open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Kgosi Puso Gaborone

**Kgosi Puso Gaborone** yo o tshotsweng ka kgwedi ya Ngwanaatsele ale lesome le motso ka ngwaga wa 1975 ke kgosikgolo ya Batlokwa  morafe wa Tlokweng mo Botswana. Mo ngwageng wa 2021 o ne a tlhophiwa ele modulasetilo wa Ntlo ya Dikgosi mono Botswana, maemo a ntseng a tshwere go tswa mo ngwageng wa 2009.

## Dithutego
Kgosi Puso Gaborone o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanaatsele mo ngwageng wa 1975, ke ene ngwana wa mosimame fela ale mongwe wa ga moswi Kgosi Moshibidu Gaborone.Kgosi o dirile dithuto tsa gagwe kwa sekolong sa Batlokwa National. Ntswa ele kgosi gompieno ene ele morutabana pele. Moletlo wa gagwe wa go bewa kgosi o ne o tshwaretswe mo kgotleng ya Tlokweng ,moletlo o , o ne o tseneletswe ke Tautona wa pele wa Botswana ,Rre Festus Mogae le Rre Ketumile Masire yo o re togetseng mo lefatsheng, dikgosi tsa Batlokwa go tswa Aferika Borwa le Lesotho, baeteledipele ba merafe le morafe ka kakaretso.

## Bogosi jwa Batlokwa
Puso Gaborone o tsere setilo sa bogosi ka kgwedi ya Phatwe mo ngwageng wa 2007 morago ga loso la ga rre rraagwe ka ngwaga wa 2005. E ntse ele kgosi ya Batlokwa, o ne a tlhophiwa ele modulasetilo wa Ntlo ya Dikgosi tsa Botswana.

## Botshelo jwa gagwe
Kgosi Puso Gaborone o ne a tsena mo nyalong e boitshepho le Mme Thandie Tshepo Leshomo Gaborone ka kgwedi ya Phatwe ka ngwaga wa 2016 ebile ba nale ngwana ale mongwe fela. Go supiwa gape gore Kgosi o busa  ka sekao ka go tsaya mokento wa COVID-19 gammogo le mohumagadi wa gagwe ka kgwedi ya Mopitlo mo ngwageng wa 2021.

## Metswedi
Lesego Moeng

Lesego Gloria Moeng (o tshotswe ka ngwaga wa 1998 ka kgwedi ya Tlhakole a le malatsi a le mararo) ke motshamiki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekang e le motshwara dinno mo setlhopheng sa BDF le setlhopha sa bomme sa setshaba sa lefatshe la Botswana(Botswana women's national team).

## Tsa pereko tsa setlhopha
Moeng o tshameketse setlhopha sa Geronah mo Botswana.

## Tsa pereko tsa mafatshe
Moeng o tshameketse Botswana mo legatong le legolwane ko digaisanong tsa bomme tsa COSAFA ka ngwaga wa 2021 (2021 COSAFA Women's Championship) le sejana sa bomme sa go ipatlela patlha tsa mafatshe a Aferika ka ngwaga wa 2022 (2022 Africa Women Cup of Nations qualifications)
Keamogetse Kenosi

**Keamogetse Sadie Kenosi** (o tshotswe ka 17 Firikgong 1997) ke motshameki wa mabole wa Botswana. O ne a gaisana mo kgaisanong ya basadi ya bokete jo bo kwa tlase kwa diolimpiking tsa selemo tsa 2020. O ne a fenngwa ke Karriss Artingstall wa Great Britain mo karolong ya ntlha. Pele e ne e le motshameki wa kgwele ya diatla, Kenosi o simolotse go tshameka mabole ka 2015. O ne a gaisana kwa dikgaisanong tsa mafatshe fatshe tsa 2019 mme a tsa  gauta kwa metshamekong ya Aforika ya 2019.

## Metswedi


## Tse di kwa ntle

* from BoxRec(registration  required)
* Keamogetse Kenosi at InterSportStats
* Keamogetse  Sadie Kenosi at the Rabat 2019 African Games ( archived)
Culture Spears

**Culture Spears** ke setlhopha sa mmino wa Setswana le wa ngwao mo Botswana. Setlhopha se se ne sa simolola go itsege fa se ne sa ntsha Kulenyane ka ngwaga wa 2006.

## Dialebamo le dietsele
Setlhopha sa Culture Spears se ntshitse di alebamo di le tlhano: Korone, Kulenyane, Khudu, Kuweletsana le Kulanche. Go ne ga rekisiwa tsa kulenyane di le dikete di le masome a marataro mo dikgweding tse tharo. Ya bo ya fenya dietsele di le mmalwa. Alebamo e e neng e ratega thata e, e dirilwe ke Johane Maseko o eleng modiri wa dialebamo wa kwa Zimbabwe, o o itsegeng ka leina la Joe Maseko. O ne a e direla kwa ntlong ya gagwe ya Rising House kwa Gwabalanda township kwa toropongkgolo ya bobedi ya Zimbabwe, e leng Bulawayo. Ba ne ba tswelela ka go nna le botsalano ka dinako tse dingwe le Maseko, o o neng a tlhokafala ka Ngwanatsele 2018. 

Setlhopha se ne se tshameka kwa meletlong ya tlotla mo Botswana le kwa ntle, ba fenya dietsele tse dintsi ba bo ba nna sengwe sa ditlhopha tse di atlegileng go gaisa mo mmino wa lefatshe leno. Culture Spears ba ne ba fiwa seetsele sa ga tautona sa boleng. Ka ngwaga wa 2008 ba ne ba lalediwa ke tautona wa Aforika Borwa Thabo Mbeki go ya go mo opelela.

## Dipina tse di tumileng thata
Kulenyane e ne e le pina ya ntlha ya ngwao go tshamikiwa mo diromamoweng tsa toropo tse di neng pele di sa kgatlhegele mmino wa setso. Pina e e ne ya tuma thata mo mongwe wa di dj tsa Aforika Borwa o o neng a tlhokafala ka Ferikgong ngwaga wa 2015 Bujo Mujo a neng a e fetolela go nna pina ya mmino wa house, fa seopedi se sengwe se se tumileng sa mmino wa gospel kwa Aforika Borwa Solly Moholo a neng a reka tetla ya go e fetola go nna pina ya mmino wa mokhukhu.

Khudu e ne ya fenya go nna pina ya ngwaga, le go nna pina e e nang le ditshwantsho tsa motshikinyego tse di gaisang kwa dietseleng tsa Botswana Music Union ka ngwaga wa 2010.

## Lefelo la kgatiso mmino la kulenyane
Setlhopha se ne sa simolola lefelo la kgatiso mmino ba le bitsa Kulenyane studios, jaaka alebamo ya bone ya bobedi e ne e bidiwa, e eleng yone e e rekisitseng go gaisa. lefelo le la kgatiso le kwa ntlo manobonobong a Culture Spears kwa Gaborone.

### Tlhagelelo mo go tsa dikgang
Go ya ka *Botswana Youth Magazine*, setlhopha se tlhageletse mo ditlhogong tsa dikgang ka mabaka a a siameng le a a sa siamang, go simolola ka go kgaogana mo lonyalong ga baopedi bagolo ba sone (Magdaline Lesolebe le Kabelo Mogwe) go ya kwa go tsweng mo setlhopheng ga maloko a mangwe.

## Metswedi
Sylvia Muzila

**Sylvia Muzila** o gantsi a bidiwang ka leina la **Sylvia Tabitha Muzila** o sefane sa fa a tsholwa e leng **Nlea**, ke mopolotiki wa Motswana, ebile ke mme wa ntlha go nna mmatoropo wa toropo ya Francistown kwa Botswana. O amana le phathi ya sepolotiki ya Botswana Democratic Party (BDP), o ne a tlhophiwa mo maemong a ka ngwaga wa 2014 mme a bereka go fitlhelela ka ngwaga wa 2019. Muzila e ne e le mongwe wa bomme ba ntlha go firwa mo sepodising sa Botswana sa nako eo.

## Kgodiso le thuto ya gagwe
Muzila o tsholetswe kwa Dombodema kwa Zimbabwe, a fiwa leina la Sylvia Tabitha Nlea. Mo godimo ga dithutego tsa Masters of Social Science in Development Administration tse a di dirileng kwa University of Birmingham kwa United Kingdom ka ngwaga wa 1989, o na gape le digarata tsa Urban Development. 

## Pereko
Muzila ke mongwe wa bomme ba ba borobabobedi ba ntlha go tsena mo sepodising sa Botswana kwa Francistown ka ngwaga wa 1971, se a neng a se tlogela ka ngwaga wa 1978. O ne a ya go berekela kwa Selibe Phikwe Town Council mme a fudusediwa kwa Self Help Housing Agency (SHHA). Morago ga dithuto tsa gagwe tsa masters, o ne a bereka e le Housing officer kwa lekgotleng la kabo ditsha (Ministry of Lands and Housing).

Ka ngwaga ya 1996 go tsena ka ya 2008, Muzila o ne a bereka e le District Commissioner kwa Gaborone, a tloga a ya kwa Kweneng, le kwa Bokone botlhaba a tloga a ya go feleletsa kwa Francistown. ka ngwaga wa 2008.

Muzila o tsene mo go tsa sepolotiki ka ngwaga wa 2008.E ne ya re ka ngwaga wa 2014, Muzila a tlhophiwa a sena moganetsi ke ba Botswana Democratic Party go nna mmatoropo wa ntlha wa mosadi kwa Francistown sebaka sa dingwaga tse pedi le sephatlo, morago ga gore makhanselara a mangwe a phathi a ikgogele morago mo go emeleng maemo a. O ne a bowa a tsenngwa mo maemong a ka ngwaga wa 2017 a ntse a sena moganetsi.

Ke ene gape mong wa sekolo se segolwane sa Tabitha Secondary school kwa Francistown.

## Botshelo jwa gagwe
Muzila o ne a nyetswe ke Robert Muzila, o neng e le mokhanselara wa Francistown, mme ba tlhalana ka ngwaga wa 2009.

## Dietsele
Muzila o ne a amogela seetsele sa tlotla sa ga tautona sa go ntsha maduo a mantle mo tirong ka ngwaga wa 2005

## Metswedi
Onkabetse Nkobolo

**Onkabetse Nkobolo** yo o tshotsweng ka ngwaga wa 1993, kgwedi ya Phukwi e le malatsi a le masome a mabedi le boraro, ke motabogi wa kwa Botswana, o o itebagantseng le go taboga lobelo lwa boleele jwa dimithara di le makgolo a mane. O ne a tsaya karolo mo dikgaisanong tsa World Championship kwa Beijing tsa 2015, mme a retelelwa ke go fetela maemong a  seka makgaolakgang. Fa godimo ga foo, o ne a fenya dikgele di le pedi kwa African Games tsa ngwaga wa 2015. Mabelo a gagwe a a gaisitseng mo go one ke lo a tabogileng metsotswana ele masome a mane le botlhano kwa Brazzaville ngwaga wa 2015, le lo a tabogileng metsotswana ele masome a mane le borataro kwa San Sebastian ngwaga wa 2015. 

## Dikgaisano tsa mafatshefatshe

## Metswedi
Precious Gondwe

**Precious Gondwe** ke mmueledi ebile gape ke mme wa mogwebi wa mo Botswana. O ne a tlhophiwa go nna mongwe wa babueledi ba ba masome a mararo ba ba nang tlhotlheletso e e kwa godimo ba bo mme mo Aferika, kwa a neng a emetse lefatshe la Botswana e le mmueledi ebile e le mongwe wa bathami ba ofisi ya babueledi mo Aferika.

## Ditso
Precious Gondwe o tsholetswe kwa toropong ya Bulawayo kwa Zimbabwe ka ngwaga wa 1987, mme a ya go golela kwa Botswana kwa a simolotseng dithuto tsa gagwe tse dipotlana teng.  O ne a tswelela a ya go ithuta ka tsa molao kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa South Africa kwa Petori.

## Tsa Pereko

## Metswedi
Roy Sesana

**Roy Sesana** (o tshotswe ka 1950) ke molweladitshwanelo wa Basarwa yo o neng a bereka mmogo le batho ba ntlha ba Kalahari go lwela ditshwanelo tsa morafe wa gagwe.

## Ka ga gagwe

Sesana o ntse kwa New Xade ko legareng la sekaka sa Kalahari a bereka e le ngaka ya setso. Moragonyana o ne a ya go nna kwa Aferika Borwa sebaka sa dingwaga tse pedi, mme a boela batho ba morafe wa gagwe ka ngwaga wa 1971 a tla go nna le bone kwa sekakeng. Ke mmusi wa BaGana, BaGwi le Bakgalagadi ‘Basarwa'. Ka 1991, o ne a kopana le batho ba ntlha ba Kalahari le John Hardbattle, go rotloetsa botshelo jwa setso. Ka ngwaga wa 1997, setlhopha sa Basarwa ba ba sa ntseng ba tshela kwa Central Kalahari Game Reserve ba ne ba fudusediwa kwa toropong e ntsha ya New Xade. Puso e ne ya supa fa se e le ka go bo go tlhaloganngwa gore go nna kwa lefelong la tlhokomelo diphologolo go kgoreletsa tlhokomelo ya tsone. Puso e ne ya bolela gape gore e retelelwa ke go neela batho ba dikago le ditirelo fa ba nna kwa lefelong ka mabaka a a builweng fa godimo. Setlhopha sa Basarwa se emetswe ke batho ba ntlha go nna kwa Kalahari ba ne ba gana go fuduga, ba supa fa go na le dilo tse di sa ba kgotsofatseng kwa lefelong le lesha, botshelo jo ba sa bo tlwaelang le mathata a selegae jaaka go tlhoka ditiro, nnotagi le malwetsi segolo bogolo bolwetse jwa HIV-AIDS. Ka ngwaga wa 1995, Roy o ne a nna kgosana ya FPK. O etetse mafatshe a tshwana le la Europa le la Amerika makgetho a le mantsi e le maiteko a go kganela puso ya Botswana go ba pateletsa go fuduga kwa lefelong la bone.

Ka ngwaga wa 2002, batho ba ntlha kwa Kalahari ba ne ba isa puso ya Botswana kwa kgotlatshekelong go kopela batho ba ba fudusitsweng tshwanelo ya go boela kwa lefelong la tlhokomelo diphologolo. Kgang e e ne ya tsaya lobaka ya bo ya kgatlha batho ba mafatshefatshe. Ka ngwaga wa 2006, kgwedi ya Morule e le malatsi a le lesome le boraro, kgotlatshekelo ya Botswana e ne ya atlhola e supa tumalano le Basarwa ba supa fa go se ka fa molaong go ba ntsha mo lefelong la bone.

Ka kgwedi ya Lwetse ngwaga wa 2005, Sesana o ne a tshwarelwa go dira diphuduego le go leka go tsena kwa CKGR ka dikgoka, mme o ne a bulelwa morago ga malatsi a le mmalwa. O ne a amogela seetsele sa Right Livelihood sa go ikemela ka dinao kgatlhanong le go kobiwa mo lefelong la badimo ba bone le go lwela tshwanelo ya ngwao ya bone.

## Bona gape tse di latelang

* Davi Kopenawa Yanomami
* Stephen Corry

## Metswedi

## Tse di kwa ntle

* I want 2 go home – Kgeikani Kweni (First People of the Kalahari)
* The Right Livelihood Award – First People of the Kalahari / Roy Sesana (Botswana)
* Right Livelihood Award Acceptance Speech by Roy Sesana
Leutlwetse Tshireletso

**Leutlwetse Tshireletso** (o tshotswe ka 25 Phatwe 1985) ke mokatisi wa kgwele ya dinao wa Motswana pele e kile ya bo e le mothusa mokatisi wa sethopha sa Township Rollers. E kile ya bo e le motshameki wa sethopha sa setshaba sa Botswana, o kile a tshamekela Zebras ka makgetlho a le supa pele a ithula marapo ka 2016.

Tshireletso o simolotse tiro ya gagwe ya go tshameka kgwele ya dinao ka go tshamekela Mot electric Power Dynamos kwa Palapye. Morago ga go nna le setlhopha seo dingwaga di le nne o ne a fudugela kwa Lobatse le BMC pele ga a tsena mo Township Rollers. Le fa a ne a fenya Botswana Premier League mo setlheng sa gagwe sa ntlha le setlhopha, Tshireletso o ne a nna a gobala gangwe le gape o ne a simolola go bewa ko ntle ga ntsi. Morago a gobala mo lengoleng ka 2016, Rollers e ne ya mo tlhoma go nna mongwe wa bathusi ba bararo mmogo le Thabo Motang le Mogomotsi Mpote ba ba laolang sethopha. O nna mo maemong ao go fitlha gompieno mme ka dinako tse dingwe o laola setlhopha sa ntlha fa molaodi mogolo a seyo.

## Metswedi
Moremi Game Reserve

Moremi Game Reserve ke lefelo le le sireleditsweng mo Botswana. Le kwa botlhaba jwa noka ya Okavango. Leina le lefelo le le le filweng ke la ga Kgosi Moremi wa baTawana. Moremi o ne a agilwe ka leano la gore e nne lefelo le go tla nnang diphologolo mo go lone, e seng lefelo la puso. Se se ne se raya gore Basarwa ba ba neng ba nna kwa go lone, ba ne ba letlelelwa go tswelela ba nna mo go lone.

## Lefelo
Moremi Game Reserve e botona jwa di kilomithara di le dikete tse tlhano, e apesitse bontlha jo bogolo jwa botlhaba jwa noka ya Okavango, se se tlhakanya metsi a se nnela ruri a a foo le fa go omeletseng, mme se se supa pharologanyo e tona. Mafelo a a tumileng thata mo lefelong le ke Chiefs Island le Moremi Tongue. Kwa Moremi Game Reserve motho o ka itemogela bontle jwa savannah game le go lebelela dinonyane mo lekadibeng. Go na gape le naga e e kitlaneng e go nnang mo go yone dintsa tsa naga le mangau. Kwa bokonebotlhaba go na le Chobe National Park e le leng mo molelwaneng wa Moremi Game Reserve. 

## Ditlhare le Diphologolo
Le ntswa Moremi Game Reserve e se lengwe la diparaka tse dikgolo, e kgatlhisa leitlho la bajanala ba tlhwatlhwa. Dilo tse di mo lefelong le di farologane, di akaretsa ditlhare tsa mophane, dikgwa tsa ditlhare tsa mokala, makadiba le matsha. Mefuta ya dinonyane e le makgolo a matlhano le diphologolo tse dingwe tsa naga jaaka ditau, mangau, ditlou, dinare, ditshukudu,dikubu,dipitse tsa naga, dithutlwa,dikgokong,matlotse,bophokoje,dikolobe tsa naga, le diphala di teng mo lefelong le. Lefelo la Moremi le itsege le nna dintsa tsa naga thata mo bontsi jwa tsone bo neng jwa dirisiwa mo dipatlisisong go tswa ka ngwaga wa 1989;ka jalo bontsi jwa tsone bo apesitswe mabante mo thamong.

## Ditso
Lefelo le le ne la tlhomiwa go nna reserve ka ngwaga wa 1963, le biditswe jaaka Kgosi Moremi wa boraro wa morafe wa baTawana ba kgaolo ya Ngamiland. Motlholagadi wa ga kgosi Moremi e bong Elizabeth Pulane Moremi, o neng a eteletse pele lefelo le ka anko eo, o ne a tsaya kgato ya go babalela diphologolo tse di mo lefelong le ka o ne a tshwenyegile ka go tsoma mo go neng go fokotsa palo ya tsone.

## Metswedi
Gladys Olebile Masire

thumb|Gladys Olebile Masire
Gladys Molefi Olebile Masire, o o neng a bidiwa Lady Masire, o tshotswe ka ngwaga wa 1931, kgwedi ya Phukwi e le malatsi a a masome a mararo, a tlhokafala ka ngwaga wa 2014 kgwedi ya Motsheganong a le malatsi a a lesome le bosupa. E ne e le morutabana kwa Botswana, ebile e le mohumagadi wa ga tautona o o ntseng lobaka go gaisa bahumagadi ba bangwe go tswa ka ngwaga wa 1980 go ema ka wa 1998.

## Kgodiso le thutego
Gladys Molefi Olebile o tshotswe ka ngwaga wa 1931 kwa motseng wa Modimola kwa Mafikeng kwa Aforika Borwa. E ne e le morwadia Fenkwane Mogwera le Mabu Mogwera. Mo letlhakoreng la ga mmagwe, o ne a tlholega kwa lolwapeng lwa bogosi lwa kwa ga Tawana-a-Tshipi Mina Tholo. Morago ga go aloga kwa Tigerkloof, o ne a gata mo dikgatong tsa ga mmagwe ka go nna morutabana dingwaga tse dintsi, a simolola pele kwa motseng wa gagwe wa Mafikeng mme a tswelela kwa Kanye, mo Bechuanaland. 

## Tsa Pereko
Ka ngwaga wa 1980, Lula Horace mosadi wa moemedi wa lefatshe la Amerika Horace Dawson, a thusa Olebile Masire go simolola mokgatlho wa ntlha wa bopelotlhomogi mo Botswana. Lefelo le ne la bitswa Child-to-Child Foundation of Botswana, me a nna moeteledipele wa tlotla wa mokgatlho o ka ngwaga wa 1996.

Ka ngwaga wa 1990, Olebile Masire e ne e le leloko la Mandela National Reception Committee, e le komiti e e neng e baakanyetsa loeto lwa ga Nelson Mandela lwa Seetebosigo 1990 mo Gaborone morago ga go bulelwa kwa toronkong ya Robben Island.

## Botshelo jwa gagwe
O ne a nyetswe ke tautona wa pele wa Botswana Sir Quett Masire ka ngwaga wa 1958, mme ba nna le bana ba le barataro.

## Tlotla
Olebile Masire e ne e le moemanokeng ka madi wa Special Olympics Botswana go tswa ka ngwaga wa 1989 go tsena ka wa 2013. Ka ngwaga wa sekolo wa 1996 le wa 1997, sekolo sa ithutelo ditiro sa Mmadikolo se ne sa simolola seetsele sa Lady Olebile Masire mo leineng la gagwe. Seetsele se se neelwa moithuti o o gaisistseng wa lephata la Engineering.

Olebile Masire o ne a neelwa seetsele sa tlotla sa ga tautona ka ngwaga wa 2016 ke tautona Ian Khama, se se ne se dirwa a ntse a tlhokafetse.

## Loso
Ka ngwaga wa 2014, kgwedi ya Motsheganong a le lesome le bosupa, Olebile Masire a tlhokafala kwa sepateleng sa Milpark kwa Parktown,kwa Gauteng Aforika Borwa. O ne a bolokwa kwa Kanye,Botswana ka letsatsi la masome a mabedi le botlhano la Motsheganong ngwaga wa 2014, beke morago ga a sena go tlhokafala.

## Metswedi
John Mackenzie (missionary)

**John Mackenzie** e ne ele morongwa wa mokeresete go tswa kwa Scotland, o tshotswe ka ngwaga wa 1835, kgwedi ya Phatwe e le malatsi a a masome a mararo, a tlhokafala ka ngwaga wa 1899 kgwedi ya Mopitlo e tlhola malatsi a a masome a mabedi le boraro. O bereketse mo kgaolong ya borwa jwa Aforika, a lwela ditshwanelo tsa batho ba ba tlholegileng mo Aforika.

## Botshelo jwa gagwe
Mackenzie o tsholetswe kwa Knockando,Moray kwa Scotland ka ngwaga wa 1835. E ne e le leloko la London Missionary Society, mokgatlo o jaanong o bidiwang Council for World Mission, o ne a ithaopa go bereka mo mokgatlong o ka ngwaga wa 1855. Morago ga dingwaga tse tharo o ne a ya borwa jwa Aforika go simolola tiro ya borongwa kwa Kuruman kwa bokone jwa Cape Colony (kwa David Livingstone a neng a direla teng pele). O ne a tsweledisa tiro a bereka le Batswana kwa Bechuanaland Protectorate. O ne a kgorelediwa ke pherekano ya fa batho ba lotso lwa Seburu go tswa kwa Transvaal ba ne ba tlhasela Batswana. Go tswa ka ngwaga wa 1867, o ne a kgothatsa gore lefatshe la United Kingdom le tseye dikgaolo tse Batswana ba nnang mo go tsone, a tlhalosa fa molao wa Britain o ka sireletsa ditshwanelo tsa ma Aforika kgatlhanong le tlhaolele ya batho ba lotso lwa Seburu. Ka ngwaga wa 1884, goromente wa UK o ne a simolodisa tshireletso ya batho ba Bechuanaland mme a tlhopha Mackenzie go nna mothusa moemedi wa lone. Ka ngwaga wa 1885, o ne a emisetswa ka Cecil Rhodes, mme a tswelella a na le seabe se setona mo sepolotiking. Ka ngwaga wa one o o, o ne a tsaya karolo mo letsholong la Warren Expedition, le maduo a lone e neng ya nna gore British Bechuanaland a godisediwe kwa bokone go nna Bechuanaland Protectorate o o itsegeng ele Botswana gompienio. Ka ngwaga wa 1889, o ne a ithola marapo mo botshelong bo bo mo pontsheng mme a tsweledisa ditiro tsa borongwa.

O ne a tlhokafala ka ngwaga wa 1899 kgwedi ya Mopitlo ele malatsi a le masome a mabedi le boraro kwa Kimberley,Cape Colony.

Sekolo sa John Mackenzie kwa Francistown Botswana se simolotswe ka ngwaga wa 1899 se bidiwa Francistown European School, mme ya re ka ngwaga wa 1958 sa fetolwa leina go fa Mackenzie tlotla.

## Metswedi
Kgosi Rebecca Banika

Kgosi Rebecca Baniki ke kgosi ya setso ya motse wa Pandamatenga kwa kgaolong ya Chobe kwa Botswana. Pandamatenga ke lefelo le le nang le merafe e ferabobedi e e farologaneng. O ne a tlhomiwa ka ngwaga wa 1999 ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi a le lesome le botlhano, e le ene mosadi wa ntlha go tlhomiwa kgosi mo Botswana, ebile ele wa ntlha go tlhophiwa ka ngwaga ya 2000 go ya Ntlo ya Dikgosi. Ka ngwaga wa 2019, o ne a tlhophiwa gape go emela kgaolo ya gagwe kwa Ntlo ya Dikgosi.

Go ya ka ene, go nna kgosi ya setso ene e se selo se a neng a tle a akanye ka sone ka o na le bomogolowe ba ba neng ba ka pagama setilo seo. Fa ba supa go tlhoka kgatlhego mo go palameng setilo morago ga go tlhokafala ga ga rrabonemogolo, Rebecca Banika o ne bilediwa go tsaya maemo a go nna kgosi ya motse.

University of Ghana e simolodisitse letsholo la "Women and Political Participation in Africa: A comparative Study of Representation and Role of Female Chiefs" e le letsholo la go ithuta ka dikgosi tsa bomme, Kgosi Rebecca Banika e le mongwe wa bone. Letsholo le le bona dithuso tsa madi go tswa kwa go ba Andrew W. Mellon Foundation. Mo letsholong le, mefuta ya dipatlisiso e tswakantswe go tshwantshanya kemedi ya bomme mo bogosing le thotloetso ya bone mo ditshwanelong le boitekanelo jwa bomme kwa mafatsheng a Botswana,Ghana,Liberia le Aforika Borwa.  Ba ba eteletseng pele mo letsholong le, Peace A. Medie, Adriana A E Biney, Amanda Coffie le Cori Wielenga ba gatisitse gape pampiri ya dikakanyo mo The Conversation News ya setlhogo sa "Women traditional leaders could help make sure the pandemic message is heard", e e tlhatlhanyang ka fa bomme ba dikgosi ba ka rutang morafe wa bone ka Covid-19 ka teng.

## Metswedi
Trans-Kalahari Corridor

Trans-Kalahari Corridor ke tsela e tona e e tshetsweng sekonotere e e amanyang Walvis Bay le Windhoek kwa Namibia le Pretoria kwa Gauteng Aforika Borwa, e feta ka Botswana. Go aga tsela e go lopile madi a a ka nnang kana ka di milione di le makgolo a robabobedi le masome a matlhano a di dolara tsa Namibia, e ne ya bulwa semmuso ka ngwaga wa 1998.

Tsela e e akaretsa diporo tse pedi;santlha se tswa  kwa Walvis Bay go ya bokgala jwa Gobabis kwa Namibia, le go tswa Johannesburg go ya bokgala jwa toropo ya Lobatse kwa Botswana. Dipuisanyo di sale di tshwarwa ka ngwaga wa 2010 mabapi le go lomaganya diporo tse pedi tse. Tumalano gareng ga mafatshe a mabedi a e ne ya bewa monwana ka ngwaga wa 2014, mme se se padisitswe ke itsholelo.

Tsela ya Maputo e lomaganya Gauteng le Maputo kwa Mozambique. Ditsela tse ka bobedi jwa tsone di dira makopanelo gare ga Walvis Bay kwa lewatleng la Atlantic le Maputo kwa lewatleng la Indian, makopanelo a itsege e le tsela ya ditlhabololo ya Walvis Bay-Botswana-Gauteng-Maputo.

## Tsela
Tsela ya Walvis Bay-Windhoek-Lobatse-Pretoria-Maputo ke tsela ya bo masome a mane mo mafaratlhatlheng a ditsela a Southern African Development Community.

Tsela e e simolola kwa toropong ya Coastal ya Walvis Bay, e leba kwa bokone kwa tsela ya B2 e e yang Swakopmund e lebang kwa botlhabatsatsi. E leba kwa botlhabatsatsi fa e tswa kwa Swakopmund, e feta ka Karibib, e ya toropong ya Okahandja (sekgala sa dikilomitara di le makgolo a mabedi le masome a ferabongwe), ko e tla bong e goroga kwa e kopanelang teng le tsela ya B1. Kwa makopanelong a, tsela ya B2  e ya felela go simologe ya B1 go ya borwa. Lefelo lotlhe go tswa kwa Walvis Bay go ya Okahandja e tlhakanetswe le ya Walvis bay-Ndola-Lumubashi.

Go tswa Okahandja e leba borwa mo tseleng ya A1 dikilomitara di le masome a supa kwa toropokgolo ya Namibia ebong Windhoek kwa e kopanelang teng le ya B6. Kwa makopanelong a, tsela e e nna ya B6 go ya botlhaba. Go tswa Okahandja go ya Windhoek e kopanetse le ya Tripoli-Cape Town.

Go tswa Windhoek, tsela e e leba botlhaba e le B6 dikilomitara di le makgolo a mararo,lesome le botlhano go ralala Gobabis go ya molelwaneng wa toropo ya Buitepos, kwa e kgabaganyang molelwane go ya botlhaba go tsena kwa Botswana ele tsela ya A2. Go tswa kwa Buitepos, tsela e e leba borwa botlhaba ele tsela ya A2 dikilomitara di le makgolo a supa le masome a matlhano go ralala Jwaneng go ya molelwaneng wa Lobatse, tsela e e kgabaganya molelwane wa setshaba e lebile botlhaba go tsena ka lefatshe la Aforika Borwa e le tsela ya N4.

Go tswa Skilpadshek tsela e leba botlhaba e le tsela ya N4 dikilomitara di le makgolo a mabedi le masome a ferabobedi le botlhano go ralala Rustenburg go ya Tshwane toropokgolo ya Aforika Borwa kwa tsela ya Trans-Kalahai e felela teng kwa marakanelong le ya N1. Tsela ya N4 e tswelela kwa botlhaba go tswa Tshwane go goroga kwa molelwaneng wa Mozambique kwa Komatipoort kwa bofelelong jwa tsela ya Walvis Bay go ya Maputo.

## Metswedi
Ricki Kgositau

Tshepo Ricki Kgositau-Kanzaa ke Motswana o o nnang kwa Aforika Borwa, o e leng molwela ditshwanelo tsa batho ba ba fetotseng bong. Ka ngwaga wa 2017, o ne a nna ene mme wantlha mo Botswana go lemogiwa semmuso gore o fetotse bong.

## Botshelo jwa gagwe
Kgositau o sale a itshwaya fa e le mosadi go tswa kwa bonyennyaneng. Ka ngwaga wa 2011, o ne a ikopela gore bong jwa gagwe bo kwalwe ele mosadi mo karateng ya Omang ke ba ofisi ya Civil and National Registration mme ba ne ba retelelwa ke go dira phetogo e.

Ka ngwaga wa 2017, kgotlatshekelo ya Botswana e ne ya laolela puso go lemoga bong jwa gagwe jwa sesadi, se se dira gore e nne ene mosadi o o fetotseng bong wa ntlha go lemogiwa semmuso mo Botswana.

Kgositau o nna kwa Aforika Borwa.

## Tsa pereko le bobueledi
Kgositau ke mokaedi kwa Gender Dynamix trans-right organisation. Ke mmueledi wa ditshwanelo tsa go fetola bong.

## Dikgatiso tse di tlhophilweng

* Liesl Theron le Tshepo Ricki Kgositau, The Emergency of a Grassroots African Trans Archive, Transgender Studies Quarterly 2(4): 578-583, 2015

## Metswedi
Westwood International School

Westwood International School ke sekolo sa ditshabatshaba se se dirisang puo ya sekgowa go ruta. Sekolo se se kwa Gaborone mo Botswana. Se simolotswe ka ngwaga wa 1988 ka dithuso tsa madi go tswa kwa dipusong tsa mafatshe a America le Britain, a berekisana le lephata la Thuto (Ministry of Education) mo Botswana. Tse di dirisiwang go ruta di tswa kwa America, Britain le Aforika Borwa.

Mogokgo wa sekolo Robert Jones ke motho wa letso la sekgowa go tswa kwa Britain, Mogokgo wa sekolo se segolwane Heidi Cavanagh o tswa kwa Canada, mogokgo wa sekolo se sebotlana Esme De Jafer ke mo Aforika Borwa. Boraro jo bo mo setlhopheng sa baeteledipele ba bagolo.

## Ditso
Sekolo sa Westwood International School se simolotswe ka ngwaga wa 1988 kgwedi ya Motsheganong ka dithuso tsa madi go tswa kwa dipusong tsa mafatshe a America le Britain, a berekisana le lephata la Thuto (Ministry of Education) mo Botswana.

## Thulaganyo ya thuto
Thulaganyo ya thuto ya sekolo se e simolola ka bana ba bannye go tsena ka mophato wa lesome le boraro. Ngwaga e simolola ka Firikgong e fela ka Morule, e kgaogantswe gararo. Setlha santlha ke sa Firikgong go ema ka Moranang, sa bobedi ke sa Motsheganong go ema ka Phatwe, sa bofelo ke sa Lwetse go ema ka Morule.

## Dituelo le madi

Ka ngwaga ya 2015 go ema ka 2016,  diperesente di le masome a ferabongwe le bosupa(97% )ya dipoelo tsa sekolo ke e e tswang mo mading a a dueletsweng thuto ya baithuti. Dituelo tsa thuto di ntse jaana ka madi a di dolara:

(tshedimosetso e e lolame go tswa ka ngwaga wa 2017) Baithuti ba basha ba duela madi a a kana ka BWP20,000.00 a a sa busiweng, go na le madi a ditlhatlhobo gape.

## Metswedi
Katlego Kai Kolanyane-Kesupile

thumb|Kat Kai Koi-Kes
**Katlego Kai Kolanyane-Kesupile** (o tshotswe ka Ferigong 1988) yo a itsegeng gape ka la **Kat Kai Kol-Kes**, ke modiragatsi, seopedi, mokwadi, le molwela-ditshwanelo wa ba LGBTQIA+ wa Motswana. O itsege ka go bo e nnile ene Motswana wa ntha go supa fa a itemoga e le motho wa transgenger mo pontsheng. Ke ene gape motho wa ntha go tswa Botswana go fiwa tota ya TED Fellow.

## Botshelo jwa gagwe
Kolanyane-Kesupile o tshotswe ka Firikgong ngwaga wa 1988 mo toropong ya Francistown. Ke motho wa ntlha mo Botswana go bua phatlalatsa ka go iphetola bong, se o se dirile ka ngwaga wa 2013.Kolanyane-Kesupile o tsene sekolo se se botlana sa Clifton Primary. A ya go tsena sekolo se go nniwang kwa go sone kwa Durban fa a le dingwaga di le lesome le borobabobedi. Kolanyane-Kesupile o amogetse setlankana sa degree in theater go tswa kwa sekolong sa ithutelo ditiro sa Witwatersrand, mme a dira gape le master's degree mo Human Rights,Culture and Social Justice kwa Goldsmiths, University of London.A nna moithuti wa Chevening ka ngwaga wa 2016.

Kolanyane-Kesupile ke mosimolodisi wa moletlo wa Queer Shorts Showcase, o e leng one moletlo wa ntlha ebile ele one fela wa batho ba ba ratanang ka bong bo le bongwe mo Botswana. O nnile mokwadi wa dipampiri tsa dikgang di akaretsa *Peolwane Magazine*, *The Kalahari Review*, *The Washington Blade* le *AfroPUNK.com.*Kolanyane-Kesupile ke leloko la setlhopha sa mmino sa Chasing Jakyb. O kwalela setlhopha se dipina ka puo ya Sekgowa le ya Setswana. Setlhopha se se ntshitse alebamo ya Bongo Country ka ngwaga wa 2015.

Kolanyane-Kesupile o ne a atswiwa ka seetsele sa tlotla mo setlhopheng sa badiragatsi ka ngwaga wa 2013/2014. O ne a nna motho wa bobedi o o gaisitseng mo dietseleng tsa Queen's Young Leaders ka ngwaga wa 2015. A neelwa tlotla ya go nna TED Global Fellow ka ngwaga wa 2017, e le ene Motswana wa ntlha go fiwa tlotla e. Ka ngwaga wa 2018, o ne a tlhagelela mo setlhopheng sa bomme ba le lekgolo sa OkayAfrica.

## Metswedi
Tsela ya A1 (Botswana)

**Tsela A1** kwa Botswana ke tsela e e tswang kwa molelwaneng wa Zimbabwe go bapa le Ramokgwebana go ralala Francistown, Mahalapye, Palapye, Gaborone ( toropo kgolo ya Botswana) le Lobatse, go ya kwa Ramatlabama kwa molelaneng wa Aforika Borwa. E kgabaganya Noka ya Ramokgwebana go ya kwa Zimbabwe, kwa e tswelelang e le A7 go ya kwa Bulawayo.
Kwa bofelong jwa Aforika Borwa e tswelela ele N18 go ya kwa Mahikeng.

Go ne ga dirwa ditshwetso tsa go tlhoma lefelo la go duelela ditshenyegelo go bapa le tsela eo ka 2007.

Karolo ya tsela e fa gare ga Phakalane le Gaborone e dirisediwa mabelo a malele a Gaborone a twaelesegileng ka leina la sekgoa la Marathon.

## Metswedi
Gakologelwang Masheto

**Gakologelwang Lesiba Masheto** (o tshotswe ka Ngwanatsele a rogwa ka ngwaga wa 1984 kwa Maun) ke motabogi wa Botswana, yo o neng a itsege thata mo metshamekong ya go taboga dimetara di le 400. O ne a tlhoma nako ya gagwe e e gaisang ya metsotswana e le 45.41 ka go fenya kgaisano ya go taboga dimetara di le 400 kwa kgaisanong ya batabogi kwa Tucson, Arizona.

Masheto o ne a emela Botswana kwa diolimpiking tsa selemo ka ngwaga wa 2008 kwa Beijing, kwa a neng a gaisana mo metshamekong ya banna ya dimetara di le 400. O ne a siana mo kgaisanong ya ntlha kgatlhanong le batabogi ba bangwe ba le supa, go akaretsa le Kévin Borlée wa Belgium, le David Neville wa United States, ba ba neng ba ratiwa thata ka nako eo. O ne a wetsa kgaisano a le mo maemong a bofelo ka nako ya metsotswana e le masome a mabedi le boraro (0.23) morago ga Eric Milazar wa Mauritius, ka nako e e gaisang ya paka eo ya metsotswana e le 46.29. Le fa go ntse jalo, Masheto o ne a palelwa ke go fetela kwa karolong e latelang ya kgaisano, ka gonne o ne a le mo maemong a bo masome a mararo le borobabobedi ka kakaretso.

Masheto gape ke leloko la setlhopha sa go taboga le go tshameka mo lebaleng sa Illinois Fighting Illini, ke moalogi wa Kinesiology kwa Yunibesithing ya Illinois kwa Urbana, Illinois.

## Metswedi

## Tse di kwa ntle

* Gakologelwang Masheto kwa World Athletics
* Gakologelwang Masheto kwa Olympics.com
* Gakologelwang Masheto kwa Olympedia
* Gakologelwang Masheto kwa the Commonwealth Games Federation (archived)
* Profile – Illinois Fighting Illini
* NBC Olympics Profile
Edwin Moalosi

**Edwin Moalosi** (yo o tshotsweng ka Phatwe a le masome mabedi le borataro 1988) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo jaanong a tshamekelang setlhopha sa Botswana sa Township Rollers. O simolotse mo setlhopheng sa setshaba sa Botswana ka 2018 kgatlhanong le Lesotho.

## Tiro ya gagwe

Moalosi o gapile leitlho  la setshaba fa a dira sentle kwa setlhopheng sa BMC mo dikgaisanong tsa Botswana Premier League ka ngwaga wa 2007 goya ko go wa 2008. Mme moragonyana a ya kwa setlhopheng sa Gaborone Township Rollers, kwa a tshamekileng dikarolo dile pedi pele fa a fudugela kwa Amerika go tsweledisa dithuto tsa gagwe. Fa a le kwa ntle jalo o ne a emela dithopha tsa dikolo tse a neng a tsena kwa go tsone. Moalosi o ne a boela gae ka ngwaga wa 2014 mme a boela kwa setlhopheng sa gagwe sa Rollers

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Edwin Moalosi o ne a dira lekgetlho la ntlha la boditšhabatšhaba ka Mopitlo a le masome mabedi le bone 2018 mo motshamekong wa botsalano kgatlhanong le Lesotho ka go tla e le moemedi wa metsotso e le masome matlhano le borataro. O sa ntse a tla tlhagelela gape mo Zebras.

## Ditlotla

### Mokgatlho
**Township Rollers**

Botswana Premier League:**5**

2009-10, 2015-16, 2016-17, 2017-18, 2018-19

* **[[:en:FA_Challenge_Cup_(Botswana)|FA Cup]]:1**
* 2009-10

* **[[:en:Mascom_Top_8_Cup|Mascom Top 8]] Cup:1**
* 2017-18

### Ditlotla tsa fa ale mongwe

* Botswana FA Cup Player of the Tournament: 2010
* Botswana Premier League Supporters' Player of the Season: 2010
* Botswana Premier League Player of the Season: 2018
* Botswana Premier League Players' Player of the Season: 2018

## Metswedi

## Tse di kwa ntle

* Edwin Moalosi kwa Soccerway
* Edwin Moalosi kwa National-Football-Teams.com
Letamo la Letsibogo

Letamo la Letsibogo ke letamo le le mo molapong wa Motloutse mo Botswana, leo le agilweng maikaelelo e  le Isa metsi kwa madirelong a toropo ya Selebi-Phikwe le metse ee  mabapi, mme gona le kgonagalo ya go  dirisiwa mo  go tsa nosetso. Letamo le jaanong le isa metsi kwa toropokgolo Gaborone le metse e metona ka phaephe ya boleele jwa dikilomitara tse di makgolo a mane.

## Lefelo le Seemo Sa Tsa Bosa Nako e Telele
Letamo le agilwe go bapa le motse wa Mmadinare. Lefelo  le le itemogele dipula tsedi tlase, seo se le dirang lefelo le le magareng ga komelelo le bokgola. Le fa gole jalo magareng ga dikgwedi tsa Ngwanatsele go ema ka ya Mopitlo , diperesente tsa selekanyo sa pula enna tse di fitlhang kwa masomeng  a robabongwe . Ka ngwaga wa dikete dile pedi lesome le motso(2012) kgwedi ya Phatwe, letamo le ne le na le metsi a selekanyo sa boraro mo lesomeng, se sa tsisa matshwenyego a gore go tla nna le tlhaelo ya metsi mo dikgaolong tsa Palapye, Mahalapye le Gaborone. Bangwe ba ne ba re seemo se se bakiwa ke bonya mo go baakanyeng diphaephe tse di dutlang.

## Ditirelo
Letamo le ne le agetswe lephata la ditswammung,kgotetso le metsi ke ba Arup, ba ba neng ba eteletse pele kago ya go baya metsi. Le boteng jwa dimilione di le lekgolo jwa di metara. Le berekisiwa ke lephata la metsi la Water Utilities Corporation. Letamo le ke bontlha bongwe jwa thulaganyo ya go isa metsi kwa borwa jwa lefatshe go tswa kwa bokone la North-South Carrier Water Project, le le akaretsang matamo a mangwe, ditsamaiso tsa go isa metsi le tsa go phepafatsa metsi. E amantswe le Gaborone ka phaepe ya boleele jwa dikolomitara di le makgolo a mane. Lenaneo lantlha la North-South Carrier le dirisitse madi a ka nnang kana ka dimilione di le makgolo a mararo le masome a matlhano, mme ya simolodisiwa ka ngwaga wa 2000.

## Tiriso ya lekadiba
Le ntswa letamo le ne le agetswe go boloka metsi, le tlhabololelwa gore bajanala ba kgone go dira metshameko ya metsi le go tshwara ditlhapi. Ka ngwaga wa 2011, puso e ne ya bolela fa e na le mananeo a go tlhabolola dikago mo letamong le, go akaretsa ditsela, metsi a a nowang le kgopo ya metsi a a leswe, le go aga lotshitshi llwa ntlha o lo itiretsweng mo Botswana kwa bokone jwa letamo. Puso e ne e na le lenaneo la go aga lefelo la boitapoloso la dinaledi tse tlhano le lefelo la tlhokomelo diphologo.

## Metswedi
Moremi III

**Moremi III** (o tshotswe ka 1915 a thokafala ka 2 Sedimonthole 1946) e ne e le Kgosi ya BaTawana go tloga ka 1937 go fitlha a tlhokafala ka 1946. O ne a ratiwa thata ke batho ba a neng a ba busa, le fa Boritane e ne e sa dumalane le ditshwetso tsa gagwe ka dinako tsotlhe.

## Botshelo jwa gagwe

Moremi o tshotswe ka ngwaga wa 1915 mme o thapisitswe go direla jaaka kgosi go tloga a sa le monnye. O tsene sekolo kwa kampeng ya mapodisi kwa Gaborone mme moragonyana a tsena kwa Tiger Kloof. Moremi o ne a kopana le Elizabeth Pulane Moremi, yo o neng a dira jaaka mooki kwa Tiger Kloof; ba ne ba ratana mme ba nyalana ka 1937. Ba ne ba nna le bana ba le bararo. Ba ne ba sa utlwane sentle morago ga dingwaga di le mmalwa ka gonne o ne a mo tsaya a le "tlhabetse" thata, mme ka dinako tse dingwe o ne a na le mosadi yo o mo aparang dijo.

## Puso

1937, o ne a nna kgosi ya BaTawana mme a fudugela kwa Ngamiland le mosadi wa gagwe. Le fa Moremi a ne a ratiwa thata ke batho ba a neng a ba busa, Boritane, e ne e laola Botswana ka nako eo ka Bechuanaland Protectorate, ba ne ba sa dumalane le ene ka dinako tsotlhe. Puso ya ga Moremi e ne e tlhalosiwa ka botho jwa gagwe jaaka "motsomi yo o sa boifeng" le kganetso ya gagwe kgatlhanong le boipuso jwa batho ba BaHerero. O ne a bona go sa ratiwe thata ka ntlha ya Ntwa ya Lefatshe ya bobedi le tshenyo e e neng ya tla le yone, mme Moremi o ne a emisiwa ke Boritane ka 1945 ka ntlha ya ditatofatso tsa bonweenwee. Puso ya gagwe e ne ya tlhalosiwa jaaka e e "tlhotlhomisang go le gonnye go tokafatsa leina le le bokoa la bangwe ba dikgosi tsa Tawana". Moremi o ne a swa mo kotsing ya koloi ka 2 Sedimonthole 1946. Mosadi wa gagwe o ne a mo tlhatlhama go nna mmusi wa morafe.

Moremi Wildlife Reserve, e mosadi wa gagwe a nnileng le seabe se segolo mo go e bopeng ga yone, e reeletswe ka ene.

## Metswedi
Molapo wa Motloutse

Molapo wa Motloutse ke molapo o o mo lefatsheng la Botswana, o o tshelang kwa molapong wa Limpopo. Lefelo le le bayang metsi mo go one le botona jwa dikilomitara di le dikete tse di lesome le boferabongwe le masome a matlhano le boraro. Letamo la Letsibogo le le kwa Motloutse le agetswe go nosa toropo ya madirelo ya Selebi-Phikwe le metse e e mabapi ka kgonagalo ya go dirisediwa go nosetsa.

## Thutotikologo Pele ga Kago
Dipatlisiso mo lefelong leo tse di neng tsa dirwa ka kgwedi ya Firikgong ngwaga wa sekete, makgolo a robabongwe, masome a robabobedi le borobabobongwe(1989), pele ga letamo le agiwa, di supile fa go na le mefuta ya dinonyane ele lekgolo le masome a mabedi, bontsi ele tse di jang ditshidinyana. Palo e ntsi ya dinonyane tse di nnang mo metsing e bonwe koo ka go na le makadiba a sennela ruri kwa molapo wa Motloutse o kopanang le wa Letlhakane teng. Ga go gakgamatse gobo go bonwe dinonyane tseo mo lefelong leo. Pele ga letamo le agiwa, mefuta e le metlhano le go feta ya ditlhapi di ne tsa fuduga go tswa kwa Limpopo go ya molapong wa Motloutse ka dinako tsa merwalela. Letamo la Letsibogo le solofetswe go bo le na le palo e ntsi ya ditlhapi tsa sennela ruri jaaka letamo la Shashe.

## Motswedi wa metsi
Mo  ngwageng pula e na ka selekano sa dimilimithara di le makgolo a mane le masome a mararo, fa metsi aa fetogang go nna mouwane ele  selekanyo sa dimilimitara di le dikete tse pedi. Molapo o o tletse ka motlhaba ebile ga o nne le metsi ka dinako tsotlhe ka ntlha ya go fetoga ga metsi go nna mouwane, o nna le metsi fela ka nako ya dipula. Pula le yone ga e ikanyege, ka go solofelwa  selekanyo sa diperesente dile masome a mane (40%) mo ngwageng e le nngwe ya tse supa. Metsi aa elelang a dikhubikimithara di le lekgolo, lesome le motso la didikadike.

## Ditswammung
Go epiwa ga gouta fa melapong ya Motloutse le Limpopo go simolotse ka ngwaga wa 1200 ka dinako tsa rona, ka nako e toropokgolo ya Great Zimbabwe e neng e santse e busa. Gouta e ne ya bonwa ka ngwaga wa 1860 go bapa le toropo ya Francistown, kwa bokone jwa molapo o, go baka tshologelo ya digauta mo Aforika. Diteemane tsa ntlha go bonwa mo Botswana e ne e le matlapa a mararo a mannye a a bonweng ka ngwaga wa 1959 ke ba Central African Selection Trust mo lokgabaneng kwa molapong wa Motloutse go bapa le Foley Siding. Setlhopha se se boneng diteemane tse se ne sa dira dipatlisiso mo molapong o go fitlhelela kwa o felelang teng mme ba seka ba bona motswedi wa tsone. Ka ngwaga wa 2004, moithuti wa maje Leon Daniels o ne a lemoga go lefatshe go tswa kwa Bulawayo kwa Zimbabwe go tsena ka borwa jwa Botswana le wetse kwa teng. O ne a akanyetsa fa go wela tlase mo go ka supa fa molapo wa Motloutse o ka tswa o kile wa bo o tlala thata go ya kwa bophirima. Moragonyana o ne a bona kimberlite ya Orapa e kgolo.

## Metswedi
LEGABIBO

Lesbians, Gays & Bisexuals of Botswana (LEGABIBO) ke setlhopha se se lwelang ditshwanelo tsa setho mo Botswana se itebagantse thata le go lwela ditshwanelo tsa molao le setho tsa batho ba ba ratanang ka bong mo Botswana. Ke lekgotla la ntlha la baratani ba bong jo bongwe go kwadisiwa mo Botswana morago ga go emiwa kgatlhanong semmuso. Lekgotla le ikaelela go fokotsa go tlhaolwa ga baratani ba bong bo le bongwe le go lwela go lemogiwa ga baratani ba bong bo le bongwe fa go tla mo go tsa go amogela le go godisa bana, go amogelesega mo setshabeng le go nyalana ka bong.

## Ditso
LEGABIBO e simolotse ka ngwaga wa 1998 ka fa tlase ga katlego ya lekgotla le le lwelang ditshwanelo tsa setho la Ditshwanelo , e le tiro e e ka fa tlhakoreng e e emetseng batho ba ba ratanang ka bong mo Botswana. Go lemogiwa semmuso le go sirelediwa ke molao ga batho ba ba ratanang ka bong mo Botswana e ne ele one maikaelelo a setlhopha se. Le fa go ntse jalo, go kwadisa lekgotla go ne ga seka ga nna bonolo mo Botswana ka matona a puo a ne a ne a dumela fa go ratana ka bong go le kgatlhanong le molao mo kgaolong ya masome a marataro le bone ya penal code, mme bangwe ba dumela gore go kwadisa lekgotla le go tla tlisa tlhakatlhakano mo setshabeng.

Mo legatong la ntlha la lekgotla le, le ne la retelelwa ke go kgobokanya madi le didirisiwa tse dingwe go kgona go dira ditirelo tsa lone go fitlhelela BONELA (Botswana Network of Ethics,Law and HIV) le tsaya tshwetso ya go fa lekgotla le kemo nokeng ka mathata a lone a tsa semolao le di ofisi tse ba ka direlang ditirelo tsa bone le go tshwara bokopano go tlhatlhanya ka dikgang tse di amang baratani ba bong mo Botswana. Ka ngwaga wa 2005, LEGABIBO e ne ya kopa go ikwadisa le ba Botswana Civil and National Registration, ba ba neng ba emetswe ke moatlhodi wa pele Unity Dow ba engwe nokeng ke BONELA, Southern African Litigation Centre (SALC) le Open Society Initiative of Southern Africa (OSISA). Setlhopha se nnile le katlego mo tshekong e kwa kgotla tshekelong ngwaga wa 2014 ka Ngwanatsele le kwa Court of Appeal ka 2016 ka Mopitlo.

## Ditiragalo

### Batho Ba Lorato
LEGABIBO e ne ya tshwara moletlo wa setshwansho sa motshikenyego sa Batho Ba Lorato se se neng se ruta batho ka dikgang tsa baratani ba bong, go rotloetsa kgololesego le boitshoko. Moletlo wa boraro o ne o tshwerwe ka malatsi a le masome mabedi le borobabobedi ka Tlhakole 2015 kwa University of Botswana Auditorium.

### Letsatsi la mafatsheatshe kgatlhanong le batho ba ba tlhoileng baratani ba bong bo le bongwe le ba ba iphetotseng bong
Lekgotla le le ba BONELA ba ipelela International Day Against Homophobia and Transphobia le bo le dirisa moletlo o go tsibosa batho ka ditshwanelo. Ka ngwaga wa 2015, moletlo o ne wa dirisiwa go simolola letsholo kgatlhanong le go kgaola dikarolo tsa bana ba ba tsholwang ba na le dikarolo tsotlhe ka bobedi.

## Metswedi
Focalistic

**Lethabo Sebetso** (o tshotswe ka 26 Motsheganong 1996), yo o itsegeng thata ka leina la gagwe la bodiragatsi la **Focalistic**, ke moopedi wa Aforika Borwa wa mmino wa rap. O ne a tuma morago ga gore pina ya gagwe ya *[[Ke Star]]* e fitlhelele maemo a 16 mo palelong ya Top Thriller Global Charts ya ba Billboard. O tsholetswe kwa Pretoria (kwa gape a goletseng teng), e le motshameki wa kgwele ya dinao pele fa a ka simolola boopedi jwa gagwe jwa mmino wa rap, mme a golola alebamo ya gagwe ya ntlha ya setudio, *[[Sgubhu Ses Excellent]]* (2020). 

## Tiro
Focalistic o tshotswe mo Zone 2, Ga-Rankuwa, Pretoria. Rraagwe, Kgomotso Sebetso, o kile a bo a direla South African Broadcasting Corporation (SABC), e le mmegi wa dikgang tsa sepolotiki. Focalistic ke sealogane sa Yunibesithi ya Pretoria, kwa gone a ithutetseng dikeree ya saense ya sepolotiki. Ka 2016, o ne a fenya kgaisano ya *[[Artist on the Rise]]*. Pina ya gagwe ya Fak'Mali e ne ya re e gololwa, ya bo e le yone e gatang setlhoa (maemo a ntlha) mo palelong ya mmino wa Hip Hop ya ba YFM. Mo makukung a ngwaga wa 2020, o ne a simolodisa ntlo ya direkoto ya gagwe, Area Holdings, a golagane le ba The Vth Season. Ka 10 Mopitlo 2010, thulaganyo ya gagwe ya *[[Quarantined Tarantino]]* e ne ya gololwa. Ka Mopitlo wa 2020, pina ya gagwe ya *Ke Star*, e mo go yone a engweng nokeng ke Vigro Deep, e ne ya gololwa. Ke Star e ne ya atswiwa ka tota ya rurifatso ya thekiso ya gouta, go lemogwa go bo e fitlheletse dithekiso tse 25,0000.

Mo Ngwanatsele wa 2020, o ne a tsenelela lenaneo la RADAR African la Spotify. Focaistic o ne a bipolola a bo a bua phatlatsa ka kgatiso ya alebamo ya gagwe ya Sghubu Ses Excellent, e a neng a supile fa e tlaa gololwa ka 25 Ngwanatsele 2020, le fa gone e ne ya gololwa moragonyana, ka 4 Sedimonthole 2020.

Mo Tlhabole wa 2021, tswkanyo ya pina ya gagwe ya Ke Star, e a neng a e thusiwa ke Davido le Vigro Deep, e ne ya gololwa lefatshe ka bophara. Pina ya e nnile ka katlego kwa mafatsheng, ya bo ya fitlhelela maemo a 16 mo palelong ya Top Thriller Global Charts ya ba Billboard kwa Amerika. Ko kabong-dimpho ya mmino ya All Africa Music Awards, o atswilwe ka dikakanyetso-tlhopho tse supa, mo malhakoreng a Best male artiste, Artiste of the Year, Best African collaborations, Best Artiste African dance, Best Artiste in African Electro, Break out artiste of the year, Song of the Year.

Mo makukung a Lwetse wa 2021, o ne a etlela-pele mosepele wa AmaFest mo U.K., go thusa kgolo ya mmino wa AmaPiano. Ka 27 Lwetse, thulaganyo ya gagwe ya setudio ya *[[President Ya Strata]]*, e ne ya gololwa, e na le pina ya ketapele ya *[[16 Days No Sleep]]*, e na le matlhasedi a bo Kabza De Small, DJ Maphorisa, le Mellow & Sleazy. Focalistic o ne a fiwa tlhopho-kakanyetso ya Best African Act kwa MTV Europe Music Awards mo 2021.

## Metswedi
Sir Seretse Khama International Airport

Sir Seretse Khama International Airport (IATA:GBE,ICAO:FBSK), e e dikhilomithara di le lesome le botlhano kwa bokone jwa Gaborone, ke maemelo magolo a difofane kwa toropokgolo ya Botswana. Maemelo a a difofane a biditswe jaaka tautona wa ntlha wa lefatshe la Botswana Sir Seretse Khama. E butswe ka ngwaga wa 1984 go emela  pharakano mo kgaolong le mo ditshabatshabeng. E na le motsamao wa bapagami o o kwa godimo mo lefatsheng la Botswana. Ka ngwaga wa 2017, maemelo a a ne a fiwa e le lantlha molao wa go laola kgwebo e ka mo go faphegileng go le pharologanyo mo mafatsheng a mangwe, e ee tla nnang le maphata a a latelang: CAAB, Botswana Innovation Hub, ITPA le diamond hub mo lekalaneng la diteemane.

## Difofane le mesepele

## Ditiragalo le dikotsi
Ka ngwaga wa 1999, Phalane a le malatsi a a lesome le motso, mokgweesi wa difofane, Captain Chris Phatswe, o ne a kweetsa sefofane sa Aerospatiale ATR 42 Aircraft A2-ABB kwa ntle ga teseletso mo mosong. Fa a setse a le mo phefong a kopa ka segowagowe go bua le tautona, moeteledipele wa Air Botswana, Ramapodisi, seteishene sa mapodisi sa central le mokapelo wa gagwe. Ka tautona a ne a le kwa ntle ga lefatshe, o ne a letlelelwa go bua le mothusa tautona. Le ntswa ba ne ba lekile gantsi go mo kgotsofatsa gore a boele tlase ka sefofane go tlhatlhanggwe ka matshwenyego a gagwe, o ne a tlhalosa gore o ya go thudisanya sefofane se a se pagameng le se sengwe kwa maemelong a tson. Morago ga go fofa di oura di le pedi, o ne a dikologa gabedi mme a thula difofane tsa ATR 42 di le pedi kwa maemelong. O ne tlhokafala mme ga seka ga tlhokafala ope gape kwa ntle ga gagwe.

Metswedi ya dikgang tsa Air Botswana ya re mokgweetsi o ne a sa letlelelwe go kgweetsa difofane ka nako e o ka mabaka a botsogo, o ne a gana go busediwa go fitlhelela ka ngwaga wa 2000 kgwedi ya Tlhakole. Ditsamaiso tsa Air Botswana di ne tsa amega ka e ne e na le sefofane se le sngwe se se setseng ka nakwana sa BAe 146 se se neng se sa bereka ka ntata ya mathata a maranyane.

## Dipalopalo

## Lephata la difofane la sesole sa Botswana
Lephata la difofane la sesole sa Botswana (Botswana Defence Force Air Wing) sa batlotlegi le kwa maemelong a a difofane.

## Dipadi tse dingwe

* Tshedimosetso ka maemelo a difofane a Sir Seretse Khama International Airport kwa Great Circle Mapper
* Ditso tsa dikotsi tsa difofane tsa Sir Seretse Khama International Airport kwa Aviation Safety Network

## Metswedi