open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Setlhaketlhake sa Ranguana Caye

thumb|'''Ranguana Caye Belize HRoe 2016'''
**Ranguana Caye** ke setlhaketlhake sa poraefete se se nang le bogolo jwa diheketara di le pedi, mo e ka nnang dimaele di le 20 kwa bophirima jwa Placencia, kwa Belize.Setlhaketlhake seno se na le boemelakepe le mafelo a go tshwara dikepe tse di etiwang a a leng gaufi fela le Belize Barrier Reef.Diketelo tsa motshegare di teng ka RanguanaCaye.com, mme o ka fetsa bosigo mo matlong a a fitlhelwang koo le one. Setlhaketlhake seno se na le ditiro tse di farologaneng tse di jaaka go tsamaya ka di-paddleboard mo metsing a a phepa, go tshwara ditlhapi, go tsamaya ka kayak, go robala mo hammock, go tlhapa letsatsi le go tshameka metshameko ya lebopo. Edge of Paradise Bar & Grill e e kwa pele ga setlhaketlhake e rekisa dijo le dino tse di farologaneng tse di sa tswang go dirwa le go newa batho letsatsi lotlhe .

## Hisetori
Ka tshimologo ya Belize ya lekgolo la bo 17 la dingwaga e latedisitswe go boela kwa dikinaneng tse pedi tse di farologaneng, go ka dumelwa gore Ranguana Caye e e neng e bidiwa Cayo Renegado semmuso, e ne e le "motheo wa 'motlhanogi' " Mo-Spain Diego el Mulato."[3]

## Dikgogedi tse di gaufi

* Ditlhare tsa Mangrove tsa Placencia

* Mmila o mosesane go gaisa mo lefatsheng

* Seteišene sa Sekgwa sa Savannah kwa Nokeng ya Paynes

* Caye ya Nonyane e e Tshegang

* Feme ya ga Marie Sharp

* Diphororo tsa Bocawina

* Musiamo wa Gulisi wa Bagarifuna

* Feme ya ga Rosalie ya Ditotila

* Meropa ya Sefikantswe sa ga Rraetsho

## Bona gape

* Thutafatshe ya Belize

* Hisetori ya Belize

## Metswedi
Setlhaketlhake sa Moho Caye

**Moho Caye**, e e itsiweng mo lefelong la gaeno jaaka **Wild Orchid Caye**, ke setlhaketlhake sa diheketara di le 8,38 se se mo Lewatleng la Caribbean, go tswa kwa lotshitshing lwa Belize. Setlhaketlhake seno se dimaele di le 12 kwa botlhaba go tswa kwa Placencia, dimaele di le 9 go tswa kwa Belize Barrier Reef, mme se na le lebopo le le ka nnang dikgato di le 2 980.

## Metswedi
Motse wa Seine Bight

thumb|
**Seine Bight** ke motse o o mo Setlhaketlhakeng sa Placencia o o mo Kgaolong ya Stann Creek kwa Belize. E fitlhelwa dikilometara di le 4 kwa borwa jwa Motse wa Maya Beach le kwa Bokone jwa motse wa Placencia.Motse o monnye ono o na le banni ba ka nna 1 000, bontsi jwa bone e le Ba-Garifuna ba ba tshelang ka go tshwara ditlhapi, go tsoma le merogo e e jetsweng kwa gae. Baagi ba ntlha ba ne ba naya motse wa bone leina ka ntlha ya didirisiwa tsa bone tse ba di ratang tsa go tshwara ditlhapi, go tshwara ditlhapi mo Seine le bight, go koba kgotsa go koba mo lebopong.

## Dipalopalo
Ka nako ya palobatho ya 2010, Seine Bight e ne e na le batho ba le 1 310. Mo go bano, 71.2% e ne e le Ba-Garifuna, 15.0% Ba-Mestizo, 4.4% Ba-Creole, 2.8% Ba-Maya ba ba Tlhakanetsweng, 2.3% Ba-Ketchi, 1.8% Ba-Caucasus, 1.5% Ba-Maya Mopan, 0.5% Ba-India Botlhaba le 0.5% Ba-Asia.

## Metswedi
Noga ya Crawl Cay boa

**Crawl Cay Boa** ke khutshwane ya Boa imperator e nnye e e fitlhelelang boleele jo bo kwa godimo jwa dikgato di ka nna 5. Diponagalo tsa noga e ke mmala wa lemorago o o bosetlha thata o o nang le marontho a mantsho a gape a leng mo tlhogong. Dinoga di na le ditlhako tse di tshwanang le tsa boa e e tlwaelegileng, tse di tswelelang go ya kwa mogatleng.

Lefelo la tsone la tlholego ke setlhaketlhake se se bidiwang ka yone, Crawl Cay (e e bidiwang /ˈkiː/). Crawl Cay e kwa lotshitshing lo lo kwa botlhaba jwa Belize. Crawl Cay, e leng cay e e bopegileng jaaka halofo ya ngwedi e e bogolo jwa diheketara di le tlhano, ke karolo ya Setlhopha sa Ditlhaketlhake sa Setlhaketlhake sa Turneff. Go phutha dinoga go thibetswe ka gonne Setlhopha sa Ditlhaketlhake sa Turneff jaanong ke Lefelo la Bosetšhaba la Polokelo.

Tsweetswee ela tlhoko:

Lefelo la setlhaketlhake gantsi le begwa jaaka fa godimo fela leno ga se lefelo la nnete la di-boas.

Setshwantsho se se mo bukeng ya ga Russo, ke setlhaketlhake se se siameng, mme ga se tshwane le tlhaloso e a e nayang ya caye e e kwa Turneff Atoll.

Go na le moo go na le di-Crawl Caye tse pedi mme ke kwa caye e nngwe kwa di-boa di ka bonwang teng.

Setlhaketlhake seno ka dinako tse dingwe se itsege jaaka Crawl Caye Placencia kgotsa Crawl Caye Borwa.

Ditlhaketlhake tse ka bobedi di ne di sa tswa go rekisiwa ke Belize Real Estate MLS le mo webosaeteng ya Privateislandsonline.com, koo mafelo ano ka bobedi a nang le ditlhaloso le tshedimosetso ka mafelo ano a mabedi. E ne e le caye ya Borwa, e e leng kwa bokone ba Victoria Channel, kwa ntlheng ya South Water Marine Reserve gaufi le Placencia e e umakang di-boa jaaka di sireleditswe mme caye e nngwe kwa Russo le ba bangwe ba reng di-boa di leng teng, e e leng 117km go ya kwa bokone kwa Atoll e ne e sa umake di-boa gotlhelele.

Crawl Caye Placencia e ka nna sekgele sa dikhilomethara di le 5 kwa botlhaba go tswa kwa Lebopong la Maya le Siene Bite; dikhilomethara di le 11 go tswa kwa botlhaba go tswa kwa Pt. Motse wa Placencia. Ke popego e e tshwanang le e setlhaketlhake sa Russo se e dirisang.

Mo mokwalong o o amogetsweng o o gatisitsweng mo ‘Molekhule wa Phylogenetics le Thutotlhagelelo’, jaaka Athikele ya Patlisiso, e e nang le setlhogo se se reng: ‘Ditshekatsheko tsa dijini tsa phylogeographic le tsa baagi di senola mefuta e le mentsi ya Ca Boa le tshimologo e e ikemetseng ya go nna dinnye tsa ditlhaketlhake’, lefelo la Crawl Caye boas mme Turneto ga se kwa A. (E gatisitswe ka 2016.)

Mokwadi wa Makwalo ka mokwalo ono wa seatla ke: Todd A. Castoe, Lefapha la Thutatshelo, Yunibesithi ya Texas kwa 17 Arlington, Arlington, TX, 76019, USA.

Gape lefelo le le bontshiwa sentle mo pampiring ya ‘Hisitori ya Tlhago le Tshomarelo ya Di-Boa tsa Setlhaketlhake (Boa constrictor) kwa Belize’, ka SCOTT M. BOBACK e e gatisitsweng ka 2005 .

## Metswedi
Penehupifo Pohamba

**Penehupifo "Penny" Pohamba** (o o tshotsweng ka Seetebosigo a le lesome le borataro ngwaga wa 1948) ke mooki wa kwa Namibia gape ke mopolotiki o e neng e le mohumagadi wa ga tautona wa bobedi wa Namibia fa monna wa gagwe Hifikepunye Pohamba, e ne e le tautona wa Namibia ka 2005 go tsena 2015.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Pohamba o tsholetswe kwa Okatale kwa kgaolong ya Ohangwena, mo kgaolong ya botlhophi ya Oshikango gaufi le molelwane wa Angola. Pohamba o tsene sekolo se sebotlana le se segolwane kwa Odibo le Jeremiah Nambinga le Joel Kaapanda. E ne e le morutabana kwa St George's  Diocesan School kwa Windhoek.

## Tiro ya sepolotiki
Pohamba ke leloko la SWAPO. O ne a nyalwa ke Malakias Shiluws kwa Odibo ka 1969, ba na le ngwana wa mosimane a le mongwe fela, Waldheim Shiluwa(o o tshotsweng ka 1971). Ka 1976, o ne a tswa kwa Namibia a feta ka Angola a ya Zambia. Morago ga dikgwedi di se kae kwa Zambia, Pohamba o ne a romelwa kwa Tanzania go ithutela kalafi. O ne a amogela le katiso ya sesole a bereka kwa dikampeng tse batshabi ba Namibia ba neng ba nna kwa go tsone. Morago o ne a romelwa Jamaica sebaka sa dingwaga tse thari go ithutela pelegiso. Monna wa gagwe (Malakias) o ne a bolawa ke go thunya ga moepo, ka nako eo ba na le ngwana wa mosetsana, Ndelitungapo Shiluwa (o o tshotsweng ka 1973). O ne a busediwa kwa Angola go diragatsa boitsenape jwa gagwe jwa kalafi mo bathong ba kwa ga bone.

Ka Phatwe 1981, Pohamba o ne a romelwa kwa botlhaba jwa Germany go ithutela sepolotikk kwa sekolong se se neng se beetswe batho ba Namibia. Ka 1983, o ne a boela Angola, kwa a neng a nyalwa ke tautona wa kamoso Hifikepunye Pohamba, ba nna le bana ba le bararo, Tulongeni(leina le le rayang a re berekeng) (o o tshotsweng ka 1986), Kaupumhote (le le rayang gore mo lefatsheng le, ga o ka le wa fetsa batho ba ba sa siamang) a tshotswe ka 1988) le Ndapanda (le le rayang gore ke a leboga) (a tshotswe ka 1991), morago ga boipuso.

Mo maemong a gagwe a bohumagadi, Pohamba o ne a buelela go tlhabololwa ga basadi go ba letla go nna le seabe se se bonalang mo setshabeng le go lwela go fedisa dikgoka le tlhoko tshiamo kgatlhanong le basadi. O tsere karolo gape mo go emeng nokeng tlhokomelo ya bomme ba ba itsholofetseng le bana, le mo ntweng kgatlhanong le HIV/AIDS. Ka Phukwi 2006, Penehupifo Pohamba o ne a tlhophiwa go nna mothusa tautona wa lekgotla la Southern African Development Committee (SADC). Ke mmelegisi morago ga go katisiwa kwa Tanzania le Jamaica. O berekile e le mmelegisi le mooki o o kwadisitsweng. Ke moema nokeng sepatela sa Lady Pohamba se se ikemetseng.

Ka letsatsi la bagaka la 2014 o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng ya maemo a ntlha.

## Botshelo jwa gagwe
Boora Pohamba ke beng ba masimo a Guinaspoh a masome mane le motso gaufi le Otavi. Ke mme wa bana ba le batlhano, ba le babedi ke basimane ba le bararo ke basetsana.

## Metswedi
Tsudao Gurirab

**Tsudao Immanuel Gurirab**( o o tshotsweng ka Firikgong a le malatsi a mabedi ngwaga wa 1962) ke mopolotiki wa kwa Namibia. Ke leloko la Congress of Democrats (CoD), Gurirab pele e ne e le leloko la South West Africa People's Organization (SWAPO) go fitlhelela ene le Ben Ulenga, Ignatius Shixwameni le ba bangwe ba ne ba tswa mo SWAPO go tlhama CoD ka 1999. E ne e le leloko la palamente ya Aforika o mongwe fela,e le ene fela o o tlhophilweng go tswa Namibia e se wa phathi ya SWAPO. Ka 2007, Gurirab o ne a tlhophiwa go nna modulasetilo wa phathi.

## Thuto
Gurirab o ne a tshaba le SWAPO, a aloga ka diploma go tswa kwa United Nations Institute for Namibia kwa Lusaka,Zambia ka 1983, BA mo go tsa itsholelo go tswa kwa University of Sussex ka 1984, le MA mo go tsa melao le tsamaiso go tswa kwa University of Namibia/Institute of Social Sciences kwa The Hague, Netherlands.

## Tiro ya sepolotiki
Gurirab o ne a nna bontlha jwa lephata la itsholelo la SWAPO e le mosekaseki kwa Luanda, Angola go tswa ka 1987 go tsena 1988.Morago ga go fela ga ntwa ya Namibia ya boipuso,Gurirab o ne a bereka e le leloko la lekgotla la barulaganyi ba pampiri ya dikgang ya SWAPO ya ''Namibia Today'', le mo setlhopheng sa ditlhopho sa phathi eo ka 1989. Go tswa ka boipuso ka 1990 go fitlhelela ka 1995, Gurarib o o tswang kwa Usakos e ne e le mokwaledi mogolo wa lephata la kgwebo le marekisetso fa Ben Amathila e ne e le tona. O tlogetse polotiki ka 1995 a bereka e le wa itsholelo o o ikemetseng ka nosi. Gurirab le maloko a mangwe a tlhwatlhwa a SWAPO ba ne ba ya go nna maloko a CoD ka 1999. Mo ditlhophong tsa 1999, phathi e ntsha e ne ya iponela ditilo di le supa mo go di le masome a supa le bobedi, ba lekalekana la Democratic Turnhalle Alliance (DTA) mo maemong a bobedi mo palamenteng ya Namibia le setilo sa ga Gurirab. Gurirab o ne a nna mo setilong seo mo ditlhophong tsa 2004 e le wa boraro mo lenaaneng la CoD la ditlhopho tsa palamente, le ntswa ba ne ba latlhegetswe ke ditilo di le pedi. Gurirab o ne a seka a tlhophiwa gape mo ditlhophong tsa 2009, ka moeteledipele wa CoD Ben Ulenga, e le ene fela o a neng a tlhophilwe gape.

## Tsa kgwebo
Gurirab, o o katiseditsweng tsa itsholelo, ke mookamedi wa Tulajo Financial Holdings, kompone e e fang dithuso tsa madi. O na le diabe di le dikete di le lesome le bosupa, lekgolo,lesome le borobabobedi kwa First National Bank Holdings.

## Metswedi
Michael Goreseb

**Michael Bantu Goreseb** (o tshotswe ka Moranang a le masome mabedi le bobedi ngwaga wa 1955, a tlhokafala ka Phatwe a robabobedi ngwaga wa 2022). E ne e le mopolotiki wa kwa Namibia.

E ne e le leloko la United Democratic Front, a berekile gape e le leloko la palamente ya Namibia fa e sale ka ditlhopho tsa palamente tsa 2004 go fitlhelela a tlhokafala ka 2021.

Mo palamenteng, Goraseb o o tswang kwa Erongo, e ne e le leloko la komiti ya itsholelo,ditswammung le tsamaiso ya lefatshe, ga mmogo le komiti ya tsa pereko, le tlhabololo matshelo a batho. Pele ga a tsenelela polotiki ya lefatshe, Goreseb e ne e le ratoropo le mokhanselara wa wa toropo ya Usakos kwa Erongo go tswa ka 1998 go tsena 2003. Ka 1994, Goreseb o ne a aloga ka diploma tsa thuto go tswa kwa Windhoek College of Education.

## Dikakanyo tsa gagwe ka polotiki
Ka 2005, Goreseb o ne a re seemo sa thuto kwa Namibia ke tlhakatlhakano, a re puso e paletswe.

Goreseb o tlhokafetse ka ntlha ya COVID- 19 ka 2022.

## Metswedi
Maemelo a diterena a Usakos

**Maemelo a diterena a Usakos** ke maemelo a diterena kwa Namibia a a direlang motse wa Usakos. Ke bontlha jwa mafaratlhatlha a TransNamib a seporo. Kago ya maemelo a e phutlhame, mme diterena tsa bapagami di santse di ema kwa Usakos.

Maemelo a a tlhamilwe ka dingwaga tsa 1900 di simologa, e le kwa go emiwang teng ka nakwana, go nosediwa gape e le kwa go berekiwang mo tseleng ya Swakopmund go ya Tsumeb, tsela e tshesane e e neng e le mo taolong ya Otavi-Minen le Eisenbahngesellschaft (Otavi Mining and Railway Company,OMEG), ya boleele jwa dikhilomithara di le makgolo a matlhano, masome a marataro le bosupa.

Fa tsela ya Windhoek - Swakopmund e agiwa ka 1902 ka nako ya puso ya kgatelelo ya bokolone ya Germany, e ne e ya kwa Usakos. Ka 1914, tsela e e ne ya anamisediwa kwa Walvis Bay.

Usakos o kopane le ditoropo di le mmalwa kwa bokone jwa Namibia ka makopanelo a seporo gaufi le Kranzberg, le kwa borwa le botlhaba jwa Namibia go fetwa ka Windhoek.

## Metswedi
Sekolo se segolwane sa Martin Luther High, Okombahe

**Sekolo se segolwane sa Martin Luther High** (MLH) ke sekolo se go robalwang kwa go sone kwa motseng wa Okombahe kwa kgaolong ya Erongo kwa legareng la Namibia, se filwe leina la morongwa Martin Luther. Sekolo seo se na le baithuti ba ka nna makgolo a mabedi le masome a matlhano ba ba mo lokwalong lwa borobabobedi go tsena lwa bo lesome le bobedi, le barutabana ba le lesome le bobedi.

Go na le dipego di le dintsi tsa gore sekolo seo se tlhamilwe leng kae. Go ya ka Klaus Dierks, sekolo sa Martin Luther High se butswe ka 1968  e le tiro ya kereke ya Lutere ya South West Africa. Pele se ne se rulaganyeditswe go nna kwa toropong e e gautshwane ya Karibib, mme babusi ba Aforika Borwa ba ne ba sa dumalane le go bulwa ga sekolo sa bana ba bantsho mo toropong ya batho basweu fela. Ka jalo go ne ga tshwanela gore ba batle lefelo le barutabana ba basweu le baithuti ba bantsho ba ka nnang teng ba kgaogane, sekolo se ne sa bulwa kwa Okombahe kwa lotshitshing lwa Damaraland bantustan. Go ya ka pampiri ya dikgang ya The Namibian, sekolo se butswe kwa 1962 kwa Karibib morago sa fudusediwa kwa Okombahe ka 1979, ka lebaka la gore ke sa baithuti ba bantsho, mme Karibib e le toropo ya basweu.Sekolo se ka nako ya ouso ya Aforika Borwa se ne se ruta ka puo ya Sekgoa, fa dikolo tse dingwe tsa puso di ne di ruta ka Afrikaans.

Sekolo se ne sa phutlhama mme sa bolotsa letsholobka 2014 la go baakanya ditlamelo. Ka 2015 sekolo se ne se kgobokantse madi a a lekaneng go simolola paakanyo ya ntlha fa e sale 1970.

## Barutabana ba tlhwatlhwa le baithuti ba pele

* Tangeni Amupadhi, mokwadi wa *The Namibian*
* Albertus Aochamub, mokwaledi kwa ofising ya ga tautona
* Axali Doeseb, mokwadi wa pina ya setshaba ya Namibia
* Max Hamata, mokwadi wa pampiri ya dikgang ya Confidente
* Joshua llHoebeb, mongwe wa barutabana ba ntlha kwa sekolong seo, gompieno ke molaodi wa kgaolo ya Kunene
* Alpheus !Naruseb, tona wa ditsha
* Hilma Nicanor, mothusa tona wa bagodi, a alogile ka 1974

## Metswedi
Sekolo sa Dibasen

**Sekolo se segolwane sa Dibasen** ke sekolo se se kwa Okombahe, dikhilomithara di le masome marataro bophirima jwa Omaruru kwa kgaolong ya Erongo kwa legare la Namibia. Se tlhamilwe ka 1982,se na le barutabana ba le lesome le borataro le baithuti ba le makgolo mararo le masome a le marataro ba ba mo lokwalong lwa bosupa go tsena lwa borobabongwe.

Sekolo se, se itemogetse ditlhaselo tsa melelo di le mmalwa ka nako ya fa lefatshe la Namibia le ya boipusong ka 1990. Ka ntlha ya ditlhaselo tse tsa sepolotiki, dipalo tsa baithuti di ne tsa ya tlase go tswa kwa makgolong a robabongwe go ya kwa go a le mabedi. Ka nako ya maiteko a go aga sekolo sesha, matlo a borobalo a a neng a setse a ne a sha ka 2005. Ka ngwaga wa 2016 tse di senyegileng mo molelong di ne di ise di ntshiwe kgotsa di agiwe sesha.

## Metswedi
Elma Dienda

**Elma Jane Dienda** (o o tshotsweng ka Ngwanatsele a le lesome le borataro ngwaga wa 1964 kwa Upington, Kapa bokone kwa Aforika Borwa) ke mopolotiki le mprutabana wa kwa Namibia. Ke leloko la Democratic Turnhalle Alliance, e a nnileng leloko la yone dingwaga di le nne morago ga a sena go ithola marapo kwa CoD, Dienda e ne e le leloko la palamente ya Namibia a sena go tsaya setilo sa bofelo sa CoD ka 2004 , go fitlhelela ka 2009 fa CoD e ne e reteletswe ke go bona ditilo tse di lekaneng fa a tlhophiwa gape. Ke wa ditso tsa Aforika Borwa le Malawi.

## Tsa pereko
Dienda ke morutabana ka tiro, a na le diploma ya thuto e a e dirileng kwa Windhoek College of Education a berekela kwa Eldorado High School kwa Khomasdal. O na gape le diploma ya ba na le bogole go tswa kwa Legal Assistance Centre. O ne a amogela katiso e le mosidila maikutlo kwa Catholic AIDS Action. Gompieno ke moeteledipele wa phathi ya Popular Democratic Movement kwa palamenteng.

## Maemo a sepolotiki
Dienda o ne a nna leloko la Congress of Democrats ka 1999, ngwaga o e neng e tlhamiwa ka yone. E ne e le mokwaledi wa lekgotla la bomme la phathi eo. Ka 207, o ne a ema kgatlhanong le tlhopho ya ga Ben Ulenga ya botautona jwa phathi.

Dienda o ne a etelela pele letsholo mo palamenteng le le neng le gwetlha go abiwa ga dikausu tsa tlhakanelo dikobo kwa kgolegelong e le tsela ya go thibela go anama ga mogare wa HIV/AIDS. Dienda le mapolotiki a mangwe a kganetso a ne a goelelwa, Utoni Nujoma le Petrus Iilonga ba ne ba ganetsa kakanyo e. Maloko a SWAPO a ne a ganetsa gore tlhakanelo dikobo e teng mo dikgolegelong.

Metswedi
Christine ǁHoebes

**Christine ll Hoebes** ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekang e le mogakolodi mogolo wa ga tautona kwa Namibia go tswa ka Motsheganong 2025.

## Botshelo jwa pele le thuto
ll Hoebes o tsholetswe kwa Okombahe mme o goletse kwa Witvlei. O tsene sekolo kwa Witvlei,Gobabis le Windhoek, a feleletsa diploma tsa borutabana jwa kwa moding kwa Windhoek College of Education ka 2001. O dira degree tsa thuto ka maranyane kwa University of South Africa le University of Namibia.

## Pereko ya sepolotiki
ll Hoebes o tseneletse polotiki a le dingwaga di le masome mabedi le boraro fa a nna mokhanselara wa Witvlei. O ne a tlhophiwa go nna modulasetilo wa khansele ya motse ka nako eo e le ene ratoropo o monnye kwa Namibia.

ll Hoebes o tsene mo palamenteng ka 2015 e le mothusa tona wa dikgang tsa botautona. Mo tswakanyong ya matona ka Tlhakole 2018, Hoebes o ne a fudusiwa kwa lephateng la botautona go ya kwa lephateng la mafatshe a sele e le mothusa tona gape. Ka Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2020 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025, o ne a thapiwa go nna tona wa lephata la ga tautona.

## Metswedi
Noka ya Omaruru

**Noka ya Omaruru** ke noka e tona e e kgabaganyang kgaolo ya Erongo kwa bophirima jwa legare la Namibia go tswa kwa botlhaba go ya bophirima. E tlholega kwa dithabeng tsa Etjo, e kgabaganya toropo ya Omaruru le motse wa Okombahe, e goroge kwa lewatleng dikhilomithara di se kae kwa bokone jwa Henties Bay. Dinoka tsa Otjimakuru,Goab,Spitzkop,Leeu le Okandjuo di tshela mo go yone.

Noka ya Omaruru ke noka e e sa nneng le metsi ka dinako tsotlhe, mo ngwageng e nna le selekanyo sa metsi sa didikadike tsa di mithara di le masome a mane. Ditsela tsa bogologolo tse di kwa tlase ga yone di tlhama letsha la sekaka sa Namib. E tshela mo matamong le dinoka tse di akanyediwang di ka nna dikhimithara di le dikete di le lesome le motso go tsena di le lesome le boraro.

## Metswedi
Namibia Press Agency

**Namibia Press Agency (NAMPA)** ke lekgotla la dikgang la Namibia. Le tlhamilwe ka 1987 mo leineng la Namibia Press Association e le pampiri ya SWAPO, ya tsosolosiwa morago ga boipuso ka leina la yone la gompieno ka 1991.  Go bereka ga yone go laolwa ke molao wa kgatiso wa 1992. Lekgotla le la puso tiro ya lone ke go anamisa dikgang le go isa ditirelo kwa bareking ba mo gae le ba mafatshefatshe. Go fitlha gompieno, lekgotla leo le ntsha ditirelo tsa ditshwantsho le mafoko, go sena ditshwantsho tsa motshikinyego le mantswe. Babegadikgang ba ka nna masomemabedi le babereki ba bangwe ba ka nna masome mararo ba berekela NAMPA. Kwa ntle ga diofisikgolo kwa Windhoek, lekgotla le na le diofisi kwa Swakopmund, Gobabis,Ongwediva/Oshakati,Opuwo le Rundu. Bontsi jwa dikgang tsa Namibia di ikaegile ka ditirelo tsa NAMPA, bogolo jang mo dikgannyeng tsa mafatshefatshe.

Ka Phalane 2002,komiti e e sireletsang babegadikgang e ne ya supa fa NAMPA e tlhotlha dikgang tsa botlhokwa, gape e supa lekgotla leo ka monwana go nna babueledi ba puso.

## Metswedi
Lekgotla la bobega dikgang la borwa jwa Aforika (MISA)

**Lekgotla la bobega dikgang la borwa jwa Aforika (MISA)** ke lekgotla le e seng la puso le le nang le maloko a le lesome le motso mo mafatsheng a SADC. Le tlhomilwe semmuso ka Lwetse 1992, lekgotla la MISA le itebagantse le go rotloetsa bobegadikgang jwa mahala, jo bo ikemetseng ebile bo akaretsa ditumelo,dingwao le merafe yotlhe, jaaka go ne go akantswe mo molaong wa 1991 wa Windhoek.

Lekgotla la MISA le batla ditsela tsa go rotloetsa phatlalatso mafoko le tirisano mmogo gareng ga babereko ba bobegadikgang, e le tsela la ya go rotloetsa puso ya batho ka batho le ditshwanelo tsa setho mo Aforika. Tiro ya MISA ke ya go rulaganya, go tsamaisa le go laola dipuisano, ka mabaka a, MISA e ikaelela go bereka le makgotla a a tshwanang, go fitlhelela bobegadikgang jo bo sa tlhaoleng ebile bo le mahala.

Ofisi ya bokwaledi bogolo, ee kwa Windhoek,Namibia, e laola:

* Bobueledi: go buelela go ya maikaelelo a lekgotla, go dira ditshekatsheko le go ela tlhoko tlolo molao.

* Neelano ya dikgang: go okamela neelano dikgang (go netefatsa gore dikgang tsa mo gae go tswa mo babegadikgang ba ba ikemetseng, di kgona go bonwa ke kgaolo yotlhe le gore dikgang tsa kgaolo di goroga kwa mafatsheng otlhe). 

Lekgotla la MISA le na le makalana kwa Angola,Botswana,Lesotho,Malawi,Mozambique,Namibia,Aforika Borwa,Eswatini,Tanzania,Zambia le Zimbabwe.

MISA ke leloko la mafaratlhatlha a mafatshe fatshe a makgotla a eseng a puso a IFEX, le bereka go sireletsa le go rotloetsa tshwanelo ya go gasa mafoko ntle le poifo epe.

Ke leloko gape la IFEX Tunisia Monitoring Group, setlhopha sa ditlhopha di le lesome le boratari tse di rotloetsang lefatshe la Tunisia go tokafatsa ditswanelo tsa setho tsa lone.

## Makalana
MISA Malawi: makalana a kwa Malawi a ruta maloko a one. Ka 2025, MISA Malawi ba ne ba itsise fa ba dira letsholo la go fokotsa dikgang tse e seng tsa boammaruri pele ga ditlhopho tsa lefatshe tsa 2025. Mothusa modulasetilo Chisomo Ngulube o ne a re ba tla a nna le tsamaiso ya go netefatsa mafoko kgotsa dikgang e le tsela ya go emisa dikgang tse e seng tsa boammaruri.

## Metswedi
John Mutorwa

**John Mutorwa** (o o tshotsweng ka Phatwe a le lesome le bosupa ngwaga wa 1957) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng e le mothusa tonakgolo le tona wa dipalalamo. Ke leloko la SWAPO, o berekile mo palamenteng ya Namibia le e le tona go tswa ka 1992 go tsena 2020.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
A tsholetswe kwa Nyangana kwa kgaolong ya Okavango, Mutorwa o tsene sekolo kwa University of Fort Hare, kwa a neng a aloga ka 1984. O ne a dira B.A ka 1995 kwa University of Namibia. Ka 2002, a dira masters degree kwa University of Montana.

Morago ga thuto ya gagwe kwa Fort Hare, Mutorwa o ne a boela kwa Kavangoland, kwa a berekileng e le morutabana le mogokgo go tswa ka 1985 go tsena 1990. O bereketse le le makgotla a lekang go baakanya botsalano jwa malgotla, e le mokwaledi wa phimolo dikeledi, phuduso le tshidilo maikutlo ya komiti ya kereke ya Roma ya tshiamiso le kagiso go tswa ka 1988 go tsena 1989.

## Tiro ya sepolotiki
Morago ga boipuso jwa Namibia ka 1990, Mutorwa o ne a tsena mo pusong e le molaodi wa kgaolo ya Kavango, Omega le Tsumkwe. Ka 1992, o ne a nna leloko la palamente gape e le tona. O ne a tlhomiwa mothusa tona wa lephata la metsi mo ofising ya ga tautona ka 1992 le mothusa tona wa go tshwara ditlhapi le didirisiwa tsa metsi ka 1994.

Ka 1995 o ne a tlhatlosiwa maemk go etelela pele lephata la thuto go tswa kwa moding, ngwao le metshameko, a nna mo lephateng leo go fitlhelela ka 2005. Fa lephata leo le kgaoganngwa ka 2005, o ne a ne a sala ka lekalana la banana, ditirelo tsa lefatshe, metshameko le ngwao, ka 2010 o ne a fudusediwa kwa maemong a tona wa temothuo,metsi le dikgwa. Mo botautoneng jwa ga Hage Geingob,Mutorwa o ne a tswelela a nna mo maemong a tona wa temothuo,metsi le dikgwa ka Mopitlo 2015. Ka Tlhakole 2018, Mutorwa o ne a tlhomiwa tona wa tsa ditiro le dipalamo. Ka Tlhakole 2024, Mutorwa o ne a thapiwa ke tautona wa pele Nangolo Mbumba go nna mothusa tonakgolo le tona wa ditiro le dipalamo, maemo a a nnileng mo go one go fitlhelela ka Mopitlo 2025.

## Dietsele
Mutorwa o ne a fiwa tlotla a o o gaisitseng, wa maemo a ntlha, ka botswerere mo tirong ka Phatwe 2024, ke tautona Nangolo Mbumba.

## Metswedi
Setlhaketlhake sa dinonyane(Belize)

thumb
**Setlhaketlhake sa Bird**, se gape se bidiwang **Man-O-War Caye**, ke setlhaketlhake sa naga ya Amerika Bogare ya Belize.

## Tlhaloso
Setlhaketlhake sa Dinonyane ke cay le lefelo la tshireletso ya dinonyane le le gaufi le Tobacco Caye kwa bophirima jwa Caribbean. Setlhaketlhake seno ke legae la dinonyane tsa frigate le di-boobies tse di maoto mahibidu mme bajanala ga ba letlelelwe go ema mo boemelakepeng kgotsa go baya dinao mo go sone. Ka 2001, setsuatsue se ne sa senya sekgwa sa mangrove se se mo setlhaketlhakeng seno, le fa go ntse jalo dinonyane di ne tsa tswelela di tlhoma dintlhaga tsa tsone. Fa e sa le ka nako eo sekgwa seno se ile sa gola gape mme thulaganyo ya tikologo e ne ya tsosolosiwa.

## Lefelo le le Botlhokwa la Dinonyane
Lefelo la diheketara di le 1.2 go tswa kwa lebopong la Belize, le le nang le ditlhaketlhake tsa naga tse di kwa ntle ga lewatle le tse di thibelang, le tlhomilwe go nna Lefelo le le Botlhokwa la Dinonyane (IBA) ke BirdLife International ka gonne le tshegetsa dipalopalo tse di botlhokwa tsa mefuta e le mmalwa ya dinonyane tse di nnang mo lefelong le le rileng, tse di fetang kgotsa tse di tsalang, go akaretsa le maeba a a nang le serwalatlhogo se sesweu, Yufoca booca, vireos, dinonyane tse dintsho tsa dikatse le dinonyane tsa diphuka tsa gauta le tsa cerulean. IBA e akaretsa Ditlhaketlhake tsa Polokelo ya lewatle tsa Caye ya Metsi a Borwa, Dithaba tsa Gladden Spit le Silk, Dithaba tsa Sapodilla le tsa Glover's Reef, Caye ya Halofo ya Ngwedi, Caye ya Nonyane e e Tshegang le Ditlhaketlhake tsa Man-O-War Caye, mmogo le dikokoanyo di le mmalwa tsa go tsala.

## Metswedi
Calle Schlettwein

**Carl-Hermann Gustav "Calle"  Schlettwein** (o o tshotsweng ka Seetebosigo a le lesome le boraro ngwaga wa 1954) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o nnileng tona mo lefatsheng leo go tswa ka 2012 go tse na Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025. Ka Mopitlo 2020 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025, e ne e le tona wa temothuo, metsi le tlhabololo lefatshe morago ga go nna tona wa tsa madi go tswa ka 2015 go tsena 2020, pele a ne a le tona wa tsa kgwebo le madirelo go tswa ka 2012 go tsena 2015.

## Botshelo jwa a le mmotlana
Schlettwein ke wa lotso lwa German Namibian. O tsene sekolo se eseng sa puso sa puo ya Dutch sa Hohere Privatschule kwa Windhoek. Ka dingwaga tsa 1974 go tsena 1980, Schlettwein o ne a ithutela ditshidinyana, diphologolo le dimela kwa University of Stellenbosch. Morago o ne a bereka e le mosekaseki mo lephateng la metsi.

## Tsa pereko
Go simolola ka nako ya boipuso jwa Namibia ka 1990, Schlettwein o ne a bereka e le mokwaledi mogolo wa sennela ruri mo maphateng a a farologaneng. Morago ga dingwaga di supa mo lephateng la madi, tautona Hifikepunye Pohamba o ne a thapa Schlettwein go nna mopalamente wa ba barataro ba ba sa tlhopheng ba ba thapilweng ke tautona go simolola ka Mopitlo 2010. Morago o ne a tlhomiwa go nna mothusa tona wa madi ka 2010. Mo tswakanyong ya matona morago ga bokopano jwa SWAPO jwa 2012, Schlettwein o ne a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa dikhwebo le madirelo ka Morule a le malatsi a mane ngwaga wa 2012. Mo maemong a, o ne a nna tona wa ntlha o mosweu fa e sale ka dingwaga tsa morago ga boipuso.

Mo pusong ya ga tautona Hage Geingob, Schlettwein o ne a fudusediwa kwa maemong a go nna tona wa madi ka Mopitlo 2015. Morago ga gore Geingob a tlhophiwe gape ka 2019, Schlettwein o ne a fudusediwa kwa lephateng la temothuo, metsi le tlhabololo ditsha kwa a berekileng go fitlhelela ka Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025.

## Ditirelo tse dingwe

* Banka ya ditlhabolo ya Aforika (AfDB),Leloko la pele la balaodi (go fitlhelela ka 2015)
* Letlole la madi la mafatshefatshe (IMF), leloko la pele la lekgotla la balaodi (fa e sale ka 2015)
* Banka ya mafatshefatshe (World Bank), leloko la pele la lekgotla la balaodi (fa e sale ka 2015)

## Tlotla
Ka letsatsi la bagaka ka 2014, Schlettwein o ne a neelwa tlotla ya o o gaisitseng, mameo a bobedi.

## Metswedi
Immanuel Ngatjizeko

**Immanuel Ngatjizeko** (o o tshotsweng ka Motsheganong a le malatsi a le masome mararo ngwaga wa 1952, a tlhokafala ka Mopitlo a le malatsi a matlhano ngwaga wa 2022) e ne e le mopolotiki wa kwa Namibia le leloko la phathi e e busang ya SWAPO. O nnile mo maemong a matlhano a botona go tswa ka 2004 go fitlhelela  ka 2018.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
Immanuel Ngatjizeko o tsholetswe kwa Otjohorongo, motsana o o gaufi le Omaruru kwa kgaolong ya legare la Namibia ya Erongo. O tsene sekolo kwa sekolong se segolwane sa Augustineum kwa Windhoek a ya go ithutela kwa Fort Hare kwa Aforika Borwa.  O ne a aloga ka diploma tsa thekiso le tsamaiso ka 1976.

Morago ga go boela South West Africa o ne a bereka kwa khanseleng ya dikereke kwa Namibia go fitlhelela ka 1994, a eteletse pele lephata la madi. O ne a simolola go berekela SWAPO ga sennela ruri, pele e le mookamedi wa kompone ya dipeeletso ya Zebra Holdings, go tswa ka 1997 a nna mokwaledi wa madi.

## Tiro ya sepolotiki
Ngatjizeko e ne e le morulaganyi wa phathi ya SWAPO go tswa ka 1978. O berekile mo komiting ya lefatshe pele ga boipuso. O ne a tlhophiwa go nna mo komiting ya legare ka 1991, le mo politburo ka 2007.

Ngatjizeko e ne e le leloko la palamente go tswa ka 2000, le tona go tswa ka 2003, fa a tlhomiwa go nna mookamedi wa komiti ya dithulaganyo, maemo a a lekanang le a tona. Go tswa ka 2000 go ya 2005, o berekile e le mothusa tona wa meepo le kgothetso. Mo matoneng a 2005 go tsena 2010, Ngatjizeko e ne e le tona wa ntlha wa dikgwebo le madirelo,ka 2008 a nna tona wa pereko le selegae, Ka 2010 go tsena 2015 o ne a bereka e le tona wa pereko  le selegae go fitlhelela ka 2012, le a le tona wa tshireletso mo lobakeng lo lo neng lo setse.

Mo taolong ya ga Hage Geingob, Ngatjizeko o ne a boela kwa maemong a tona wa madirelo, dikgwebo le tlhabololo dikgwebo tse dipotlana ka Mopitlo 2015. Mo tswakanyong ya matona ka Tlhakole 2018 o ne a nna tona wa dikgang tsa botautona mme a ithola marapo moragonyana ka ntlha ya botsogo.

## Botshelo jwa gagwe
Ngatjizeko o tlhokafetse ka Mopitlo a le malatsi a matlhano ngwaga wa 2022 a le dingwaga di le masome marataro le borobabongwe.

## Dietsele le tlotla
Ka letsatsi la bagaka la 2014 o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng mo maemong a bobedi.

## Metswedi
Motse wa Goghat

**Goghat** ke motse o o mo setlhopheng sa CD sa Goghat I mo karolwaneng ya Arambag ya kgaolo ya Hooghly kwa nageng ya India ya West Bengal.

## thutafatshe
Goghat e kwa 22°53′16′′N 87°42′7′′E.

### Kakaretso ya lefelo
Karolwana ya Arambagh, e e tlhagisiwang mo mmapeng o o fa thoko, e kgaogantswe ka dikarolo tse pedi tsa fisiokerafi – Noka ya Dwarakeswar e le mola o o kgaoganyang. Karolo ya bophirima ke naga e e kwa godimo le matlapa – ke katoloso ya lefatshe la kgaolo e e mabapi ya Bankura. Karolo ya botlhaba ke lefelo le le sephaphathi la thota ya alluvial. Diterena, ditsela le dikgato tsa taolo ya morwalela di nnile le tshusumetso mo lefelong leno. Lefelo le le kwa magaeng thata ka 94.77% ya baagi ba nna kwa magaeng le 5.23% ya baagi ba ba nnang kwa ditoropong.

Kitsiso: Mmapa o o fa thoko o bontsha mafelo mangwe a a tlhomologileng mo karolwaneng eno. Mafelo otlhe a a tshwailweng mo mmapeng a golagantswe mo mmapeng o mogolo wa sekerini se se tletseng.

## Dipalopalo
Go ya ka Palo ya Batho ya 2011 ya India, Goghat e ne e na le palogotlhe ya batho ba le 5,495 bao ba le 2,798 (51%) e neng e le banna mme ba le 2,699 (49%) e ne e le basadi. Batho ba dingwaga tsa 0–6 e ne e le 580. Palogotlhe ya batho ba ba itseng go bala le go kwala kwa Goghat e ne e le 4,135 (84.13% ya baagi ba ba fetang dingwaga di le 6).

## Tsamaiso ya baagi
**Seteišene sa mapodisi**

Seteišene sa mapodisi sa Goghat se na le taolo mo dibolokong tsa CD tsa Goghat I le Goghat II.

**CD boloko HQ**

Ntlokgolo ya boloko ya CD ya Goghat I e kwa Goghat.

## Dipalangwa
Ditirelo tsa EMU, tse di neng di dira pelenyana go tswa kwa Howrah go ya kwa Arambag, di ne tsa atolosediwa kwa seteišeneng sa terena sa Goghat, morago ga go wediwa ga lekala la Tarakewar-Goghat le le nang le motlakase la katoloso ya lekala la Sheoraphuli-Bishnupur.

## Metswedi
Hilma Nicanor

**Hilma Ndinelago Nicanor** (o o tshotsweng ka Motsheganong a le malatsi a mararo ngwaga wa 1956 kwa kgaolong ya Oshana) ke mopolotiki wa kwa Namibia le molweladitshwanelo wa mme. Fa a le dingwaga di le lesome le boroabbobedi, o ne a nna leloko la SWAPO le lekgamu la lone la sesole la People's Liberation Army of Namibia (PLAN) go tsaya karolo mo ntweng ya boipuso jwa Namibia. Ka ngwaga wa 2004, o ne a nna mokhanselara wa kgaolo ya bolthophi ya Keetmanshoop Urban, gape e le mongwe wa baemedi ba babedi ba kgaolo ya Karas kwa khanseleng ya lefatshe la Namibia. Fa e sale ka 2011, Nicanor ke mothusa tona wa bagodi kwa Namibia.

Nicanor o feditse sekolo ka 1974 kwa sekolong se segolwane sa Martin Luther High, kwa Okombahe, a ya go tsweledisa dithuto kwa Bulgaria.

## Metswedi
Harry Elinder Davies

**Harry Elinder Davies**, QC (o tshotswe ka di 24 Seetebosigo 1915 – abo a tlhokafala ka di 20 Ferikgong 2005) e ne e le mmueledi le moatlhodi wa Rhodesia le Zimbabwe.

## Bayokerafi
O tsholetswe kwa Bulawayo, kwa Rhodesia (e jaanong e bidiwang Matabeleland kwa Zimbabwe), Davies o ne a tsena sekolo kwa Sekolong sa Milton, kwa Bulawayo, kwa Kholetšheng ya St George, kwa Salisbury, le kwa Yunibesithing ya Motsekapa, kwa a tsereng dikirii ya BA (Molao), BCom, le LLB. O ne a amogelwa kwa Bareng ya Rhodesia Borwa ka 1939 mme a dira jaaka mmueledi kwa Bulawayo. O ne a nna Mmueledi wa Kgosigadi ka 1956. E ne e le leloko la Lekgotla la Baemedi fa e sa le ka 1950, e ne e le modulasetulo wa Lekgotla la Baemedi le moeteledipele wa Baemedi go tloga ka 1961 go fitlha a tlhomiwa mo bankeng ka 1964.

Davies o ne a na le kgatlhego ya nako e telele mo itekanelong ya baagi ba Aforika, mme e ne e le leloko la nako e telele la Mokgatlho wa Boitekanelo jwa Aforika. Ka 1955, Davies o ne a tlhophiwa ntle le kganetso mo Kokoanong ya Bofeterale ya Federation ya Rhodesia le Nyasaland jaaka leloko la Yuropa la Rhodesia Borwa le le emelang dikgatlhego tsa Aforika, a direla go fitlha ka 1963. Go tloga ka 1961 go fitlha ka 1963, e ne e le modulasetulo wa Boto ya Merero ya Aforika.

Ka 1963, Davies o ne a rola tiro mo Kokoanong ya Bosetšhaba, pelenyana fela ga gore e phatlaladiwe, mme o ne a tlhomiwa go nna Moporesidente wa Kgotlatshekelo e e Kgethegileng ya go reetsa Boikuelo jwa Lekgetho la Lotseno. Ka 1964, o ne a tlhomiwa go nna moatlhodi wa Lephata la Kakaretso la Kgotlatshekelokgolo ya Rhodesia Borwa. O ne a tswelela mo tirong morago ga kgoeletso ya boipuso ya Rhodesia ka letlhakore le le lengwe ka 11 Ngwanatsele 1965. Ka 1968, morago ga tshwetso ya Lekgotla la Sephiri mo kgetsing ya Madzimbamuto v Lardner-Burke, Davies o ne a itsise gore dikgotlatshekelo tsa Rhodesia ga di kitla di tsaya katlholo eno e le e e tlamang ka gonne ga di tlhole di amogela karolo ya Lekgotla la Sephiri jaaka karolo ya Lekgotla la Sephiri.

Go tloga ka 1970 go ya go 1977, o ne a direla ka nako e le nngwe e le modulasetulo wa Lekgotla la go Tlhatlhoba Batshwarwa. Ka 1977, o ne a tlhomiwa go nna moatlhodi wa boikuelo mo Lephateng la Boikuelo la Kgotlatshekelokgolo ya Rhodesia. O ne a tswelela mo ofising ya gagwe dikgwedi di le pedi morago ga go tlhongwa ga Zimbabwe jaaka repaboliki e e ikemetseng ka nosi mo teng ga Kgweranoditšhaba ka 18 Moranang 1980, pele ga a rola tiro mo Lephateng la Boikuelo la Kgotlatshekelokgolo ya Zimbabwe ka 24 Seetebosigo 1980.

Fa Davies a sena go rola tiro mo bankeng ya Zimbabwe, o ne a nna moatlhodi wa Kgotlatshekelokgolo ya Transkei ka 1981. O ne a rola tiro e le moatlhodi wa leruri ka 1992, mme a tswelela go nna moatlhodi wa namane o sa tshwere go fitlha ka 1996. O ne a tlhokafala kwa Grahamstown, kwa Aforika Borwa ka 2005.

## Metswedi

* 'Retirement of the Honourable Mr. Justice H. E. Davies' (1980) 97 S African LJ 675
* P M Nienaber and Ellison Kahn, 'Reminiscences of Bench and Bar Mainly of the Free State' (2003) 120 S African LJ 7
Allen Ndodole

**Allen Ndodole** (o tshotswe ka di 4 Tlhakole 1996) ke motshamiki wa kgwele ya dinao wa Botswana yo ga jaana a tshamekelang Orapa United.

## Metswedi
Alpheus ǃNaruseb

**Alpheus lGou-!na !Naruseb** ( o o tshotsweng ka Mopitlo a le masome mabedi ngwaga wa 1954) ke mopolotiki wa kwa Namibia o o berekileng kwa palamenteng ya Namibia ka maemo a a farologaneng. Ke leloko la SWAPO, le le berekileng a le tona fa e sale ka 1997 le mo palamenteng fa e sale 1995.

## Botshelo jwa a le mmotlana le thuto
!Naruseb o tshotswe ka Mopitlo a le masome mabedi ngwaga wa 1954 kwa Usakos, kwa kgaolong ya Erongo. Go tswa ka 1970 go tsena 1975, o tsene sekolo se segolwane sa Martin Luther High kwa Okombahe. Morago o ne a ya go berekela Rossing Uranium mo maemong a a farologaneng. O ithutetse molao kwa University of Namibia.

## Tsa pereko
!Naruseb o nnile leloko la SWAPO ka 1975 a le dingwaga di le masome mabedi le motso. Ngwaga o o latelang o ne a simolola go bereka e le morulaganyi wa tsa tlhokomelo kwa moepong wa Rossing Uranium kwa Arandis, tiro e a e dirileng go fitlhelela ka 1980. Mo ngwageng oo, o ne a bereka mo ofising ya botsalano jwa mehama kwa moepong, go fitlhelela ka boipuso ka ngwaga wa 1990. Fa go ipaakanyediwa boipuso,ka dingwaga tsa 1980 di ya bokhutlong, e ne e le mokwaledi wa SWAPO wa itsholelo. Morago ga go bereka ka nakwana e le morulaganyi mogolo wa makgotla kwa SWAPO go tswa ka 1990 go tsena 1991, o ne a nna leloko la komiti ya legare ya SWAPO ngwaga oo. Go tswa ka 1992 go tsena 2002, !Naruseb e ne e le moeteledipele wa tsa phatlalatso mafoko mo phathing ya SWAPO. O ne a tlhophiwa gape go nna mopalamente ka 1995.

Ka 1997, !Naruseb o ne a thapiwa go nna mothusa tona wa lephata la go tshwara ditlhapi le didirisiwa tsa metsi, o ne a nna mo maemong ao go fitlhelela a fudugela kwa lephateng la melao go nna mothusa tona wa lone ka 2003. Ka 2005 o ne a tlhatlosiwa maemo go nna tona wa tsa pereko ka fa tlase ga puso ya tautona o mosha Hifikepunye Pohamba. Ka 2008, !Naruseb o ne a fudusediwa kwa maemong a tona wa ditsha, a tlhatlhama Jerry Ekandjo. !Naruseb o ne a supa fa a sa itumelele bonya jo lefatshe le fetolwang ka bone kwa Namibia, a gakolola gore molao o fetolwe go baya kwa pele go fudusiwa ga batlhoki.

Mo pusong ya ga Hage Geingob, !Naruseb o ne a tlhomiwa tona wa tsa mesepele ka Mopitlo 2015. Ka 2018 o ne a fudusediwa kwa maemong a tona wa temothuo, metsi le masimo. O ne a ithola marapo mo sepolotiking ka 2020.

## Dietsele
!Naruseb o ne a fiwa tlotla ya o o gaisitseng, ka maemo a bobedi ka tiro e a e dirileng go feta e a e thapetsweng, ka Phatwe 2024 ke tautona Nangolo Mbumba.

## Metswedi
Dingaan Khumalo

Dingaan Mokebe KaKhumalo (o tshotswe ka Firikgong a le masome mabedi le borataro 1978) ke modiragatsi wa Aforika Borwa, mogasi wa thelebišene, motaki wa lentswe mmogo le seopedi. O itsege thata ka go tshameka karolo ya ga James Motsamai mo drameng ya SABC 2, *[[Muvhango]]*.

## Botshelo jwa pele
kaKhumalo o tshotswe ka Firikgong a le masome mabedi le boraro 1978 kwa Limpopo, Aforika Borwa. O godisitswe ke mmaagwe le rraagwe wa bobedi. Ka 2016, o ne a golagana gape le rraagwe wa madi, mme seno sa dira gore lelapa le boelane le go amogela leina la “ka Khumalo.”

## Tiro
KaKhumalo o ne a tshameka lekgetlho la ntlha mo thelebišeneng ka 1998 mo filiming e e tumileng ya *[[Generations]]*, koo a neng a tshameka karolo ya ga Dingaan, yo e neng e le modiri wa kwa bareng. Fa a sena go tlogela pontsho eno ka 2000, o ne a tsenela *Muvhango* ka 2003, a tshameka karolo ya ga James Motsamai pele ga a feleletsa a tlogetse motseletsele oo.

Kwa ntle ga go diragatsa, KaKhumalo ke seopedi se se nang le dipina tse di tshwanang le *Sondela* le *Mina Nawe*, le jaaka motaki wa lentswe la matshwao a kgwebo a magolo a a farologaneng, go akaretsa Smirnoff, Nedbank, Coca-Cola, le Kellogg's. Gape o kile a nna mogasi wa mananeo a le mmalwa a thelebišene, go akaretsa le *[[Speak Out]]*, *[[Ha Moliefi|Ha Molefi]],* *[[Zaziwa]]*, le *[[Community Builder]]*, mme o tlhageletse mo dipontshong tsa boammaaruri tse di jaaka *[[Strictly Come Dancing]]* and *[[Nna Sajene Kokobela|Nna Sajene]]*= *[[Nna Sajene Kokobela|Kokobela]].*

## Bodiragatsi

## Metswedi
Godairone Modingwane

**Godairone Modingwane** (o tshotswe ka 26 Seetebosigo 1996) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekang jaaka motshamiki wa bogare mo setlhopheng sa Botswana Defence Force XI.

## Metswedi
Keagile Kgosipula

**Keagile Kgosipula** (o tshotswe ka di 2 Ferikgong 1996) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekelang Township Rollers F.C. le setlhopha sa kgwele ya dinao sa bosetšhaba sa Botswana.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele

### Boditšhaba
Kgosipula o ne a tshameka lekgetlo la ntlha la boditšhabatšhaba ka la bo 24 Mopitlwe 2018, a tsena mo motshamekong wa boemedi jwa ga Kabelo Dambe mo motsotsong wa bo 63 mo phenyong ya botsalano ya 1-0 kgatlhanong le Lesotho.

## Dipalopalo tsa tiro

### Boditšhaba
Go tloga ka metshameko e e tshamekilweng ka Phukwi 26 2019.

## Ditlotla

### Mokgatho

; Township Rollers

* **[[:en:Botswana_Premier_League|Botswana Premier League]]:3**

:: 2016-17, 2017-18, 2018-19

* **[[:en:Mascom_Top_8_Cup|Mascom Top 8 Cup]]:1**

:: 2017-18

## Tse di kwa ntle

* Keagile Kgosipula kwa Township Rollers FC

## Metswedi
Theo George

**Theo Pearl George** (o tshotswe ka 2000 kgotsa 2001) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Motswana yo o tshamekang jaaka mosireletsi wa Wonder Girls le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Botswana.

## Boiphediso jwa mokgatho
George o kile a tshamekela Wonder Girls, Setlhopha sa Bomme sa Prisons le Setlhopha sa Bomme sa Jwaneng Galaxy mo Botswana.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
George o ne a tshamekela Botswana mo maemong a a kwa godimo ka nako ya Dikgaisano tsa Basadi tsa COSAFA tsa 2021 le tsa go tlhopha Sejana sa Ditšhabatšhaba sa Basadi sa Aforika sa 2022.

## Tse di kwa ntle

* Theo George mo Facebook

## Metswedi
Aubrey Kebonnetse

**Aubrey Kebonnetse** (o tshotswe ka 6 Tlhakole 1990) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa pele wa Motswana yo o neng a tshameka jaaka motlhasedi wa Dayton Flyers.

## Mokgwa wa go itshetsa le tswelelopele
Kebbonetse o ne a tsewa jaaka motshamiki yo o solofetsweng wa Botswana, ka a ne a tsewa e le motshameki yo o siameng mo ditlhopheng tsa bosetšhaba tsa basha ba Botswana.O ne a tlhotlhelediwa go nna mongwe wa batlhasedi ba ba gaisang mo hisitoring ya kgwele ya dinao ya Botswana. E kile ya bo e le mokapotene wa setlhopha sa Botswana sa dingwaga tse di kwa tlase ga 20.

Kebonnetse o simolotse tiro ya gagwe le setlhopha sa Botswana sa Township Rollers, kwa a neng a tsewa jaaka mongwe wa batshameki ba bone ba ba botlhokwa thata. Pele ga setlha sa 2010, Kebonnetse o ne a tsenela Dayton Flyers kwa Amerika, kwa a neng a gobala mo lengoleng.

## Mokgwa wa go tshameka
Kebonnetse o ne a dira thata jaaka motlhasedi mme o ne a itsege ka bokgoni jwa gagwe jwa go nosa dino tsa boleng jo bo kwa godimo, tsa "tlwaelo".

## Tse di kwa ntle

* Aubrey Kebonnetse kwa National-Football-Teams.com

## Metswedi
Doreen Sioka

**Doreen Nampiye Sioka** (o o tshotsweng ka 1960) ke mopolotiki wa kwa Namibia. E ne e le leloko la palamente ya Namibia go tswa ka 1994 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025 mo phathing ya SWAPO, gape e le tona go tswa ka 2005 go tsena Mopitlo a le masome mabedi le motso ngwaga wa 2025, o berekile e le tona wa tekatekano ya bong, nyeletso lehuma le tlhokomelo ya matshelo a batho.

## Botshelo jwa a le mmotlana le go tshaba
Sioka o tshotswe ka Lwetse a le lesome le borobabobedi ngwaga wa 1960, kwa motseng wa Kasheshe kwa kgaolong ya Zambezi, a tsena sekolo se sebotlana kwa motseng wa kwa ga bone. Fa a le dingwaga di le lesome le botlhano, o ne a tshabela kwa Zambia, ka ntlha ya kgotlhang kwa South West Africa gareng ga sesole sa puso ya tlhaolele le balwela kgololesego ba Namibia.

Fa a ne a gobetse mo tlhaselong ya sesole sa Aforika Borwa kwa Oshatotwa ka 1976 o ne a nna leloko la Liberation Army of Namibia, a tsaya karolo mo mo ditlhaselong tsa Katima Mulilo ka 1977 le 1978 e le mongwe wa masole a basadi ba bararo fela.

Morago ga tlhaselo ya 1988 o ne a berekela seromamowa sa Voice of Namibia, a tsweledisa dithuto tsa gagwe. O ne a amogela setlankana sa bobegadikgang le motlobo wa dibuka kwa Ndola a fetsa sekolo se segolwane kwa Roosevelt kwa Freetown, Sierra Leone. Sioka o ne a ya go bereka e le morutabana kwa Namibia Health and Education Centre kwa Kwanza-Sul, Angola, go fitlhelela ka lobakanyana fela pele ga boipuso jwa Namibia.

## Tiro ya sepolotiki
Morago ga boipuso jwa Namibia ka 1989 Sioka o ne a tshwara maemo a a farologaneng a sepolotiki mo khanseleng ya SWAPO ya basadi. O ne a tlhophiwa go ya palamenteng ka 1994, le komiti ya legare ya SWAPO ka 1997. Ka 2005, Sioka o ne a tlhophiwa go nna mothusa motsamaisa dipuisano tsa palamente ya bone.

Morago ga ditlhopho tsa lefatshe la Namibia tsa 2009, Sioka o ne a thapiwa go nna tona wa tekatekano ya bong, le tlhokomelo ya bana, mo kabakanyong ya matona ka Morule 2012, morago ga bokopano jwa SWAPO, maemo a gagwe a bo tona a ne a fetolwa go nna tona wa pereko le selegae, a tlhatlhama Immanuel Ngatjizeko.

Fa Hage Geingob a nna tautona ka 2015, Sioka o ne a busediwa kwa mameong a go nna tona wa tekatekano ya bong, le tlhokomelo ya bana. O ne a nna mo maemong a morago ga Geingob a sena go tlhopha palamente ya gagwe mo legatong la bobedi. Ka 2020, bagwanti ba ShutItAllDown ba ne ba gwetlha gore a ithole marapo morago ga ba sena go supa fa a sa kgone go rarabolola kgang ya kgotlhang ya baratani kwa Namibia.

## Botshelo jwa gagwe
Doreen Sioka o nyetswe ebile o na le bana ba le bararo. Ntle le degree tsa gagwe tse a nnileng le tsone ka nako ya fa a tshabile, o ne a fetsa dithuto di le pedi, a nna le high diploma le setlankana sa tshireletso go tswa kwa Cambridge Tutorial College le diploma ya kgebo go tswa kwa Management College of Southern Africa (MANCOSA).

## Metswedi
Nyangana

**Nyangana** ke motse o o kwa kgaolong ya botlhophi ya Ndiyona kwa botlhaba jwa Kavango kwa kgaolong ya bokone botlhaba jwa Namibia, o dikhilomithara di le lekgolo kwa botlhaba jwa Rundu. Bodiredi jwa Roma kwa Nyangana bo mo motseng o.

## Ditso
Motse o o reeletswe ka Nyangana kgosi ya morafe wa Gciriku.

Barongwa ba Roma ba tlhamile bodiredi jwa Nyangana ka 1919, morago ga gore ba patelediwe go tswa kwa bodireding jwa Andara ka 1908, e le maduo a go thunya ga tlhobolo ka phoso. Kgosi Libebe o ne a shakgaletse barongwa ba koo.

Nyangana o tlhamilwe e le maemelo a bodiredi ke Joseph Gotthardt ka thomo ya bosula ya Roma kwa Kavango. Maeto a pele a marataro a ne a seka a atlega. Nyangana e ne ya nna lefelo la botshabelo la ma Roma kwa Kavango. Andara o ne a tlhamiwa, ka 1913, ke Gotthardt. Gottharst morago o ne a nna moruti wa South West Africa.

## Nyangana gompieno
Mo motseng o, go na le sekolo se se kopaneng se le sengwe fela le sepatela se se ikemetseng sa Roma.Sepatela se se tlhamilwe ka 1936 ke makgarejwana a kwa Tutzing, e ne e le sone fela sepatela mo kgaolong yotlhe ya Kavango.

Motse o o na lefelo la itloso bodutu le la banana.Tikologo e na le dikgwa tsa mesu.

## Batho ba tlhwatlhwa

* John Mutorwa, tona wa temothuo, metsi le dikgwa wa Namibia fa e sale 2010.

## Metswedi