open-index/open-wikipedia-markdown huggingface dataset:
Belomorsk

**Belomorsk** (karel. Šuomua — «myrdovə vyron», fin. Sorokka) — Karelija Respublikədə šəhər.

## Šikilon galerejə

Fajl:Belomorsk.jpg|Belomorsk šəhəri vaǧzali mandəčo
Fajl:The Stalin White Sea – Baltic Sea Canal (Belomorsk).jpg|19 numrədə šluz bə Sipijə dyjo beše vədə
Fajl:Церковь преподобных Зосимы, Савватия и Германа Соловецких.jpg|Zosima, Savvatijə u German Solovetskijon kilsə
Fajl:Belomorsk 2022-05 3.jpg|Zosima, Savvatijə u German Solovetskijon kilsə
Fajl:Улица Пашкова.jpg|Paškova kucə
Fajl:Belomorsk Zavodskaya storona.jpg|Belomorskədə zavodi tərəfədə
Fajl:Belomorsk COA (2019).png|Belomorski parcəm


## Səvonon
I Pjotr

**I Pjotr** (30 maj [9 ijun] 1672 sor, Məskova — 28 janvar [8 fevral] 1725 sor, Sankt-Peterburg) — Urusijəti imperijə iminə imperator.

## Səvonon
Ejfeli ǧələ

**Ejfeli ǧələ** (fr. *tour Eiffel*) — Fyrəngystoni Parisi mərəngoədə osynə ǧələ, memarətijədə ən vej zynə nominə cije. Gustav Ejfel - əsosə konstruktori nomyšon noə bəj, Ejfel yštən bəj «300-metrə ǧələ» (*tour de 300 mètres*) votedəbe.

Ǧələ pešo cy Parisi rəmz be, 1889 sorədə soxtə be u bənə myvəǧǧəti hisob bedəbe.

Ejfeli ǧələ dynjoədə ən vej dijə kardə byə u ən ve šikil kəšə nominə vyrə hisob bedə.

## Səvonon
Pajtakaran

**Pajtakaran** — taryxədə vilojət, Kaspiana pešonə nome. Ysətnə Ironi u Azərbojčoni mijono. 

Tosə c.e.b. II əsri ym vilojət Atropatena dylədə be. Pešo bə Dyždə Armenijə tərkib dəše, u əcəj jonzəminə u cy Dyždə Armenijə ən həšipemə vilojət be. 

C.e.b. II əsrədə selevkijə I Artašes cy Armenijə ənəšykyrəti edaštyše u Kaspiana bə yštə tərkibyš dənoj končo əcəj nom Pajtakaran be. 

Arazi u Kuru ruon žinə emə ovonədə vyrəbəvyrə bedəbe u cy Kaspi dyjo kənoədə. Pajtakarani səth - 21 həzo km². Vilojəti mərəngoə hissə Myǧoni daštədə be. Əsosə šəhər — Pajtakaran Mil daštədə, həšinyštədə Arazi u Kuru ičo bejku. 

## Etimologijə

## Taryx

## Səvonon
Hošang Əmirəhmədi

**Hošang Əmirəhmədi** (24 maj 1947 sor, Šanderman, Gilan, Iron) — Ironi u AIŠi alim u sijosijə analitik. Əmirəhmədi Ratgeri universitetədə cy Edvard Č. Blustejni plan kardə u kišvəri sijosəti məktəbi proffesore u cy Nezə Həšipemə tədǧyǧoton mərəngo dəvardə sərdor.

Amerikə Ironə Šurə banije u prezidente. Əv yštə prezidentə kandidatura Ironi 2005, 2013 u 2017 soron vyžynədə bekardəšbe. 

## Iminə soron
Hošang Əmirəhmədi 24 maj 1947 sorədə Šandemənədə tolyšə zəmindorə xyjzonədə bə dynjo oməj. Kornueli universitetədə plan kardej u bejnəlxəlǧə ozavzije sahədə fəlsəfə doktori dərəčə səše.

## Vəzifə
Əmirəhmədi Ratgeri universitetədə cy Edvard Č. Blustejni plan kardə u kišvəri sijosəti məktəbi proffesore u Amerikə Ironə Šurə banije u prezidente. Ironi tədǧyǧoti u analizi mərəngo banije u əcəj sərdore. Əv hežo cy Caspian Associates, Inc. prezidente, bejnəlxəlǧə stratežikə konsaltingə firmə, štat Nju Čersijəsə štab-kvartirə hestyše. Cy Oksfordi universiteti jolə assosiəsijə uzve. Əmirəhmədi ironə əməlonədə ekspert hisob bedə u əj millijə HIV. 

### Əsəron
Əmirəhmədi Nezə Həšipemə mynosibəton barədə xəjli əsəron edaštəše. Əv «*Revolution and Economic Transition: The Iranian Experience»* (*«Inǧylobə u iǧtisodijə dəvardəčo: Ironi təčrubə»)* əsəri myəllife, peš inǧylobə Ironi analiz, u čo se gylə kitobi farsi zyvonədə cy šəhrvandə čəmjəti barədə, sənoje sijosəti u enegetikə geosijosət.

## Bibliografijə
* 
* 
* 
* 
* 
* 
* 
## Səvonon
Kaspiana

**Kaspiana**  (Junani: Κασπιανή, Erməni: Կասպք *Kaspkʿ*) — Kaspi dyjo kəno kišvər be končo kaspijon žijedəbin, əve yštə nomyš cy kaspijon nomiku pegətyše. Kaspi dyjo yštə nomi cy Kaspiana u kaspijon nomiku səše. Kaspiana cy tolyšon ən ǧədimə kišvər hisob karde bəbe.

## Taryx
Iminəni c.e.b. III-II  əsronədə cy Midijə vilojətonədə be, pešo c.e.b. II əsrədə gətym kardə be u bə Gafgazi Albanijə dylə dəše. Pešo bə Sasanijon soxtə kišvəri tərkibədə be 5 əsrədə u cəj bəpeštə ənəšykyrə kišvər be. II əsrədə əj bənə Pajtakarani zynejdən.

Əhəmənijon vilojət be, pešo bə Makedonyžə Iskəndəri imperijə dəše, cəjoən bə Midijə Atarpatakani podšon hakimijət. C.e.b. II əsrədə selevkijə I Artašes cy Armemijə ənəšykyrəti edaštyše u Kaspiana bə yštə tərkibyš dənoj končo əcəj nom Pajtakaran be. 

### Kaspijon u čoǧrafijə
Straboni votəjədə, əcəj vaxtədə kaspijon nybin, əmma əvon ǧədimə ermənijə nyvyštəjonə hestbin. Kaspijon cy Kuru u Arazə rujon žintono žijedəbin, kali alimon votedən ki Apšəronən cəvon be. Ym vilojəti ǧədimə ənyvyšton hədər zynejdəbin. Alpian nyvyštə ki Araz bə Kuru emedəbe, əmma Strabon nyvyštə ki ym rujon dyjnən bə Kaspi dyjo emedən. Plutarx ym dy gylə varianton nyvyštə. Jolə Plinij nyvyštə ki əcəj vaxtonədə čurbəčurə dumoton bin by məsələ barədə, əmma vejni votedəbin ki Arazə ru bə Kuru emedə.

### Sijosijə hol

Strabon nyvyštə ki ym vilojət hešo de Basoropeda u čo zəminon Armenijə pošdo Artaksijə tərəfiku cy midijəvyšonku gətym kardə byə. Čo vyrədə əv nyvyštə ki Kaspiana cy Albanijə dylədə be. Bəzne be ijo cy II Tigrani imperijə vylo be vaxton barədə votə bejdə, kejnə xəjli vilojəton hamsujon bə dast gətyšone imperijə vylo be bəpeštə (Dyždə Armenijəku Favnitida, Basoropeda u Kaspiana). Albanijə dylədə cətin ve bybu cumcyki Ptolemej nyvyštə ki Kaspiana cy Midijə poəje. Həšinyštə Kaspiana tərəfədə cy Armenijə u Atrapatakani marz dəvardəbe; marz de Arazi ru be.

### Din
Kaspiana zəminon (Abšəron u dyjo kəno) Əhəmənijon vaxtədə doənə dojdəbe. Kaspiana bo zərduštəti pevylo karde ve damedə cumcyko ijo zəminiku ǧaz bešedəbe. Ijo otəš zəminiku bešedəbe əve bo zərduštijon lap xoš omə vyron bin. Xəjli ibodətgon hestbin, hešo ysətnə tolyšə zəminon hajmədə hestbin.

## Səvonon
Gafgaz

**Gafgaz** — čoǧrafijə ərozi, Avrasijədə vejni vyrəbəvyrə bejdə, Avropə u Asijə marzədəj, kom Urusijəti, Gyrčistoni, Azərbojčoni, Ermənistoni kišvəronədə heste. Həšinyštəku Sijo dyjoje u həšipeməku Kaspi dyjo.
## Səvonon
Vasko da Gama

**Va′sko da Ga′ma** (*Vašku da Gama*, port. *Vasco da Gama* [ˈvaʃku ðɐ ˈɣɐ̃mɐ]; 29 senjabr 1460 sor, de čo məlumoti 1469 sori — 24 dekabr 1524 sor) — Jolə čoǧrafijə obemonon dovri portugalijəvyžə dyjovon. Ekspedisijə sərdor, kom iminə kərə taryxədə dy dyjo ro Avropəku bə Hindyston še. Graf Vidigejra (cy 1519 soriku). Portugalijə Hindystoni gubernator, Hindystoni vitse-kral (1524).

## Əsyl

## Čyvonə vaxton

## Vasko da Gama bə nav

## Bə ekspedisijə hozy be

## Bə Hindystoni iminə synov (1497—1499)

## Bə Hindystoni dyminə synov (1502—1503)

## Səvonon
Həmməjəvo informasijə vositon

**Həmməjəvo informasijə vositon** ja **HIV** — čəmi oško informasijə pevylo karde vositon komon de texnikə diləgon pevylo bedən.

## Ružnomə

Bənə nymunə dijə bykardəmon bə tolyšə ružnomon. 1931 sorədə «Syə Tolyš» ružnomə bešedəbe, tolyšə zyvonədə kommunizmi barədə, tolyšə šeiron, xəbəron barədə nyvyštə bejdəbe.

1990 soronku «Tolyši sədo» ružnomə bino kardyše cap be.

2010 soriku Tolyšon sədo ružnomə bino kardyše cap be, «Tolyši sədo» ružnomə dəbaste bəpeštə.

## Səvonon
Haiti

**Haiti**, **Haiti Respublikə** (haiti keolə zyvonədə Repiblik Ayiti [ɣepibˈlik ajiti], fyrəng. République d'Haïti [ʁe.py.bˈlik da.i'ti]) — kišvər kom hežo Haiti ləpəkisə həšinyštədə vyrəbəvyrə bejdə (həšipemə tərəfədə Dominikan Respublikaje) u kali nezijədə vyə ləpəkonədə.
## Səvonon
Melilla

**Melilla**  — cy Ispanijə šəhəronədə gyləje. Ym šəhəri cəmə erasə bə nav VIII sasorədə bino kardəšone. Cy Andalusija šəhəronədə gyləje. Əroziš 13 кm²-e. Əholiš 85,000 həzoje.

## Səvonon
Tolyšə vəzəx

**Tolyšə vəzəx** ja **Ejxvaldi vəzəx**  (лат. *Bufo eichwaldi*) — vəzəxon kyrtə ərozijədə žijə vəzəx, cy Hirkanə višon endemike. Iminə kərə əcəj barədə Litvincuk, Borkin, Skorin u Rozanov 2008 sorədə nyvyštəšone u Tolyšə u Alborzə bandonədə u Ironi kobəsonədə pəjdo kardəšone. Navko cy gavgazə vəzəxi (*Bufo verrucosissimus*) gyləj tispir hisob bedəbe.
## Səvonon
Vixorevka

**Vixorevka** — cy Urusijəti Irkutskij vilojəti šəhəronədə gyləje. Vixorevka 1966 soriku šəhəri status səše.

## Taryx
1960-nə soron mijono Bratsk šəhəri həšinyštədə čoǧrafijə xəritədə nyšon kardə byə nujə šəhər Vixorevka. Əv yštə nomyš cy Vixoreva rujku səše, kom by rəjonədə ru bedəbe. Nav urusə zəminənəvon bə Bratsk zəminon ym vyrə tungussə zyvonədə «Gea » nomyš be. 1630 sorədə sərvozə odəm Vixor Savin de buminə odəmon čangədə gyləj rugəvədə kyštə be. Cə vaxtonku ym ru nujə nomyš səj — Vixoreva.

26 maj 2009 sorədə dy sor onoj bəpeštə cy osynə ro vaǧzali nujə bina okardə be.

## Šikilon galerejə

Fajl:Vikhorevka.jpg|Kanə vaǧzal (2007 sorədə ryžnijə byə)
Fajl:Вихоревка.jpg|Nujə vaǧzal (2009)
Fajl:Locomotive Yem-4249 in Vikhorevka, rear-quarter view.jpg|Parovoz-abidə, 1945 sorədə
Fajl:Russian locomotive Yem-4249.jpg|Parovoz-abidə, 1945 sorədə
Fajl:ЭР9ПК-320, Russia, Irkutsk region, Vikhorevka station (Trainpix 213010).jpg|Elektroǧətər Vixorevkədə


## Səvonon
Ust-Kut

**Ust-Kut** — cy Urusijəti Irkutskij vilojəti šəhəronədə gyləje.

## Šikilon galerejə

Fajl:Тайга.png|Tajga
Fajl:Вид на Курорт.jpg|Kurorti vindemon
Fajl:Заводь Домашнего острова.jpg|Domašnij ləpəki ovi tono
Fajl:Вид с сопки Мира.jpg|«Mira» eryžiku šikil
Fajl:Lena osetrovo.JPG|Osetrovo ovə vaǧzali məjdon 


## Səvonon
Firdovsi

**Hakim Əbulkasim Firdovsi Tusi** (940 sor, Tus, Samanidə kišvər — təxminən 1020 sor, Tus, Gaznevidə kišvər) — šair, farzi zyvonədə ədəbijoti klassik, «Šahnomə» eposi ənyvyšt («Šahon kitob»).

## Biografijə
Firdovsi bə dynjo omə 932 u 936 soron mijono Tusi šəhərədə, Xorasanədə, Samanifə kišvərədə.

Əcəj əǧylətiku u čyvonə soronku hic xəbər ni. Əv cokə təhsil səše. Dyryst zyne bejdəni ki Firdovsi ərəbi u pəhləvi zyvonon zynejdəbe ja be.

Əcəj šairə təxəllus bənə "vəjšti" pegordynijə bejdə. Əcəj zynəjon vej nyǧyl bin, fəlsəfəti cok zynedəbe u by səbin ki bəj "hakim" ("mydyrə odəm", "alim") nomyšon doə be.

Xəjli vaxt Firdovsi Gaznijədə žijedəbe, ysətnə Əfǧənistonədə, končo cy podšo Mahmud Gaznevi xydmətədə (bə kom əv "Šahnomə" həsr kardəšbe). Hažygo, cy poemə məsələ bəvədə be ki šah be bəzyne iglə ə odəm ki nəsylədə šahon hestyše, jəni de nəsli šedə, ym fikr bə Mahmudi xoš nyoməj.

970 sorədə əcəjku zoə bə dynjo oməj, əmma dyryst zyne bedəni kəxyvand be əv ja ne.

Firdovsi Tus šəhərədə dəkandə be, yštə boǧədə, cumcyko cə vaxti dini hakimijət nyhaštyše əj ǧəbystonədə dəkande. Xorasani hakim pešo hykm doše ki Firdovsi ǧəbisə gyləj mavzolej onoj, u pešo ym vyrə zijorətgo be.

Soron bəpeštə əcəj ǧəbi vyrə vylo u pešo Reza šah ə vyrəš bərpo karde, 1928-1934 soronədə.

## Nəčiməsənət

## Əfsonə

## Səvonon
Šahnomə

**Šahnomə** («Šahon kitob») — ironə xəlǧon millijə epose, farsi ədəbijoti ənteǧəjnə abidəj. Šahnomədə cy ǧədimə vaxtonku tosə VII əsri Islami omej Ironi taryxiku votə bejdə. I gylə myəllifi dastiku bešə ən dyrozə poemə hisob bejdə: umumi žəgo dyžde ki, «Iliada» u «Odissejə» ičo pegətoš əv cəvonsə dy kərə jole.

## Umumi məlumot
«Šahnomə» šeirə gyrdə kardə byə u prozə nyvyštə byə məčmuon nome, cəvonədə ən dyždə gylə Firdovsi epopejə, kom 976-1011 soronədə nyvyštə byə. «Šahnomə» Samanidon vaxtədə bino be u Samanidon vylo bəpeštə cy Mahmud Gaznevi vaxtədə oryxnijə be u bəj həsr kardə be. Šeiron iminə nom «Hudaj-nomə» be, pešo «Šahnomə» nom bə məjdon beše.

Firdovsi «Šahnomə» 30 sori myddətədə nyvyštejdəbe, u ironyžon folklori vej əjo gyrdə kardyše. Əcəj səpe ko kardejədə əv syvoj mysylmonə taryxiku, ironyžon ǧədimə mifonku, Islami bə nav eposiku, Avestəku pegətəše. Firdovsi bə poemə cy Dakiki həzo gylə bajaton dəǧandyše, komon əv nyšynəše oryxnije u čyvonətijədə marde.

Šahnomə bə se poə čo karde bəbe: mifoložijə, ǧəhrəmonə u taryxinə.
## Səvonon
Mariinsk

**Mariinsk** — cy Urusijəti Kemerovo vilojəti šəhəronədə gyləje.

Cy Zulfuǧar Əhmədzadə bə rəhmət šə vyrəje. Končo əv əjo dəkandə byə dyryst zyne bejdəni, əcəj ǧəb pəjdo kardə byəni.

## Səvonon
Creative Commons

**Creative Commons** (tələffuz bedə bənə: [krɪ'eɪtɪv 'kɒmənz] ja ['kɔmənz] — kyrt CC ([siː siː]) — kommersijə nybə təškilot, kom bo bepuli oko doj šablonə myǧovilon soxtəše — ožə ja ož nybə čəmjətə lisensijəon, de əvon myəllifon u həxxyvandon yštə ixtijori nišon kardən u yštə əsəron hovuž u ozod pevylo kardejdən, həmən kontenti oko doəkəson — de həxi u hoston ym əsəron oko doj zynejdən.

Tosə dekabrə mangi 2024 sori, 2 milliardisə ve əsəron dynjoədə de Creative Commons lisensijon pevylo bejdən, ym nišon dojdə ki bə ym diləgi vej uspur bejdən u ǧəbul kardən cy myəllifon u kontenti oko doəkəson dylədə.
Dyli Sədo

**Dyli Sədo** — tolyšə zyvonədə iminə kərə nyvyštə byə roman. Myəllif Ajtən Ejvazone. 2015 sorədə nyvyštə byə.

## Audio versijə
Yotube-ədə cy kitobi audio versijə

## Səvonon
Konstitusijə

**Konstitusijə** (lat. *constitutio* — «soxtemon») — kišvərədə əsosə ǧanune, končo kišvərədə bo harki ozodəti, bərobərəti, ədolət votə bejdə. Konstitusijə kišvərədə ən barzə huǧuǧə zu hestyše.

## Səvonon
Širəli Əljar

**Širəli Əljar** (26 fevral 1958 sor, Ǧyzlyvo di, Masalu rəjon) — tolyšə ənyvyšt.

## Biografijə
Širəli zoə Əljar Aǧajev 1958 sorədə Masalu rəjoni Ǧyzlyvo dijədə bə dynjo omə. Mijənə məktəbyš yštə dijədə oryxnijəše. Məktəbi vaxtonədə ve maraǧyš bə teətri, fərhəngi u ədəbijoti nišon dojdəbe.

1975 sorədə Boku Kitobxonəti Texnikumədə aktjorəti-režisorəti fakultə oryxniše. 1977-1979 soronədə sərvozətijətə be. 1980 soriku Masalu rəjoni Fərhəngi kədə xəlǧə teətrədə ko kardəše. 

1986 soriku tosə 1993 sor Bədəlon dijədə Fərhəngi kə direktor ko kardəbe. Bə vaxtonədə Fərhəngi kədə xəjli təmšo səhnədə təškil kardəšbe. Millijə u regionalə mətbuotədə məǧolon nyvyštejdəbe. Bə vaxtonədə Fərhəngi kədə «Mərəkə» Tolyši Ədəbi Məčlis təškil kardəše.

Iminə kərə tolyšə zyvonədə ədəbijə žurnal «Honi» cap kardəbe. 

1995-nə soriku tosə 2010 sor Urusijətədə žijedəbe. Pešo bə Apšəron ovašte, de kəj tumo kardə koon məšǧul bejdə. Ozodə vaxtədə de ədəbijoti, fərhəngi məšǧul bejdə. 4 gylə əǧylyš heste, 6 gylə nəvə.

## Ofəjevonəti

### Fərhəngi kə direktor
De ym vəzifə əv ve cok zynəše bə dast varde. Har mangədə rəjoni u respublikə mətbuotədə Fərhəngi kə mərosimon materiaolon cap bejdəbin. Fərhəngi kədə 8 gylə klub hestbe. Konserton u fərhəngə mərosimon təškil kardejdəbin dijonədə, məktəbonədə.

### «Honi» žurnal
1989 sorədə «Honi» žurnal cap kardəbe. Umumi 4 gylə numrə beše. Ijo tolyšə zyvonədə millijə bajəton, nəǧylon, byzulon u tolyšə zyvonədə nyvyštə šairon, ənyvyšton əsəron cap əbin.

### Kitobon
2019 sorədə iminə kərə capo bešə tolyšə zyvonədə «Byzang» kitob. 

Pešo 2022 sorədə «Bəbiri nyrrə» kitob capo beše. Dyminə kitobədə nujə hikojon, feljetonon cap byən.

Tolyšə u tyrki zyvonədə nyvyštejdə, əcəj hikojon tolyšə zyvonədə ružnomonədə u hežo žurnalonədə tyrkə zyvonədə cap bejdən.

Satirikə žanrədə bəj ve xoš omedə nyvyšte.

### «Mərəkə» ədəbi məčlis
Ədəbi məčlis «Mərəkə» - məčlis, gyrdəbemon məno dojdə. Ym məčlis 2 sor ko kardyše, əcəj vej uzvon pešoən yštə ədəbijə fəolijəti nišon kardejdən. Cəvon dylədə Xanəli Tolyš, Allahverdi Bajrami, Čamal Lələzoə, Šərafətdin Ilkin, Čabbar Əlijev u čo kəson tolyšonku vej məšhurə šairon u ənyvyšton hisob bejdən.

Ysətən «Amburi soǧnədə» - tolyšə ədəbi məčlis yštə fəolijəti nišon kardejdən u Širəli Əljar əcəj sədre. Ym məčlis rəjrə gyrdə bejdə, ədəbijə šəvon dəvonijedə, kitobon edaštejdə.

## Səvonon
Sejfulla Əsədullajev

**Sejfulla Əsədullajev** (19 ijun 1924 sor, Arcion — 28 ijul 2011 sor, Boku) — tolyšə ənyvyšt, filologijə elmon doktor, miəllim, professor, ədəbiotəzyn, kritik, Azərbojčoni ənyvyšton šurə uzv, Bejnəlxəlǧə ədəbijə kritikon šurə uzve, Dyminə Dynjo čangədə ištirokəkə. Yštə əsəron bə tolyši, urusi u tyrki nyvyštejdəbe.

## Biografijə
Ǧudrəti zoə Sejfulla Əsədullajev bə dynjo omə 19 ijun 1924 sorədə Lankoni ǧəzo, Arcion dijədə. 1942 sorədə Arcioni mijonə məktəbyš de əla ǧykməton oryxniše. 1942 sorədə sentjabrə mangiku tosə dekabr Ostoro rəjoni Šuvi dijədə doǧmə zyvoni u ədəbijoti miəllim ko kardəšbe.

## Bibliografijə

### Kali əsəron

* Жанр сонета в азербайджанской поэзии. История и теория. 2003 г.
* Поэтика В.Высоцкого.2003 г.
* Методологические проблемы современного литературоведения. 2003 г.
* Сборник программ по русской литературе XX века и теории литературы для студентов бакалавров и магистрантов. 2006 г.
* Проблемы евразийского синтеза в русской литературе XX века (Польша). 2007 г.

### Kitobon

* Dyzd-tožəci (hekojon ijən poveston) (Дызд-тожәчи (һекојон ијән повестон)) / Вор-новатор (рассказы и повести). Баку. 2001 г. 308 стр.

### Tolyšə zyvonədə hikojon

* Nego Kyndəjev (Него Кындәјев);
* Dy gylə zoəm komsomole (Ды гылә зоәм комсомоле );
* Dyzd-tožəci (povest) Дызд-тожәчи (повест);

## Səvonon
Triasi dovr

**Triasi dovr** **(Trias)** — cy mezozoj era iminə geologijə dovr. Perm dovri bəpeštə u Jura dovri navədə šedə. Bino byə 251,902±0,024 mln soron bə nav, orəxəj 201,3±0,2 mln sor bə nav. Žygo bešedə ki, təxminən 51 mln sor dəvom bedəbe. Zəmini žintono mandə cijon umumi  (syǧə hisson) triasi sinədə byə gylon nomyšon - **triasi sistem**.
## Səvonon
Dinozavron

**Dinozavron** (lat. Dinosauria) — arxozavron dastə cy avemetatarzalijon hissəku. Dinozavron bə məjdon bešən triasi dovrədə, cy 243 mln u 233,23 mln soron bə nav, u hakim byə səpezəmini peštəməjnə həjvonon bin triasi-jura ǧyr be bəpeštə 201 mln sor bə nav; cəvon hakim bej əmandə mezozoj era hissədə dəvom kardəšbe, jura u təbaširə dovron dyrozi. 

Maǧyl adətən dinozavron bənə təmom mardə dastə hisob bejdəbin, əmma ysətnə vejni mytəxəssison kladistika klassifikasijə prinsipon tərəfdorin, de prinsipon dijə karde žygo bešedə ki ysətnə pərəndon žijə porinə dinozavron hisob bejdən, cy teropodon hissədə, komon bə məjdon bešən pešonə jura eraədə, jaan ki təbaširə dovrədə, u əməndəjnə dinozavron fərǧədə əvon təbaširə-paleogenə ǧyr bej 66 mln sor bə nav bəpeštə bəjži mandin. Umumi bə həmmə dinozavron, syvoj pərəndon, votedən - **pərəndənybə dinozavron**.

## Klassifikasijə
Dinozavron bə arxozavron dastə aidijotyš heste, kom čo bejdə bə psevdozuxij, jəni timsojon u cəvon ǧomon, u avemetatarlalijon, jəne pərəndon, bənə pərəndənybə dinozavron u pterozavron. Filogenetikədə dinozavron bənə dastə kom cy triseratopsi ən nezə umumijə əčdodiku u ysətnə pərəndon hisob bedən.

Dinozavron hisson čo bedən bə dy gylə əsosə xol: pərəndəcənəxə ja ornitisxijon (Ornithischia) u kələzcənəxon ja zavrisxijon (Saurischia). Bə pərəndəcənəxon aid kardejdən taksonon komon pešonə umuminə əčdodošon heste de triseraptopsi, tirannozavrisə, hežo həminə vaxtədə kələzcənəxon de filogenijə dijə kardejədə ve nezə umumijə əčdod hestyšone de tirannozavri.

**Pərəndəcənəxon**:

* Ankilozavron (Ankylosauria) — simitənə copedalə rəsəhardəjon;
* Stegozavron (Stegosauria) — copedalə rəsəhardəjon de plastinon u teǧon;
* Paxisefalozavron (Pachycephalosauria) — gyrduləsərə dypedalə rəsəhardəjon;
* Seratopson (Ceratopsia) — dypedalə u copedalə rəsəhardəjon, vejni de šoxon;
* Ornitopodon (Ornithopoda) — dypedalə u copedalə rəsəhardəjon, həmcinin «bilivynijə» dinozavron;

**Kələzcənəxon** bə 2 gylə grup čo bedən:

* Teropodon (Theropoda) — həmmə dypedalinə («dynyng») həjvononin (vejni vəšjənin), pərəndonən;
* Zavropodomorfon (Sauropodomorpha) — vejni dyždə copedalə («conyngə») rəsəhardəjonin de dyrozə gi u dum u sunoxšərə nyngon (zavropodon); kali iminə gylonədə gədəli bin, dypedal bin, vəšjən ja har cij əhə u bə teropodon oxšəš dojdəbin.

## Səvonon
Zahirəddin Ibrahimi

**Zahirəddin Ibrahimi** (22 fevral 1954 sor, Šəǧoləser di, Lankoni rəjon)— tolyšə aktivist, bloger, miəllim.

## Žimon
Zahirəddin Lankoni Šaǧoləseri dijədə bə dynjo omə. Pešo bə Urusijət kuc kardyše u 2002 sorədə əjo šəhrvand be.

## Gətej
26 mart 2025 sorədə xəbə pevylo be ki əv cy Azərbojčoni odəmon tərəfiku gətə be və Urusijətiku əv dyzdijəšone. Aprelə mangi 1-ədə bə cəji xyjzoni xəbə rəsəj ki əv Bokuədə həbs byə.
## Səvonon
Ferdinand Magellan

**Ferdinand Magellan** **(**port. *Fernão de Magalhães;* 20 nojabr 1480 sor — 27 aprel 1521 sor) — portugalə u ispanə dyjovon.Ekspedisijə sərdore kom iminə kərə həmmə dynjo səjohət kardyše. Luk okardyše, bə kom pešo əcəj nomyšon doj, iminə avropəvyž be kom cy Atlantikə okeaniku bə Ašišə okean ro kardyše. Gyləj səjohətədə marde u əj oryxnije nyxynəše.

## Səvonon
Anton Cexov

**Anton Pavlovic Cexov** (urus. *Антон Павлович Чехов*; <abbr>17</abbr> (29) janvar 1860 sor, Taganrog, Jekaterinoslavə gubernijə, Urusijətə imperijə — <abbr>2</abbr> (15) ijul 1904 sor, Badenvajler, Almanijə imperijə) — urusə ənyvyšt, nasir, dramaturg, həkim, ičtimoijə xodim kojənədə.
## Biografijə
### Əǧyləti
## Səvonon
Zəmini Ruž

**Zəmini Ruž** (ing. Earth Day) — nom kom oko dojdən bə čurbəčurə dəvonijə tədbiron, komon əvəsorədə dəvonijedən u məǧsədədə odəmon oǧo kardejro bydə odəm de cocaši Zəminədə bə təbiəti dijə bykə. Umumi dy gylə vaxt heste kejnə dəvonijedən: martədə (21 mart) u aprelədə (22 aprel).
Kitobi u myəllifi həxon bejnəlxəlǧə ruž

**Kitobi u myəllifi həxon bejnəlxəlǧə ruž** (ing. *World Book and Copyright Day*) — har sor 23 aprelədə dəvonijə bedə, 1996 soriku bino kardəšone. Bənə bejnəlxəlǧə ruši edaštə byə JUNESKO 28-nə sessijədə 15 nojabr 1995 sori (rezolusijə № 3.18).
## Səvonon
Tolyšmikajylly

**Tolyšmikajylly** — tolyšə tojfonədə gyləje, kyzykbašon tərkibədə be, Səfəvijon bə hakimijət omejədə əhmijətinə rolšon byə. 

XVII əsri syftəku bənə tolyšə tojfə zyne bejdə. Nimə kuc kardə tojfə hisob bedən, XIX əsri mijonədə 600 gylə ələcyg hisob bedəbe. Ysət vejni Ironi Azərbojčon vilojətədə žijedən. 
## Səvonon
Tojfə

**Tojfə ja Tobjə,** **Ǧəbilə** — etnikinə ja sijosijə təškiloti forma.

Bənə xəlǧi tojfə dy gylə izoh hestyše. Iminə gylə - tojfə umumijə xosjəton hestyše, tojfə nymojəndonku xosjəton ičurin u čo tojfonku fərǧ dojdə: zyvon, din, əsyl, adət-ənənon. Dyminə - antropologijə tojfə bənə odəmon dastə hisob kardə, komon de ijəndy de umumijə xosjəton angylin, u hakənə de umumijə əsyli.

## Səvonon
Alaryžon

**Alaryžon** —  tolyšə tojfonədə gyləje. 

Cy tolyšon etnogrfijə grup hisob bedən, žijedən Tolyšə bandonədə. Ysətnə Vargədizi rəjoni Alar di cəvon tojfə nomyš heste. Tolyšə zyvonədə gəp žəjdən amma cəvonədə gyləj hissə kom hajmədə mandən, XIX əsriku ysətnə Həmošəru rəjoni Alar dijədə žijedən, əvon tolyšə zyvoni viro bekardyšone. 

## Səvonon
II Elizabet

**II Elizabet** (ing. Elizabeth II), təmomə nom — Elizabet Aleksandra Meri (ing. Elizabeth Alexandra Mary); 21 aprel 1926 sor, Mejfer, Jolə London, Ingiltərə — 8 sentjabr 2022 sor, Balmoral ǧələ, Aberdinšir, Šotlandijə) — Dyždə Britanijə u Kobəsonə Irlandijə kralica, Dyždə Britanijə hərbijə ǧyvvon sərdor, Ingiltərə Kilsə jolə idorəkə.
## Səvonon
Katsuja Nomura

**Katsuja Nomura** (野村 克也, 29 ijun 1935, Japonijə Kioto) — Japonijə beisbol hənək kardəkəse.
## Səvonon
Bylang

**Bylang** — boǧədə ja kədə istifodə kardə gyləj diləgonədə, cuədə soxtə bedə. Əsosən əj bə hyškə aləfi gyrdə kardejo istifodə kardydən.
## Səvonon
Cin (diləg)

**Cin** ja **orəǧ** — kədə istifodə byə diləgonədə gyləj.

Tolyši Ostoro dijonədə by diləgi "du" votejdən. Du tolyši zyvonədə xəjli ve mənon dojdə. Du votejdən əvədə, ki yštə syxani dorost votejdəni və həmən du bə šyti nijəku bekardə ovi votedən, jəni du ov. Əmma duej jəni aləfi de du diləgi cəji rišəku pesyndyne məno dojdə.

Farsi və kurmanči zyvonədə bə cini «das» votejdən. Zazaki zyvonədə bə du «vašturi, vaštiri, vaštru» votedən. Əmma tačikon bymi dos votedən. 

## Səvonon
Pəl

**Pəl** — boğədə cy šekeli byni nam ja pəle kardejo diləgonədə gyləj. By diləgi gədə gylə "pəlcə" votedən.
## Səvonon
Xylik

**Xylik** ja **Helyk** — boğədə istifodə kardə diləgonədə gyləj. Əsosən xylik bə šum žəjo istifodə kardejdən.
## Səvonon
Dərgəz

**Dərgəz** —  cy di təsərufati əsos diləgonədə gyləj. Dərgəzi bə aləfi žəjo istifodə kardedən. Ym diləg cy ingilisi zyvonədə cə kadusijon omə rišə iskiton nomi məno dodə.

## Səvonon
Dujəvulə

**Dujəvulə** ja **Dəvulə** —  ezymi suteədə bešə maddi ǧaz. Bə insoni əv ve zərəre və bənə odəmi tosyne.
## Səvonon
Ənəmand

**Ənəmand** — ym syxan bə ğəbilonu isitfodə bedə əvon ki yštə vyrə rəj rəj əvəz kardedən. Tolyši zyvonədə ve syxanon ym məno dodən, məsələn: kyrdijəti karde və ja tərokəbə. Ym sıxani hindavropə rišə hestyše və əv ingilisi zyvonədə "nomad" formədə istifodə bedə.
Panəgəv

**Panəgəv** ja **Ǧalbətin**  — kədə istifodə kardə diləg. Ym diləgi əsosən parcin ja kəji duteədəsə ve istifodə kardedən. Tyrkon istifodə kardə syxan cy kyrdon kurmanči zyvoniku pegətə byə. Kyrdon bə ǧalbətini "kelpitan" votejdən.
## Səvonon
Dərəǧ

**Dərəǧ** —  boğədə istifodə kardə diləgonədə gyləj. Ym diləgi istifodə kardejdən kejnə pozədə bəhri zəminiku pecyne lozim bedə.
## Səvonon
Təvə

**Təvə** — by taxtə tošəjo və əji tiž kardejo gylə diləg. Təvə həmən by ezymi ančəjo istifodə kardedən. 
## Səvonon
Gulə

**Gulə**  — bə šekeli ov dojo gylə diləg. Həmə ym diləgi lyngəroədə istifoədə kardedən.Tolyšon həmən bə gelə ortovə votedən.

## Səvonon
Ojama Jusuke

**Ojama Jusuke** (大山　悠輔, 19 Dekabr 1994, Japonijə Shimozuma) — Japonijə beisbol hənək kardəkəse.
Tir

**Tir** ja **ti** — ǧədimə ǧəbilon čangədə istifoədə kardə byə diləg. Bə tiri ǧandəkəsi tolyšə zyvonədə tirəǧand ja tirəvon votejdən. Bə tiri kyrdonən (kurmanči) və tačikonən "tir" votejdən. 
## Səvonon
Šartuk

**Šartuk** — ym tolyši əsos rəsonədə gyləje, kom ki bičor kardeədə istifoədə bedə. 
## Səvonon
Volvo

**Volvo** — cy Isveci konserne (dyždə šikət). Ym konsern savdoə u boəkyrynə avtomobilon, avtobuson, myhərikon u čo diləgon həvatejdə. Konserni sər-širkət AB Volvo širkəte. Navko konsern Volvo syvykə avtoǧobilonən həvatejdəbe, əmma 1999 sorədə yštə syvykə avtomobilon šobə de Volvo Personvagnar (Volvo Cars) nomi həvatyšone bə Ford konserni, kom 2010 sorədə həvatyše əj bə Geely.
Sər-štab — Isveci, Goteborg šəhərədəj.
## Səvonon
Fiat C (platforma)

**Fiat C1 (platforma)** — cy Fiat S.p.A. tərəfiku hozy C segmenti avtomobil platformaje. Əv, 1995-nə sorədə Fiat Bravo bekardəše. Platformaku hozy kstdə byə Tipo 2 platforma əsosədə cand sor bə nav bino kardəše.
## Səvonon
Lana Del Rej

**Lana Del Rej** (ing. Lana Del Rey; sərostə nom — *Elizabet Vulrič Grant*, ing. Elizabeth Woolridge Grant; 21 ijun 1985 sor, Nju-Jork, AIŠ) — amerikə əhand, šair u mahnejon myəllif, «Gremmi» premijə 11-kərə nominant. De yštə hande stili gornə ysətnə musiǧi zəmonədə vej əhmijətinə šəxse, musiǧijədə melanxolijə estetikə hestyše, bo amerikə 1950-70 soron fərhəngi nostalgijə nišo dojdə. «Variety» žurnal bəj «XXI əsri ən nyfuzinə myəllif-əhandonədə gyləje» nomyš noj, u Rolling Stone əj bə «həmmə vaxtonədə 200 gylə ən jolə əhand» sijohi dəǧandyše, votəšone «XXI əsri ən jolə amerikə mahnejon myəllife».

## Biografijə
Elizabet Vulrič Grant, nomine de səhnə nomi Lana Del Rej, 21 ijun 1985 sorədə Manhettenədə (Nju-Jork). Əcəj validejnon, Robert Inglend Grant-ruki (1953) u Patrisijə Enn Grant (kinətijədə Hill, 1955), «Grey Group» reklamə agentətijədə ko kardəbin. Pyə kopirajter ko kardəbe, moə de klienton ko kardə menečer be. Xyjzonədə, syvoj Elizabet, hənijən 2 gylə əǧyl jol byə: rukə hovə Kerolajn u boə Carli. Xyjzon katolikin, u cy Elizabeti əčdodonədə cy Ingiltərə u Šotlandijəku odəmon byə.

Elizabet i sor təmom be bəpeštə əcəj xyjzon cy megapolisiku bə Lejk-Plesid (Nju-Jork štatədə) šəhəri ovašte. Pešo əcəj byə mebelə širkəti soxtyše u əcəj moə professijə ovaxte, miəllim ko kardyše.

## Səvonon
Zyvonə lonə

**Zyvonə lonə** — bo zyvonon umutejro gyləj cəme končo əsos idejəje bə zyvoni ǧərǧ be u iminə nubədə bo nav məktəbi to əǧylonro. Cəm žygoje təhsil səj vyrədə tərbijəəkə gəpon həmmə fəǧət moə zyvonədə dəvardejdə, u žygo bešedə ki bə əǧylon lap əǧylətiku zyvoni zynə jolon de moə zyvoni gəp žəjdən, zyvon bə əvon ovaštejdə. 

«Zyvonə lonə» cəm iminəni bo zyvonon bəjži karde oko doə bejdə. Təčrubə nišon kardejdə ki ym cəm ve effektive kejnə lozime rəjrə gədə xəlǧon zyvonon xylos karde, xysusən girəm xyjzoni dylədə moə zyvonədə gəp žəjdənin. Ym cəmi gyləj iškilo əve ki bo əj oko dojro lozimin xəjli barzə ixtisosinə mytəxəssison — miəllimon u metodiston. 

## Səvonon
Soǧyn

**Soğyn** — kədə ja koədə oko doə byə diləgonədə gyləj. Ym diləgi əsosən taxtə ja osyn tumo kardejo ve oko dojdən.
## Səvonon
Col

**Col**  — ovi səvonə vyrə kom ki insonon tərəfiku kandə byə. Tolyšon əsosən coli de gyngi ežənedən u tosə bə 6 metrə col kandejdən.
## Səvonon
Naxšə:Kitobxonə/Tələb byə kitobon

**Mənbon xəbə səj** 


## Kitob
Гусейн Наджафов. Лодки уходят в шторм 1987 г.
Ve vaxte nəvədəm by kitobijo. Əgər kəsi ym kitbyš heste əvədə bəmı ymi byvğandənən. Də ehtiromi Ezra5555 (no-pegət) 18:30, 12 Ijul 2025 (+04)
: ijo hande bəbe. Гусейнага (no-pegət) 01:36, 13 Ijul 2025 (+04)

**Sepas, əmmo az pdf variantım pidəbe. Də ehtiromiEzra5555 (no-pegət) 16:58, 13 Ijul 2025 (+04)

## Luğət

Русско-талышский словарь. А-Я (60 000 слов и словосочетаний)
Фармони Фахраддин Абосзода 
ISBN 9783862882984 604 с. 2012. Əgər kəsi ym luğətyš hese xaiš kardəm bəmy bıvğandənən. Də ehtiromi, Ezra5555 (no-pegət) 22:31, 16 Ijul 2025 (+04)
Ford 1955

**Ford 1955-1956** — cy AIŠi avtomobile. Ym avtomobili 1955-1956-inə soronədə vadoəšone. Ym avtomobili Ford Motor Company širkəti vadoəše.
## Səvonon
Həvəlik

**Həvəlik**, **Huftəlivə**, **Kərnəliv** ja **Carğyl**   —  roji kənoədə ja dəštədə rəsəj aləfonədə gyləj. By aləfi tolyšon ve nomynyšon doəj. Likədə bymi huftəlivə votedən. Masalədə kərnəliv ja carğyl.
## Səvonon
Zyvonə aktivəti

**Zyvonə aktivəti** — odəmon u ičtimoi təškiloton hərəkət kom səmtyš heste gyləj vyrədə zyvoni holi ovaxte. Žygo fəoləti bəzyne xəlǧi žimoni čurbəčurə sahonədə zyvoni həxon bə vyrə rosnijero myborizə dəvonije, etnik kamətijon, buminə xəlǧon zyvonon bəjži bej, ozavzije ja ogətej, žygo zyvonon komon gin bej holədə mandən. Maǧyl aktiviston hərəkəton rəjrə de zyvonə sijosəti ko heštyšone, ymoni umžən karde lozim ni, cumcyko zyvonə sijosət cy kišvəri dastədəj, kom bəzyne bə žintono omə təšəbbuson məhəl nynoj.

Aktiviston bəzynen ja umumi de zyvonə holi myšǧol be jaan ki de myəjjən zyvonon, u hətto žəgoən bedə ki odəm ki de kom gyləjsə zyvoni myšǧole yštən cə xəlǧiku ni ja ə zyvoni kom əv bəjži kardejdə əv bənə moə zyvoni zynejdəni.

## Vikipedija
Tolyšə zyvonədə Vikipedija zyvonə aktiviston soxtyšone, xəjli vaxt cy 2011 soriku bə tolyši pegordynijedəbin. Cənədə ve tolyšə zyvonədə məǧolə bybu, čurbəčurə myžoron təsvir bybun ənədən zyvon obəxavzije, bənav bəše.

## Səvonon
Zyvonon bəjži bej

**Zyvonon bəjži bej** (*revitalizasija*, həmən *bəjži bej* ja *zyvonon bərpo karde*) — zyvonə aktivəti formon, proses, kom dy gylə məno hestyše: 

# Mardə zyvoni bəjži karde (jəni žəgo zyvoni kom hic i gylə gəp žəkəsyš mandəni) u əj bə bəjži gylə ovaštynije, hic nybu bənə gədə dastə gəp žə zyvoni pegordynije;
# Hələ bəjžijə zyvoni marde həmuš karde, əmma gədə-gədə gin byə zyvoni, ən cokə holədə žəgo ki, bydə gəp žəkəson ašmard kam nybu, ve bybu u oxojədə bə žəgo səvijə dərəso ki, kejnə bo zyvoni ogətejro məxsusijə ǧyvvon lozim nybəben.

Ym məsəlon həl kardejro čurbəčurə corə bəzne be. Nymunə, kišvər bəjži byə zyvoni bənə rəsmi edaštejdə ja məktəbonədə əcəj dərs doj hukman kardejdə (pešoən de zyvoni təhsil səj). Əmma vejni žygo dəvinon entuaziaston/aktiviston kardejdən u pešo bəzne be kišvər bə əvon dastək dojdə. Bo zyvoni bəjži bej Internetədə zyvoni ve bej dastək kardejdə. Vikipedijən by žygo bəjži bej koədə dastək bejdə, «Vikidərsonə» gyləj žəgo projekte, kom mymkunot dojdə handə materialon soxte čurbəčurə zyvononədə; «Vikiambo» čurbəčurə zyvononədə videofajlon daxyl kardejdə.

Iminə tispirədə ən ovandə nymunə - jahudi zyvone - təmom bəjži byə zyvon, əv 2 həzo sor bə nav mardəbe u čəmi kitobonədə mandəbe u ysət cy kišvəri zyvon byə u bənə moə zyvon hisob bejdə bo million odəmon.

Zyvoni bəjži bej bəbe vote ki vejni əloǧəš heste de xəlǧi myborizə, bo yštə milli-fərhəngə muxtarijəti səjro ja nujə kišvəri soxtejro. 

Bo zyvonon bəjži bejro, xysusən girəm xyjzonədə odəmon moə zyvonədə gəp žəjdənin, «zyvonə lonə» cəm oko doə bejdə.

## Səvonon
Həloǧ

**Həloğ** — cy šekeli byni čo aləfonku ja rišəku təmiz kardə proses. Ym adət tolyšonku əvəsorədə bino bedə və cy šekeli byni pəle kardejədə cəji byni čo aləfonku təmiz kardejdən. 
## Səvonon
Osjo

**Osjo** — byrzi bə ordə pegordynə vyrə. Osjoədə byrzi horedən və əjiku byrzi ordə hozzo kardən. Ostoro kali dijonədə bə osjo ding votejdən.

## Səvonon
Harri Potter ijən Magi Baxšon

**Harri Potter ijən Magi Baxšon** — Harri Potteri kitobonədə oxonə bešə kitobe, 2007 sorədə bešə.
## Səvonon
Pələng

**Pələng** (lat. *Panthera tigris,* rus. *Тигр*) — dyždə əšivo həjvon kyty tumədə. 

Pələng ančəx Asijə višonədə žimoni dəvonejdə. Dynjoədə mandə: *amuri pələng, bengali pələng, hində-cinə pələng, mələjzijə pələng, cinə pələng, sumatrə pələng*. Insonon dynjodə kyštəšone: ''kaspi'' ''pələng''*, bəli pələng, jəva pələng.*

## Səvonon
Buməlarzə

**Buməlarzə** — zəmini kutisə zəmini žintono omə lyve u larze, tektonikə pliton lyve. Buməlarzon vejni cy tektonikə pliton kənonədə bə məjdon bešedən.
## Səvonon
Əbdul Məčid Tebbun

**Əbdul Məčid Tebbun** (17 nojabr 1945) — cy Əlčəzajiri 6-minə prezidente. Əlčəzajirədə bə dynjo omə. 19 dekabr 2019-inə sori cy Əlčəzajiri prezident təjin byə.
## Səvonon
Duolingo

**Duolingo** — zyvonon omutejro bepulə platform, hežo bo rijozijoti, musiǧi u šahmoti umutejro kurson hestyše.
## Səvonon
Tolyšə taryxinə parcəm

**Tolyšə taryxinə parcəm** — ǧədimə vaxtonku mandə tolyšə parcəm, kom tosə ysət oko doə bejdə. Tolyšon ym parcəmi bənə taryxinə parcəmi zynejdən. 27 əsron myddətədə ym rəmz zyne bejdə.

## Parcəmi ruž
2 oktjabr cy Tolyšə taryxinə parcəmi ruž hisob bejdə, tolyšon by parcəmi cy «Babəki parcəm» votejdən.

## Taryx
Parcəmi taryx bə 27 əsr dyrox bejdə u bə 2 gylə dovr: 1) Midijə kišvəri soxte vaxt u tosə hurəmmijon de Babəki vaxt, kejnə ym rəmz tyndə sy rangədə pustədə hozy kardə bejdəbe u «Dirafši-Kaviani» nomyš hestve; 2) cy hurəmmijon de Babəki vaxtiku tosə ysətnə ruž, rəmz ijo hežo sy rangədə mande.

Avestadə «drafša» aləmi nom heste, ysətnə tolyšə zyvonədə jəne «do» + «rəvoš», jəne «rəvošinə do», «recinə do» məno dojdə.

### Midijə (Mədo)
C.e.b. 673 sorədə midijəvyžon jol Kaštariti bə Ašur imperijə hakimijəti əlejh beše, usjon bino kardyše u ənəšykyrə Midijə kišvər soxtyše. Cy Midijə kišvərə aləm «Dirafši-Kaviani» be, pešo əj boštə Əhəmənijon pegətyšone.

### Aturopotəkan
Makedonijəvyžə Iskəndəri marde bəpeštə podšo Aturopot ironə hykmdoronədə iminə be ki yštə ənəšykyrəti bərpo kardyše taryxinə Midijə zəminədə – Rukə Midijədə, pešo bəj Aturopotəkan votejdəbin. Aturopotəkanədə bənə Midijədə dəvomi sy parcəm oko doj be əzyni.

### Parti kišvər

### Hurrəmijon kišvər u  Babək

### Ismajlijon kišvər (Əsəsinon)

### Səfəvijon kišvər

### Myǧonə-Sovetə Respublikə

### Gilanijə Respublikə

## Səvonon
Pablo Pikasso

**Pablo Ruis-i-Pikasso** (təmomə nom — Pablo Diego Xose Fransisko de Paula Xuan Nepomuseno Maria de los Remedios Sipriano de la Santicima Trinidad Martir Patrisio Ruis-i-Pikasso, isp. *Pablo Diego José Francisco de Paula Juan Nepomuceno María de los Remedios Cipriano de la Santísima Trinidad Mártir Patricio Ruiz y Picasso*; 25 oktjabr 1881 sor, Malaga, Andalusija — 8 aprel 1973 sor, Mas Notre-Dame-de-Vie de Mougins) — ispanijə u fyrəngijə rəssam, hejkəltəroš, grafik, teətri rəssam, keramikəvon u dizajner.

## Səvonon
Šyt

**Šyt** — hardəjnə maje, kom laktasijə vaxtədə ženə žinsədə šytəhonku šytinə osynonku istehsol kardə bejdə. Šyti təbii təinot — perəsə balon xorək doje (odəmonkuən žəgoje), bə balon komon hələ ki čo xorəki vyǧvonije zynejdənin. Ysət šyt ve məhsulon tərkibədə heste, kom odəm oko dojdə, əcəj istehsol karde cy sənoje dyždə sahə byə.
## Səvonon
Kitobxonə

**Kitobxonə** — idorə končo bo umumi oko dojro gyrdə kardə bejdən u ogətə bejdən nəšr kardə byə u nyvyštə əsəron, həmən xylosə-bibliografikə əməli bardejdə.

Ysətnə vaxtədə hənijən ve kitobon sifravizasijə bejdən u elektronə ǧotijonədə ogətə bejdən, kali kitobon nəšr bejdənin u koǧəzədə nin.

## Səvonon
Koǧəz

**Koǧəz** — de mineralə zijodon lifinə material. Edaštə byə bənə bo nyvyšte vərəǧon, kəšejro, nəšr karde, cicsə dəgəte u čo cijon, sellulozədə tumo kardejdən - rəsonku u makulaturəku. Taryxədə hisob bejdə ki Cinədə koǧəzi iminə kərə soxtəšone.
1803 soriku koǧəzsoxtə mašinon oko dojdən.
## Səvonon
Div

**Div** — cy tolyšə mifologijə merdə činsədə dyždə barzə bolojnə, vejni icašinə vyčud. Tarsəjnə, čynə vyčud, i tono əv axməxe, čo tono gonbylyve.

## Səvonon
Alamerd

**Alamerd** — cy tolyšə mifologijə merdə činsədə višə vyčud, vəšjəne u bo odəmi xətojine.
## Səvonon
Šahmot

**Šahmot** (*šah mot* — šah, podšo marde, mot be) — ǧanuniujǧunətinə hənək, končo dy gylə hənək kardəkəs de nubə dumojəndy yštə figuron lovnijedən 8х8 xonə sahədə u de məǧsədi bə əlejhdori šahi mat noj.

Ym ǧədiməjnə hənəkonədə gyləje, kom tosə ysətən dynjoədə populjarə məntyǧinə hənəke, həmən sunijə vərzyšonədə gyləje, končo ən barzə səvijə bənə dynjo cempioni rytbəje.

Klassikə hənəki syvoj cy hənəki čurbəčurə čuron hestin, mələsəm Fišeri šahmot. Šahmoti əsosədə šahmotinə məsəlon soxtə bejdən.

## Səvonon
Viəvənǧoli

**Viəvənǧoli** ja **Ǧol** — cy tolyšə mifologijə merdə činsədə gyləj vyčud, bə Alamerdi oxšəš dojdə.
## Səvonon
Sijah Galeš

**Sijah Galeš** — cy tolyšə mifologijə merdə činsədə gyləj odəm, cy mol-mələ əsosə xyvand u hyvoskə.
## Səvonon
Əždəho

**Əždəho** — tolyšə mifologijədə vej ǧədimə simoje, vejni ironə xəlǧonku heste. Bənə dyždə vyčudi, odəm hardəkəsi zynə bejdə, igidon harde həvəsədəj.
## Səvonon
Duduk

**Duduk** — tolyšə mifologijədə bənə ilahi, voši idorə kardə, bərəkət vardejdə. Odəmon bo əj mahne əhandin, šini gyrdə əkəjn bydə əv bərəkət bijə, hyškə ružonədə voš bijə.
## Səvonon
Ledu

**Ledu** **u Məhmud** — tolyšə mifologijədə, tolyšə əfsonədə dy gylə boəje komon yštə hovə xylos kardejdən; Tolyšə mifologijədə dešmenonku xylos kardə simo hestyšone.
## Səvonon
Sijo Cyxo

**Sijo Cyxo** — tolyšə mifologijədə sijo olətədə cy gələvoni (pəsəvoni, covoni, šuvnə) simo, ovandəti varde u orzujon bə vyrə rosne zynejdə.
## Səvonon
Xoxən

**Xoxən** — tolyšə mifologijədə myrdovə vyčud. De Xoxəni jolon yštə əǧylon torsynejdən.
## Səvonon
Vinsent Van Gog

**Vinsent Villem van Gog** (niderl. *Vincent Willem van Gogh*; 30 mart 1853 sor, Zundert, Kobəsonə Brabant — 29 ijul 1890 sor, Over-sur-Uaz) — niderlandə rəssam u grafik, «recinə dovri» jolə rəssamon gylədəje, postimpressionizmi lidere (de Pol Sezanni u Pol Gogeni bərobəri), cəj nəčiməsənt bə XX əsri nəggošəti ve jolə təsir kardəše.

Da sori dylədə əv 2 100 əsər kəšəše, u cəvon dylədə 870 rəsmon de rujəni. Cəvon dylədə — portreton, avtoportreton, pejzažon, naturmorton u panno de zejtuni do, sərvon, gandymi hijon u həšigardyšon rəsmon. Žimoni vaxtədə kritkon bəj məhəl nojdənybin.

## Biografijə

### Əǧyləti u čyvonəti

## Rəsmon galerejə

### Avtoportreton

Fajl:Van Gogh self portrait as an artist.jpg|«Avtoportret. Bənə rəssami» (1888)
Fajl:Van Gogh self-portrait dedicated to Gauguin.jpg|«Avtoportret. Bə Pol Gogeni həsr kardə byə» (1888)
Fajl:Vincent van Gogh - Self-Portrait - Google Art Project (454045).jpg|«Avtoportret» (1887)
Fajl:Vincent van Gogh - Self-Portrait - Google Art Project.jpg|«Avtoportret» (1889)
Fajl:VanGogh-self-portrait-with bandaged ear.jpg|«Avtoportret de pepuštə byə guši» (1889)

### Həšigardyšon

Fajl:Vincent Willem van Gogh 128.jpg|Həšigardyšon (1888)
Fajl:VanGogh-still-life-four sunflowers.jpg|Co gylə pəlešk byə həšigardyšon (1887)

### Pejzažon

Fajl:Vincent van Gogh - The Rocks - Google Art Project.jpg|Syǧon u doon (1888)
Fajl:Vincent Willem van Gogh - Cafe Terrace at Night (Yorck).jpg|Cy kafe šangonə terrasa (1888)
Fajl:VanGogh-starry night ballance1.jpg|«Astovinə šəv» (1889)
Fajl:Van Gogh Landscape with carriage and train 1890.jpg|Overədə pejzaž voši bəpeštə (1890)
Fajl:Vincent van Gogh (1853-1890) - Wheat Field with Crows (1890).jpg|Gandymə hi de loon (1890)

## Səvonon
Čavadov Čəlil

**Čavadov Čəlil Əǧəddini zoə** (29 mart 1989 sor, Xəlifəkužə di, Liki rəjon — 27 oktjabr 2020 sor, Xočəvand, Ǧərəboǧ) — avžorinə ǧyvvon kapitan, Dyminə Ǧərəboǧi dave ǧəhrəmon.

## Biografijə
Čəlol Əǧəddini zoə Čavadov 29 mart 1989 sorədə Liki rəjoni Xəlifəkužə dijədə bə dynjo omə. 2003 sorədə yštə dij məktəbədə 8-nə sinifi oruxniše u bə Č. Naxcivanskij Hərbijə litsej dəše. 2006 sorədə həminə litsej oryxniše u bə Ali Hərbijə məktəb ǧəbul be, ijən 2010 sorədə əj de motogulləǧand sənəti oryxniše. Bənə pešəkorə əfsəri cok yštə xydmədi dəvonijedəbe.27 sentjabr 2020 soriku Čəlil Čavadov bənə bataljoni komandiri myovini vəzifədə čang kardejdəbe Fizuli, Gubadly, Čəbrail u Hadrut səmtonədə.

Xočəvandi təfədə gyrd bə otəši dylə egynejdə əv tosə oxoj čang kardəše. 

27 sentjabr 2020 sorədə gonə čangədə bə rəhmət še.

Əvyšon de «Šučoəti gornə», «Fizuli ozod kardej gornə», «Čəbraili ozod kardej gornə», «Xočəvandi ozod kardej gornə», «Sərzəmini gornə» medalon təltif kardəšone.
## Səvonon
The Beatles

**The Beatles** (cy grupi čo nom «Liverpuli co odəm», *Liverpool Four*; inglisi zyvonədə hežo cy grupi nom bənə *Fab Four* pevylo byə) — britanijə rok-grup cy Liverpuliku, 1960 sorədə soxtə byən, əcəj dylədə hənək kardejdəbin Čon Lennon, Pol Makkartni, Čorč Harrison, u Ringo Starr. Həmən čurbəčurə vaxtonədə grupədə ištirok kardəbin Stuart Satkliff, Pit Best u Čimmi Nikol. Cy The Beatles vejni kompozisijon soxtə byən Čon Lennoni u Pol Makkarni həmmyəllifəti u de cəvon ǧolon. Grupi diskografijə 13 gylə rəsmi studijə albomyš heste, bešən 1963—1970 soronədə, u 211 gylə mahne.
Dante Aligjeri

**Dante Aligjeri** (ital. *Dante Alighieri*, təmomə nom *Durante di Aligjero delji Aligjeri*; majə mangi oxojədə**➤** 1265 sor — 13 bə 14 sentjabr 1321 sor) — italijəvyžə šair, mytəffəkir, uləmo, italijənə zyvoni ədəbijə zyvoni banijonədə gyləje, sijosətə fəol. Cy «Komedijon» (pešo «Valehəkə» epitet səj gylə, Bokacco dəǧandəše) nyvyštəkəs, kom gyləjədə pešonə mijonə əsrə fərhəngi sintez doə byə; «Valehəkə komedijə» cy həšinyštə ədəbijoti əsosə əsər hisob bejdə.

Həšinyštə nyfuzinə u nominə šaironədə gyləje.
## Səvonon
Rembrandt

**Rembrandt** (nid. *Rembrandt Harmenszoon van Rijn*, 15 ijul 1606 — 4 oktjabr 1669) — «Hollandijə telinə əsri» niderlandə rəssam: rəsməkəš, oforti texnikədə gravjor, rušnə-soǧnə jolə usto, holləndijə rəssaməti telinə əsri jolə nymojəndə. Hollandijə rəssamonədə čolnəje bə ki de əcəj əhmijəti vasi nomyšon noj de familijə ja təmomə nomi ne, iglə Rembrandt votejdən.

Yštə əsəronədə əv zynəjše odəmi xyvəton spektri nišon karde de žəgo jolə emosijonalə təmoməti, kom əcəj bə nav rəssamə nəčiməsənətədə nybe. Rembrandti əsəron žanron vej čurbəčurin, bo dijə kardəkəsi odəmon xyvəton u hisson bezəmonə rufə dynjo okardejdə.
## Səvonon
Aleksandr Puškin

**Aleksandr Sergeevic Puškin** (6 ijun 1799 sor, Məskova — 10 fevral 1837 sor, Sankt-Peterburg) — urusə šair, dramaturg u nasir, ki cy urusə realistə səmti banije, ədəbijətə tənǧidəkə u ədəbijoti teoretik, taryxəvon, publisist, žurnalist, redaktor u nəšrəkə.

XIX əsri iminə poədə ən nyfuzinə ədəbijə xodimonədə gyləje. Əcəj žimoni vaxtədə bəj votejdəbin ki əv əhəngə millijə urusə šaire. Puškin bənə ysətnə urusə ədəbijə zyvoni əsoson onoəkəs hisob bejdə.

## Biografijə

### Əǧyləti
26 maj (6 ijun) 1799 sorədə Məskovədə bə dynjo omə, Nemeson slobodə vyrədə. 

Tovystonədə validejnon de əj bə Mixajlovskoje šin, pešo tosə 1801 sori əvəsori xyjzon Peterburgədə žijedəbe cy həsy — Marijə Alekseevna Gannibal (1745—1818) kədə. Bəzne be hežo by vaxtədə əv imperator I Pavel vindəše u pešo nyvyštəše ki «Az de gylə šahym vinde…».

### Nuperəsəti
Šəšə sor (1811—1817) Puškin Tsarskoje Selo Imperatorə Lisejədə dəvoniše, kom 19 oktjabr 1811 sorədə obəj. Ijo čyvonə šair 1812 sori cy Fyrəngystoni bə Urusijəti mydoxilə hodison dəvoniše. Ijo iminə kərə əcəjku šairə istedad obəj. Lisejədə soron barədə, lisejə boəti barədə xotiron  hešo cy šairi čonədə mandin.
## Səvonon
Ostoro kolxozci

**Ostoro kolxozci** — har mangədə bešə regioni ružnomə, kom 1932 soriku Ostoro rəjonədə cap bejdəbe. 

Iminəni ym ružnomə bo Ostoro rəjonədə tolyšon təsis kardəšonebe 1932 sorədə — pešo kejnə tolyšon repressijə bino be cy ružnomə nomyšon ovaxte bə «Kolxoz tribunası», «Sovet Astarası», əmma ysət ym ružnomə de «Astara» nomi bešedə. 

## Taryx
Ostoroədə iminə ružnomə 1932 sorədə beše. Ym ružnomə nom ičtimoi-sijosi žimoni nišon kardejdəbe u əv tolyšə zyvonədə bešedəbe. «Ostoro kolxozci» tyrki u tolyšə zyvonədə bešedəbe tosə 1938 sori, pešo repressijə vaxti bəpeštə, jəni 1938 soriku fəǧət bə tyrki bešedəbe.
«Ostoro kolxozci» nomyšonən ovaxte bə «Kolxoz tribunası» u  pešo bə «Sovet Astarası».

1990 soriku cy ružnomə nom «Astara» be. 

1990-1993 soronədə «Astara» ružnomədə tolyšə zyvonədən vərəǧon hestbin.

17 ijul 2012 sorədə ružnomə yštə 80-sorinə sorəgardyši dəvoniše.
## Səvonon
Tolyšon səhytej

**Tolyšon səhytej** — cy tolyšon dumo egynej və əvoni gətej bə zindon dağandej. 
## Taryx
Tolyšon muxtarijət ofəjə bəpeštə Azərbojčoni hukmət bə tolyšon čəngyš elan karde.
## Səvonon
Bumərišə

**Bumərišə** (lat. Daucus carota subsp. sativus) — dysorinə rəsə, havzə perosnijə rəsə, vəzə bumərišə žintoni čure.
## Səvonon
Kaspi pələng

**Kaspi pələng** — cy pələngi čur, ǧyr byə. 

Əv Mijonə ijən Və Asijədə, Gafgazi bandondə žimoni dəvonejdəbe. Oxonəni kərə əv vindəšone 1970 sorədə, Tyrkijədə. Cy Urusijəti Imperatorəti zəmonədə, Kaspi pələngi Tolyšə bandonədə vindejdəbin.
## Səvonon
Fransisko de Gojə

**Fransisko Xose de Gojə-i-Lusjentes** (isp. Francisco José de Goya y Lucientes; 30 mart 1746, Fuendetodos, Saragosa tono — 16 aprel 1828, Bordo) — ispanijə nəggoš, grafik, cy romantizm dovri iminə nymojəndonədəje u ən rušinə rəssamon gylonədəj.
## Səvonon
Katsušika Xokusaj

**Katsušika Xokusaj** (jap. 葛飾 北斎, 31 oktjabr 1760 sor, Edo — 10 maj 1849 sor, hežo əjo) — japonijə ukijo-e rəssam, illustrator, Edo dovri gravurə əkəš. De čurbəčurə təxəllusi ko kardəbe. Avropədə cy Japonijə ən məšhurə gravurə əkəšonədəj, japonijə ksilografijə dovri oxojədə usto hisob bedə.

Xokusaj tosə 30 gylə təxəllusi oko dojədbe yštə žimonədə. Cy Xokusaj təxəllusi vejni de əcəj ofəjevonəti dovrin karde oko dojədə.
## Səvonon
Vaštym

**Vaštym** (lat. Prúnus subg. Cérasus) — Gavali (Prunus) nəslədə gyləj čur, cy Rəšəvylon (Rosaceae) xyjzonədə.
## Səvonon
Albrext Durer

**Albrext Durer** (alman. Albrecht Dürer; 21 maj 1471 sor, Nurnberg — 6 aprel 1528 sor, Nurnberg) — almanijə nəggoš, rəssamn u gravurə nyvyštəkəs, Kobəsonə Intibohi dovri gyləj nominə rəssame. Avropədə ksilografijə (cu səpe gravurə) nəhəngə usto u cy mysisə kəšə gravuron hisob bedə. Avropə rəssamonədə iminə be ki yštə avtobigrafijə nyvyštyše. Albrext Dureri gravuron hovuž-hovuži muzejonədə u xysusijə gyrdə bejonədə hestin.
## Səvonon
Anri Matiss

**Anri Emil Benua Matiss** (fr. Henri Émile Benoît Matisse; 31 dekabr 1869 sor, Le-Kato-Kambrezi — 3 nojabr 1954 sor, Nitsa) — fyrəngystoni nəggoš, rəssam, gravurə əkəš u hejkələkə. Modernizm dovri cy Avropə ən əsosə rəssamonədə gyləje. Bə nəčiməsənəti taryx egyni bənə rassəm ki emosijon de fornə u rangi nišon kardəbe. Cy fovizmi gyləj banijonədəje.
## Səvonon
Rafael

**Rafael Santi da Urbino** ja **Raffaello Santsio** (ital. Raffaello Santi, Raffaello Sanzio, Rafael, Raffael da Urbino, Rafaelo; 26 ja 28 mart, ja 6 aprel 1483 sor, Urbino — 6 aprel 1520 sor, Romə) — italijə rəssam, rəsməkəš, u cy umbrijə, florensijə, u pešo cy romə məktəbi memar. Cy Penə Intibohi dovri nymojəndojədə gyləje ja cy XVI əsri bino «Romə klassisizmi». Əv čəmi sivi haft sor žimon kardyše u yštə kyrtə žimonədə cy Italijə gyləj məšhurə u ərbobinə rəssamonədə be. Yštə əsəronədə Rafael zynəše nišon karde cy renessansə humanizmi penə idealon, u zynəše daimi, u bə ənteǧə bešə cy recinəti simo ičo karde u nujə xacpərəstəti bə dynjo mynosibət. Əcəj rəsm «Sikstina Madonna» — taryxədə ən zynə gylonədəje.
## Səvonon
Tyršinə aš

**Tyršinə aš** — cy tolyšə kijəsə gyləj xorəke. 
Tyršinə aš tatə ja sardə holədə hardejdən. Ym xorəke pozadə ijən zymystondə patejdən. 

## Tərkib
Cəj tərkibadə heste: boxklə, bip, gyləmarzə, gandym, lobijə, noxut, byrz, əju, ku. 

## Pate
Bo ym xorəki patejro lozime:

## Səvonon
Piter Paul Rubens

**Piter Paul Rubens** (nid. *Pieter Paul Rubens*; 28 ijun 1577 sor, Zigen — 30 maj 1640 sor, Antverpen) — niderlandə (flamandə) rəssam u rəsməkəš, barokko nəčiməsənəti gyləj banije, diplomat, kolleksioner. Cy Rubensi nəsyli irs se həzo rəsm hestyše, vejni cəvonədə de əcəj tələbon u həmron ičo soxtə byən, cəvonədə zybud byən Antonis van Dejk (1599—1641). De M.Čaffre katalogi 1403 gylə autentikə pustə rəsm heste. Cy Rubensi diplomatikə məktubon hestin. Bə zadəgon səvijə noə byə cy Ispanijə krali IV Filippi (1624) tərəfiku u bəj čangəvor doše Ingiltərə kral I Karl (1630) de heraldikə širi bə əcəj xysusijə herbi dəǧandej. 1635 sorədə Elevejtədə ǧələ hyrije bəpeštə Rubens senjor tituli səše.

## Səvonon