open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Makaba II

Makaba II (c. 1760-1824) e ne e le kgosi ya Bangwaketse go tloga ka c. 1790 go fitlha a tlhokafala ka 1824. Fa a sena go tlhatlhama rraagwe e bong Moleta, ditlhaselo tsa dikgomo tsa ga Makaba kgatlhanong le merafe e mengwe di dirile gore Bangwaketse e nne morafe o o nonofileng go gaisa mo gare ga baagisani ba one. O ne a bolawa ka nako ya tlhaselo ya Bakololo mme a tlhatlhamiwa ke ngwana-wa ngwana wa gagwe Gaseitsiwe.

Kgosi wa Bangwaketse

Makaba o belegwe ka c. 1760 ke Moleta, kgosi ya Bangwaketse. O ne a tlhatlhama rraagwe ka c. 1790. Makaba o ne a nna a le mo dikgotlhang le merafe e mengwe mo kgaolong eo. O ne a dira ditlhaselo tse dintsi tsa dikgomo kgatlhanong le merafe e e bapileng le ene, segolo thata Bakwena, Barolong, le Batlhaping. Gape o ne a tlhasela Mmanaana Kgatla, eo a neng a e laola go tloga ka 1820 go ya go 1824. Ditlhaselo tse di ne tsa letla Bangwaketse go nna morafe o o maatla go gaisa mo dikgaolong tse di e dikologileng. Makaba o ne a dirisa leruo la morafe go rotloetsa bofaladi mo nageng ya bone. 

Makaba o ne a na le bana ba le bararo. Ka mosadi a le mongwe o ne a tshola Tshosa le Segotshane, mme ka yo mongwe o ne a tshola Sebego. Fa dikgotlhang tsa Difaqane di simologa ka dingwaga tsa bo1820, taolo ya Makaba mo Bangaketse e ne ya wela fa barwa ba gagwe ba ne ba dira le Bakwena go mo koafatsa.  Tshosa o ne a tsuologela rraagwe ka 1823 mme a bolawa. Segotshane, yo le ene e neng e le leloko la lekoko leno, o ne a tshabela kwa Barolong morago ga go fenngwa ga bone. Makaba o amogetse Robert Moffat wa London Missionary Society kwa Kgwakgwe ka Phukwi kgotsa Phatwe 1824.

## Loso le tatelano

## Makaba o ne a bolawa ka 1824 fa a ne a lwa kgatlhanong le tlhaselo ya [[:en:Bakololo|Bakololo]] go tswa kwa borwa. Go ne ga akanngwa gore Sebego o ne a na le seabe mo losong lwa ga rraagwe. Jaaka moruaboswa wa ga Makaba e bong Tshosa a ne a tlhokafala, Makaba o ne a tlhatlhamiwa ke morwa wa ga Tshosa, [[:en:Gaseitsiwe|Gaseitsiwe]]. Sebego le Segotshane ka bobedi ba ne ba direla jaaka babusi ba Gaseitsiwe. Loso lwa ga Makaba ne ya nna tshimologo ya motlha wa dikgotlhang mo gare ga Ba-Bangwaketse
Metswedi
Makaba I

Makaba I e ne e le moeteledipele wa Bangwaketse mo lekgolong la bo18 la dingwaga. Ga go itsiwe gore tota puso ya gagwe e ne ya nna jang, mme go dumelwa gore o ne a busa ka nako e go neng go ganetsanwa ka yone le ntsalae e bong Modutlwa. O ne a etelela setlhopha sa gagwe pele go ya kwa Seoke mme a tlhatlhamiwa ke morwawe Mongala, yo o neng a nna kgosi.

## Botshelo
Makaba o tsholetswe kwa Khutwane, yo o neng a dira jaaka moeteledipele wa Bangwaketse. Go ya ka ngwao, Khutwane o ne a tsaya taolo ya ga morwarraagwe Khuto morago ga loso lwa ga rraabone e bong Leema. Fa Khutwane a tlhokafala, Makaba o ne a batla go nna moeteledipele kgatlhanong le Modutlwa, morwa Khuto. Makaba o ne a isa setlhopha sa gagwe sa morafe kwa Seoke. Morago ga go nna kwa Seoke, Makaba o ne a lemoga Bakgwatlheng, ba moragonyana ba neng ba tla fenngwa ke morwawe Mongala mme ba senngwa ke morwa wa ga Mongala e bong Moleta

## Go tlhatlhama le boswa
Morago ga loso lwa ga Makaba, o ne a tlhatlhamiwa ke morwawe Mongala. Mongala o ne a kopanya maatla mme a nna kgosi, a tlhomamisa losika lwa ga Makaba jaaka baeteledipele ba morafe. Bakwena ba neelana ka tsela e nngwe ya go tlhaloganya puso ya ga Makaba, ba akantsha gore Bangwaketse e ne e santse e le karolo ya Bakwena go fitlha puso ya ga Mongala kana morwawe Moleta. Nako e e batlileng e tshwana le ya go kgaogana ga bone e supa gore Makaba a ka tswa gape e ne e le moeteledipele wa Bangwaketse ka nako e ba kgaoganeng le Bakwena ka yone.
Ressano Garcia

thumb|alt=Ressano Garcia|Toropo ya Garcia
**Ressano Garcia** ke toropo e nnye mo porofenseng ya Maputo, Mozambique. Toropo e gaufi le Komatipoort mo Afrika Borwa. Toropo eno e na le batho ba ba ka nnang 11,200.

## TSA METSAMAO
Tsela le seporo di kgabaganya molelwane fano go tswa Mozambique go ya Afrika Borwa, le go ya kwa go tse dingwe.

Toropo eno e na le seteishene sa terena sa go pega le go folosa bapalami le dithoto mo tseleng ya terena ya Pretoria-Maputo.
thumb|alt=Mozambique|Ofisi ya terena

## Kwa go palamelwang
•Muxia,Mozambique 

## Madirelo
Seteišene sa motlakase se simolotse go bereka ka 2014. Se mo diatleng tsa EDM le Sasol. E amogela gase ka diphaepe go tswa kwa masimong a gase a Pana kwa Botlhaba jwa Mozambique. Motšhine wa ntlha o na le bokgoni jwa go tlhagisa motlakase wa 175 MW.

## Metswedi

[1]"Quandl". www.quandl.com. Retrieved 23 May 2017.

.
Statue sa ga Mahatma Gandhi, Johannesburg

M. K. Gandhi ke sefikantswe sa boronse sa ga Mahatma Gandhi kwa Gandhi Square, Johannesburg, se se bontshang molweladiphetogo wa boipuso jwa India le molweladiphetogo yo o senang tirisodikgoka e le lekawana.

## Tlhaloso le Hisitori
Pele ga sefikantswe seno se senolwa, lefelo leno le ne le bidiwa Government Square. E ne ya senolwa ke Ratoropo wa Johannesburg, Amos Masondo, ka 2 Diphalane 2003, letsatsi la matsalo la ga Gandhi. 1]

Phaposi eno e ne e kile ya bo e itsege jaaka Government Square mme e ne e le lefelo la Dikgotlatshekelo tsa Molao tsa Johannesburg koo Gandhi a neng a dira jaaka mmueledi gone. Boemelo jo bogolo jwa dibese jwa Johannesburg jaanong bo eme fa dikgotlatshekelo tsa molao di neng di le teng. 1]

Tinka Christopher o ne a tlhophiwa go nna mmetli wa sefikantswe ke komiti e e gakololang ya Johannesburg Art Gallery. Christopher o ne a tsaya dikgwedi di le tharo go fetsa tiro eno, mme Christopher o ne a bolela gore o ne a bereka "diura di le 10 letsatsi le letsatsi, malatsi a le supa mo bekeng, gore a kgone go fetsa tiro ka nako". Badiragatsi ba bangwe ba ba neng ba tlhophilwe e ne e le Naomi Jacobson, Ben Omar, le Maureen Quin.[ 1]

Sefikantswe seno se eme mo godimo ga sefikantswe se se boleele jwa dimetara di le tlhano, mme go na le dibanka tse di dikologileng sefikantswe seno. Setshwantsho seno se bontsha Gandhi jaaka a ka tswa a ne a lebega ka nako ya fa a ne a le kwa Johannesburg, e le lekawana le le apereng seaparo sa gagwe sa molao mo godimo ga sutu ya gagwe, seaparo sa gagwe se fokwa ke phefo. Gandhi o tshwere buka mme o lebeletse pele. Setshwantsho se na le alamo e e tlhokometsweng ke khampani ya pabalesego e e lemogang medumo e e tlang ka ntlha ya bogodu. 

Setshwantsho se ne sa duelelwa halofo ke toropo ya Johannesburg, fa karolo e e setseng e ne e tswa mo meneelong ya poraefete. https://en.wikipedia.org/wiki/Statue_of_Mahatma_Gandhi%2C_Johannesburg
## Leba gape
•List of artistic depictions of Mahatma Gandhi
## Metswedi
 [1] Lucille Davie. "Joburg unveils Gandhi statue". South Africa Info – Joburg unveils Gandhi statue. South Africa Info. Retrieved 12 April 2015.
Mathata a Motsheganong 1958 kwa France

**Mathata a Motsheganong 1958**, a a itseweng gape ka leina la Algiers putsch kgotsa thankgolo ya Motsheganong a le lesome le boraro, e ne e le mathata a sepolotiki kwa France ka nako ya tlhakatlhakano ya ntwa ya kwa Algeria (go tswa ka ngwaga wa 1954 go tsena 1962) e e neng ya baka go phutlhama ga lefatshe la France la bone (Fourth Republic) le le le neng le le emisetsa la botlhano (Fifth Republic)  e eteletswe pele ke Charles de Gaulle o a neng a boela mo maemong morago ga go nyelela dingwaga di le lesome le bobedi. E simolotse e le tlhaselo ya sepolotiki kwa Algiers ka Motsheganong a le lesome le boraro ngwaga wa 1958, morago ga ya nna thankgolo ya sesole e eteletswe pele ke bokopano jo bo neng bo eteletswe pele ke mothusa ramasole a Algeria Pierre Lagaillarde le Jacques Massu, le Phillipe Auboyneau, ramasole wa masole a dikepe tsa noka ya Mediterranean. Thankgolo e ne e engwe nokeng ke molaod wa pele wa Algeria Jacques Soustelle le balweladitshwanelo ba a berekisanang le bone.

Thankgolo e ne e na le maikaelelo a go ganetsa go tlhamiwa ga puso e ntšha ya ga Pierre Pfimlin le go fetola melao go tswela mosola majelathoko a French Algeria.

## Dintlha ka kgang e
Diphetogo tse di ipoeletsang tsa puso di ne tsa tlosa kelotlhoko mo go sa ikemeleng ga puso ya bone (Fourth Republic), tsa bo tsa oketsa mathata a sesole sa France agore tshireletso ya French Algeria, e e neng e le lephata la France kwa moseja, e ne e nyadiwa ke diphathi tsa dipolotiki. Baeteledipele ba masole ba ne ba kgopisiwa ke se ba neng ba se bona se sa lekana ebile e le kemo nokeng ya puso mo maitekong a sesole a go emisa ntwa a a sa lekanang. Maikutlo a ne a anamisiwa a gore mathata a mangwe a a tshwanang le a Indochina ka 1954 a tlaa diragal le gore puso e tla laela ka bonako go ikgogela morago gape ka tsela e e feteletseng, mme ya ikobela maemo a sepolotiki ka go tlhabela seriti sa France setlhabelo.

## Thankgolo
Morago ga loeto lwa gagwe e le molaodimogolo, Jacques Soustelle o ne aboile kwa France go rulaganya kemo nokeng ya gore de Gaulle a boele mo setilong, fa ba na le kagisano le sesole le banni ba mo gae. Ka ngwaga wa 1958, o ne a rulagantse thankgolo.

## Metswedi
Shaba II

**Shaba II** e ne e le kgotlhang ya nakwana e e lolweng kwa kgaolong ya Shaba (kwa e leng Katanga jaanong) ka ngwaga wa 1978. Kgotlhang e simologile ka Motsheganong a le lesome le motso ngwaga wa 1978 morago ga ditsuolodi di le dikete di le thataro le makgolo a matlhano go tswa kwa Congolese National Liberation Front (FNLC), lekgotla la sesole la Katanga, le ne la kgabaganya molelwane go tswa kwa Angola go ya Zaire ka maiteko a go atlega mo go gapeng kgaolo go tswa mo pusong ya ga Mobutu Sese Seko ya Zaire. Lekgotla la FNLC le ne la gapa toropo e e botlhokwa ya moepo ya Kolwezi.

## Seabe sa mafatshe a sele
Puso ya ga Mobutu e ne ya kopa thuso ya mafatshe a sele, mme go tsenelela ga sesole sa France le Belgium go ne ga kganela tlhaselo fela jaaka ka ngwaga wa 1977.

Lefatshe la US le la Cuba a ne a gwetlha mafatshe a Angola le Zaire go buisana, mo go neng ga baka tumalano e go sa loweng. Se se ne sa emisa kemo nokeng ya ditsuolodi mo mafatsheng oo mabedi. Lefatshe la Zaire le ne la emisa kemo nokeng ya lekgotla la Front for the Liberation of the Enclave of Cabinda (FLEC), National Liberation Front of Angola (FNLA) le National Union for the Total Independence of Angola (UNITA), mme lefatshe la Angola le ne la kganela ditirelo tse dingwe tsa ba ba batlhang kgaoganong ya Shaba.

Lefatshe la US berekile le la France mo go lelekeng ditsuolodi mo tirisanong mmogo ya ntlha ya sesole gareng ga mafatshe oo mabedi fa e sale ka ntwa ya Vietnam. Masole a united States a difofane a a neng a akareditswe ke setlhopha sa thibelo sa lotlhakore lwa makgolo a mane, masome a mararo le botlhano, lotlhakore lwa makgolo a mane, masome a mane le botlhano le matlhakore a mangwe.

## Ntwa ya Kolwezi
Setlhopa sa bobedi sa masole a diofisi a France a Legionse ne se na le masole a le makgolo a marataro, a a neng a gapa gape kgaolo ya Kolwezi morago ga ntwa ya malatsi a supa, sa isa batho ba Europe kwa Belgium ka sefofane ba ka nna dikete pedi, makgolo a mabedi le masome a matlhano mme eseng pele ga FNLC  e ganyaola batho ba Europe ba le masome a robabobedi le ma Aforika a le makgolo a mabedi. Mo sekaing se sengwe, lekgotla la FNLC le ne la bolaya batho ba Europe ba le masome mararo le bone ba ba neng ba iphitlhile mo kamoreng. le fa go ntse jalo, mokgweetsi wa sefofane sa too tlhomo sa Zaire Pierre Yambuya o supa fa bontsi jwa dintsho tsa batho ba e seng masole di ne di bakilwe ke sesole sa Zaire eseng FNLC.

## Kwa bokhutlong
Lekgotla la FNLC le ne la boela Zambia le Angola, le itlama go boa. Masole a Zaire (ebong Forces Armees Zairoises) ba ne ba ntsha banni ka dikgoka mo molelwaneng wa Shaba le Angola o o boleele jwa dikhilomithara di le lekgolo le botlhano, Mobutu o ne a ba laela go thuntsha ba ba ba bonang.

## Ditshedimosetso

* Ntwa ya Angola ya selegae
* Shaba I

## Metswedi
Nhlanhla Mkhwanazi

thumb|Mmepe wa Kwazulu-Natale
**Nhlanhla Lucky Mkhwanazi** ke motlhankedi wa tiragatso ya molao wa Aforikaborwa yo o direlang kwa Porofenseng ya KwaZulu-Natal  jaaka Mokomišenara wa Sepodisi wa Porofense. O tsetswe ka kgwedi ya Tlhakole 5, 1973, kwa KwaZulu-Natal,  Aforika Borwa.

Ke Mokomišenara wa Lefapha la Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa (SAPS) wa Ditirelo tse di Kgethegileng tsa Tsibogelo ya Tshebetso. Gape e kile ya bo e le Tlhogo ya Karolo le Molaodi wa yuniti ya maemo a a kwa godimo ya sepodisi sa Tirelo ya Sepodisi sa Aforikaborwa, Setlhopha se se Kgethegileng sa Tiro, se se bidiwang "Taakies", ka gonne mo nakong e e fetileng o ne a tshwanelegela thulaganyo e e itsegeng thata ya go tlhopha le go katisa e e nang le seelo se se kwa godimo sa go tlhokafala sa 85% kgotsa go feta mo bathong bangwe ba ba thapiwang. O ne a direla yuniting ya maemo a a kwa godimo e le modirisi wa setlhopha se se kgethegileng sa tiro sa mapodise. Ke motho wa setjhaba ya itsegeng ka mmereko wa gagwe wa boetapele Tshebeletsong ya Sepolesa sa Aforika Borwa (SAPS), mme o amogetse kamogelo ya naga ka go dira jaka Mokomišenara wa Sepolesa sa Naga wa namaa a sa tshwere. 

## Metswedi
Edward Newton

**Sir Edward Newton [https://en.m.wikipedia.org/wiki/Knight_Commander_of_the_Order_of_St_Michael_and_St_George KCMG]** (O tshotswe ka kgwedi ya Ngwanatsele e tlhola malatsi ale lesome ka ngwaga wa 1832–a bo a tlhokafala ka kgwedi ya Moranang e tlhola malatsi ale masome a mabedi le botlhano ka ngwaga wa 1897) e ne e le motsamaisi wa bokoloniale jwa Borithane le moithuta-dinonyane.

O tsholetswe kwa ntlolehalahala ya Elveden, kwa Suffolk e le ngwana wa borataro yo mmotlana wa ga [William Newton](https://en.m.wikipedia.org/wiki/William_Newton_(MP_for_Ipswich)), yo e neng ele Mopalamente. E ne e le morwarraagwe moithutadinonyane Alfred Newton. O alogile kwa sekolong se segololwane sa Magdelene, Cambridge ka ngwaga wa 1857 ebile e ne e le mongwe wa maloko a le masome a mabedi a a simolotseng Mokgatlho wa bokopano jwa Baithuta-dinonyane ba Borithane. 

Newton e ne e le [Mokwaledi wa Bokoloniale](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Chief_Secretary_(British_Empire)) wa Mauritius go simolola ka ngwaga wa 1859 go ya ko ngwageng wa 1877. Go tsweng foo, o ne a romela morwarraagwe dikai di le mmalwa, go akaretsa tsa dodo le Rodrigues solitaire, tse ka bobedi di neng di sa tlhole di le teng.

Ka ngwaga wa 1878, Newton o ne a simolola melao ya ntlha gongwe le gongwe e e neng e diretswe ka tlhamalalo go sireletsa dinonyane tsa naga gore di seka tsa bogisiwa.

Moragonyana Edward o ne a nna Mokwaledi wa Bokoloniale le Molefetenente-Mmusi wa lefatshe la Jamaica (ka ngwaga wa 1877–go fitlhelela ka ngwaga wa 1883)O ne a nyala Mme Mary Louisa Cranstoun, morwadia W. Kerr ka ngwaga wa 1869. O ne a tlhokafala ngwaga o o latelang.

O gopolwa mo binomial ya kestrel ya Malagasy, Falco newtoni.

Phelsuma edwardnewtoni, mofuta wa tshephe, o bidiwa ka tlotlo ya gagwe.

## Mokwalo Ka Ga Ene

* Newton, Edward (1869). "On the osteology of the Solitaire or Didine bird of the Island of Rodriguez, Pezophaps solitaria (Gmel.)". Philosophical Transactions of the Royal Society of London. 159: 327–362. [OCLC](https://en.m.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)) 
* Newton, Edward; Gadow, Hans (1893). "On additional bones of the dodo and other extinct birds of Mauritius obtained by Mr. Théodore Sauzier". Transactions of the Zoological Society of London. 13 (7): 281–302. [doi](https://en.m.wikipedia.org/wiki/Doi_(identifier)): [OCLC](https://en.m.wikipedia.org/wiki/OCLC_(identifier)) . (with five plates)
## Metswedi
Bokopano jwa Kgolagano

**Bokopano jwa kgolagano,** e ne ele kgolagano ya sepolotiki kgatlhanong le puso ya tlhaolele jo bo tlhamilweng kwa Aforika Borwa ka dingwaga tsa 1950. Bo eteletswe pele ke phathi ya sepolotiki ya African National Congress (ANC), CA e ne e le dirilwe ka batho ba ditso tse di farologaneng ba itlamile go diragatsa molao wa batho botlhe.

## Bokopano jwa batho le molaomotheo wa kgololesego
Khansele ya ditiragalo tsa lefatshe (National Action Council) e tlhamilwe ka matona a  makgotla a African National Congress, Communist Party of South Africa, South African Indian Congress (SAIC), South African Congress of Trade Unions (SACTU), Colored People's Congress (CPC) le South African Congress of Democrats (COD) ba kopane kwa Tongaat ka Seetebosigo a le masome mabedi le boraro ngwaga wa 1995. Setlhopha se, ba ba neng ba itsiwe jaaka bokopano jwa kgolagano, ba ne ba tlhama mokwalo o o bidiwang molao wa kgololesego, ba bo ba rulaganya bokopano jwa batho, bo e leng bokopano jwa batho ba merafe le ditso tse di farologaneng mo malatsing a mabedi kwa Kliptown ka Seetebosigo a le masome mabedi le borataro ngwaga wa 1955. Kwa mogwantong oo, molao o ne wa balwa ka dipuo tse tharo (Sekgoa, SeSotho le se Xhosa), ga buisanwa ka one ke batsaya karolo ba ba farologaneng.

Molao o e ne e le mafoko a ditumelo le ditiro tsa kgolagano, o o neng o akaretsa maitlamo a puso ya batho ka batho ya merafe le ditso tse di farologaneng le go agwa sešha ga setšhaba sa Aforika Borwa. Kgolagano e ne e le bontlha bongwe jwa maiteko a ANC go rotloetsa letsholo la merafe le ditso tsotlhe le le kgatlhanong le tlhaolele.

Makgotla a mangwe a a amanang le bokopano jwa kgolagano a akaretsa bokopano jwa basadi ba Aforika Borwa.

## Go tshwarwa
Ka Morule ngwaga wa 1956, maloko a botlhokwa a kgolagano a ne a tshwarwa a bo a lebisiwa molato wa thankgolo puso, ba akaretsa matona a ANC otlhe. Batho ba Aforika ba le lekgolo le botlhano, ba India ba le masome a mabedi le motso, ba basweu ba le masome a mabedi le boraro (sephatlo sa bone e ne e le ba Juta ba Aforika Borwa), le ba le supa ba ba tlhakantseng ditso ba bokopano jwa kgolagano ba ne ba tshwarwa. Bateteledipele ba le bantsi ba akaretsa Nelson Mandela, ba ne ba tshegeditswe mo dikgolegelong tsa Johannesburg, se se ne sa baka "bokopanO jo boleele ebile bo le bogolo jo bo sa ilediweng jwa kgolagano mo dingwageng."

Go tshwarwa mo go ne ga baka tsheko ya ngwaga wa 1965 ya go thankgola puso, e e tshwerweng go fitlhelela ka ngwaga wa 1961 mme ya baka go gololwa ga botlhe ba ba neng ba lebisitswe molato.

## Metswedi
Phuthi

thumb|Bangwato students
**Bo Phuthi** ke sefane sa morafe o simolotseng kwa Botswana,  ba bua puo ya Segwato, ba bitswa Bangwato.

## Nalane
Ba tswa Botswana, le fa ba bangwe ba aname naga ka bophara ya Afirika Borwa.

## Motswedi
Lenaneo la ditlhopho mo Botswana

Botswana ke lefatshe le le busiwang ke palamente le le nang le tautona wa khuduthamaga, la thulaganyo ya makgotla a sepolotiki a mantsi. Tautona wa ntlha go etelella Botswana e ne e le Sir Seretse Khama. Lefatshe le, le nnile le ditlhopho tsa setšhaba di le lesome le boraro gotswa ngwageng wa 1961, tse di tshwarwang dingwaga dingwe le dingwe tse tlhano.. Ditlhopho tsa bofelo di tshwarwa ke tsa Phalane a le masome a mararo, 2024. Tautona mongwe le mongwe o lekanyeditswe sebaka sa dingwaga tse tlhano; Quett Masire, Tautona wa bobedi o tlhomile selekanyetso se sa dingwaga ka 1997.Lefatshe le, le amogetse e le lantlha teseletso ya kakaretso ka ditlhopho tsa setšhaba tsa Bechuanaland ngwaga e le wa 1965.

Ditlhopho ts setšhaba tsotlhe gotswa kwa boipusong gogitlhe gompieno di ne di fenngwa ke Botswana Democratic Party. Tautona wa Botswana o tlhophiwa morago ga ditlhopho tsa kakaretso. Ka yone tsamaiso e, ntlhopheng wa botautona wa mokgatlho wa sepolotiki o o fenyang ka bontsi ja ditilo kwa palamenteng ke ene a ikanisiwang go nna Tautona.

## Tshoboko
Moalo o o latelang ga o a tsenya ditlhopho tsa European Advisory Council ka gore maloko a yone a ne a setse a tlhophilwe ke batho ba Yuropa, eseng baagi ba lefatshe le, le le sireleditsweng. Ka nako ya ditlhopho tse , baagi ba Bechuanaland ba ne gape ba sa tseye karolo mo Ditsamaiso tsa Boritani.

Lenaneo la ditlhopho tsa setšhaba mo Botswana

a. Go na le maloko a a tlhophilweng a le masome a marataro le bongwe, le a le borobabobedi a a tlhomilweng mo palamenteng

b. Molao-motheo o moša ka 1960 o ne wa tlhoma Khansele ya Peomolao, Khansele ya  Khuduthamaga, le Khansele ya Kgakololo ya Aforika. Khansele ya Peomolao e ne e nale maloko a feta masome a mararo; ba le lesome gotswa mo pusong-ya-Mmamosadinyana, ba le lesome e le batho ba bantsho, be le lesome e le batho basweu, a le mongwe e le Moešia le ba bangwe ba ba kopanetseng tsamaiso. Seretse Khama o ile a bona dikonopo tse dintsi gofeta fa go tlhophiwa baemedi ba bantsho.

c. Bechuanaland Protectorate Federal Party

d. Botswana Democratic Party

e. Botswana People's Party

f. Botswana National Front

g. Umbrella for Democratic Change

### Mebepe ya ditlhopho tsa setšhaba tsa Botswana

### Ditshupo
Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho

**Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho** ( **M4BL** ) ke kopano ya ditlhopha di feta masome a matlhano tse di emetseng dikgatlhego tsa merafe ya Bantsho go ralala United States.  Maloko a akaretsa Neteweke ya Black Lives Matter, Khonferense ya Bosetšhaba ya Babueledi ba Bantsho, le Senthara ya Ditshwanelo tsa Botho ya Ella Baker .  Di tshegediwa ke ditlhopha tse di tshwanang le Mmala wa Phetogo, Lobelo lwa Pele, Setheo sa Mokgatlho wa Brooklyn, PolicyLink, Mogwanto wa Basadi ba le Dimilione Cleveland, le ONE DC,  mme kopano e amogela ditlhaeletsano le tshegetso ya maano go tswa mo mokgatlhong o o bidiwang Blackbird. 

Ka Phukwi  ale masome a mabedi le bone,  ka ngwaga wa 2015 mokgatlho ono o ne wa kopana la ntlha kwa Cleveland State University kwa balweladitshwanelo ba ba fa gare ga sekete le makgolo a matlhano le dikete tse pedi ba neng ba kokoane gone go tsaya karolo mo dipuisanong tse di bulegileng le ditshupetso. Kwa tshimologong khonferense e ne ya leka go "rulaganya ditsela tsa gore Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho o rwadise tiragatso ya molao maikarabelo a ditiro tsa bona mo maemong a bosetšhaba".    Le fa go ntse jalo, khonferense eno e ne ya felela ka gore go tlhamiwe mokgatlho o o botlhokwa thata wa loago. Kwa bokhutlong jwa khonferense ya malatsi a le mararo, ka Phukwi  a le masome a mabedi le borataro, Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho o simolotse "thulaganyo ya ngwaga otlhe ya go bitsa ditlhopha tsa selegae le tsa bosetšhaba go tlhama United Front".  Thulaganyo e telele ya ngwaga ono e ne ya feleletsa e dirile gore go tlhomiwe serala sa mokgatlho se se tlhalosang maikaelelo, ditlhokego, le dipholisi tse Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho o di tshegetsang gore go fitlhelelwe "kgololesego" ya merafe ya bantsho go ralala Amerika.  Morago ga polao ya ga George Floyd, M4BL e ne ya ntsha  Molao wa BREATHE, o o neng o kopa gore go dirwe diphetogo tse ditona tsa molao tse di amanang le bopodisi . Molao motheo  wa pholisi o akareditse dipitso tsa go tlogela tiro ya sepodisi le go beeletsa gape matlole ka tlhamalalo mo metsweding ya baagi le methale e mengwe ya tsibogelo ya tshoganyetso.   Ka 2020, Mokgatlho wa Matshelo a Bantsho o ne wa golola dikopo tsa pholisi go tsibogela leroborobo la COVID-19 . 

## Metswedi
Lenaane la mafelo a Seporo sa ka fa Tlase ga Lefatshe

[thumb|300x300px|Ditsela tsa [Seporo sa ka fa tlatse ga lefatshe|Terena tse di ka fa tlase ga lefatshe]]
**Lenaane la mafelo a [[Seporo sa ka fa tlatse ga lefatshe|Seporo sa Ka fa Tlase ga Lefatshe]]** le akaretsa mafelo a a neng a fedisa makgoba a a neng a sireletsegile, a tshegediwa le go tsamaisiwa ke makgoba a nako e e fetileng ya di dikadike tse  makgolong a le lesome le boferabongwe  tsa dingwaga kwa Amerika Bokone pele ga Ntwa ya Selegae ya Amerika le ka nako ya yone .  E  akaretsa gape le  mafelo a a amanangt hata le batho ba ba neng ba dira go fitlhelela kgololesego ya sebele ya Maamerika otlhe mo mokgatlhong wa go fedisa bokgoba kwa United States .

## Kanada
thumb|267x267px|"Go Boloka Malakabe a Kgololesego a Tshela", Sefikantswe sa Seporo sa Ka fa Tlase ga Lefatshe kwa Windsor, Ontario, Canada. Detroit, Michigan e kwa morago .
Amina Abubakar

**Amina Abubakar** ke porofesa-mmogo wa kwa Kenya mo Lephateng la baithuta-thaloganyo le botsogo jwa sechaba ka sekolong se segololwane Pwani University.Ke mmatlisisi kwa Setheong sa Patlisiso sa Kalafi sa Kenya(Kenya Medical Research Institute).Patlisiso ya gagwe e akaretsa go diega ga kgolo ya bana ba ba nang le mogare wa HIV,Phephelotlase le Malaria.ke moithuti yo o tlotlegang kwa University of Oxford.

## Botshelo jwa pele le Dithutego

Abubakar o amogetse dikirii ya gagwe ya Thuto kwa Moi University, abo a ithutela Thuto ya Tlhaloganyo kwa Kenyatta University.O feleleditse PhD ya gagwe kwa Tilburg University ka ngwaga wa 2008.Patlisiso ya gagwe e ne e lebile mabaka a a neng a dira gore masea a nne mo kotsing le go itsetsepela mo Afrika e e kwa Borwa jwa Sahara.E ne ele Moithuti wa tsa bongaka kwa Utrecht University le kwa Kenya Medical Research Institute.

## Patlisiso le Mokgwa wa go itshetsa
Ka ngwaga wa 2014 Abubakar one a tsenelela Lancaster University jaaka Modiri wa Marie Curie.O na le awate ya Baeteledipele ba Patlisiso ba Aforika ba lephata la Tlhabololo ya Boditšhabatšhaba la Lekgotla la Patlisiso ya Kalafi. O tlhamile maano a ele go supa, go ela tlhoko le go tsosolosa bana ba ba mo kotsing.O ne a dira patlisiso ya kafa mabaka a a amanang le seemo a tlhotlheletsang boitekanelo jwa basha ba ba fetang 7 000 go ralala mafatshe ale masome a mabedi le bone.O supile ditshwaragano tse di atlegileng go tshegetsa kgolo ya tlhaloganyo ya bana ba ba nang le mogare wa HIV mo Aforika Botlhaba. O fitlhetse gore ga go na kamano fa gare ga matshwao a go tshwenyega thata mo maikutlong a bomme le ditlamorago tsa boitekanelo jwa bana ba Maaforika.

Abubakar o ne a tlhomiwa go nna moporofesara-mmogo kwa Yunibesithing ya Pwani ka ngwaga wa 2016. Ke Moeteledipele wa setlhopha sa patlisiso ya maranyane ya metlhapo kwa Kilifi.E ne e le mofeni wa Sekgele sa Pfizer sa Mokgatlho wa Segosi ka ngwaga wa 2016.Ka ngwaga wa 2017 o ne a gatisa Bukanatshedimosetso ya maranyane ya Tlhabololo e e dirisiwang mo Aforika e e kwa Borwa jwa Sahara. Mo ngwageng oo o ne a tlhomiwa go nna Mofellow wa Sekolo sa maranyane sa Aforika.

## Metswedi
Khayalethu Anthony

**Khayalethu Anthony** (15 Phatwe 1986 - 29 Lwetse 2022) e ne le 

mokwadi,moeteledipele wa mokwadi le motshameki wa mo Xhosa, a itsege ka go tswameka karolo ya mogolegwa mo Mandela:Long Walk to Freedom ,Reyka le Shepherds and Butchers.

## Tiro
Ka ngwaga wa 2011,Khayalethu Atnthony o ne a tsena mo semmuso mo papading ya Lara Foot's e le motshameki mo Solomon le Marion, e neng e tshamekwa kwa Baxter Theatre kwa Cape Town. Morago ga se ,ka ngwaga wa 2012, o ne tsenang mo thelebishineng ka karolo ya gagwe ya ntlha a tshameka e le molebeledi mo karolong nngwe ya lenaneo la SABC 1 la Forced Love. O ne a simolola go tshameka mo difiliming ka ngwaga wa 2013 ka go tshameka mo filiming e itsegeng ya Mandela:Long Walk to Freedom.

## Metswedi
Boswa jwa Mogwanto wa Basadi wa 1956: Go Gakologelwa Dilo Tse di Fetileng, go Tlhotlheletsa Isagwe

## '''Boswa jwa Mogwanto wa Basadi wa 1956: Go Gakologelwa Dilo Tse di Fetileng, go Tlhotlheletsa Isagwe'''
Tshedimosetso e e tlhalosang kgwedi ya Phatwe le gore e amana jang le basadi tota tota mo Aforika Borwa. Go simolola ka 9 Phatwe 1956, basadi ba ba fetang 20 000 ba Aforika Borwa ba merafe yotlhe ba ne ba gwantela kwa Union Buildings kwa Pretoria ka boipelaetso jo bo pelokgale kgatlhanong le melao ya puso ya tlhaolele, e e neng e thibela motsamao wa bantsho ba Aforika Borwa. Tiragalo eno e e sa lebalesegeng ya go tsuologa e ne e eteletswe pele ke Lilian Ngoyi, Helen Joseph, Rahima Moosa le Sophia Williams-De Bruyn, basadi ba le banè ba bopelokgale jwa bone le boeteledipele jwa bone bo sa ntseng bo utlwala mo dikokomaneng tse di latelang.

## Ntlha ya Mogwanto
Go gwanta ga bone e ne e se fela go ipelaetsa kgatlhanong le go gatelelwa ga batho ka ntlha ya lotso mme gape e ne e le polelo e e maatla malebana le seabe sa basadi mo go bopeng setšhaba se se nang le temokerasi le se se nang le tshiamiso. Gompieno, boswa jono ke mokwatla wa Kgwedi ya Basadi ya ngwaga le ngwaga ya Aforika Borwa, nako ya go akanya ka gore naga e fitlhile bokgakala jo bo kana kang le gore e sa ntse e tlhoka go ya bokgakala jo bo kana kang.

## Mogwanto wa Basadi
Mogwanto wa Basadi wa 1956 e ne e le nngwe ya ditshupetso tse dikgolo le tse di botlhokwa mo kgaratlhong ya kgololosego ya Aforika Borwa. Basadi bano ba ne ba tshotse ditshaeno tse di fetang 100 000 tse di neng di le kgatlhanong le melao ya dipasa mme ba opela pina ya kganetso e e sa ntseng e utlwala le gompieno: "Wathint" Abafazi, Wathint - Imbokodo, fa o itaya mosadi, o itaya lefika!. Seno e ne ya nna letshwao le le maatla la maatla le go itsetsepela ga basadi ba Aforika Borwa.

## Diphitlhelelo
Mokoloko ono o ne o sa tlwaelega fela ka ntlha ya bogolo jwa one mme gape o ne o sa dumalane le tsela e e tlwaelegileng e banna le basadi ba neng ba tlhalosiwa ka yone ka nako eo. Basadi bano ba bontsi jwa bone e leng bomme, badiri le batlhokomedi - ba ne ba tsena mo maemong a sepolotiki ka bopelokgale le ka boikaelelo, ba batla seriti le tekatekano e seng fela mo go bone mme le mo baaging ba bone.
Tirisodikgoka ya Bong le Botlhaga jwa Basadi mo Aforika Borwa

## '''Tirisodikgoka ya Bong le Botlhaga jwa Basadi mo Aforika Borwa'''
Kgwedi ya Bomme e bontsha ka moo ba sutliwang ke batho ba borre ka letsatsi le letsatsi mo Aforika Borwa mme le go tlhokafala ga bona ka ntlha ya seo, Dinomoro tsa bomme bao ba sokolang mo diatleng tsa borre di oketsega ka metlha le matsatsi mme ga gona thusa kana tharabololo, mme ke ka moo kwgedi e eletsang go lemosa naga gore basadi ba sireletswe ga mmogo le bana.

## Tirisodikgoka
Tirisodikgoka e e ikaegileng ka bong (GBV) e sala e le nngwe ya mathata a a masisi thata mo Aforika Borwa gompieno. Le mororo Aforika Borwa e na le molaotheo o o gatetseng pele go gaisa mo lefatsheng, e sa ntse e na le selekanyo se se kwa godimo se se tshosang sa tirisodikgoka kgatlhanong le basadi le basetsana. Go ya ka dipalopalo tsa bosheng, mosadi a le mongwe mo go ba le bararo o tla sotliwa ka tsela nngwe mo botshelong jwa gagwe. Seno se akaretsa go sotlwa mo lelapeng, petelelo, go tlhorontshiwa ka tsa tlhakanelodikobo le go bolawa ga basadi.

## Thuso go Bomme ka Tirisodikgoka
Bothata jono bo tlhalosiwa e le "bolwetse jwa bobedi jwa leroborobo", segolobogolo morago ga go oketsega ga batho ba ba tshwerweng ke COVID-19 ka nako ya fa go ne go tsentswe dithibelo. Ngwaga le ngwaga, Kgwedi ya Basadi e dira gore kgang eno e tsewe tsia gape, mme mo basading ba le bantsi, poifo le go tshwenyega mo maikutlong ke selo se se diragalang letsatsi le letsatsi. Maatla a go Tsaya Dikgato ga BasadiBadiraditshupetso ba basadi le ditlhopha tsa setšhaba ke tsone tse di eteletseng pele mo go lwantsheng GBV.
Go Thusa Basadi ba ba Nnang Kwa Metseselegaeng ya Aforika Borwa

## '''Go Thusa Basadi ba ba Nnang Kwa Metseselegaeng ya Aforika Borwa'''
Basadi ba kwa metseselegaeng ya Aforika Borwa ba na le seabe se se botlhokwa mo go tshegetseng malapa, ditšhaba le ikonomi ya lefelo la bone. Go tswa mo temothuong go ya go tsa diatla go ya go tsa dikgwebo tse dinnye, gantsi basadi bano ke bone ba ba tshegetsang botshelo jwa kwa magaeng. Le fa go ntse jalo, gantsi meneelo ya bone ga e lemogiwe, e bile ba lebana le dikgoreletsi tse di sa feleng tsa tsa kalafi, thuto, go nna le lefatshe le madi.

## '''Dikgwetlho tsa Basadi kwa Metseselegaeng'''
Le fa go na le dikgwetlho tseno, basadi ba le bantsi ba ba nnang kwa metseselegaeng ba etelela pele mo go fetoleng dilo. Ka sekai, dikoporasi tsa temothuo tse di eteletsweng pele ke basadi kwa Limpopo le kwa Kapa Botlhaba di tokafatsa pabalesego ya dijo le go tlhola ditiro. Ba bangwe ba simolola mekgatlho e e ikaegileng ka setšhaba e e buang ka dikgang tse di jaaka go ima ga basha, go nna le didirisiwa tsa boitekanelo le thubakanyo e e amanang le bong.

## '''Leano la go Thusa'''
Go maatlafatsa basadi ba kwa magaeng go tlhoka tshegetso e e tsepameng, go tokafatsa go fitlhelela thuto, ditleliniki tsa boitekanelo tse di tsamayang, tlhokomelo ya bana e e tlhwatlhwatlase, le katiso ya go itse go bala le go kwala ka tsa madi. Se se botlhokwa ka go tshwana ke go netefatsa gore mantswe a bone a a utlwiwa mo go tseyeng ditshwetso tsa selegae le tsa bosetšhaba. Go maatlafatsa basadi ba kwa magaeng ga se go direla batho molemo ke go ba tlhabolola ka botlhale. Fa basadi ba kwa magaeng ba atlega, baagi botlhe ba solegelwa molemo.
Kgolagano: Basadi le Boitshupo mo Aforika Borwa

thumb|LGBTQIA

## '''Kgolagano: Basadi le Boitshupo mo [[Aforika Borwa]]'''
Basadi ba mo Aforika Borwa ga se kgang e le nngwe fela. Maitemogelo a bone, dikgwetlho le diphenyo tsa bone di tlhotlhelediwa ke dilo di le dintsi tse di amanang, lotso, maemo, setso, bogole, go rata tlhakanelodikobo le tse dingwe. Seno ke sone selo sa konokono se se dirang gore batho ba nne le dikamano tse di sa tshwaneng, e leng kgopolo e e re gopotsang gore bong ga se selo se se itlhaotseng.

## Kgolagano ya Basadi mo Setšhabeng
Mosadi yo montsho wa kwa magaeng o lebana le dikgoreletsi tse di farologaneng le tsa mosadi yo mosweu wa kwa ditoropong. Mosadi yo o ratang batho ba bong bo sele a ka nna a tshwarwa ka tsela e e sa siamang ka ntlha ya bong jwa gagwe le go tlhobaela ka batho ba bong jo bo tshwanang le jwa gagwe. Mosadi yo o nang le bogole a ka nna a lwantshana le bothata jwa go sa kgone go tsena, go tlhokomelwa ke tsa boitekanelo le go nyadiwa. Dilo tseno tse di tshwanang di bopa tsela e basadi ba lebang go tlhoka tekatekano ka yone le tsela e ba tshelang ka yone mo lefatsheng.

## Boitshupo jwa Basasi mo Aforika Borwa
Go keteka Kgwedi ya Basadi go raya go amogela mefuta yotlhe ya basadi ba Aforika Borwa, go simolola ka borakgwebo ba ba buang SeXhosa kwa Kapa Botlhaba, go ya go balweladiphetogo ba Maindia kwa KwaZulu-Natal, go fitlha go basadi ba bong bo sele ba ba lwelang go bonale le ditshwanelo. Lentswe lengwe le lengwe le oketsa khumo le go nonofa ga setšhaba. Tekatekano ya mmatota ya bong e ka se fitlhelelwe ntle le go tlhaloganya le go samagana le maemo ano a a farologaneng. Go nna le seabe mo dilong tse di farologaneng go re tlhoka gore re reetse ka kelotlhoko, re ganetse mekgwa ya go kgaphela batho kwa thoko, le go aga setšhaba se se akaretsang batho botlhe le se se siameng mo basading botlhe.
Tsuologo ya Langeberg (go tswa ka 1896 go tsena 97)

**Tsuologo ya Langeberg ya ngwaga wa 1896 go tsena ka wa 1897**, e e itsiweng gape jaaka **Ntwa ya Bana ba Mokgothu** mo puong ya Setswana, e ne e le ntwa ya tsuologo e e gwetlhilweng ke ditlhopha tsa merafe e mebedi ya Batswana: e bong Batlhaping le Batlharo kgatlhanong le bathibeledi ba Britain mo kgaolong ya Griqualand kwa bokone jwa Kapa. Tsuologo e bakilwe ke go belaela maikaelelo a puso ya bokolone ya Kapa ga ditlhopha tsa Batswana, ka ba ne ba tshaba, gore ba tlaa latlhegelwa ke lefatshe ebile ba seegetswe kwa thoko mo itsholelong e e golelang pele ya Kapa. Tsuologo ya Langeberg e ne e na le metseletsele ya ditlhaselo gareng ga dikgwedi tsa Morule ngwaga wa 1896 le Phatwe ngwaga wa 1897 kgatlhanong le melao ya lefatshe la Britain kwa kgaolong ya Griqualand. Tsuologo e ne e eteletswe pele ke dikgosi Luka Jantjie le Kgosi Galeshewe wa Batlhaping le kgosi Toto Makgolokwe wa Batlharo.

## Metswedi
Morafe wa Batlhaping

thumb|Batlhaping ba le mo mosepeleng (ngwaga wa 1881)
Morafe wa '''Batlhaping''' ke mongwe wa merafe ya Batswana ba ba nnang kwa Kapa Bokone jwa le Bokone Bophirima jwa Aforika Borwa. Leina Batlhaping fa le ranolwa ke "ba ba ratang tlhapi". Morago ga gore Barolong ba thibelele kwa lotshitshing lwa noka ya Vaal e e itsegeng jaaka Kolong, tlhapi e ne ya nna bontlha jwa dijo tsa bone tsa malatsi otlhe. Ka nako ya phudugo ya bone, Batlhaping ba ne ba kopana le morafe wa Korana wa Basarwa ka ngwaga wa sekete , makgolo a supa le masome a matlhano (1750). Merafe e mebedi eo e ne ya thibelela mmogo. Go ne go na le ditlhaselo tsa ba morafe wa Ndebele tse di neng tsa baka gore Barolong ba le bantsi ba fudugele kwa bokone kwa e leng Ganyesa gompieno. Ba ba neng ba setse kwa morago ba ne ba sala ba itwela kgatlhanong le ba Ndebele ka jalo ba simolola go bidiwa ba ba saletseng go ja tlhapi, ka jalo se ya nna leina la bone. Se le fa go ntse jalo ga se ree gore ba ikemetse go tswa mo bathong ba morafe wa Barolong. "Tlhapi" ke lefoko le le rayang ditshidi tsa metsi e seng sereto sa bone. Morafe o dirisa sekao sa tlhapi mo dieemong dingwe go ipharologanya le Barolong ba bangwe, le fa go ntse jalo ka e le Barolong, sereto sa bone ke Kudu e ka Setswana e leng Tholo. Ke sone se Barolong ba bitsanang ka lorato ba re "Tholo".

## Ditso
Morafe wa Batlhaping o tswa mo kgaoganong ya Barolong, morafe wa Batswana o o tswang kwa ngwageng wa 1270. Barolong ba tsaya leina la bone mo moeteleding pele wa bone wa ntlha Morolong, leina le le rayang go betla mo Setswaneng, le raya o o betlang ka tshipi. Barolong ba ne ba setse ba aname le dinoka tsa Molopo le Modders ka nako e ba neng ba busiwa ke kgosi ya borobabobedi Modiboa. Puso ya ga kgosi wa Barolong wa borobabongwe Kgosi Tshesebe (go tswa ka ngwaga wa 1565 go tsena wa 1595) e ne ya itemogela phudugo ya setlhopha sa merafe e e mo ketelelong pele ya ga Kgosana Phuduhutshwana.

## Batlhaping Gompieno
Mo malatsing a gompieno morafe wa Batlhaping o bonala kwa kgaolo tse pedi tsa Aforika Borwa ebong Kapa Bokone ( Eastern Cape) le Bokone Bophirima ( North West). Merafe e meraro e e buang setlhaping tota e akaretsa Batlhaping Ba Ga Phudutswana, Batlhaping ba ga Mothibi  le Balthaping Ba-Ga-Maidi. Batlhaping ba ga Phuduhutswana  banna thata kwa Kuruman, Danileskuil, Kimberly le Vryburg  mo Kapa Bokone, fa  bontsi jwa Batlhaping Ba-Ga-Maidi banna mo Taung  mo Bokone Bophirima.

## Batlhaping baba Itsegeng
* Kgosi Galeshewe
* Luka Jantjie
* kgosi Modisakoma mahura

* Kgosi Victor Bogosing Mahura (Chief of Deerdwal, Northern Cape)
* Kgosi bogaleboile mahura
* Kgosi George Kgama Mothibi
* J M Lekgetho (published author of “Buswa jwa puo”)From Batlharos in Kuruman.

## Bona Gape
* Tswana people
* Toto Makgolokwe
* Langeberg Rebellion (1896–97)

## Metswedi
Linguistic Society of South Africa

thumb|Linguistic Society of South Africa (LSSA)
**Linguistic Society** of South Africa (LSSA) ke mokgatlho wa puo o o tshwaraganeng le dipuo tsa Aforika Borwa. Mokgatlho o, o tlhomilwe ka ngwaga wa 2023, maikaelelo a yona a magolo ke go rotloetsa filosofi, thutoloago le thuto ya saense ya puo le seabe sa yone mo setšhabeng sa Aforika Borwa ka bophara. Morago ga tshekatsheko e e tseneletseng ya puo, go ne ga nna le tlhokego ya go tlhoma mokgatlho o mogolo o o tla akaretsang mekgatlho yotlhe le batsayakarolo ba bangwe mo mokgatlhong wa puo. 

LSSA ke mokgatlho o tla nnang le seabe mo tlhabololong e e rulagantsweng ya puo ya selegae jaaka puo ya bontsi ya Aforika Borwa gore e tle e dirisiwe ka tsela e e nang le bokao mo maitekong a loago-ikonomi le a sepolotiki a go fitlhelela momagano ya loago le kago ya setšhaba.

## Komiti e e tshegetsang mokgatlho

Mokgatlho o tlhophile setlhopha sa nakwana se se tla tsamaisang ditiragalo tsa khonferense ya ntlha le go dira ditokomane tsa molaotheo, leano, le tiragatso. khonferense ya ntlha e ne ya tshwarwa ka 19–23 Phatwe 2025 kwa Birchwood Hotel. Morago ga khonferense ya ntlha, maloko a tla tlhopha baemedi ba ba tla dirang mo mafapheng a a latelang: Poresidente, motlatsa Poresidente, mokwaledi kakaretso, motlatsa mokwaledi, motlhokomedi wa matlotlo, motlatsa motlhokomedi wa matlotlo, thekiso le tlhaeletsano, mokgokaganyi wa Bosetšhaba le morulaganyi-mogolo. Go ya ka molaotheo, paka ya tiro ya ditokololo tsa komiti ya khuduthamaga ya bosetšhaba (NEC) ke dingwaga di le tharo. Maloko a komiti ya khuduthamaga ya bosetšhaba a ka direla fela paka ya paka tse pedi, fa fela ba tlhophilwe gape ke kopano ya ngwaga le ngwaga.

### Komiti ya nakwana ya khuduthamaga
Botsamaisi, Dr Tebogo Rakgogo, Dr Xolani Kholiso 

Bokwaledi, Dr Yanga Majola, Dr Mantoa Molete, Dr Monicca Bhuda  

Motshwaramatlotlo, Dr Napjadi Letsoalo, Dr Keaobaka Seshoka  

Setlhopha sa bagatisi, Prof Moffat Sebola, Prof Dumisani Sibiya  

Papatso le tlhaeletsano, Ms Nthabi Malatjie, Mr Papi Lemeko, and Mr Thabang Molatou 

Setlhopha sa go rulaganya, Mr Sinoyolo Nokutywa, and Mr Jacob Thamaga

## Ditshupiso
John Tengo Jabavu

**John Tengo Jabavu** o o tshotsweng ka ngwaga wa 1859, Firikgong a le lesome le motso, a tlhokafala ka ngwaga wa 1921, Lwetse a le lesome, e ne e le molweladitshwanelo wa sepolotiki ebile e le mokwadi wa pampiri ya Aforika Borwa ya ntlha ya dikgang go kwalwa ka puo ya se Xhosa.

## Botshelo jwa a sa le mmotlana
John Tengo Jabavu o tshotswe ka Firikgong a le lesome le motso ngwaga wa 1859 gaufi le toropo ya Healdtown kwa koloneng ya Kapa. Ka ngwaga wa 1875, o ne a aloga kwa sekolong s

a borongwa sa kereke ya Methodist kwa Healdtown a nna morutabana kwa botlhaba jwa Somerset. Fa a ruta, o ne a simolola go kwalela dipampiri dingwe tsa dikgang tsa Aforika Borwa ditsebe a bo a ithutela kgatiso. Ka ngwaga wa 1881, Jabavu o ne a lalediwa ke moruti James Stewart wa sekolo sa borongwa sa Lovedale go nna mokwadi wa pampiri ya sekolo seo ya puo ya se Xhosa ya Isigidimi samaXhosa ("morongwa wa ma Xhosa".)

## Tsa pereko
Ka dingwaga tsa 1880 di simologa, Jabavu o ne a nna le seabe se segolo mo go tsa sepolotiki. Mekwalo ya gagwe e ne e itebaganya le go golela pele ga ketelelo pele ya Maburu, le go gwetlha ditshwanelo tse di lekanang mo batho ba kwa koloneng ya Kapa ba ma Xhosa. Tengo Jabavu o ne a itsege gape e le molwela ditshwanelo tsa basadi le dithuto tse di eteletsweng pele ke puso.

## Metswedi
Bone jwa kwa Cradock

thumb|Phitlho ya bone jwa kwa Cradock. Senepe se tserwe ke Gille de Vlieg
**Bone jwa kwa Cradock** e ne e le setlhopha sa balweladitshwanelo ba le bane ba ba neng ba le kgatlhanong le puso ya tlhaolele ba ba neng ba tshwarwa ba bo ba bolawa ke sepodisi sa tshireletso sa Aforika Borwa ka Seetebosigo ngwaga wa 1985, ba bidiwa jalo ka botlhe ba ne ba tswa kwa toropong ya Cradock kwa Aforika Borwa Puso ya Aforika Borwa ya tlhaolele e ne ya latola gore ba laotse dipolao tseo, mme tokomane e e neng ya tlhagelela mo dipampiring tsa dikgang morago ga dingwaga e ne ya baka go rolwa tiro ga mapodisi a le mmalwa. Mo dipatlisisong tsa bobedi, moatlhodi o ne a atlhola gore makgotla a tshireletso ke one a bakileng se, mme a seka a bitsa ope ka leina.

Ka Seetebosigo a le masome mabedi le bosupa ngwaga wa 1985, Matthew Goniwe, Fort Calata, Sparrow Mkhonto le Sicelo Mhlauli ba ne ba tshwerwe ke ba tshireletso kwa ntle ga Gqeberha. Goniwe le Calata go ne go belaesega ba le mo lenaneong la sephiri la sepodisi la batho ba ba tshwanetseng go bolaelwa go tsaya karolo mo megwantong kgatlhanong le puso ya tlhaolele kwa kgaolong ya Cradock. Sepodisi sa Aforika Borwa se ne sa ba bolaya sa bo sa tshuba mebele ya bone.

## Ka matshelo a bone
Matthew Goniwe e ne e le morutabana ebile e le moeteledipele o a neng a tumile wa setšhaba le morulaganyi kwa Cradock. Goniwe o ne a tshwarwa ka Seetebosigo ngwaga wa 1976 kwa Mthatha a tlhatlhelwa dingwaga di le nne ka molao wa go thibela kgwebo ya setšhaba, go bo a nnile bontlha jwa setlhopha se se neng se bala ka molao wa Marx. O ne a boela Cradock ka ngwaga wa 1981 a nna morutabana kwa sekolong se segolwane sa Sam Xhalile ka ngwaga wa 1983. O ne a na le seabe gape mo go tlhamiwenng ga mokgatlho wa banni ba Cradock wa CRADORA le wa bašha wa CRADOYA ka ngwaga wa 1983. Mekgatlho e, e ne ya kgona go dira gore puso ya tlhaolele e fokotse madi a phiriso ya matlo kwa Cradock ka Motsheganong ngwaga wa 1983. Goniwe e ne gape e le morulaganyi wa United Democratic Front (UDF) a lebagane le go tlhama dikomiti tsa tsela tse di neng di bidiwa G-Plan kwa Cradock, Adelaide, Kirkwood, Noupoort le Kenton-on-Sea.

Fort Calata e ne e le morutabana kwa Sam Challie, ebile e le tsala ya ga Goniwe ya sepolotiki. Ka Phalane ngwaga wa 1980, o ne a tshwarwa kwa Dimbaza dibeke di le tharo, ka a ne a kwaletse mmasepala lokwalo a ba bolelela ka ditsela tse di leswe le tsamaiso ya go ithomela mo di emereng e e sa siamelang botsogo. Morago o ne a fudusediwa kwa Cradock kwa ene le Goniwe ba neng ba tlhama CRADORA le CRADOYA ka ngwaga wa 1983. Calata gape e ne e le leloko le le matlhagatlhaga la United Democratic Front.

## Metswedi
Phietswana

**Phietswana** ke motsana yo mo kgaolong-potlana ya barolong mo kgaolong ya Borwa,Botswana. Palo ya batho e ne e le 682 go ya ka palo batho ya ngwaga wa 2011. 

## Metswedi

* Botswana Central Statistics Office
Lalapanzi

**Lalapanzi** ke motsana mo kgaolong ya Midlands mo Zimbabwe. E kgabaganya Great Dyke, e leng lefelo le le nang le ditswa mung tse dintsi tse ditswang kwa bokone go ya kwa borwa go ralala bogare. Leina le le dirisiwa gape le mo matsaneng e e dikologileng toropo ee.

Lalapanzi o agilwe go dikologa kgwebo ya meepo ya chromium, ka meepo e mebedi e megolo e e tsamaisiwang ke Lonrho (London Rhodesia Company), e e tlogetseng seabe sa yone, le Zimasco (Zimbabwe Alloy and Steel Company). Mo ngwageng wa (go simolola ka dingwaga tsa bo1990) meepo e mennye, e e ikemetseng ka nosi e nnile le seabe se segolo mo go ntsheng ditswa go tswa mo lefelong le. Se se bakile mathata mo tikologong ee ka gore ga di laolwe ka tsela epe.

## Ditshupo
Charlotte Maxeke

**Charlotte Makgomo (nee Mannya) Maxeke** (7 Moranang 1871 – 16 Diphalane 1939) e ne e le moeteledipele wa bodumedi wa Aforika Borwa, molweladitshwanelo tsa loago le dipolotiki. Ka go aloga ka B.Sc. go tswa kwa Wilberforce University, Ohio, ka 1903, o ne a nna mosadi wa ntlha wa montsho mo Aforika Borwa go aloga ka dikerii ya yunibesithi mmogo le mosadi wa ntlha wa Moaforika go aloga kwa yunibesithing ya Amerika.

## Botshelo jwa pele le thuto
Charlotte Maxeke o tshotswe ka ngwaga wa 1874 kwa Ramokgopa gaufi le Polokwane kwa porofenseng ya Limpopo kwa Aforika Borwa. O amogetse thuto ya borongwa kwa Kapa Botlhaba mme a nna morutabana kwa Kimberley. Fa Charlotte a ne a sa ntse a le monnye, o ne a bontsha talente e kgolo ya mmino, mme seno se ne sa dira gore a nne leloko la khwaere ya bokeresete e e neng e tsamayatsamaya kwa United States. Fa a ne a le mo loetong lono, o ne a dirisa tshono eno go ikwadisa kwa yunibesithing ya Wilberforce kwa Cleveland, kwa Ohio, e leng setheo se se neng se amana le kereke ya Episcopal ya Methodist ya Aforika. Fa a le koo, o ne a bona dikirii ya Bachelor of Science, mme a nna mosadi wa ntlha wa montsho wa Aforika Borwa go bona dikirii ya yunibesithi. Phitlhelelo eno e ne e le sefikantswe mo go thubeng dikgoreletsi tsa basadi ba Aforika mo thutong.
Oliphants Drift

**Oliphants Drift** ke motse mo kgaolong ya Kgatleng mo Botswana. O dikilometara tse 85(53mi),bokone botlhaba jwa Mochudi, gaufi le molelwana wa Afrika Borwa. Motse o, o name sekolo se se potlana le kokelwana, palo batho ya batho e ne e le 758 ka ngwaga wa 2001.

## Metswedi
Amantle Brown

**Amantle Ntshole** (o tshotswe ka 19 Ngwanatsele 1993), yo o itsegeng thata ka leina la gagwe la bodiragatsi, **Amantle Brown**, ke moopedi wa Afro-pop le R&B wa  Botswana le mokwadi wa dipina. Ke mongwe wa batho ba ba itsegeng thata mo mminong wa Botswana, o itsege ka mantswe a gagwe a a maatla, dipina tsa gagwe tse di tumileng, le seabe sa gagwe mo go goleng ga mmino wa segompieno mo nageng.  

## Hisetori
Tiro ya mmino wa ga Amantle Brown e ne ya simolola ka tlhoafalo fa a ne a golola single ya gagwe ya ntlha, Black Mampatile, e e neng ya tuma ka bonako go ralala lefatshe la Botswana. Pina e ne ya nna mmamoratwa wa balatedi mme ya bontsha lentswe la gagwe le le tlhaolang le go belega ka maikutlo, mme seno se ne sa mo tlhotlheletsa go nna mo pontsheng.

Alebamo ya gagwe ya ntlha, Sa Pelo, e ne ya tiisa le go feta maemo a gagwe mo mminong wa Botswana. Alebamo e ne e na le motswako wa Afro-pop le R&B, ka dipina tse di neng di utlwala mo bareetsing ba le bantsi, tse di amang  ditlhogo tsa lorato, go robega pelo, le go matlafatsa.Ka 2022 o ne a fetola leina la gagwe la serala go nna Amaar Brown mme moragonyana a boela kwa go Amantle Brown morago ga gore balatedi ba gagwe ba bolele gore ga ba rate leina le lesha la serala.

## Metswedi


## Bona gape

** Sasa Klaas
** Vee Mampeezy
** Music of Botswana