Manyalo a makgoba kwa Amerika

thumb|Setshwantsho go tswa mo Almanakeng ya Amerika e e Kgatlhanong le Bokgoba ya 1840
**Manyalo a makgoba kwa** **Amerika** ka tlwaelo a ne a se kafa molaong pele ga Ntwa ya Selegae ya Amerika e fedisa bokgoba kwa US. Maaforika a Amerika a a neng a dirilwe makgoba a ne a tsewa semolao jaaka chattel, mme ba ne ba ganediwa ditshwanelo tsa selegae le tsa sepolotiki go fitlha United States e fedisa bokgoba ka go fetisiwa ga Tlhabololo ya Bolesometharo ya Molaotheo wa United States. Melao ya puso le ya puso ka bobedi e ne e gana, kgotsa e ne e sa tlhalosiwe thata, ditshwanelo tsa batho ba ba dirilweng makgoba.

## Melao ya makgoba
Melao ya makgoba, melao ya puso le ya kgaolo e e neng e laola boemo le maemo a semolao a Maaforika a Amerika, e ne ya simolola ka melao ka 1705. Ba ne ba tshwarwa jaaka mefuta e mengwe ya dithoto, jaaka didirisiwa tsa polase, dikgomo le dipitse. Batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba thibetswe go dira dikonteraka tsa selegae mme ba ne ba sa kgone go nna le dithoto tsa mmatota kgotsa tsa setho ka fa molaong kgotsa go di amogela. Beng ba bone ba ne ba na le sengwe le sengwe se motho yo o dirilweng lekgoba a neng a na le sone ka semolao. Ba ne ba ganediwa ditshwanelo tsa baagi le tsa sepolotiki le bokgoni jwa go rulaganyetsa nako ya bone le motsamao wa bone. Morago ga ditsuolodi di le mmalwa tsa makgoba go ne ga dirwa gore go se ka ga nna kafa molaong go ruta batho ba ba neng ba dirilwe makgoba go bala le go kwala. Mo kgetsing ya 1856 ya *Dred Scott v. Sandford*, Kgotlatshekelokgolo ya United States e ne ya tshegetsa molaomotheo wa gore batho ba ba dirilweng makgoba ba ne ba se na tshwanelo ya go sirelediwa ke molaomotheo ka gonne, jaaka dithoto tsa chattel, e ne e se baagi ba Amerika.

Kwa Bokone jwa Amerika, dikgaolo dingwe di ne tsa dira gore manyalo a batho ba ba neng ba dirilwe makgoba a nne ka fa molaong. Kwa New York, banna le basadi ba ba neng ba le mo dikgoleng ba ne ba letleletswe go nyala, mme bana ba bone ba ne ba le kafa molaong ka go fetisiwa ga Molao wa Tlhakole a le lesome le bosupa, 1809. Tennessee e ne e le yone fela kgaolo ya makgoba e e neng e letla gore batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba nyale ka tumelelo ya mong wa yone. Go na le go nna chattel, Tennessee e ne ya lemoga botho jwa batho ba ba dirilweng makgoba, ba ba neng ba na le maemo a semolao a go nna "baemedi ba beng ba bone".

## Kgolagano

### Seka-manyalo
Banna le basadi ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba tsena mo botsalanong le ba bangwe ba ikaegile ka kitso ya gore botsalano jo bo nang le bokao bo botlhokwa gore ba kgone go tshela. Kwa tshimologong, batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba bopa botsalano go ya ka dingwao tsa Afrika Bophirima. Go ne go solofetswe lorato, maikutlo a lorato le boikanyego. "Lenyalo" magareng ga batho ba ba dirilweng makgoba le ne le bontsha kgolagano ya maikutlo e e tlhophilweng le kamano ya lenyalo e e ineetseng. Go nna mo botsalanong jo bo tshwanang le jwa lenyalo go ne go ama maemo a motho mo setshabeng mme go thusa go tlhalosa mofuta wa botsalano mo gare ga bao ba leng mo setshabeng sa bantsho le basweu. Nngwe ya mabaka a a maatla kgatlhanong le bokgoba ke gore bo ne bo dira gore go laola dikamano tsa lenyalo le tsa lelapa go nne kgwetlho.

Dikgolagano tse di akaretsang motho kgotsa batho ba ba dirilweng makgoba di ne di sa tlame ka  semolao. Banyalani ba ba neng ba golotswe ba ka nna ba dira gore lenyalo la bone le nne le le tlamilweng, le le neng le dira gore bana ba bone ba nne ba semolao. Bakwaledi ba ne ba thibetswe go ntsha dilaesense tsa lenyalo kgotsa go gatisa manyalo. Mo mafelong mangwe, baruti ba ne ba thibetswe go dira meletlo ya lenyalo. Kamano ya nako e telele le motho yo o dirilweng lekgoba gantsi e ne e bidiwa lenyalo, fela e ne e le kamano ya contubernium kgotsa ya thatano ya seka-lenyalo.

Go farologana le banyalani ba basweu, batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba ne ba sena tshireletso ya molao, boitshepo jwa kereke, kgotsa kemonokeng ya setshaba se segolo go rotloetsa manyalo a a atlegileng. Ka gonne ba ne ba tsewa e le di- chattel, ba ne ba sena boemo jwa semolao. Beng ba bone ba ne ba dira ditshwetso ka matshelo a bone, se se neng se raya gore ba ne ba sena maikutlo a go nnela ruri fa ba tsena mo botsalanong jo bo ineetseng, jo bo atamalaneng. Kereke e ne e sa letlelele seka-manyalo mme ka jalo e ne e sa dumalane le dithuto tsa kereke ya Bokeresete malebang le diabe tsa basadi, banna le bana. Fa banyalani ba ba dirilweng makgoba le bana ba bone ba nna mmogo ka lobaka lo loleele, go ne go ka direga thata gore makgoba a ba kgaoganye. Seno se ne sa nna jalo segolobogolo morago ga gore Molao o o thibelang go tsenngwa ga makgoba mo lefatsheng o tsene mo tirisong ka Firikgong a rogwa, 1808, o kopantswe le itsholelo ya letseta e e neng ya dira gore batho ba ba neng ba dirilwe makgoba ba bonwe kwa Borwa jo bo Tseneletseng (mo e ka nnang ka nako e e tshwanang le e dipolase tsa motsoko kwa Borwa jo bo kwa Godimo di neng tsa fetogela kwa itsholelong ya korong le mmidi e e neng e tlhoka badiri ba le sekaenyana ba ba dirilweng makgoba). Kgwebo ya makgoba fa gare ga dikgaolo e ne ya oketsega go fitlhelela ditlhokego tse di farologaneng tsa molemi. Sekai, masimo a sukiri a ne a direlwa thata ke banna ba ba neng ba dirilwe makgoba ka gonne tiro e ne e le e e lapisang thata. Kgwebo ya makgoba ya mo gae e ne ya kgoreletsa bongwe mo borarong jwa manyalo a ntlha ka go kgaoganya balekane. Dikamano le tsone di ne tsa utlwisiwa botlhoko fa maloko a lelwapa a ne a thapiwa go beng ba bangwe ka nako e telele.

### Meletlo
thumb|Setshwantsho sa 1899 sa moletlo wa lenyalo wa lefeelo. Setheo sa Patlisiso ka Setso sa Bantsho sa Schomburg, Laeborari ya Botlhe ya New York
Mo gare ga merafe ya Maaforika a Amerika, banyalani ba ba neng ba tsena mo dikopanong ba ne ba tsewa ba nyalane. Manyalo a ne a ka tlhongwa fela jaaka go bona tetla ya makgoba le go abelana ntlwana. Fa ba ne ba abelana maikano, mafoko a ne a tshwanelwa ke go fetolwa. Maikano, "Go nna le go tshwara, mo bolwetseng le mo boitekanelong... til death do you part", e ne ya tlhabololwa go supa tshwanelo ya semolao ya makgoba ya go ba kgaoganya. Ka sekai, "go fitlha loso lo re kgaoganya" le ne la tlhabololwa go nna "go fitlha loso kgotsa buckra e go kgaoganya", lereo "buckra" le le kayang "monna yo mosweu", kgotsa "go fitlha loso kgotsa sekgala se go kgaoganya".

Ka sewelo, badiredi ba mo gae ba ne ba ka nna le meletlo ya lenyalo e e tlhomameng e e dirwang ke moreri wa masimo a montsho kgotsa moruti wa mosweu. Fa banyalani ba sena go tlotla, go ne go ka latela moletlo le tantshe. Ditiragalo tse di ntseng jalo di ne di sa tlwaelega ka kakaretso, mme fa di diragala go ne go ka direga thata gore di tshwarelwe batlhanka ba mo ntlong.

Go tlola lefeelo e ne e le ngwao ya moletlo e e neng e direlwa banyalani ba ba neng ba dirilwe makgoba. Mekgwa e ne e sa tshwane. Mo maemong mangwe, lefeelo le ne le tshwarwa mo e ka nnang leoto go tswa fa fatshe, mme molekane mongwe le mongwe o ne a tlolela kwa morago mo godimo ga lefeelo. Mokgwa o mongwe e ne e le go nna le difeelo tse pedi; molekane mongwe le mongwe o ne a tlola mo godimo ga lefeelo fa a ntse a tshwarane ka diatla. Moetlo o ne wa thusa banyalani go ikutlwa ba "nyalane thata".

## Metswedi