Tolyšə zyvon

**Tolyšə zyvon** — cy tolyšon zyvone, cy Hind-Avropə zyvonon xyjzoni dylədə byə ironzyvone. 

Tolyšə zyvoni barədə ve alimon yštə syxanondə vote bəbe ki, həmmə iglə rajədən. Əhməd Kəsrəvi, B.V. Miller u čo alimon tolyšə zyvoni cy ǧədim azərijon zyvon bəj votedən, cəjoən yštə by rajsə həkəm mandən.

Tolyšon ǧədimə hərfon de cəvon Midijə nomədə kišvəri nyvyštəjon de Šumeron hərfon zynə bedən. Mande ysətnə vaxtonədə tolyšon yštə zyvoni de dynjo har gylə xalgon hərfi oko doj zyndən. Pentono cəmə bəšmə edoštoə kiril ijən latyni hərfon bymi timsal be bəzyne. Əjən byvotəmon ki,tolyši ysatnə Ironi kešvərədə žiə tolyšon yštə nyvyštəjondə ərəbi-farsi hərfon oko dojdən.

Pentono bəšmə ehdə doə hərfon dylədə A, E, Ə, Y, J, O, U hərfon sof saitin. Əmandəniə hərfon samitin, kali gylonən bənəj J, H hərfon korə samiton recədən. Tolyši zivonədə diftongon, moə, coə, poə, zoə, šuə, kuə, duə, buə, zuə, ruə, ǧoə, huə, viə, biə, luə, diə, ciə, tiə, niə, ijən čo syxanon hestin ki, canəndə byvbotoš nyvyšte bəbe.

Mande dyglə (gitə) samit iglə vyrədə byə syxanin vote bəben ki, nin. Koj žəgo syxanon hestynbuən cəvon vejni ərəbi zyvoniku pegətəjonin. Nymunə: sinn, iddo, Məkkə, šəkkok ərəbon syxane. Šəkkə, hykkə, pykkə, cəkkə, ləkko tolyšə syxanonin.

Tolyšə zyvoni gyləjən zanginətiš bəvədəj ki, de Y hərfi bino bə syxanonyš hestyše. Məsələn: Ysət, ymruž, yma, ysət, yštə, ym ijən čo syxanon timsal nišo doj bəbej. Žygo syxanon Y hərfi vyrədə E hərfən oko doj bəbej. Tolyšə zyvoni ədəbi zyvoni bərbod holədə bej votemonədə (šifahi) yštə yštənbəsətiš E hərfiš de Y hərfiš əvəz karde ehtimolyš heste.

Tolyšə zyvonədə dyglə dialekt ijən vote bəbe har di yštə šivəš, ləhčəš hestyše. Hežo əcəj hočubətdəj ki, kali tolyšon yštə gəpžemonədə syrafə U vyrədə namnozykə J hərfi oko dodən. Ironzyvonon dylədə dyminə žygo gylə hol ni. Ym iglə tolyšə zyvonədə Ostoro kali di tolyšon zyvonədə votə bedə. Kali alimonən ym hərfi Tolyšə hərfon dylədəšon vindešon pidəšone.

Cy kali tolyššynosə alimon raj žygoj ki, tolyšə hərfon dylədə namnyzokə J vyrəš niše.

Əmənən peštypurimon ki, gyrd kamə vaxtədə dynjo alimon cy tolyšə zyvoni havərisə bəštə čym bədon! Tolyšon zyvon de azəri zyvoni i nəslədəj, dəj nezə ǧohome. Tolyšon žijedəbin. Tosə səlčugon ome, esətnə Ironi xəremədə, Azərbojčoni nysoədə.jəni Tolyšystonədə. Pešo Azərbojčonədə žimonbykə tolyšon vejni assimiljasijə bin, gəp žəjdən esət azərbojčoni zyvonədə-tyrkə zyvonədə. Tolyšystonədə tolyšon ašmard kam nišo doə bedə rəsmijə sijahisəjonədə: 200.000 gejri- rəsmi 300.000 nəfər. Əmmo əsyl rostiədə 2.000.000 nəfərisə vejin. Azərbojčoni territorijədə, ǧərəzi tolyšon, 23 etnikə xəlgon žimon kardedən: ironəzyvonə xəlgonədə- kurdon, taton... iberəgafgazə xəlgonədə: udi, avar, ləzgi i.č. Tolyšə zyvoni nezə ǧohomonədə gyləjni Nəxcivon vilojəti Ordubadi rajonədə žimon bykə kiliton bən By zyvonədə gəb žə əholi təmom assimiljasijə byə, ymrəžnə azərbojčoni zyvonədə (bə tyrki) gəp žəjdən. Bynədə bə tolyši zyvoni ən nezbə zyvonon zaza ijən kurdonin. Tolyšystonədə, Ironi xəremədə məskunbə tolyšon hestyšone cand gylə dialekton, šivon. 1929-nə sorədə bo SSRI tolyšon nyvyštejo tərtibbej latynə əlifbo. 1938-nə soriku pegordinəbe bə krillə əlifbo, əmmo oko doə nybe. Cumcyko Stalini repressija sijosəti -vahidə milləti ǧybon še canədə xəlgon, cəvonədə gyləjni tolyšə xəlg, tolyšə zyvonbe. Bə sijahi sə nybe, ǧədəǧənbe tolyši nomə gəteən. Tosə 1989-nə sori sijohigətemonədə de tolyšə xəlgi fəolon hynə, myborizə nətičədə tolyšə xəlg sənibəton bə sijahi sə be, əvən kamiši.
## Grammatikə
**Əvəzəkə**

Šəxsə əvəzəkəon: az/my, ty/šymə: əv/əvi- əvon hestyšone tolyši zyvonədə bəštəxos vyrə. Məsələn ergətivə čumlonədə oko doə bedəni šəxsə prefikson:

* My/mən/ yn kitob handə/ my xorok hardə// Az yn kitob handəme / Az xorok hardəme

Kali prefikson( navsyxanon) hestin ki, sojə šəxsə əvəzəkonədə soxtedən xyvandə(sojbəti) formon. : "če/cy / ča/cə" ijən "eš/yš / še/šy". Myrəkkəbə formon heste həmən tati zyvoni dialektonədə:

**Felon**

* Felsoxtə navsyxanon: Ə/O, BI/ İ/ E/Ə, Pe/Pİ
* Həšə šikilədon: ne, nə, ni
* Lozim ijən əmr formə prefiks: be
* Halə kategorijə soxtə əloməton: ə, bə, də.

**Felon təsrifot**

1 šəxsədə əmrə felon bynə ijən təsrif (dute)

Xəremi (Lavandavili), Mijonə (Taleshdulaei), Nyso (Xušabari), Tati (Kelori)

Məsdər - dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an

Dəvardə zəmoni əsosə bynə - dut dašt dēšt dut

Ysətnə zəmoni əsosə bynə - dut dērz dērz duž

əmrə formədə (2 šəxs) -  be-dut be-dērz be-dērz be-duž

Действительный залог

“Dute” feli məlum čurədə təsrif

Формə Zəmon Xəremə

(Lavandavili) Mijonə (Taleshdulaei) Nyso (Khushabari) Tati (Kelori)

**Məsdər** - dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an

Təsrifəjnə Esətnə zəmon dute-da-m ba-dašt-im dērz-em duž-em

„Dəvardə zəmon dut-emē dašt-em dēšt-em bedut-em

„Nəgli dəvardə zəmon dut-amē dašt-ama dēšt-ama dute-mē

„təmomnybə dəvardə zəmon dute-ajmē adērz-ima dērz-ima duž-isējm

„Dəvardə təmombə zəmon dut-am bē dašt-am-ba dēšt-am-ba dut-am-bē

„Vəomə zəmon pima dut-ē pima dašt-ē pima dēšt-ē xâm dut-an

„Esətnə dəvoməkə zəmon dute da-m kâr-im dašt-ē kâra dērz-em kerâ duž-em

„Dəvardə dəvoməkə zəmon dut dab-im kârb-im dašt-ē kârb-im dēšt-ē kerâ duž-isējm

"Lazymə formə Esətnə zəmon be-dut-em be-dērz-em be-dērz-em be-duž-em

„Dəvardə zəmon dut-am-bu dašt-am-bâ dēšt-am-bu dut-am-bâ

F/ Š hekajə formə Dəvardə zəmon dut-am ban ba-dērz-im be-dērz-im be-duž-im

Страдательный залог

Пассив

Формə Zəmon Xəremə

(Lavandavili) Mijonə (Taleshdulaei) Nyso (Khushabari) Тати (Kelori)

Məsdər - dut-ē dašt-ē dēšt-ē dut-an

Təsrifəjnə Esətnə zəmoni hekajə duta bē dəm dašta babim dēšta bum duta bum

„ Dəvardə zəmoni hekajə duta bēm dašta bima dēšta bima bedužisim

„ Esətnə dəvoməkə zəmoni hekajə duta be-əm be dašta abima dēšta bistēm duta bisim

„ Dəvordə zəmoni hekajə duta beəm dašta baima dērzistaima dužisim

„ Dijəroə dəvardə zəmon duta beəm bē dērzista bim dērzista bim dužisa bim

„ Настоящее длительное duta bē dəm kâra dašta babima kšra dēšta bum kerâ duta bum

„ Dəvoməkə dəvardə zəmon duta bēdəbim kâra dašta abima kâra dēšta bistējmun kerâ duta bisim

Lazymə formə L/f hekajədə duta bebum dašta bebum dēšta bebum duta bebum

„ L/ f

šərtədə duta beabum dašta babâm dēšta babâm dužisa bija-bâm

Halə əloməton ijən navsyxanon

Kali alimon tolyšə zyvonədə 2 (vasitəjnə- bevasitəjnə), kalion 6 ( nominətiv, sojbəti, səmtəti, təsirəti məkonəti, bešəti), kalion 4 ( nominətiv, genetiv, akkuzativ, ergativ) halbe fikədən.

Halon əloməton ijən navsyxanon se zyvoni mygojisədə:

## Əlifbo
Əsosə məǧolə: Tolyšə əlifbo

### Ymružnə tolyšə əlifbo

### Azərbojčonədə tolyšon oko doə əlifbo
Bo tolyšə zyvoni Azərbojčonədə pegətə byə latynə əlifbo cy tyrkə zyvoni əlifbokuje, kom cy umumi turk milləton əlifboku bynə pegətejdə:
Aa  Bв  Сс  Çç  Dd  Ee  Әә  Ff
Gg   Hh  İi  Iı  Jj  Kk  Ll  Mm
Nn  Oo  Pp  Qg  Rr  Ss  Şş  Tt
Uu  Vv  Xx  Yy  Zz

Oxonə soronədə bə cəš cidə tolyšə zyvoni rostbemon, ymən de tolyšon millijə dərkemoni əloǧəjne. Tolyšon kompakt žimon kardə vyronədə surət pegətedə byə tolyši gəp žəjemon. Tolyši hynəsənət, mədənijət, ədəbijot, zyvonəzynəti roədə otyrnon, tədǧiǧəton bardə bejdə: ružnomon, kitobon cap bejdən, bo yštəno rədio, televizijə soxtemoni i.č. həxə tələbon bə mijon noə bejdən.

## Linkon
* Vili syxangyrdədə tolyšə zyvonə syxanon sijohi «Tolyšə zyvon» kategorijədəj.
* Tolyšə zyvoni grəmmatikə
* Professor B.V. Miller «Талышский язык и языки азери».
* А. Мамедов, к.ф.н. Талыши как носители древнего языка Азербайджана.
* Н. А. Мамедов, Талышско-русско-азербайджанский словарь, Институт языкознания НАН Азербайджана, Баку-2006.
* John Clifton, Calvin Tiessen, Gabriela Deckinga, Laura Lucht. Sociolinguistic Situation of the Talysh in Azerbaijən. SIL International, 2005.

## Səvonon