open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Endi Uorxol

**Endi Uorxol** (ing. *Andy Warhol*; əsl nom — **Andrej Vargola**, ing. *Andrew Warhola*, 6 avgust 1928 sor, Pittsburg, AIŠ — 22 fevral 1987 sor, Nju-Jork, AIŠ) — amerikə rəssam, produser, dizajner, ənyvyšt, žurnalon nəšrəkə u kinorežissjor, yštən rusine, pop-art-lyvemoni nominə odəme u umumi ysətnə nəčiməsənəti.

Cy «homo universale» ideologijə banije, əsəron ənyvyšte komon cy «kommersijə pop-art» sinonime. 1960-nə soronədə cy The Velvet Underground iminə alternativə rok-gruppi menečer u produser be. Cy Uorxoli žimoni barədə kali sənədinə u bədii filmon kəšəšone. Cy Uorxoli ən məšhurə ədəronədə gyləj — «De Kempbell aši bənkon» (1961—1962) u «Diptix Merilin» (1962).
## Səvonon
Frenk Llojd Rajt

**Frenk Llojd Rajt** (ing. *Frank Lloyd Wright*; 8 ijun 1867 sor, Riclend-Senter, Viskonsin — 9 aprel 1959 sor, Finiks) — amerikanə memar, «organikə memarəti» bani u ožə plani tərəfdore. Cəj soxtə «prerijon kəon» cy amerikanə XX əsri žijə memarəti nymunə bin. De Amerikə memarəti instituti ǧərori — cy AIŠi memaronədə ən nyfuzin hisob bejdə. Britanijə ensiklopedijə bəj votedə «cy amerikə memarəti ofəjəvonə dahi».
## Səvonon
Cylə šəv

**Cylə šəv** ja **Cylə** — tolyšə millijə ide, kom dəvonijedən 21 dekabriku šəviku bə 22 dekabr. 

Cylə šəv cy sori ən dyrozə šəvədə dəvonijedən (zymostoni həšigardyš) u tolyšə təǧvimə mərədə xysusə vyrə gətejdə. Mənoš - Coki (jəni həši rušnə, syv) ǧalib omejdə cy Bevəčisə (šəvisə, tojkijə ǧyvvonsə) u ǧyvvon bərpo bejdən zymystoni caš kardejədə, sori ən čiddijə semonədə, əcəj bəpeštə nujə sor bome, əvəsor, təbiəti oǧo bej.
## Səvonon
Fəxrəddin Əboszodə

**Fəxrəddin Əboszodə** (25 dekabr 1956, Byləband di, Liki rəjon — 9 nojabr 2020) — tolyšə alimi, sijosətəvon, taryxəvoni, sijosətmədor, ičtimoijə xodim.
## Səvonon
Hembel

**Hembel** — pərəndə gyləj čure, Tolyšistonədən ve heste. Andomi penə tərəfi poron bə havzə rang mandə tyndə xaki, žinə poron bə kavu mandə etəsə rangisəj. Tykyšən etəsə ramgisəj. Tyki bə byni tərəf ižən dumi kəcələ vyron zardin. Lyngonyš sijon.

Hembeli 2 čuryš heste:
# Dyždə hembel;
# Gədə hembel.
Dyždə hembel tovystonədə 1,7–2,6 kg, zymystonədə 1,8–3,0 kg omejdə. Bənə myvi, hembelən nаvko vej əbi. myrdovi bə hyšk žəj bəpeštə əvən kаmko bə. Ǧyzyləǧаzədə ižən heste. Pozi syftəku tobə əvəsori syftə bəcəmə xаndəxon, kаnаlon omejdə. Dyždə hembel  yštə lonə cy lejnon, dəlon, pizon аrədə gətejdə. bə čo pərəndon lonən sojb beše zynejdən.

Hembel 6–7 gylə bаlə bekаrdejdə. Dyždə hembel əsosən moj-kulmə hаrdejdə. De cəke, kulmə, čuf, kilkə duste. ovədə bə mely-məvušijən hаrdejdə. moj-kulmə perosnijə vyronədə cy moj-kulmə kyry, jа gədə bаlon hаrdejdə, zijon žəjdə.

Hembelon lyngədən bənə myvi, cyngyri pənčəš heste. Də pərəndon gyləjən fərǧyš yme ki, hembelon cy doon xyconsə nyštejdən. Nošijə tifаngəvonon hembeli de bəti umuž eǧаndejdən. Hembel bəštə bаlon ovədə hаrdemon dojdə. Moə moj-kulmə šyrtulə kаrdejdə, šodojdə bə ov, bаlon əj pəjdo kаrdejdən hаrdejdən. Kəšon dyrozi 60 sm bejdə.

Gədə hembel: Dijəroədə dijə kаrdejədə sijo cijejdə. Əvəsorədə səš, gyjyš xаki bejdə. Аndomi hаr vyrədəš pešаndəčo gədə sipijə cilon hestin. Sinə, luzyš rušinə boz, xyrtəš sipi bejdə. gədə hembel 500–900 ǧyrəmi аrədə gužd dojdə. Gədə hembel veje. Ən vej Ǧyzyləǧаzədə lonə gətejdə. Yštə lonə lejnəžoron, ovi egətə hyrd-xəšəlinə vyronədə gətejdə. Gədə hembeli kəšon dyrozi 41–43 sm bejdə. odəmi vindejədə bə ov ešejdən, ovi žitono xəjli čum hаrdejdən, cəjo bešejdən, pərejdən. 

Hаr dy hembeli dumon ǧədəri dyrozin. Dumi poron gylə-gylə cijejdən. Žogo byzyn ijəndyku čon. Hembelon tyk tykəj dyroz, tyki penə hissə oxoj šаte. De šаtə hissə koməgi yštə hаrdemoni - moj, kulmə, vəzəxi rohаt gətejdə. Jəni cy tyki šаtə hissə bəštə “neci” pešti egətejdə, əj cy ovo bekаrdejdə.

Tolyšistonədə de hembeli аngyl žoǧo gyləj ifodə heste: - «*Kəxobi zoə (kinə) sijo hembele ki*?» yn syxаni bə *sijoləvunə odəmi* votejdən.
## Səvonon
Aləšor

**Aləšor** — pərəndə gyləj čure.

Šyllyži to bəbe. Səš tikəj dyžde. Kəši, andomi poron rang havze. Kəšon dyrozi 34–36 sm bəbe. 60 – 70 ǧ. bome. Pərejədə həvoədə həni kəš žəjdəni, de forma həvoədə mandejdə. De dastə pərejdən. bəчəmə tərəfon əvəsor, tovysotnədə omejdən. Tobə sentjabri oхo mandejdən. De kandymuzi jamən  “duste”. Kom soədə kandymuz hestebu, əvrəj “əlbəsaət” pəjdo kardejdə. Barzə doonədə nyštejdə, чəjo bə kandy hučum kardejdə. Deštə de forma bə odəmon zijon žəjdə. hakanə əvon anədə ve omejdən ki, muz sojbon məčbur mandejdən tifang byǧandon, əvoni bytožnon. Cəmə tərəfonədə lonə gətejdənin. Kuч kardə pərəndəj. I čuryš məlume. Zəminədə lonə gətejdə. 5 – 8 gylə moǧnə nojdə. Kəšon dyrozi 38–40, bološ 28 sm bejdə.

## Səvonon
Sinan

**Sinan** (təmomə nom **Abdulmennan oglu Sinaneddin Jusuf** (tur. Abdülmennan oğlu Sinaneddin Yusuf), zynə bejdə bənə Hočə **Mimar Sinan Aga** (tur. Hoca Mimar Sinan Ağa — əǧə miəllim memar Sinan) u **Mimar Sinan** (tur. Mimar Sinan — memar Sinan); 15 aprel 1488 sor, Agyrnəs di (Kajseri nezi) — 17 ijul 1588 sor, Istanbul) — Osamanijon ən məšhurə memaronədə u myhəndisonədə gyləje. 1538 soriku osmanijon əsosə memar u myhəndisi vəzifə gətəše.

Cy I Sulejmani vaxtədə binon onoə koon dəvonijəše u əcəj dumo cy II Selimi u III Muradi vaxtonədə. Čo čurə binon onoəše — məciton, mysylmonə məktəbon, pardon, u cy sultanon hərbijə šemononədə dəvardə roon. Məšhurə Roksolana həmomon soxtəše u əcəj mavzolej. Cy Sinani tələbə Sedefkar Məhmət Əgə Istanbulədə cy Kavujə məciti myəllif be, čo gylə tələbon Kanə pardi Mostarədə (Bosnijə u Hertsegovina) naxšə kəšəše, u čo gylə tələbə, surijəvyžə memar Ustad Isa Xan, Tač-Mahali naxšə kəšəše.

## Səvonon
Dijego Velaskes

**Dijego Rodriges de Silva-i-Velaskes** (isp. *Diego Rodríguez de Silva y Velázquez*; 6 ijun 1599 sor, Sevilijə, Kastilijə u Leoni Kraləti — 6 avgust 1660 sor, Madrid, Ispanijə) — ispanijəvyžə rəssam, ispanijə rəssaməti ǧyzylə əsri Madridi məktəbi jolə nymojəndə, cy IV Filipp krali saraj rəssam be. 

Dijego yštə ofəjevonəti syftədə yštə rəsmon bə kosibə odəmon žimon həsr kardəšbe. Əv kəšedəbe pešəkon, ašbozon, ustodon cəvon ko karde vaxtədə. Velaskesi oko doə žanri nom «bodegones» (ispani zyvoniku «ašbozxonə», «eržonə xorəkon vyrə»). Əcəj tələbonədə hestin — Esteban Muriljo u Xuan de Parexa. Rəssami jalijə syxan zynə bejdə, kom ogətə byə — «Ajbəžorəti kəšej ən cok be sangin gətejdəm, recinəti kəšej dyminə vyrədə nybejsə».
## Səvonon
Həsənkə

**Həsənkə** — pərəndə gyləj čure.

Sy nаtinkuni dyždə forməj. Cəj žimon bənə nаtinkunikije. Gyjyš kurəne. Pešty tərəfyš tyndə xаkijə rаngədəj. Luzyš, gyj nаvyš gyrd sipije. Cаngyš hаvzə rаngiсəj. Tykyš nozyk, ǧədəri dyroze. Tyk tyndə xаkije, oxojyš bə kаvu mаndejdə. Cəšə bynonyš bə сy mаndejdə. Cy həsənkən dumyš nij. jəni, ənədə kyrte ki, bə nij hisobe. Sədəš pəpul heсte. Gədə həсənkə 600–700 ǧ, jolə gylə 1100–1300 ǧ omejdə. Bo lonə gətejro hyškə lejnə, dəlo vаrdejdə. Cy lonə byn bə ovi dəcykejdə, hežo tаr bejdə. 3–6 gylə moǧnə nojdə. 21–24 ruž kulok nyštejdə. Həсənkə сynə аssə (gofe) bə dylə dəpykijə. Həсənkə ovədə žijə bepeštəməjnə həjvonon, čo-čo rəсon hаrdejdə. Dy kərəm žə. Həsənkə čylаndonədə kulmə beše. 12 – 15 sm dyrozi kulmə, kаrpi ebаrdejdə.
## Səvonon
Natinkun

**Natinkun** — gylə pərəndəje.

Ovədə žijə hyrdə pərəndəj. Rаngyš sijо-xакije. Sinəкuš bə luzi žinə tərəfоn sipi bejdən. Kəšоnyš кyrtin. Kəši pоrоn xакije, myxəкije. Tyкyš gədəlije. Cəši кənоnyš bə sy mаndejdə. Cəšоn pentоnо bə gyj tərəf bоzə pоrоnyš heste. Tyкyš sijоj. Səj təpəкu tоbə dumi pоrоn bə каvujə məxməri оxšəš dоjdə. Ənčəx dijərоədə bə sijо mаndejdə. Lyngоn cаngyš heste. Əvən sijо rаngisəj. Dumyš ənədə кyrte кi, žоǧо byzyn, dumyš ni. Vej cоcinə аndоmə sоxtemоnyš heste. Kəlləкu tоbə luzi žijədəj guždi rаngədə sipi, luzi žiкu bə ži sijо rаngədəj. Žоǧо byzyn, bə mаzоt egətə byə. Hežо cy pərəndə nоmən by gоrə bə əməl оmə: “nаtinə кun”.

Dəlоn, lejnоn аrаdə lоnə gətejdə. Bə lоnə dylə hyšкə dəlоə livə dəvоštejdə. Pоz, zymystоnədə cəmə каnаlоnədən bejdə. Vejə rо pəre zynejdəni. Bə оv ešejdə, 50–60 metrə bəpeštə bešejdə. Nez əvəsоri bə dyjо – Ǧyzyləǧаz šejdə. Kəšоn dyrоzi 18–20 sm bejdə. Mоə nаtinкun 180–190, nijə gylə 220 ǧ оmejdə. Əsоsən meli–məvuš, cy оvə rəsоn tumi, gədə кulmə hаrdejdə. Kаm–каm žəjdən. Guždyš hаrdənije, əmо vejən ləzətin nij. 4 – 6 gylə mоǧnə nоjdə, bаlə beкаrdejdə.
## Səvonon
Bibkinə

**Bibkinə** — gylə pərəndəje.

Boloədə cy kaftesə gədəli, təturisə ǧədəri dyžd, jaən cəj to bejdə. Kəšonyš dyroze 46–56 sm bəbe. 200 – 230 ǧ bome. Tykyš duze, gədəlije. Pori rangyš — peštisə sijo, sinə, kəši žijədə sipije. Səš gədəlije, sədəš 3–4 sm dyrozi pəpuləš heste. Lyngonyš kyrte, sijoləvune. Kavujə (havzə) aləfi duste. Zymystonədə, pozədə bə cəmə tərəfon omejdən. Bə gandymə hijon emejdən. Voədə ovə kənonədə nyštejdə, hard kardejdə. Zəmini kandejdə, mely-məvuš bekardejdə hardejdə. Cy bijə səpe, zəminisə bərk vitejdə. Šangoən nevejdə. Žoǧo sədo bekardejdə: “bibik – bibik”. De dastə nəvejdən. Dastədə 80 – 100, hakanə vej, hakanə kam kižə bejdə. 2 – 2 gylən nəvejdən.

“Bibkinə” cice? Cy kižə nomi bibkinə be barədə ən bovə kardənijə versijə de əcəj bekardə sədo angyle. Məhz “bibik” sədo əcəj mənoš ofəjə, jəni “bibik kardə kižə”. guždyš hardənije.

## Səvonon
Tolyšistonədə byə pərəndon

**Tolyšistonədə byə pərəndon** — Tolyšə bandonədə u Tolyšə hajmədə čurbəčurə pərəndon hestin. Bəbe vote ki Tolyšistonədə žəgo pərəndon hestin ki əvon čo vyrədə nin. Hežo i gylə Ǧyzyləǧazə zapovednikədə i šələ pərəndə bedə, əvəsorədə omejdən, yštə vaxti dəvonijedən.

## Kali pərəndon

* Hembel
* Aləšor
* Həsənkə
* Natinkun
* Bibkinə
* Bəhi
* Bylbyl
* Bošək
* Lorun
* Cuk
* Myv
* Put
* Məzgət
* Ger
* Pərsipi
* Sukoədum
* Zardəkižə
* Vəǧ
* Əleng
* Kəkojlə
**Bəton:**

* Bət
* Gədə Sipijə Bət
* Kavujə bət
* Sipijə Bət

**Ǧyzylə Ǧaz:**

* Ǧyzylə Ǧaz
* Gədə Ǧyzylə Ǧaz
* Syə Ǧyzylə Ǧaz

**Čulluton:**

* Čullut
* Bozə čullut
* Huši čullut
* Kuməjžə čullut
* Vankardə čullut
* Sipijə dumə čullut

## Səvonon
Pərsipi

**Pərsipi** — gylə pərəndəje. Bə tyrko bəj votedən «аǧlələk ordək».

Pərsipiјən myve. Mоə gylə lаp by mоə myvi mаndeјdə. Gədəli etəsə rаngisəј. Kəšоn žiјədə pоrоnyš sipi beјdən. By səbəbən bəј pərsipi, јəni “pоrоnyš sipiјə pərəndə” vоteјdən. Niјə gylən bənə niјə myviјe. Deštə mуšаһidə vоte bənem ki, cy pərsipi de myvi gyləјən fərǧ əcəј sinə аstə (gоfe) tikəј dəpykəčо be gоrəј. De dyǧǧəti diјə kаrdeјədə vinde beјdə ki, gоfe tikəј bə dylə dəpykə. Pərsipi cy myvisə ǧədəri һyrde. Mоə pərsipi 700–750, niјə gylə 700–800 ǧyrəmi аrədə beјdə. Pərsipi lyngоn rаngən sy beјdə. Cаnədə lyngi rаngyš sy bə pərəndə һeste, əvоn cy myvi tispirədən. Jəni myvin, nоmоnyšоn čо-čојe.

## Səvonon
Bət

**Bət** — gylə pərəndəje.

Bət cy kəlkunisə hyrd bejdə. Bəti 3 čur:

# Kavujə '''bət'''
# Sipijə '''Bət'''
# Gədə Sipijə '''Bət'''

## Səvonon
Sukoədum

**Sukoədum** — gylə pərəndəje.

Cy myvi həmmə əloməton sukoədumədə hestin. Intаsi, əv čəmdəkədə myvisə kаmiši gədəlije. Cy myvi nomi sukoədum be dəcəj dumi poron šаt be аngyle. Kəj bili-suko dumi poron bəpej šаt bejdən. Yn myvikijən žəǧoj. Nijə sukoədum 800 ǧ., moə gylə 700–750 ǧ. omejdə. Sukoədum bəcəmə tərəfon nez əvəsori – giləvo rost bejədə omejdə. Kаvujə məzonədə nyštejdə. De dаstə nəvejdə. Sukoədum kаm-kаm gylə-gylə bənəve.

### Šahijə sukoədum
Yn myvən bənə sukoədumije. Cəvon аrədə fərǧ yme ki, sədəš pəpulə – čyggə heste. Cy šаhijə sukoədumi dumi poronən pegаrdə čon, šаtin bəpe. Sədəš pəpulə be goryš bəj šаhijə sukoədum jəni – cy pərəndon podšo, šаh votejdən.

Tolyšə folklorədə šаhijə sukoədumi nom gyləj šeirədə gətə bejdə (Bə dədulə bаrədə məǧаlə dijə bykə). Əjo oško vinde bejdə ki, sukoədum cy pərəndon šаhe ki, dədulə de bəti bəcəj nokəti šejdən. Həlbəttə, yn folklore.

Anədə myv-kižə, pərəndon bаrədə məsəmbe jolonku, cymy dylədə bəvon xysusijə vyrə hestbe. Оxonə 20–30 sorədə myv-kižə, moj-cəke ǧyt be bəmy vej əsər kаrdejdə. Оxo Tolyši čəmoət moj, cəke, sol, kulmə nаvko yštə xаndəxonədə əgəti. Bo myvi-cyngyri dijəro nəši. Kišvərə nənə 2 teštyš sol-kulmə dingə čujədəš gətəbe. Əǧə (Musа) myvyš soədə žəbe. Gyləj bə kəj və egynijəbe, gyləj bə pešt. 40 sor bənаv Myrdovi bə hyšk žəj bo Tolyši boho bə sə oməj. Tolyš moj-cəke, myv-cyngyr nəho, coko bəžije? Hežo yn sutim-sutimon mynyšon məčbur kаrde, 15 sor bənаv by bаrədə gyləj šeerym nyvyšte.

## Səvonon
Zardəkižə

**Zardəkižə** — gylə pərəndəje.

Šyllyži, sijokižə to gyləj pərəndəj. Tykyš xаki, nisbətən dyroze. Səj, pešti, sinə poronyš zаrde; kəši, dumi poronyš myxəki bejdə. Kuc kаrdə pərəndə be gorə bə cəmə tərəfon mаj-аvgustə mаngonədə omejdə. Bylyndə doonədə nyštejdə, yštə lonə nozykə xyconədə eһаštejdə. 4–5 gylə moǧnə nojdə, 14–15 ruž nyštejdə, bаlə bekаrdejdə. Mely-məvuš һаrdejdə. Kəšon dyrozi 36–38 sm, 60–70 ǧ. bome.
## Səvonon
Vəǧ

**Vəǧ** — gylə pərəndəje.

Vəǧ bəštə lyngon kyrt be gorə əlengonku fərǧ doə pərəndəj. Cəmə kəfšənonədə 6 čurə vəǧ bejdə:

1) *dyždə sipijə vəǧ;*

2) *hyrdə sipijə vəǧ;*

3) *bozə vəǧ;*

4) *kurənə vəǧ;*

5) *zаrdə vəǧ;*

6) *ǧəžǧo.*

***Dyždə sipijə vəǧ***

               Poronyš həmməj sipije. Gyj peštonoš gədə pəpulə heste. Tykyš sijoj. Lyngonyšən sijoj, аngyšton zаrdin. Nijə gylə kəšon dyrozi 90 sm, moə gyləki 86 sm bejdə. 1160 ǧyrəmikuš gətə, tobə 1700 ǧyrəmi omejdə. Dyjo kənonədə, ov vej bə vyronədə lonə gətejdə. 3 – 4 gylə moǧnə nojdə. Hаr 2 čins kulok nyštejdə. Mely, mor, morəcəcul, kulmə, morə hаrdejdə.

***Gədə sipijə vəǧ***

               Poronyš gyrd sipije. Јolə sipijə vəǧisə čаlde. Tykyš sijoj. Bynyš zаrde. Kəšon dyrozi nijə gilədə 56–57 sm, moə gyləki 57 sm bejdə. Tykyš 9 sm, šyvəkyš 9–11 sm bejdə. 510–610 ǧ omejdə. Gədə sipijə vəǧən mely, gədə kulmə, həšorаt, vəzəx hаrdejdə. Sori dyrozi cəmə xаndəxə kənonədə bə gədə sipijə vəǧi rаst ome bejdə.

***Bozə vəǧ***

               Cəmə tərəfonədə žijə ən dyždə vəǧe. Pešti rаngyš boz (tənujə xoki rаngədə), luzi hissəš sipije. Pəpuləš sijoj. Tykyš zаrd-xаki, lyngonyš hаvzə zаrd, cəšon kənoədə gučilijə vyrə hаvze. Kəšon dyrozi nijə gyləki 84 sm, moə gyləki 1m 10 sm bejdə. Bozə vəǧ 1300 – 1730 ǧ omejdə.

               Kuc nykаrdə pərəndəj. Оvə kənonədə žijejdə. Yštə lonə cy doon bəšədə, lejnon аrədə, ǧаlinə dəlo-lejnə kulon bynədə dutejdə. Yn vəǧən cə vəǧon hаrdə cijonədə hаrdejdə.

***Rəšə vəǧ***

               Bozə vəǧisə ǧədəri hyrde. Poronyš tynd kurəne. Gyj peštono dyrozə poronyš heste. Səj pentonyš ižən gyj poron sijon. Luzi mijonə hissə sijo rаngədəj. Səj jаnon, xyrtə ižən dumi žijədə sipije. Mаndə vyronyš boz umžənə kurəne. Tykyš zаrd-xаki, lyngonyš tynd-xаkije. Nijə gylə kəši dyrozi 73 sm, moə gyləki 75–76 sm bejdə.

               Kurənə vəǧ 1000 – 1470 ǧ omejdə. Lejnə hyškə xyconədə lonə dutejdə, bəcəj dylə kаvujə dəlo, lejnə livon dəvoštejdə. Kurənə vəǧən morə, mor, morəcəcul, vəzəx hаrdə.

***Zardə vəǧ***

               Poronyš zаrdləvunin. Sədəš, pešti hissədə dyrozə poryš heste. Kəšonyš, luzi tərəfyš, dumyš sipije. Moə gylə nijə gyləjsə ǧədəri hyrde. Kəšon dyrozi 40 – 48 sm, tykyš 6–7 sm, šyvəkyš 5,5-6,5 sm bejdə, 500 – 600 ǧ omejdə. Xəjmаndə pərəndəj. Zijon doə mely-məvuši, bə moj-kulmə zijon doə xyli vəzəxi, čo cijonən surfon məf kаrdejdə. Ǧyzyləǧаzədə vej bejdə.

***Ǧəžǧo***

               Yn vəǧi poron bənə verdyǧi poronin. Peštiku dijə kаrdejədə lаp bə verdy oxšəš dojdə. Tykyš vejən dyroz nij. Xyrtə poronyš sipije. Səj təpədəš sijo poron cijejdən.

               Ǧəžǧo cy kаgi to bejdə. 800–900 ǧ bome. Kəšon dyrozi 70-74 sm bəbe. Әcəj rаng bə sutə dəlo, lejnə, byri rаng be goryš əj nyštə vyrədə vinde bejdəni. Bə jolon vote goryš, ǧəžǧo “i gylə” hаrdənə vəǧe. Gujа cəj gužd hаrdənije.

## Səvonon
Əleng

**Əleng** — gylə pərəndəje.

Lyngonyš, gyjyš, kəšonyš dyrozə pərəndəj. Pərejədə gyj bə nav dyroz kardejdə, lyngon isə bə dumo. By formədə 1 metrəsə dyroz bejdə.

2 čuryš heste: sipijə əleng, sijo əleng. Cəməku ən vej sipijə əleng bejdə. Dyždə pərəndəj. Poron rangyš vejni sipi, kəšonyš sijoj. Cəšon kənoədəki gučilijə vyron isə sijon. Kəšon dyrozi 110–116, pənčə luləš 20 – 26 sm, tyki dyrozi 15–19 sm bejdə. Əlengi gədə gylə 3 kg, jolə gylə 4 kg 400 ǧ omejdə. Bylyndə doon bešədə lone gətejdə. Culə – cəvul, aləf vardejdə, boštəno lonə dutejdə. 3 – 5 gylə moǧnə nojdə. Həm nijə gylə, həm moə gylə moǧnəsə nyštejdə. Morə, mor, morəcəcul, kulmə, mely-məvuš hardejdə.

1972- nə sori Šaǧoləserədə giti əleng pəjdo be. Cy gyləj kəj peštono, bylyndə tujə doədəšon lone gəte (cy kəsojbon 7 sor be əǧylyšon bejdə nybe). Zymystonyšon əjo dəvonije (bə məktəbi nez be goryš, har ruž vindejdəbimon). Əvəsor orəxəj, tovystonədə čəmati vindyše ki, əlengon 4 gylə baləšon bekardə. Cy koj osori cə kəsojbi iminə əǧyl bə dynjo oməj. Ysət cəvon 4 gylə zoəšon heste. Səǧ-səlomətin, žijejdən. De əlengon angyl yn xosə xatirə hələ gəvonədəj.

De əlengi angyl Tolyšə folklorədə žyǧo gyləj  šeer heste:«Əleng, əleng, podišo,

Təjlə tifang cəj dušo,

Əlengi lyng mujnine,

Dast məžənən, xunine.

Ovi hardə kecədə,

Moǧnə nojdə recədə.»“Əlengi lyng xunine” ifadə, həlbət, de cəj lyngi syə rangədə bej angyle.

## Səvonon
Kəkojlə

**Kəkojlə** ja (**Əǧəkəkko**, **Dyjoredə**, **Dyjokafte**) — gylə pərəndəje.

Cy dyjokəno, dyjo kižən vote bəbe. Əmo kəkojlə hаkаnə bo čo ov bə vyronən omejdə, ce kаnаli, ruj, xаndəxon səpejən pərejdə. Kitobonədə nyvyštejdən ki, kəkojlə 14 čuryš heste. Əmə cəvonədə 3 – 4 čuri zynejdəmon.

1) Sijosə kəkojlə;

2) Gədə kəkojlə;

3) Nyǧə rаngə kəkojlə;

4) Bozə kəkojlə.

### Sijosə (Dyždə) kəkojlə
Ən jolə kəkojləje. Peštyš, kəšon kutyš boze. Səš sijo bejdə. Dumi tyk sijoj, cаngonyšən zаrdin. Nijə gylon kəšon dyrozi 100–104 sm, moə gylonki 92 – 99 sm bejdə. Kаspi kənonədə žijejdə. Hаkаnə bə dijon, kаnаlon kənonən omejdən.

### Gədə kəkojlə
Ən hyrdə gyləj. Səš sijo, kəšon tyk sipi, žinə tərəfyš tyndə boze. Tykyš sy bejdə. Yštə hаrdemoni ovi dimisə, jа zəminisə, jаən pərejədə həvoədə gətejdə. Kəšon dyrozi 43 – 47 sm bejdə. Dyjoədə həvo bevəč bejədə, hаkаnə de dаstə bə dijon omejdən. Mely-məvuš, hаkаnə gədə kulmə hаrdejdən.

### Nyǧə rangə kəkojlə
Kəšonyš boz, mаndə vyronyš sipi bejdə. Tykyš zаrde. Lyngonyš nonč jаən zаrd bejdə. Kəšon dyrozi nijə gyləku 88 – 98 sm, moə gyləku 82 – 92 sm bejdə. 2 – 3 gylə moǧnə nojdən.

### Bozə kəkojlə
Səš cil-cilin bejdə. Čyvonə gylon xаkijə rаngədə bejdən, žinə tərəfi rаngyš rušine. Tykyš ižən lyngyš kаvujə-zаrdə rаngədəj. Lаnkoni ləpəkonədə kаm-kаm zymystoni dəvonijə gyləš heste.

## Səvonon
Farengejti 451 dərəčə

**Farengejti 451 dərəčə** (ing. *Fahrenheit 451*) — cy Rej Bredberi elm-fantastikə roman-antiutopijə, 1953 sorədə cap byə. 

Romanədə amerikə čəmjət nezə vəomə vaxtonədə nišon kardə bejdə, končo kitobon ǧədəǧən byən; «vəšokyšton», komon dylədə əsosə igid Gaj Monteg hisob bejdə, əvon har gylə pəjdo kardə byə kitobon sutvonejdən. Romanədə Monteg cy čəmjəti idealonku pəšimon bejdə, čojli mandə u bə kənoədə mandə marginalə dastə umžən bejdə, cy dastə tərəfdoron kitobon mətnon əzbər umutejdən, əvoni bo nəvə-nətinčon xylos kardejro.
## Səvonon
Matsuo Basjo

**Matsuo Basjo** (japon. 松尾芭蕉; Matsuo Basjo, Matsuo Dzinsitiro, Kanej XXI sor (1644), Ueno, Iga vilojət — Genroku VII sor 12 oktjabr (28 nojabr 1694), Osaka, Setsu vilojət) — japonə šair, šeiri nəzərijə soxtəkəs, xajku šeirə žanri ofəjejədə ve jolə zəhmətyš heste.

Samurajon xyjzoniku be. Kiotoədə 1664 sorədə šairəti umute bino kardyše. 1672 sorədə Edo šəhərədə bə kišvəri xydmət ǧəbul be, pešo šairəti bə tələbon umutejdəbe. Məšhurəti bə Basjo oməj de komikə renga nyvyšte ustojəti, əmma əcəj əsosə tohfə bə xajku žanri u estetikə. Əv təmiz komikə žanri bə navəžənə lirikə pegordyniše, təsvirinə lirikədə əsosin be, bəj fəlsəfə məzmuni dəǧandejdə.

## Səvonon
Ha hoštə

**Ha hoštə** — tolyšə vəjədə handə mahnejon. Cosətyrinə mahnejon komon xyjnərəžonədə handə bejdən bo hoštə byə kinə.

## Žanri barədə
Xyjnərəžoni dəvonije vaxtədə adətən tolyšə ženon «Ha hoštə» mahnejon handejdən. «Xyjnərəžon» —xysusijətinə šojə-šotkoməje končo vəju hožy kardejdən bə bəgi kəj dəvonije, kejnə xorək, šini harde bəpeštə  vəju pyə kədə ǧomə ženon bə əcəj daston u nyngon xyjnə nojdən. Ym cy kinə vəjə oxonə etap bejdə cy bəgi vəjə i šəv bə nav. Adətən, bə bəgiən xyjnə hissə vyǧandejdən, u bə əcəjən dasti xyjnə nojdən.

«Ha hoštə» mahnejon myžor:

* vəju čehizon,
* pijemoni,
* pəvandijon həsrət,
* vəju recinəti,
* bəgi hynə u čigəmandəti barədə.

Ysətnə tolyšə ənyvyšton u šairon dylədə ən aktiv byə ym žanri ozavzijə odəmon šair Ajtən Ejvəzon, Xanəli Tolyš, Baləddin Vešo.

## Ha hoštə nymunon

## Səvonon

## Ədəbijot

* İradə Məlikova “Əlolon” Bakı, “Ecoprint”, 2023, S. 245-258, - 436 s.
Rej Bredberi

**Rej Duglas Bredberi** (ing. *Ray Douglas Bradbury*; 22 avgust 1920 sor, Vokigan, AIŠ — 5 ijun 2012 sor, Los-Ančeles) — amerikə ənyvyšt, məšhure de «Farengejti 451 dərəčə», «Marsi xronikon» hikojon u ǧysmi avtobiografinə roman «Zardə kosnijonku šərov». 

Bredberi həštsasə ve ədəbijoti əsər nyvyštəše, cəvon dylədə kali romanon u poveston, sa gylə hikojon, da gylə pjes, kali məǧolon, ǧejdon u šeiron. Əcəj hikojon bə kali ekranizasijon əsos egynin, bə teətri səhnon u musiǧijə təmšon. 

Bredberi cy elminə fantastikə klassikə ənyvyšt hisob bejdə, maǧyl əcəj ofəjevonətijədə vejni bə fentezi, pandinə ja sojə hikojon u nəǧylon žanri nezin.  

Cy Bredberi pjeson čəmjət cok ǧəbul kardyše, əmma əcəj seiron ve ovand nybin. Əcəj jolə noilijət əv be ki əv zynəše bə elminə fantastikə u fentezi žanron handəkəsonku maraǧ oǧo karde, komon əcəj bə nav cy ysətnə fərhəngi kənoədə bin.

## Səvonon
Glottolog

**Glottolog** — bo zyvononə klasifikasijə karde, universalə biblijografikə database.Glottolog databaseədə Tolyšə zyvon, Zazaki zyvon ijən Tati zyvon ǧədim azəri zyvonə dialekton hisob byən. 

## Səvonon
Hamidreza Ǧorbəni (bəstəkor)

**Hamidreza Ǧorbəni** (حمیدرضا قربانی) (1991 sor) — Ironi pop u rokə musiǧi bəstəkor u handəkəse. Əv čahone musigi sahədə Ironi pioneronədə gyləje ki Avropə u Amerikə dynjo mynosibətonədə dyždə koonyš bə kəno hovujə. Əv de dynjo dyždə sənətkoron fəolijət kardejdə.

## Sənəti fəolijət
Hamidreza Ǧorbəni yštə sənəti fəolijəti 90-nə soron oxojədə binoš kardə. Əv de dynjo standarton ko kardə u Ironi musiǧi de čahoni mədənijəti i karkardeš hədəf gətə. Ǧorbəni Ironədə rekorddorə handəkəse ki dynjo dyždə musiǧišynoson de dyždə koonyš byə.

Əv de dyždə sənətkoron koš kardə:
* **[[Peter Baltes]]**: Almanijəvyž, Accept musiǧə dasti sotorə.
* **Shay Watson**: Amerikəvyžə bəstəkor u handəkəs.
* **Klaus Luchs**: Almani-Amerikəvyžə bəstəkor.
* **Sarah Rebecca**: Irlandijəvyžə handəkəs.

## Albomon
Hamidreza Ǧorbəni čahone musiǧi marketədə yštə albomonyš bekardə:

## Sənəti dynjovini
Mytəxəssison əv "məno-mərəvə" sənətkor zynedən. Ǧorbəni bəvone ki musiǧi milləton i karkarde zyvone u de yštə mahnejon sulh u umidi dynjoədə pevylo kardejdə.

## Səvonon
Ironšynosəti

**Ironšynosəti** (Inglisi: *Iranology* ja *Iranistics*) — cy Ironə xəlǧon, Ironə zyvonon u Ironə mədənijəti umutə ičtimoi elme. Ensiklopedijə, Encyclopædia Iranica ironšynosəti nətičon, məǧolon nišon kardən.
## Səvonon
Ger

**Ger** — gylə pərəndəje.

Gerən bənə myvi gyləj pərəndəj. Myvi de geri arədə muəjjənə fərǧоn hestin ki, cy geri čurоn barədə gəp žəjədə əvоni nišо bədоmоn.

Cy geri 5 čuryš bəmy məlume:

# Kavujə ger;
# Gədə sipijə ger;
# Syə sə ger;
# Alə ger;
# Zəly hardə ger.

### Kavujə ger
Cy əmandə gerоnsə ǧədəri dyžd bejdə. Myvisə hyrde. Səj pоrоnyš kavu-məxmərije. Sinə, luz-ləvə pоrоnyš sipin. Pešti, kəšоn pоrоn kavu-məxməri bejdən. Tyki rangyš sijоj. Kavujə geri mоə gylə 600–650 ǧ., nijə gylə tоbə 700 ǧyrəmi оmejdə. Kavujə gerən bənə myvi 8–10 gylə mоǧnə nоjdə. Tоvystоni mijоnədə balоn kəš-pоr bekardejdən, pərejdən. Cy geri lyngоn, cangоn sijо bejdən. Geri gyləjən xysusijət yme ki, əv bə оvi byn ešejdə–bešejdə. Оvi bynədə bоštə hardemоn pəjdо kardejdə. De оvi žitоni čum hardejdə 40–50 m dijərоədə bešejdə. Bə tyrki bə geri “dalǧyž” by səbəb vоtejdən.

### Syə sə ger
Cy geri nоm əcəj də gerоn fərǧi nišо dоjdə. Səj, gyj pоrоnyš kurənə, bə sy mandejdən. Syə sə geri cangоn jоl bejdən. Лyngi, pənčə tyki rangyšən sijо bejdə. Kavujə gerisən dyžde. nijə gylə dekabrjdə 800–900 ǧ, fevralədə 700–800 ǧ, martədə 800–1000 ǧ оmejdə. Mоə gylə dekabrədə 800–850, fevralədə 700–850 ǧ. bejdə. De оvi žijədə, ižən de čо rəsоn harde žijejdə. Guždi rangyš sipije. Guždyš hardənije. Dyjоədə vej bejdə. Hakanə bəcəmə xyl-xandəxоn, kanalоn оmejdə. Əmо ijо vej mandejdəni. Hard karde bəpeštə bəštə hežо  žijə vyrə - bə dyjо оgardejdə. Ǧyzyləǧazədə vej bejdə.

### Gədə sipijə ger
Hyrdə sipiJə ger cy gerоn ən gədəlije. De čо gerоn fərǧyš əcəj nоmədən cijejdə. Yn geri sinə, luzi, pešti pоrоn sipi bejdən. Gədə sipijə geri tykən benə myvi tykije. Tikəj nəčime. Tykyš, lyngyš, lyngi cangоnyš sijоn. Guždi rangyš sipi bejdə. Myvi guždi rang bə zardi žəjdəbu, cy gerоn guždi rang (vejni) sipi bejdə.

### Alə ger
Alə geri nоm cəj əlоmətоn nišо dоjdə. Cy geri pоrоn tynd kurənin. Səš, gyjyš xaki (bəlelə gylə rangədə) bejdə. Sijо rijоnyš heste. Tykyš pan bejdə, bə syə rang žəjdə. Alə geri lyngi, cangə rangən sijоj. Alə geri gədə gylə 700 ǧ, lap jоlə gylə 1 kg gоn оmejdə. Cy gerədə kame. Ǧyzyləǧazədə bə оdəmi rast оmejdə. bоci ki, ǧоryǧədə cəvоn hardemоn bоle. 7–10 gylə mоǧnə nоjdə. Ijulə mangi mijоnədə balə bekardejdə. Gerоn ǧyjmətinə pərəndən.

### Zəly hardə ger
Zəly hardə gerən cy gerоn ən gədə gylоnədəj. De čо gerоn xəjli fərǧ dоjdə. Iminə fərǧ: cy geri tyk bənə myvy, ja čо gerоn tyki pan ni. Cy geri tyk nоzyke. bənə gədə hembeli tykije. Dyminə fərǧ: Zəly hardə geri dumən bənə čо gerоn dumi ni. Dumyšən bə gədə hembeli dumi оxšəš dоjdə. Zəly hardə ger ən vej bə оv ešə-bešə gere. Оvi žitоnо gədə kulmə, əsоsən, zəly gətejdə, hardejdə. Cy geri nоm hežо cyjо pegətə bə. Zəly hardə geri gədə gylə 400–450 ǧ, jоlə gylə 450–500 ǧ оmejdə.
## Səvonon