa St. Bedes, Umtata, a bewa motiakone ka ngwaga wa 1946, le boruti ka 1947. O berekela mo dikerekeng kwa Etale, Windhoek le Omboloka.

Hamutumbangela o ne a bua kgatlhanong le tlhaolele ya lotso le mmala le go tlhoka tshiamo ga ditsamaiso tsa puso ya tlhaolele, o ne a dira kopo kwa lekgotleng la United Nations makgetho a le mantsi ka boipuso jwa Namibia. Ke mongwe wa basimolodi ba Ovamboland People's Organization gape ke ramaemo mo tsuologong ya Old Location.

Hamutumbangela o ne a isiwa kgolegelong ka ngwaga wa 1966, go belaelwa fa a ne a jisiwa botlhole ke babusi ba Aforika Borwa. Botlhole jo bo ne jwa mo koafatsa, a nna segole mo mmeleng le mo tlhaloganyong go fitlhelela a tlhokafala ka 1990.

## Go lemogiwa
Ka ngwaga wa 2012, go ne ga bulwa diofisi kwa Oshikango tse di neng tsa fiwa leina la ga moruti Theofilus Hamutumbangela.

Go na le sefikantswe sa gagwe, le sa ga Hosea Kutako le Hendrik Samuel Witbooi kwa lefelong le eleng tshimo ya palamente kwa Windhoek.

## Metswedi