Cy Kadusijon taryxi falsifikasiya

**Cy kadusijon taryxi falsifikasiya** — ym Soveti ijən ysətnə Azərbojčoni taryxi elmədə gyləj təmizə nymonəje ki, dyvunə xəlq bə ideoloži vəzifon dastədə bənə əsir mandədə: bə «Sovetə milləti» formə doe komsə, tosə čıvonə ozodə dıvləti milli identikli bino karde komsə.

Kadusijon «Kavkazıžə» (Kavkazi zyvonon xyjzoni mənoədə) ja gyləj co gəjrə-iranyžə bino-tyxmi barədə teoryon məčburi qəbul karde — in taryxi manipulyasiya gyləj xısusi forməje ki, XX əsri dıminə poədə nıfuz gətəše. Əgər kadusijon tırk karde (tırkizasiya) — in betonə siyosəti instrumente, əvunə bəvun əvoni «kavkazizasiya» karde — vej vaxti əvoni de ironi dınyo bə jo karde cəhd kardeje.

## Soveti vaxti
Ym taryxi konstrukti bino Sovetə šərǧšynosəti patriarx İgor Djakonovi noše. Čəj «Midija taryx» nomə gyləj dyždə monografijədə əv yštə teziši bə mijon beše ki, kadusijon de kutijon ijən lullubejon ičo Zagrosi ijən Kaspi kənori binoə iranyžə nıbe substrati rekliktonin. İ. M. Djakonovi gypotezə bəvunə be ki, Kaspi dyjo kənoron ijən Gyzylızyne ruə dərə gyləj gədə dıvləton bino be, končo gelon, kadusijon ijən kaspijon gəbilon jidən. Tədqiqatči bəvunə be ki, əvon de dyvunə kutijon ijən kassiton tyxmi tərəfədə nezbeədən, ijən cəj məksəd yn be ki, əvoni bənə ənəironyž avtoxtonə substrati təsdiq bıkə.

Əmmo ləpə inčo gyləj əsosə səf bə mijon bešedə: ysətnə tədqiqaton təsdiq kardedən ki, kassiton tərkibədə dyždə indoavropəvi komponent heste. Ičo bə iny sijohi Djakonovi parodoksalə formədə nımi-kočəri marıdon (amardijon) ijən sagartijonən daxil kardedə. Inčo muəllifi elmi mantiq de lingvistikə fakton bə deštə de čəng bešedə: həm sagartijon, həmən marıdon elmi tərəfədə bənə bəšəkkə iranyžə gəbilon təsdiq bəədən. Sagartijon nom I Dariji nıvyštajonədə bənə iranyžə dyxti i gyləj ləpə (lo) nišon doə bə. Bə gornə Djakonovi cəhd ki, iranyžə ijən bəvunə «substratə» qrupon i čərgədə bınvıštə, gyləj süni koinəte. Muəllif rastiədə čurbəčurə tyxmi xəlqon ičo umujən kardedəbe ki, de Midija omedə bə nav in kəfšənədə «etnikə dıvoəti» teoryə bə taryxi fakton pıxtə bıkə».

Tədqiqatči paradoksalə səfi bə mijon bešedə: əv pavsikon, pantimaton ijən darejton kadusijon ittifoqi daxil kardedə, əmmo kadusijon yštən bənə iranyžə xəlqi təsdiq nykardedə. In gyləj təmizə anaxronizme, bə gornə ki, həm darejton, həmən pavsikon elmi tərəfədə bəšəkkə iranyžə gəbilon təsdiq bəədən. Bəvunə muəllif taryxi dıxti «tyni» (dyždə poə) čəj «lon» (ləpəon) tərəfədə bə jo kardedəbe ki, de lingvistikə mantiqi čəng karde-karde kadusijon bə doiranyžə substrati tərkibədə nišon bıdə.

Iny deštə de čəng beše xəlqi identifikasiya məsələdəən vejtedə. Djakonov bə Z. İ. Jampolski nıvıštajonə təkja karde-karde kadusijon de gelon i gylə xəlq zınedəbe, əmmo əv onomastikə — kadusijon sərvaron ijən rəhbəron nomon — bə taryxi tahrif karde gornə dyjdə nišon kardedəbe. Holbuki, vej taryxvonon gelon yštən bənə iranyžə ja skifə gəbilon təsdiq kardedən. Nətičədə kadusijon de gelon i zıne Djakonovi koncepcijə susti nišon dojdə: əv cəhd kardedəbe ki, «substrati» avtoxtonəti pıxtə bıkə, əmmo bəvədə əvoni de iranyžə tyxmi qrupon ičo i gylə čərgədə nıvıštəše.

İ. M. Djakonovi tahrifon daxilədə čo gyləj čətinətiən heste: əv nıvıštəše ki, kadusijon de co məhəlli gəbilon ičo Skifə dıvləti əholi əsosə məğzi təškil kardedəbin. Inčo tədqiqatči bə yštə metodologiya tələ daxil bə: skifon iranyžə kočəri dınyo rəhbəron beədən ijən cəvon dıvləton etnikə ijən madəni nezəti binoədə karde bəədən. Təsəvvur karde čətine ki, «iranyžə nıbe» kadusijon bə skifon siyasi ittifoqi əsosə poə bıbon ijən deəvon yštə tyxmi i nezəti nıbon. Bə gornə Djakonovi tezis ki, kadusijon skifə dınyo poə bin, čəj yštə «doiranyžə substratə» teoryə de čəng bešedə».

## Səvonon