open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Puo ya Sign language

thumb|E ke setshwantsho sa Sign Language
**''Puo ya Sign language** ke puo e e diriswang ka diatla, mmele, le dintlha tsa sefatlhego go buisana, e e leng botlhokwa thata mo bathong ba ba sa utlweng (Deaf community). Go fapana le puo ya molomo, e dirisa matshwao a a bonalang a a emelang mafoko, go fa batho ba ba sa utlweng tsela ya go buisana le go ikopanya le ba bangwe. *

*South African Sign Language (SASL) e nnile puo ya bo 12 ya semmuso mo Aforika Borwa ka 19 Phukwi 2023, fa Moporesident Cyril Ramaphosa a sena go saena molao-kakanyao wa phetogo ya Molatheo. Se se diretswe go tlotlomatsa ditshwanelo tsa batho ba ba sa utlweng le ba ba utlwang ka bokete, go fedisa kgethollo, le go godisa tekatekano. Go dirilwe seno go netefatsa gore batho ba ba dirisang puo ya diatla ba fiwa seriti, ba kgona go dirisa ditshebeletso tsa mmuso, le go tlisa tekatekano ya mekgwa e e sa tshwanang.*

*Tiriso ya puo e e akaretsang ke tsela e e botlhokwa ya go bontsha mefutafuta ya setšhaba se se rileng. Puo e e sa tlhaoleng e tila dikakanyo tse di fosagetseng ka batho mme e thusa go rotloetsa botsalano jwa tlotlo. Boineelo mo puong e e akaretsang ke ntlha e e botlhokwa ya setšhaba sa segompieno, se se farologaneng le se se akaretsang.Fa e le gore go farologana ke motswako, go akaretsa go dira gore motswako oo o dire. Go akaretsa go ka ga go tlhama tikologo e mo go yona mongwe le mongwe, go sa kgathalesege lemorago, bokgoni kgotsa setaele sa tlhaeletsano, a ikutlwang a le botlhokwa, a tlotliwa le go matlafadiwa go nna le seabe. Ke maitemogelo a a tshetsweng a tshiamo, go nna karolo ya setlhopha le go fitlhelega.*

*Mo setsong sepe fela, go botlhokwa thata go abelana mekgwa e e tshwanang. Mo bathong ba ba Bosusu ka setso, go nna Bosusu ke boemo jwa tlholego jwa go nna. Ke karolo ya letsatsi le letsatsi ya botshelo jwa bona.Mo gare ga setso sa Bosusu go na le maitsholo a a tsewang e le a a senang maitseo, mme a amogelesega ka botlalo mo setsong sa go utlwa, le vice versa.Go leba motho mo matlhong go botlhokwa thata. Batho ba ba utlwang gantsi ba bua le ba bangwe ba sa lebane thata mo matlhong, mme mo teng ga setso sa Bosusu, go tila go lebana mo matlhong go ka tsewa e le go tlhoka maitseo. Go leba kwa thoko fa motho a go saena ke nnyaa-nnyaa.Mo setsong sa Bosusu, go amogelesega go ama motho yo mongwe gore a go ele tlhoko, tota le fa o sa mo itse sentle.Fa batho ba babedi ba ba utlwang ba tlotla gantsi ba nna kgotsa ba ema gaufi le yo mongwe, ka dinako tse dingwe ba bapile. Batho ba ba sa utlweng mo ditsebeng ba nna kgotsa ba ema kgakala thata mme go ka nna molemo fa ba lebagane gore ba kgone go bona "sebaka sa go saena" sa mongwe le mongwe ka phuthologo. Sekgala seno sa mmele se ka lebega se se botsalano mo bathong ba ba utlwang, mme gantsi batho ba ba Bosusu ba se fitlhela .''

## Tshupetso
Kgwele ya dinao

thumb|Kgwele ya dinao
**Kgwele** ya dinao ke motshameko o tumileng thata o o tshamekiwang ka bololo le maoto mo lebaleng, o o kopanya ka setlhopha sa ba ba 11. 

Kgwele ya dinao e tshameka ke basimane kgotsa basetsana, ke motshameko o tumileng mo Afrorika Borwa ka gonne ke motshameko wa setso sa Afrorika. Kgwele e dira batho ba tsebane lefatshe ka bophara .\

Kgwele ya dinao e thusa batho ba bantsi molefatsheng laga bo roba, Batho ba humile ka ntlha ya kgwele ya dinao, edira gore bana ba seke ba tshamekela kwa dilo tse siamang ka gonne ba lebelletse yona tota.

Melao ya kgwele ya dinao ba dirisa maoto,mmele, le tlhogo go loala kgwele, fa motshwaradino ale mongwe a letlelelwa go dirisa diatla mo lebaleng la gagwe.

## Sesupo
Phetogo ya Tlelaemete

thumb|Phetogo ya tlaemete
**Phetogo ya Tlelaemete** (Climate Change)

Phetogo ya tlelaemete ke nngwe ya mathata a magolo a lefatshe gompieno (United Nations). E diragala fa themperetšha ya lefatshe e oketsega ka ntlha ya digase tse di tshwarang mogote mo loaping (Intergovernmental Panel on Climate Change). Ditiro tsa batho jaaka go fisa magala, oli le gase, mmogo le go rema ditlhare, di okeditse bothata jono (National Aeronautics and Space Administration).

Ditlamorago tsa phetogo ya tlelaemete di setse di bonala mo mafelong a mantsi a lefatshe (World Meteorological Organization). Go na le mogote o o feteletseng, komelelo, merwalela le diphefo tse di maatla go feta pele (Intergovernmental Panel on Climate Change). Leqhoa kwa mafelong a dipolo le a kwa borwa le a kwa bokone le a a nyerologa, mme maemo a lewatle a a tlhatloga (National Snow and Ice Data Center).

Ka bokhutšoanyane, phetogo ya tlelaemete ke bothata jo bo tlhokang kgato ka bonako (United Nations). Batho ba ka thusa ka go boloka maatla, go dirisa dipalangwa tsotlhe, go jala ditlhare le go fokotsa matlakala (United Nations Environment Programme). Fa tsotlhe di ka dirisana mmogo, re ka sireletsa lefatshe bakeng sa dikokomana tsa isagwe (Paris Agreement).

## Tshupetso
Bolwetse jwa tlhako le molomo/ Botete

thumb|369x369px|foot and mouth diseases
**Bolwetse**  jwa tlhako le molomo/ Botete : ke bolwetse jwa diphologolo tsa se le gae jaaka ,dikgomo,dipudi,dinku le dikolobe. morao ga matsatsi a mabedi bo lebega jaaka mmala o mo khibidu mograo ga letshoroma le le kwa godimo.tlolego e tlisa ke mofuta o o rileng wa kanker 

ke bolwetse jo bo tlisang fokotsego a maswi a a fitlhelwang mo dikgomong bo seke ba fitlhelwa bo siame.tlolego e tlisa ke mofuta o o rileng wa kankere / mogare mme diponagalo tsa teng di fitlhelwa mo molomong le maotong.Go le gantsi di iponagatsa marao ga matsatsi a le madedi kgotsa go feta,mme di bonwa ka go tlagisa mmala o mo khibidu.

Gotlisa phetogo kgotsa fokotso ya bolwetse go botlhokwa go tlhabela diphologolo tsa se le gae mme le tlhokomela e maleba.Go botlhokwa le go fokotsa ba tlhokomedi ba diphologo tse  le go nnetefatsa gore molao wa tlhomela o itsiwe ka botlalo.khang kgolo ke gore ga gona moleme jo bofodisa bolwetse ,thuto ka ga bolwetse bo ke mokgwa o maleba go tlisa dijo tse siameng nagemg ka bophara.

## tshupetso
Ngaka tshupe

thumb|ditlhare tsa setswana
**NGAKA TSHUPE**

Ngaka Tshupe ke ngaka ya sephiri e e tlhatlhobang ka setso e berekisa lefatlha la yona ebile e bontshiwa dipono ke sedimo sa yona , ga se ngaka e e tsenanang lefetlhong kana tshwasong ,gape ke ngaka e e naleng le kitso e e tseneletseng gape ka ditlhare tsa setso.

Gantsi bongaka Tshupe bo tsamaelana le bogosi , kwa loe gone go dirisiwa dingaka tshupe go gakolola dikgosi kana go faa ba bokgosing maele . Tshupe ke mofuta o o kgethegileng thata mo dingakeng ka gonne gase gantsi o ka bona fa motho a nale bo tshupe gonne ditshupe ga d apare masela a bongaka ,ga ba apare dipheta go tshwana le dingaka tse dingwe efela e kaba ditshupe tseo le tseo tse o ka fitlhelang d apere dikgabiswa tse di sa bontsheng  gore di tsamaelana le badimo sekai sekgabiswa sa gauta kana boronse mo matsogong.

Ngaka Tshupe e fana ka tshireletso, kgakololo le tshegetso go batho le malapa a mang ka e le sedimo se se kgethegileng go tlisa phodiso le go rarabolola mathata a batho ka ba bontshiwa dilo pele di diragala,ba golagantswe thata le tlhago .Dingaka Tshupe di tlhompha tlhago thata.Dingaka Tshupe di dirisiwa go romela melaetse bogareng ga batho ba nama le bao ba robetseng boroko bo bo telele ka ba nale bokgoni ba go bua ka semoya le bao ba robetseng.

Go nale mefuta futa ya ditshupe , go tshupe ya go bona fela ka dipono, go tshupe ya go itsi ditlhare le go alafa mme asa tlhatlhobisi , go tshupe e e tsamayang le sedimo sa metsi le boporofeta le tshupe ya koma e e tsamayang le sedimo sa thaba.

## DITSUPETSO
Maungo

thumb|Se ke setshwantsho sa maungo a a farologaneng.
**Maungo** ke dijo tsa tlhago tse di tswang mo ditlhareng le mo dimeleng .Di nale le mebala e e farologaneng , menko e e monate , le tatso e e nnang monate kgotsa botlha jo bonnye .Go nale le mefuta e mentsi ya maungo jaaka diapole , dipanana , dinamune , dimango le tse dingwe . Go le gontsi maungo a jewa mme tse dingwe di dirisiwa go dira matute kgotsa dijo tse dingwe . Maungo a botlhokwa mo matshelong a rona .

Maungo a botlhokwa ka gonne a nale divithamine , diminerale le fiber tse di thusang mmele go gola sentle le go nna le botsogo jo bo siameng . Di nonotsha masole a mmele gore a kgone go lwantsha malwetse ka go farologana . Di thusa gape mo tshilong ya dijo mme disereletsa pelo le letlalo . Gape maungo a na le metsi a mantsi a a thusang go nosetsa mmele le go o naya maatla a tlhago . Ka jalo , go ja maungo ka metlha go thusa batho go tshela botshelo jo bo itekanetseng le jo bo maatla .

Maungo a thusa mo ikonoming ka ditsela tse dintsi . Go tlisa madi mo bathong ka balemi le barekisi ba ba rekang le go rekisa maungo , go tsweletsa kgwebo ya ditlhare le dijo . Go oketsa tlhagiso ya maungo go thusa dinaga go nna le sekgoba sa go rekisa teng kwa ntle (exports) , mme gape go tlhama masebetsi mo metseng le mo ditlhokong tsa motse . Ka kakaretso maungo a tsweletsa botshelo jo bo itekanetseng ka go tsenya letseno mo bathong , go oketsa dijo tse di siameng le go nonotsha kgwebo ya lefatshe ka bophara .

## Tshupetso
Lorato

thumb|Mme le bana ba gagwe
**Lorato** lwa ga mme ga lo tshwane le ope - ga lo na maemo, ga lo na boithati, e bile ga lo reketle. Ke ene yo o go tshwarang ka letsogo mo ditlhatlogo le diphokotsegong tsa botshelo, yo o nnang a le teng go go reetsa le go go gomotsa.Lorato lwa gagwe lo phepa, lo bonolo, e bile ga lo fele, go nna teng ga gagwe ka metlha go go bopang le go go godisa go nna motho yo o leng ene gompieno. E ka tswa e le masigo a a thari, mo mosong, kgotsa ditlhabelo tse dintsintsi, lorato lwa ga mmè ga lo ke lo reketla.Ke kgabo e e tukang e phatsima, e kaela le go sireletsa bana ba gagwe ka tlhale nngwe le nngwe ya botho jwa gagwe.

Mme le fa botshelo bo nna thata, lorato lwa gagwe lo nna motswedi o o tlhomameng wa kgomotso le maatla,Lorato lwa ga mme ke nngwe ya mefuta e e phepa le e e nonofileng thata ya lorato mo lefatsheng. Go simolola le pele ga ngwana a tsholwa mme go tswelela pele mo botshelong jwa gagwe jotlhe. Mmè o amega thata ka bana ba gagwe, ka metlha o baya dilo tse ba di tlhokang kwa pele ga tsa gagwe. O ba gomotsa fa ba hutsafetse, o ba kgothatsa fa ba ikutlwa ba batla go ineela, e bile o keteka katlego ya bone ka boikgantsho le ka boitumelo. Lorato lwa gagwe lo pelotelele e bile o a itshwarela, o kaela bana ba gagwe ka bopelonomi le go ba tlhaloganya le fa ba dira diphoso.

Lorato lwa mme le lone lo tletse ka setlhabelo le nonofo. O dira ka natla go tlamela lelapa la gagwe le go sireletsa bana ba gagwe gore ba se ka ba utlwisiwa botlhoko. Le fa bana ba gagwe ba ka tswa ba na le dingwaga di le kae, ga a ke a kgaotsa go tshwenyega ka bone kgotsa go ba eleletsa dilo tse di molemo. Mafoko a gagwe a kgakololo, go ba tlamparela ka lorato le dithapelo tsa gagwe tse di bonolo di nna mo dipelong tsa bone ka bosakhutleng. Lorato lwa ga mmè ga lo bontshiwe fela ka ditiro tse dikgolo mme gape le ka ditiro tse dinnye tsa letsatsi le letsatsi tsa tlhokomelo tse di dirang gore bana ba gagwe ba ikutlwe ba babalesegile, ba le botlhokwa e bile ba ratiwa thata.

Tshupetso
Go godisa ekonomi ya gae

thumb|home villages
**Go godisa ikonomi ya motse** go tlhoka gore go tsepamisediwe thata mo metsweding ya selegae, go nna le seabe ga baagi le tlhabololo e e tswelelang. Mokgwa mongwe o o mosola ke go rotloetsa temothuo le go lema ka selekanyo se sennye, e re ka batho ba le bantsi ba ba nnang kwa magaeng ba ikaegile ka lefatshe gore ba itshedise. Balemirui ba ka thusiwa ka go thapisiwa ka mekgwa ya segompieno ya temothuo, go bona peo ya boleng jo bo kwa godimo, le dithulaganyo tsa go dirisana mmogo tse di ba letlang go rekisa dikuno tsa bone mmogo ka ditlhwatlhwa tse di botoka. Go rotloetsa dikgwebo tse di dirang ka temothuo, jaaka go sila mabele kgotsa go dira dikumo tsa mašwi, le gone go ka oketsa boleng jwa dikumo le go tlhola ditiro tse dintsi mo motseng go na le go romela dithoto tse di sa dirwang kwa ntle.

Mokgwa o mongwe o o botlhokwa ke go tshegetsa dikgwebo tse dinnye le go nna le dikgwebo. Metsana e ka rotloetsa ditiro tsa diatla tsa selegae, go dira dijo, go roka, go betla le bokgoni jo bongwe ka go ba naya katiso ya motheo ya kgwebo le go bona ditšhelete tse dinnye. Fa batho ba mo lefelong leo ba simolola dikgwebo, madi a dikologa mo lefelong leo mme seno se dira gore go nne le koketsego. Go tokafatsa mafaratlhatlha a a jaaka ditsela, motlakase, metsi a a phepa le go fitlhelela Internet le gone go ngoka dipeeletso e bile go dira gore go nne motlhofo gore borakgwebo ba dire. Mo godimo ga moo, go rotloetsa bojanala jwa selegae - segolobogolo mo mafelong a a nang le setso se sentsi kgotsa mafelo a a nang le bontle jwa tlholego - go ka dira gore go nne le ditshono tsa ditiro mo ditirelong tsa go amogela baeng, go kaela batho le tsa dipalangwa.

Sa bofelo, thuto le tlhabololo ya bokgoni di na le seabe se segolo mo go nonotsheng ikonomi ya motse. Go naya basha le basadi dithulaganyo tsa go thapisediwa tiro ya diatla go ba thusa go nna le bokgoni jwa go dira dilo tse di tlhokegang mo mmarakeng. Dikamano magareng ga puso, lephata la poraefete le mekgatlho ya baagi di ka tshegetsa tlhabololo le go tlamela ka matlole a diporojeke tsa tlhabololo. Ka go rotloetsa tirisanommogo, go beeletsa mo bathong, le go dirisa didiriswa tse di leng teng ka botlhale, metse e ka aga ikonomi e e nonofileng le e e itshegeleditseng e e tokafatsang maemo a botshelo le go fokotsa lehuma fa nako e ntse e tsamaya.

## Tshupetso( my sources)
Sekipa

Sekipa  (e gape e bidiwang **tee** shirt, kgotsa tee ka bokhutshwane) ke mofuta wa hempe ya mmele e e e bitswing  ka sebopego sa T sa mmele wa yone le matsogo. Ka tlwaelo, e na le matsogo a makhutshwane le molala o o mogolo , o o itsegeng jaaka molala wa setlhopha, o o se nang molala. Dikipa ka tlwaelo di dirilwe ka letsela le le otlologang, le le motlhofo, le  leng ka tlhatlhwa yakwa tlase  mme go motlhofo go di phepafatsa. Dikipa e simolotse go tswa mo diaparong tsa ka fa teng tse di neng di dirisiwa mo lekgolong la bo19 la dingwaga mme, mo bogareng jwa lekgolo la bo20 la dingwaga, e ne ya fetoga go tswa mo Diaparong tsa kafa teng go ya mo diapareng tse di dirisiwang ka kakaretso.

Dikipa  gantsi di dirwa ka lesela la letseta le le logilweng, le le nang le popego e e sa tshwaneng fa le apesiwa  le dihempe tse di dirilweng ka lesela le le rokilweng. Mefuta mengwe ya segompieno e na le mmele o o dirilweng ka tšhupu e e logilweng ka go sa kgaotse, e e dirwang ka motšhine wa go roka o mogolo, mo e leng gore mmele ga o na meroko e e fa thoko. Go dirwa ga dikipa go fetogile go dira ka metšhini mme go ka akaretsa go sega lesela ka laser kgotsa jet ya metsi.

Dikhipha ga di ture go tlhagisiwa mme gantsi ke karolo ya feshene e e bonako, mme seno se dira gore dikhipha di rekisiwe thata fa di bapisiwa le diaparo tse dingwe .  Ka sekai, go rekisiwa dikhipha di le dibilione di le pedi lefatshe ka bophara ngwaga le ngwaga,  mme motho yo o tlwaelegileng kwa Sweden o reka dikhipha di le robongwe ka ngwaga.  Dithulaganyo tsa tlhagiso di a farologana fela di ka nna tse di tseneletseng mo tikologong mme di akaretsa tshusumetso ya tikologo e e bakiwang ke didirisiwa tsa tsona, jaaka letseta, le le dirisang metsi a mantsi le dibolaya-ditshenekegi.   

## Ditshupiso
Khamera

right|thumb|300x300px|Khamera ya Leica (dingwaga tsa bo1950)
right|thumb|300x300px|Hasselblad 500 C/M ka lense ya Zeiss
**Khamera** ke sedirisiwa se se dirisiwang go tsaya le go boloka ditshwantsho le dibidio, e ka nna e le ka dijithale ka sensara ya ditshwantsho ya eleketeroniki, kgotsa ka khemikhale ka sedirisiwa se se bosisi mo leseding se se jaaka filimi ya dinepe. Jaaka thekenoloji e le botlhokwa thata mo mafapheng a go tsaya dinepe le go tsaya dibidio, dikhamera di nnile le seabe se segolo mo go tsweleleng pele ga botaki jo bo bonwang, metswedi ya dikgang, boitumediso, go tlhokomela le dipatlisiso tsa saense. Go tlhamiwa ga khamera go simolotse ka ngwaga wa lekgolo la bo 19,  mme fa e sa le ka nako eo go ntse go fetoga fa thekenoloji e ntse e gatela pele, mme seno sa dira gore go nne le mefuta e mentsi ya dikhamera le dikai ka ngwaga wa lekgolo la bo 21 la dingwaga.

Dikhamera di dira ka ditsela le dikarolo tse di farologaneng tsa metjhini le melao-motheo. Seno se akaretsa taolo ya go tlhagelela, e e laolang selekanyo sa lesedi le le fitlhang kwa sensareng kgotsa kwa filiming; lense, e e tsepamisang lesedi; sebatli sa pono, se se letlang modirisi go bona pono pele; le filimi kgotsa sensara, e e tsayang setshwantsho.

Go nale mefuta e le mmalwanyana ya dikhamera, mme nngwe le nngwe ya yone e tshwanela tiriso e e farologaneng e bile e nale bokgoni jo bo kgethegileng. Dikhamera tsa lense e le nngwe (SLR) di tsaya ditshwantsho le nako ya nnete, tse nepahetseng ka lense. Dikhamera tsa fomate e kgolo le tsa fomate e e magareng di naya resolushene e e kwa godimo ya setshwantsho mme gantsi di dirisiwa mo go tseyeng dinepe tsa seporofešenale le tsa botaki. Dikhamera tse dinnye, tse di itsegeng ka go rwalega le go nna bonolo ga tsone, di ratiwa thata mo go tseyeng dinepe ga bareki. Dikhemera tsa Rangefinder, tse dinang le dithulaganyo tse di farologaneng tsa go leba le go tsaya ditshwantsho, di ne di dirisiwa thata mo bobegadikgannyeng jwa dinepe . Dikhamera tsa ditshwantsho tse di tsamayang di diretswe go filima diteng tsa difilimi, fa dikhamera tsa dijithale, tse di neng tsa anama kwa bokhutlong jwa lekgolo la bo 20 la dingwaga le kwa tshimologong ya lekgolo la bo 21 la dingwaga, tsone di dirisa disensara tsa ileketeroniki go tsaya ditshwantsho le go di boloka.

Go o ke tsega ga tlhabologo ka bonako ga thekenoloji ya dikhamera tsa megala ya letheka mo lekgolong la bo21 la dingwaga go dirile gore go se ka ga bonala sentle pharologanyo fa gare ga dikhamera tse di kgethegileng le didirisiwa tse di dirang ditiro tse dintsi, ka gonne khamera ya di-smartphone e bonolo go e dirisa, mme seno se tlhotlheletsa thata kafa setšhaba se tlhamang, se abelanang le go dirisa diteng tse di bonwang ka gone.

## Ditshupetso
Leba

thumb|Tshupanako ya segompieno ya letsogo e e nang le go tšhaja ka maatla a letsatsi le bokgoni jwa Bluetooth
**Tshupanako** ke tshupanako e e tsholwang kgotsa e e rwalwang ke motho. E diretswe go boloka motsamao o o tlhomameng le fa go na le go ditiro tse di  bakiwang ke ditiro tsa motho. **Tshupanako ya letsogo** e rwalwa mo letsogong, e gokeletswe ka mogala wa tshupanako kgotsa mofuta o mongwe wa sebaga, go akaretsa le mabanta a tshipi kgotsa mabanta a letlalo . Tshupanako ya letsogo e rwalwa mo kgetsaneng, gantsi e gokeletswe mo ketaneng . tshupanakoya go ema ke mofuta wa tshupanako e e lekalekanyang dikgaotso tsa nako.

Mo karolong e kgolo ya hisitori ya bone, go simolola ka lekgolo la bo16 la dingwaga, ditshupanako e ne e le didirisiwa tsa metšhini, di tsamaisiwa ke tshupanako, di tsamaisiwang ka go dikologa ke moya setlhaba, le go boloka nako ka leotwana la go dikologa. Tseno di itsege jaaka *ditshupanako tsa metšhini*. Ka bo1960, go ne ga tlhamiwa tshupanako ya eleketeroniki ya quartz, e e neng e tsamaisiwa ke diboreti mme e boloka nako ka go faboreita la quartz le le roromang. Ka dingwaga tsa bo 1980 e ne e setse e thopile sefoka bontsi jwa mmaraka wa ditshupanako, mo go se se neng sa itsiwe jaaka Phetogo ya quartz (kgotsa mathata a quartz kwa Switzerland, a ntshwafaditseng mmaraka wa ditshupanaka e e itsegeng e neng ya nyeletsa). Mo dingwageng tsa bo2010, go ne ga nna le *di tshupanako tsa segompieno*, dikhomputara tse dinnye tse di apesitsweng ka letsogo tse di nang le di-kgomasefatlhego le ditiro tsa tsone tse di fetang go boloka nako.

## Ditshupiso
Nonyane

**Dinonyane** ke setlhopha sa di dinosaur tsa madi a a bothitho tse di bopang setlhopha sa **Aves**, di tlhaolwa ka masiba, ditlhaa tse di senang meno, go baya mae a a nang le dikgapetla tse di thata, go dirisa maatla a mmele ka bonako, pelo e e nang le diphaposi di le nne, le lerapo le le nonofileng mme le le botlhofo . Dinonyane di tshela lefatshe ka bophara mme bogolo jwa tsone bo simolola ka 5.5 disentimetara (2.2 mo) nonyane ya hummingbird ya notshi go ya go 2.8 m (9 ft 2 mo) ntshe e e tlwaelegileng . Go na le mefuta e e tshelang e e fetang 11 000 mme e kgaogantswe ka ditlhopha di le 44 . Go feta halofo ke dinonyane tse di nnang mo ditlhareng kgotsa gse di kgonang go ikhutsa mo dikaleng (passerine or "perching" birds). Dinonyane di na le diphuka tse go gola ga tsona go farologanang go ya ka mefuta; ditlhopha tse di itsiweng fela tse di se nang diphuka ke dinonyane tsa moa le tsa tlou tse di sa tlholeng di le teng . Diphuka, tse e leng maoto a a kwa pele a a fetotsweng di ne tsa naya dinonyane bokgoni jwa go fofa, le fa gone go fetoga go go oketsegileng go dirile gore dinonyane dingwe di se ka tsa kgona go fofa, go akaretsa le di- ratite, diphenkwini, le mefuta e e farologaneng ya ditlhaketlhake tse di nnang mo lefelong leo . Thulaganyo ya tshilo ya dijo le ya go hema ya dinonyane le yone e fetotswe ka tsela e e tlhomologileng gore di kgone go fofa. Mefuta mengwe ya dinonyane tsa ditikologo tsa mo metsing, segolobogolo dinonyane tsa lewatle le dinonyane dingwe tsa metsi, di ile tsa fetoga go ya pele gore di kgone go thuma. Thuto ya dinonyane e bidiwa ornithology.

Dinonyane di tlhagile go tswa mo di-theropod tsa pele, mme ka jalo ke tsona di-dinosaur fela tse di tshelang tse di itsegeng. Fela jalo, dinonyane di tsewa jaaka digagabi ka tlhaloganyo ya segompieno ya lereo leno, mme bamasika a tsona a a gaufi thata ke dikwena. Dinonyane ke ditlogolwana tsa dinonyane tsa bogologolo ( tse ditokololo tsa tsona di akaretsang *Archaeopteryx* ) tse di tlhageletseng la ntlha ka nako ya Jurassic ya Bofelo. Go ya ka diphopholetso dingwe, dinonyane tsa segompieno ( **Neornithes** ) di tlhageletse mo Cretaceous ya Bofelo kgotsa magareng ga Cretaceous ya Pele le ya Morago (100 Ma) mme tsa farologana thata go dikologa nako ya tiragalo ya go nyelela ga Cretaceous–Paleogene dingwaga di le dimilione di le 66 tse di fetileng, e e neng ya bolaya di-pteronisaur le tsotlhe di- dinosaur tse e seng tsa ornithuran.
Mogare

**Mogare wa tlhaselo ya masole a mmele** ( **HIV** )  ke mogare o o boelang morago  o o tlhaselang masole a mmele . Fa go sa alafiwe, go ka baka maemo a a farologaneng go akaretsa le **bolwetse jwa go tlhasela masole a mmele** ( **AIDS** ). Ke bolwetse jo bo ka thibelwang .  E ka laolwa ke kalafi mme ya nna boemo jwa boitekanelo jo bo sa foleng jo bo ka laolegang.  Le fa go se na kalafi kgotsa molemo wa mogare, kalafi e e ka fokotsa tsela ya bolwetse mme, fa e ka dirisiwa pele ga go tswelela ga bolwetse jo bo bonagalang, e ka atolosa lobaka lwa botshelo jwa motho yo o tshelang ka HIV go fitlha kwa maemong a a gaufi le a a tlwaelegileng.  Motho yo o nang le mogare wa HIV yo o mo kalafing a ka lebelela go tshela botshelo jo bo tlwaelegileng, mme a ka tlhokafala ka mogare .  Kalafi e e atlegileng ya batho ba ba nang le HIV (batho ba ba tshelang ka HIV) e akaretsa thulaganyo ya melemo ya botshelo jotlhe go gatelela mogare kgotsa go dira gore morwalo wa mogare o se ka wa bonagala.

Kalafo e kgothaletswa kgang ya tlhahlobo e entswe. Motho yo o nang le mogare wa hiv le morwalo wa megare o o sa lemotshegeng ka ntlha ya kalafi ya nako e telele tota ga a na kotsi ya go fetisa mogare wa HIV ka tlhakanelodikobo. Matsholo a a dirilweng ke UNAIDS le mekgatlho mo lefatsheng lotlhe a tlhalositse seno jaaka Ga go Lemogege  Ga go Fetisiwe

Kwa ntle ga kalafi tshwaetsego e ka kgoreletsa masole a mmele mme kwa bofelong ya tswelela go nna AIDS.Ka dinako  dingwe e ka tsaya dingwaga di le dints  Morago ga tshwaetsego ya ntlha motho a ka nna a se ka a lemoga matshwao ape, kgotsa a ka nna a itemogela paka e khutshwane ya bolwetse jo bo tshwanang le jwa mokgotlhwane . Ka tlwaelo paka e e latelwa ke paka e telele ya go tlhoga e e senang matshwao ape.  Kwa bofelong tshwaetsego ya HIV e tlisa kotsi ya go nna le ditshwaetso tse dingwe , jaaka mafatlha, mmogo le ditshwaetsego tse dingwe tse di ka nnang teng. Kwa ntle ga kalafi motho yo o tshelang ka mogare wa HIV o ka solofela go tshela dingwaga di le 11. Go dira diteko go sa le gale go ka bontsha fa go tlhokega kalafi go emisa go tswelela pele gono le go thibela go tshwaetsa ba bangwe.

HIV e fitlhelwa thata ka tlhakanelodikobo e e sa sireletsegang go akaretsa le tlhakanelodikobo ya marago, ya molomo le ya bosadi . Dinalete tse di kgotletsweng tsa ka fa tlase ga letlalo kgotsa ditshelo tsa madi, le go tswa mo go mmè go ya kwa ngwaneng ka nako ya boimana, pelegi, kgotsa go amusa.Diedi dingwe tsa mmele, tse di jaaka mathe, mofufutso le dikeledi, ga di fetise mogare ono. Thobalano ya molomo ga e na kotsi e ntsi ya go fetisa mogare ono. Ditsela tsa go tila go tshwarwa ke HIV le go thibela go anama ga yone di akaretsa thobalano e e babalesegileng, kalafi ya go thibela tshwaetsego  kalafi ya go emisa tshwaetsego mo mothong yo o sa tswang go tsenwa ke yone go alafa ba ba tshwaetsegileng, le mananeo a go ananya dinalete . Bolwetse mo leseeng gantsi bo ka thibelwa ka go naya mme le ngwana melemo ya antiretroviral .
Pene

**Pene** ke sediriswa se se tlwaelegileng se se dirisiwang go kwala enke mo godimo ga sengwe, ka tlwaelo pampiring, ya go kwala kgotsa go thala .  Dipene tsa ntlha jaaka dipene tsa lotlhaka, dipene tsa quill, dipene tsa go dip le dipene tsa ruling di ne di tshotse enke e nnye mo ntlheng kgotsa mo phatlheng e nnye kgotsa mo leroleng le le neng le tshwanelwa ke go tladiwa gape nako le nako ka go ina ntlha ya pene mo sedibeng sa enke .   Gompieno, dipene tse di jalo di fitlhela fela ka palo e nnye e e kgethegileng, jaaka mo ditshwantsho le go kwaleng ka seatla . Dipene tsa lotlhaka, dipene tsa quill le dipene tsa dip, tse di neng di dirisiwa go kwala, di tseetswe sebaka ke dipene tsa ballpoint, dipene tsa rollerball, dipene tsa motswedi le dipene tsa dintlha tsa felt kgotsa tsa ceramic. 

Dipene tsa go busa, tse di neng di dirisediwa go thala ka setegeniki le go dira dikhatokerafi, di tseetswe ke dipene tsa setegeniki tse di jaaka Rapidograph .  Dipene tseno tsotlhe tsa segompieno di na le dipolokelo tsa enke tse di mo teng, mo e leng gore ga di tlhoke go inelwa mo enkeng fa di kwala. 

## Ditshupiso
Bosenyi mo Baaging

thumb|418x418px|Bosenyi mo Baaging
**Bosenyi mo baaging** bo kaya ditiro tse di seng ka fa molaong tse di diragalang mo teng ga mafelo a boagisani mme di ama pabalesego le boitekanelo jwa baagi. E akaretsa ditiro tse di jaaka bogodu, tirisodikgoka, go senya dithoto le ditlolomolao tse di amanang le diokobatsi. Bokebekwa bo ka baka poifo, jwa senya dithoto, le go fokotsa boleng jwa botshelo mo baaging. E ka tswa e bakwa ke dilo tse di jaaka lehuma, go tlhoka tiro, go tlhoka thuto le go tlhoka tekatekano mo setšhabeng. Go thibela bosenyi go botlhokwa go tshegetsa merafe e e babalesegileng le e e nang le kagiso.

Bosenyi bo na le ditlamorago tse di masisi mo bathong le mo baaging. Batho ba ba diretsweng bokebekwa ba ka nna ba gobala mo mmeleng, ba ngomoga pelo mo maikutlong le go latlhegelwa ke madi. Dipalo tse di kwa godimo tsa bosenyi le tsone di ka baka poifo mo baaging le go fokotsa go tshepana mo baaging. Go ya ka Tirelo ya Sepodisi sa Aforika Borwa, bosenyi bo ama pabalesego ya baagi mme bo tlhoka tirisanommogo magareng ga baagi le ba tiragatso ya molao go bo thibela.

Gantsi dilo tsa loago le tsa ikonomi ke tsone tse di dirang gore go nne le bokebekwa mo baaging. Lehuma, go tlhoka tiro le go tlhoka thuto go ka dira gore batho bangwe ba dire ditiro tsa bokebekwa. Go fitlhelela didirisiwa le ditšhono tse di lekanyeditsweng go ka oketsa go kgobega marapo le mathata a loago. Banka ya Lefatshe(World Bank) e tlhalosa gore go tokafatsa ditšhono tsa ikonomi le thuto go ka thusa go fokotsa bosenyi le go tshegetsa tlhabololo ya baagi.

Bosenyi gape bo ama tlhabololo ya baagi le kgolo ya ikonomi. Dikgwebo di ka nna tsa tswalwa kgotsa tsa tila mafelo a a nang le dikelo tse di kwa godimo tsa bokebekwa, mme seno se fokotsa ditšhono tsa ditiro le tiro ya ikonomi. Baagi ba ba nang le bosenyi jo bo kwa godimo ba ka itemogela tlhabololo e e bonya le maemo a a kwa tlase a botshelo. Mokgatlho wa Tirisanommogo le Tlhabololo ya Ikonomi(Organisation for Economic Co-operation and Development)o bolela gore baagi ba ba babalesegileng ba rotloetsa kgolo ya ikonomi le go tlhomama ga loago.

Go fokotsa bokebekwa go tlhoka maiteko a a kopanetsweng a dipuso, ba tiragatso ya molao le maloko a baagi. Ditharabololo di akaretsa go tokafatsa thuto, go tlhama ditšhono tsa ditiro, go nonotsha tiragatso ya molao, le go rotloetsa go nna le seabe ga baagi. Mananeo a baagi le matsholo a go tsibosa batho a ka thusa go thibela bokebekwa le go rotloetsa pabalesego. Ka go dirisana mmogo, baagi ba ka fokotsa bosenyi le go tokafatsa boleng jwa botshelo jwa baagi botlhe.

## Ditshupiso
Nare ya metsi

**Nare ya metsi** (***Bubalus bubalis***), e ka  bidiwa gape ka maina a a latelang,e bong **nare ya noka**, Nare ya Asia, le Nare ya metsi a Asiatic, ke kgomo e kgolo e e fitlhelwang kwa kontinenteng ya India le Borwa Botlhaba jwa Asia. Gompieno, e fitlhelwa  gape kwa Itali, Balkans, Australia, Amerika, le dinaga dingwe tsa Aforika. Go na le mefuta e le mebedi ya dinare tsa metsi tse di bonweng, go ya ka popego le maitsholo: dinare tsa noka tsa kontinente ya India le go ya kwa bophirima go ya kwa Balkans, Egepeto, le Italy; le dinare tsa motlhaba go tswa kwa Assam kwa bophirima ka Borwabotlhaba jwa Asia go ya kwa Yangtze Valley ya China kwa botlhaba.

Nare ya metsi ya naga (*Bubalus arnee*) e ka tswa e le ngwe ya di nare tsa bogologo, e le losika la bo  nare ya metsi tsa mo gae. Ditlamorago tsa patlisiso ya phylogenetic di bontsha gore nare ya metsi ya mofuta wa noka e ka tswa e simolotse  kwa bophirima jwa India mme di  ne tsa ruiwa mo e ka nnang dingwaga di le 6,300 tse di fetileng, fa mofuta wa setlhaba o simologile o le nosi go tswa kwa Mainland Southeast Asia mme di ne di ruilwe mo e ka nnang dingwaga di le 3,000 go ya go 7.000 tse di fetileng. Morago ga moo, dinare tsa noka di ne tsa phatlalala go ya kwa bophirima go fitlha kwa Egepeto, Balkans, le Italy; fa dinare tsa motlhaba di ne tsa phatlhelela go ya kwa borwabotlhaba jwa Asia le go fitlha kwa Mokgatšheng wa Yangtze.

Dinare tsa metsi di siametse thata fa go tla mo nakong ya go lema masimo a raese, mme mashi a tsone a humile ka mafura le poroteine go feta a dikgomo tsa mashi,tsa gaei. Palo e kgolo ya diphologolo tsa naga e ne ya nna kwa bokone jwa Australia kwa bokhutlong jwa lekgolo la bo19 la dingwaga, mme go na le metlhape e mennye ya diphologolo tsa ntwa kwa Papua New Guinea, Tunisia, le bokonebotlhaba jwa Argentina. Matsomane a naga a teng gape kwa New Britain, New Ireland, Irian Jaya, Colombia, Guyana, Suriname, Brazil, le Uruguay.

## Ditshupiso
Kgwele ya letlowa

Kgwele ya bolotlola ke motshameko wa bolo o o tshamekiwang mo lebaleng la khutlonnetsepa ke ditlhopha tse pedi tsa batshameki ba le supa. Maikaelelo a konokono ke go hula bolo mo mosakong wa mofenyi fa ba ntse ba thibela setlhopha se se ganetsanang le sone so hula ka sone. Ke nngwe ya metshameko e le mmalwa e e diretsweng basadi le basetsana fela, mme e sa ntse e tshamekiwa ke bone, mo mabaleng a a mo teng le a a kwa ntle, bogolo jang mo dikolong, mme e ratiwa thata mo kgolaganoditshaba

Go ya ka bolotlowa ya lefatshe, motshameko ono o tshamekiwa ke batho ba ba fetang dimilione di le 20 mo dinageng tse di fetang 80. World Netball e na le Ditlhopha tsa bosetšhaba tse di fetang 70 tse di rulagantsweng ka dikgaolo tse tlhano tsa lefatshe. Di liki tse dikgolo tsa selegae mo motshamekong ono di akaretsa liki e kgolo ya bolotlowa kwa Boritane e kgolo, Super Netball kwa Australia, le ANZ Premiership kwa New Zealand.

Dikgaisano di le nne tse dikgolo di tshwarwa kwa dinageng tse dingwe: Dikgaisano tsa Lefatshe lotlhe tsa bolotlowa le Metshameko wa Kgolaganoditshaba, tse ka bobedi di dirwang dingwaga di le nne, le Quad Series le motseletsele wa fast5, tse ka bobedi di dirwang ngwaga le ngwaga. Ka 1995, Mokgatlho wa Boditšhabatšhaba wa bolotlowa (o jaanong o bidiwang World Netball) o ne wa nna lekgotla la metshameko o o amogelwang ke Komiti ya Boditšhabatšhaba ya diolimpiki, mme bolotlowa ga e ise e tshamekelwe kwa Diolimpiking.
Monwana

**Monwana** ke palo e e bonalang mo maotong a a kwa pele a bontsi jwa diphologolo tse di nang le lerapo la mokwatla tse di nang le maoto a mane , segolobogolo tse di nang le dintlha tse di kgonang go tshwara ( ke gore diatla ) jaaka batho le diphologolo tse dingwe tse ditshelang . Bontsi jwa ditetrapod di na le dinomoro di le tlhano ( ke menwana e matlhano ),   mme dinomoro tse dikhutshwane ( ke gore tse dikhutshwane thata go feta dithapotse di kwa godimo) gantsi di bidiwa menwana ya dinao fa tse di lelefaditsweng thata di bidiwa menwana . Mo bathong, menwana e kgona go tshwaragana ka tsela e e bonolo e bile e kgona go ganetsana mme e dira jaaka serwe se se botlhokwa sa go ama le go tshikhinyega sentle e leng selo se se botlhokwa thata mo bokgoning jwa diatla le mo bokgoning jwa go tshwara le go dirisa dilo .

## Batho
Gantsi batho ba na le dinomoro di le tlhano,  tse marapo a tsone a bidiwang diphalange ,  mo seatleng sengwe le sengwe le fa batho bangwe ba na le tse difetang tse tlhano kgotsa tse di kwa tlase ka ntlha ya mathata a ba tsholwang ka one a a tshwanang le maoto a mantsi kgotsa oligodakthili kgotsa go kgaolwa ka phoso kgotsa ka boomo . Palo ya ntlha ke monwana wa kgonotswe e latelwa ke monwana wa tshupo, monwana wa fa gare, monwana wa palamonwana le monwana o monnye kgotsa monwana wa pinkie . Go ya ka ditlhaloso tse di farologaneng monwana wa kgonotswe o ka bidiwa monwana kgotsa nnyaa.

Dibukantswe tsa Seesemane ditlhalosa monwana jaaka o o kayang nngwe ya dinomoro tse tlhano tse diakaretsang monwana wa kgonotswe  kgotsa nngwe ya dipalo tse nne tse di sa akaretseng monwana wa kgonotswe (fa go ntse jalo di newa dinomoro go tswa go 1 go ya go 4 go simolola ka monwana wa tshupo o o gaufi thata le monwana wa kgonotswe).   

### Popego

#### Lerapo
thumb|Setshwantsho se se bontshang marapo a seatla sa motho
Monwana wa kgonotswe (o o golagantsweng le terapesiamo ) e mo letlhakoreng le lengwe , e bapile le letsogo.

Seatla se na le marapo a matlhano a a bidiwang marapo a metakhapale le le lengwe mo go nngwe le nngwe ya dinomoro tse tlhano. Diatla tsa motho di na le marapo a dijithale a le lesome le bone a gape a bidiwang diphalange kgotsa marapo a lekoko : a mabedi mo monwaneng wa kgonotswe (monwana wa kgonotswe ga o na lekoko le le fa gare) le a mararo mo go nngwe le nngwe ya menwana e mene. Tseno ke lekoko le le kgakala le le rwalang lenala, lekoko le le fa gare le lekoko le le gaufi. Go bopiwa manonyeletso gongwe le gongwe kwa marapo ano a mabedi kgotsa go feta a kopanang teng. Mongwe le mongwe wa menwana o na le manonyeletso a le mararo:
Noka ya Serorome

**[[:en:Serorome_River|Noka ya Serorome]]** ke  noka ee mo Kgaolong ya Legare mo Botswana, eo e tshelang mo nokeng kana molapo wa Limpopo.

## Motheo/Tshimologo
Ka nako nngwe  bophirima jwa kgaolo ya Kalahari ene ele Setlhaketlhake sa metsi se bophara, se tshela metsi  mo nokeng ya Limpopo go tswa mo motsweding kana noka ya Serorome. Morago dipopego tsa tlholego tsa lefatshe tsa tlisa tshenyego kana tlhakatlhakano eo e  dirileng gore metsi jaanong a melatswana kana metswedi   ee mo kgaolong e tshela mo bokone jwa Noka ya Zambezi. Noka ya Serorome ke yone fela eo e santseng e tshela mo nokeng ya Limpopo ka ntlha ya go epega ga molatswana ga lefatshe.

## Seemo sa bosa sa lefelo

## Ditiro tsa letseno la Madi
Lethumpo kana Pompo ee gokaganyang bokone le borwa e ralala molapo wa Serorome, foo go nang le madirelo a go phatlalatswang metsi teng, dikilometara dile makgolo mabedi,masome mabedi le bosupa fela  gotswa fa Letamong la Letsibogo. Madirelo a   magala a Mmamabula a mo borwa jwa  noka.

## Metswedi
Pula ya dineo

## Pula Ya Ga Dineo
thumb
**Pula ya ga Dineo** ke pula e neng ya tlhasela Aforika Borwa ka ngwaga wa 2017,e ne e le pula ya matla ka dibe e e tswang kwa South-West Indian Ocean ka selemo sa di pula tse matla. E ne ya tlholwa ke metsi a go fisa kwa Mozambique ka Tlhakole 2017, go tloga foo e ne ya gola ka nako e potlane.

E ne ya tlhola mathata le dikotsi di le dintshi mo di nageng ka ntle ga Mozambique , e fela yona e ne e di gaesa ka ditshenyego go ne go tlhakagetse batho ba le 7,go gobetse ba le 55, go senyegetswe ba go fetsa 100 000, magae a a latlhagileng a gaisa 20 000 , ebile go ne go amegile batho ba go gaisa 700 000

E ne ya ama dinaga tsa go tshwana le Aforika Borwa , Zimbabwe , Botswana le Malawi . Aforika Borwa e ne e amile Limpopo, Mpumalanga le KwaZulu-Natal , ka ge di porofense tse di ne tsa tlhaselwa ke pula ya matla ka dibe , e senya go tlhelele e senya  di tsela , maboro , le magae . 

Go ne go nale moya o o mkatsang , ditlhare di ne di wela fatshe , dikolo di tswaletse, motlakase o ne o se yo . Go ne go senyegile gotlhelele e bile go tsere nako e telele go ka boela sekeng morago ga ditshenyego tseo.

## Ditshupetso
Matshidiso Masebe

thumb|'''Matshidiso Masebe'''

**Matshidiso Lindiwe Masebe** (o tshotswe ka la kgwedi ya  Lwetse e thola malatsi a le masome a le mabedi le boferabongwe ka ngwaga wa  2003) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekang jaaka motshwaradino wa setlhopha sa Liki ya Basadi ya SAFA  Ladies UJ  le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa.

Masebe o ne a bidiwa motshwaradino wa setlha kwa dikabong tsa Liki ya Basadi ya SAFA ka 2024. O ne a le motshwaradino mmogo wa kgaisano eno kwa kgaisanong ya Kgwele ya Dinao ya Basadi ya Varsity ka 2023.

## Tsa thuto
**Mmadikolo wa Johannesberg**

Masebe o tshamekela mmadikolo wa  Johannesburg. Kwa Kgweleng ya Dinao ya Basadi ya Varsity ya 2023 o ne a etelela yunibesiti pele go fitlha kwa maemong a bobedi mme a abelwa go nna motshwaradino wa kgaisano le Siphesihle Dlamini go tswa kwa mmadikolo wa Western Cape.

O weditse liki ya Basadi ya SAFA ya 2024 ka di-clean sheet di le 14 mo metshamekong e le 30 mme a bidiwa motshwaradino wa setlha.

## Tiro
Masebe o ne a gaisana le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi ba bagolo kwa dikgaisanong tsa basadi tsa COSAFA tsa 2024 kwa ba neng ba felela e le ba bobedi kwa Zambia. O ne a tshameka la ntlha mo phenyong ya 8-1 mo Seychelles a tsena e le moemedi wa ga Jessica Williams mo motsotsong wa bo 72.

## Dikgele

* Bommampodi ba Basadi ba COSAFA: maemo a bobedi: 2024

* Kgwele ya Dinao ya Basadi ya bommadikolo: maemo a bobedi: 2023

**Mong**

* Liki ya Basadi ya SAFA ya 2024: Motshwaradino wa Setlha

* Kgwele ya Dinao ya Basadi ya Varsity ya 2023: Motshwaradino wa kgaisano

## Metswedi
Kgwele ya dinao kwa United States

Kgwele ya dinao ke motshameko wa bone o o ratiwang  thata kwa United States kwa  morago ga kgwele ya dinao ya Amerika, bolotlola le beseball, ka go latelelana.  27% ya balatedi ba metshameko ya Amerika ba bontsha kgatlhego mo kgwele ya dinao. 

United States Soccer Federation (USSF) e busa  maemo a le mantsi a kgwele ya dinao kwa United States, go akaretsa ditlhopha tsa bosetšhaba, diligi  tsa setsebi, le diligi  tse kgethegileng , e le ditaolo tsa maemo a a kwa godimo ya kgwele ya dinao  mo nageng. National Collegiate Athletic Association (NCAA) e laola dikholetšhe di le dintsi, Le fa maemo a bobedi a a kwa tlase ga a  mo maemong a kholetšhe ke NJCAA (National Junior College AthleticAssociation) , e e busang  metshameko  tsa busang tsa dingwaga di le pedi tse di direlang jaaka tsela ya baithuti ba le bantsi go fetela kwa dikolong tsa NCAA tsa dingwaga di le  ntse moragonyana. Dikolo tsa sekontari di laolwa ke mekgatlho ya maemo a puso, mme National Federation of State High School Associations (NFHS) e tlhoma melao mo maemong ao. Melawana ya metshameko ka kakaretso e a tshwana fa gare ga ditlhopha tse tharo tse di busang le fa go na le dipharologano tse dintsi tse di sa lemotshegeng.

## Ditshupiso
Segwete

Segwete (*Daucus carota* subsp. *Sativus*) ke morogo ya modi, gantsi se na le mmala wa namune, le fa go na le mefuta e e farologaneng ya "herirloom" e e akaretsang Sekaole, Bontsho, Bohibidu, Bosweu, le serolwane cultivars, e e leng mefuta e e ruilweng ya Daucus carota">Carrot ya naga, Daucus caroita, e e tlholegang kwa Yuropa le Southwestern Asia. Semela seno se ka tswa se simologile kwa Iran mme kwa tshimologong se ne se jalwa ka ntlha ya matlhare le dipeo tsa sone. 

Segwete ke semela se se tlhogang dingwaga di le pedi mo lelapeng la dimela tse di tlhogang, Apiaceae . Ntshokuno ya lefatshe ya digwete ( di kopantswe le di-turnip ) tsa 2022 e ne e le ditone di le dimilione di le 42, e eteletswe pele ke China e e tlhagisang 44% ya palogotlhe. 

Mmala wa namune o o tlwaelegileng o tswa mo beta-karoteneng, mme seno se dira gore digwete di nne motswedi o o humileng wa bithamini ya A . Tlhamane ya gore digwete di thusa batho go bona mo lefifing e ne ya anamisiwa jaaka tshedimosetso ya maaka mo ntweng ya Lefatshe ya Bobedi, go tlhalosa lebaka la gore bakgweetsi ba difofane ba Boritane ba kgone go lwa mo lefifing; tlhaloso ya mmatota e ne e le go tlhagisiwa ga radara .

## Metswedi ya tshedimosetso
Motshameko

**Metshameko** ke motshameko wa mmele kgotsa motshameko,  gantsi o o tsamaisana le e e rulagantsweng, o o bolokang kgotsa o tokafatsang bokgoni jwa mmele le bokgoni. Metshameko e ka etsa gore batsayakarolo ba itumele le babogedi ba itumele thata . Palo ya batshameki mo motshamekong o o rileng e ka farologana go tswa go batho ba le go feta makgolo  go ya go motho a le mongwe.

Dikgaisano tsa metshameko di ka dirisa setlhopha kgotsa  motho a le mongwe, mme di ka nna tsa bolega, di letlela batshameke ba le bantsi, kgotsa di ka nna di tswetswe, di lekanyetsa go nna le seabe ga ditlhopha tse di rileng kgotsa tse di laleditsweng. Dikgaisano di ka letlelela "go betsha" kgotsa "go batse", mo go se nang mofenyi a le mongwe fela; ba bangwe ba neela mekgwa ya go kgaoganya tie go tlhomamisa gore go na le mofenyi o le mongwe fela. Gape di ka rulaganngwe ka mokgwa wa dikgaisano, go tlhagisa mmampodi. Diligi di le dintsi tsa metshameko di dira mmampodi wa ngwaga le ngwaga ka go rulaganya metshameko mo pakeng e e itsegeng ya metshameko, e latelwa ke li-playoffs mo mabakeng a mangwe.

## Ditshupiso
Noko Matlou

**Noko Alice Matlou** (o tshotswe ka la bo 30 Lwetse 1985) ke motshameki wa kgwele ya dinao  wa Aforika Borwa yo o tshamekang jaaka mosireletsi wa setlhopha sa Spain sa CP Cacereño Femenino. O tshamekele setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa jaaka motlhasedi le mosireletsi.

Ka 2008, Matlou o ne a nna  wa ntlha go amogela awate ya CAF fa a ne a bidiwa Motshameki wa Kgwele ya Dinao wa Basadi wa Aforika wa Ngwaga.

Matlou o emetse setlhopha sa bosetšhaba sa kgwele ya dinao sa basadi sa Aforika Borwa makgetlo a le 174, go akaretsa le kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2012, 2016 le Dijana tsa Lefatshe tsa Badi tsa FIFA tsa 2019 ,le 2023. Ke motshameki wa bobedi wa Aforika yo o tshamekileng thata.

## Tiro
O ne a tshamekela Ma-Indies Ladies. O kile a tshamekela Basadi ba Tlhabololo, Basadi ba Brazil le mmadikolo wa Johannesburg mo nakong e e fetileng. Mo ditlhopheng tsa kgwele ya dinao, o bidiwa "Beep-Beep".

Ka 2008, o ne a nna Moaforikaborwa wa ntlha go bidiwa Motshameki wa Kgwele ya Dinao wa Basadi wa Aforika wa Ngwaga ke Kgolagano ya Kgwele ya Dinao ya Aforika.

**CP Cacereño Femenino**

Ka Phatwe 2024, o ne a saena konteraka ya ngwaga o le 1 le setlhopha sa Primera Federación le  CP Cacereño Femenino.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Matlou o ne a tshamekela setlhopha sa bosetšhaba sa kgwele ya dinao sa basadi sa Aforika Borwa ("Banyana Banyana") ka Sedimonthole 2006.Ka Lwetse 2009, Matlou o ne a tlhatlhobiwa "tlhatlhobo" ya bong ke molaolamotshameko fa moeteledipele wa setlhopha sa kganetso a le teng, pele ga motshameko wa Aforika Borwa kgatlhanong le Ghana kwa Caledonian Stadium, kwa Pretoria. O ne a letlwa go tshameka mo motshamekong morago ga go netefadiwa gore ke mosadi.

Matlou o ne a itsege thata mo setlhopheng sa bosetšhaba ka go nosa dino di le thataro kwa Dikgaisanong tsa Basadi ba Aforika tsa 2008. O tlhophetswe ditlhopha tsa dikgaisano tse di farologaneng, go akaretsa le kwa Diolimpiking tsa Selemo tsa 2012 kwa Lontone, kwa United Kingdom.Ka 2014, mokatisi wa Aforika Borwa Vera Pauw o ne a romela Matlou—yo pele e neng e le motlhasedi, jaaka mosireletsi.

Ka Mopitlwe 2025 o ne a itsise ka go rola tiro ya gagwe mo kgweleng ya dinao ya boditšhabatšhaba morago ga boikhutso jwa boditšhabatšhaba jwa Moranang.Motshameko wa gagwe wa bofelo e ne e tla nna kgatlhanong le Malawi. Matlou e ne e le mokapotene wa Banyana Banyana mo setlhopheng sa gagwe sa bo 174 mo phenyong ya 3-0 kgatlhanong le Malawi kwa khamphaseng ya UJ Soweto ka 5 Moranang 2025. Ke motshameki wa bobedi wa Aforika yo o tshamekileng ditlhopho tse dintsi morago ga Janine van Wyk (ditlhopha di le 18

## Dikgele
**Aforika Borwa**

* Sejana sa Ditšhabatšhaba sa Basadi sa Aforika: 2022,ba ba tsereng maemo a bobedi: 2008, 2012, 2018; maemo a boraro: 2010

**Mong**

* Motshameki wa Kgwele ya Dinao wa Basadi ba Aforika wa Ngwaga: 2008

## Metswedi
Tanna Hollis

**Tanna Patricia Hollis** (o tshotswe ka la bo 27 Ngwanaitseele 2005) ke motshameki wa kgwele ya dinao wa Aforika Borwa yo o tshamekang jaaka motshamiki wa kwa pele wa setlhopha sa Liki ya Basadi ya Scotland sa Partick Thistle W.F.C. le setlhopha sa bosetšhaba sa basadi sa Aforika Borwa.

## Botshelo jwa gagwe
Hollis o tsene sekolo se segolo sa Edenvale kwa Edenvale, kwa Gauteng.

## Tiro
**JVW**

Hollis o ne a tla ka sekolo sa JVW. Ka 2021, JVW Sapphires e ne e le ya bobedi mo kgatong ya Johannesburg ya sejana sa Engen e latlhegelwa ke 4-3 ka diphenalethi go Kempton Park Ladies. O ne a abelwa go nna Motlhasedi wa Kgaisano.

O ne a tlhatlhosiwa go nna setlhopha se segolo kwa tshimologong ya setlha sa 2022.O nositse nno ya gagwe ya ntlha ya setlhopha se segolo mo phenyong ya 10-2 kgatlhanong le Richmond United ka 23 Moranang 2022.

Ka di 24 Mopitlwe 2024, o ne a nosa nno ya metsotso ya bo 75 go thusa setlhopha sa gagwe go fenya mmadikolo wa Fort Hare ka 5-1.Ka di 20 Moranang 2024, o ne a nosa kgwele ya gagwe ya ntlha ya Liki ya Super ya Hollywoodbets mo phenyong ya motshameko wa kwa ntle ka 5-0 kgatlhanong le Thunderbirds Ladies.

**Partick Thistle**

On 16th January 2026, Partick Thistle W.F.C.announced the signing of Hollis on their Facebook page.

## Tiro ya boditšhabatšhaba
Hollis o ne a tshameka la ntlha mo setlhopheng sa bosetšhaba sa basadi ba bagolo kgatlhanong le Namibia ka phenyo ya 1-0 kwa Dikgaisanong tsa Basadi tsa COSAFA tsa 2024 ka 22 Diphalane 2024.

## Dietsele
**JVW**

* Liki ya Basadi ya SAFA: Maemo a Bobedi: 2025

* Sejana sa Engen sa Gauteng: Maemo a Bobedi: 2021

Mong

* Sejana sa Gauteng Engen: Motlhasedi wa Kgaisano ya 2021

## Metswedi