open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Abe Shinzo

**Abe Shinzo** (安倍晋三; 21 sentjabr 1954) — cy Tokioədə bə dynjo omə. Cy Japonijə 96-minə federal kanslere. Cy 2012-minə soriku kanslerəti kardedə. Šəxsi mylki tərəfdare. Əǧylyš ni.
Thunderbird (Ǧatər)

**Thunderbird** — cy Japonijə ǧatər. Ym ǧatər 1995-inə soriku vadojdən. Əj JR West širkət vadojdə.
Zəngi jarym

**Zəngi jarym** — tolyšə xəlǧə mahneje.

## Tarix
Mahne ce tolyšon gəpžə folklorə nəčiməsənəti nymunəje. Tuki kaštejədə tolyšə kinon əj əhandin. Ym vaxt ǧədimijədə idə hodisə hisob əbi. Mahne hežo ce kinon pije nišon kardejdə bə yštə pəvandijon komon bo yštə pəvandi əzynin ružə gəte.

«Zəngi» ce tolyšiku «ovədə ovšumi vinde» məno dojdə, ijən «zəngi» bənə «de rušnə per byə ovšum», «cicsə de rušnə pur kardə byə» mənoš heste, əmma «jar, jarym» — pəvandi, pijə odəm.

## Ifo kardej
Iminə kərə bə hovužə čəmijəti ym mahne XX əsri 60-minə soronədə edaštyše SSSR xəlǧi artist Rašid Bejbutov.
Ym mahne hənijən ifo kardəšone Ašrafov Balaoǧlən, Mamedov Israil, ijən Agaev Faik..

13 fevrali 2021 sorədə sifrə mərəngonədə bešə singl «Zəngi jarym» - indi versijə, tolyšə xəlǧə mahne indi versijə. Mahne handyše tolyšə indi-musiǧiəvon Rustəm Məmmədov. Klipədə ce «Žimoni do» 1998 sori tolyšə filmiku kardon pegətə byəbin.

## Mahne syxanon
Ce mahne tolyšə mətn edaštə byəbe 1975 sorədə ce A.Isazade ijən N.Məmmadova «Xəlǧə mahnejon ijən raxsə tiringon».

## Linkon
* Rəšid Bejbutov «Zəngi jarym» handejdə
* Mahne handejdə «Zəngi jarym» Baloǧlan Əšrəfov
* Israil Məmmadov «Zəngi jarym»
* Faig Əgəev «Zəngi yarym»
* «Zəngi jarym» idni versijə handejdə Rustəm Məmmadov

## Ədəbijot
* Isazade A, Məmmadov N. Xəlǧə mahnejon ijən raxsə tiringon = Халг маһнылары вә ојун һавалары. — Баку: Елм, 1975. — 100 с.
* Fərzievə S. Azərbaycanın cənub-şərq bölgəsinin «Halay» rəqs-mahnıları. — Баку: Mütərcim, 2014. — 216c.
* Abilov A. Azərbojčoni xəlǧon ədəbijoti antologijə = Bir Xalçanın İlmələri Azərbaycanda yaşayan xalqların ədəbiyyat əntologiyası. — Баку: MBM, 2008. — 288 с.
* Babaev R. Həzo ijən i gylə mahne = Min bir mahni. — Баку: El-ALliance, 2001. — 511 с.

## Səvonon
Tolyši həvo

**Tolyši həvo** (Taleši hava) — ce Sejed Mehdi Hossejni Ironi kompozitori əsəre. Əsər nyvyštə byə bo skripkə ijən fagoti 2008 sorədə. Kompozisijədə oko doə byə ce tolyšon musiǧi. «Tolyši həvo» ce tolyšiku pegordejdə bənə «tolyši melodijə/musiǧiа».

Iminə kərə ym əsəri ifo kardyšone ce Italijə ХХ əsri kompozitori Luidži Nono bə vir varde konsertədə Sankt-Peterburg šəhərədə. Tolyši həvo dylədə heste buminə ironə tolyšə xəlǧi musiǧi ijən akademik avangardə ritmon. Tolyši həvo — ən nominə musiǧijə myžore ce Ironi Tolyšə vilojətədə, ijən tolyšon čo musiǧijə melodijon oko dojdən bənə (hang), (laja), (sut), ymon fərǧ hestyšone de (havo).

## Linkon
* Taleshi Hava ifo kardejdə Raisə Ulumbekova ijən Konstantin Jakovlev
* Taleshi Hava konsertədə Sankt-Peterburg šəhərədə 2010 sorədə

## Səvonon
Kuku

**Kuku** — tolyšə xəlǧi patə xorək.

## Etimologijə
Tolyšə zyvoniku «ku» - žəj məno dojdə, jəni həmmə kuejedən umžən kardejdən, horedən. 

## Kuku barədə
Kuku tat ja sərin mizisə nojdən bənə dyminə xorəki ja əsosə xorəki. Ironi kali vyronədə kuku bənə coštə xorəki hardejdən de byrzi ja de nuni. Kuku zynejdən həm Ironi, həm Ozərbojčoni tolyšon, čo zəminondə, kišvərondə by kuku mandə xorəkon hestin.

## Kuku tispiron
Tolyšon kuku čurbəčurə ingredijentonku ijən formonədə patejdən. Iminəni ce xorəki nom pegətejədə kuku hežo bə «vizə kuku» votejdən, cumcyko kuku vejni de vizi patejdən, moǧnə ijən kali torəjon. Hənijən tolyšon patejdən «səvzi kuku» (aləfə/torə kuku), «buməsefə kuku», «bodymčonə kuku», Bə səvzi kuku tolyšon hežo «du kuku»-ən votejdən, cumcyko əcəj dylədə viz ni jəni duje.

## Pate cəm
Kagi moǧnon, aləfi de nemeki, sijo bibəri, vizi, hərdəm ordə, tytym, ja horə zəfəroni umžən kardejdən. Pešo bə tat kardə byə de rujəni dəsujə byə tovə ekardejdən ijə vomə otəšisə byštejdən. Kuku tolyšon idonədə hukman yštə mizisə nojdən, vəjonədən. Vejni kuku de pylo ičo hardejdən.

## Səvonon
Kavujə pyspysənə (film)

**«Kavujə pyspysənə»** (ing. Blue Beetle) — cy Amerikə superǧəhrəmonə film, bynəš pegətə byə cy DC Comics komiksonku cy Xajme Rejesi / Kavujə Pyspysənə, soxtəše DC Studios ijən The Safran Companyruen, režiser Anxel Manuel Soto de Garete Danneta-Alkosera ssenarii. Cy «DC» (DCEU) cordəminə filme. Cy Xajme Rejesi / Kavujə Pyspysənə roli bardyše Šolo Mariduenjə; syvo əv filmədə ištirok kardyšone Adriana Brassa, Damian Alkasar.

«Kavujə pyspysənə» filmi premjerə 15 avgusti 2023 sori be, El-Paso (Texas štatədə). 18 avgusti 2023 sorədə əv beše bə prokat AIŠ de Warner Bros. Pictures širkəti. 

## Sjužet
Antarktidə dijəroə bijə byə zəminonədə «Kord Industries» širkəti odəmon de yštə sərdori gen. direktori Viktori Kordi  dast-pocə kardejdən ǧədimə čo planetiku omə atrefakt, nomyš bejdə «Skarabej».

By vaxtədə Xajme Rejers bə yštə Palmera-Siti šəhər ogardejdə peš Gotemi huǧuǧšynosəti universiteti oryxne ijən vindejdə ki əcəj xyjzoni cy kəjku beǧandejdən kirə puli nydoj gornə. Əcəj hovə Milagro ko pəjdo kardə bo əj cy Viktorijə imorətədə. Intasi əvoni dyjnən cy kojku beǧandən kejnə Xajme bə imorətədə byə tasybi dəšedə cy Viktorijə ijən Čenni mijono. Čenni xahijš kardə Xajme de əj vindemon karde cy Kord ǧələdə omə ružədə, cy koj barədə gəp žəjš pidə.

Omə ružədə Čenni vindejdə ki Viktorijə Skarabeji oko dojdə bo yštə «I gylə odəmi ləšǧər» (ing. One Man Army Corps / OMAC) projekti. Əv dyzdijedə Skarabeji ijən vite bəpeštə bə Xajme dojdə əj. Kədə cy Xajme xyjzon bə rozi eǧandejdən əj cy Skarabej ǧoti okarde. Kejnə Xəjme dast žəjdə bəj, skarabej aktiv bejdə ijən ičo bejdə de əj ijən bron byə oləti soxtejdə...

## Filmi kəše
Əsos filmi kəše bino be 25 maj 2022 soriku Atlantə šəhərədə, Wilder Studios stodijədə. Seminə akti kəše dəvardəbin 500-sorinə ǧələdə kom Puerto-Riko šəhərədəj.

## Səvonon
Kan Naoto

**Kan Naoto** (菅直人, 10 oktjabr 1946) — Tokioədə bə dynjo omə. Cy Japonijə 94-inə federal kanslere. Cy 2010-inə soriku kanslerəti kardejdə. Šəxsi mylki tərəfdare. Əǧylyš ni.
## Səvonon
Jean-Paul Belmondo

**Jean-Paul Belmondo** yari umukinnyi wumufaransa, stuntman na producer. Yari azwiho gukora stunts wenyine.
Alen Delon

**Alen Delon** (fr. *Alain Fabien Maurice Marcel Delon)* (8.11.1935 - 18.08.2024)— kino ijən teətri fyrəngystonə aktjor, kinorežisser, ssenarist ijən pruduser. Cy 1960-nə — 1980-nə soron kinoastovə.
Guadalahara

**Guadalahara** — Meksika šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1542-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 9176,35&nbsp;km²-e. Əholiš 5 miljone.
## Səvonon
Šytə ro

**Šytə ro** — spiralə galaktika de sejəpu, končo cəmə Zəmin ijən Həši sistem vyrəbəvyrə bejdən. Ce Šytə Ro astovinə diski rədius ijən ce Galaktika rədius 16 kiloparseke. Ce Galaktika təmomə goni de sijo materijə ičo hisob kardə bejdə bənə 1—2⋅1012 M⊙. Šytə Roədə ce 100-ku tosə 400 gylə miljard astovə heste, ijən əcəj rušinəti 2⋅1010 L⊙. De čo spiralə galaktikon myǧojisə kardejədə Šytə Ro ve goni ijən ve rušinəti hestyše. Həšijə sistem ce Galaktika mijoniku bə 7,5—8,5 kiloparsek dijəro mandə  ijən əcəj gyrdo pəredə de 220 km/s tovi.

## Umumi məlumot
Šytə ro — spiralə galaktikaje, končo cəmə Zəmin ijən həmmə Həšijə sistem vyrəbəvyrə bejdən. Bə Šytə ro hežo Galaktikan votejdən — de jolə hərfi. Ce astronomijə ǧysm kom de Šytə Ro umute myšǧol bejdə — galaktikə astronomijəj.

Ce Šytə Ro astovinə diski rədius ijən ce Galaktika rədius 16 kiloparseke. Astovinə halo vinde bejdə tosə 80 kiloparsek ce mijono ijən kurəvijə astovinə gyrdə be sistem - hənijən dijəro, tosə 100 kiloparsek. Ce Šytə Ro mijono tosə 21 kiloparsek goni heste tosə 2⋅1011 M⊙. Ce Galaktika təmomə goni de sijo materijə ičo hisob kardə bejdə bənə 1—2⋅1012 M⊙.

## Bentoni vindemon
### Zəminiku vindemon
Həmmə astovon osmonədə komon vinde bejdə de veavžorə caši bə cəmə Galaktika aidin. Cymiku bə kəno kejnə ce šəvi osmoniku gəp žəjdən, Šytə ro pebyrijedən javli de rušinə hyrinə rijə hežo de žəgo nomiən kom həmmə osmoni gətejdə. Ce Šytə Ro rušnə dojdən ce Galaktika diski astovon, vejni cəvonədə čojli vinde bejdənin. Šytə Ro vinde bejdə vej tojkinə šəvi osmonədə — ce šəhəronku dijəro ijən be Ovšum ufuǧədə.

Šytə Ro osmonədə sərost nybə forməš heste, əcəj hovuži 15 dərəčəš heste. Šytə Ro vədə čurbəčurə astovinə hyron hestin, nymunə - Laguna astovinə hyr ijən Rosetta astovinə hyr. Kali vyronədə bənəj Dyždə Ryžol vej tojkin cijedən cumcyko cəjo omə rušnon vədə mijonastovəjnə gardi avon mandən. Ve rušin Šytə Ro bejdə bə Galaktika mijon šə səmtədə.

Mijonastovəjnə ebardə be diskədə bardejdə bə cij ki ce galaktik ekvatori gyrdokəno žəgo səkujə vyrə bejdə — sahə,  kon gətejdə osmoni 20%, končo optikə diapazonədə galaktika bə kəno byə objekton vinde bejdəni. Əmma səkujə vyrədə galaktikon pəjdo karde bejdə, bənə nymunə, kejnə infrasyə ijən radiodiapazonədə dijə kardejdəš.
Fajl:Milky Way over The Whistlers.jpg|Šytə Ro ǧysm Zəmini osmonədə, šikil kəšə byə Časper Milli parkədə
Fajl:Deathvalleysky nps big.jpg|Ce Šytə Ro panorəmə šikil, «Magi Də»-də kəšə byə


### Bentoni vindemon
Cumcyko Zəmin ce Šytə Ro dylədəje, cəmə Galaktika dyrystə bentoni vindemon zyne bejdəni, intasi, ce Galaktika soxtemoni barədə məlumoti bynədə, kom bejdə zyne de čurbəčurə cəmon, əcəj bentoni vindemoni bejdə model karde, ijən təxminən zyne ki galaktikon de oxšəš doə parametron bəpe bə Šytə Ro bymandon.

## Səvonon
Tolyšə mifologijə

**Tolyšə mifologijə** — umumijə tolyšon mifologijə nəzəron. Tolyšə mifologijə nəzər yštənədə hestyše təbiəti kult, Avestədə zərduštəti dini təsir ijən de Islami omə elementon.

## Umute
Ən iminə ki tolyšə folklori bə ǧələm səše miəllim Bajrəməlibekov Tejmurbek be, əv «Сборник материалов для описания местностей и племен Кавказа» («Ǧafkazi xəlǧon ijən vyron nom-nyšon karde ičo kardə byə materialon») kitobədə 1894—1899 soronədə nyvyštəšbe. Bajrəməlibekov se gylə məǧolədə tolyšə nəǧylon, əfsonon ijən bovə kardə cijonku nyvyštyše. 1894 sorədə tolyšə general-major Mir Əsəd-bek Tbilisiədə žijə vaxtədə dastək kardyše bə zyvonšynosi, etnografi Lopatinskij L.G., ijən osə kardyše əcəj gyrdə kardə tolyšə zyvonədə «Talyšinskije teksty» («Талышинских текстов») tolyšə mətnon. 

Dy gylə mətn tolyšə zyvonədə tolyšə nəǧylon bin — «Sehrinə sef» ijən «Tarso», — əvon bə urusi zyvon pegordynijə byəbin ijən cap kardə byəbin «Ǧafkazi xəlǧon ijən vyron nom-nyšon karde ičo kardə byə materialon» kitobədə.

## Tolyšə mifologijə personažon

* Əždəho — əždlhoje, more, əlejh šə igide, pešo zybudi simoje;
* Alažen — čynə činsədə žen, vəšjənə žen, bə zandə ženon zəror žəj kulšijedə;
* Alamerd — merdə činsədə višə vyčud, vəšjəne u bo odəmi xotojine;
* Viəvənǧoli, Ǧol — bə Alamerdi oxšəš dojdə;
* Čyn — iblison, kom bə odəmi zəror žəjdən;
* Div — tarsəjnə, čynə vyčud, i tono əv axməxe, čo tono gonbylyve;
* Duduk — bənə Xydo, voši idorə kardə, bərəkət vardejdə;
* Ledu u Məhmud — əfsonədə dy gylə boəje komon yštə hovə xylos kardejdən; Tolyšə mifologijədə dešmenonku xylos kardə simo hestyšone;
* Sijah Galeš (Sijo Golyš) — cy mol-mələ əsosə xyvand u hyvoskə;
* Sijo Cyxo — sijo olətədə cy gələvoni (pəsəvoni, covoni, šuvnə) simo, ovandəti varde u orzujon bə vyrə rosne zynejdə
* Pəri — firištə simo, kom məčusi cəmon zynejdə;
* Xoxən (Xoxo) — myrdovədə vyčud;
* Xydyr Nəbi, Xyzyr ja Kyrdi zoə — ovi u aləfi rəmzinə odəm, bə pəson, kəlon noǧo dojdə;
* Cošəmbə Xatun — dyjoədə žijə vyčud;
* Šəšə — gədə čyn, cy kyty boloədə, bə əǧyli zijan žəj dast-pocə kardejdə.
Suga Joshihide

**Suga Joshihide** (菅義偉 6 dekabr 1948) — Akitaədə bə dynjo omə. Japonijə 99-inə federal kanslere. Cy 2020-inə soriku kanslerəti kardedə. Šəxsi mylki tərəfdare. Əǧylyš ni.
Kyty

**Kyty, pišik** (lat. *Felis catus*) — kəj həjvon, ən nominə bənə sypə «həjvon-həmro» hisob bedə.

Sistemədə bənəj kəj kyty hisob bedə — šytəhə həjvonon gylədəje, kyty xyjzonədə əšivo dastədə. Kali alimon kəj kyty ce vazə kyty žinə tispirədə hisob kardejdən, čo kəson bənə čo byə bioloži tispiri. 

Kyty bə morə-mušon, bə gədə həjvonon šikor šedə, kyty - čəmijəti həjvone, yštə gəpədə čurbəčurə vangon oko dojdə.

Ysət dynjoədə tosə 600 milion kyty heste. 10 000 sori myddətədə odəm bə kyty ve ǧyjmətšon noə, cumcyko kyty bə gədə morə-mušon šikor kardəbe, ijən de odəmi de həvəsi hənək karde, gədə əǧylon šo karde gornə.Kyty həmul karde təxminən 9 500 sor bə nav kardə byə Nezə Həšipemədə Lonəjnə niməovšumi ərozijədə, končo bino kardə be ijən ozavzijə bin ǧədimə odəmə sivilizasijon. Kyty həmul karde bino be kejnə odəm bə nyštə žimoni tərz ovašte, kejnə kaštevonəti ozavzijəj, kejnə zijodə xorək mandejdəbe ijən mymkunot be ki əj ce morə-mušonku nyǧo doj.

Navko alimon hisob kardəbin ki iminə həmul kardə kyty misiryžonku be. Əmma ysət ce misiryžon həmul kardə kyty ce 2000—1900 cəmə era bə nav soronədə hisob bejdən. Ysət hisob bedə ki bə Ǧədimə Misir ijən bə Kipr kyty ce Anatolijəlu omə.

Hic dijə məkəmon ki kyty xəjli vaxt bə nav həmul kardə byə, vejni kytyjon be odəmə holədən žije zynedən, zynedən ižən əšivoə kyty be. Dyminə kərə əšivo byə kytyjon vejno čojli žijedən, čojli šikor kardən, ijən hərdəm gədə dastə soxtedən de delə kytyjon de kyty balon.
## Səvonon
Kadusijon

**Kadusijon** (jun. *Καδούσιοι*, lat. *Cadusii,* ingl*. Kadousian*, erm. *Katišk*)  — xəjli ǧədimə ǧəbilonədən gyləj bin. Əvon čə Kaspi dyjo ijan Midijə kišvəri mijono bə Paraxoafr bandi žijədə žijedən. Vasilij Bartoldi votə syxanon gorə əvon pijodə de nizə čəng kardə ǧəbilə byən. 

Agafij yštə əsəronədə nyvytəš be ki Sasan cəvon kišvəriku davardə be.  

## Əsyl
Kadusijon ǧədimədə ce Gilani zəminədə žijə ǧəbilə byən. Cəvon barədə ve taryxəvonon kitobšon nyvoštə. Čozef Markvart əvoni cə massəgeti ǧəbiləkü bešə eftaliton i gylə hissə hisob kardejdəbe. Vasilij Tatišev əvoni junani ǧəbilə təki hisob kardejdəbe. Edvin Grantovskij bə kadusijon ironi ǧəbilə təki dijə kardejdəbe. Bə jolə Plinij nyvyštənomə gorə kadusijon cə iskiton gel ǧəbilə nom byə. Ernst Herzfeld cəvon šahi Pərsondi de šahnomə gəhrəmoni Əfrasiabi bərobər kardəšbe. 

## Podšon
* Parsond
* Gadar

## Səvonon
Chooka Talesh F.C.

**Chooka Talesh F.C.Tim** — cy Ironi Futbol klubonədə gyləje. Ym klub 1991-inə sorədə ofajə byə. Ym klub cy tolyšon komandaje, Həštpərədəje.
Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə

**Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə** hežo **[[Tolyšiston|Tolyšistonən]]** votedən — muxtarə respublikə cy Azərbojčonə Respublikə dylədə, kom 1993 sorədə ijunə mangədə cy haft gylə rəjoni dylədə elon kardə byəbe (Ostoro, Lankon, Vərgədiz, Masalu, Čəliləbad, Biləsyvo rəjonon). Idorə bejdəbe de 704-minə numrə sərvozə brigadə, cy brigadə štab Lankonədə be, komadir Mikajyl Hačyjev be. 1993 sori avgustə mangədə vylo be. Cy 2018 sori ijuli 15-ku čyvonə aktiviston dastə ičo de Ələkrəm Hummətovi cy Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə kišvəri soxtyšone myhočirətədə.

## Navtaryxi

«Perestrojka» soronədə tolyšon akti ištirok kardəbin Lankoni millijə čəbhədə bo perestrojka, pešo əv bə Azərbojčoni Millijə čəbhə dəše, soxtəkəsonədə gyləj cy Lankoni avtoinšener be, pešo əv Azərbojčoni ləšǧəri polkovnik Ələkrəm Hummətov. 1989 sorədə de Hummətovi u tolyšə šairi Əli Nasiri təšəbbusi bə Millijə čəbhə Lankoni šobə programma tolyšə rəjononədə muxtarijəti soxte nizamnomə dəǧandə be.

11 janvar 1990 sorədə Azərbojčonədə šurə əlejh vəlvəlonədə Hummətov Milljə čəbhə buminə šobə sərdorətijədə faktik Šurə hakimijəti Lankonədə dəryžniše u 10 ruži myddətədə šəhəri jol be, pešo šurə həxi mydofijə organon tərəfiku həbs kardə be.

I vaxtədə «Tolyšə millijə intibohi partijə» soxtə byə, 1992 sori ijunə mangədə iminə ǧurultaj dəvoniše u partijə nom nošone «Tolyšə millijə partijə». Pešo, cumcyko Azərbojčoni rəsmi organon nyhatyšone partijə de žəgo nomi ǧejd karde, u əv nomyš bə «Azərbojčoni xəlǧon bərobərəti partijə» ovaxtyše. Partijə əsosədə rušinfikon-tələbon bin. 1993 sori mijonədə partijədə tosə 5 həzo uzv hestbe.

De Əbulfəz Elcibej sərdorəti hakimijətədə cy Azərbojčoni Millijə čəbhə sijosət tyrkə millijəpərəstəti kardəbe u panturkizmi vardyše - əve tolyšə millijə aktiviston bin cəvonku.

## Səvonon
Rudxan ǧələ

**Rudxan ǧələ** — cy Gilani əjoləti Fumən šəhərədəje. Cy Ironə Tolyšistonədə ǧələje.

Cy ǧələ divoon bə i həzo penč sa metrə dyrozi rəsedə. Ym ǧələ šesty penč gylə gulləku iborəte. Kali mutəxəssison ym ǧələ dutə vaxti bə Səsanijon hukumətəti zəmonə votedən, čo kalijon ysəboj, ymi bə Səlčugon zəmonə angyl kardedən. Ym ǧələ cy Rudxani barzə rəǧəsəon gyləjədə, dy hektar, šəš soti vyrə gətedə. Həmən, ym ǧələ cy dyjo səvijəsən haft sa metrə bə pe ǧərolyš gətə. Bo Rudxani ǧələ vindejro bəpe cy nezə dijku vəjo haft km ro byšij, ijən i həzo gylə pyllə rost bybij. cy ǧələ har dyglə kəmo ru ešuredə. Ijo vində bedə, cy ǧələ nomən hežo cymiku pegətəbə. “Rudxanə” Syvoj by nomi, cy ǧələ dyglə čo čurə nomyšən heste. Xisami ijən Həzo pyllə.

Rudxanə ǧələ dy poəku iborəte. cəj həšiešə səmtədə hukmdoron deštə hərəmon žijedənbən. Ijo, kərpucədə ežəbə dymərtəbə ǧələ heste. Həšipemə səmtədə ysəboj, cy ǧələ gərdəni kəšə ləškəri ǧyvvon ǧərol gətedənbən.

Cy həšipemə ǧələ donzə gylə bəš heste. Həmom, zindon, bo bešejro etjot kəjbə ijən ovə nov. Cy həšiešə ǧələn donzə gylə bəəž heste. Ijoən Ovi ro, ovdon, ambo, zirzəmi, həmom ijən bo podšoh xyjzoni etjočiro ovə nov heste.

Ǧələ divo səpe bə dyrozəkilə, syvoj šesty penč gylə gərdənijə gullon, bə restə hylon hestin ki, cy hylono bə dyšmeni gullə ǧandendənbən ijən bəcəvon sə gylov jaən čo cijon peš kardə bedənbən. Ymi ǧejd karde vočibe ki, hələ hyc gylə dyšmeni ləškəri zuž vyškijəšni bystəno ym ǧələ bə dast.

## Səvonon
* Rudxan galasy
* İran Talyšy Fumən. Rudxan galasy
Caspi1 TV

**Caspi1 TV** — rəgəmsal tolyšəzyvonə televizijon kanal .

## Soxte barədə
3 oktjabr 2018-nə sorədə Niderland kralətiədə tolyšə fəal Ruslan Almaszadə tərəfo soxtə byə. Televizijə nom tolyšə xəlǧi əsas əcdadonədə byə kaspi xəlg iyən de ym xəlgi angyl Kaspi dyjoku pegətə byə. 
Caspi1 TV Azərboycon, Rusiyə, Avropa və dynjo muxtəlif vyronku ǧonəǧon dəvət kardedə və tolyšə xəlgi sijasi, ičtimaji, tarixi ijən mədəni problemon bə muzakirə bekardedə. 
Caspi1 TV bərnomon eyni zəmonədə Facebook və Twitter social šəbəkonədə retransljasija bedə. 
Caspi1 TV unvan - https://www.youtube.com/@caspi1tv.158
Ruslan Almaszadə tərəfo həmən ejninominə məlumatinə sajtən soxtə byə: https://caspi1.net/ 
Ym sajtadəən tolyš, tyrki və urusi zyvononədə əsasən ba Tolyši aid magalon dərc bedə.
Oktjəbrə mangi 2023 sorədə Caspi1 TV yštə 5-sornə jubilej dəvoniše. Xəjli tolyšon by jubileji gornə bə Caspi1 TV ijən Caspi1.net cašrušnišon vote, orzušon karde ovandəti ijən tolyšon maarifin karde roədə tožə muvəffəgijəton.

## Səvonon


## Linkon

* Šah Abbasi həxədə Baldadaš Gənbərov
* Pešonə vaxtonədə šə sijosi proseson Rəhim Mirzəjev
Himalaj

**Himalaj** (sanskr. हिमालयः, IAST: himālayaḥ «voə lonə», hindi हिमालय, nepal. हिमालय, tibet. ཧི་མ་ལ་ཡ) — Zəmini ən barzə bandy-ku. Himalaj ce Tibeti səpejnə bandon (kobistonədə) ijən Hind-Gangi hajmi mijono (nysoədə) vyrəbəvyrə bejdə.

Himalaj ce Hindystoni, Nepali, Cini Tibet muxtarə rəjoni, Pakistani, Butani ijən Mjanmə kišvəronədə vyrəbəvyrə bejdə.

Himalaj bandy-ku ce Mijonə ijən Nysoə Asijə mijonoje, dyrozi 2900&nbsp;km-e ijən hovuži 350&nbsp;km. Səth təxminən 650 həzo km². Šonə mijonə bylyndi 6&nbsp;km, ən barzə 8 884 m — Čomolungma (Everest) ku. Ijo da gylə həšthəzojnə bandon hestin.

Əholi vejni de kaštori məšǧule, hažygo həvosət dojdə perosne kali gandymon, buməsef, ijən kali həvzəvoton.

## Etimologijə
Sanskritə nom «Himalajə» ce ǧədimə hind-avropə rišonku omə **gheim* — (zymyston) ijən **(s)lei- (dəcyke).*

## Čoǧrafijə

Bandi tykon ce dyjo səpe 8&nbsp;km bylyndi Jolə Himalaj hisob bejdə, ən nyzymə dəvarə roon 4&nbsp;km bylyndisə mandən. Jolə Himalajədə vej bijə kardə byə vyron hestin səth 33 həzo km² ve. Həšipemə toniku Brahməputrə dəje, həšinyštə toniku — Hind ru.

Gədə Himalaj tykon bə 2,4&nbsp;km rəsedən, həšinyštə toniku — 4&nbsp;km ce dyjo səpe.

Himalajədə yštə əvvəli bino kardejdən ce Nysoə Asijə əsosə rujon — Hind, Gang, Brahməputrə.

Himalaj — bejnəlxəlǧə alpinizmi vyrəje (vejni Nepalədə).
Xyjzon

**Xyjzon** — sosialə institut, ce har cəmijəti bynəje hestyše žygo əloməton:

* bə kəbin de yštə pije dəše;
* xyjzonədə umumijə məišət;
* bə kəbinə əloǧə dəše;
* əǧyl zande pije ijən əvon jol karde ijən nəsijət doj.

## Xyjzoni funksijon
Sosiologon ce xyjzoni žygo funksijon votejdən:

* Reproduktivə (əǧyl zande)
* Nəsijət doj (bə əǧylon nəsijət do, pyə-moə validejnə hisson realizasijə)
* Təsərufotə-məišətin (xyjzoni uzvon materialə tələboron bə vyrə rosnije)
* Rekreativə (yštə fizik ijən intelektualə ǧyvvon bərpo karde)
* Emosijonalə (simpatijə, hurməti, dastəki, emosionalə mydofijə tələboton bə vyrə rosnije)
* Rufi (ičo asudə vaxti dəvonije ijən rufi gənčin karde)
* Sosialə (sosialə kontrol, sosializasijə, inkulterasijə)
* Seksualə-erotik (seksualə tələboton bə vyrə rosnije, komon čəmijətədə haštə byən)
## Səvonon
Muslə

**Muslə** — cy Ironi gyləj šəhəronədəj. Gilani ostani həšipemə tərəfədəj. Muslə, Masal, Xalxal, Fumən ijən Šəft šəhəron həmmarze. Əholi həmmə tolyšonin.

## Nomi rišə

## Taryx

## Čoǧrafijə

## Həvo

## Šəhəri čoǧrafijə

## Əholi ašmard

## Iǧtisod

## Səvonon
Cošambə Xatun

**Cošambə Xatun** — cy tolyšə mifologijə vində nybyə ženə činsədə vyčud kom dyjoədə žijedə.

## Nom-nyšon
Cošambə Xatun əloǧəš heste de Tožə kuli vaxti tolyšə millijə təǧvimədə. Vejni ym vyčudi nysoə Tolyšistonədə zynejdən (mijonə ijən nysoə ərozijonədə).

Tolyšon Kulə šəvi idədə gylə nimcə de idə xorəki nojdə bo Cašambə Xatuni, bydə əv bə xyjzoni bərəkət bijə. Kulə šəvədə syvoj kulə səpe vašte kali vyronədə tolyšonku adət hestbe cy ru səpe vašte. Ijən peš žygo cy ru tono ja cy kanə coli tono vašte bo Cošambə xatuni xorək šini oəgətin. Ijən peš žygo mehmondorəti ijən rəftori Cošambə Xatun odəmonku rozi əmandi ijən žimonədə bəvon dastək əkəj, nočon bə vyrə ərosni.

De əfsonə vote, girəm by idə šəvədə soədə gyləj do bykaštoš, əv bərəse ijən nočon bə vyrə bərosne. Vej čigəmandəjon šəvədə bə so bešedən bo do kaštejro, əmma ve əhmijətine ki kejnə do kaštejdəš bə dumo dijə nykə, girəm dijə bəkaš Cošambə Xatun tyni bəkyšte.

## Səvonon

## Ədəbijot

* Абилов И, Мирзализаде И. Очерки по истории и этнографии Талыша. — Минск: «Медисонт», 2011. — С. 224.
* Абилов И. Ш. Некоторые магические практики в культуре талышей // Лавровский сборник. — 2013. — С. 191—199.
* Алиев Д. Tolışə xəlqi folklor. 1-nə cild Nəğılon iyən əfsonon. — Баку, 2020. — С. 532.
* Алиев Д. TOLIŞƏ XƏLQİ FOLKLOR. 3-nə to. — Баку, 2022. — С. 640.
* Аракелова В. Религия и народные верования // Введение в историю и культуру талышского народа. — 2011. — С. 73-88.
* Мамедов А. А. Формирование талышского народного поэтического творчества // Социально-гуманитарные знания. — 2015. — № 3. — С. 329—338.
* Талышские народные предания и сказки / Асатрян Г. С. — Ереван: Кавказский центр иранистики, 2005. — С. 64.
Ərəbi zyvon

**Ərəbi zyvon** (اللُّغَةُ العَرَبِيَّة‎)) — semitinə xyjzonədə afro-asijə makroxyjzonədə zyvon. Gəp žəkəson ašmard 310 millione (moə zyvone) ijən 270 million odəm əj boštə bənə dyminə zyvon hisob kardejdə. Klassik ərəbi zyvon ce Ǧyrone zyvone - pebyrijə variantədə dini tədbironədə oko doə bejdə həmmə dynjoədə (1,57 milliard odəm).

Ərəbi zyvoni nyvyštej - ərəbi zyvonə əlifboədə.

18 dekabr — ərəbi zyvoni ruž hisob bejdə.

## Ləhcə (šivə)
Ysətnə gəpžə ərəbi zyvon bə 5 gylə ləhcə grup čo bedə, faktikədə əvon čo-čo zyvononin de zyvonšynosəti dijə kardejədə:

* məǧribə grupi ləhcon;
* misirə-sudani ərəbi zyvon;
* siro-mesopotəmə ərəbi zyvon;
* ərəvijə grupi ləhcə;
* mijonasijə grupi ləhcon.

Ədəbi zyvon — ije. Ədəbi ərəbi zyvon ysətnə dynjoədə ja elmədə bo ve cijon syxanon ičo kardejdə, əmma hežo čo-čo ərəbə kišvəronədə sojə gəp žəjədə kam oko doə bejdə.

## Nyvyštej
Ərəbi zyvonədə ce rostə tərəfiku bə cəp nyvyštejdən. Ijən ərəbi zyvonədə jolə hərfon nin, əve odəmə nomon hežo de gədəlijə hərfi nyvyštə bejdən ijən žəgoən ce čumlə iminə syxan nyvyštə bejdə.

Ərəbi ədədon:

## Səvonon
Bengali zyvon

**Bengali zyvon** (beng. বাংলা, [ˈbaŋla]) — bengalon zyvon, gyləj hindoarijə xycədə zyvon cy Hind-Avropə zyvonon xyjzonədə. Bangladešədə ijən cy Hindystoni Həšinyštə Bengalijə štatədə pevylo byə. Bengali zyvonədə umumi gəp žəkəson — təxminən 250 mln odəm (2009), dynjoədə 6-minə vyrə.

## Ləhcon
Bengali zyvoni ləhcon bə həšipemə ijən həšinyštə gylon čo bejdən, ijən heste tikəj tono mandə cy Cittagongi ləhcə.

Zyvoni standartizasijə kardejədə XIX əsri oxojədə — XX əsri əvvələdə həmmə vilojəti mədənijə mərəngo Kalkutta be. Ysət zyvoni standartə formə cy nadia ləhcə səpe ogətə byə. Əmma standartə bengali zyvoni ǧajdon Hindistonədə ijən Bangladešədə fərǧ dojdən. Nymunə bybu, həšinyštədə gəp žəkəs bə nemeki votejdə *nun*, əmma həšipemədə — *lôbon*.

## Nyvyštej
Nyvyštejədə bengali bongakkhor nyvyštə sistemi oko dojdə, kom bə (devangari, guhmukhi ijən bə Hindystoni kali čo nyvyštə sistemon neze) bə brahmi grafikə. Ym nyvyštej sistem de kali gədəlijə ovaxtətijon bo assami ijən silheti zyvoni oko odə bejdə.

## Səvonon
Cini zyvon

**Cini zyvon** (kitaj, sinitə, yštə nom cin. 中文, ad. cin. 漢語, hos. 汉语 ijən čo) — zyvon ja zyvonə xycə ce sino-tibetə zyvonon xyjzoniku, kom čurbəčurə ləhcəš heste. Ysət ən ve pevylo byə zyvon hisob bejdə, umumi gəp žəkəs 1,3 milliardisə veje.

## Pevylo be
Vejni CXR-ədə ijən Tajvanədə pevylo kardə byən ce cini čurbəčurə ləhcon. De etniki holi dijə kardejədə cini zyvoni gəp žəkəson xan millət hisob bejdən. Kali cini zyvoni ləhcon žəgo fərǧ dojdən ki ijəndy hici dərəse bedəni əve ki kali mytəxəssison əvoni bənə čo zyvonon hisob kardejdə.
Kilimənčəro

**Kilimənčəro** (suaxili *Kilimanjaro*) — ce Afrikə vej barzə vəšəband, kom Tənzanijə kobəsonə-həšipemədə vyrəbəvyrə bejdə, ce kontinenti ən barzə tyk (5 895 m ce dyjo səpe). Ce 1902 soriku tosə 1918 sor Kajzeri Vilhelmi nomyš hestebe. 

## Taryx
Iminə kərə by voə-kəllə bandonku votə byə cəmə eradə II əsrədə. Əvon ce Ptolemej čoǧrəfi xəritədə ǧejd kardə byən. Əmma avropəvyšon əvyšon okardə  1848 sorədə 11 majədə, əj okardəkəs hisob bejdə — almanijə pastor Joxanes Rebman. 5 oktjəbr 1889 sorədə almanijə səjohətəvon Hans Mejer ičo de avstrijə alpinisti Ludvigi Purtšelleri iminə kərə bə Kilimənčəro tyki rost bin.

## Nomi məno
Bandi nom ce suaxili zyvoniku bešə ijən təxminən «band, kom viriski dojdə» məno dojdə.

## Ysətnə hol
Vej vəšəbandə aktivəti nišon dojdəni, əve əj kali tədǧyǧ kardəkəson umutejdən.

Voə kylo, kom bandi səpe 11 000 sori myddətədə mandə vej rəjrə ov bejdə.

Oxonə 100 sori dylədə voə ijən bijə həčm 80 % kam be. 2002 sorədə vej tədǧyǧ kardəkəson votejdəbin ki 15 sori dulədə bijə həmmə ov bəbe. 2005 sorədə martə mangədə xəbə oməj ki bandi tyk ce bijəku ozod be, iminə kərə žygo be oxonə 11 000 sorədə. Votejdən ki žygo bejdə bə cəj gornə ki voə kam vojdə. Hisob bejdə ki ym həvo dərəčə rost bejku ni, bəzne be ki bə cəj gornəje ki višon ve kam byən, əve sa sori dylədə ovə rahanon bə band sə rost bejdənin ijən əjo bəbnəj voə emejdənin.

## Səvonon
Singapur

**Singapur** (İng. *Singapore*; cin. 新加坡), yštə nom  — **Respublikə Singəpur** (İng. *Republic of Singapore*; cin. 新加坡共和國) — šəhər-kišvər, cy sərzamin ifodə bejdə bə Čənub-Šərǧ Asijə ləpəkon.
Amazonə ru

**Amazonə ru**- (isp. *Amazonas*) — ən dyroza ru planetta Zəmin. Ru ehurijda Nysoə Аmеrikəda. Amazonə ru dyrozi cy Ukajəli ru ovi səvon — təxminən 7100 кm. Amazonə ru bə i vyrə de Nil ru iddo kardedən bə status ən dyrozi ru dynjoda.
Nil

**Nil ru**- (ara. *النيل‎* ) — dyminə ən dyroza ru planetta Zəmin. Ru ehurijda Afrikədə. Nil ru dyrozi cy Viktorijə gol ovi səvon — təxminən 6852 km. Nil ru bə i vyrə de Amazonə ru iddo kardedən bə status ən dyrozi ru dynjoda.
Niger ru

**Niger ru**- (fra. *Niger*) — semina ən dyroza ru Afrikəda. Ru ehurijda Gərb Afrikəda. Niger ru dyrozi cy Gvinejə bandyku ovi səvon — təxminən 4180 km.
Kongo ru

**Kongo ru**- (fra. *Fleuve Congo*) — dyminə ən dyroza ru Afrikəda. Ru ehurijda Mijona Afrikəda. Kongo ru dyrozi cy Cambiši ru səvon — təxminən 4700  km. Kongo ru ən nyčyla ru dynjoda.  Dynjoda iglə Kongo ru dəvarda Ekvator dy karada.
Sypə

**Sypə** (lat. *Canis familiaris*, ja *Canis lupus familiaris*) – nečiku dastəmuz kardəbə nəsyl. Sypon deštə rə omute ǧabiljəti, bə hənək karde həvəsi nomdarin. Sypon sə dyroz bedən. Penə əngədə se, žinə əngədə co byrniə dandonšon bedə. Navinə nyngon penč, peštə nyngonədə co angyštəš hestyše. Angyštə səpe vite zynejdən ijən cok synov hardən.  Saatədə de 60 km tovi vite zynedən.

## Sypə dastəmuz kardej taryx

Sypon dastəmuzbe fərzijəš cand gyləje. Əsoə fərziyə əve ki, sypon əčdod necion ijən kali šəǧolonin. Cəvon necionku bə əməl ome həm cəvon xromosom, həm hərəkəton, həmən genetic analizonku sybut kardedən. Alimon gəbul kardən ki, sypon Kanə devrədə, Penə paleolit devrədə dastəmuz bən. 

Biologə alimon Rajmond ijən Lorna Koppinger votedən ki sypon odəmon tərəfo dastəmuz bənin. Cəvon fərziyəšon žoǧoye  ki vaǧə šylxiku tožniə byə necion harde pejdo kardero bə odəmon jiə məhəllon omən. Əvon yštən yštəni dastəmuz kardən. 

Mitje Žermonpre fərz kardə ki cəmə əcdodon moəš kyštəbə neciə balon bo neciəvonəti karde dastəmuz kardəbin. 
100 həzo sor bə nav odəmon žijə vyronədə neciə aston peydobən. 

## Genetikə məlumaton
## Tispiron
Volgə

**Volga ru** (urus. *Волга*) — ən dyroza ru Avropəda. Ru ehurijda Mijona Avropəda. Volga ru dyrozi cy Valdaj peštako səvon — təxminən 3531 km. Volga ru emejda bə Kaspi dyjo. Urusijətədə heste ida ruž bə Volga ru isob — 20 maj manǧ.

## Səvonon
Rejn

**Rejn ru**- (alm. *Rhein*) — ru ehurijda Ǧarb Avropəda. Rejn ru dyrozi cy Sen-Gotarda bandonko səvon — təxminən 1233 km. Rejn ru emejda bə Kobəsoni dyjo.

## İstinodon
Dunaj

**Dunaj ru** (alm. Donau) — ru ehurijdə Ǧarb Avropədə. Avropədə dyminə ən dyroza ruje. Dunaj ru dyrozi cy Švarsvaldi bandonko səvon — təxminən 2783,4 km. Dunaj bə Sijo dyjo emejdə . Dunaj igləli dyrozə ruje kom Avropədə  cy ǧarbiko ba šərǧ ehurijdə.

## Səvonon
Šəšə

**Šəšə** — cy tolyšə mifologijə ženə činsədə čyn, kom bə gədə əǧylon əǧylon zərər žəjdə.

## Nom-nyšon

### Əcəj vinde
Šəšə ženə olətonədə vinde bejdə, sijo rangədə ijən cy kyty bylyndi bolo hestyše.

### Məǧsədon
Šəšə cy əǧyli bə dynjo omeku əcəj tono omejdə bə šəšminə ruž (Šəšə ruž) ja bə šəšminə šəv (Šəšə šəv), əǧyli səjku nyštejdə ijən əj tosne bino kardejdə.

### Šəšə šəvədə šəvnyšt
Əve cy tolyšonku adət heste əǧyli noǧo doj šəšminə ružədə: ženon dastə cy əǧyli gofe tono nyštejdə, əǧyli de moj gətə domi edojdən ijən šəvi myddətədə otəš vošnijedən. Cy cəšmə vədə nun de rujəni oəgətin, bydə Šəšə fik bymando, berdəm ženon byhyton. Šəšə bəvədə cy bərsimi tono bome, nuni de rujəni baharde ijən bəše. Ysətən tolyšon cy əǧyli šəšminə ružədə šəvnyšt kardejdən.

Šəšə de yštə funksijon bə Alaženi oxšedə, əmma yštə xysusijə cijonən hestyše. Šəšə yštə xysusijə simo hestyše: əv cy hic gylə nujə ironə xəlǧonku ni, hežo cy giləkonku ijən mazanijoku əv ni.

Syxan «šəšə» hežo cy šəš syxoniku bešə, ijən ymijən zyndəmon ki ruži nom de myəjjən rufiku mydofijə karde əloǧəš heste. Bənə sybuti dijə karde bəbe ki cy tolyšonku žygo syxan heste: «Fylonkəsi šəšə vašte». Žygo bə pərt byə kəsi, ǧəmginə odəmi votejdən kejnə žəgo odəm cy gyləj šojə xəbəku šo be.

Arakelən V hesib kardejdə ki Šəšə de šəš rəǧəmi pešonə əloǧəje ijən bəzne beki syxanon omonimijəkuje. Šəšminə ruži mufologijən bəzne be pešonə pesoxtəje. Arakelən V. gymon kardə ki Šəšə cy Aləženi yatənbəsə regionalə simoje ijən myǧojisə kardejdə de xurriton ženə činsədə firištə «šaoška» ja «šawoška», kom adətən pešo bə čyni formə ovašte. Məraǧine ki šaoška ja roste  «šaoš» idorə kardejdə lonəjnəti, xyjzon soxte/moə be əloǧəjon ijən pešo čyn kardejədə bə ǧanuni ujǧun bəpe žimoni idomə karde əksə simo bydə — de funksijon dijə kardejədə ym təmom de tolyšə Šəšə ujǧun omejdə. Žygo hisob kardejədə, Šəšə hežo ve ǧədimə element bəzyne be, kom ovaxtə byə cy xurritə substratiku.

## Ədəbijot
* Əbilov I, Mirzalizadə I. Cy Tolyši tarixiku ijən etnografijəku səkyštəjon. — Minsk: «Medisont», 2011. — S. 224.
* Abilov I. Š. Cy tolyšon mədənijəti kali čodikorəti cijon // Lavrovskij sbornik. — 2013. — S. 191—199.
* Əlijev Č. Tolyšə folklor = Tolışə xəlqi folklor. 1-nə cild Nəğılon iyən əfsonon. — Баку, 2020. — S. 532.
* Əlijev Č. Tolyšə folklor. 3-nə to = TOLIŞƏ XƏLQİ FOLKLOR. 3-nə to. — Баку, 2022. — С. 640.
* Arakelova V. Din ijən xəlǧi bovətijon = Религия и народные верования // Введение в историю и культуру талышского народа. — 2011. — С. 73-88.
* Məmmədov A.A. Tolyšon xəlǧi šairə mədənijəti soxte = Формирование талышского народного поэтического творчества // Социально-гуманитарные знания. — 2015. — № 3. — С. 329—338.
* Tolyšon xəlǧə əfsonon ijən nəǧylon = Талышские народные предания и сказки / Асатрян Г. С. — Ереван: Кавказский центр иранистики, 2005. — С. 64.

## Səvonon
Korejə zyvon

**Korejə zyvon** (KXDR 조선말/朝鮮말 cosonmal, Korejə Respublikədə 한국어/韓國語 xangugo) — korejəvyžon zyvone ijən ce Korejə nimələpəki dy gylə kišvəron: KXDR ijən Korejə Respublikə. Žəgoən tikəj pevylo kardə byə CXR, Japonijədə, AIŠədə, Urusijətədə, Mijonə Asijə kišvəronədə. Umumi gəp žəkəson ašmard — təxminən 78 mln odəm.

Korejə zyvon — izolantə zyvone. Grəmmatikə soxtemonədə — agglutive de SOV syxanon rijə.
Fyrəngi zyvon

**Fyrəngi zyvon** ja **fyrəngi** (yštənbəštə nom: *le français*, *la langue française*) — Hind-Avropə zyvonon xeyzoni romani zyvonon grupi aid byə zyvon. Fyrəngystonyžon zyvon (ce Fyrəngystoni rəsmi zyvon). Cy Belcikə, Isvecrə ijən Kanada firəngizyvoninə žijə odəmon vyronədə rəsmi zyvon hisob bedə. Cy Afrikə xəjli xəlǧon ijən Karibi hovuzədə (Gaiti ijən čo) əj oko dojdən, Fyrəngijə Gvianədən ijən hežo bənə rəsmi zyvoni.

## Səvonon
Sijo dyjo

**Sijo dyjo** (rus. *Чёрное море*, tur. *Karadeniz*) — Atnatikə okeani hovuzi dylətonə dyjo. De Bosfori luki de Mərməri dyjo ičo bejdə, pešo de Darnelli luki de Ehej ijən Mijonzəminə dyjon ičo bejdə. De Kerc luki de Azovi dyjo ičo bejdə. Kobəsonə tərəfiku bə Krym nimələpəki gynejdə. Ce Sujo dyjo səpe ce Avropə ijən Asijə ovinə marz dəvardejdə.

Sijo dyjə ərozi — 422 000 km² (de čo məlumoti — 436 400 км²). Ən ve nyǧyli — 2210 m, mijonə — 1240 m.
Jəhudijə zyvon

**Jahudi zyvon**, **ivrit** (עִבְרִית [iv'ʁit]) ja **jəhudi** — semitə xyjzonədə zyvon; cy Israili kišvərə zyvone, ijən kali jahudijə čəmjəton ijən diasporon zyvon.

Cy jahudi zyvoni ǧədimə formə (ǧədim-jahudi zyvon) — cy iudaismi adətinə ijən myǧəddəsə zyvone.

Ysətnə jahudi zyvon bərpo kardə byə ijən adaptasijə kardə byə XX əsrədə ce Israili kišvəri bənə gəp žə ijən rəsmi zyvon.

## Səvonon
Hindustani zyvon

**Hindustani zyvon** (हिन्दुस्तानी, ہندوستانی, [ɦɪ̃n̪d̪ʊsˈt̪aːni], «hindystoni», tarixədə **hindavi**, **urdu** ijən **rekxta**) — cy kali zyvonon grupə umumijə nom, komon cy həšinyštə hindi klasteri hissən. Kobəsonə Hindystonədə bənə lingva franka, Pakistani vejni ərozijədə ijən kali čo kišvəronədə. Hindustani Hind-Arjan zyvonone, ijən deli khari-boli ləhcə əsosədəj ijən bəštə pegətəše cy farsi, ərəbi, sanskriti ijən tyrkə leksikə. Cy Hindystani variant hindi nomyš heste, cy Pakistani — urdu.
Zyvon

**Zyvon** — cətinə rəmzinə sistem, təbii ja pesoxtə byə bo odəmon mijono ijəndy dərəsejro.

Zyvonon lingvistikə umutejdə. Rəmzinə sistem — semiotikə umutejdə. Zyvoni strukturə bə odəmi fik-fami ijən xosjəti təsiri psixilingvistikə umutejdə.
Tyrkijə zyvon

**Tyrkijə tyrki** ja **Istanbuli tyrki zyvon** (yštə bəštə nom: *Türk dili* (kyrt: *Türkçe*)) — cy Tyrkijə rəsmi zyvon, bə tyrk zyvonə xyjzoni dəxylyš heste. Tyrkijədə tyrki zyvon bo təxminən 60 millioni odəmon moə zyvon hisob bejdə ja cy kišvəri əholi təxminən 80%.
## Səvonon
Suahili zyvon

**Suahili zyvon, kisuahili** (yštə nom — *Kiswahili*) — suahili milləti zyvon. Bantu zyvononədə ən dyždə zyvon (150 mln ve) ijən ve əhmijətinə zyvon Afrikə gitədə. Mijonxəlǧon gəp žə zyvone, suahili pevylo byə Həšipemə ijən Mijonə Afrikədə, ce Hindystani okeani kənoku tosə Kongo Respublikə mijonə vilojəton həšinyštədə, ce Somaliku kobəsonədə tosə Mozambik nysoədə. Tənzənijədə, Kenijədə, Ugandadə, Ruandadə bənə rəsmi zyvoni hisob bejdə, latyn əlifboədə nyvyštejdə.
Kapitan Ček Kuməkižə

**Kapitan Ček Kuməkižə** (ing. *Captain Jack Sparrow*) — ce «Karibi dyjo piraton» kinoserijon əsosə igid, komi soxtəšone Ted Elliot ijən Terri Rossio senariston. Roli bardejdə Čonni Depp. Iminə kərə əv 2003 sorədə «Karibi dyjo piraton: Sijo myrvari nəhlət» yštə roli bardejdə, pešo — «Karibi dyjo piraton: Ce mardə sondyx» (2006) filmədə, «Karibi dyjo piraton: Ce dynjo ə sə» (2007), «Karibi dyjo piraton: Cocinə dyjokənonədə» (2011) ijən «Karibi dyjo piraton: Mardəjon nəǧyl votejdənin» (2017).

Filmon məzmunədə Ček ce «Haft dyjon piratə baronon boəti» uzve. Xainəti karde zynejdə, de yštə tižə aǧyli ijən cokə gəp žəj zyne hežo bəjži mandejdə, kam de yštə avžori ijən zu. Vej xətojinə holonku vitejdə ijən lap lozim bejədə čang kardejdə. Syftə Ček Kuməkižə bo yštə gəmi «Sijo myrvari» nəvejdə, ym gəpi əcəj navkonə vəzir Hektor Barbossa dyzdijəše, pešo de Ost-Hindi savdoə təškiləti myborizə kardejədə əv pidəšni ce sožiši šərton karde komi dəbastəšbe de dyjo čyni Dejvi Čonsoni.

## Filmon

### [[Karibi dyjo piraton: Sijo myrvari nəhlət]]
Iminə kərə Ček Kuməkižə *«Karibi dyjo piraton: Sijo myrvari nəhlət»* filmədə bə məjdon bešedə, serijon iminə poədə. Əv omedə bə Port-Rojəl bo gəmi nəve

### [[Karibi dyjo piraton: Ce mardə sondyx]]
Dyminə poədə *«Karibi dyjo piraton: Ce mardə sondyx» (2006)* filmədə Kuməkižə ce mardə Dejvi Čonsoni sondyxi nəvedə, kom bəpe bəj dastək bykardo dyjon idorə karde ijən yštəni xylos karde.

### [[Karibi dyjo piraton: Ce dynjo ə sə]]
Franšizə seminə poədə *«Karibi dyjo piraton: Ce dynjo ə sə» (2007)*, ce Dejvi Čonsoni dyl ce Bekketikuj ijən ičo de Čonsoni əv ve dyždə xəto nišon dojdə bo piraton. Piraton by cymi gornə ce «*Haft dyjon piratə baronon boəti*» soxtejdən.

### [[Karibi dyjo piraton: Cocinə dyjokənonədə]]
By filmədə Ček kuməkižə səjohət kardejdə ce *Čyvonəti honi* tono.

### [[Karibi dyjo piraton: Mardəjon nəǧyl votejdənin]]
Yštə ovandəti gin kardə Ček Kuməkižə vindejdə ki əcəj dumo əcəj kanə dyšmen egynijə, zyzdə kapitan Salazar ijən əcəj mardəjonə ləšǧər. Əvon hežo ysət ce Iblisi seguliku vitin ijən həvəsšon heste həmmə piraton ǧyr karde, Čekijən cəvon dylədə.

## Səvonon
Muǧan (ǧəsəbə)

**Muǧan (ǧəsəbə)** — Biləsyvo rəjonədə gyləj ǧəsəbə nome. 1997 soriku Muǧan ǧəsəbə ce Zəhmətabad dij Biləsyvo rəjoni hisobiku beše.
Lətun šulə

**Latun (Barzov) šulə** — gyləj šuləje Tolyšə bandonədə Ostoro vilojəti, Gilan ostanədə, kobəsonə Ironədə.

## Čoǧrafijə
Ce šulə barzəti 105 metre. Vyrəbəvyrə byə ce Həštpər ijən Ostoro šəhəron mijono ce Kaspi dyjo tono.

## Galerejə

Fajl:LATON15.jpg
Fajl:LATON17.jpg
Fajl:LATON20.jpg
Fajl:LATON1.jpg


## Səvonon
Muta

**Muta** — 7-minə əsrədə ce dajləmijon podšo byə. Əv Vəč Rudi čangədə ərəbon əlejh čang kardejdəbe. Əmma dəboxte ijən Nuajan ibn Mukarrin əvyš kyšte.

## Səvonon
* Wilferd Madelung, Wolfgang Felix (1995). "DEYLAMITES". *[https://iranicaonline.org/articles/deylamites Encyclopaedia Iranica, Vol. BII, Fasc. 4] pp. 342–347.*
*
*
Ironi inzibotijə baxšpo

**Ironi inzibotijə baxšpo** — iminə səvijədə ostane (farsi استان‌ها; *ostānhā*). Pešo har gylə ostan čo bejdə bə šəhristanon (farsi: شهرستان, shahrestān), har gylə šəhristan čo bedə bə baxšon (rəjonon) (farsi: بخش, bakhsh). Adətən har gylə bašxədə kali gylə šəhəron hestin (farsi: شهر, shahr) ijən kali dij rəjonon - dehestanon (farsi: دهستان, dehestān). Dij rəjonon jəni dehestanon kali dijon ičo kardə byə sistemi nišon kardejdən. Ce šəhristani kali gylə šəhəronədə i gylə bənə pajtaxti vyžnijə bedə.

Ce Ironi Statistikə Mərəngo oxonə məlumot žygoje:

## Səvonon
Novədi

**Novədi** (farsi: اق اولر, **Agavlar**, **Meryan**, və **Ag Ovlar**) — Kuhestani-je Taleši dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani mijonə baxšədəj. 2006-minə sori əholi ašmardejədə 181 odəm 50 gylə xyjzonədə žijedəbe. Dijədə tolyšon žijedən, bə tolyši gəp žəjdən.

## Səvonon
Asbu Sara

**Asbu Sara** (farsi: اق اولر) — Kuhestani-je Taleši dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani mijonə baxšədəj. 2006-minə sori əholi ašmardejədə 128 odəm 29 gylə xyjzonədə žijedəbe**.** Dijədə tolyšon žijedən, bə tolyšə zyvonədə gəp žəjdən.

## Səvonon
Ibn Sina

**Ibn Sina** (**Əbu Əli Husejn ibn Abdullah ibn al-Həsən ibn Əli ibn Sina**; fars. ابو علی حسین بن عبدالله بن سینا‎‎), Avropədə məšhure bənə **Avisenə** (980, Afšana, Maverannahr, Səmənidon kišvər — 18 ijun 1037, Həmədən, Kakuidon) — mijonə əsron Ironi alim, filosof ijən həkim, həšipemə aristotelizmi nymojəndə. Cy səmənid amiron ijən dəjləmi sultanon saraj həkim byə, kali vaxt Həmədənədə vəzir byə. Umumi 450 əsəryš 29 elmi sahonədə nyvyštəše, cəvon dylədə bəmə 274 gylə rəsə. Mijonə əsron islomijə dynjo ən məšhur ijən nyfuzinə filosof-alim.

Əcəj ən məšhurə əsər fəlsəfə ijən elmijə ensiklopedijə «Šifo be kitob», ijən «Təbobəti ǧajdon», təbobətə ensiklopedijə, kom ve gylə mijonə əsron universitetonədə standartə tibbə mətn be ijən oko doə bedəbe tosə 1650 sori.
Šri-Lankə

**Šri-Lankə** — Nyso-Həšipemə Asijə kišvəronədə ləpəkə gyləje, vyrəbəvyrə bejdə. Ce portugalon omejku tosə 1972 sori avropə zyvononədə bəj votedəbin **Sejlon** (port *Ceilão*). *Šri-Lankə* *(श्री लङ्का)* sanskritə zyvoniku  — «šojrətinə, xosə zəmin» məno hestyše. De Hindystoni ovə marzyš heste.
Demokratikə Respublikə Həšipemə Timor

**Demokratikə Respublikə Həšipemə Timor** — Nyso-Həšipemə Asijə kišvəronədə gyləje, ce Timor ləpəki həšipemə tərəfi gətejdə.

Kišvər ce Portugalijə imperijə tərəfiku XVI əsrədə ijən bənə Porugalə Timori zyne bejdəbe. 1975 sori oxojədə Həšipemə Timor yštə ənəšykyrəti edaštyše, əmma pešo hežo həminə sorədə ce Indonezijə tərəfiku okkupasijə be, ijən omə sorədə bənə 27-minə indonezijə vilojəti edaštə be.
Gang

**Gang ru**- (ing. *Ganges,* hin. *गंगा* ) — ru ehurijda Nysoə Asijə. Gang ru dyrozi cy Ǧarb Himalaj bandonko səvon — təxminən 2700 km. Gang ru ən myǧəddəsi ru Hindi dinada.
Ava

**Ava** — Kuhestani-je Taleši dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani mijonə baxšədəj.

## Səvonon
Konfusij

**Konfusij** (cin. 孔子, nez bə. 551 sor cəmə era bənav., Tsujfu nezi — 479 sor c.e.b., Tsujfu) — Cini ǧədimə mytəfəkkir ijən filosof. Əcəj umute bə Cini žimoni ijən Həšipemə Asijə vej nyǧylə təsir kardyše, ijən əsosə fəlsəfə sistem ǧəbul be bənə konfusijəti.

Konfusij iminə universitet soxtyše ijən čurbəčurə xanəton nyvyštəjon cəmisə noše. Ce Konfusij umute ce xanon, məmuron, sərvozon ijən sojə odəmon əloǧi ǧajdon barədə Cinədə ve pevylo be bənə Budda umute Hindystanədə. Rostə nom — Kun Tsu (cin. 孔丘, pinpin *Kǒng Qiū*, pall. *Kun-tsu*), əmma ədəbijotədə rəjrə bənə Kun-tsy, Kun Fu-Tsy («Kun miəllim») ja sojə variantədə Tsy — «Miəllim». Yštə bə 20 sini nezijədə əv məšhur be bənə Cini iminə professionalə pedagog.

Ijən Tsin dinastijə ləǧv be bəpeštə konfusijəti bərpo be bənə kišvəri ideologijə, kom tosə XIX əsri ogətə byəbe, ijən kali gədə myddətonədə buddism o dəosism vyrə gətəšonbe. Ymən bə žəgo nətičə vardyše ki Konfusij figurə rost be ijən bə dini sahə dəše.
Kuhestani-je Taleš

**Kuhestani-je Taleš** — dehestane kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani mijonə baxšədəje. Ce dehestani pajtaxt Kaštami dije. 

2016 sorədə əholi ašmardejədə dehestanədə 7 482 odəm žijedə, 2 254 kəonədə. Ən dyždə di Kaštamije, končo 603 kəs žijedə.

## Səvonon
Anuš Məhəllə

**Anuš Məhəllə** — Saheli-je Čokandan dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani mijonə baxšədəj.

## Səvonon
Frida Kahlo

**Frida Kahlo de Rivera** ja **Magdalenə Karmen Frida Kalo Kalderon** (isp. *Magdalena Carmen Frida Kahlo Calderón*; 6 ijul 1907-nə sorədə , Kojoakan — 13 ijul 1954, Mexiko, Meksikə) — meksikəvyžə rəssam, ən ve de avtoportreron məšhure.

## Biogrəfijə
Frida Kahlo šəš sinədə polimelit noxəši gəte bəcəton tobə umri oxo langedə. 18 sinədə mašinə ǧəzo egynedə. 1925-nə sorədə cəy bə kə omə maşin bə tramvaji dəkujedə. Pešonə vaxonədə əv can bəžən əməlijjat bedə. 1929-nə sorədə Frida Kahlo de Diego Rivera kəxyvand bedə. Diegi Rivera məhšuə rəssambe. Peşo bənə bəštə šuə kommunist partija dastək bedə. Cəj rəsmə əsəron ıštə biografija ijən dəvoniə gonə ružon həxədəbə. 200 ve əsəri muəllife. Frida Kahlo kəj muzej “Casa Azul”  Čojoačan əjolətədəj.

## Səvonon
Viktor Hugo

**Viktor-Mary Hugo** – Fyrəngystoni šair, dramaturg, ənyvyšt rəssam. 26 fevral 1802-nə sorədə Bezansonədə moəmo bə. 22 maj 1885-nə sorədə Parisədə vəfotyš kardə. Fyrəngi zyvoni gyrd muhumə ənyvyšt hisob bedə.

Viktor-Mari Hugo imperijə general Čozef Leopold Sigisber Hugo (1773–1828) ijən rəssam Sofija Trebuceti (1772–1821) rukə zoəye. Cəvon Yevgeni ijən Abel Čozef nomədə dy gylə fərzəndšonən hesbe. Hugo deštə moəku  nyjonkyle yštə əǧyləti  dust de Adele kəxyvand bedə.

Hugo əsosən yštə poetikə ijən dramatikə əsəron məšhur bə. Nəzmə əsəron dylədə “Dumoton” (Les Contemplations) ijən “Əsron əfsonə” (Légende des siècles) poemon məšhure. Dynjo əhandon ve bəgəm kardə əsəron “Səfilon” (Les Misérables), “Notre dame de Paris”, “Edam šə məhbusi oxonə ruj” romanonin.

Viktor Hugo əsəron de i gajdə cəj žijə devr cəmijjəti sijasi sosial problemon mədəni žimonədə bə hodison əks kardedə.
Alalan-e Gadim

**Alalan-e Gadim** — Asalemi dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani Asalemi baxšədəj.

## Səvonon
Hyrdən

**Hyrdən** ja **əǧyl** (**hyrdənon**, **əǧylon**) — odəm yštə hyrdənəti vaxtədə.

Hyrdənəti vaxti marzon čurbəčurin xəlǧonku. Umumi votejədə hyrdən odəme ce yštə movardə rušiku tosə pubertatə (nuperəsəti oxoj) vaxti. Kinə — ženə činsədə hyrdəne, zoə — merdə činsədə hyrdəne. Təbobətədə bə hyrdənə xəšəčoni həsr kardə byə ǧysmi votejdən pediatrijə.

## Jol be myddəton

### Korpə
Korpə votejdən bə tosə 1 sori hyrdəni.

### Nuperəs
12-17 sinədə byə zoə ja kinə hyrdən.

### Galerejə

Fajl:One Year Old Toddler.JPG|1 sin
Fajl:1 of Korea's 1st redheads-Terry W. mom Korean (black hair), dad Canadian (brown hair).jpg|2 sin
Fajl:"1" Girl in India, October 2013.jpg|3 sin
Fajl:Child-Caspian Sea.JPG|4 sin
Fajl:Colony For Artists Under Six- Evacuees To Dartington Hall, Totnes, Devon, England, 1941 D3089.jpg|5 sin
Fajl:Bororo003.jpg|7 sin
Fajl:PortraitGirl2005-2.jpg|8 sin
Fajl:Chicken and Dumplings by David Shankbone.jpg|9 sin
Fajl:James Eighsti In Tiskilwa, Illinois (6899120036).jpg|10 sin
Fajl:Portrait eines selbstbewussten Burschen.jpg|11 sin
Fajl:Femalechild.jpg|12 sin
Fajl:Franklin D. Sergent who is 13 years old and in the fifth grade does his homework - NARA - 541349.tif|13 sin
Fajl:Georg Olden 1982.jpg|14 sin


## Tərbijə
De tərbijə hyrdən hozy bejdə bo jolon žimoni.

## Xəšəčoni

## Səvonon
Asalem

**Asalem** — Ironi, Gilan ostanədə, Taleš šəhristanədə, Asalemi baxšədə šəhəre. Asalem hežo ce Asalemi baxši pajtaxte ijən ce Asalemi dehestani inzibotijə mərəngoje. Asalemədə bəbe vote 100 % tolyšon žijedən.

De 2006 sori əholi ašmarde Asalemədə 3 347 odəm žijedəbe 827 kəonədə. 2011 sori ašmardejədə 10 040 kəs odəm 2 809 kəonədə. Oxonə 2016 sori əholi ašmarde nišon doše 10 720 gylə odəm 3 271 kəonədə.

## Šikilon galerejə

Fajl:Nature of Asalem county.jpg|Ce Asalemi dijon təbiət
Fajl:Asalem Khalkhal.jpg|Asalemi - Xalxali ro
Fajl:Asalem - Khalkhal road - panoramio.jpg|Asalemi - Xalxali ro
Fajl:Khalkhal - Asalem Road - panoramio.jpg
Fajl:Asalem-Khalkhal Rd,Iran 2013 (28) (15002569746).jpg
Fajl:تالش -اسالم به خلخال Talesh Asalem to Khalkhl road Gilan - panoramio.jpg
Fajl:Iran (5962913593).jpg


## Səvonon
Asalemi dehestan

**Asalem** — dehestane kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani, Asalemi baxšədəje. Ym dehestan ce Asalem šəhəriku idorə kardə bejdə.

## Əholi ašmard
2006 sori əholi ašmarde ǧejd kardyše 20 226 gylə odəm 4 765 kəonədə. 2011 sori ašmare nətičə 4 638 gylə kəonədə 16 117 gylə odəm nišon doše. 2016 sori əholi ašmarde 16 442 gylə odəm 5 146 gylə kəonədə nišon doše. 29 gylə dijonədə ən dyždə di Bala Deh hisob be, končo 2 360 kəs žijedə. 

## Səvonon
Xaleh Sara

**Xaleh Sara** — dehestane kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani, Asalemi baxšədəje.

## Səvonon
Asb Buni

**Asb Buni** — Xaračgil dehestanədə dije, kom Ironi, Gilan ostani, Taleš šəhristani Asalemi baxšədəj.

## Səvonon
Buminə xəlǧon həxon barədə deklarasijə

**Buminə xəlǧon həxon barədə deklarasijə**  (ing. *Declaration on the Rights of Indigenous Peoples*) — 13 sentjabr 2007 sorədə ce Ikardə byə Milləton Təškiloti Sər Məčlisi 62-nə sessijədə ǧəbul kardə byə sənəd.

## Sənədi məzmun
Sənədədə elon kardə bedə ce buminə xəlǧon bə ləjoǧətinə žimoni həxi barədə, yštə mədənijəti ijən yštə təsisoron ogəte ijən ozavzije, həmən həx bo xəlǧi yštəni ozavzije bə səmtədə komi xəlǧ yštən boštə vyžnijedə, boštə tələboton ijən pijəjon ujǧun hisob kardejdə.

## Sənədi ǧəbul karde taryx

## Sənədi huǧuǧə status

## Buminə xəlǧon həxon IMT čo sənədonədə

## Səvonon
Lankoni rəjon

**Lankoni rəjon** — cy Azərbojčoni tərkibədə byə gyləj rajone.

## Galerejə

Fajl:Lankaran SV100334.jpg|Lankoni majak
Fajl:Lankaran Mosque Lankaran, Azerbaijan.jpg|Lankoni məcit
Fajl:Lankaran, Azerbaijan.jpg
Fajl:Lənkaran.Xanbulançay.png|Xymbəlon
Fajl:Lankon, Kaspi dənizi sahili.jpg|Lankonədə, Kaspi dyjokəno
Fajl:Lankaran Ciastal Firest.jpg
Fajl:Khan Museum Lankaran, Azerbaijan.jpg
Fajl:Lankaran District in Azerbaijan 2021.svg|Xəritədə Lankoni rəjon