open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Zineb Triki

thumb
**Zineb Triki** (o belegwe ka 1980) ke motshameki wa difilimi wa Mofora-Moroccan. O itsege thata ka go tshameka karolo ya ga Nadia El Mansour mo thelebisheneng ya Sefora ya The Bureau.

## Kitso ka gagwe

Zineb Triki o belegwe ka 1980 kwa Casablanca, Morocco. O ne a tsena sekolo sa Sefora, koo a neng a ithuta go tshameka motshameko le go bina mmino wa classic. O ne a fudugela kwa Paris a le dingwaga di le 15 go ya kwa sekolong se segolwane.[<sup> 1</sup>

O ne a bona dikirii ya saense ya dipolotiki kwa Yunibesithing ya McGill kwa Canada. O ne a dira internship kwa ntlokgolo ya UN kwa NY ka 2003. O ne a bona setankana sa master's mo go tsa Maranyane a sepolotiki kwa Yunibesithing ya Sorbonne kwa Paris, morago a bona dikirii e nngwe ya master mo go tlhagiseng ditshwantsho le mantswe kwa Paris. [<sup>1</sup>

Zineb Triki o simolotse tiro ya gagwe ya go nna motshameki ka tlhoafalo go tloga ka 2009, ka ditiro tse dikhutshwane mo 14h05 le The Misadventures of Franck and Martha. Ditiragalo tsa gagwe tsa ntlha tsa difilimi e ne e le mo Deux fenêtres ka 2013 le La Marche verte (2016). E ne e le thelebišene ya The Bureau e e mo tlisitseng kwa pele ka seabe sa gagwe sa Nadia El Mansour, yo o tshamekang lorato lwa morongwa wa matlhale Guillaume Debailly (Mathieu Kassovitz).

Go tshameka ga gagwe jaaka mmaagwe Nassim mo filiming ya 2017 De toutes mes forces go ne ga tlhalosiwa jaaka "go phatsima, mo karolong e khutshwane le e e thata".[<sup> 4</sup>

## Metswedi
[1] Kenza Alaoui (23 July 2015). "Une Marocaine dans la cour des grands". Maroc Hebdo. Retrieved 21 July 2017.

[2] Tahar Ben Jelloun (13 July 2015). "Zineb Triki". Le 360. Archived from the original on 8 June 2017. Retrieved 21 July 2017.

[3 "Zineb Triki". Voici.fr. Retrieved 12 August 2017.

[4] Michel Litout (3 May 2017). "Cinéma : Choisir sa vie, ne pas la subir". L'Independant. Archived from the original on 14 August 2017. Retrieved 12 August 2017.
Diana Kipyokei

**Diana Chemtai Kipyokei** (o tshotswe ka kgwedi ya Motsheganong e thola botlhano (5) ka ngwaga wa 1994) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya. O ne a fenya kgaisano ya basadi kwa Istanbul Marathon wa ngwaga wa 2020 (2:22:06).

## 2021 Boston Marathon le thibelo ya diokobatsi
Kipyokei o ne a fetsa pele mo lobelong lwa basadi kwa Boston Marathon wa ngwaga wa 2021 (2:24:45) ka kgwedi ya Phalane e le lesome le bongwe (11) ngwaga wa  2021.

Ka kgwedi ya Phalane ka ngwaga wa 2022, Athletics Integrity Unit e ne ya itsise gore o ne a tlhatlhobetswe triamcinolone acetonide mo tekong e e neng ya dirwa morago ga phenyo ya gagwe. O ne a kgaolwa nakwana mo tirong ka ntlha ya teko eno e e neng ya supa gore o na le bolwetse jono le ka ntlha ya go kgoreletsa thulaganyo ya go laola tiriso ya diokobatsi. Boston Athletic Association e ne ya itsise gore, fa go santse go letilwe boikuelo, o ne a tla amogwa sereto sa gagwe, mme maemo le madi a sekgele a ne a tla fetolwa.Ka kgwedi ya Sedimonthole e le masome a mabedi (20), go ne ga itsisiwe gore Diana Kipyokei o ne a ileditswe dingwaga di le thataro le go amogwa sereto sa gagwe sa Boston Marathon, mme dipholo tsa gagwe di ne tsa kgaolwa go tloga ka kgwedi ya Phalane e le lesome le bongwe (11) ka ngwaga wa 2021 go ya pele. 

## Mokwalo wa leina
Pele ga malatsi a le mararo pele ga Marathone wa Boston wa ngwaga wa 2021, Diana o ne a bolelela balaodi ba lobelo gore o rata go peleta Kipyokei go na le Kipyogei. Le fa go ntse jalo, kopo ya gagwe e ne ya dirwa morago ga gore a gatisiwe le Kipyogei.

## Ditiragalo tse di di gaisang tsotlhe

* 10 kilometres – 30:23 (Prague 2018)
* Half marathon – 1:07:07 (Valencia 2018)
* Marathon – 2:22:06 (Istanbul 2020)

## Metswedi
Jane Kiptoo

**Jane Jepkosgei Kiptoo** (o tshotswe ka kgwedi ya  Phatwe e le boferabobedi (8) ka ngwaga wa 1982) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o gaisanang thata mo dikgaisanong tsa go taboga mo tseleng, go fitlha kwa sekgaleng sa marathone. E ne e le motshameki yo o neng a gapa sekgele sa selefera mo kgaisanong e khutshwane kwa IAAF World Cross Country Championships ka ngwaga wa 2002  ⁇  e ne e le ene fela motshameki yo a neng a tshameka mo Kenya. O ne gape a gaisana mo go tabogeng mo setlheng sa ngwaga wa 2008 mme a nna wa boraro mo dimetareng tse 3000 kwa makgaolakgannyeng a 2008 IAAF World Athletics, le wa borobedi mo dimetareng tse 5000 ka nako e e gaisang ya botshelo jwa gagwe ya metsotso e le 15:03.80.

O ne a simolola go gaisana mo mabelong a ditsela a kwa Yuropa ka 2000. Diphitlhelelo tsa gagwe di akaretsa go fenya kwa Groet Uit Schoorl Run (2003), U.S. 10K Classic (2003), Stadsloop Appingedam (2003), Humarathon (2008) le Stramilano (2010). O feditse mo maemong a mararo a a kwa godimo kwa Zwitserloot Dak Run, Marseille-Cassis Classique Internationale, Olomouc Half Marathon, Puy-en-Velay 15K, Crim Festival of Races, Lisbon Half Marathon, le Cooper River Bridge Run. Kiptoo o ne a simolola go taboga marathone ka 2013 mme a fenya Geneva Marathon ka ngwaga wa 2015 le ngwaga wa 2016. Ka ngwaga wa 2008 o ne a fenya Aranda de Duero Cross de la Constitucion le Cross Internacional de Soria di-cross country races kwa Spain.

## Dikgaisano tsa boditšhabatšhaba

## Metswedi
Sesepa sa Mag

thumb|Sesepa sa Maq
**Sesepa sa mag** ke sesepa se se dirisiwang thata mo Mafikeng e bile se a tshepagala mo Aforika Borwa ka bophara,se itsege ka go phepafatsa diaparo. Sesepa se se ka go tswela mosola thata fa o tlhatswa o dirisa mabogo a gago.Sesepa se ha sena bo kotsi e bile o kgona go se dirisa kgapetsakgapetsa, se nkga monate.

Monate wa sesepa se ke gore o kgona go se dirisa ka mekgwa e mentsi e e farologaneng jaaka go tlhatswa ka mabogo le go tlhatswa o gata diaparo tsa gago gape se tlhwatlhwa e e kwa tlase,o se dirisa mo diaparong tse di farologaneng ka mebala,se ka go tswela mosola thata,o ka se fitlhela mo mabenkeleng otlhe a a mo Aforika Borwa kgotsa mo di nageng tse dingwe.

## Ditshupiso
Cecile Kayirebwa

thumb
**Cécile Kayirebwa** (o tshotswe ka 22 Diphalane 1946) ke moopedi wa kwa Rwanda. O godisitse lelapa la gagwe kwa Belgium, mme o kile a etela mafelo a a farologaneng le go gatisa dialebamo. O itsege ka go opela ka Rwanda. O ne a sekisa diteišene tsa radio tsa Rwanda ka 2013 ka go palelwa ke go mo duela madi a gagwe.

## Botshelo jwa gagwe
Kayirebwa o belegetswe kwa Kigali ka 1946. Batsadi ba gagwe ka bobedi e ne e le baopedi ba ba tlhagafetseng mme o ne a tle a opele dipina tsa pop tse a neng a di utlwile di opelwa ke Johnny Hallyday, Stevie Wonder le France Gall. O ne a tsenela setlhopha se se neng se gasiwa ke Radio Rwanda fa a ne a sa ntse a le ngwana. O ne a nna le bongwana jo bo itumedisang mme o ne a thapisediwa go nna modiredi wa tsa loago. Ka nako eo, go opela ga gagwe go ne ga fetoga go nna go opela mo a neng a aga mo thutong ya gagwe ya mmino wa setso wa kwa Rwanda. O ne a kwala dipina tse di neng di galaletsa Kgosigadi ya kwa Rwanda e bong Rosalie yo e neng e le mmusi yo o pelonomi.[<sup> 1</sup>

Kayirebwa o ne a lalediwa go opelela Kgosigadi ya gagwe, mme ka 1973 ntwa e ne ya runya mo nageng ya gaabo mme a tsamaya le mmaagwe go ya go nna kwa Belgium. Gape ba ne ba nna kwa Lozère, koo mmaagwe a neng a nna le lesole la Mofora mme a simolola go bua le go opela ka Sefora ka thelelo. E ne e le leloko la setlhopha se se bidiwang Iyange ka dingwaga di le tlhano. Kwa Yuropa o ne a tswelela go dira jaaka moopedi go maloko a mangwe a morafe wa kwa Rwanda. Ene le monna wa gagwe ba ne ba na le bana ba le bane mme a ithuta ngwao-boswa ya gagwe kwa Royal Museum for Central Africa kwa Tervuren. O ne a tlhagelela kwa Yuropa le Amerika mo setlhopheng sa Bula Sangoma mo bogareng jwa dingwaga tsa bo 1980 mme ba ne ba dira alebamo ka 1985.[<sup> 1</sup>

Ka 1988 o ne a boela gae go setse go le thari gore a kopane gape le mmaagwe, yo o neng a tlhokafala kwa Rwanda pele fela ga a goroga. O ne a opela pina ya gagwe e e buang ka boitumelo e e neng e bidiwa "Umunezero" mme pina e ne ya bolelwa fa e tumile thata mo Rwanda Patriotic Front.[<sup> 1</sup> Kayirebwa o ne a opela ka ditlhopha le a le nosi. Alebamo ya gagwe ya ntlha e ne e bidiwa "Music from Rwanda" mme e ne e na le dipina tsa Jean-Christophe Matata [fr]. O ne a golola alebamo ka 2002 le 2005 mme a nna le seabe mo meletlong go akaretsa Holocaust Memorial Event kwa London ka 2001.[<sup> 3</sup>

Ene le Christine Coppel ba ne ba tlhoma mokgatlho wa thuso o o bidiwang "Hope, the Children of a Thousand Hills" o o amegang ka nagagae ya gaabo.[<sup> 2</sup>

Ka 2013 Kayirebwa o ne a sekisa diteishene tsa radio tsa kwa Rwanda go akaretsa le radio ya puso, Radio Rwanda, ka a ne a utlwiwa gantsi mme a sa amogela madi a go gatisa. [<sup>4</sup>

## Metswedi
[1 Cecile Kayirebwa Biography, Colin Larkin, The Encyclopedia of Popular Music

[2 Biography, Craig Harris, AllMusic.com, Retrieved 4 March 2016

[3 Cécile Kayirebwa Archived 2017-11-19 at the Wayback Machine, africanmusiciansprofiles.com, Retrieved 4 March 2016

[4 Court orders Orinfor, Isango star pay Rwf 8.6M to Kayirebwa Archived 2016-03-08 at the Wayback Machine, February 2013, GretLakesVoice, Retrieved 4 March 2016
Ngwedi

**Batswana**  ba re ngwedi o dirilwe ke Modimo go nna lesedi la bosigo, gore batho le diphologolo ba bone fa ba tsamaya mo lefifing. ke letsatsi le le nnye, mme gantsi go bolelwa fa e le mosadi. Fa ngwedi e le moswaana e galotse, go supa lorato le boitumelo, mme fa e roga (e simologa e le legaronyana le lesesane), go a bo go simologa kgwedi e ntsha.

Tumelo ya Setswana e ama mebala le maemo a ngwedi le dirigalo tsa botshelo; sekai, fa ngwedi o le mohibidu kgotsa o fifetse, go ka supa gore pula e gaufi kgotsa go na le kutlobotlhoko e e tlang. Batho ba rata go tshameka kwa ntle bosigo fa go na le lesedi la ngwedi.Ngwedi ke lesedi la botshelo Le Le sa feleng Le Ramasedi a re tshegofaditsheng ka lona gore re se timele mo lififng gore re kgone tee dingwe segolo segolo bosigo Le go dira Tse dintsi re sa  boifi sepe.

## Diane tsa Setswana ka ga ngwedi

* A ngwedi wa tla a tshege letsatsi, are o mosweu
* Moleta ngwedi ke moleta lefifi

## Ditshupiso
Lefifi

right|thumb|315x315px|''Go Bopiwa ga Lesedi'' ka Gustave Doré
**Lefifi** ke seemo se se bakwang ke go tlhoka  lesedi, kgotsa go tlhoka lesedi le le bonalang .

Pono ya motho ga e kgone go farologanya mebala mo maemong a phatsimo e e kwa tlase thata ka gonne disele tse di amogelang lesedi tse di bosisi  mo retina ga di dire sentle fa selekanyo sa lesedi se sa lekana. Se no se mo  selekanyong sa temogo ya pono e e bidiwang pono ya scotopic .

Tsela e motho a tsibogelang lefifi ka yone mo maikutlong e dirile gore lereo leno le dirisiwe ka tsela ya tshwantshetso mo ditsong tse dintsi, gantsi  go bontsha maikutlo a go sa itumela kgotso a go tlhoka maitseo.

" Lefifi " e ka kwalwa e le bosigo, jo bo diragalang fa Letsatsi le feta 18° kwa tlase ga lefaufau .
Bojalwa ga bo a siama

thumb|Bojalwa bo a nowa
**Bojalwa** ga ba a siama ka ntlha ya dilo tse dintsi mo bathong ba bangwe,ebile bo thuba malapa a mangwe ga ana kagiso ka ntlha ba bone.Nnotagi e dira le gore batho ba bolayane kwa dithaveneng,mo mebileng le kwa mafelong a mangwe.Banna ba bolaya basadi mme le bone basadi ba bolaya banna.Basadi ga ba itshietse bojalwa ga ba kgone go tlhokomela malapa le bana ba bone,ba nwa nnotagi ka madi a bana a SASSA,bana kwa dikolong ba tsamaya ba tlhakatlhakane ebile ba kgona go tlhoka se ba lalang ba se jele.

Bana ba le bantsi ba fetogile dikhutsana kgotsa masiela ka ntlha ya bojalwa.Go tlhagelele dikotsi tse dintsi thata tsa ditsela ka ntlha ya batho ba ba kgwetsang dikoloi ba nole nnotagi ba sa bone mmila sentle gore baya kae ka ntlha ya boitumelo jwa bojalwa.Bangwe ga ba tshele ba latlhegetswe ke maphelo a bone santse ele bana.Basadi ba ba mo mmeleng le bone gompieno ga ba bone bojalwa ka sepe ba tsamaya mo dithaveneng ka dimpa ba nwa bojalwa ba sa itlhompe jaaka batsadi gore ba sa tlhagelelwa ke kotsi epe ko a leng teng.

## Ditshupiso
Nancy Kiprop

**Nancy Jepkosgei Kiprop** [a] (o tshotswe ka kgwedi ya Phukwi e le supa (7) ka ngwaga wa 1979) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya. O fentse Mmarathone wa Toropo ya Vienna ka ngwaga wa 2017, ka ngwaga wa 2018 le ka ngwaga wa 2019.Ka ngwaga wa 2019 gape o ne a tlhoma rekoto e ntšha ya 2:22:12.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Ka ngwaga wa 2005, o ne a fenya mo kgaisanong ya go kgabaganya naga ya Almond Blossom, sekgala sa dimitara di le 8 000, ka nako ya 19:35.

Ka ngwaga wa 2008, o ne a fenya kgaisano ya Parelloop e e neng e tshwaretswe kwa Brunssum, kwa Netherlands ka nako ya 32:43.

Ka ngwaga wa 2014, o ne a fenya kgaisano ya basadi ya dikilometara di le 10 kwa Lidingöloppet ka nako ya 34:24.

Ka ngwaga wa 2016, o ne a fenya Halofo ya Mmarathone wa Granollers ka nako ya 1:11:30.

Ka ngwaga wa 2018, o ne a fetsa mo maemong a bobedi mo Halofo ya Mmarathone wa Ústí nad Labem ka nako ya 1:07:32.

Mo Mmarathoneng wa New York City wa ngwaga wa 2019 o ne a fetsa mo maemong a bo bone (4).

## Diphitlhelelo

## Metswedi
Dikuku

thumb|Dikuku tsa chokolete le tse di ngwe
**Dikuku** tsa chokolete di na le di diriswa tse di latelang, tse di dirang tiro yotlhe ya go baka.

* Kopi di le 2 tsa bupi jwa folouru
* Maswana a le 2 a baking powder
* Leswana le le 1 la cornflour
* Kopi ele 1/4 ya cocoa powder
* Kopi ele 1 ya sukiri
* Kopi ele 1/2 ya mafura
* Kopi ele 1 ya kofi e e fisang
* Mae ale 2
* Maswana ale 2 a vanilla essence

## Mokgwa wa go dira

* Tlhotlha folouru, baking powder, cornflour, cocoa powder mmogo obe o baya fa thoko, tsaya sejana se sengwe tsenya mae, mafura, vanilla essence, sukiri, kofi obe o fudua. Tsenya mae ao mo sejaneng sa folouru o be o tlhakanya go fitlhelela go kopana.
* Tshasa pane ya gago ya muffin mafura, e tlatse
* Baka ka mogote wa 180 degrees metsotso ele 25 go fitlhelela di butswa.

## Ditshupiso
Sefe ya bojalwa

thumb|Sefe ya bojalwa ke sediriswa se se logilweng ka terata mme se dirisiwa go tlhotlha
**Sefe ya bojalwa** e dirisiwa thata fa go tlhotlhiwa bojalwa.Pele o simolola ka go dirisa sefe ya bojalwa o a e phepafatsa,o apaya motogo o o tlhakantsha le momela ka tsona dilekanyetso tsa gago  morago ga metsotso e se kae o fodisa motogo wa gago gore o kgone go ritela.Sefe ya bojalwa e dirisiwa ke mosadimogolo o o tlotlegileng yo o nang le serite.O tsaya motogo wa gago ga o fetsa go fola o ao ritela o o tlhakantsha le khathuni tseopedi gore go nne le romonyana e e monate;mme morago ga moo tsaya sefe ya gago e e phepa go tlhotlha bojalwa gore bo nowe.Sefe ya bojalwa ke sediriswa se se logilweng ka terata mme se dirisiwa go tlhotlha.

## Ditshupiso
Botlhokwa jwa ditlhare

thumb|Ditlhare tse di nelanang ka mowa o o phepa
**Ditlhare** ke dijalo tsa tlholego,tse di botlhokwa thata mo matshelong a rona.Ditlhare di re fa mowa oo phepa oo re o hemang nako le nako.Ntleng le ditlhare ga gona bophelo.Ditlhare di fokotsa mowa o o seng phepa mo lefaufaung oo ka dirang gore re feleletse re lwala fa re ka o hema nako e e telele.Re tshwanetse go itlhokomela thata ,kana kgetsi ya tsie e kgonwa ka go tsharaganelwa tiro e nna bonolo thata fa re thusana.Kana re bona dilo tse dintsi thata mo ditlhareng,re kgona go ja,re bona meriti e e monate jalo le jalo.

Mowa o,fao le montsi mo lefaufaung o ka dira gore batho ba retelelwe ke go hema sentle mme le diphologolo di ka swaka ntlha ya seno.Go botlhokwa go jala,go boloka matshelo a rona ka go fokotsa mowa o o seng phepa o.Ke maikarabelo a rona rotlhe gore re jale ditlhare,re tlhokomele,le go nna kgatlhanong le batho ba ba fokotsang bontsintsi jwa ditlhare.

## Ditshupiso
Mophato

thumb|Mophato
**Mophato** ke sekolo sa basimane se se tlotlegang thata .Sekolo sa basimane bogologolo se ne se tlotlega thata ke batho botlhe lefatshe ka bophara .Basimane e ne e re fa batswa kwa komeng motse o ne o tsitsibana ka gonne go ne go tlotliwa se ba tswang go se dira kgotsa go se rutiwa kwa komeng . Kwa komeng bogologolo go ne go na le sephiri ebile basimane ba ne ba neelwa molao wa gore ba itshole jaang fa batswa kwa komeng le gore ba tswanetse go tlotla batsadi ba bone .

E ne e re fa ngwana a sa tlotle batsadi ba gagwe o ne a tsewa a isiwa kwa komeng gore atle aye go ithuta molaoo siameng , e ne e re fa ngwana atswa kwa komeng o ne atla a itlhaloganya ebile a tlotla batsadi ba gagwe le bo thamo bo seo a setse a thantse fa lemapo le le tsebeng .Bogologolo e ne e re fa basimane batswa komeng ba ne ba dula malatsi a le supa ba sa tsamaye mo motseng ,e ne e re fa motho a romiwa o ne a tsamaya ka thobane ya gagwe go ya kwa a romilweng teng go fitlhelela malatsi a gagwe a felela ,Basimane ba le bantsi ba tlhokaaletse kwa komeng ka ntlha ya gore batho ba le bantsi ba latela ditso di sele.

Koma ya se gompieno e farologane le koma ya segologolo ka gonne batho ba  latlhile setso sa bona .Basimane ba gompieno ga ba tlotle batsadi ba bone ebile le barutabana ba ba nyatsa kwa sekolong ba ba bitsa ka maina a sa siamang ka ntlha ya gore ba re barutabna ga batswe komeng le baithuti mmogo jaaka bone ba ba tlhapaola ka dipuo tse di botlha e be morago ba rotloetsa gore le bona ba ye kwa komeng gore ba tshwane le bona  .Basimane ba le bantsi ba tlogetse dikolo ebile ba dirisa diritibatsi gape ba nwa bojwalwa ga gona sepe se ba se dirang se se siameng mme ga e se bone botlhe ba ba dirang dilo tse di duleng mo tseleng bangwe ba bona ba itshotse sentle .

## Ditshupiso
Mosenogi primary school

thumb|Boikhutsong ke mmoshara wa mo motseng
**Mosenogi primary school** ke sekolo se se potlana, se se kwa motseng wa lotlhakane mo Mahikeng. Mosenogi ke sengwe sa dikolo tse di itsagaleng  ka go falola ka dipholo tsa maemo a a kwa godimo.Ke sekolo se serutang thata kwa motseng ebile baithutwana ba falola ka dipholo tse di kwa godimo le  dinaledi. Barutabana ba netefatsa gore fa bana ,kana barutwana ba falotse ka maemo a a kwa godimo ,ba iponela sengwe go ba lebogela go tseela dithuto tsa bona tsie.Ba ba leboga ka go ba fa setefikeiti.Seno se rotloetsa barutwana ba ba sa kgoneng go ka tseyela dithuto tsa bona tsie.

Mosenogi primary school ke sekolo se motsadi mongwe le mongwe a ka eletsang gore ngwana wa gagwe a ka tsena kwa go sone ,kagonne sena le melao e e maleba mo tlokomelong ya barutwana. Barutabana ba sekolo ba ikgolagantse le ba semolao go oketsa tshireletso ya barutwana le gore ga ba tlhekefetse kwa sekolong.

## Ditshupiso
Boloko jwa dikgomo

thumb|Boloko ba kgomo bo bo metsi.
**Boloko** ke setlhagiswa sa kgomo.  Eleng tlhaga le dijalo tse kgomo edijang mme fa esena go ja edisile momaleng mme ebe e ntsha boloko. Boloko jo boka dirisiwa ka ditsela dile dintsi jaaka gotshasa mo leboteng eleng godila ntlo ya mmu, oka diris dibi go gotsa molelo opaye ka dibi, dibi tse ke boloko jobo omileng gotsa jobo omisitsweng mme bo baiwe molefelong le lesaneleng  jaaka segotlo pele gonna le motlakase. Bagolo barona ene ele barui ba dikgomo,dipudi,ditonki jalo le jalo, mme boloko jo bone bosa latlhiwi bone botsewa bo tshelwe mo serapeng sa dijalo lemo mmung otlileng go jala, Ele tsela yago nontsha mmu. Jaanong jaana gonale batho baba dirisang dibi godira malathla. A a gonang gofetlha motlakase. Fa o  dilantlo jaaka gone godiriwa bogogolo, bo nkoko le bo mme ba tsaya boloko jo bo sampe bole metsi jobo fetsang go tswa mo kgomong mme abotlatse ka gamelo bothlakantshiwe le metsi mme bobewe malatsi a rileng kamoteng ga gamelo, Morago gamalatsi arileng botsewe boloko jobo ntseng malatsi mo gamelong bothlakantshiwe le mmu o o monnye godira "motar" seretse. Seretse se setsewe sa tshasiwa molebotaneng lemo fatshe.

Le mo dijalong fa o jala o gona go tsaya dibi tsedi omileng odire moshotelo kago sila dibi mme o gasa fa o tlileng go jala dijalo tsa gago moteng, opete mmu otlhakanye le moshotelo mme otshele metsi gore mmu le moshotelo otlhakane, Nosetse mmu o gofitlhella o tla go jala dijalo tsa gago. okatsaya boloko jo bo metsi obo tshele mo shwaki mme o oketse ka metsi otswale swhaki mme oe tlogele e tswetswe. ka morago ga nako erileng otsee boloko bo bo tswang mo shwaking obo tshele mo segontlong sa gago sa di jalo gotsa mo otlileng go jala dijalo tsagago.

## Ditshupiso
Setlhare sa polantasi

thumb|Setlhare sa polantasi
**Setlhare sa polantasi** ke setlhare seo se golelang kwa godimo,mme sena le makakaba a matala, kutu ya sona ekare e nale bosetlha jo ekareng bo botala.Ke setlhare se se melang ka bontsi mo mafelong a mangwe o ka  fitlhela ekare ke naga fa setse se ikokwantse ka bontsi ba sona.

Setlhare sena se dirisiwa ke merafe ele mentsi tota ,gonne mosola wa sona ke yo mogolo,bangwe ba batswana,basotho,le  maaforika a mangwe ba se dirisa mo go arameleng,ba bangwe ba senwa ,gonne ba na le tumelo ya gore se fodisa malwetsi a a go tshwanang le go gotlhola ,go gatelega ga mafatlha le malwetsi mangwe.

## Ditshupiso
Mafuduo a bogologolo le digelelo tsa setswana

thumb|Lesokwana lele tsholang  le jeke ya senke yago gelela metsi  aa bolelo
**Bogologolo**,motlakase o ise o itsiwe,batho bane ba dirisa molelo wa dikgong kgotsa wa magala go dira ditiro tsago itshedisa,jaaka go apaya.Gone go dirisiwa dipitsa tsa tshipi tse eleng gore le gompieno santse di dirisiwa  le masokwane a maleele a legong.Masokwane a,a diretswe go fudua se se apeilweng ka dipitsa tsa tshipi,jaaka  gompieno jaana di dirisetswa mosola o.

Gompieno jaana masokwane a dirisetswa go dira bojalwa jwa setso go nne motlakase kgotsa tiriso ya gase eteng go dira tiro kgotsa ditiro tsago itshedisa.E setse ele tlwaelo gore bojalwa jwa setso bo apeelwa kwa molelong wa ko ntle.Masokwane le digo tsa metsi tsa bojalwa ke didiriswa tse di dirilweng ka legong,ka mosola wa gore di seke tsa nna bolelo fa ntse di dirisiwa kwa molelong di dirisege bonolo.Sego sa metsi se dirisetswa go tshela kgotsa goga metsi le bojalwa.

## Ditshupiso
Ntlo e pokang

**Ka** ngwana wa 2001 kea 31 ngwanatsele malatsi tlhola maratago,Go ne ga diragala tiragalo e setlhogo  mo motseng wa Setlopo.

Rre Lesedi cheu le Mme Thato Cheu le setlogolwana sa bona e eleng Oneilwe Cheu,ba ne ba ne ba tlhokafala ka kotsi ya molelo 

wa vutha mo ntlong ya bona ba robetse mo nakong ya masa ya bosigo jo bo fitileng.Ka go tlhoka lesego ba sha lore le ntlo ya bona.
thumb|Ntlo esa duleng ope ka mabaka a go poka bosigo go robetse.
Baagi ba  motse ba ne ba tlile ka makatlanamane ba leka go thusa go tima molelo ,ba ne ba retelelwa go tima molelo.Go ne  go utlwisa botlhoko thata mo baaging ba motse,go bona mothale wa tiragalo e tshwanang lena.

Mogaro ga tiragalo pitlho,bana ba lelapa kana ba le gae ba ne ba retelelwa ke go  nna mo legeng la bona.Ba ne fudugela gauteng ya sala e nosi,mme magodu ba simolola go e dirisa jaaka lefelo la diribabatsi.Morago bana le lelapa  ba tsaya tshwetso ya go rekisa ntlo ena ,Mme morago ga kgwedi tse tharo.Ntlo ya similola go poka bosigo.Bareki ba yone ba simolola go tshwenyega.Gwa senyegela 

gwa pele ba palelwa ke go robala bosigo ,mme ba e rekisa ntlo e go bona go ba bangwe.Gwa ya magoletsa mme ya feleletsa baagi ba e tshaba ka bosigo ba ne ba utlwa medumo ya selelo sa rre le mme le ngwana ba lele bosigo botlhe.Ga nako e ntse e tsamaya dikotsi tsa dijana le batho tsa simolola goata thata mo tulong ena.

Lefelo le lwa tuma kana la itsege jaaka ntlo e pokang,mme  morago ga nako ga simolola go tuka molelo bosigo.Ga gwa tsaya lobaka ke ga e tuka lore lore ya sala ele mabota fela mme ya tshwabiwa ke batho botlhe ba tikologo eo.le go gompieno e setse fela yalo.Thuso e baagi ba ituthileng ke gore malapa a tlhapisiswa le gore dilo tse tsa dipoko di teng dia dia diragala mo botshelo mme thuto ke gore batho ke go  thusana  ke gone mabogo dinku a thebana

## DITSHUPISO
Vivian Jerono Kiplagat

**Vivian Jerono Kiplagat** (o tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele e le boferabongwe (9) ka ngwaga wa  1991) ke motabogi wa sekgala se seleele wa kwa Kenya yo o gaisanang boditšhabatšhaba mo metshamekong ya marathone le ya go taboga mo tseleng. O fentse dikgaisano di le dintsi tsa marathone, go akaretsa Abu Dhabi Marathon wa ngwaga wa  2019 le Milan Marathon wa ngwaga wa  2019. Rekoto ya gagwe e e gaisang ya marathone ke 2:20:18, e e beilweng kwa Marathone ya Milan ka ngwaga wa 2022. O ne gape a fetsa a le wa boraro kwa Chicago Marathon wa ngwaga wa 2022, karolo ya World Marathon Majors series.

## Tiro
Vivian Kiplagat o simolotse tiro ya gagwe ya boditšhabatšhaba ya marathone ka ngwaga wa 2018.

Mo ngwageng oo, o ne a fenya Buenos Aires Marathon ka nako ya 2:29:03.O ne a latela ka phenyo kwa Honolulu Marathon, a dira nako ya 2:36:22.

Ka ngwaga wa 2019, Kiplagat o ne a fenya Milan Marathon ka 2:22:25.O ne gape a tsaya maemo a ntlha kwa Abu Dhabi Marathon ka nako ya 2:21:11.

Ka ngwaga wa 2021, Kiplagat o ne a tlhoma rekoto ya gagwe ya semmarathone ya 1:06:07 kwa Copenhagen.

Ka ngwaga wa 2022, o ne a taboga marathone ka nako ya 2:20:18 kwa Milan Marathon.[ Moragonyana mo ngwageng oo, o ne a nna wa boraro kwa Chicago Marathon ya 2022 ka nako ya 2:20:52.

Ka ngwaga wa 2020, Kiplagat o ne a tsenela kgaisano wa ngwaga wa 2020 London Marathon, a fetsa a le wa borobongwe. Morago ga lobelo, o ne a bolelela metswedi ya dikgang ya kwa Kenya gore o itumeletse go gaisana mo kgaisanong ya maemo a a kwa godimo jaana. 

Ka ngwaga wa 2024, Kiplagat o ne a nna wa bosupa kwa Daegu Marathon ka nako ya 2:26:59.

## Metswedi
Beryl Sisulu

**Beryl Rose Sisulu** (o a neng a fana ka **Lockman** pele; o o tshotsweng ka 1948) ke moemedi wa Aforika Borwa kwa mafatsheng a sele le mmueledi o o berekang e le moemedi wa Aforika Borwa kwa Mexico, a thapilwe mo maemong ao ka 2023. Ke ngwana o o amogetsweng wa ga Albertina le Walter Sisulu.

## Botshelo jwa a le mmotlana le pereko
Sisulu o tshotswe ka ngwaga wa 1948 kwa Soweto kwa e neng e le kgaolo ya Transvaal pele. Morago ga gore mmaagwe ebong Rosabella Lockman (o a neng a fana ka Sisulu pele) a tlhokafale, ene le kgaitsadie Gerald, ba ne ba godisediwa kwa Soweto ke malomaabone, molweladitshwanelo gape e le mopolotiki Walter Sisulu, le mosadi wa gagwe Albertina Sisulu. O tsene sekolo se segolwane kwa St Michael's School kwa Swaziland morago a ya go tsweledisa dithuto tsa gagwe tsa molao kwa University of Natal.

Mo dingwageng tse di latelang, o ne a bereka kwa Black Sash e le mookamedi wa kgaolo wa KwaZulu-Natal; e le mmueledi a bereka kwa lephateng la tshiamiso. O ne a nyetwe ke Leonard Simelane.

## Tiro ya boemedi kwa mafatsheng a sele
Sisulu ke moemedi wa Aforika Borwa kwa mafatsheng a sele. O ne a thapiwa e le moemedi kwa Norway ka 2009, moemedi kwa Japan ka 2016, moemedi kwa Australia ka 2017 le kwa Greece ka 2019. Ka Phalane a le lesome le borobabobedi ngwaga wa 2023, o ne a itshupa e le moemedi wa Aforika Borwa kwa Mexico, Gautemala, El Salvador, Honduras, Nicaragua, Costa Rica le Panama.

## Metswedi
Polanete

**Re** na le dipolanete di le some a mabedi ka tsela e e latelang:

* Mphatlalatsana, Kopadilalelo kgotsa Naledi ya masa
* Tsupa-nako kgotsa Namakgale 
* Tosa kgotsa Mokgalabje
* Ntheka kgotsa Seboka
* Motlhapheng
* Motsemagauta
* Namana ya dilo tshennye
* Kgogamasigo
* Lefatshe
* Ntsatsi kgotsa Moraki
* Letsatsi
* Ngwedi

## Ditshupiso
Didiriswa tsa maloba atlhola

thumb|Maloba a tlhola
**Bogologolotala** merafe ya maafrerika e farologaneng ne e dirisa dilwana di akaretsa Leselo,kika,motshe,nkgo,moseme,diphafana,mme kana didiriswa tse,ne ba itirela tsone ka mabogo
dine di farologana goya ka ditso tsa merafe e farologaneng,ke tla ama tse di malwa tsa morafe wa batswana kika le metshe ne e dirisetswa go thuga mabele mme ere morago go feferwe ka leselo go ntsha moroka morago go dirisiwe tshilo le lelwala go sila mabele a goka dira bogobe ,Nkgo ne go giwa metsi le go abaya le maswi gone go gamelwa mogo yone ,Nkgo tse ne di dirwa ka mmopa kgotsa lone letsopa ke bo mme le makgarejana ko nokeng ne  e tsidifatsa metsi kgotsa one maswi a,Moseme ene e dirwa ka tlhaga eneng e fitlhelwa mo ditshitshing tsa noka ,go robalwa le go nwa mo go yone bogolo segolo bomme ga ba tlile kgotla  .lefeelo la tlhaga(Motshikiri) ne ele sidiriswa sese botlhoka thaka ka nego phepafatswa matlo le go feela mabala/ kgorwana.

Diphafana didirwa ka makgomane  asetseng a omile, didirisetswa go ga le go nwela metsi kgotsa bojalwa ,

## Ditshupiso
Temothuo

thumb|Bolemi le leruo
**Temothuo** ke ikatiso ya go lema lefatshe le go godisa leruo, go akaretsa masimo le diphologolo ntlheng ya dijo. Ke karolo ya go godisa ikonomi, go thusa ka tshireletso ya dijo. Setegeniki le melawana di tshameka karolo e kgolo mo go ntshwafatseng setlamo, go dira gore se ungwe bogolo .

Go di kuno dile tharo mo Aforika Borwa tse di kwa godimo, ke **bupi**, **nchwe,** **surunamune**. Di kuno tse dingwe tsa botlhokwa di akaretsa terebe, apole, piere, ditapole le nama le kuno tsa maswi.

* **Bupi:** Aforika Borwa ke yone e ungwang bupi segolo le go tsamaisa go ya kwa di nageng tse dingwe, bo itsege jalo ka mmidi
* **Nchwe:** Naga ya Aforika Borwa e gaisa lefatshe ka go ungwa lotlhaka lwa sukiri, le le dirisiwang go dira sukiri.
* **Surunamune:** Aforika Borwa e kwa pele ka go tsamaisa leungo le suru le le akaretsang namune, suru, le terebe.

## Ditshupiso
Bo imana

thumb|Go nna moimana
**Ba imana** ba se jaanong ga ba sa tshwana le ba bogologolo ,ba se jaanong ba kgabaganya mebila,ga ba tlhompe le molawa jaaka go sa apare sentle go apara dilo tse dintshang dimpa gore mongwe le mongwe a bone gore mpa yagagwe e kae ka botona.Ba kgona goya monateng ka tsone ba saitse gore phoso nngwe e ka tlhaga teng ko pele mme le gonwa o le mo mmeleng ga go gwa tshwanela go kgona go direla ngwana kotsi a le moteng.

Ga ba sa tsamaya  Bookelong kgwedi le kgwedi ba ya teng ga setse dikgwedi difetile thata,ba ya go tsaya dipilisi tsa bone tsa mmele gore ngwana a kgone gotla a siame.Ba bogologolo ba ne ba tsaya kimo ya bone ka tsie  osa mo bone a tlalatletse le motse a sa apara sentle,apare di aparo tse di maleba tse di  mogote a sa bereke le ka mokete.O ne o ka kgatlhega tota ga o bna moinama apere mosese o mo leele a ikgatlhile letheka a sa re mang wa gore ka mo aparo wa gagwe.

## Ditshupiso
Tiego Tawana Secondary School

thumb|Sekolo se se tlotlegileng mo motseng wa Dithakong Village
**Tiego Tawana Secondary School** ke sekolo se segolo sa motse wa Dithakong village .Ke sekolo se se mo gare ga motse mme se dikologilwe ke sekgwa.Ke sekolo se se tummeng ka dipholo tse dintle tsa ngwaga le ngwaga,bogolosegolo mo barutwaneng ba marematlou,"seno se bontsha gore ngwana sejo wa tlhakanelwa"ka tiro e bagolo,barutabana le mogokgo wa sekolo ba agisanang ka teng.Tiego Tawana Secondary School ke sekolo se se ikagetsweng ke morafe ka go tlhakantsha ditlhogo.

Ngwaga le ngwaga mo tlase ga Ngaka Modiri  Molema,Tiego Tawana Secondary School e dula e le mo mmepeng ka diro e ntle e e tswileng diatla.Le gantsi mo go tsa motshameko barutwana ba Tiego Tawana Secondary School ba ne ba ntsha bokgoni jwa bone gonne ba ne ba fenya dikolo ka go farologana mo go tsa motshameko.Ditiro tsotlhe tseo barutwana ba  Tiego Tawana Secondary e sedirang ba botsha go kgona go akanyetsa le go utlwa sentle se se anelwang ke mogokgo le barutabana ba bona.

## Ditshupiso
Setlhare se se sa tlwaelesegang

thumb|Setlhare se se sa tlwaelegang
**[[Setlhare]]** se se sa tlwaelesegang ke setlhare se se tswang gakala ese se se tlwaelesegileng mo tulong e se golang mo go yona, Setlhare se, gotsa ditlhare tse ditla ka di tsela dile dintsi mo lefelong leo. Dinonyane di gona go tlisa peo e e tswang gakala mme di e tlise molefelong leo ka go siya mo mantleng a tsona. Dinonyane tse dingwe di fofela gakala fa setlha se fetoga di tsamae mo lefelong leo diye kwa lefelong le le mogote gotswa ko go le le tsididi gotsa fa di jalo disa tlhola dina le maungo mme di fudugele kwa lefelong le le nang le dijo difitlhe tlogele peo eo mo lefelong leo le le senang setlhare gotsa dijalo tseo.Ka tsela engwe e setlhare se gotsa ditlhare tse di tlhogang molefelong le di ne disa tlhoge mogolona ke ka batho, fa o tsaya setlhare sako gakala wabo ose jala motulong e sene se gole mogoyone mme gase fetsa go dira peo e tlala tlale kantlha ya phefo,dinonyane le pula ya matla ka dibe.
thumb|Setlhare se se sa tlwaelesegang2
Pula ya matla ka dibe ke pula egonang gonna le diphefo tse di matla tse di gonang go tsaya ditlhare le peo mme e fitlhe kwa lefelong le lene lesena ditlhare tsa mofuta o o. Gantsi tsona dipula tse o di fitlhela kwa mafelong a a ka digaolo tsa boboatsatsi (Tropics) gotsa di Amazon le fathoko ga le watle. Dipula le mowa o o matla otsaya tsona di jalo le peo eo o di ise kwa lefelong gotsa gaolo engwe. Gole gantsi sona setlhare se gotsa ditlhare tse di gona go bolaya dijalo tse eleng tsona tse ditlwaelesegile motulong eo ka bontsi jwa tsona di gona gonwa metsi motlase ga le fatshe ka bonako go feta ditlare tse ditlwaelesegileng di gona go i katisa kabonako go feta ditlhare tseditlwaelesegile mme ka tsela eo di bolaya ditlhare tse di tlwaelesegileng.

Tsona ditlhare tsedisatlwaelesegang di gona lego bolaya di phologolo tse di phelang mo tikologong eo. jaaka tseding tsa tsona dina le botlhole jobo rileng jobo gonang go lwatsa diphologolo le batho.

## Ditshupiso
Ellen Kuzwayo

**Nnoseng Ellen Khuzwayo** ( o o tshotsweng ka Seetebosigo a le masome mabedi le boroabongwe ngwaga wa 1914 a tlhokafala ka Moranang a le lesome le borobabongwe ngwaga wa 2006) e ne e le molwela ditshwanelo tsa bomme le mopolotiki wa kwa Aforika Borwa, o e neng e le morutabana go tswa ka 1938 go tsena 1952. E ne e le tautona wa lekgotla la banana a African National Congress ka dingwaga tsa 1960. Ka ngwaga wa 1994, o ne a tlhophiwa go ya palamenteng ya ntlha morago ga puso ya tlhaolele kwa Aforika Borwa. Buka ya botshelo jwa gagwe, Call Me Woman (ya 1985), e ne ya fenya seetsele sa CNA Literary Award.

## Botshelo jwa a sale mmotlana

### Tsa lolwapa lwa gagwe
A tshotswe ka leina la Nnoseng Ellen Serasengwe, kwa Thab Nchu, Orange Free State, Kuzwayo o ne a tswa mo lolwapeng lo lo rutegileng, ebile lo na le seabe mo polotiking. Rraagwemogolo mo lotlhakoreng lwa ga mmaagwe, Jeremiah Makgothi, o ne tserwe ke mmagwe go tswa kwa Orange Free State go ya Kapa go tsena sekolo sa Lovedale Institute pele ga ngwaga wa 1875. O ne a tshwanelega go nna morutabana, a bereka gape e le moranodi mo kgotlatshekelong le moreri wa kereke ya Methodist. Makgothi e ne e le ene fela motho wa tiro ya diatla o a neng a bereka le Robert Moffat mo thanolong ya baebele go e isa kwa puong ya Setswana.

Makgothi le rraagwe Kuzwayo, Phillip  S Mefare, ba ne ba le matlhagatlhaga mo sepolotiking. Makgothi e ne e le mokwaledi wa lekalana la South African Native National Congress kwa Orange Free State, Mefare leloko la e e neng y ae tlhatlhama ya African National Congress.

### Thuto le pereko
Kuzwayo o simolotse sekolo kwa sekolong se se neng se agilwe ke Makgothi mo masimong a gagwe kwa Thabapatchoa, di mile di le lesome le bobedi go tswa kwa Tweespruit, Orange Free State. O tsene sekolo sa Adams College kwa Amanzimtoti, a ya go dira thuto ya borutabana kwa Lovedale College kwa Fort Hare, a aloga a le dingwaga di le amsome mabedi le bobedi a simolola tiro yaborutabana. O ne a nyalwa ke Ernerst Moloto a le mo dingwageng tsa masome mabedi, ba na le bana ba le babedi ba basimane, mme lonyalo lo lo ne lo sena boitumelo.

## Metswedi
Toropo ya Mafikeng

thumb|Toropo ya Mafikeng
**Toropo ya Mafikeng** ke toropo e e  fitlhelwa mo porofenseng ya Bokone Bophirima. Ke toropo e e lebegang e bile e itsagale ka go lema Merogo le go rua diphologolo,e nale molelwane wa naga ya Botswana.Ke toropo e e kgolo ka go nne ke mo bogologolo pele ga go ka nna le di toropo tse dingwe mo Bokone Bophirima re fitlhetseng ditirelo tse dintsi tsa kgale  jaaka lefelo le go emang difofane kwa go lone.

Re fitlhela dithuto tsa bofelo jaaka Yunivesithi ya Bokone Bophirima le sekolo sa Taletso TVET COLLAGE mme tsone re ka di fitlhela mo tseleng e le nngwe. Ke legae la Barolong,Setso, e nale mafelo a metshameko a a sekeng a fitlhelwa kwa di toropong tse dingwe.Mafikeng e itsagale ka go nne go ne go nale setlhopha sa masole se se neng se eteletswe pele ke mokapotene.

## Ditshupiso
Mosola wa moaparo wa setso

thumb|Moaparo wa setso
**Moaparo** wa setso o botlhokwa thata gonne o tlhalosa le go sedimosetsa ba ba ntsi nyana gore wena o wa leloko le le feng.Moaparo o,o dirilwe ka lerato ke bagolo ba bagolo ba rona go tlisa tshedimosetso seshweng gore ba ana eng go ya ka moaparo o wa setso.Se se dira gore o ikgantse ka kwa o tlhagang teng le go tlhaloganya sentle gore o ana eng goya ka mokgwa yo o apereng ka teng.Monate wa se ke gore,le bana ba ba tlhagang kwa morago ba kgona go ithuta le go tsweletsa se go tswa mo bagolong ba bona.Moaparo wa setso o tlotlegile tota gonne ga o apariwe fela,o apariwa ka kgwedi e e neetsweng eleng kgwedi ya borobonngwe mo ngwageng,le ka meletlo e e rileng.

Tota re nnile le lesego mo go se gonne moaparo o,o dirilwe ka lerato go leka go farologantsha badirisi.Tla re tsweleleng pele ka go apara moaparo o,go bontsha fa re ipela ka kwa re tlhagang teng.Tla re seka ra belaela sepe fa re setse re le mo go ona ka re itse gore o dirilwe ka lerato ebile o diretswe rona gore re o apare.

## Ditshupiso
Botlhokwa jwa bese

thumb|Botlhokwa jwa bese
**Bese e botlhokwa** ka gonne  e kgona go tsaya batho e ba isa mafelong a farologaeng.Bese ke sepalangwa se se tlhatlhwa tlase thata ka gonne ga batho ga ba sena matloele a go palama tekesi ba palama bese .Bese ke sepalangwa se se rategang thata kwa dikolong ka ntlha ya gore barutwana ke batho ba ba ntsi ba kgona go nna le leeto ka sekolo ke teng mo bese e tsenang teng ka gonne barutabana tlabo banaganela bana le batsadi ba bona ka matlole. Tekesi e kgona go nna le tlhatlhwa godimo mme bese e be e nna tlhatlhwa tlase. Baithuti ba kgona go nna le leeto kwa sekolong la go ya kwa Gauteng e be go ba tlega sepalalwa sa gore se ba ise kwa lefelong leo ,barutabana tla bo ba botsa ka matlole a dipalanwa mo ba kgweetsing ba di bese le di tekesi morago ba tlhope sa tlhatlhwa e kwa tlase sekao bese e tlabo e dira diranta di le lekgolo le masome a mabedi motho a le esi goya le go bowa mme tekesi e le makgolo a mabedi le masome a matlhano barutabana ba tlile go tlhopha bese gonne ele tlhatlhwa tlase.

Ba bereki le bona go le gantsi ba rata go dirisa sepalangwa sa bese gonne mo go sona go na le buka e kwetseng mafelo a a farologaneng jaaka bo Itsoseng,Mega City ,Bodibe le mafelo a mangwe a fa rologaneng . Batho ba ba dirang go le gantsi ga ba batle go palama ga bedi fa baya tirong ke ka moo ba dirisang di bese gonne tekesi yona e tsaya motho kwa lefelong le a tswang kwa go lona e mo isa fela kwa teropong mme morago motho a pagame tekesi goya  kwa a batlang go ya kwa teng .

## Ditshupiso
Moaparo wa setso

thumb|Dijo tsa setswana
**Bogologolo** le nakong tsa segompieno go ne gona le ka mokgwa ogo apariwang kaona kgotsa kateng mo aforika borwa.Naga ka bophara momalobeng setso sa gaetsho sene se tsewa tsia thata.Gone gona le moaparo o oneng o aparwa thata thata fa goiwa ko bogosing,moaparo otshwana le (Makgabe,Diope,Dichakgachakga jalo jalo).Bo mme le bo rre ba motse bane bane le thotloetso ele ntsi mo basheng bako metseng gore baithute thata ka setso sa bone.

Dithotloetso / maele ao bagolo ba bogologolo  baneng badirata ene ele tseo motho mongwe le mongwe akaitselang tsone fa ana le kgatlhego,jaaka gosala setso morago,go apara moaparo wa setso sa gaabo kantle gago tlhabiwa ke kgala,le go nna motlotlo thata ka setso sa naga ya gagwe.

## Dijo tsa setso
Lefatshe ka go anama ga lone,gona le mefuta futa ele mentsi ya dijo tsa setswana etshwana le

korong,dikabu,dinawa,nyola,bogobe jwa mabele le tsedingwe. Dijo tse gole gantsi diratwa thata ke bagolo baba ratang setso ebile sabone ebile base kgathalela.Kajalo seo se supetsupetsa basha gore setso se bolhokwa gole gokae.

## Ditshupiso
Tlholego

thumb|Tshimologo
**Tlholego** ke  botsalo jwa sengwe le sengwe se se mo botshelong, e amana le tsotlhe tse di phelang mo lefatsheng le ko legodimong, ke akaretsa dilo tsa go tshwana le dikgwa, melapo le diphologolo tsotlhe tse di phelang mo lefatsheng, ko legodimong eleng letsatsi ngwedi, phefo le dinaledi tseo eleng tsona di tshayang karolo e kgolo mo go tsotlhe tse di phelang mo lefatsheng.Bangwe ba bui ba na le dikakanyo tsa gore ke selo seo se tlodilweng ke modimo,gonne go sena kitso ya gore gona le motho o a kile a tlhola kagego ya seo esale se simolotse botshelo jo esale bo simologile bogologolotala.

Tlholego eke buang ka yona ke o e tlisitseng botlhale mo mothong mo diphologolong le tse dingwe tse di phelang mo yone ka kakaretso ka gore mo nakong ya maloba gona le bangwe ba o ba ileng ba ikagela matshelo a bona gotsweng mo tlholegong jaaka go ipatlela bodulo mme mo go ona ba aga matlo gore ba nne mo tulong e e sireletsegileng, ba jala,ba itse go phedisana le tse dingwe tsa diphologolo mo mafelong ao ba phelang mo go ona.Goya ka nna ke bona seo se le mo tlholegong se tsaya karolo mo go sengwe le seng se se mo botshelong.

## Ditshupiso
Boswa jwa 1956

thumb|Kgololeseso jwa basadi ba 1956
**Ka**  ngwaga wa 1956 mo Aferika borwa e le ele nako e botlhoko,e  neng e gatelela ditshwanelo tsa basadi le bana,mme go ntse jalo  mmusaesi e leng puso ya tlhaolele.E ne e pateletsa basadi go tsamaya gongwe le gongwe ba tshotse makwaloitshupo a bona mme ga o sa tshola mo go wena one  o  otlhaiwa ka go betswa ke sepodisi sa Aforika borwa mme morago ga foo o isiwe ntlwana lifitshwana,bana ba ba basimane bone ba ne ba phateletswa go bereka ba sa le ba nnye. mme ditswananelo tsa tsa maferika borwa di ne di gatakiwa puso ya b tlhaolele.mo dikolong bana ba ba tlhaola ka mmala mme thuto e ne e sa tswane mo dikolong tse di farologareng.

Ga nako e tsamaya,Bomme ba ne bona gore gontse go lekane ka kgatelelo ya seforafe letsela e dilo di ntsi  di ne dintsi,ba kopana go nna ngata ele nngwe go lwelwa ditshwanelo tsa bona .ba simolola dikopano ba setsa ka gore ba fisa makgaloitsgupo a bona gore ba tlhe ba golololesege mo lefatsheng lwa bona mo aferika borwa.go ne gwa tsoga ditshupetso go ralala naga .kopano eo ene ya kgonkga basadi go lwelwa ditshwanelo tsa bona.Mme gompieno mo dingwageng tsa kgololesego e atile thata mo aferika bora,ka ntlha tokologo ya ditshwanelo tsa basadi le bana.bana ba kgona go ithutela seo ba se ratang

## Ditshupiso
Tlhokego ya metsi ke tlhoba boroko

thumb|Metsi ke tlhoba boroko
Tlhokego ya metsi ke tlhoba boroko mo matshelong a rona ka gonne metsi a botlhokwa se golo jaang mo mebeleng ya rona. Re tlhoka metsi mo matshelong a rona ka gonne re a dirisa mo dilong di le dintsi,jaaka go apaya, go tlhapa ,go phepafatsa, go tlhatswa le go ka nosetsa dijalo tsa rona.Mebele ya rona e tlhoka metsi gore e dule e itekanetse.

Tota tota tlhokego ya metsi ele ruri ke tlhoba boroko kagonne ntle le metsi ga re kitla re dula re e tekanetse.Metsi a botlhokwa mo go mongwe le mongwe ,e bile ga a botlhokwa mo bathong fela le dijalo tsa rona ka di phologolo tsa rona le tsona di tlhoka metsi, ka jalo fa go sena metsi re ka senyegelwa ke dilo dile dintsi.

Ntle le metsi batho ba ka bobola,di phologolo di kaswa mme dijalo tsona tsa seka tsa gola,ruri tlhokego ya metsi ke tlhoba borogo.Re tshwanetse go boloka metsi le go ka buisana le ba mafapha gore re ka boloka jwang metsi,metsi ke tlhoba boroko.

## Ditshupiso
Nomathemba Mokgethi

**Nomathemba Emily Mokgethi** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa o o berekileng e le mokhanselara wa botsogo wa kwa Gauteng go tswa ka 2020 go tsena 2022, o sale a nna mopalamente wa kgaolo ya Gauteng fa e sale ka 2018. E ne e le mokhanselara wa ditlhabololo ka Seetebosigo go tsena Morule 2020. Mokgethi ke leloko la African National Congress.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Mokgethi o tsholetswe kwa kgaolong ya Transvaal. O na le master of Arts ya maranyane a booki le doctorate ya dibuka le philosophy go tswa kwa University of South Africa.

## Tiro
Mokgethi o berekile e le tona kwa mmasepaleng wa Merafong kwa Gauteng. E ne e le mookamedi wa mmasepala wa nakwana pele ga a thapiwa e le mookamedi wa mmasepala wa Tlokwe kwa Bokone Bophirima ka 2014. Morago ga ditlhopho tsa 2016 tsa mo gae, mmasepala wa JB Marks o ne wa tlhamiwaka go kopanya Tlokwe le Ventersdorp. Mokgethi o ne a thapiwa e le mookamedi wa mmasepala o mosha o o kopaneng. Ka Tlhakole 2018, o ne a ithola marapo mo maemong ao ka a ne a tlhomamisitswe e le leloko la puso ya Gauteng, a emetse African National Congress.

Ka 2018 gape, o ne a thapiwa mo komiting ya botautona go nna le seabe mo pegong ya dingwaga di le masome mabedi le botlhano fa e sale puso ya batho ka batho e simologa.

Ka Motsheganong 2019, Mokgethi o ne a tlhophiwa setlha se se tletseng e le leloko la puso ya kgaolo. O ne a diriwa modulasetilo wa komiti ya Co-operative Governance le dikgang tsa ngwao, le bonno. O ne a thapiwa gape e le leloko la komiti ya madi a setshaba (SCOPA) le komiti ya badulasetilo ba badulasetilo.

Ka Seetebosigo a le lesome le borobongwe ngwaga wa 2020, Mokgethi o ne a thapiwa e le mokhanselara o o itebagantseng le lephata la kgaolo ya ditlhabololo. O ne a tlhatlhama Panyaza Lesufi, o a neng a tshwareletse mo maemong ao morago ga go tlhokafala ga ga Thuliswa Nkabinde-Khawe ka Ngwanaitseele 2019. O nnile mo maemong ao go fitlhelela ka Morule, fa a thapiwa e le mokhanselara wa botsogo. Mokgethi o ne a seka a akarediwa mo khanseleng ka tswakanyo ya matona e e dirilweng ke moeteledipele o mosha wa Gauteng ka Diphalane a tlhola malatsi a le supa ka ngwaga wa 2022.

Mokgethi o nnile gape mo maemong a boeteledipele mo makgotleng a kgaolo a ANC, lekgotla la bomme la ANC le tirisanommogo ya makgotla a mararo.

## Metswedi
Esther Kiplagat

**Esther Kiplagat** (o tshotswe ka kgwedi ya  Sedimonthole e le boferabobedi (8) ka ngwaga 1966) ke motabogi wa sekgala se seleele go tswa kwa Kenya. O ne a gaisana mo metshamekong ya di-Olympic tsa ngwaga wa 1992 ya basadi ya 3000 metres. 

## Metswedi
Nomvuyo Mhlakaza-Manamela

**Nomvuyo Memory Mhlakaza-Manamela** ke mopolotiki wa kwa Aforika Borwa o o berekileng e le mothusa motsamaisa dipuisano tsa palamente ya kgaolo ya Gauteng go tswa ka Motsheganong 2019, le ka Phukwi 2024. Ke motlhatlhaledi wa tsa badiri ka katiso, ke leloko la African National Congress (ANC).

## Tiro ya gagwe ya pele le thuto
Mhlakaza-Manamela o na le BTech degree ya go okamela badiri go tswa kwa Tshwane University of Technology. O simolotse tiro ya gagwe kwa lephateng la tlhokomelo badiri kwa National Cooperative Association of South Africa le feme ya Industrial Development Corporation and computer firm CSS Tirisano. O ne a ya go bereka kwa ATCOM John Thompson go tswa ka 2007 go tsena 2010 le kwa lekgotleng la tlhabololo banana go tswa ka 2010 go tsena 2013.

Ka 2017, o ne a thapiwa e le mookamedi wa phiro kwa mmasepaleng wa Ekurhuleni. O berekile gape e le mookamedi mo makgotleng a mafelo a a farologaneng a setshaba, a akaretsa PetroSA, State Information and Technology Agency, le go tswa ka 2013 go fitlhelela a ithola marapo ka 2016, kwa South African Broadcasting Corporation (SABC).

Mo nakong eo, Mhlakaza-Manamela o ne a le matlhagatlhaga mo phathing ya gagwe ya sepolotiki ya ANC. Pele e ne le leloko la komiti kgolo ya phathi ya baithuti le lekgotla la banana, o ne a tlhophiwa mo komiting ya kgaolo ya Gauteng ka 2018 le 2022. Ke  leloko gape la South African Communist Party (SACP), le le berekisang thata le ANC, a bereka le mo palanenteng ya kgaolo ya SAPC le legkgotla la banana.

## Tiro ya palamente
Ka ditlhopho tsa 2019, o ne a tlhophiwa mo palamenteng ya Gauteng, a le mo maemong a masome mabedi le bobedi a lenaane la kgaolo la ANC. ANC e le yone e nang le maloko a mantsi mo palamenteng, e ne ya mo tlhopha go nna mothusa motsamaisa dipuisano tsa kgaolo a bereka ka fa tlase ga ga motsamaisa dipuisano Ntombi Mekgwe.

Ka Seetebosigo 2022, lekgotla la National Prosecuting Authority le ne la itsise fa le tlaa sekisa Mhlakaza-Manamela ka molato wa go betsa ka maikaelelo a go utlusa botlhoko. O ne a lebisiwa molato wa go betsa lepodisi Lizzy Mojapelo ka Tlhakole 2020. Mojapelo o ne a itsholofetse ka nako eo. Mhlakaza-Manamela o tlhageletse e le lantlha kwa kgitlatshekelong ya ga mmakaseterata ka Phatwe 2022.

Morago ga ditlhopho tsa kgaolo tsa 2024, Mhlakaza-Manamela o ne a tlhatlhamiwa ke Refiloe Nt'sekhe wa DA e le mothusa motsamaisa dipuisano. Mhlakaza-Manamela o ne a tlhophiwa gape e le mothusa motsamaisa dipuisano tsa palamente morago ga go ithola marapo ga ga Nt'sekhe morago ga go ikgogela morago ga DA mo dipuisanong tsa puso ya kgaolo

## Metswedi