Ələkrəm Hummətov

**Ələkrəm Hummətov** (28 oktjabr 1948 sor, Haləbyn di, Liki rəjon, Azərbojčon SSR — 22 dekabr 2022 sor, Niderland) — tolyšə sərvoz u sijosəti xodim, 1992—1993 soronədə cy Azərbojčoni mydofijə naziri myovin. 

1993 sorədə cy Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə prezident. Azərbojčoni millijə ləšǧəri polkovnik. 

Cy 2004 soriku Niderlandədə myhočirətədə žijdəbe, myhočirə Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə hukməti prezident be.

## Biografijə

### Iminə soron
Hummətov Ələkrəm Ələkpəri zoə 28 oktjəbri 1948 sorədə Haləbyn dijədə bə dynjo omə. Azərbojčoni politexnikə instituti oryxniše, pešo Lankonədə avtotransportə širkətədə mudiri myovin ko kardəše. 1975 sorədə bə komunistə partijə ǧəbul bedə.

Cy Azərbojčoni Xəlǧə Čəbhə (AXČ) banijondə be, cy čəbhə idorə uzvonədə be. De əcəj votə bə Lankoni AXČ program dəǧandə byəbe tezis bə tolyšon 7 gylə kompakt žijə rəjonon muxtarijət doj. 1990 sorədə kejnə Sovet vəjnə təsəvəsə be, 11 janvarədə əv Lankon šəhəri sədr be ijən10 ruži dylədə cy šəhəri jol mande. 1990 sori avgustə mangiku tosə dekabrə mangi 1991 sori cy Sosial-demokratijə partijə uzv be.

1992 sorədə Lacin sovet marzi divizijə moli əsosədə Hummətov bataljon soxtyše, rəsmi bəj Gejtəpə bataljon votedəbin (əv hežo bənə Lacini ijən Lankoni bataljon zynejdəbin), Hummətov ym bataljoni rəhbərəti kardejdəbe ijən de polkovniki rytbə Ǧərəboǧi čangədə ištirok kardyše. 1992 sori oxojədə ijən 1993 sori binoədə cy mydofijə naziri Rəhim Gazijevi myovin be čangi hozyəti sahədə.

### Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə
1993 sori ijunə mangədə sijosijə ryxnə egynedə, polkovnik Surət Husejnov Gənčəku de ləšǧəri bə Boku hučum kardəbe. Azərbojčoni Xəlǧə Čəbhədə pantyrkəti vindejədə Ə.Hummətov cy AXČ-ku bešedə, cəvon sijosəti millətpərəstəti hisob kardejdə. Pešo Lankonədə AXČ əlejh miting soxtejdə, əmma məčbur bejdə bə bandon vite. Pešo əv dastək pəjdo kardyše cy № 704 brigadə jolonku kom Lankonədə vyrəbəvyrə kardə byəbe. Nətičədə de sərvozon ičo šəhri Šurə 15 ijunədə 1993 sorədə Hummətovi bənə šəhəri joli vyžniše.

21 ijun 1993 sorədə 704-minə brigadə jolon (brigadə sərdor Mikajyl Hačyjev) bə ǧəror bešin ki «Bə xəlǧi ovarde», končo votedəbin ki respublikədə ysətnə typəjnə bədə holədə behukmətəti nətičədə ijən iǧtisodijə xərobətijədə, brigadə bə yštə gi gətejdə cy Azərbajčani haft gylə rəjoni xəlǧi bexətoəti təmin karde — (Ostoro, Lankon, Lerik, Vərgədiz, Masalu, Čəliləbad, Biləsyvo) ijən Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə (TMMR) soxte elon kardejdə. Ə.Hummətov esə sənədyš buminə TV-ədə handyše.

Hummətov cy muxtarijəti prezident be holədə cy haft gylə rəjonon mudirijəton jolon təjin kardyše ijən 7 avgustədə Milli Məčlis (cy muxtarijəti təsisəkə jyǧnəǧ) vang kardyše.

7 avgustədə cy TMMT Milli Məčlisi jyǧnəǧ obəj, əv ǧəbul kardyše Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə soxte. Milli Məčlisi jyǧnəǧədə cy muxtarijəti prezident Ə.Hummətov vyžnijə be, cy Milli Məčlisi nujə sədr vyžnijə be (Fəxrəddin Əbbasov) ijən cy Naziron Kabineti sədri (Rakif Hočəjev), ijən hažygo konstitusijə ǧanun ǧəbul kardə byəbe, təsis kardə byəbin: himn, parcəm ijən čo cy muxtarə respublikə atributon.

Ələkrəm Hummətov tələb kardyše ki prezidenti vyrədə mandə Hejdər Əlijev bešu ijən ogardo kanə prezident Ajaz Mutalibov, ijən bo sərnaziri Surət Husejnovi hovužə səlohijət doə bybu. Cy Hummətovi de Əlijevi dy gylə vindemon (10 ijənədə, 12 ijulədə) hic nətičəšon nybe: Hummətov muxtarijəti ləǧv karde rozi nybe, — Əlijevə muxtarijəti ǧəbul nykardyše.

23 avgustədə Əlijev TV-ədə bešedə ijən ǧəsto bo tolyšə əholi votejdə ki bydə əvon TMMR əlejh bešun. Həminə ružədə cy šəhəri ičroijə komitə bina vədə končo cy muxtarijəti hakimijət mandə be odəmon dastə gyrdə be, bə dastədə tyrkə millətpərəston partijəku odəmon bin, hežo cy Azərbojčoni Xəlǧə Čəbhəku ijən «Musavət». Ym dastə bə ičroijə komitə dəšin, əmma əv təjli be. Hummətov cy 704-minə brigadə štabədə be. Həminə ǧəsto vyǧandə byə dastə hic tolyšən nybin, vejni cy čo zəminonku vyǧandə byə odəmon bin, pešo əvon bə brigadə mandə sərvozə hissəšon hučum karde, əmma cy 704-nə brigadəku sərvozon gullə nyžəšone, əmma rəsmijə versijədə 3 kəs marde, oxojədə məhkəmədə ym kyštə odəmon bə sərvozon gi noj nyzynəšone.

24 avgustədə Boku bə Tolyš ləškəg vyǧandyše ijən TMMRi ləǧv kardyše, kali idəmonyšon kyšte, əmandəjon bə zindon šodoj.

### Zindon u ozod be
Ələkrəm Hummətov 9 dekabri 1993 sorədə həbs kardə be, əmma i sor bəpeštə zynəše cəjo vite. Pešo Hummətovi gətyšone əcəj kədə 7 avgusti 1995 sori. Həminə sorədə de TMMRi ko 31 kəs həbs kardyšone, vejni cy 704-minə brigadə sərvozon. Bo əvon čurbəčurə myddətšon doj 9 mangiku tosə 2 sori. Cy Hummətovi dy gylə byvən həbs kardyšone — Nərimani ijən Fərmani, bə «kišvəri činojətkori nijon karde» gornə. Cy Ələkrəmi žen xəjli vaxt həbs kardejku nijon bedəbe. Bə Hummətovi 12 sinnədə zoə polisədə čəzo dojdəbin, əcəj daston de pəpruzi sutvonedəbin.

Lankonədə mitingon bino bin bə Hummətovi ijən əcəj tərəfdoron dastək, əvon tələb kardejdəbin: Hummətovi ijən tolyšə šairi Əli Nasiri ozod karde, ijən həmmə ki bə TMMR səbəb həbs kardə byəbe ozod karde, «Tolyšə partijə» (5 həzo odəm bəvədə partijə uzv be) dumo nysəhəte, ijən tolyšə məholədə bə dave odəmon barde oryxnije (mobilizasijə oryxnije).

1996 sori fevralə mangədə tribunal Hummətovi bə marde čəzo ǧəroryš bekarde, əmma dy sor bəpeštə ǧəror bə daimi zindonədə mande əvəz kardyšone.

Zindoniku Hummətov bə Avropə Šurə nyvyštəbe:Hicki Azərbojčonədə (…) porsedəni: de kom səbəbon cy 1,5 millionə tolyšə xəlǧi tələb kardə cy Azərbojčoni dylədə muxtarijət de sulhi, de ǧanuni bəpe bənə separatizmi vində bybu, bənə Azərbojčoni poə karde hisob bybu, ižən az de cymy tərəfdoron cy xəlǧi dešmen elon kardə bybun?! (…) Ymruž Azərbojčonədə hic gylə tolyš de sijosəti məšǧul be mymkunotyš ni, əv həxyš ni sijosijə partijə ijən čo sijosijə təškiloton soxte, sijosijə ružnomə cap karde, bə syxani ozodi, mətbuoti, jyǧnəǧon, demostrasijon ijən mitingon dəvonije!2003 sorədə məhkəmə bə Hummətovi 15 sor doše, Avropə Šurədə norozi bin. Vejni vaxti Hummətov zindonədə čojlinə kamerədə mandəbe, ijən 2001 sori iglə čjlinə kamerədə. Zindonədə əv xəjli noxəši ǧəzənč kardyše, sil noxəši, əcəj vejni dandonon egynijəbin.

3 sentjəbr 2004 sorədə Hummətov de Ilham Əlijevi hykmi beše zindono, cy Azərbojčoni šəhrvandətiku məhrum kardə be ijən bə Holland vyǧandə byəbe končo əcəj xyjzon žijedəbe. Votejdən ki əcəj bekarde cy Hollandi hukuməti bə Azərbojčoni təsiriku be. Bešeku əv Haagədə žijedəbe ijən cy «Tolyšə millijə lyvemoni» jol be.

15 ijul 2018 sorədə čyvonə aktiviston dastə de Aləkrəm Hummətovi ičo cy Tolyš-Myǧonə Muxtarə Respublikə hukmət myhočirətədə soxtyšone. Hukmət cy tolyšon tərəfi nišon doj gornə bə čurbəčurə bejnəlxəlǧə təškiloton, kišvəron, dynjo mydofijə kardə təškiloton məktubon ijən ərizon vyǧandejdə. Bə Azərbojčonə hukməti hele kardejdə ki bydə tolyšon diskriminasijə oryxnon, tələb kardejdə ki bydə tolyšə zyvoni dərson məktəbonədə bybun, ijən bydə tolyšən yštə kišvərədə byzynon bo žimoniro pul ǧəzənč karde, ijən məčbur nybun bə čo kišvəron še. Cy TMMR hukməti həmmə naziron myhočirədə žijedən, nymunə Hollandədə.

Ələkrəm Hummətov bə rəhmət še 22 dekabrədə 2022 sorədə Holland kišvərədə.

### Avropə məhkəmədə Hummətovi ko
Hollandijədə Hummətov Azərbojčoni səpe šikat nyvyštyše bə Avropə odəmon həxon məhkəmə. 29 nojəbrədə 2007 sorədə məhkəmə ǧəror bekardyše ki bydə Azərbojčon bə Hummətovi 12 həzo avro bənə əxloǧi zərər ijən 2090 avro dəvonijə xarčon gornə.
## Səvonon