open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Tolyšiston

**Tolyšiston** — cy tolyšon sərzəmine.

## Tolyšistoni ərozi
Tolyš viləjəti kobəsonədə Kur-Araz hajmi, nyso de Iron, həšipemə Kaspi dyjo marzyš heste. 

Bə reljefi gorə dy vyrə čo karde bəbe - Lankoni hajm u Tolyšə bandon. Lankoni hajm 4-nə devri dyjo inən ru emejon, Tolyšə bandondə 3-nə dovri vulkanik u emejə suxuron vejin. Lankoni hajmədə əsosən tovystoni gurag kam voš vojdə mulajim-gamə iglim hakime. 

Ym vilajətədə ruon vejin. Ruon - Viləš, Vəzəru, Ostoro ru, Bolgəru i.č. tolyšə bandonədə bə əməl omejdən. Lankoni hajmdədə dəvardən bə Kaspi dyjo emedən. Vilojəti ruon gida əsosən voši ovon u honi ovon əsos vyrə gətedən. Bandədim u nyzymə bandətijədə zardə tulon hestin. Višon tispiron gornə vej zəngine. Voši mijon sori ǧərolyš 400-1600mm-e.

## Tolyšistoni əholi
Tolyšon cy Kaspi dyjo nyso-həšinyštejədə bə xəlǧi nomi etnonim. Tolyš syxani rišə barədə čurbəčurə fikiron hestin. Tarixi tədǧiǧ kardəkəson əsos fikir yme ki, ym syxan ǧədimə Kaspiana tojfon gyləj nomiku ofəjə byə. Žygo tarixi tədǧiǧ kardəkəson hestin ki, syxan Tolyš ǧədimə mənbondə nomyš nyvyštə byə Kadus tojfon nomiku de transformasija be ofajə bə.
Čo tədǧiǧət kardəkəson fikir žəgoj ki, syxan Tolyš ce Daljumaj syxaniku pegətə byə. Daljumajon hežo Dejləmižonin ki, əvonən mijonə əsronədə Tolyšon kəšondə, xolondə gyləj byən. Dalej-Dalež-Taleš-Tolyš əvon hisob kardedən ki, ym syxani transformasijə žogo bə. Ve jolə ehtimol heste ki, hežo Dejləmižonən Kadus tojfondə byən. Kaduson Kaspi milləti bandondə žijə, de kašte i vyrədə moləvonəti, gələvonəti kardə tojfondəj. Žygo nətičə omedəmon ki, syxan etnonim «tolyš» bandi kaspijon, kaduson tojfon nomiku ofəjə byə.

## Səvonon
Tambov

**Tambov** (Тамбо́в) — cy Urusijəti Tambovi vilojəti šəhəronədə gyləje. Cy Tambovi vilojəti pajtaxte. Ym šəhəri 1636-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 90,89&nbsp;km²-e. Əholiš 288 həzoje.
## Səvonon
Tambovi vilojət

**Tambovi vilojət** (Тамбо́вская о́бласть) — cy Urusijəti respublikonədə gyləje. Pajtaxtyš Tambove. Əroziš 34462 km²-e. Əholiš 1 062 421 nəfəre.
## Səvonon
Tamim Bin Hamad Al Tani

**Tamim Bin Hamad Al Tani** (3 iyun 1980 Doha, Gətər). Çe Gətəri 8-inə əmire. Gətərədə bə dynjo omə. Gətəri 7-inə əmir Hamad Bin Xəlifə Al Tani zoəj. Dyždə Britanijədə hərbi məktəbış handəşe. Bə Gətər oqardə bəpeştə olimpiya komitə rəhbər byə. Bə vərzıjon inkişafi ve fikir doaşe. 25 iyun 2013-inə sorədə çe Gətəri kral bıə.
Tansu Cillər

**Tansu Cillər** (Tansu Penbe Çiller, 24 maj 1946 sor) — cy Tyrkijə tarixədə 1-inə mojnə jolə nazire. 

## Biografijə
Tyrkijədə bə dynjo omə. Əcəj pyə ysətnə Junanystoni Saloniki šəhəriku bə tyrkonədə, inə mysymonə gurči byə. Cy 1990-inə soriku de sijosəti məšǧule. 25 ijun 1993 - 6 mart 1996-inə soronədə cy Tyrkijə jolə nazir byə. 2 gylə əǧylyš heste. Alman de ingilisə zyvonon zynejdə.
## Səvonon
Taranto

**Taranto** — cy Italijə šəhəronədə gyləje. Cy Taranto pajtaxte. Əroziš 249.86 km²-e. Əholiš 198 həzoje.

## Səvonon
Tanana

**Tanana** (*Tanana*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Aljaska šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1898-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 40,3 km²-e. Əholiš 231 nəfəre.
Tənzənijə

**Tənzənijə** (*Jamhuri ja Muungano wa Tanzania*) — Afrikə kišvəronədə gyləje. Pajtaxtyš Dodomaje. 26 aprel 1964-inə sorədə ozod byə. Əroziš 945 203&nbsp;km²-e. Əholiš 48 miljone.
Taskambija

**Taskambija** (*Tuscumbia*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Alabama šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1820-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 19 km²-e. Əholiš 8,4 həzoje.
Taskigi

**Taskigi** (*Tuskegee*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Alabama šəhəronədə gyləje. Əroziš 40,1 km²-e. Əholiš 12 həzoje.
Taton

**Taton** (ǧafǧazi farson, parsi, tati, dagly, lohičon) — ironə millət, kom Azərbojčonədə, Urusijətədə žijedə. Taton zyvonədə gəp žəjdən, kom de farsi, dari ijən točiki zyvonon bə nyso-həšinyštə ironə zyvonon grupi dəxylyš heste.

De dini vejni šijə ijən synni məsxəbədən. Taton-synnijon vejni Guba ijən Šabrani rəjononədə žijedən. Urusijəti Daǧystanədə cy Dərbəndi nyso tonədə dijonədə žijedən. Gyrčistoni Gombori dijədə (Kaxetijə), končo cy di 45 % tatonin.

## Taton žijə vyrə
Taton Azərbojčonədə, Urusijətədə žijedən. Azərbojčoni rəjonon: Guba, Šabrən, Xudat, Xyzy, Boku dijonədə žijedən.

## Taton ašmard
Azərbojčonədə rəsmi šikilədə 36 000, ǧejri rəsmi 350 000 tat heste. Urusijəti, Daǧystanədə 75 000 - 100 000 tat heste. Dynjoədə umumi 900 000 - 1000 000 əholi tat heste.
Tata Group

**Tata Group** — Hindystoni širkətonədə gyləje. Ym šəhəri 1868-inə sorədə bino kardəšone. Širkəti ofayə kardəkəs Čəmšedči Tataje. Ym širkəti mərkəz çe Hindystoni Mumbəj šəhərədəj.
## Səvonon
Tatarstan

**Tatarstan** (**Tatarsan Respublikə**) — Urusijəti respublikonədə gyləje. 2 gyləj rəsmi zyvonyš ḥeste. Əcəj rəsmi zyvonon urusi de tatari zyvonin. Pajtaxtyš Kazane. Əroziš 67 847&nbsp;km²-e. Əholiš 3,855 miljone.
## Səvonon
Tati zyvon

**Tati zyvon** — Hind-Avropə zyvonon xyjzoni ironə zyvonon grupi aid byə zyvon. Bə kobəsonə-həšinyštə ironə zyvonon aide ijən ve əloǧəš heste de tolyšə zyvoni. Ym dialekton cy azəri zyvoni nətičonin, cy midijə zyvoni nəvonin.

## Vyrəbəvyrə bejdə
Ysət tati zyvonədə Ironi kobəsonə-həšinyštədə gəp žəjdən, Ironi Azərbojčoni kali vyronədə (Hərzəndədə, Xəlxəli ijən Ərdəbili gyrdo-kəno), Zənčənədə, Ramnadədə ijən Kəzvini tono.

Bə gəp žəkəson votejdən tat, əmma hərdəm yštəni bənə tolyši edaštejdən, nymunə Kəringanədə.

## Tati ijən tolyšə zyvon
Tati ijən tolyši — ve nezin bə ijəndy. Maǧyl tolyši ijən tati — dy gylə zyvone, komon bə ijəny təsir kardəšone. Žəgo nezin ki bə cəj gornə cəvon mijono marz noj hərdəm ve cətine. Žəgo bedə ki tati zyvoni tolyšə zəminon mijono pəjdo karde bejdə ijən tolyšə ləhcon cy tati zəminon dylədə pəjdo bejdən.

## Səvonon
Taryx

**Taryx** (ja **tarix**) — ǧədimədə insonon coko žimon karde, cəvon žimonədə kon hodison bəsə ome, žimonondə coko inən coknəj ovaxtə be bə šikil egynije omutə ičtimoi elme.

## Səvonon
Taskalusa

**Taskalusa** (*Tuscaloosa*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Alabama šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1816-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 172,8&nbsp;km²-e. Əholiš 192 həzoje.
Tatra 97

**Tatra 97** — cy Cexijə avtomobile. Ym avtomobili Cexijədə vadoəšone. Ym avtomobili 1936-1939-inə soronə də vadoəšone. Ym avtomobili TATRA širkəti vadoəše.
## Səvonon
Tajn

**Tajn** (*Thayne*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Vajomingi šəhəronədə gyləje. Əroziš 1,81 km²-e. Əholiš 341 nəfəre.
Tajvan

**Tajvan** (臺灣) ja **Cin Respublikə** (中華民國) — cy Həšipemə Asijə kišvəronədə gyləje. Pajtaxtyš Tajbeje. Əroziš 35581&nbsp;km²-e. Əholiš 23 miljonisə veje.
Tbilisi

**Tbilisi** (თბილისი) — cy Gyrčistoni pajtaxte. Əcəj nomi məno cy gurčijon zyvonədə tatə ove. Əroziš 726 кm²-e. Əholiš 1,5 miljone.

## Səvonon
Tehejma

**Tehejma** (*Tehama*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1906-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 2,057 km²-e. Əholiš 418 nəfəre.
Tajbi Ajlend

**Tajbi Ajlend** (*Tybee Island*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Čorčijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 6,9 km²-e. Əholiš 3392 nəfəre.
Texas

**Texas** (*Texas*) — cy AIŠi devlətonədə gyləje. Pajtaxtyš Ostine. Əroziš 696291&nbsp;km²-e. Əholiš 25,674 miljone.
Tel Aviv

**Tel Aviv** — cy Israili pajtaxte. Ym šəhəri 1909-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 70&nbsp;km²-e. Əholiš 405 həzoje.
## Səvonon
Teleskop

**Teleskop** (τῆλε-tele, σκοπέω-skopein) — Junanon zyvonədə bə dijə ro dijə kardejdəm məno dojdə. Bə kosmosi dijə kardejro byə čihoze. Iminə teleskop 1608-inə sorədə ofajə byə. Cy teleskopi ve kəšonyš heste.
## Səvonon
Tell Siti

**Tell Siti** (*Tell City*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Indiana šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1858-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 12,02 km²-e. Əholiš 7292 nəfəre.
Teller

**Teller** (*Teller*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Aljaska šəhəronədə gyləje. Əroziš 5,5 km²-e. Əholiš 269 nəfəre.
Temekula

**Temekula** (*Temecula*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1859-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 78,13 km²-e. Əholiš 100 həzoje.
Tempe

**Tempe** (*Tempe*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Arizona šəhəronədə gyləje. Əholiš 175523 nəfəre. Əroziš 102,3 km²-e.
Ten Slip

**Ten Slip** (*Ten Sleep*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Vajomingi šəhəronədə gyləje. Əroziš 0,52 km²-e. Əholiš 304 nəfəre.
Televizijə

**Televizijə** (τήλε ce junanon zyvonədə dijə ro vindedəm) — 1926-inə sorədə ofajə byə. XX sasori lap syftəku televizijə kəšf karde ro koon šedəbin. 12 ijun 1928-inə soriku televizijə pevye be ce Amerika Ibyə Štaton Cikago  šəhərədə ofajə be. Televizijə həm nišon dojdə, həmən sədo məse bedə. Syftə soronədə televizijə 2 rangadə sijo-sipi byə.
## Səvonon
Televizor

**Televizor** (televisorium) — ce junanon zyvonədə dijəro vindedəm məno dojdə. Televizor 1925-inə sorədə ofajə byə. Ce televizori ve kəšonyš heste.
Tennessi

**Tennessi** (*Tennessee*) — cy AIŠi devlətonədə gyləje. Pajtaxtyš Našville. Əroziš 109151&nbsp;km²-e. Əholiš 6,403 miljone.
Tennis

**Tennis** — betonədə hənək kardə vərzyšonədə gyləje. Tennis XIX sasorədə ofajə byə. Tennis hənək kardə vyrə nom korte. Cy korti dyrozi 23,77 metr, hovuži 8,23 metr bedə. Tennisədə ləpi žə ci nom raketkəj.
Teodor Hertsl

**Teodor Hersl** (*Theodor Herzl*; 2 maj 1860 — 3 ijul 1904) — sionizmi ofajə kardəkəse. Cy Mačarystoni Budapešt šəhərədə bə dynjo omə. Əv əğylətiku be ədəbijoti həvəsyš byə, šeron nyvyštəše. Əcəj məllimi antisemit be goroš əv cə gimnazijaku bešə. 1878-inə sorədə. Əv dyštə xyjzoni bə Vijana kuc kardəše. Əv bə Vijana universitet dəšə. 1881-inə sorədə əv cy almanə tələbon «Albia» təškilot dəšə. Im təškilati uzvon antisemit be goroš 1883-inə sorədə əv ym təškilatiku bešə. Əcəj fikr 1894-inə sorədə bə forma dəšən. 1894-inə sorədə bə Alfred Drejfusi goroš Fyrəngystonyšon bə jəhudijon marde zikkə žəjdəbe. 14 fevral 1896-inə sorədə əv «Cy jəhudijon kišvər» əsəryš nyvyštəše. 1897-inə sorədə əj cy dynjo sijoniston rəhbər səcynjedən. 3 ijul 1904-inə sorədə mardə.
Tegusigalpa

**Tegusigalpa (Tegucigalpa)** — cy Hondurasi pajtaxte. Ym šəhəri 1578-inə sorədə bino kardəšone. Əholiš 1 miljon 682 həzoje.
## Səvonon
Tejmur Bin Fajsal

**Tejmur Bin Fajsal** (1886, Maskat — 1965, Bombej) — Omani 10-inə sultan byə. Ce Omani 9-inə sultan Fajsal Bin Turki  zoaj. Əv ce Omani 11-inə sultan Səid Bin Težmuri pyəj. 15 oktjabr 1913-inə sorədə yštə pyə marde bəpeštə bə hakimijjət omedə. Bəcəj bə hakimijjət omə sorədə bəcəj vəjnə inǧjlobon bedə. 1932-inə sorədə əv yštə hakimijəti bəšdə zoə doəše yštən bə xarič kuc kardəše.
Tejmur Rəčəbov

**Tejmur Rəčəbov** (*Teymur Rəcəbov*; 12 mart 1987) — cy Azərbojčoni šahmotəvone. Bukujədə bə dynjo omə. Əcəj pyə jəhudi, inə azərbojčonyje. 4 sinniku de šahmati məšğul bedə. 1 gylə kinəš heste.
Teətr

**Teətr** (θέατρον — junani zyvonda manoš təmšo vyrə) — I kas nyvyštedə čo koson əj səhnədə hənək kardejdən. Teətr lap syftə ǧədimə Junanystondə bə šərəf ofajə byə. Bə vaxtondə teətri təmošon dy myžorədə byə. Təmošon syftə fačijə gyləjən komedijə-syrə təmošə. Ysət teətrədə ve žanron heste. Pešo ǧədimə Romədə teətr de gladijatora jəndykyštoni inkišafyš kardəše.
Tibb

**Tibb** — təbobəti sinonime, ce insoni noxəšijon səbəbi umutə elme. Tibb noxəšijon səbəbi umeteku zijodə həmən ce noxəšijon təjin karde, əcəjku yštəni cyko noǧo doj bəbe əvonijən umutedə. Tibb həmən noxəšon cok karde roon umutə elme. Ce tibbi tarix ve ǧədime. Inson bə dynjo omə ružiku de noxəšijon čang kardəše. Cəməku bə xəlgi təbabəti tyrkəcorə votedən.
Tibet

**Tibet** (བོད་) — Cini šəhəronədə gyləje. Pajtaxtyš Lhasaje pajtaxte. Əraziš 1 178 441&nbsp;km²-e. Əhališ 3 miljone.
Tikrit

**Tikrit** — cy Iragi šəhəronədə gyləje. Cy Səlahəddini pajtaxte. Ym šəhəri 615-inə sorədə bino kardəšone. Əholiš 100 həzoje.
Texniki elmon

**Texniki elmon** «τεχνικός» — ce junanon zyvonədə karde zyne elmone. Ce elmi nujə forməje. Deto bə XIX sasori elmi 2 kəš hestbe. Təbiəti elmon de Humanitar elmon hestbin. Ce texniki elmon ve kəšonyš heste.
Texnikə

**Texnikə** (ce junani zyvonədə karde zyne məno dojdə) — elmi kəšfonku oko doj dəj žimoni rohət kardejro diləgon istehsal kardeje. Ysət texnikə ce žimoni har sferadə oko doj bedə. Ysətnə zəmonədə ən ve kompjuter texnikon, mikro elektronikonku ve oko doj bedə. Ce texnikə inkišaf ce elmi tərəggiku mytije.
Tirana

**Tirana** (-{Tiranë, Tirana}-) — cy Albanijə pajtaxte. Ym šəhəri 1614-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 41,8 кm², əholiš 390 həzoje. 11 rajonyš heste.
Točiki zyvon

**Točiki zyvon** (забони тоҷикӣ / زبان تاجیکی / zaboni toçikī) — Hind-Avropə zyvonon xyjzoni Ironə zyvonon grupi aid byə zyvon. Točikistani rəsmi zyvone.
Todor Živkov

**Todor Živkov** (**; 7 sentjbar 1911 — 5 avgust 1998) — 4 mart 1954 — 10 nojabr 1989-inə soronədə Bolgaristani iminə katib byə.
Tofig Ničot

**Tofig Ničot** *(Tofig Šahriza zoə Čəlilov,* 29 senjabr 1960 sor, Boku) — tolyšə šair.

## Biografijə
Moəku 29 sentjabr 1960-nə sorədə Boku šəhərədə bə dynjo omə. Oroxnijəše Sumgəjyt šəhəri 13 numrəjnə tam mijonə məktəb. Pešə texniki məktəb (1973-1978) Sərbozəti bəpeštə ko kardəše Sumǧəjyt Aliminum zavodədə. Iminə šeiron dərč byə «Sumgajıt» gəzetədə. Pešo «Tolyši sədo», «Šəvnyšt», «Tolyšon sədo» gəzetonədə, interneti sajtonədə.
## Səvonon
Toljatti

**Toljatti** (Толья́тти) — cy Urusijəti Samara vilojəti šəhəronədə gyləje. Əv cy Samara vilojəti šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 20 ijun 1737-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 314,78 кm²-e. Əholiš 663 həzoje.
## Səvonon
Tolyšon

**Tolyšon** — ironzyvonə xəlǧin, žijedən Tolyšistonədə. Cy Kaspi dyjo nyso-həšinyštə tərəfədə žijedən, Tolyšə bandon u cəvon gyrdo-kəno cy xəlǧi taryxi zəminonin. Ysətnə Azərbojčoni nyso-həšipemədə u Ironi kobəsonədə žijedən.

## Žimon kardə vyron

* Azərbojčon - Lankon, Ostoro, Lik, Masalu, Vargədiz, Həmošəru, Natəcolə, Səljon  Saatly, Biləsyvo, Sabirabad rəjononədə žijedən. 
* Ironi - Ostoro (Iron), Ləvəndəvil, Hiran, Həvig, Cubər, Lisar, Həštpər (Taleš), Asalem, Pəreh Sər, Rezvanšəhr, Masal, Šanderman, Punel, Maklavan, Anbaran, Nəmin, Piləsəvər (Iron), Gərmi,  Parsabad, Xəlxal (Heroabad), Həšjin, Kəlur šəhəronədə kompakt žimon kardən.

## Tolyšə zyvon
**Əsosə məǧolə - [[Tolyšə zyvon]]**

Tolyšon zyvon Hind-Avropə zyvoni grup aid byə Tolyšə zyvone. Tolyšon zyvon Hind-Avropə zyvoni Kaspi zyvon grupə aide. Kaspi grupədə čo zyvononən heste
# Tati zyvon
# Kurdi zyvon
# Zazaki zyvon
# Giləki zyvon
# Mazandarani zyvon
# Farsi zyvon
# Točiki zyvon
# Pəšto zyvon
## Tolyšon taryx

Tolyšon ve ǧədimə xəlǧin. Tolyšon jolə pyə arijonin. Kaspijon u kadusijon cy tolyšon əčdodonin. Midijə kišvəri bə məjdon omejədə kaspijon u kadusijon tojfə ve jolə zəhmət heste. Midijə tolyšon ǧədimə kišvəre.

## Din
Tolyšon vejni bə Islami dini Šijə, kami isə bə Sunni məzhəbi etiǧad kardejdən. Əčdodon Kadusijon hisob kardə byə ym xəlǧi həxədə, tarixədə antik myəllifon əsəronədə rost omejdə.

## Ašmard
Tolyšon Azərbojconədə, Ironədə, Rusijədə žijedən. Azərbojconədə 2 000 000-sə ve tolyš heste. İronədən təxminən 2 000 000 tolyš heste, Rusijədə tosə 300 000 tolyš žijedə. Dynjoədə tosə 5 000 000 tolyš heste.

## Səvonon
Tolyšə folklor

**Folklor** — jaən šifahijə ədəbijot, tanə xəlgi yštəni ǧədim, ijan gənčine. Jani tolyšə xəlg ofəjə bejku cəj folklorən bino byə. Xəlgi bədiijə ofəjevonəti məhsule folklor.Jani tolyšə xəlgi nəslon əzəliku ta bə esətnə avlodon ičoli ofəjə kardə gəpə sənəte folklor. Xəlgi orzu-tələbon ifodə bykə sənəte folklor.

Dynjoədə šəš həzo xəlg žimon kardejdə, cəvonədə se həzo xəlgi hestyše yštənə əlifbo, nyvyštə mədənijət. Əmandəni dejəndy unsijət dəbastedən šifahijə šiklədə, nišone devlət, devlətə zyvon, hətta ədəbijə zyvon. Əmmo hestyšone gənčinə šifahijə ədəbijot. Žygo holon myšohidə bejdən nyvyštəj (hərfi əlifbo) bə məjdon bešeku. Fəgət nav bəj šifahijə šiklədə movčud byə həmon xəlgon ədəbijot, bədiijə ofəjəvonəti. Coknə bəvoten, Xydo həmonə xəlgi ofəjə kardeku, xəlg bə formə dəšeku bino byə cəj šifahijə ədəbijotən.
## Səvonon
Tolyšə folklor gyrdə kardə bejdə

Yn devrədə bə tolyši folklori gyrdəkarde, nəšr karde vej zu doə byə. Iminə dəfə yn sahədə Zulfuǧari Əhmədzadə “Syə Tolyš” gəzetədə gyləj vəzminə məgalə cap kardedə. (“ST” N-59 (252) 30.11.1934) Sori bədigə bə muəllimon, rušinfikon, šogirdon, tələbon ovardemon dərč bedə: “ Syə Tolyš” gəzetə cy ružiku bəpeštə eli ədəbijati yštə səhifonədə rušin kardedə. Bəcəj gorošən tolyšə eli ədəbijati gyrdə karde-karde bə “Syə Tolyši” redaksijə vyǧande muəllimonku, məktəbi tələbonku ijən həmmə həvəskoronku xahiš kardəmon” ( “ST”, N- 60 (318) 19.10.1935) Azərbojčoni har vyrədə gešə hərəkət rost be ki, tolyšə folklorə nymunon bə gəzetə vyǧandə bybu. Folklorə hərəkot həmməj gafgazi əhatə kardedə. By sahədə Zagafgazijə olimpiada təsis bedə. Bə Zagafgazijə olimpiədə əšiə ženon tərəfo hozy kardəbyə eli mahnejonən dərč bedə gəzetonədə:

Gyləj syə sefim dojim bəšədə,
Ha gylym, ha gylym, ha laj-laj xanym. Cangəj rəjhon əbim jojym kəšədə,
Ha vylym, ha vylym, halaj, aj xanym...
( gyrdə əkə: İ. Bəširov. “ST” N- 61 (319) 04.11. 1935)

Umumən tolyšə folklori gyrdə kardeədə Isag Bəširov, Mirzəli Sadygov, Mamustavyž Səjjarə Guədovə vej aktivəti nišon dojdən. Mangi bədigə cy Muzəffər Nəsirli bə tolyšə ičtimaijəti vej ošnə byə məšhurə sanbalinə məǧoləš dərč bedə «Syə Tolyš» ružnomə 2 numrədə: «Tolyšə folklori həxədə can gyləjni syxan» (dijəkə: “ST” 67 ( 325) 18.12.1935 – N- 69 (327) 31.12.1935) Yn məǧolə pešo bəštə muəllifi sə bəlo vardedə, Muzəffər Nəsirli ittiham kardejo alət bedə.
Tolyšə zyvonədə i hecaninə syxanon

**Tolyšə zyvonədə i hečaninə syxanon** — tolyšə zyvoni gənčinəti bəvədəj ki, iglə syxan vindəš cand čurə oko doj bedə. Pegətəmon hežo So syxani. Iminə holədə əj čumlədə oko doədəj, cəmə so. Dyminə holədə, Lo so hardə. Seminə holədə, Bə təvə gəvi so bydə. žygo-žygo canəndə syxanon hestin ki, əvon okomondə yštə moljəti dəgeš kardedən.
* **A**

Aǧ,  
Al,  
Am,  
As,  
Az,  
Aš,  
Ak,  
Ar,  
Ax

* **B**

Be,  
Bə,  
Bi,  
Bo,  
Bu

* **V**

Va,  
Ve,  
Və,  
Vi,   
Vo,   
Vu  
 
* **G**

Gi,  
go

* **Ǧ**

Ǧo

* **D**

De,  
Də,   
Di,  
Dy,  
Do,  
Du

* **E**

Eǧ

* Ə

Əv,  
Əj,  
Ək

* **Ž**

že,  
žə,  
ži,  
žy

* **K**

Ka,  
Ke,  
Kə,  
Ki,  
Ko,  
Ku

* **L**

Lə,  
Lo,  
Lu

* **M**

Mə,  
My,  
Mo,   
Mu

* **b**

Ne,  
Ni,  
No,   
Nu

* **O**

Ov,  
Ož

* **P**

Pe,  
Pə,  
Pi,  
Py,  
Po,  
Pu

* **S**

Sa,  
Se,  
Sə,  
Sy,  
So,  
Su,  
Si

* **T**

Ta,  
Te,  
Ti,  
Ty,  
To,  
Tu

* **U**

Uə

* **F**

Fe,  
Fu

* **X**

Xo

* **H**

Ha,  
He,  
Hə,  
Hi,  
Ho,  
Hu

* C

ca,  
ce,  
ci,  
cy,  
co,  
cu

* **Č**

či,  
čo,  
ču

* **Š**

Ša,  
Še,  
Šə,  
Šo,  
Šu
Tolyšə poezijədə movzu rəngbərəngəti

Əlbəttə, devri tələbi nəzəo dəvoneədə bə tolyši dərč byə bədiijə vəslonədə movzu rəngbərəngəti cəš karde tikəj cocin bebəše. Ənčəx ružnomonədə dərč byə šeeron, nyvyštəjon dijə kardeədə vində bedə ki, ijo əsasən 2-3 movzu aktuale: təbiəti təsvir ( “Əvəsor”, “Vylə boq”, “Boq”...); ingilabi pafos (“Qyzylə qošun”, “Jonzə sor”, “Apreli sogətonədə”. “Oktjabr”, “İngilabi bəpeštə”, “Rəhbərymon bə həmro Stalini”, Rušnəj egynije”...); təsərrufatə koon tarif karde ( “Kolxozcijon”, “Traktor”, “Caj”, “Moldorəti hovuž bedə”...) 
30- nə soron poezijədə nobənoə žanron bə tolyši nyvyštə biə əsəronədən yštəni bə buruz dojdə. Məsələn, žinə šerə vəslə məsnəvi (git-git gafijəjnə) formədəj:
Bin cy xose cəmə boq, 
Limo cajə vylə toq.

Livə kavu, mivə zard,
Bə dešmeni dojdə dard.
( İ.Bəširov “Boq”. “ST”, 31.12.1935. N- 69 (327) 

Əksər šeeron coli ( har bəndyš co sətirbyə šeeron) šikilədəj:

Həsrət kəšdəbiš ty tolyšə kinə,
Egynje bə maholmon bəcəj astovə.
Cimənon, hijonədə əməni cəš əkə,
Sovxozi, kolxozi hijonədə ki caj...
( G. Kazymov. “Caj”. “ST”. 07.11.1935. N- 62(320)

Coknəj be ki, oməjš bešiš by məhol,
Vej xosə bomejš ty , ha nozə caj.
Tolyši məholi dənoj ty bə jod,
Cəmə boqonədə recin biš ty caj...
(Ə. Hummət. “ST”. 31.12.1935. N- 69 (327)
Tolyšə bandon

**Tolyšə bandon** — həməjsə byləndə band Səvəlone. Tolyšə bandon vejni višəjnə bandin. By višonədə har čurə ləlgyl bedə. Sori ve vaxti by višonədə bip, ser, sijogylə, šingylə, hulə, sef, əno, inči ijən čo ləlgylon pəjdo karde bedən. Tolyšə bandonədə pələng, bəbyr, kubyz, hyrs, vag, šəǧol, ryvos ijən čo kužə hyjvonyn hestin. Tolyšə Kəmərku, Velbuton, Šonəkon, Ulum nomədə nominə bandon hestyše. Navko ym bandon ce dešmenon hurəčuku bə tolyšon ve dastgəb byən.

## Həxədə
Azərbojčon Respublikə nyso-həšipemə hissədə vyrəbəvyrə byə. Tolyšə bandon əsosən seminə dovrədə ce bynnyštə proseson səkyštədə bə əməl omən. Tolyšə bandon Gafgazi Gədə bandon byə bə Elbrus (İron) bandon ovašte halǧə təškil kardejdə ijən cəj barzi 2 477 metrə rəsə se gylə əsosə bandə silsilə ijən cəvon kali kəšonədə iborəte. 

Tolyšə bandon Burovar, Peštəsər ijən silsilə Tolyšə bandono iborəte. Tolyšə bandon silsilə Ironi ərozijədəje. Tolyšə bandon nyso-hašipemə bə Elbrusə bandon, hašinyštə isə bə Səvəlon bandon dəcykejdə. Vilojəti ən barzə vyron Kəmərkuh (2 493 m) ijən Ǧuzə (2 433 m) bandə bəšonin. Vilojəti Lənkonaru (Bəšəru), Vəzəru, Sadašəru, Ostoro ru, Təngə ru, Pensərə ru, Ləkə ru, Verəvulə ru, Gumbašə ru, Viləšə ru, Mišorə ru, Gojtəpəru, Bolǧə ru ijən hənijən čo rujon yštə səvoni Tolyšə bandonədə pegətejdən. Tolyšə bandon cy Azərbojčoni ijən Ironi marzi dyrozi dyroz byə. Yn restə bandon gyrdoədə žijə əholi dyrozə žij bejdən. Ymən təsodufi ni, cumcyko amburə do ce vyrəj həvo ijən oksigeni təmiz kardejdə. Həmcinin amburə do ənčəx Azərbojčonədə ijən Ironədə Tolyšə bandonədə bešedə. Ce doj barzi adətən bə 20-25 metrə rəsejdə. Amburə doədə bo sənaje məǧsədijən vej oko doə bejdə. Cəj ezym vej ǧojm bej gorənə telefon ijən elektrik sunon hozy kardeədə, pard hozy kardeədə, mašini ijən diləgon kali hisson hozy kardejədə oko doə bejdə. Əvəsorədə sy ijən vənəšə rangisə byə amburə do livon bə Tolyšə bandon xošə mənzərə bəxš kardejdə. Bə insoni žygo omejdə ki, višə syə libos tankardəše. Tolyšə bandon silsilədə Tyrki-Lezir bandi 571 metrədəj. Yn band Masəlu rəjoni ərozijədə vyrəbəvyrə byə.

## Fotogalerejə

Fajl:View of Talysh Mountains from Havzova Village, 2010 (2).jpg|alt=|Havzovə dijku tolyšə bandon
Fajl:Masalli08.jpg|alt=|Masalu tərəfədə
Fajl:Talış meşəsi - Astara Şüvi kəndi.jpg|alt=|Ostoro Šuvi dijku bandon
Fajl:Lerik mountains.jpg|alt=|Liki tərəfədə barzə bandon
Fajl:(L) Talış dağları 086.jpg|alt=
Fajl:(L) Talış dağları 088.jpg|alt=
Fajl:Lerik Azerbaijan 02.JPG|alt=|Likədə
Fajl:Lerik şəlalə 2.jpg|alt=|Likədə šulə
Fajl:Monidigah1.JPG|alt=|Mondigo dijədə bandon
Fajl:Züvə qələ.png|alt=|Zuvə ǧələ bandonədə
Fajl:Lerik road.jpg|alt=|Liki ro
Fajl:Lerik Azerbaijan 01.JPG|alt=|Likədə


## Linkon
Tolyšə zyvonədə kali syxanon oko doj barədə

## '''Tolyšə zyvonədə kali syxanon oko doj barədə'''
Tolyšə zyvoni ve syxanon jodo bešən arxaik byən. Žygo gylə prosses har gylə zyvonədə bedə. Ym syxanon žygo bəcəmə leksikon dəšən ki, tolyšon hežə gəpžemonədən, nyvyštemonədən əvoni žəgo oko dodən. Žintono bəšmə ehdə cəmə zyvonədə oko doəbə kali syxanon sərostəj ijan cəj okodomoni edaštedəmon.

Žintoni kali syxanon čumlədə sərostəj ijan okodomoni bəšmə ehdə edaštdəmon.

Ce nyvyštə syxanonədə kali gylon čumlədə okodomoni bəšmə ehdə dodəmon.

Tolyši zyvon gylə angylə boxcəj. Boənən ce boxcə havəri bykəšəmon,bydə ym boǧcə gin nybu.
Tolyšə usjon (1629)

**Tolyšə usjon (1629)** — 1629 sorədə tolyšon gyləj usjon.

Tolyšə dijon əholi ijən šəhərədə žijə kosibon bə Ironi əǧəti ijən vəjo žijə feodalon əlej beše. 1629-minə sori tovystonədə bino bə usjon kyrtə vaxtədə ətrof ərozijonən egətyše. Usjonədə təǧribən 30 həzo xonəxo ištirok kardejdəbe. Ce Səfəvi hykmdor šah Səfi (1629-1642) bəcəvon nav de Ostoro hakim doə usjonkoron məǧlub bin. Ce xəlxi bə hakim sinfi əlejh kardə ən jolə usjonono bə Tolyšə de ǧəddorəti hytovynijə be.
Tolyšə usjon (1831)

**Tolyšə usjon (1831)** – 1831 sorədə tolyšon gyləj usjon.

Tolyšə əjoləti əholi bə cari məmuron ijən bə əjolətədə žijə feodalon nav kardə usjon. Ce cari məmuron, xususən ce əjoləti komendantdon, əjolətədə žijə feodalon yštənbəsəti, dijonədə žijə əholi gyvonə vəzijjət, bə xəzinə ijən bə feodalon xəjr gyrdəbə jolə miǧdorədə mukəlləfijəton i.č. bə usjoni bino be səbəb be. Car hukuməti tərəfo dəbyrcynijə bə Tolyšə bəgon, naib ijən məoon norozətionən bə usjoni rəseədə muəjjən rol hənək kardəšbe. Yštə ǧyvvon gyrdə kardə ym ičtimoi grupon, ce əjoləti komendant Ilinskij təgibonku hələm 1826-minə sorədə bə Iron vitə Tolyšə xan Mir Həsən xani bə usjoni rəhbərəti kardero sədo kardyšone.
Tolyšə xanəti

**Tolyšə xanəti** — tolyšon kišvər kom ce 1736-nə soriku soxtə byə. Ijən ce 1747 maja mangi 9-də Nadir Šahi marde bəpeštə bənə ənəšykyrə xanəti byə.

Tolyšə xanəti binoəkəs Sejid Əbbos xan byə. 1749-nə sorədə tolyši xonəti taxt Sejid Əbbosi zoə Čəmoləddin Əli xan oməj. Čəmoləddin Əli xan tolyši torixədə bənə "Sijoli" xan nomədə šə. Sijoli xani hykmruəti vaxtədə kali hodison byən. Tolyši pajtaxt Ostoroku bə Lankon kuc byə, tolyši məddi, mədəni, iğtisodi vej inkišof kardašbe. Pajtaxt Lankonədə tolyši ən jolə viyžoron ož byə. Majak ijən Lankoni ğələ cəj vaxtədə onoə byən. Tolyši myǧəddəsə očəğon, piron, tožədən pecynjə byən.Tožə məciton dutə byən.

1768-nə sorədə Giloni xan Hidojət xan bə Sijoli xani tabe bedəni. Bə tolyši xanəti hučum kardyše. Ostoro tərəfədə byə čangədə toliši ləšgər bə Šindon ğələdə mydofiə bedə. Ğələdə harde se mang vəs bedə. Pešo Sijoli xan Hidojət xani təslim bedə. Hidojət xan Sijoli xani Gilonədə həbs kardedə. Zindonədə de yštə zoon nyštə Sijoəli, de jolə sijosəti vəjo vitedə. Tolyši omə roədə Hidojət xani gətym kardə ərazion ozod kardə ijən bə Hidojət xani məxsusə kali dijon sutdə. Bə tolyš omə bəpešt yštə hakimijəti dumo ogyrnijedə. Jolə ləšgəri bə Hidojət xani hučum kardə. Hidojət xan yn ləšgəri vindejədə tarsiki vitedə bə Həštərxon. Roədə Sijoli xani odəmon əj kyštən. Sijoli 1784- nə sorədə Guba xani Fətəli xan Tolyši xanəti bəštə tabe kardə.

1787-nə sorədə Sijoli xan vəfat kardə. Cəj taxt cəj zoə Mir Mystəfo xan Tolyši nyštedə. Mir Mystəfo xani dovrədə Ironi šahon Əğəməmməd Šah Gyčə ijan Fətəli Šah Gyčə Tolyši šəš kərə hučum kardašbe. Mir Mystəfo xon de Urusija sijosi muttəfig byə. 

Mir Mystəfo xani pešo bə taxt cəj zoə Mir Həsən xan oməj. Mir Həsən xan mystəgilə sijosət bardaše. Nə Ironi nə Rusijə tabe byəni. Bə cəj ğoroš yn de kišvəron əj dyšmen elan kardəšbe.

1826-nə sorədə Rusijə Tolyši xanəti gətym kardə. Və Tolyši xanəti sugut kardə. Tolyši oxonə xan Mir Həsən xani de Ironi Šah Fətəli Šahi əmri Tehronədə 1832-nə sorədə de zəhəri kyšdən.

Xanəti ərozi Azərbojčoni ysətnə Ostoro, Lankon, Lik, Jardymly, Masal, Biləsuvar, Caliləbad, Natəcolə rajonon ərazi və ysətnə Ironi Gilon ijən čo vyron byən. Tolyši ərozi ysətnə Ozarbojčoni Səljoniku jəni Kuə ruku tosə ysətnə İroni Giloni Dinacal vilojəti ğədər byə.

Tolyšə xanon sulalə həxədə Mirzə Əhməd Mirzə Xudaverdi zoə myəllif byə "Əxbərnomə" əsərədə və Sejid Əli Kazym bəj zoə "Čəvahirnameji Lənkəran" əsərədə nyvyšdəšone.

## Tolyšə xanon

# Mir Abbas xan (?- 1736/47); 
# Sejjid Cemaleddin Xan (Sijoli, Garaxan) (1718-1787); 
# Mir Mystəfo Xan (1747-1814);
# Mir Hasan xan (? - 1832)
Imperator Kokaku

**Imperator kokaku,** pešo **Tomohito** (23 sentbar 1771 — 11 dekabr 1840) — cy Japonijə 119-inə imperator byə. 16 dekabr 1779 — 7 maj 1817-inə soronədə cy Japonijə imperator byə. Əv cy Japonijə 120-inə imperator Ajahito pyəj.
Tomas Čefferson

**Tomas Čefferson** (*Thomas Jefferson*; 13 aprel 1743 — 4 ijul 1826) — cy Amerikə Ibyə Štaton 3-inə prezident byə. Cy Amerikə Ibyə Štaton ozod be deklarasija ofajə kardə 4 kəsədə gyləje. Amerikə Ibyə Štatonədə bə dynjo omə. Əcəj pyə Uelsyj, inə inglis byə. 1779-inə sorədə əj cy Amerikə Ibyə Štaton Virčinijə devləti gubernator səcynjəšone. 4 mart 1801 — 4 mart 1809-inə soronədə əv cy Amerikə Ibyə Štaton prezident byə.
Tomas Eduard Lorens

**Tomas Eduard Lorens** (Thomas Edward Lawrence - Lawrence of Arabia, 16 avgust 1888 sor — 19 maj 1935 sor) — cy ingilison agent byə.

## Biografijə
Ingiltərədə bə dynjo omə. Arxeologijə handəše. Bə nezə həšipemə šə əjo nəvəše. 1911-inə sorədə bə Ingiltərə ogardə. 1911-inə soriku ərəbi zyvoni umutəše. 1916-inə sorədə cy Iragi pešonə ruži kral 1-inə Fajsali dust byə. 1927-inə sorədə bə Pakistan omə. 13 maj 1935-inə sorədə motosikleti ǧəzodə zədə səše. Šəš ruži bəpeštə marde.
## Səvonon
Toni Bler

**Toni Bler** (Anthony Charles Lynton Blair, 6 maj 1953) — cy Dyždə Britanijə 73-minə jolə nazir byə. 

## Biografijə
Cy Dyždə Britanijə Edinburg šəhərədə bə dynjo omə. 2 maj 1997 — 27 ijun 2007-ədə cy Dyždə Britanijə jolə nazir byə. Hyrdənətiədə 2 sor Avstralijədə žimon kardəše. Əcəj 3 gyləj zoəš, 1 gyləj kinəš heste.
## Səvonon
Tonton

**Tonton** (*Taunton*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Massacusetsi šəhəronədə gyləje. Əroziš 124,2 km²-e. Əholiš 56 həzoje.
Tornton (Kolorado)

**Tornton** (*Thornton*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kolorado šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1953-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 69,7 km²-e. Əholiš 118 həzoje.

## Səvonon
Toronto

**Toronto** (Toronto) — cy Kanada šəhəronədə gyləje. Cy Ontario vilojəti pajtaxte. Ym šəhəri 1793-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 630,21&nbsp;km²-e. Əholiš 2,615 miljone.
## Səvonon
Torrans

**Torrans** (*Torrance*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1921-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 2,057 km²-e. Əholiš 149 həzoje.
Torrington

**Torrington** (*Torrington*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Vajomingi šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1908-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 9,32 km²-e. Əholiš 5776 nəfəre.
Topika

**Topika** (*Topeka*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kanzasi pajtaxte. Ym šəhəri 1854-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 147 km²-e. Əholiš 233 həzoje.
Toyota

**Toyota** (*Toyota Motor Corporation*) — Japonijə širkəte. Cy dynjo avtomobil istehsol kardə ən jolə širkətonədə gyləje. Ym širkəti 1933-inə sorədə Kiiciro Tojoda ofajə kardəše. Cy širkəti nom əcəj nəsli nomiku pegətə byə. Cy širkəti ve kišvəronədə zavodonyš heste. Širkətədə 320 həzo odəm ko kardedə.
Toyota 2000 GT

**Toyota 2000 GT** — cy Japonijə avtomobile. Ym avtomobili Japonijədə vadoəšone. Ym avtomobili 1967-1970-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Toyota širkət vadoəše.
## Səvonon
Toyota Agua

**Toyota Agua** — cy Japonijə avtomobile. Ym avtomobili Japonijədə vadojdən. Ym avtomobili 2011-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Toyota širkət vadojdə.
Toyota Auris

**Toyota Auris** — Japonijə avtomobile. Ym avtomobili Japonijədə vadojdən. Ym avtomobili 2006-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Toyota širkət vadojdə.
Toyota Avalon

**Toyota Avalon** — Japonijə avtomobile. Ym avtomobili Amerikə Ibyə Štatonədə vadojdən. Ym avtomobili 1995-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Toyota širkət vadojdə.
## Səvonon
Toyota Belta

**Toyota Belta** — Japonijə avtomobile. Ym avtomobili 2005-2012-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Toyota širkət vadoəše.
## Səvonon
Toyota Brevis

Toyota Brevis Çe Yaponiya ávtomobile. Im ávtomobili 2001-2007-inə soronədə vadoaşone.  Im ávtomobili TOYOTA širkat vadoaşə.
Toyota Corolla

**Toyota Corolla** — cy Japonijə avtomobile. Ym avtomobili 1966-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Toyota širkət vadojdə.

## Səvonon
Toyota Gaia

**Toyota Gaia.** — Japonijə avtomobile. Ym avtomobili 1998-2004-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Toyota širkət vadoəše.
## Səvonon
Trabzon

**Trabzon** — cy Tyrkijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 4 685 km²-e. Əholiš 426 həzoje. Əcəj iǧlim cy Sijo dyjo iǧlime.
## Səvonon
Traki

**Traki** (*Truckee*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1993-inə sorədə bino kardəšone. Əholiš 16 həzoje.
Trenton

**Trenton** — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Nju Čersi pajtaxte. Ym šəhəri 1719-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 21,1 km²-e. Əholiš 84 həzoje.
Tres Korasojns

**Tres Korasojns** (Três Corações) — Brazilijə šəhəronədə gyləje. Cy Minas Jerays vilojəti šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1760-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 825,924 км²-e. Əholiš 92 həzoje.
Triatlon

**Triatlon** (**Se kəri vərzyš**) — Olimpija vərzyšonədə gyləje. Ym vərzyš čo vərzyšon de umžən karde ofajə byə. Ym vərzyš 1920-inə sorədə Havaj ləpəkonədə ofajə byə. Cy ym vərzyši ve kəšonyš heste.

## Səvonon
Trieste

**Trieste** — Italijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 84.49 km²-e. Əholiš 234 həzoje.

## Səvonon
Trinidad (Kolorado)

**Trinidad** (*Trinidad*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kolorado šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1879-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 16,3 km²-e. Əholiš 8 həzoje.
Tripoli

**Tripoli** — cy Libijə pajtaxte. Ym šəhəri cəmə eraku bə nav VII sasorədə bino kardəšone. Əroziš 400 кm²-e. Əholiš 1,78 miljone.
Trampliniku pevašte

**Trampliniku pevašte** (ski jumping) — Olimpija vərzyšonədə qyləje. Ym vərzyš betonədə biə səpe hənək kardə bedə. Ym vərzyši 1924-inə sorədə bə olimpija vərzyšon dylə dənoašone. Merdon 125 metr bylyndiku, ženon 90 metr bylyndiku pevaštedən.
Travmatologijə

**Travmatologijə** — ce təbobəti ǧysme kom bə odəmi organizmi zədə səj problemon umutejdə, cəvon nətičonən umutejdə ijən myoličon cəmon. Ym elm aston umutedə. Əcəj tarix ve ǧədime. Syftə de travmatologija aršijəvonon məšǧul byən. Ysət əv ce čərrahijə kəšonədə gyləje. Travmatologijə yštəni aršijon, zədon, cəkon umutə kəšonyš heste.
Tripoli (Ajova)

**Tripoli** (*Tripoli*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Ajova šəhəronədə gyləje. Əroziš 3,6 km²-e. Əholiš 1,3 həzoje.
Tunis

**Tunis** — Afrikədə gyləj kišvər. 

Pajtaxtyš Tunis šəhəre. Rəsmi zyvonyš ərəbije. 20 mart 1956-inə sorədə əv ce Fyrəngystoniku ozod byə. 

Əcəj de Libijə, Əlčəzajiri marzyš heste. Əholiš 10,8 miljone. Əroziš 163 610&nbsp;km²-e.

Šəhəri nom navku iminə kərə 814 sorədə votə byə, šəhərədə ən ǧədimə kə bə senzə-ponzəminə əsri aid kardejdən.

Ərəbon əvəsor: 4 janvar 2011-inə sorədə cy Tunisi Sidi Buzid šəhərədə vyjorədə tičarət kardəkəs 27 sinninə Muhəmməd Buəziz nom byə odəm marde. Əj čərimə kardəšonbe be ičozə ticarət karde goroš. 17 dekabr 2010-inə sorədə əv yštənyš sütše. 4 janvar 2010-inə sorədə əv marde. Tunisədə čəmat bə hukuməti vəjnə kucon beše. Tunisədə inǧylob be. 14 janvar 2011-inə sorədə cy Tunisi prezident Zejnalabidin Ben Əli bə Səudi Ərəbistan vite. Peš Tunisi ym inǧylob čo ərəb davlətonən dəvarde.
Tunis (šəhər)

**Tunis** — Tunisi pajtaxte. Ym šəhəri cəmə earsə bə nav 4-inə saosorədə bino kardəšone. Əholiš 651 həzoje. Əroziš 21263 km²-e.

Šəhəri nom navku iminə kərə 814 sorədə votə byə, šəhərədə ən ǧədimi kə bə senzə-ponzəminə əsri aid kardejdən.
Tupak Šakur

**Tupak Šakur** (*Tupac Amaru Shakur*; 16 ijun 1971, Nju York — 13 sentjabr 1996, Las Vegas) — cy Amerikə Ibyə Štaton repvotəkəse. Əj kyštəšone.
Turin

**Turin** (Torino) — cy Italijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 130&nbsp;km²-e. Əholiš 910 həzoje. Cy dynjo ən məšhurə šəhəronədə gyləje. Fiati mərkəz byə šəhəre.
## Səvonon
Turki Bin Səid

**Turki Bin Səid** (1832—1888) — Omani 8-inə sultan byə. 

## Biografijə
Əv cy Omani 5-inə sultan Səid Bin Sultani zoəj. Əv cy Omani 9-inə sultan Fajsal Bin Turki pyəj. Peš yštə pyə marde bə hakimijəti bə dast səj ro dyštə boə čang kardəše. Əv ym čangədə əv bardəše bə hakimijət omə. Ym čangədə bəj cy Dubaji šejx, gyləjən cy Zənzibari sultan koməg kardəše. Cy Zənzibari šejx əcəj avlod byə. Əcəj hakimijətədə bə soronədə ǧəbilon mijono čangon byə. Bə vaxtədə Omanədə vəzijət bevəč byə. Bəj ingilison hakimijətədə mande ro koməg kardyšone.
## Səvonon
Turkmənistan

**Turkmənistan** (*Türkmenistan*) — cy Mijonə Asijə kišvəronədə guləje. 27 oktjabr 1991-inə sorədə ozod byə. Rəsmi zyvonyš tyrkmənə zyvone. Əroziš 491 200 km²-e. Əholiš 5,1 miljone. Pulyš manate. Pajtaxtyš Ašgabade.
Turgut Ozal

**Turgut Ozal** (*Halil Turgut Özal*; 13 oktjabr 1927 — 17 aprel 1993) — Tyrkijə 8-inə prezident byə. 

## Biografijə
Tyrkijə Malatja əjalətədə bə dynjo omə. Əcəj pyə tyrk, inə zaza byə. 1987-inə sorədə Tyrkijə jolə nazir byə. 9 nojabr 1989-ədə əj cy Tyrkijə prezident səcynjəšone. Hakimjətə bə soronədə de Amerikə Ibyə Štaton nez byə. 1991-inə sorədə AIŠ de Iragi čang kardejədə AIŠ tərəfi kətše. Əv votedəbi ki Səddam Husejn bə dynjo ro təhlukəj. Det bə marde ym vəzifədə mande. 17 aprel 1993-ədə marde. Əcəj marde səbəb zyne bedəni.
## Səvonon
Tuson

**Tuson** (*Tucson*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Arizona šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1768-inə sorədə bino kardəšone. Əholiš 541 811 nəfəre. Əroziš 505,3 km²-e.
Tventinajn Palms

**Tventinajn Palms** (*Twentynine Palms*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1987-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 152,18 km²-e. Əholiš 25,048 həzoje.
Tjumen vilojət

**Tjumeni vilojət** (**) — cy Urusijəti məholonədə gyləje. Əcəj pajtaxt Tjumen šəhəre. Əroziš 1464173 кm²-e. Əholiš 3,581 miljone.
## Səvonon
Tjumen

**Tjumen** (**) — cy Urusijəti Tjumeni vilojəti šəhəronədə gyləje. Əv cy Tjumen vilojəti pajtaxte. Ym šəhəri 1586-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 235,48 кm²-e. Əholiš 679861 nəfəre.
## Səvonon
Tyrkijə

**Tyrkijə** (turk. *Türkiye*) — Avropədə gyləj kišvər. 29 oktjabr 1923-inə sorədə ozod byə. Pajtaxtyš Ankaraje. Rəsmi zyvonyš tyrkije. Syvoj turkon, kurdon, cərkəzon, zaza čo millətonən žimon kardejdən. De Azərbojčoni, Ermənistoni, Gyrčistoni, Bolgaristani, Junanystoni, Iragi, Surijə marzyš heste. Əroziš 783,562 km², əholiš 80 miljone.

## Səvonon
Turkijə Kipr

**Turkijə Kipr** (Kuzey Kıbrıs Türk Cumhuriyeti) — Kipr ləpəki kobəsonədə byə kišvəre. Dynjo ym kišvəri ǧəbul kardejdəni. 15 nojabr 1983-inə sorədə ozod byə. Əroziš 3,355&nbsp;km²-e. Əholiš 286 257 nəfəre. Pajtaxtyš Kobəsonə Lefkošəj. 

## Səvonon
Təbobət

**Təbobət, tibb** — cy insoni noxəšijon səbəbi umutə elme. Təbobət noxəšijon səbəbi umeteku zijodə həmən ce noxəšijon təjin karde, əcəjku yštəni cyko noǧo doj bəbe əvonijən umutedə. Təbobət həmən noxəšon cok karde roon umutə elme. Cy təbobəti tarix ve ǧədime. Inson bə dynjo omə ružiku de noxəšijon čang kardəše. Cəməku bə xəlǧi təbobəti tyrkəcorə votedən.
Rəsm

**Rəsm****, šikil** —  həmoətijədə šikil, kom de grafikə diləgon kəšə byə.

Rəsm kəše koje. Rəssamətiədə real aləmi həčm, rang, məkan, predmeton maddi forma, rušnə, həvo myhit ijən čo. De caši vində objektiv movčud byə əloməton kəšə bedən. Rəssamə sənəti əsos əloməton obrazəti ijən emosionalətije. Kəšə əsəron obrazəti ideja ijən myžor, bə sužeti ijən bə xarakteron vəhdəti pemandejdə. Cy bədii obrazi yn komponenton bənə rəsmi, kompozisija, koloriti, rušnə-soğnə, perspektivi, ritmi təsviri ijən de ifodə vositon bə sə omejdən.

## Səvonon
Uanaklit

**Uanaklit** (*Unalakleet*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Aljaska šəhəronədə gyləje. Əroziš 13,3 km²-e. Əholiš 688 nəfəre.
Uagadugu

**Uagadugu** (Ouagadougou) — Afrikə šəhəronədə gyləje. Burkino Faso pajtaxte. Əholiš 243 həzoje. 
## Səvonon
Udmurtija

Udmurtija (urus. **) — cy Urusijəti respublikonədə gyləje. Pajtaxtyš Iževske. Əroziš 42061&nbsp;km²-e. Əholiš 1 miljon 517 həzoje. Ijo udmurton, uruson žijedən.
## Səvonon
Uels

**Uels** (*Wales*) — cy Dyždə Britanijə kišvəronədə gyləje. Pajtaxtyš Kardiffe. Əroziš 20779 кm²-e. Əholiš 3,06 miljone.
Ufa

**Ufa** (urus.*Уфа́*) — cy Urusijəti šəhəronədə gyləje. Cy Baškortistani pajtaxte. Ym šəhəri 1574-inə sorədə bino kardəšone. Əholiš 1 miljon 77 həzoje.
## Səvonon
Uganda

**Uganda** — Afrikədə gyləj kišvər. 9 oktjabr 1962-inə sorədə ozod byə. Əcəj rəsmi zyvonon inglisi de suaxili zyvononin. Əroziš 236 040&nbsp;km²-e. Əholiš 34 miljonisə veje. Rəsmi pulyš šillinge. Pajtaxtyš Kampalaje.
Ulisses

**Ulisses** (*Ulysses*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kanzas šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1868-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 8,44 km²-e. Əholiš 6 həzoje.
Uinston Cercill

**Uinston Cercill** *(Winston Leonard Spencer-Churchill,* 30 nojabr 1874 — 24 janvar 1965) — Zadəganə xyjzonədə bə dynjo omə. Əcəj xyjzon ve ərbob byə. Əcəj pyə ingilis, inə amerikan byə. 1940-1945, 1951-1965-inə soronədə cy Dyždə Britanijə jolə nazir byə.
## Səvonon
Uiljam Boeing

**Uiljam Boeing** (*William Edward Boeing*, 1 oktjabr 1881 — 28 sentjabr 1956) — cy hərbi-dyjo ləšǧəron muhəndis byə. AIŠədə bə dynjo omə. Boeing širkəti ofajə kardəkəse. 3 gılə zoəš byə.
## Səvonon
Villiamsberg

**Villiamsberg** (*Williamsburg*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Virčinijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 23,57 km²-e. Əholiš 15,425 nəfəre.
Ukrajni zyvon

**Ukrajni zyvon** — Hind-Avropə zyvonon xyjzoni slavjanə zyvonon grupi aid byə zyvon. Ukrajnə rəsmi zyvone.
Uljanovsk

**Uljanovsk** (Улья́новск) — cy Urusijəti Uljanovski vilojəti šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1648-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 316,9 km²-e. Əholiš 620 həzoje.
## Səvonon
Umər Muxtar

**Umər Muxtar** (20 avgust 1861 sor — 16 sentjabr 1931 sor) — cy Libijə ozod be hərəkati rəhbər byə. Syftə dini təhsli səše. Syftə Sudanədə bə fransyzon vəjnə čang kardəše. 1911-inə soriku de italjanon Livijə ozod be goroš čang kardəše. 1923-inə sorədə ym ozodə hərəkati rəhbər byə. 1929-inə sorədə əv de italjanon Livijə ozodəti muzakirə kardəše. 9 sentjabr 1931-inə sorədə əv bə italjanon dast egynjə. 1 həftə bəpeštə 16 sentjabr 1931-inə sorədə italjanon əj kyštəšone.
Umər Əli Sajfuddin

**Umər Əli Sajfuddin** (23 sentjabr 1914 — 7 sentjabr 1986) — cy Bruneji 28-inə sultan byə. Əv cy Bruneji 29-inə sultan Hassanal Bolkiahi pyəj. 4 ijun 1950 — 5 oktjabr 1967-inə soronədə sultan byə. Əv cy Bruneji 26-inə sultan Muhamməd Čamalul Alam II zoəj.
Ukrajnə

**Ukrajnə** (ukr.: -{Украї́на}-) — Avropədə gyləj kišvər. 24 avgust 1991-inə sorədə ozod byə. Pajtaxtyš Kijeve. Rəsmi zyvonyš ukrajni zyvone. Əroziš 603 628&nbsp;km², əholiš 45,5 miljone. Pulyš hrivnaje.

## Taryx
### Prezidenton
* Leonid Kravcuk (1991–1994)
* Leonid Kucma (1994–2005)
* Viktor Jušenko (2005–2010)
* Viktor Janukovic (2010–2014)
* Petro Porošenko (2014–2019)
* Volodimir Zelenskij (2019–)

## Səvonon
Ulan-Bator

**Ulan-Bator** (*Улаанбаатар*) — Mongolistani pajtaxte. Ym šəhəri 1639-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 4 704,4 km²-e. Əholiš 1,2 miljone.
Uokon

**Uokon** (*Waukon*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Ajova šəhəronədə gyləje. Əroziš 7,6 km²-e. Əholiš 4100 nəfəre.
Ugjen Vangcuk

**Ugjen Vangcuk** (1861 — 21 avgust 1926) — cy Butan kišvəri i kardəkəs, ofajə kardəkəs, cy Butani 1-inə kral byə. Əv 1904-inə sorədə ingilison bə Tibet šejədə dəvon šə. Əv de ingilison Tibetyžon əlaǧədə vasitə ofajə kardəkəs byə. Cy Dyždə Britanijə čangvon ordeni səše. 1910-inə sorədə əv de Dyždə Britanijə myǧovilə dəbastedə. De ym myǧovilə Butan cy dynjoku təčrid bedə. Butan dylə konədə ozod bedə. Əv cy Butani 2-inə kral Čigme Vangcuki pyəj. Əv cy Čigme Namgjali zoəj.
Uran

**Uran** (simvol: , ) — həši sistemədə byə Həšiku 7-inə dijəroə planete. 1781-inə sorədə əj pəjdo kardəšone. Əj de Teleskopi pəjdo kardəšone. Bə 17 saat, 14 dəǧiǧə, 24 sanijə i kərə gardedə. Həši sistemədə ən sardə planete. Temperatur vəjo −224&nbsp;°C bedə.
Urdu zyvon

**Urdu zyvon** — cy Hind-Avropə zyvonon xyjzoni Hind-Arjan zyvonon grupi aid byə zyvon. Pakistani rəsmi zyvon.
Unalaska

**Unalaska** (*Unalaska*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Aljaska šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1772-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 549 km²-e. Əholiš 4376 nəfəre.
Umər Əlijev

**Umər Osmani zoə Əlijev** (10 mart 1900-minə) — Ostoro Korəobə dijədə moəku byə. Dyrozəžij, Jolə Vətən Čangi ištirokəkə və xejirxahə Umər Əlijevi II – nə dərəčə Vətəni Čangi Orden və čo mukafaton edaštə byən. Əj, 2004-minə sor 8 ijunədə vəfot kardəše.

## Səvonon
Urologijə

Uroloqiya (οὖρον çe yunanon zıvonədə veki umutedəm məhnə doydə). Vekə noxəşiyon umutə elme. Uroloqiya i gıla vekon umutedəni. Veki bəpeştə çumun kardə sistemi, cinsiyyət sistemiyən umutedə. Çe uroloqiyaən cərrahi kəşış heste. Çimi bəpeştə çe uroloqiya əğılə uroloqiya, ankouroloqiya, androloqiya kəşonşən heste. Androloqiya çe uroloqiya  bə merdon aid bıə puay. Çe uroloqiya tarix bə çəmə erasa bə navi şedə.
Urusi zyvon

**Urusi zyvon** — Hind-Avropə zyvonon xyjzoni Slavjani zyvonon grupi aid byə zyvon. Rusijə Federasijə rəsmi zyvone. 
## Səvonon
Uzbəkistan

**Uzbəkistan** (*O'zbekiston Respublikasi*) — Mijonə Asijədə byə kišvəronədə gyləje. 31 avgust 1991-inə sorədə ozod byə. Rəsmi zyvonyš uzbəkə zyvone. Əroziš 448 978 km²-e. Əholiš 37,5 miljone. Pajtaxt Taškənte.

## Səvonon
Volkswagen Amarok

**Volkswagen Amarok** — cy Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadojdə. Ym avtomobili 2009-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Volkswagen širkəti vadojdə.
## Səvonon
Urugvaj

**Urugvaj** (Uruguay) — cy Nyso Amerikə kišvəronədə gyləje. 25 avgust 1825-inə sorədə ozod byə. Əroziš 176 220&nbsp;km²-e. Əholiš 3 miljon 318 həzoje. Pulyš pesoje. Rəsmi zyvonyš ıspani zyvone. Pajtaxtyš Montevideoje.
Volkswagen Beetle

**Volkswagen Beetle** — Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadoəšone. Ym avtomobili 2011- 2019-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Volkswagen širkəti vadoəše.

## Səvonon
Volkswagen Golf IV

**Volkswagen Golf IV** — cy Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadoašone. Ym avtomobili 1997–2006-inə soronədə vadoašone. Ym avtomobili Volkswagen širkəti vadoaše.
## Səvonon
Volkswagen Golf Plus

**Volkswagen Golf Plus** — cy Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadoəšone. Ym avtomobili 2005-2014-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Volkswagen širkət vadoəše.
## Səvonon
Volkswagen Golf II

**Volkswagen Golf II** — cy Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanjədə vadoəšone. Ym avtomobili 1983-1992-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Volkswagen širkəti vadoəše.
## Səvonon
Volkswagen Passat

**Volkswagen Passat** — cy Volkswageni avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadojdə. Ym avtomobili 1973-inə soriku vadojdən.
## Səvonon
Volkswagen Touareg

**Volkswagen Touareg** — ce Almanijə avtomobile. Ym avtomobili Almanijədə vadojdən. Ym avtomobili 2002-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili Volkawagen širkəti vadojdə.

## Səvonon
Volvo 66

**Volvo 66** — Isveci avtomobile. Ym avtomobili Isvecədə vadoəšone. Ym avtomobili 1975-1980-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili VOLVO širkət vadoəše.
## Səvonon
VOLVO 900

**VOLVO 900** çe İsveç ávtomobile. Im ávtomobili İsveçədə vadoaşone. Im ávtomobili 1990-1998-inə soronədə vadoaşone. Im ávtomobili VOLVO širkat vádoáše.
Volvo FH

**Volvo FH** — cy Isvec avtomobile. Ym avtomobili Isvecədə vadojdən. Ym avtomobili 1993-inə soriku vadojdən. Ym avtomobili VOLVO širkət vadojdə.
## Səvonon
Volvo 480

**Volvo 480** — ce Isvec svtomobile. Ym avtomobili Isvecədə vadoəšone. Ym avtomobili 1986-1995-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Volvo širkət vadoəše.
Volvo PV444/544

**Volvo PV444/544** — cy Isveci avtomobile. Ym avtomobili Isvecədə vədoəšone. Ym avtomobili 1947-1969-minə soronədə vədoəšone. Ym avtomobili Volvo širkət vadoəše.
## Səvonon
Vaihee Vaiehu

**Vaihee-Vaiehu** (*Waihee-Waiehu*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Havaji šəhəronədə gyləje. Əroziš 12,9 km²-e. Əholiš 8841 nəfəre.
Vainaku

**Vainaku** (*Wainaku*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Havaji šəhəronədə gyləje. Əroziš 3,63  km²-e. Əholiš 1224 nəfəre.
Valdiz

**Valdiz** (*Valdez*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Aljaska šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1790-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 277,1 km²-e. Əholiš 4000 nəfəre.
Valdosta

**Valdosta** (*Valdosta*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Čorčijə šəhəronədə gyləje. Əroziš 78,4 km²-e. Əholiš 43724 nəfəre.
Vaduts

**Vaduts** (*Vaduz*) — cy Lixtenštejni pajtaxte. Ym šəhəri XIII sasorədə bino kardəšone. Əroziš 17.316&nbsp;km²-e. Əholiš 5200-sə veje.
Vahid Ələkbərov

**Vahid Ələkbərov** (**, 1 sentjabr 1950 sor) —  dynjo ən ərbobə odəmonədə gyləje. 

## Biografijə
Bokuədə bə dynjo omə. Əcəj pyə azərbajčonyž, inə urus byə. Əcəj 3 sinnyš bijədə 1953-inə sorədə əcəj pyə mardə. 1974-inə sorədə əv Azərbojčon Neft de Kimja institutyš oroxnijəše. 1979-inə sorədə bə Urusijəti kuc kardəše. 1991-inə sorədə Lukoil širkəti ofajə kardəše. 1 gylə zoəš heste.
## Səvonon
Valensija

**Valensija** (Valencia) — cy Ispanijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri cəmə erasə bə nav 138-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 134,65 кm²-e. Əholiš 810 həzoje.
Valentina Tereškova

**Valentina Tereškova** (-{Валенти́на Влади́мировна Терешко́ва}-, 6 mart 1937) — dynjoədə iminə bə kosmos pərə žen. 

## Biografijə
Cy Urusijəti 1-inə mojnə generale. Cy Urusijəti Jaroslavl šəhərədə bə dynjo omə. Millətyš Belaruse. 16 ijun 1963-inə sorədə əv bə kosmos pərə. Əcəj šuən kosmonavt byə. 1 gylə kinəš heste.
## Səvonon
Valli Springs

**Valli Springs** (*Valley Springs*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Arkanzasi šəhəronədə gyləje. Əholiš 167 nəfəre. Əroziš 1,29 km²-e.
Vankardə čullut

**Vankardə čullut** — gyləj pərəndə tispir.

Peštyš, sinəš xakiləvunə boze. Səj penə tərəf, kəšon tykon, dumi dyrozə rijon sijon. Dumi byn sipije, luzyš kurənə sijoj. Zymystonədə poron rang tikəjən etəsə rangisə bedə. Kəšon dyrozi 38-42 sm bedə. Ce čulluti goni 200-250 ğ. omedə. Vangkardə čullut Azərbojčonədə dəvardə vaxtədə Myǧonədə, Lankoni ovəčonədə cijə. Guždyš hardənije.
## Səvonon
Vankuver (Vašington)

**Vankuver** (*Vancouver*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Vašingtoni šəhəronədə gyləje. Əholiš 150000 nəfəre.
Valljexo

**Valljexo** (*Vallejo*) — cy AIŠi šəhəronədə gyləje. Cy Kalifornijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri 1851-inə sorədə bino kardəšone. Əroziš 128310 km²-e. Əholiš 115942 nəfəre.